ܲʲ´²Ü ¹»ëå³Ý ìȲ¸ÆØÆð äðÚ²ÊÆÜ 1 º²ÐÎ »ñ¨³ÝÛ³Ý ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ Õ»Ï³í³ñ
ÎáéáõåóÇ³Ý ³ñ·»É³ÏáõÙ ¿ г۳ëï³ÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ½³ñ·³- óáõÙÁ: ²ÛÝ ï³ñ³Íí³Í ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ·ñ»Ã» µáÉáñ áÉáñïÝ»ñáõÙ` ³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý, ÏñÃáõÃÛ³Ý, ¹³ï³Ï³Ý, ûñ»Ýë¹Çñ ¨ ³ÛÉ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ: л勉µ³ñ, ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý, ³ÛÉ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³Ýѳï ù³Õ³ù³óáõ å³ñï³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÁ: ø³Õ³ù³Ï³Ý ³Ùáõñ ϳÙùÁ ¨ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý áõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ËÙµí³Í ç³Ýù»ñÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ »Ý ³Û¹ å³Ûù³ñÇ ßáß³÷»ÉÇ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ý³- ˳¹ñÛ³ÉÝ»ñ:
ì»ñçÇÝ ÑÇÝ· ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ` ëÏë³Í ³ÛÝ å³ÑÇó, »ñµ ÏáõéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÁ ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ѳÛï³ñ³ñí»ó áñå»ë ·»ñ³Ï³ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, г۳ëï³ÝÁ Ó»éݳñÏ»É ¿ ÙÇ ß³ñù ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ: ²½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ, ÐÐ í³ñã³å»ïÇ ÏáÕÙÇó ջϳí³ñíáÕ ÐÐ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ËáñÑñ¹Ç ¨ гϳÏá- éáõåóÇáÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·Ç Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ëï»ÕÍáõÙÁ, ѳë³- ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïá³ÉÇódzÛÇ ëï»ÕÍáõÙÁ ³Û¹ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Çñ³Ï³Ý³óí³Í ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ å³ñ½³å»ë ÷áùñ³ÃÇí ûñÇݳÏÝ»ñ »Ý: г۳ëï³ÝÁ ³Ûë áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ³ÏïÇí ³ß˳ï³Ýù ¿ ï³Ýáõ٠ݳ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ëå³ñ»½áõÙ` ³Ý¹³Ù³Ïó»Éáí ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáÕ »ñÏñÝ»ñÇ ËÙµÇÝ` GRECO-ÇÝ, ³ÏïÇíáñ»Ý Ù³ëݳÏó»Éáí îÝï»- ë³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ùµ »ñÏñÝ»ñÇ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ó³ÝóÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇÝ:
ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ÏáéáõåóÇ³Ý ³ñÙ³ï³íáñí³Í ã³ñÇù ¿ ¨ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ³ÏÝϳɻÉ, áñ ³ñ³· Ï»ñåáí ÏѳÕóѳñíÇ: ²Ûëå»ë` §Transparency International¦ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý §2005Ã. Ïá- éáõåódzÛÇ ÁÝϳÉÙ³Ý Ñ³Ù³ÃÇíÁ¦ íÇ׳ϳ·ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ Ð³Û³ëï³ÝÁ 159 å»ïáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ÃíáõÙ ·ñ³íáõÙ ¿ 88-ñ¹ ï»ÕÁ (É³í³·áõÛÝ óáõó³ÝÇßÁ ²äÐ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ), áñÝ ¿É Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ¹»é¨ë ½·³ÉÇ ³ß˳ï³Ýù å»ïù ¿ ï³ñíÇ ³Ûë áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÁ »ñϳñ³ï¨ ·áñÍÁÝÃ³ó ¿ ¨ г۳ëï³ÝÁ ¹»é¨ë ³é³çÇÝ ù³ÛÉ»ñÝ ¿ ϳï³ñáõÙ ³Û¹ ¹Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ áõÕÇÝ Ñ³Õóѳñ»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ:
Æñ ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý å³ÑÇó ¨»Ã º²ÐÎ »ñ¨³ÝÛ³Ý ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÁ ³ç³Ïó»É ¿ ÐÐ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»- ñÇÝ` ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ: 2000Ã. ¶ñ³ë»ÝÛ³ÏÁ ëï»ÕÍ»É ¨ ѳٳϳñ·áõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ËÙµÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, áñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ г۳ë- ï³ÝÇÝ ³Ûë ¹Åí³ñ ѳÝÓݳéáõÃÛ³Ý Ñ³ÕóѳñÙ³Ý ·áñÍáõÙ ³ç³Ïó»ÉÝ ¿: º²ÐÎ »ñ¨³ÝÛ³Ý ·ñ³- ë»ÝÛ³ÏÁ Ù»Í áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñ³ñó»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³ë³- ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏÙ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ ¨ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ÏïÇí Ù³ëݳÏóáõÃÛ³ÝÁ:
Ðáõëáí »Ù, áñ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñ»Éáõ É³í³·áõÛÝ ÷áñÓÇ Ñ³Û»ñ»Ý óñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ û·ï³Ï³ñ ÏÉÇÝÇ ³Û¹ å³Ûù³ñáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í µáÉáñ ÏáÕÙ»ñÇ` ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ·áñͳñ³ñ ѳٳÛÝùÇ ¨ ɳÛÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ܲʲ´²Ü 2 Ambassador VLADIMIR PRYAKHIN Head of the OSCE Office in Yerevan
Corruption is hindering political, economic and social development of Armenia. It is spread in almost all spheres of public life: health, education, judiciary, law enforcement, etc. Therefore, the fight against corruption is not only the Government’s responsibility, but a duty of every one. The strong political will and united efforts of the Government and civil society are the pre-conditions for significant progress in this fight.
Within the last five years since the Government announced fight against corruption as one of its priorities, Armenia has taken up a number of measures. Adoption of the National Anti-Corruption Strategy, creation of a high-level Council to Fight Corruption led by the Prime Minister and adjacent Monitoring Commission to monitor implementation of the strategy, creation of NGO coalition are just few examples in this direction. Armenia also intensified its international efforts in this area by joining the Council of Europe GRECO group of states, as well as, actively participating in the Organization for Economic Co-operation and Development Anti-Corruption Network for Transition Economies.
At the same time, corruption is a malicious evil and one cannot expect immediate results. Thus, according to 2005 Transparency International’s Corruption Perception Index Armenia occupies 88th place among 159 countries (the best index among CIS states), which means that there is still a lot to do in this respect. The fight against corruption is a long-lasting process and Armenia is in the begin- ning of that challenging path.
The OSCE Office in Yerevan has been assisting the Armenian authorities in combating corruption from the day of its establishment. An international anti-corruption working group has been established and co-ordinated by the Office from 2000 with the main objective to assist Armenia in this difficult task. Raising public awareness on the fight against corruption and active participation of civil society in this process are in the focus of activities of the OSCE Office in Yerevan.
I hope that the Armenian translation of the best practices in combating corruption will be impor- tant for all those involved in the fight—legislators, public officials, NGOs, business community and society at large. ܺð²ÌàôÂÚàôÜ ¸àÎîàð Ø²ðòÆÜ ÞìºòÆòÎÆ 3 îÝï»ë³Ï³Ý ¨ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áÕ
§Æß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ³Ûɳë»ñáõÙ ¿, ÇëÏ µ³ó³ñÓ³Ï Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ µ³ó³ñӳϳå»ë ¿ ³Ûɳë»ñáõÙ¦ Èáñ¹ ¾ùÃáÝ, ³Ý·ÉdzóÇ å³ïÙ³µ³Ý (1887Ã.)
àã ÙÇ »ñÏÇñ, áñù³Ý ¿É ³ÛÝ ÅáÕáíñ¹³í³- Ù³Ý ¨ º²ÐÎ µáÉáñ 55 ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ñ³Ï³Ý ÉÇÝÇ, ½»ñÍ ã¿ ÏáéáõåódzÛÇó: ²Û¹ ÏáÕÙÇó ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ í»ñ³µ»ñ- ëáóÇ³É³Ï³Ý ã³ñÇùÁ í³ñ³ÏáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý Û³É å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ: ´³óÇ å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ, ³Û¹, º²ÐÎ-Ç ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ û·ÝáõÃÛáõÝ »Ý ·áñͳñ³ñÝ»ñÇÝ ¨ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇÝ, ù³Ûù³ÛáõÙ óáõó³µ»ñáõÙ ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ` ¿ ³½·³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ, ÃáõɳóÝáõÙ ¿ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý, ÇÝëïÇïáõóÇá- ëáóÇ³É³Ï³Ý Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ ¨ Ýí³½»óÝáõÙ Ý³É Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ å»ïáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ: ·áñÍáõÙ: ì»ñáÑÇßÛ³É Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ ³Û¹åÇëÇ ÎáéáõåódzÛÇ Ñ»ï¨³Ýùáí Ïñ׳ïíáõÙ »Ý ÝíÇñí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿ íϳÛáõ٠ݳ¨ ëáõÛÝ Ñ³ñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÁ, ³×áõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕ- ·ñùáõÛÏÁ: ÙÇó Ù³ïáõóíáÕ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñÅ»ùÁ ¨ àã å³Ï³ë ³ÏïÇí ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñ- ˻ճÃÛáõñíáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ ÙÇ- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý Ó»éݳñÏáõ٠ݳ¨ ÙÛáõë ÙÇ- çáóÝ»ñÇ µ³ßËáõÙÁ: гëï³ïí³Í ¿, áñ ³ñ¹Ûáõ- ç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³Û¹ ݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ½³ñ- ÃíáõÙ` زÎ-Á, ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑáõñ¹Á, îÝï»- ·³óÙ³Ý ÙÇç¨ ³éϳ ¿ Ñëï³Ï ÷áËϳËí³Íáõ- ë³Ï³Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý ÃÛáõÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ÏáéáõåóÇ³Ý ëïáñ³ó- ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ гٳß- ÝáõÙ ¿ ëáíáñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ ¨ Ãáõɳó- ˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÁ ¨ ì»ñ³Ï³éáõóÙ³Ý ¨ ½³ñ- ÝáõÙ ¿ å»ïáõÃÛáõÝÁ: ·³óÙ³Ý ºíñáå³Ï³Ý µ³ÝÏÁ: ì»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ´³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳ- å³Ûù³ñÁ ¹³ñÓ»É ¿ º²ÐÎ ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝ- í³ñÝ»ñÁ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÝ ³ñ¹»Ý Ý»ñÇ ³é³çݳѻñà ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: سë- Ñéã³Ï»É »Ý áñå»ë Çñ»Ýó ³é³çݳѻñà ݳíáñ³å»ë ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÝ áõÅ»- ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: ²é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»- Õ³óÝ»Éáõ Ïáã ¿ µáí³Ý¹³ÏáõÙ 1999Ã. ÁݹáõÝ- ñáõÙ Ùß³ÏíáõÙ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ í³Í ºíñáå³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ëï³ÙµáõÉ- ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñ ¨ ëï»ÕÍíáõÙ ¹ñ³Ýó Çñ³- Û³Ý Ë³ñïdzÝ: ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ³ñ¹- ϳݳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳïáõÏ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÁ ùÝݳñÏí»É »Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ: ØÇç³½·³ÛÇÝ ¨ ³½·³ÛÇÝ áã ϳé³- º²ÐÎ-áõÙ èáõÙÇÝdzÛÇ Ý³Ë³·³ÑáõÃÛ³Ý ßñç³- í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³í»É ÝáõÙ 2001Ã. äñ³Ñ³Ûáõ٠ϳ۳ó³Í ïÝï»ë³- Ñ³×³Ë »Ý Çñ»Ýó áõÅ»ñÝ áõÕÕáõÙ ÏáéáõåóÇáÝ Ï³Ý Ñ³Ù³ÅáÕáíáõÙ ¨ 2002Ã. ´áõ˳ñ»ëïáõÙ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³ÝÁ: ÊáëùÇ Ï³Û³ó³Í ë»ÙÇݳñáõÙ: ²Û¹ áÉáñïáõÙ áõëáõó- ³½³ïáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ ½³Ý·í³- Ù³Ý Íñ³·ñ»ñÁ ¨ µ³Ý³í»×»ñÝ ³Ýóϳóí»É »Ý ͳÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ Ù»ñϳóÝáõÙ º²ÐÎ-Ç ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝ- »Ý ÏáéáõåóÇáÝ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³Ýáõ- Ý»ñÇ ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ áõ ÃÛ³Ý ¨ ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éÝ»ñáõÙ: ï»Õ»ñáõÙ º²ÐÎ-Ç ÙÇ ß³ñù Ý»ñϳ۳óáõóãáõ- ê³Ï³ÛÝ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ²é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ º²ÐÎ- ·áñÍÝ³Ï³Ý ÷áñÓÁ ¹»é¨ë ë³Ñٳݳ÷³Ï ¿: Á ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ Ùdzíáñ»É ¿ Çñ º²ÐÎ ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ç³Ïó»Éáõ áõÅ»ñÁ ÙÇ ß³ñù ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¨ ³½·³ÛÇÝ Ï³½- Ýå³ï³Ïáí ëáõÛÝ ·ÇñùÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï: º²ÐÎ-Ç ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³ 2003Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇÝ º²ÐÎ-Ý ÁݹáõÝ»É ¿ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë ³Û¹ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ³é³í»É §îÝï»ë³Ï³Ý ¨ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÝ»- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ: ñáõÙ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýáñ ëïñ³ï»·Ç³Ý¦, ´»ñí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï Ù»Ãá¹Ý»ñÁ áñáõ٠ѳëï³ï»É ¿ Çñ ÝíÇñí³ÍáõÃÛáõÝÁ ³ñ¹- ã»Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ûáõݳí»ï å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ ³å³Ñáí»- å³ïñ³ëïÇ ÉáõÍáõÙÝ»ñ, µ³Ûó ϳñáÕ »Ý ¹Çï- Éáõ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ: ܳ˳ï»ëíáõÙ ¿ å³ñµ»- í»É áñå»ë ·áñÍÝ³Ï³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ, áñáÝóÇó ñ³µ³ñ ùÝݳñÏ»É Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³å³Ñáí- µËáÕ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` ϳËí³Í ÏáÝÏ- ܺð²ÌàôÂÚàôÜ 4 ¸àÎîàð Ø²ðòÆÜ ÞìºòÆòÎÆ îÝï»ë³Ï³Ý ¨ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áÕ
ñ»ï ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇó, ϳñáÕ »Ý ÏÇñ³éí»É ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: øÝݳñÏíáÕ Ñ³ñó»ñÇ í»ñ³- ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ: µ»ñÛ³É ³é³í»É Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ¶ÇñùÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ, ÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÁÝûñ- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ, ¼ÈØ-Ý»ñÇ, ѳë³ñ³- óáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛ³Ý í»ñçáõÙ Ï³Ï³Ý ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ ¨ ·áñͳñ³ñ ßñç³Ý- µ»ñí³Í ¿ í»µ-ϳÛù»ñÇ ¨ ³ÛÉ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ÁÝ- Ý»ñÇ ¨ ÁݹѳÝáõñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- ¹³ñÓ³Ï ó³ÝÏ:
îÝï»ë³Ï³Ý ¨ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áÕÇ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÁ Çñ ËáñÇÝ »ñ³Ë- ï³·ÇïáõÃÛáõÝÝ ¿ ѳÛïÝáõÙ ²ØÜ-Ç, Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ ¨ Üáñí»·Ç³ÛÇ å³ïíÇñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ` ëáõÛÝ ·ñùÇ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ýÇݳÝë³íáñ»Éáõ ѳٳñ: ÊáñÑáõñ¹Ý»ñÇ ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù»Ýù »ñ³Ëï³å³ñï »Ýù ݳ¨ TIRI-Ç Ï³é³í³ñÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ó³ÝóÇ Ñ³Ù³ïÝûñ»Ý æ»ñ»ÙÇ öááõ÷ÇÝ ¨ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝÇ ³í³· ·Çï³Ï³Ý ³ß˳ïáÕ ¿ÙÇÉ ò»ÝÏáíÇÝ, (êáýdz, ´áõÉÕ³ñdz): ´àì²Ü¸²ÎàôÂÚàôÜ
¶ÈàôÊ 1. ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 7
¶ÈàôÊ 2. ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ 21
¶ÈàôÊ 3. Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 35
¶ÈàôÊ 4. Èà´´ÆÜ¶Æ βð¶²ìàðàôØÀ 53
¶ÈàôÊ 5. ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî 59
¶ÈàôÊ 6. äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 69
¶ÈàôÊ 7. ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 89
¶ÈàôÊ 8. äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 105
¶ÈàôÊ 9. äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 123
¶ÈàôÊ 10. ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð 139
¶ÈàôÊ 11. 11. êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ 149
¶ÈàôÊ 12. øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 157
¶ÈàôÊ 13. ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð 179
¶ÈàôÊ 14. вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 189
¶ÈàôÊ 15. ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ 205
¶ÈàôÊ 16. ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð 219
¶ÈàôÊ 17. ìºðæ²´²Ü 229
WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ 240 ¶ÈàôÊ 1 | ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 7
ƱÝã µ³Ý ¿ §µ³ó ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ¦: ´³ó ¿ ÁÝÏÝáõÙ áñ¨¿ ³ëå³ñ»½áõÙ, Ýñ³Ý Ññ³íÇñáõÙ »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ »ÉÝáõÙ ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇó, áñ áã áù ͳé³Û»Éáõ å»ïáõÃÛ³ÝÁ` ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝ ï³Éáí ³Û¹ ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý Ù»Ý³ßÝáñÑ ãáõÝÇ: ø³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ Ù³ñ¹áõÝ áã û áñå»ë ³ñïáÝáõÃÛáõÝ, ³ÛÉ áñå»ë í³ñÓ³- ϳñáÕ »Ý ³ÏïÇíáñ»Ý ùÝݳñÏ»É Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ïñáõÃÛáõÝ Ýñ³ ³ñųÝÇùÝ»ñÇ, ¨ ³Õù³ïáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ »ñÏñÇ ³å³·³ ÏáõñëÁ: ѳٳñ ËáãÁݹáï ã¿: ²½³ïáõÃÛáõÝÁ Ó»éù ¿ µ»ñáõÙ ³é³í»É ÉdzñÅ»ù ²½³ïáõÃÛáõÝÁ, áñÇó Ù»Ýù û·ïíáõÙ »Ýù, ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ÃáõÛÉ»ñÝ áõ ³Õù³ïÝ»ñÁ ݳ¨ ³éûñ»³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ íñ³, Ù»Ýù Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ ·ïÝíáõÙ »Ý å³ßïå³Ýí³Í íÇ׳ÏáõÙ: ²å³Ñáí- ϳëϳͳÝùáí ã»Ýù í»ñ³µ»ñíáõÙ, Ù»Ýù ѳñ¨³ÝÇ Ñá·ÇÝ í³Í »Ý ËáëùÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý ¨ ѳí³ùÝ»ñÇ ³½³- ã»Ýù ѳÝáõÙ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñáí, »Ã» ݳ áñáßáõÙ ¿ ïáõÃÛ³Ý Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý »ñ³ßËÇùÝ»ñÁ: ÇÝùÝáõñáõÛÝ ÏÛ³Ýù í³ñ»É... ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ ÜÙ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³Ù»Ý¨ÇÝ ¿É ëáëÏ Ù»½ ãÇ ·óáõÙ ³ÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ·ÇñÏÁ: Ø»Ýù ëáíáñ »Ýù ѳëáõÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³Ëï³µ³ÅÇ- ѳñ·»É ¨ ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ, ¨ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¨ »ñµ»ù ã»Ýù Ùá- ÝÁ ã»Ý: ¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ó³Ýϳó³Í »ñÏñÇ é³ÝáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ å»ïù ¿ å³ßïå³Ý»Ýù ï³- ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ù³ë: ²½³ï ѳ- é³åÛ³ÉÝ»ñÇÝ: Ø»Ýù ëáíáñ »Ýù ݳ¨ å³ßïå³Ý»É ã·ñí³Í ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳåí³Í ã¿ Ùß³ÏáõÛÃÇ Ï³Ù å³ï- ³ÛÝ ûñ»ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù Çñ»Ýó Ù»Õ³¹ñáÕ áõÅÁ ù³ÕáõÙ »Ý ÙáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ¨ üñ³ÝëdzÛÇó ÙÇ㨠Þí»¹Ç³ Ï³Ý ³ñ¹³ñÇ áõÝÇí»ñë³É ϳñÍÇùÇó... ¹ñ³ ÙÇ ß³ñù ³å³óáõÛóÝ»ñ áõ ûñÇݳÏÝ»ñ, ³ÛÉ Ø»ñ ù³Õ³ùÁ µ³ó ¿ ³ß˳ñÑÇ Ñ³Ù³ñ, Ù»Ýù »ñµ»ù ã»Ýù ³í»ÉÇ ß³ï ϳåí³Í ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³- íï³ñáõÙ ûï³ñ³Ï³ÝÝ»ñÇÝ... Ø»Ýù ³½³ï »Ýù íáõÝùÝ»ñÇÝ ¨ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝ- ³ÙµáÕç³å»ë ³åñ»É Áëï Ù»ñ ѳۻóáÕáõÃÛ³Ý, µ³Ûó, Ý»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³ÝÁ ³ÝÏ»ÕÍ Ñ³í³ï³ñÙáõ- ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ù»Ýù ÙÇßï å³ïñ³ëï »Ýù ¹»ÙѳݹÇÙ³Ý ÃÛ³Ý Ñ»ï: ¹ÇÙ³íáñ»Éáõ ó³Ýϳó³Í íï³Ý· áõ ëå³éݳÉÇù... Ø»½ ²½³ï ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï»ïÁ ųٳ- ѳٳñ ³Ùáà 㿠Ëáëïáí³Ý»É Ù»ñ ³Õù³ïáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ Ý³Ï³ÏÇó ù³Õ³ù³Ï³Ý µ³é³å³ß³ñáõÙ ³é³çÇÝ Ù»Ýù ³ÙáóÉÇ »Ýù ѳٳñáõÙ áã ÙÇ ç³Ýù ãÓ»éݳñÏ»É ³Ý·³Ù ѳÛïÝí»ó 20-ñ¹ ¹³ñÇ ³Ù»Ý³³½¹»óÇÏ ³Õù³ïáõÃÛáõÝÇó Ëáõë³÷»É ÷áñÓ»Éáõ ѳٳñ: سñ¹áõÝ, ·ñù»ñÇó Ù»ÏÇ Ññ³ï³ñ³ÏáõÙÇó Ñ»ïá: 1945 Ã. áñÁ ãÇ Ñ»ï³ùñùñíáõÙ å»ïáõÃÛ³Ý ·áñÍ»ñáí, Ù»Ýù ѳٳñáõÙ ÉáõÛë ï»ë³Í §²½³ï ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ¨ Ýñ³ »Ýù áã ³ÛÝù³Ý ³Ýíݳë, áñù³Ý ³Ýû·áõï, áõ û¨ ùã»ñÝ »Ý ÃßݳÙÇÝ»ñÁ¦ ·ñùáõ٠γñÉ äáå»ñÁ ϳÝ˳ï»ë»ó ÁݹáõÝ³Ï ëÏǽµ ¹Ý»Éáõ ÏáÝÏñ»ï ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÏáÙáõÝǽÙÇ ÷Éáõ½áõÙÁ ¨ µ³ó³Ñ³Ûï»ó ëáódzɳ- Ù»Ýù µáÉáñë ¿É Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ÁݹáõÝ³Ï »Ýù Ï³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ ëï»ÕÍí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ý»É ¹ñ³ Ù³ëÇÝ: Ø»Ýù µ³Ý³í»×Á ѳٳϳñ·»ñÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ¶ñùÇ Ñ»ÕÇݳÏÁ ¹Çï³ñÏáõÙ »Ýù áã û áñå»ë ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñÇÝë Ó»éݳñÏÙ³Ý ³ñ·»Éù, ³ÛÉ, ³í»ÉÇ ßáõï, áñå»ë ݳËÝ³Ï³Ý É³ÛÝ ßñç³Ý³ÏÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ݳ- ù³ÛÉ Ë»É³ÙÇï ·áñÍ»Éáõ ѳٳñ...¦: ˳½·áõß³óÝáõÙ ¿. §Ø»Ýù å»ïù ¿ ëï»ÕÍ»Ýù ݳ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñ, áñáÝù å»ïáõÃÛ³Ý Ü»ñϳÛáõÙë ³½³ï ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ùá¹»ÉÁ áõÅáí ÏÇñ³·áñÍí»Ý ïÝï»ë³å»ë ÃáõÛÉ»ñÇÝ ÁݹѳñíáõÙ ¿ Ýáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇ: ²Û¹ Ù³ñ- å³ßïå³Ý»Éáõ ѳٳñ...¦: ï³Ññ³í»ñÝ»ñÇó ³Ù»Ý³íï³Ý·³íáñÁ, ûñ¨ë, ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³½³ï ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»- ÏáéáõåóÇ³Ý ¿: ÆÝãå»ë ´³ÉϳÝÝ»ñáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ ß³ï ³í»ÉÇ í³Õ»ÙÇ ¿. ³ÛÝ Ï³- ݳËÏÇÝ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛáõÝáõÙ ù³Õ³ù³óÇ- ñ»ÉÇ ¿ ¹Çï³ñÏ»É ¹»é ÐÇÝ Ðáõݳëï³ÝÇ Å³Ù³Ý³- Ý»ñÁ ¨ ÁÝïñí³Í ջϳí³ñÝ»ñÁ í³Õ»ÙÇ å³Ûù³ñ ÏÝ»ñÇó: Ø.Ã.³. 462-429 ÃÃ. ²Ã»ÝùÇ ³é³ëå»É³Ï³Ý »Ý ÙÕáõÙ ³ÛÝ µ³ÝÇ ¹»Ù, ÇÝãÁ гٳß˳ñѳÛÇÝ ¹³ñÓ³Í Õ»Ï³í³ñ ä»ñÇÏÉ»ëÁ »ÉÝáõÙ ¿ñ ѳë³ñ³- µ³ÝÏÁ µÝáñáßáõÙ ¿ áñå»ë §å»ïáõÃÛ³Ý ½³íÃáõÙ¦: ÏáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ ÙÇ Ñ»é³ÝϳñÇó, áñÝ Çñ Ý߳ݳ- ¸³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ, »ñµ ѳÝó³íáñ ï³ññ»ñÁ, ÏáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ïáñóñ»É ݳ¨ ³ñ¹Ç ³ß˳ñÑáõÙ: Ýñ³Ýó ËÙµ»ñÁ ϳ٠ûÉÇ·³ñËÝ»ñÁ ëáÕáëÏáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ áÉáñï, ϳ٠»ñµ ÏáéáõÙå³ó- §Ø»ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ãÇ Ùñó³ÏóáõÙ ³ÛÝ í³Í å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝù ÙÛáõë µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ Çñ»Ýó ¹ÇñùÁ ߳ѳÙáÉ³Ï³Ý ·áñͳñùÝ»ñ ýÇݳÝ- å³Ñå³ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó áõÅÁ: Ø»Ýù ã»Ýù ÏñÏÝûñÇݳÏáõÙ ë³íáñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ²Û¹ »ñ¨áõÛÃÇ »ñϳñ³Å³Ù- Ù»ñ ѳñ¨³ÝÝ»ñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ÷áñÓáõÙ »Ýù Ýñ³Ýó ѳٳñ Ï»ï ѻ勉ÝùÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇ Ïáñͳݳñ³ñ »Ý: ûñÇÝ³Ï Í³é³Û»É: Ø»ñ í³ñã³Ï³½ÙÁ ·áñÍáõÙ ¿ Ç ß³Ñ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ¹ñ³ÝÇó Ñݳñ³íáñ ¿ Ëáõë³÷»É: ß³ï»ñÇ, ³ÛÉ áã û ³é³çÝáñ¹íáõÙ ¿ ùã»ñÇ ß³Ñ»ñáí, ¨ ³Ñ³ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ µ³½Ù³ÃÇí áã ϳé³í³- û ÇÝãáõ ³ÛÝ ³Ýí³ÝáõÙ »Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ: Üñ³Ýó ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ýóϳóñ»É »Ý Ù³ëݳíáñ í»×»ñáõÙ ûñ»ÝùÝ»ñÝ Ñ³í³ë³ñ³å»ë ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ, áñáÝó Ýå³ï³ÏÝ ¿ û·Ý»É »ñÏñÝ»- å³ßïå³ÝáõÙ »Ý µáÉáñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ Ù»Ýù ã»Ýù ³Ýï»ëáõÙ ñÇÝ Çñ³óÝ»Éáõ ɳí ϳé³í³ñÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ: ݳ¨ ϳï³ñ»É³·áñÍÙ³Ý, Ó·ïáõÙÁ: ºÃ» ù³Õ³ù³óÇÝ ³ãùÇ ÜÙ³Ý ÷áñÓ»ñÇó ³Ù»Ý³Ýϳï»ÉÇÝ §´³ó ѳë³- 8 ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ
ñ³ÏáõÃ۳ݦ ÇÝëïÇïáõïÇ ëï»ÕÍáõÙÝ ¿: ²ÛÝ ÑÇÙù»ñÇ íñ³ ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ ½ïÙ³Ý å³ï³ë˳- ջϳí³ñáõÙ ¿ ѳÛïÝÇ µ³ñ»·áñÍ, ÍÝáõݹáí ÑáõÝ- ݳïíáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë½Ç ÝáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëå³éáÕ- ·³ñ³óÇ æáñç êáñáëÁ: ´³ó ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñÁ Ùßï³å»ë ɳí Çñ³½»Ïí³Í ÉÇÝ»Ý: ëï»ÕÍٳٵ ½µ³ÕíáÕ ÝÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»- ÆÝýáñÙ³ódzÛÇ ÝÙ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ýå³- ñÇó ÑÇß³ï³ÏÙ³Ý »Ý ³ñųÝÇ §îñ³Ýëå³ñ»ÝëÇ ï³ÏÁ å³ñ½ ¿. »ñ³ß˳íáñí³Í ÉÇÝ»É Ïáéáõåódz- ÆÝûñÝ»ßÝÁɦ, §Èñ³·ñáÕÝ»ñÝ ³é³Ýó ë³ÑÙ³ÝǦ, ÛÇó: гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ë¨»éáõÝ ¨ Ùßï³Ï³Ý áõß³- §ÆÝï»ñÝÛáõë¦ ¨ §²ñïÇÏÉ 19¦ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- ¹ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõÙ ·ïÝíáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñ- Ý»ñÁ: ÍÇãÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ß³ï »Ý Ñ³Ïí³Í ·áñÍ»Éáõ ³½ÝÇí, гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ í»ñç»ñë Ññ³å³- µ³ñá۳ϳÝáñ»Ý áõ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó »É- ñ³Ï³Í ½»ÏáõÛóáõÙ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ¿ ³ñíáõÙ, áñ Ý»Éáí ¨ ³í»ÉÇ ùÇã »Ý Ñ³Ïí³Í ë»÷³Ï³Ý ߳ѻñÁ ³é³í»É ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ùµ µÝáñáßíáÕ Ï³é³í³- Ý»ñϳ۳óÝ»É áñå»ë å»ï³Ï³Ý ϳ٠ѳë³ñ³Ï³- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, §³í»ÉÇ É³í¦1 »Ý Ï³Ý ß³Ñ: ϳé³í³ñáõÙ: àÕç ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, û ÇÝãå»ë гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Í³é³Ý»ñÇÝ ³Ûë ã³÷áñá- ³ç³Ïó»É ³Û¹ ó³ÝÏáõÃÛ³ÝÁ ¨ Ï»Ýë³·áñÍ»É ³ÛÝ: ßÇãÝ»ñÇÝ Ñ»ï¨»ÉáõÝ ¹ñ¹»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ 1949Ã. ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ¹ñí»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Í³í³ÉáõÝ Üàð вê²ð²ÎàôÂÚ²Ü Î²èàôòàôØÀ Ïá¹»ùëÁ: Èáñ¹ ÜáɳÝÇ ·É˳íáñáõÃÛ³Ùµ Ùß³Ïí³Í §Ð³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ Ûáà ëϽµáõÝùÝ»ñÁ¦2 ϳ- ´³ó ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³çáÕ ßÇݳñ³ñáõ- ñáÕ »Ý áõÝÇí»ñë³É ÏÇñ³éáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ` ³ÝÏ³Ë ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ï³ññ ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý, å³ïÙ³Ï³Ý ¨ Ùß³ÏáõóÛÇÝ µÝáõÛ- ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ »ñ³ß˳íáñí³Í Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ: ÃÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: γñ¨áñ ¹»ñ »Ý ˳Õáõ٠ݳ¨ ËáëùÇ ³½³ïáõ- ÃÛáõÝÁ ¨ ѳí³ùÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ: ø³Õ³ù³- ²ÝÓÝíÇñáõÃÛáõÝ. Üñ³Ýù, áíù»ñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ óÇÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳñáÕ³Ý³Ý ùÝݳñÏ»É Å³Ù³Ý³- ͳé³ÛáõÙ »Ý ÁÝïñáíÇ å³ßïáÝÝ»ñáõÙ, å»ïù ¾ áñáßáõÙÝ»ñ ϳÏÇó ѳñó»ñÁ, Ù³ñï³Ññ³í»ñ Ý»ï»Ý ½³Ý·í³- ÁݹáõÝ»Ý ÙdzÛÝ áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó »ÉÝ»Éáí, ͳÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇÝ ¨ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝ- Ýñ³Ýù ãå»ïù ¿ ³Ý»Ý ¹³ Çñ»Ýó, Çñ»Ýó ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ Ï³Ù Ý»ñÇÝ, ¨ »Ã» ¹³ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ »Ý ѳٳ- ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ñáõÙ` ¹áõñë ·³Ý ÷áÕáó ¨ ³ñï³Ñ³Ûï»Ý Çñ»Ýó µ³ñÇùÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ: µáÕáùÁ Ë³Õ³Õ óáõÛó»ñÇ ÙÇçáóáí: Æñ»Ýó Ñ»ñÃÇÝ ²Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛáõÝ. ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ýñ³Ýù, áõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ íëï³Ñ»É ¿ ¨ ûÅï»É ãå»ïù ¾ Çñ»Ýó ¹Ý»Ý ³ÛÝåÇëÇ íÇ׳ÏÇ Ù»ç, »ñµ ³ñï³ùÇÝ Çß˳ÝáõÃÛ³Ùµ, å»ïù ¿ áõÝÏÇݹÇñ ÉÇÝ»Ý ù³Õ³- ³ÝÓ³Ýó ϳ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éç¨ ýÇݳÝë³- ù³óÇÝ»ñÇ µáÕáùÝ»ñÇÝ: ²é³ç³¹ñíáÕ ûñ»Ýë¹ñáõ- Ï³Ý Ï³Ù ³ÛÉ ³ÛÝåÇëÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý í»ñó- ÃÛ³Ý Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ËáñÑñ¹³Ï- ÝáõÙ Çñ»Ýó íñ³ áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³½¹»É Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ó»É ÁÝïñáÕÝ»ñÇ Ñ»ï: ´³ó³éáõÃÛ³Ùµ ͳÛñ³Ñ»Õ Çñ»Ýó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñ- ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇ, ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíÁ å»ïù ¿ ³ß- Ù³ÝÁ: ˳ïÇ µ³ó ÝÇëï»ñÇ é»ÅÇÙáí, ÇëÏ ÉëáõÙÝ»ñÁ úµÛ»ÏïÇíáõÃÛáõÝ. ä»ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ ϳ- ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñáõÙ ¨ ÏáÙÇï»Ý»ñáõÙ å»ïù ¿ ï³ñ»ÉÇë, Ý»ñ³éÛ³É å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÙÁ, µ³ó ÉÇÝ»Ý µáÉáñÇ Ñ³Ù³ñ: å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÝ»ñÁ, å³ñ·¨³ïñáõÙÝ»ñÇ ²Ûë ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÁÝÃ³Ý³Ý ³Ý- ϳ٠³ÛÉ µ³ñÇùÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÁ, å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñ Ï³Ë ¨ ³ÏïÇíáñ»Ý ³ñÓ³·³ÝùáÕ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ½µ³Õ»óÝáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñ»Ý ѳí³Ï- Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùµ` Éñ³ïí³ÙÇ- Ýáñ¹Ý»ñÇ Çñ³Ï³Ý ³ñųÝÇùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: çáóÝ»ñÇ, áñáÝù ó³ÝÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ¨ ϳñáÕ »Ý гßí»ïíáõÃÛáõÝ. ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÝ Çñ»Ýó ëïÇå»É Ýñ³Ýó, áíù»ñ ͳé³ÛáõÙ »Ý ѳë³ñ³Ïáõ- áñáßáõÙÝ»ñÇ ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ѳßí»ïáõ »Ý ÃÛ³ÝÁ, ·áñÍ»É Áëï ³½³ï ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ã³÷á- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³éç¨ ¨ å»ïù ¿ ѳٳӳÛÝ ÉÇÝ»Ý ñáßÇãÝ»ñÇ: γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ׳ݳãÇ ó³Ýϳó³Í ëïáõ·Ù³Ý, áñÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ É»·ÇïÇÙáõÃÛáõ- Ýñ³Ýó ½µ³Õ»óñ³Í å³ßïáÝÇÝ: ÝÁ Çñ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íÇ׳ñÏÙ³Ý ·áñÍáõÙ ¨ سïã»ÉÇáõÃÛáõÝ. ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¾ ÁݹáõÝÇ Ýñ³ ùÝݳ¹³ï³Ï³Ý »ÉáõÛÃÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ³é³í»É³·áõÛÝë Ù³ïã»ÉÇ ÉÇÝ»Ý Çñ»Ýó µáÉáñ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ: áõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éáõÙáí: Üñ³Ýù å»ïù ¿ ø³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³ÙµáÕç³- ÑÇÙݳíáñ»Ý Çñ»Ýó µáÉáñ áñáßáõÙÝ»ñÁ ¨ Éñ³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ë Ù³ïã»ÉÇ ÉÇÝ»Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇ- ë³Ñٳݳ÷³Ï»Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ¹³ çáóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Û¹åÇëÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ³í»ÉÇ É³ÛÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ: ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÝ Çñ»Ýó íñ³ »Ý ²½ÝíáõÃÛáõÝ. ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å³ñï³íáñ í»ñóÝáõÙ ³ñ¹³ñ³óÇáõÃÛ³Ý ¨ ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛ³Ý »Ý Ù»ñÅ»É Çñ»Ýó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å»ï³Ï³Ý å³ñï³Ï³- ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 9
ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ ó³Ýϳó³Í Ù³ëݳíáñ ߳ѻñÁ ݳÏÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ó»éݳñ- ¨ ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»Ý Í³·áÕ ÏáÝýÉÇÏïÝ»ñÇ ³ÛÝåÇëÇ ÉáõÍ- ÏáõÙÁ: Ù³Ý Ñ³Ù³ñ, áñáÝù Ïå³ßïå³Ý»Ý å»ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ: ²Ñ³µ»ÏãáõÃÛ³Ý ³×áÕ íï³Ý·Ç å³ï׳éáí Իϳí³ñáõÙ. ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ջϳ- áÕç ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ³ß˳ñÑáõÙ ³í»ÉÇ áõ í³ñÙ³Ý ¨ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ûñÇݳÏÇ ÙÇçáóáí å»ïù ¾ ³ç³Ï- ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë ¿ ÑÝãáõÙ ³ÛÝ ÷³ëï³ñÏÁ, áñ, ³½- ó»Ý ³Ûë ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ¨ ë³ï³ñÙ³ÝÁ: ·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó »ÉÝ»Éáí, ³ÝÑñ³- ì³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ, ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ, Å»ßï ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ËáëùÇ ¨ ѳí³ùÝ»ñÇ ³é- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ¨ ³ñï³ùÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝ- ϳ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Çñ³½»Ïí³Í ÉÇÝ»- Ý»ñÇ å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ù³ñ, ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ Éáõ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ: àõ ûè ³Ñ³µ»Ï- ï»Õ³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³- ãáõÃÛ³Ý é»³É íï³Ý·Á ãÇ Ï³ñ»ÉÇ µ³ó³é»É, Çñ³- Ù³ñ3 ϳñáÕ »Ý û·Ý»É »ñÏñÝ»ñÇÝ û·ï³·áñÍ»Éáõ ³Ûë ϳÝáõÙ ³Ûë ÷³ëï³ñÏÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ Ñ»Ýó ³ÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: Ýå³ï³ÏÇÝ, áñÁ Ñ»ï³åݹáõÙ »Ý ³Ñ³µ»ÏÇãÝ»ñÁ` ÜáõÛÝ Ï»ñå ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ë³ñïdzݻñÁ å»ï³- áãÝã³óÝ»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ: Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¹ñ¹áõÙ »Ý ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ³- ²Ûë ѳñóáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳëÝ»É áñáß³ÏÇ Ñ³- Ù³ñ ³å³Ñáí»É ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÛïÝÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï, ¨ í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý: »Ã» ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Û¹ ٳϳñ¹³ÏÁ ãÇ ³å³Ñáí- ÎáéáõåódzÝ, ÇÝãå»ë ¨ ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛáõÝÁ, íáõÙ` Ñ»ï³ùñùñí»É ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ µáÕáùÝ»ñÇ ¿áõÃÛ³Ùµ: ëÝíáõÙ ¿ ѳí³ëïÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý å³Ï³ëÇ Ñ³ßíÇÝ: 1987 Ã. Üáµ»ÉÛ³Ý Ùñó³Ý³ÏÇ ¹³÷Ý»ÏÇñ ä»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÙÁ å»ïù úëϳñ ²édzë ê³Ýã»ëÁ ³Ûë ³éÇÃáí Ýϳï»É ¿. ¿ ϳï³ñíÇ µ³ó, ó÷³ÝóÇÏ Ï»ñåáí ¨ Ñ»ÝíÇ Çñ³Ï³Ý ³ñųÝÇùÝ»ñÇ íñ³4: Üٳݳå»ë ݳ¨ §Ø»Ýù ãå»ïù ¿ Ñáõë³Ñ³ïí»Ýù ÏáéáõåódzÛÇ, ù³Õó- å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó Ëáñ- ϻճÛÇÝ áõéáõóùÁ ϳݷݻóÝ»Éáõ ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÇó: Ñáõñ¹Ý»ñÁ å»ïù ¿ Ñ»ï¨»Ý å³ïß³× ·áñͻɳϻñ- »¨ Ù»Ýù ß³ï »Ýù ËáëáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ·ÉᵳɳóÙ³Ý åÇ µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ, áñáÝù Ý»ñ³éáõÙ »Ý Ù³ëÇÝ, Ù»Ýù å»ïù ¿ áÕçáõÝ»Ýù ݳ¨ ɳí ϳé³í³ñÙ³Ý ³Ý³ã³éáõÃÛáõÝ, ³Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛáõÝ ¨ ûµÛ»ÏïÇ- í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ³×Á: ²Ûëûñ íáõÃÛáõÝ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ϳé³í³ñíáÕ Ñ³ë³ñ³Ï³- ³½·³ÛÇÝ ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ëÏëáõÙ »Ý ÁݹáõÝ»É, áñ Ïá- Ï³Ý ýáݹ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: Üñ³Ýù ÏÓ·ï»Ý ³í»ÉÇ éáõåódzÛÇ Ñ³ñóÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ùÝݳñÏ»É Ý»ñùÇÝ ¨ ß³ï ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõó»É, ³å³Ñáí»Éáí ÙÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ïÛ³ÝÝ»ñáõÙ: ¹ñáõÃÛáõÝ, »ñµ ³Û¹ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ïïñ³Ù³- ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ Ù»ñ ¹ñí»Ý µÛáõç»Çó ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ³Ù»Ý³- ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ ½»ÝùÝ ¿ ¹³éݳÉáõ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ- ïÝï»ëí³ñ »Õ³Ý³Ïáí` ¹ñ³Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ³Ý- Ý»ñÇ ¨, ѻ勉å»ë, ݳ¨ ³½³ï Ù³ÙáõÉÇ ³×áÕ ù³Ý³ÏÁ Ï³Ë ·Ý³Ñ³ïٳٵ ³ÛÝ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ¹³ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ: ²é³Ýó ѳñó»ñ ï³Éáõ ¨ ÷á÷á- Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿: Üñ³Ýù å»ïù ¿ ѳßí»ïáõ ËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ³½³ïáõÃÛ³Ý` Ù³ñ¹ÇÏ Édz½áñáõ- ÉÇÝ»Ý ûñ»Ýë¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÃÛáõÝÝ»ñ ã»Ý áõݻݳ, ³ÛÉ Áݹѳϳé³ÏÁ` ³í»ÉÇ ßáõï ɳÛÝ Ë³í»ñÇÝ ÇÝãå»ë ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¨ ýÇݳÝ- ÏѳÛïÝí»Ý ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÇÝã-áñ ë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó, ³ÛÝå»ë ¿É ѳٳϳñ·áõÙ: ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ ³é³ç³¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ³éáõÙáí: ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ñ»Ýó Ù³ÙáõÉÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ ¿: ä»ï³Ï³Ý ϳå³ÉÝ»ñÁ å»ïù ¿ ïñí»Ý µ³ó ºÃ» ·áÝ» ÙÇ ïÕ³Ù³ñ¹áõ ϳ٠ÙÇ ÏÝáç Ó³ÛÝ ×ÝßíáõÙ ¿, ³×áõñ¹Ý»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, áñå»ë½Ç ³å³ íï³Ý· ¿ ³é³ç³ÝáõÙ, áñ ÙÛáõë µáÉáñ Ó³ÛÝ»ñÁ ¨ë ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëïÇåí³Í ÏÉÇÝ»Ý Éé»É: ºñµ óùóíáõÙ ¿ ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý áõÝ»Ý³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÙ»ñóÇáÝ ¿áõÃÛáõÝÁ ϳ٠·áÝ» Ýñ³ ãÝãÇÝ Ù³ëÁ, ³å³ ϳñáÕ ¿ ÍÝí»É ϳå»ñÇ Ù³ëÇÝ: ¸³ ÃáõÛÉ Ïï³ Ïñ׳ï»É ѳë³ñ³- Ñëϳ ëáõïÁ¦5: ÏáõÃÛ³Ý Ñ³ßíÇÝ ýÇݳÝë³íáñíáÕ Ñáí³Ý³íáñãáõ- ÃÛ³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïñáݳÅÇ Ù³ëßï³µ- Ý»ñÁ: ´³ó ÉëáõÙÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí í»ñ³ÑëÏíáÕ ýÇݳÝ- îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü Ø²îâºÈÆàôÂÚàôÜÀ ë³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÁ å»ïù ¿, ûñ»Ýë¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³- ÝÁ ï»ÕÛ³Ï å³ÑÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ³Û¹ àñù³Ý ß³ï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ï³ñ³ÍíáõÙ µÝ³·³í³éáõÙ Ó»éù µ»ñí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ³½³ïáñ»Ý ¨ áñù³Ý Ù»Í ¿ ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ¨ ³Û¹ ϳñ·Ç ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ññ³- ×ßïáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í Ñݳñ³íáñáõ- å³ñ³Ïí»Ý ³ÝÙÇç³å»ë: ´áÕáùÝ»ñ áõÝ»óáÕ ù³- ÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍíáõ٠ϳé³í³ñÙ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏ Õ³ù³óÇÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³½³ï Ùáõïù áõݻݳ ûÙ- ¨ Çëϳå»ë »Ýóѳßí»ïáõ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍ- µáõ¹ëÙ»ÝÇ Ùáï, áñÇ ½»ÏáõÛóÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ññ³å³- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: ²é³Ýó ³Û¹åÇëÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý` ѳ- ñ³Ïí»Ý µ³ó Ï»ñåáí ¨ áñÁ å»ïù ¿ Ó·ïÇ »ñ³ß- í³ïÁ å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ϹñíÇ Ë³íáñ»É ¹ñáõÃÛáõÝÁ ßïÏ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ųٳ- ϳëϳÍÇ ï³Ï: 10 ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ
ê³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ѳë³- ݳѳñóÇ ¿áõÃÛ³Ý ßáõñç µ³ÝÇÙ³ó ¹Çñù»ñÇó í³ñ- ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ ÁݹáõÝáõÙ áõ ׳ݳãáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³- íáÕ ó³Ýϳó³Í µ³Ý³í»×»ñÇ Ñ³Ù³ñ: §î»Õ»Ï³- ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛáõÝÁ, ³é³Ýó ï»Õ»Ï³ïíáõ- ïíáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ Üáñ ¼»É³Ý¹Ç³ÛÇ 1982 Ã. ûñ»ÝùÇ ÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÇ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý å³ßïå³Ýáõ- 5-ñ¹ µ³ÅÝáí ݳ˳ï»ëí³Í ¿. ÃÛ³Ý ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ Ñ³×³Ë Ï³ñáÕ »Ý ϳËÛ³É íÇ׳Ïáõ٠ѳÛïÝí»É å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ¨ 5. سïã»ÉÇáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ: ä³ßïáÝ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ùٳѳ×áõÛùÇó, ù³ÝÇ ó³Ýϳó³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³ñ- áñ í»ñçÇÝÝ»ñë ϳñáÕ »Ý ãó³ÝÏ³Ý³É µ³Å³Ýí»É óÁ... µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ, »ñµ ¹³ ³Ý»ñϵ³Ûáñ»Ý áñ¨¿ ÇÝýáñÙ³ódzÛÇó: ÜÙ³Ý åñ³ÏïÇÏ³Ý áõÕÕ»- å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ëáõÛÝ ûñ»Ýùáí, ÉáõÍíáõÙ ¿ ѳٳӳÛÝ ³ÛÝ Éáõ Ýå³ï³Ïáí ºíñáå³ÛÇ ËáñÑáõñ¹Á Ñëï³Ïáñ»Ý ëϽµáõÝùÇ, áñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ïñ³Ù³¹ñíáõÙ ¿` µ³ó³- ³ñï³Ñ³Ûïí»ó Ñû·áõï Ó¨³Ï³Ý »ñ³ßËÇùÇ. éáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ, »ñµ ³ñ¹³ñ³óí³Í å³ï׳éÝ»ñ Ï³Ý ³ÛÝ ãÑñ³å³ñ³Ï»Éáõ ѳٳñ¦11: §²Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ëݹñ³ÝùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, å»ïù ¿ »ñ³ß˳íáñ»Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ñ¹áõ ÙáõïùÁ ¹»åÇ ò³Ýϳó³Í µ³ó ¨ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳ- å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý ï³Ï ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ÑÇÙù»ñ ãÏ³Ý å»ï³Ï³Ý »Ï³- ·ïÝíáÕ å³ßïáÝ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÁ: ²Ûë ëϽµáõÝùÁ ÙáõïÁ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇó óùóÝ»Éáõ ѳٳñ: ÆÝãá±õ å»ïù ¿ ÏÇñ³éíÇ ³é³Ýó ó³Ýϳó³Í å³ï׳鳵³Ýáõ- åÇïÇ ³ñï³µÛáõç»ï³ÛÇÝ ýáݹ»ñÁ ÅáÕáíñ¹³í³- ÃÛ³Ùµ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý` Ý»ñ³éÛ³É ³½·³ÛÇÝ Í³·áõÙÁ 6: ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙÝ³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý Ð»ï¨³µ³ñ, ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³ßí³éÙ³Ý ¨ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ½»Ïáõó³·ñ»ñÇ Ë»É³ÙÇï ûñ»ÝùÁ ϳñáÕ ¿ ¹Çï³ñÏí»É áñå»ë ѳëï³ïáõÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë: ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ ³å³ÑáíáÕ ÑÇÙù¦: ³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý ß³Ñ»- ñÇó »ÉÝ»Éáí` å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³Ù- µáÕç³å»ë ³ñï³óáÉí»Ý Ýñ³ å³ßïáÝ³Ï³Ý µÛáõ- îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü Ø²îâºÈÆàôÚ²Ü Ø²êÆÜ ç»áõÙ: ´Ûáõç»Ý å»ïù ¿ ¹³éݳ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³Ý- úðºÜê¸ðàôÂÚàôÜÀ Ï³Ë í»ñ³ÑëÏÇã Ù³ñÙÝÇ ³áõ¹ÇïÇ ûµÛ»Ïï, áñÇ Ø³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ Ñéã³- µáÉáñ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ »Ýóϳ »Ý Ññ³å³- ϳñ·Ç 19 Ñá¹í³ÍÁ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ ñ³ÏÙ³Ý: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý³¨ ³×áÕ ·Éáµ³É ÏáÝ- ëÏǽµÁ, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³ ÏÇñ³éÙ³Ý áÉáñïÝ»ñÁ ë³Ñ- ë»Ýëáõë, áñÁ ׳ݳãáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óáõ Çñ³íáõÝùÁ ٳݳ÷³Ï »Ý7: ²Ûë Ñá¹í³ÍÝ ³í»ÉÇ ß³ï ÙÇïí³Í ¿ ·Çï»Ý³É, û áñù³Ý í³ñÓ ¿ ëï³ÝáõÙ å»ïáõÃÛáõÝÁ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ·ñ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï- µÝ³Ï³Ý å³ß³ñÝ»ñÇ ß³Ñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Ûë Ù³ÝÁ, ù³Ý å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõ- ³éáõÙáí ·áñͳñùÝ»ñÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ- ÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³ÝÁ8: ²ÛëåÇëáí, µ³ñ»÷áËáÕÇ Ý»ñÇ Ñ»ï ãå»ïù ¿ ·³ÕïÝÇ å³Ñí»Ý: ËݹÇñÁ 19 Ñá¹í³ÍÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñÇÝë ½³ñ·³óÝ»Éáõ Ù»ç ¿: àðàÞ úðÆÜ²Îܺð κÜîðàÜ²Î²Ü ºì γñ»ÉÇ ¿ ëÏë»É ³ÛÝ »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÇó, áñ áÕç ²ðºìºÈÚ²Ü ºìðàä²ÚÆò ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ïáõ- ÃÛ³ÝÁ: ºí »Ã» ãÏ³Ý ÇÙå»ñ³ïÇí å³ï׳éÝ»ñ, î³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ÙÛáõë »ñÏñÝ»ñÇ å»ë, ȳï- Áëï áñáÝó ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ãå»ïù ¿ ïñ³- íÇ³Ý áõÝÇ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝ, áñÁ ÏáÝÏñ»ï ݳ- Ù³¹ñíÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ, ³å³ áÕç ï»Õ»Ï³- ˳ï»ëáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝ: ïíáõÃÛáõÝÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõ- ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÁ Ñéã³ÏáõÙ ¿. ÃÛ³Ý ï³Ï` ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇÝ Í³é³Û»óÝ»- Éáõ Ýå³ï³Ïáí9: Ðá¹í³Í 100: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ áõÝÇ ËáëùÇ ³½³- Øáï»óáõÙÁ, áñÁ áñ¹»·ñ»É »Ý ´ñ³½ÇÉÇ³Ý ¨ ïáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝù ÇÝãÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Üáñ ¼»É³Ý¹Ç³Ý ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ëï»ÕÍí»É ³½³ïáñ»Ý ëï³Ý³Éáõ, å³Ñ»Éáõ ¨ ï³ñ³Í»Éáõ ¨ Çñ »Ý Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñ, ѳٳӳÛÝ Ñ³Û³óùÝ»ñÁ ß³ñ³¹ñ»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ: ¶ñ³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ áñáÝó` å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ÙµáÕç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ³ñí»Éí³Í ¿: ïñ³Ù³¹ñíáõÙ ¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇÝ, áõÙ ³ÛÝ å»ïù ¿` Ðá¹í³Í 104: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ Çñ³íáõÝùÇ áõÝÇ »Ã» ãÏ³Ý ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ãÑñ³å³ñ³Ï»Éáõ ѳñóáõÙÝ»ñáí ¹ÇÙ»Éáõ å»ïáõÃÛ³ÝÁ ¨ ï»Õ³Ï³Ý ϳé³- ÑáõÛŠϳñ¨áñ å³ï׳éÝ»ñ10: ºÃ» »É³Ï»ï³ÛÇÝ ¿ í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇÝ ¨ å³ï³ëË³Ý ³ÛÝ ¹ñáõÛÃÁ, áñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ ëï³Ý³É Áëï ¿áõÃÛ³Ý: ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ¨ å»ïù ¿ û·ï³·áñÍíÇ Ç ß³Ñ Ðá¹í³Í 115: ä»ïáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ Ûáõñ³- ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý, ³å³ ¹ñ³ÝÇó ͳ·áÕ ó³Ýϳ- ù³ÝãÛáõñ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÁ ³åñ»É ѳñÙ³ñ ÙÇç³í³ÛñáõÙ` ó³Í Çñ³íáõÝùÝ»ñ ãÝãÇÝ ³ñÅ»ù ÏáõÝ»Ý³Ý Åá- ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõ- Õáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ï³Ù ÑÇÙ- ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 11
ÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ׳ݳå³ñÑáí ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ¿: ²ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ³é³- å³Ñå³ÝÙ³ÝÝ áõ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ Ýå³ëï»Éáõ ׳ݳ- çÇÝ ³ïÛ³ÝÇ ÙÇ ³ÙµáÕç ß³ñù ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñ Ù»ñ- å³ñÑáí: Å»óÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ¨ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ëݹñ³ÝùÝ»ñÁ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ÜÙ³Ý Ï»ñåáí ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõ- ÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É: 2000 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ È³ïídzÛÇ 1998 Ã. ûñ»ÝùáõÙ »ñ³ß- ÁݹáõÝí»ó ûñ»Ýù å»ï³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ë³íáñíáõÙ ¿ áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ï»Õ»- Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ²ÛÝ ÃáõÛÉ ïí»ó ó³Ýϳó³Í ϳïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ §ï»ËÝÇϳå»ë ѳ- ýǽÇÏ³Ï³Ý Ï³Ù Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓÇ ³½³- ë³Ý»ÉÇ ó³Ýϳó³Í ï»ëùáí¦, »Ã» ¹³ ë³Ñٳݳ- ïáñ»Ý ëï³Ý³É ó³Ýϳó³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, ÷³Ïí³Í ã¿ ÏáÝÏñ»ï ûñ»Ýùáí: áñÝ áõÝ»Ý å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý 2002 Ã. áõÅÇ Ù»ç Ùï³Í §²ÝÓÝ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³ñóáõÙÝ»ñ ëï³Ý³Éáí, ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÝ Çñ³íáõÝù ¿ ï³ÉÇë å³ñï³íáñ »Ý å³ï³ëË³Ý»É 15 ûñÇó áã áõß: Ù³ñ¹Ï³Ýó ëï³Ý³É, ëïáõ·»É, ×ßï»É ¨ áõÕÕ»É î»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ïí»É Çñ»Ýó Ù³ëÇÝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ÙdzÛÝ ûñ»Ýùáí ݳ˳ï»ëí³Í ¹»åù»ñáõÙ, ÃÛáõÝÁ, áñÁ å³ÑíáõÙ ¿ ÇÝãå»ë å»ï³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ³. »Ã» ³ÛÝ Ý»ñùÇÝ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¿, ¿É Ù³ëݳíáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùáï: 2002Ã. µ. »Ã» ËáëùÁ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·³ÕïÝÇùÇ ëï»ÕÍí»ó ïíÛ³ÉÝ»ñÇ å³ßïå³ÝÙ³Ý Ñ³ÝÓݳ- Ù³ëÇÝ ¿` ãϳåí³Í å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ³ÝÓÇ ÅáÕáí ³Û¹ ûñ»ÝùÇ Ï»Ýë³·áñÍáõÙÁ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ Ñ»ï. Ýå³ï³Ïáí: 2002 Ã. Ý»ñϳ۳óí»ó ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³- ·. »Ã» ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ·ÇÍ ³½·³ÛÇÝ ³ñËÇíÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: Ü»ñϳÛáõÙë, »Ã» ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ ë»ñïÇýÇϳóÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ- ³Û¹ ³ñËÇíÝ»ñÇ ÝÛáõûñÁ Ù³ïã»ÉÇ ã»Ý, µáõÉÕ³ñ³- ·»ñÇÝ: óÇÝ»ñÁ ãáõÝ»Ý í×é³µ»ÏáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝù: ºñÏñÇ Ý»ñëáõ٠ѳñóáõÙÝ»ñáí ϳñ»ÉÇ ¿ ¹ÇÙ»É ÆÝãå»ë ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ÙÛáõë »ñÏñÝ»ñÁ, ϳé³í³ñ³Ï³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ³ïÛ³ÝÝ»ñ ϳ٠³Ý- ´áõÉÕ³ñÇ³Ý 2002 Ã. ³åñÇÉÇÝ ÁݹáõÝ»ó §¶³ÕïÝÇ ÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ¹³ï³ñ³Ý: ²Ûëå»ë, 1999Ã. ȳï- ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ídzÛÇ ê³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÁ áñáß»ó, áñ ûñ»Ýù, ÇÝãÁ å»ïù ¿ û·Ý»ñ Ýñ³Ý ÙdzݳÉáõ ÐÛáõ- ܳ˳ñ³ñÝ»ñÇ Ï³µÇÝ»ïÇ Ññ³å³ñ³Ï³Í ÝáñÙ³- ëÇë³ïɳÝïÛ³Ý ¹³ßÇÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ ïÇíÁ, áñÁ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ ¿ñ µÛáõç»ï³ÛÇÝ ï»- (ܲîú-ÇÝ): гٳӳÛÝ ûñ»ÝùÇ` ëï»ÕÍíáõÙ ¿ñ ջϳïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ³Ýí³í»ñ ¿, ·³ÕïÝÇ ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáí, ù³ÝÇ áñ ˳ËïáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõ- áñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ñ í³ñã³å»ïÁ, ÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ: ÇÝãå»ë ݳ¨ Ùß³Ïí»óÇÝ ·³ÕïÝÇ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñ »Ý ·»ñÇßËáõ٠ݳ¨ ´áõÉÕ³- ÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ãáñë ٳϳñ¹³Ï: úñ»ÝùÁ ñdzÛáõÙ: ²Ûëå»ë. ´áõÉÕ³ñ³ÛÇ 1991Ã. ê³Ñٳݳ- ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ñ ¹³ë³Ï³ñ·Ù³Ý ã³÷³½³Ýó ɳÛÝ ¹ñáõÃÛáõÝÝ ³Ùñ³·ñáõÙ ¿. ßñç³Ý³ÏÝ»ñ: ²Ûëå»ë, ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ ëïáñ³·ñ»- Éáõ Édz½áñí³Í ³ÝÓÁ ϳñáÕ ¿ñ ݳ¨ ßÝáñÑ»É Ýñ³Ý 1. Úáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ Çñ³íáõÝùÇ áõÝÇ áñáÝ»É, ëï³Ý³É ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳Ý: âÏ³Ý Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ¨ ï³ñ³Í»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ: ²Ûë Çñ³íáõÝùÁ ãÇ ÏÇñ³é- ·»ñÇßËáÕ ß³ÑÇ áñ¨¿ ã³÷³ÝÇßÝ»ñ, áñáÝù Ïϳñá- íáõÙ Ç íݳë áõñÇßÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ ¨ í³ñÏÇ Ï³Ù Ç íݳë Õ³Ý³Ý ã»ÕÛ³É Ñ³Ûï³ñ³ñ»É ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳÝáݳ- ·³ÕïÝÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ»Éáõ áñáßáõÙÁ: è»³É Å³Ù³- ϳñ·Ç, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ³éáÕçáõÃÛ³Ý ¨ µ³ñá۳ϳÝáõ- ݳÏÇ é»ÅÇÙáí Ññ³å³ñ³Ïí³Í ѳٳéáï §ø³Õ- ÃÛ³Ý: ³ù³óáõ Ó»éݳñÏÁ¦ µ³ó³ïñáõÙ ¿, û ÇÝãå»ë ¿ 2. ø³Õ³ù³óÇÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ï»Õ»Ï³ïíáõ- ³ß˳ïáõÙ µáõÉÕ³ñ³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ12: ÃÛáõÝ ëï³Ý³É å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇó ¨ ·áñͳϳÉáõ- гٳӳÛÝ ³é³ÝÓÇÝ §ì³ñã³Ï³½ÙÇ Ù³ëÇݦ ÃÛáõÝÝ»ñÇó Çñ»Ýó Ñ»ï³ùñùñáÕ ó³Ýϳó³Í ûñÇÝ³Ï³Ý ûñ»ÝùÇ, ´áõÉÕ³ñdzÛÇ Ü³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ ËáñÑáõñ¹Á ѳñó»ñáí, »Ã» ¹³ å»ï³Ï³Ý ϳ٠ûñ»Ýùáí áñáßí³Í áñ¨¿ å³ñï³íáñ ¿ Ññ³å³ñ³Ï»É í³ñã³Ï³Ý ϳéáõÛó- ³ÛÉ ·³ÕïÝÇù ã¿ ¨ ãÇ Ë³ËïáõÙ ³ÛÉáó Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ: Ý»ñÇ ¨ §³Ýѳï³Ï³Ý ¨ ÁݹѳÝáõñ í³ñã³Ï³Ý µáÉáñ ÝáñÙ³ïÇí ³Ïï»ñǦ ó³ÝÏÁ: ²Û¹ ó³ÝÏÇ 1996 Ãí³Ï³ÝÇÝ ´áõÉÕ³ñdzÛÇ ê³Ñٳݳ¹ñ³- å³ï×»ÝÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí³Í ÉÇÝÇ Ý³¨ Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÁ áñáß»ó, áñ û¨ ê³Ñٳݳ¹ñáõ- ÆÝï»ñÝ»ïáõÙ: ÃÛáõÝÁ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ñ¹áõ ûÅïáõÙ ¿ ï»Õ»- º²ÐÎ-Ç ï³ñ³ÍùáõÙ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ï- ϳïíáõÃÛáõÝ ³½³ï ëï³Ý³Éáõ Çñ³íáõÝùáí, ã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ¨ë Ù»Ï ûñÇÝ³Ï ¿ ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Éñ³óáõóÇã ûñ»Ýë- ï³ÉÇë Øáɹáí³Ý, áñÇ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý 34 ÑáÕ- ¹ñáõÃÛáõÝ` áñáß»Éáõ ѳٳñ ³ÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, í³ÍÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿, áñ. áñáÝó ¹»åùáõÙ Ýßí³Í Çñ³íáõÝùÁ áñáß³ÏÇáñ»Ý 12 ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ
1. гë³ñ³Ï³Ï³Ý Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ó³Ýϳó³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝ Ñ³Ý¹Çë³- ÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·Çï³Ï³Ý ¨ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ»- ÝáõÙ ¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÁ ¨ ³Û¹ å³ï׳éáí ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñçÝ³Ï³Ý Ï³Ù ÙÇç³ÝÏÛ³É ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý »Ýóϳ ã¿: ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ: 2. Æñ»Ýó Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ å»ïù ¿ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³½³ï ³å³óáõó»Ý, áñ ³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ ³ñíáõÙ ¿ Áëï Ùáõïù »Ý ³å³ÑáíáõÙ ¹»åÇ Ñ³í³ëïÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ` ûñ»ÝùÇ ¨ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ѳëóí³Í ÇÝãå»ë å»ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ÝÓ- íݳëÁ ·»ñ³ÏßéáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ß³ÑÁ, áñÝ Ý³Ï³Ý Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ñ³ñó»ñáí: ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ññ³å³ñ³Ï- 3. î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ Ù³Ý ÙÇçáóáí: ãå»ïù ¿ íݳëÇ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ áõ Øáɹáí³ÛáõÙ Ù»ñÅáõÙÝ»ñÇ, Ó·Ó·áõÙÝ»ñÇ, ѳëó- ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ áõÕÕí³Í í³Í íݳëÇ ¨ ³ÛÉÝÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ¹ÇÙáõÙÝ»ñÁ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇÝ: ϳñáÕ »Ý áõÕÕí»É ïíÛ³É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å³ÑáÕ 4. ä»ïáõÃÛáõÝÁ ¨ Ù³ëݳíáñ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ¹»å³ñï³Ù»ÝïÇ å»ïÇÝ Ï³Ù ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ³ïÛ³Ý: Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÝ Ð³ñóáõÙÝ»ñÇ µ³í³ñ³ñÙ³Ý Ù»ñÅÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ³å³Ñáí»É ѳí³ëïÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ: ϳñ»ÉÇ ¿ ¹ÇÙ»É áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ¹³ï³ñ³Ý: ¸³ï³ñ³Ý ϳñ»ÉÇ ¿ ¹ÇÙ»É Ý³¨ µáÕáù³ñÏáõÙÝ»ñáí: Ðݳñ³íáñ ¿ Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ ëñ³` 37 Ñá¹í³ÍÁ ݳ˳ï»ëáõ٠ݳ¨ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ¹ÇÙ»É ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇÝ: 2001 Ã. ¿ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Çñ³íáõÝùÁ` ëï³Ý³É ï»Õ»- ì³ñã³Ï³Ý ¨ øñ»³Ï³Ý ûñ»Ýë·ñù»ñÁ í»ñ³Ý³Ûí»É ϳïíáõÃÛáõÝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ, ³éáÕç³å³- »Ý` ݳ˳ï»ëí³Í »Ý ïáõ·³ÝùÝ»ñ ¨ ³ÛÉ ÑáõÃÛ³Ý ¨ ëå³éáÕ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñ- å³ïÇÅÝ»ñ §î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý ó»ñáí. Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ Ë³ËïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ´áëÝdz-лñó»·áíÇݳÛÇ ¸³ßÝáõÃÛáõÝÁ Ý»ñ- 2. ä»ïáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íáñáõÙ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³- ϳ۳óÝáõÙ ¿ ãáññá¹ ûñÇݳÏÁ: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý í³ÛñÇ íÇ׳ÏÇ, ³ß˳ï³ÝùÇ áõ ÏÛ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ, ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ` ´áëÝdz-лñó»·á- ëÝݹ³ÙûñùÇ ¨ Ï»Ýó³Õ³ÛÇÝ ï»ËÝÇϳÛÇ í»ñ³µ»ñÛ³É íÇÝ³Ý ÁݹáõÝ»É ¿ 2000 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñÇÝ, ÇëÏ ê»ñ- ѳí³ëïÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ù³- µÇ³ÛÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ 2001 Ã. Ù³ÛÇëÇÝ: Õ³ù³óáõ Çñ³íáõÝùÁ: úñ»ÝùÝ áõÅÇ Ù»ç ¿ Ùï»É 2002 Ã. ÷»ïñí³ñÇÝ: ²Û¹ ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³Ó»éÝáÕÁ ¹³ñÓ³í ´áëÝdz- гٳӳÛÝ §î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõ- лñó»·áíÇݳÛÇ Ñ³ñóáí ¶»ñ³·áõÛÝ Ý»ñϳ۳óáõó- ÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ, áñÝ áõÅÇ Ù»ç ¿ Ùï»É 2000 Ã. ãÇ µÛáõñáÝ, áñÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ »ñÏñáõ٠˳ճ- û·áëïáëÇÝ, §Øáɹáí³ÛÇ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ¨ 黽Ç- ÕáõÃÛáõÝ Ñ³ëï³ïáÕ ·É˳íáñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹»ÝïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ å³Ñ³Ýç»É ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ: лÝó ݳ ¿É áñáß»ó, áñ ³ÝÑñ³- å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇó, å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Å»ßï ¿ Ùß³Ï»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³íáñíáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, Çñ³- Ù³ëÇÝ ûñÇݳ·ÇÍ: ´³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ ÙÇç³½·³- í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³ÝóÇó, å»ï³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ÛÇÝ ¨ ³½·³ÛÇÝ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ËáõÙµÁ 2000 Ã. ÃÛáõÝÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñáÕ ¨ å³ßïáÝ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³- ÑáõÝÇëÇÝ Ý»ñϳ۳óñ»ó Çñ ÏáÕÙÇó Ùß³Ïí³Í ÙÇ ïíáõÃÛáõÝÁ ïÇñ³å»ïáÕ ³ÝÓ³ÝóÇó: ÐÇÙݳñÏ- ݳ˳·ÇÍ, áñÁ Ñ»ÝíáõÙ ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ É³í³- Ý»ñÁ å»ïù ¿ å³ï³ëË³Ý»Ý 15 ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áõÛÝ ûñÇݳÏÝ»ñÇ íñ³: ûñÇó áã áõß: úñ»ÝùÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ó³Ýϳó³Í ï»ë³ÏÇ ¨ ê³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ÏÇñ³éí»É  ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å, áñÁ å³ÑíáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ñ»ï¨Û³É ï»ë³ÏÝ»ñÇ å³ßïå³- ó³Ýϳó³Í å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÝáõÙ, Ý»ñ³éÛ³É å»- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ. å»ï³Ï³Ý ·³ÕïÇÝÇùÝ»ñÇ Ï³å- ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ Çñ³í³µ³- í³Í 鳽ٳϳÝ, ïÝï»ë³Ï³Ý, ·Çï³ï»ËÝÇ- Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó: ²ÛÝ Ý³Ë³ï»ëáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³- Ï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý, Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý, ³ñï³- ïíáõÃÛ³Ý É³ÛÝ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝ µáÉáñ ýǽÇÏ³Ï³Ý ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ѳϳѻï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý, áõ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ ÇÝãå»ë µáõÝ ùÝÝã³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý »Ã» Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ ´áëÝdzÛáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë: ϳñáÕ ¿ ëå³éÝ³É å»ï³Ï³Ý ·³ÕïÝÇùÇ µ³ó³- гÛïÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óíÇ ·ñ³íáñ: ä»ï³Ï³Ý ѳÛïٳٵ, ·áñͳñ³ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³ï³ëË³Ý»Ý 15 áñÁ ïñ³Ù³¹ñí»É ¿ å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ ûñÇó áã áõß: ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý ϳñ·áí, ³ÝÓÝ³Ï³Ý ïíÛ³É- î»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ݳ¨ ãÑñ³å³- Ý»ñ, áñáÝó Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ¹Çï³ñÏí»É ñ³Ïí»É, »Ã» ¹³ ϳñáÕ ¿ §¿³Ï³Ý íÝ³ë¦ Ñ³ëóÝ»É áñå»ë Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ß³Ñ»- ˳ËïáõÙ, ѳٳå³ï³ëË³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ùÝÝã³- ñÇÝ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ, ѳÝó³- ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 13
·áñÍáõÃÛ³Ý Ë³÷³ÝÙ³ÝÁ ϳ٠µ³ó³Ñ³ÛïÙ³ÝÁ: ß³ÏÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñáí: Èáõñç ËݹÇñ ¿ Ý»ñ- Ðñ³å³ñ³ÏÙ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ ¿ å³Ñ³Ýçíáõ٠ϳ۳óÝáõÙ ³ÛÝ Ñ³ñóÁ, û ÇÝã ã³÷³ÝÇßÝ»ñáí »Ý Ý³¨ ѳÝñ³ÛÇÝ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³Ïó³Ï³Ý áñáßíáõÙ ³Û¹ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»- ·áñÍÁÝóóÇ, Ïáñåáñ³ïÇí ·³ÕïÝÇùÝ»ñÇ ¨ Ù³ë- ñÁ: ²ÝËáõë³÷»ÉÇ µ³ó³éáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ ϳ½Ù»Ý ݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ýáõ- å»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ, Çñ³í³å³Ñ ·áñ- ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ò³Ýϳó³Í ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý Ñ³- ÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, ³ÛÉáó Ù³ëÇÝ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ïíÛ³É- Ù³ñ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Ñ»ï³ùñùñáõ- Ý»ñÁ ¨ ³é¨ïñ³ÛÇÝ ³éáõÙáí Ýñµ³Ýϳï ï»Õ»Ï³- ÃÛ³Ý ã³÷³ÝÇßÁ: ïíáõÃÛáõÝÁ: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ùÝÝáõÙ ¿ ·³Ý·³ïÝ»ñÁ: Üñ³Ýù, ¶Éáµ³É áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý §²ñïÇÏÉ 19¦ áíù»ñ ½ñÏí³Í »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÇó ϳñáÕ »Ý (Ðá¹í³Í 19) ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ³ÛÉáó ÏáÕÙÇó ݳ¨ µáÕáù Ý»ñϳ۳óÝ»É ¹³ï³ñ³Ý ¨ ¹³ï³ñ³- ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»Ýë- ÝáõÙ µáÕáù³ñÏ»É áñáßáõÙÝ»ñÁ: ¸³ßÝáõÃÛ³Ý ûÙ- ¹ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³ÝÝ ³ç³Ïó»Éáõ Ýå³ï³Ïáí µáõ¹ëÙ»ÝÁ ß³ñ³¹ñ»É ¿ »ñÏáõ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ §î»- ëï»ÕÍ»É ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ûñ»ÝùÇ ûñÇݳϻÉÇ Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³·ÇÍ14: ²Û¹ ûñÇݳ·ÇÍÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É Çñ³·áñÍÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ¸ñ³ÝóÇó ³é³çÇÝÁ, ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ. áñÁ Ññ³å³ñ³Ïí»ó ÙÇÝ㨠ûñ»ÝùÇ áõÅÇ Ù»ç ÙïÝ»- ÉÁ, Ïáã ¿ ³Ýáõ٠ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ï³ñ³Í»É ³ÝÓÝ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ï»Õ»Ï³íáõÃÛ³Ý áã ˻ɳÙÇï Ó»éݳñÏÝ»ñ, ϳ½Ù»É ó³ÝÏ»ñ ¨ Ýß³Ý³Ï»É ï»Õ»- Ññ³å³ñ³ÏáõÙ, ϳïíáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó: ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÁ ¹³ï³ùÝÝ³Ï³Ý ·áñÍÁÝó- Æñ »ñÏñáñ¹ áñáßÙ³Ý Ù»ç ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ËáñÑáõñ¹ ¿ óáõÙ ãÇ Ï³ñáÕ û·ï³·áñÍí»É áñå»ë ³å³óáõÛó ¨ ³ÛÉÝ, ï³ÉÇë ãÑñ³å³ñ³Ï»É Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ·áñÍ»ñ, ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ï³Ù ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõ- áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ³é³çÇϳ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»- ÃÛáõÝ, áñÝ ³éÝãíáõÙ ¿ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ë³ËïÙ³Ý, ñÇÝ ³é³ç³¹ñí³Í ûÏݳÍáõÝ»ñÇÝ: Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·³ÕïÝÇùÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ áñÇ Ññ³å³- º²ÐÎ-Ç ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÉ ñ³ÏáõÙÁ Áëï ³Ù»Ý³ÛÝÇ Éáõñç íݳë ÏѳëóÝÇ »ññáñ¹ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÷áñÓÇó Ñ»- ÏáÕÙÇ ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ï³Ù ýÇݳÝë³Ï³Ý ߳ѻñÇÝ, ï¨áõÙ ¿, áñ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³- Ù»Ï ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÇó ϳ٠ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³- Ù³ñ Å³Ù³Ý³Ï ¿ ѳñϳíáñ: Ä³Ù³Ý³Ï ¿ ѳñϳ- Ï»ñåáõÃÛáõÝÇó ëï³óí³Í ËáñÑÁñ¹³å³Ñ³Ï³Ý ï»- íáñ ݳ¨, áñ Ýáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ³ñÙ³ï³íáñí»Ý ջϳïíáõÃÛáõÝ, áñÇ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ ãÇ Ï³ñáÕ Éáõñç µÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ÏáõÉïáõñ³Ý»ñáõÙ: íݳë ѳëóÝ»É ³Û¹ å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ï³½Ù³Ï»ñ- ØÇ ù³ÝÇ »ñÏñÝ»ñ »Ï»É »Ý ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõ- åáõÃÛ³Ý Ñ»ï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ÃÛ³Ý, áñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ññ³å³ñ³ÏáõÙ, ÇÝãÁ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ³Ýµ³í³ñ³ñáõ- ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, íï³Ý·Ç ï³Ï ϹÝÇ ó³Ýϳ- ÃÛáõÝÁ, ·áõÙ³ñ³Í ·ñ³éáõÙÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ó³Í ³ÝÓÇ ÏÛ³ÝùÁ, ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ ϳ٠³Ýíï³Ý- ѳٳϳñ·»ñÇ ³ÝÑáõë³ÉÇáõÃÛáõÝÁ ¨ áñáß å»ï³- ·áõÃÛáõÝÁ, Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ãϳÙáõÃÛáõÝÁ` ÷á÷áË»Éáõ Çñ³í³å³Ñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ·ñ³éáõÙÝ»ñ, Çñ»Ýó ϳñÍñ³ó³Í Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ѳݷ»óÝáõÙ »Ý áñáÝù Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³- ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ³Ûë ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý û·ÝáõÃÛ³ÝÝ »Ý í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, Éáõñç íݳë ÏѳëóÝ»Ý Çñ³í³- ¹ÇÙáõÙ ß³ï ³í»ÉÇ å³Ï³ë ã³÷áí, ù³Ý »Ýó¹ñáõÙ å³Ñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ, ¿ÇÝ Ýñ³ ç³ï³·áíÝ»ñÁ: Þ³ï Ñݳñ³íáñ ¿, áñ Ñ»Ýó ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÁ ϳñáÕ ¿ ëå³éݳÉÇùÇ ï³Ï ³Û¹å»ë ¿É å»ïù ¿ ÉÇÝ»ñ: ¸ñ³Ï³Ý »Ý ³ÛÝ ç³Ýù»ñÁ, ¹Ý»É ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ϳ٠å³ßïå³- áñáÝù ·áñͳ¹ñ»É »Ý ÙÇ ß³ñù ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ÝáõÃÛáõÝÁ, ¨ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳ- ïÝï»ë³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÇ Ññ³- ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ¨ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ å³ñ³ÏáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Ýí³½»óÝ»É Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ýáñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ýñ³Ýó Çñ³½»- ÏáÕÙÇó ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÁ Ï»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: àñå»ë½Ç Ýáñ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ѳÝ- ϳ٠Éáõñç íݳë å³ï׳é»É ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½- ·»óÝ»Ý ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ٳϻñåáõÃÛ³Ý ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ï³Ù ýÇݳÝë³Ï³Ý ¹ñ³Ýù ³é³í»É »é³Ý¹áõÝ ³é³ç ÙÕ»É13: ûñÇÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇÝ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÇ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, Éáõñç íݳë ÏѳëóÝÇ Ï³- ê²Ðزܲö²ÎàôØÜºð é³í³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ó¨³íáñÙ³ÝÁ ϳ٠Ùß³ÏÙ³ÝÁ15: ÆÝãå»ë å³ñ½ ¿ ¹³éÝáõÙ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³- ÛÇÝ ûñÇݳÏÝ»ñÇó, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõ- 2002 Ã. ºíñáå³ÛÇ ËáñÑáõñ¹Á ϳï³ñ»É³·áñ- ÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ó³Ýϳó³Í ûñ»Ýù áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ áñá- Í»ó ³Ûë Ùáï»óáõÙÁ, ѳÛï³ñ³ñ»Éáí, áñ §³Ý¹³Ù 14 ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ
å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ³- ñáõÙ), ÇëÏ ³ÛÝáõÑ»ï¨ Ïñ׳ï»ó §¾ÏáÝáÙÇëï¦ ½³ï ÙáõïùÁ ¹»åÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕû- ÙÇç³½·³ÛÇÝ ß³µ³Ã³Ã»ñÃÇ ïå³ù³Ý³ÏÁ` ³Û¹ ñÁ¦: ê³Ï³ÛÝ ÊáñÑáõñ¹Á ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³ñÓ³- ù³ÛÉÇ ùÝݳ¹³ïÙ³Ý ÷áñÓÇ Ñ³Ù³ñ18: ²é³çÇÝ Ñ³- ݳ·ñ»ó, áñ ó³Ýϳó³Í ë³ÑٳݳíϳÛáõÙ å»ïù Û³óùÇó ÃíáõÙ ¿, áñ Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ ³ÝÓ»éÝ- ¿, ݳ˳ï»ëí³Í ÉÇÝÇ ûñ»Ýùáí, áñ ³ÛÝ å»ïù ¾ ÙË»ÉÇáõÃÛáõÝÁ µ³í³Ï³Ý å³ñ½ ѳñó ¿, áñÁ ϳ- ³ÝÑñ³Å»ßï ÉÇÝÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³- ñ»ÉÇ ¿ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ÉáõÍ»É: øã»ñÁ ѳݹ»ë Ï·³Ý ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ áñ ³ÛÝ å»ïù ¾ ѳٳٳë- ÑÇí³Ý¹Ç Ù³ëÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý Ý³Ï³Ý ÉÇÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ ¹»Ù: ´³Ûó 㿱 áñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ý³¨ µ³ó³éáõÃÛáõÝ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³ÝÁ: ûñÇݳÏ, »Ã» ËáëùÁ ËÇëï í³ñ³ÏÇã ¨ ͳÝñ ºíñáå³ÛÇ ËáñÑáõñ¹Á ѳٳӳÛÝ ¿, áñ ѳ- ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿, áñÁ ϳñáÕ ëå³éÝ³É ÙÛáõë ë³ñ³Ï³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñáÕ »Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³ÛÝ ·ÇÝÁ, áñÁ ѳë³- ѳÛïÝÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñ ¹ñí»É Ñ»ï¨Û³É µÝ³·³- ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ í׳ñáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ ³Ý- í³éÝ»ñáõÙ. Ó»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ã³÷³½³Ýó ï³ñµ»ñ ¿ ¨ Ñ³×³Ë å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ³½·³ÛÇÝ Ï³Ù Ùß³- ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ, å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¨ ÏáõóÛÇÝ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñáí: ²Ûëå»ë, ³ÛÝ ÷³ëïÁ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñ Þí»¹Ç³ÛÇ ù³Õ³ù³óÇÝ ß³ï ѳݷÇëï ϳñáÕ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ, ͳÝáÃ³Ý³É Çñ ѳñ¨³ÝÇ Ñ³ñϳûñÃÇÏÇÝ, ¹»é ѳÝó³íáñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ë³÷³ÝáõÙ, Ñ»ï- µ³í³Ï³Ý ã¿ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇÝ ÝÙ³Ý Ã³÷³ÝóÇ- ³ùÝÝáõÙ ¨ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙ, ÏáõÃÛ³Ý ó³ÝϳÉÇáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù»ç Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ ¨ ûñÇÝ³Ï³Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý ³ÛÉ Ñ³Ùá½»Éáõ ѳٳñ: ߳ѻñÇ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛáõÝ, ä»ï³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ Ñ³×³Ë å³Ñ³Ýçáõ٠ѳÝñ³ÛÇÝ áõ Ù³ëݳíáñ ³é¨ïñ³ÛÇÝ ¨ ³ÛÉ ïÝï»- »Ý, áñ Çñ»Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÁ ãùÝݳñÏíÇ ½³Ý·- ë³Ï³Ý ߳ѻñ, í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñáõÙ: àñå»ë ϳÝáÝ, ¹³- ÏáÕÙ»ñÇ Ñ³í³ë³ñáõÃÛáõÝ ¹³ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝ- ï³ñ³ÝÝ»ñÁ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ å³ßïå³Ýáõ٠óóùáõÙ, »Ý ³ÛÝ ÷³ëï³ñÏÁ, áñ å»ï³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ³Ý- ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ, å³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ ·ïÝí»Ý ³ÛÝ íÇ׳ÏáõÙ, »ñµ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ýñ³Ýó Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ³ÛÉ ³ÝÓ³Ýó ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, ëïáõ·áõÙ ¨ í»ñ³ÑëÏáõÙ, ¨ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ³é³í»É 먻- å»ï³Ï³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý, ¹ñ³Ù³í³ñϳÛÇÝ ù³Õ³ù³- éáõÝ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ñϳ19: ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, ϳÝáõÃÛáõÝ ¨ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ÷á˳ñÅ»ùÇ ¨ áñ ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ ß³ï å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å»ï³- ïáÏáë³¹ñáõÛùÝ»ñÇ µÝ³·³í³éáõÙ, Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ëïÇåí³Í »Ý ѳٳϻñåí»É ѳñóÇ Ý»ñùÇÝ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ϳ- Çñ»Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ Ñ³Ý¹»å é³í³ñÙ³Ý å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ ¨ ³í»ÉÇ Ù»Í áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ù³Ý ¹ñ³Ý ³ñų- Ýñ³Ýó ÙÇç¨ ËáñÑñ¹³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ µ³Ý³í»- ݳÝáõÙ »Ý ѳë³ñ³Ï ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ: ø³Õ³ù³- ×»ñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛáõÝ16: Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë, ·áñÍáõÙ »Ý ß³ï ³í»ÉÇ ³·ñ»ëÇí` ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñ ¹ÇÙ»Éáí ³Ý- ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, ³Ûë ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»- í³Ý³ñÏÙ³Ý (¹Çýý³Ù³ódz) Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñáí, ñÇÝ Ñ»ï¨»ÉÇë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ óáõó³µ»ñ»É ½·áõßáõ- ¨, ѻ勉µ³ñ, Ýñ³Ýó ѳٳñ å»ïù ¿ ³å³ÑáííÇ ÃÛáõÝ: ²Ûëå»ë, ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ë³Õ³- ³í»ÉÇ å³Ï³ë å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ Ý³¨ ³Ûë µÝ³- ù³ñïÁ ß³ï Ñ»ßï ¿ ã³ñ³ß³Ñ»É: ä»ï³Ï³Ý ·³í³éáõÙ: ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý í»ñݳ˳íÇ Ð³×³Ë »Ý ÑÝãáõ٠ݳ¨ åݹáõÙÝ»ñ, áñ ó³Ý- ߳ѻñÁ ³Ýã³÷ ¹ÛáõñÇÝ Ù»ñÓ»ÝáõÙ »Ý Çñ³ñ, Ñ»Ýó ϳÉÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ËÇëï ÝñµÇÝ ¿ ³é¨ïñ³- áñ íï³Ý· ¿ ³é³ç³ÝáõÙ, áñ ³Û¹ í»ñݳ˳íÁ ÛÇÝ ³éáõÙáí ¨ ã³ñÅ» ³ÛÝ Ññ³å³ñ³Ï»É: ²ÛÝáõ³- ÏѳÛïÝíÇ ³ÝѳñÙ³ñ íÇ׳ÏáõÙ: ´³óÇ ³Û¹, µ³ÝÝ Ù»Ý³ÛÝÇí, ëϽµáõÝù³ÛÇÝ ³éáõÙáí ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ³ÛÝ ¿, áñ §ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ù³- Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ·Çï»Ý³É Çñ»Ýó ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ëÇݦ ³é³ç³¹ÇÙ³Ï³Ý ûñ»ÝùÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ³ÝÙÇç³- ¨ Ýñ³ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÏÝùí³Í å³Û- å»ë ѳçáñ¹»É §ä³ßïáÝ³Ï³Ý ·³ÕïÝÇùÝ»ñÇ Ù³Ý³·ñ»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ, ѳïϳå»ë, »ñµ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ, áñÁ ÷³ëïáñ»Ý ÏËÉÇ Ý³ËÏÇÝáõÙ ËáëùÁ å»ï³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ù³ëݳíáñ»óÙ³Ý ×³Ý³ãí³Í Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ϳ٠³ÙµáÕ- Ù³ëÇÝ ¿: ºÃ» å³ßïáÝ۳ݻñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛáõ- çáõÃÛ³Ùµ17: êÇÝ·³åáõñÁ ¹³ï³Ï³Ý ·áñÍ Ñ³ñáõ- ÝÁ µÝ³Ï³Ý ¾ ûñÇÝ³Ï³Ý Ù³ëݳíáñ ·áñͳñùÝ»ñÇ ó»ó §´Ç½Ý»ë ³ÛÙëǦ ¹»Ù` »ñÏñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ѳٳñ, ³å³ ³ÛÝ áã ÙÇ ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ý ãÇ Ï³ñáÕ ³×Ç í»ñ³µ»ñÛ³É å³ßïáÝ³Ï³Ý Ï³Ý˳ï»ëÙ³Ý ¾ ¹ÇÙ³Ý³É ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ˳ճù³ñïÇÝ »Ý Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ (ÇëÏ ³Û¹ ÝÛáõûñÁ µ³ó »Ý ¹ñí³Í å»ïáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ20: ä»ï³Ï³Ý å³ß- ¨ Ù³ïã»ÉÇ ïÝï»ë³å»ë ½³ñ·³ó³Í ³ÛÉ »ñÏñÝ»- ïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ù³ñ ß³ï ¹ÛáõñÇÝ ¾ ·áñͳñùÝ»ñ ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 15
ÏÝù»É Ù³ëݳíáñ ѳïí³ÍÇ Ñ»ï ¨ ³ÛÝáõÑ»ï¨ ÷³Ï»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ݳ¨ ³ÛÝ å³ïñí³Ïáí, ѳÛï³ñ³ñ»É, áñ ¹ñ³Ýù ÏñáõÙ »Ý ³ñïáÝÛ³É µÝáõÛà áñ ³ÛÝ ãÇ í»ñ³µ»ñáõÙ ¹ÇÙáÕÇÝ Ï³Ù áñ ³ÛÝ §Ï³ñáÕ ¨ ã»Ý ϳñáÕ å»ï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ûµÛ»Ïï ¿ ëË³É ÁÝϳÉí»É ¹ÇÙáÕÇ Ï³Ù ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ÉÇÝ»É21: Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó¦23: гí³Ý³µ³ñ, ³Ù»Ý³µ³ñ¹ ËݹÇñÝ»ñÇó ¾ àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÃáõÛɳïñíáõÙ ¿ ¹ÇÙ»É ï»Õ»- áñáß»É, û ÇÝã ã³÷áí å»ïù ¿ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÝ Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳïáõÏ Ñ³ÝÓݳϳï³- Çñ»Ýó Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÝ áõÝ»Ý³Ý ³ÛÝ ËáñÑñ¹³- ñÇÝ (ÏáÙÇë³ñÇÝ), ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇÝ Ï³Ù í×é³µ»Ï ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ï³ÉÇë »Ý Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇÝ ³ïÛ³ÝÇÝ: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍÙ³Ý í»ñ³- ¨ ³ÛÉ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇÝ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³- µ»ñÛ³É Ñ³ÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ïñíáõÙ »Ý ϳ±Ù ïáõÝ»ñÁ: Üñ³Ýù, áíù»ñ ÏáÕÙ »Ý ÝÙ³Ý ï»Õ»Ï³- ѳٳå³ï³ëË³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇÝ, ϳ±Ù ¿É ÷á- ïíáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý, åݹáõÙ »Ý, áñ å»- ˳ÝóíáõÙ »Ý í×é³µ»Ï ³ïÛ³ÝÇ áñáßÙ³ÝÁ: ²ÛÉ ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ݳ˳ñ³ñÝ»- ¹»åù»ñáõÙ í×é³µ»Ï Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÙdzÛÝ ñÇÝ ïñíáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³é³ç³ñÏ»É, áñå»ë½Ç ݳ˳ñ³ñÁ í»ñ³Ý³ÛÇ Çñ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí»Ý ³½³ï, ѳٳñÓ³Ï ¨ ³Ý- Ù»ñÅáÕ³Ï³Ý áñáßáõÙÁ: Àݹ áñáõÙ, »Ã» ݳ˳ñ³ñÁ í³ñ³Ý: ÆëÏ Ï³ñÍÇùÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ÷á˳ݳÏáõÙÁ Ññ³Å³ñíÇ, ³å³ ¹³ï³Ï³Ý ³ïÛ³ÝÇÝ µáÕáùáí ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ãùÇ ³é³ç ϳñáÕ ¿ ˳Ëï»É ¹ÇÙ»Éáõ Çñ³íáõÝù ³ñ¹»Ý ãϳ: γé³í³ñÙ³Ý Ñ³- íëï³ÑáõÃÛ³Ý ÙÃÝáÉáñïÁ ¨, í»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, ˳Ý- ٳϳñ·»ñÁ ϳñáÕ »Ý ï³ñµ»ñ ÉÇÝ»É, ë³Ï³ÛÝ »Ã» ·³ñ»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉáõÝ: ²Ûë å³ßïáÝÛ³Ý Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë Çñ ÇëÏ ·áñ- ÷³ëï³ñÏÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ Ý»ñùÇÝ å³ßïáÝ³Ï³Ý Í»ñÇ ¹³ï³íáñ, ³å³ Ùßï³å»ë ͳ·áõÙ ¿ ߳ѻñÇ ÷³ëï³ÃÕûñÁ Ñ³×³Ë ³½³ïíáõÙ »Ý ï»Õ»Ï³- ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ µ³ËáõÙ: ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó: »¨ ³Ûë ÷³ëï³ñÏÁ ϳñáÕ ¿ ·ñ³íÇã Ãí³É, ³ÛÝáõ³Ù»- ݳÛÝÇí, ³Û¹åÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñáÕ îºÔºÎ²îì²Î²Ü ²ðÞ²ìܺð ºì вÞìºîàô ÜÚàôºðÆ Î²è²ì²ðàôØ »ñÏñÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ¹ñ³ ѻ勉Ýùáí áõÝ»- ÝáõÙ »Ý áã ³ÛÝù³Ý ß³ï ËݹÇñÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ²ñ¹Ûáù Ù³ñ¹ÇÏ ³Ù»Ý ³Ý·³Ù å»±ïù ¿ å³- Ùßï³å»ë ɳí ÙdzíáñÝ»ñ »Ý ëï³ÝáõÙ ÙÇç³½- ѳÝç»Ý ³ÛÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ, áñÇ Çñ³íáõÝùÝ ·³ÛÇÝ ÏáéáõåódzÛÇÝ ÝíÇñí³Í ï»ëáõÃÛáõÝ- áõÝ»Ý: γñÍÇùÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ ϳé³í³ñÙ³Ý Ý»ñáõÙ22: Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ÙdzÛÝ ëå³ë»Ý, ÙÇÝ㨠Çñ»Ýó ϹÇÙ»Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáí: Üñ³Ýù å»ïù ¿ ìºÖºðÆ Ì²¶Ø²Ü ¸ºäøàôØ Ùß³Ï»Ý ³ÛÝåÇëÇ ÙÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, ѳٳ- Ó³ÛÝ áñÇ Ï³ñ¨áñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹Ï³Ýó ÆÝãå»±ë å»ïù ¿ ÉáõÍí»Ý í»×»ñÇ ¹»åùáõÙ Ù³ïáõóíáõÙ »Ý ݳËù³Ý ³Û¹ Ù³ëÇÝ Ýñ³Ýó ÏáÝýÉÇÏï³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÁ, »Ã» ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¹ÇÙáõÙÁ: ÜÙ³Ý ¹ñ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ ëï³Ý³Éáõ ù³Õ³ù³óáõ Çñ³íáõÝùÁ ³ñ¹»Ý ë³Ñ- »Ý ß³ï ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÉÇÝ»É ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù³Ýí³Í ¿ Çñ³í³µ³Ýáñ»Ý, ³ÛÝ ¿É µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ³í»ÉÇ Ù»Í ³ñÅ»ù áõݻݳÉ, ù³Ý ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, Áݹ·ñÏáõÝ ï»ëùáí: àñù³±Ý ¿ ѳí³Ý³Ï³Ý, áñ »ñµ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ëÇí Ï»ñåáí ëå³- ù³Õ³ù³óáõ ϳ٠Éñ³·ñáÕÇ` ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëáõÙ »Ý Çñ»Ýó áõÕÕí³Í ѳñó»ñÇ24: ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ëï³Ý³Éáõ å³Ñ³ÝçÇ ¹»åùáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ß³- ¿ ݳ¨, áñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ùß³Ïí»É ¨ Ñ»ñÁ Ï·»ñÇßË»Ý Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÇ íñ³: Ý»ñϳ۳óí»É å³ñ½ ¨ µáí³Ý¹³Ï³ÉÇó ѳÕáñ¹³- àñáß »ñÏñÝ»ñáõ٠ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇÝ ¹ÇëÏñ»- ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ëùáí, áñáÝù ³í»ÉÇ Ñ³ëϳݳÉÇ óÇáÝ Édz½áñáõÃÛáõÝ ¿ ïñí³Í Ù»ñÅ»É ï»Õ»Ï³ïíáõ- áõ û·ï³Ï³ñ »Ý ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ù³Ý ÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ Ëݹñ³ÝùÝ»ñÁ: ä³ñ½ ¿, áñ áã ÷³ëï³ÃÕûñÇ ³ÛÝ ïñó³ÏÝ»ñÁ, áñáÝù Ý»ïíáõÙ ÙÇ Ý³Ë³ñ³ñ ãå»ïù ¿ áõݻݳ ÝÙ³Ý Édz½áñáõ- »Ý í»µ-ϳÛù ÇÝãå»ë ³Õµ³Ýáó: ´áí³Ý¹³Ï³ÉÇó ÃÛáõÝÝ»ñ, »Ã» ¹ñ³Ýù Ñݳñ³íáñ ã¿ í»ñ³Ý³Û»É ϳ٠ѳÕáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙÁ µáÕáù³ñÏ»É, ù³Ý½Ç ïíÛ³É Édz½áñáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ãå»ïù ¿ Ó»éݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÏÇë³×ßÙ³ñïáõ- ¿ ã³ñ³ß³Ñ»É ÝáõÛÝÇëÏ ³é³Ýó áñ¨¿ ×Ç· ·áñͳ- ÃÛ³Ý Ñ³Õáñ¹Ù³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³: ²Ûë é³½- ¹ñ»Éáõ: Ðñ³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳÙÁݹ- Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ³í»ÉÇ ß³Ñ»Ï³Ý Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ·ñÏáõÝ Ýᯐ ³ÛÝ ¹»åù»ñÁ, »ñµ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ë³Ñٳݳ÷³Ï é»ëáõñëÝ»ñ áõÝ»óáÕ Ï³é³í³ñáõ- ϳñáÕ ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ïí»É: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ »ñ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ¶ñ³ë»ÝÛ³ÏÝ»ñáõÙ ¨ å³ßïáݳ- µ»ù ãå»ïù ¿ óùóíÇ, ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, Ï³Ý ³ÛÉ ³ïÛ³ÝÝ»ñáõÙ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ùßï³- »ñµ ¹ñ³ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ³é³ç³óÝ»É Ý³- Ï³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ½·³ÉÇ Ï»ñåáí Ïñ׳ïáõÙ ¿ ˳ñ³ñÇ Ï³Ù ÑÇÙݳñÏÇ íñ¹áíÙáõÝùÁ ϳ٠³Ýѳñ- ³ÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÁ, áñÇ ÁÝóóùáõÙ ³ß˳ï³ÏÇó- Ù³ñ íÇ׳ÏÇ Ù»ç ¹Ý»É Ýñ³Ý: ܳ˳ñ³ñÝ»ñÁ Ý»ñÁ ÝÛáõà »Ý å³ïñ³ëïáõÙ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ³ñ- ãå»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ë³Ñٳݳ- ó»ñÇÝ å³ï³ë˳ݻÉáõ ѳٳñ, ÇëÏ ù³Õ³ù³- 16 ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ
óÇÝ»ñÝ û·ïíáõÙ »Ý Çñ»Ýó Çñ³íáõÝùÇó` ÝáõÛÝÇëÏ àñå»ë½Ç ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ãÏáñóÝ»Ý íëï³- ã·Çï³Ïó»Éáí, áñ áõÝ»Ý ·Çï»Ý³Éáõ ³Û¹ Çñ³íáõÝ- ÑáõÃÛáõÝÝ Çñ»Ýó Ýáñ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å` ϳ- ùÁ25: ñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ »Ý ëï³ÝáõÙ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ä³Ûù³ñ»Éáí ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ É³ÛÝ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ: öáË³Ý³Ï ÃáõÛɳïñ»É ѳßí»- Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, Ù»Ýù ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý í³ï ѳٳϳñ·»ñÇ å»ïù ¿ å³Ûù³ñ»Ýù ݳ¨ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¾ µ»ñ»É µ³ñ»÷áËáõÙ- ϳé³í³ñÙ³Ý µ³ñ»É³íÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: γñÍáõÙ Ý»ñÇ íÇÅ»óÙ³Ý, ³í»ÉÇ É³í ¾ ³Ù»Ý ÇÝãÝ ëÏë»É Ýáñ »Ýù` ù³áë³ÛÇÝ, ³ÝÙß³Ï ¨ áã ѳí³ëïÇ ï»Õ»- Ó¨áí: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝ- ϳïíáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ É³ÛÝ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ÇÝùÝÇÝ ùÁ ãå»ïù ¾ ѻﳹ³ñÓ áõÅ áõݻݳ ³ÛÝ µÝ³·³- áã ÙÇ ³ñÅ»ù ãÇ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ: гßí»ïáõ ÝÛáõûñÇ í³éÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ï»Õ»Ï³- ѳٳϳñ·í³Í, ³ÙµáÕç³Ï³Ý ¨ Ñáõë³ÉÇ å³Ñ- ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ÷³ë- å³ÝáõÙÁ å³ñï³¹Çñ å³ÛÙ³Ý ¾: ä»ï³Ï³Ý ѳï- ï³ÃÕûñÁ Ù³ï³Ï³ñ³ñ»É å³ïß³× Ó¨áí: í³ÍÇ Ñ³ßí»ïáõ ÝÛáõûñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñáõë³ÉÇ ÆÝãåÇëÇ ¹ÇñùáñáßáõÙ ¿É ÁÝïñíÇ ³Ûë ϳ- ѳٳϳñ·»ñÝ ³Ýã³÷ ϳñ¨áñ »Ý: гϳé³Ï å³ÏóáõÃÛ³Ùµ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÙïóÝ»É Ñëï³Ï ¨ ¹»åùáõÙ, »ñµ ãÏ³Ý ·ñ³íáñ ÷³ëï³ÃÕûñáí å³ñï³¹Çñ ÙÇ å³ÛÙ³Ý, Ý»ñϳ۳óíáÕ ï»Õ»Ï³- ÃáÕ³Í §Ñ»ïù¦, Ù»Ýù ÏáõݻݳÝù ³Ýã³÷ ÃáõÛÉ Ï³Ù ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý, ϳå³Ï- ÁݹѳÝñ³å»ë áã ÙÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝ, ¨ ³Û¹ ó³Í áõ ѳëϳݳÉÇ: àñå»ë ³Ûë áÉáñïáõÙ µ³- í³ÏáõáõÙáõ٠ϳñáÕ ¾ ͳÕÏ»É ÏáéáõåódzÝ: ¶É˳- ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ¹»Ù ÷³ëï³ñÏ Ùßï³å»ë ¹ñíáõÙ ¾ íáñ ³ñËÇí³ñÇáõëÇ ¹»ñÁ Ó»éù ¾ µ»ñáõÙ ³í»ÉÇ áõ ͳËë»ñÇ ·áñÍáÝÇ Ñ³ñóÁ: ²ñ¹Ûá±ù ï»Õ»Ï³ïíáõ- ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ: âÇÝáíÝÇÏÁ, áñÇÝ ÃÛáõÝ Ñ³ÛóáÕÝ»ñÁ å»ïù ¾ Çñ»Ýó íñ³ í»ñóÝ»Ý Ýñ³ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ³ÝÝß³Ý Ù³ñ¹ ¿ÇÝ Ñ³Ù³ñáõÙ, áñáÝÙ³Ý ¨ ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ: ºÃ» ³Ûëûñ ëÏëáõÙ ¿ ÁÝϳÉí»É áñå»ë ѳßí»ßíáõÃÛ³Ý ³Ûá, ³å³ ³ñ¹Ûá±ù å»ïù ¿ ¹ñ³ áñáß³ÏÇ ã³÷»ñ µ³Ý³Éáõ å³Ñ³å³Ý: ²ñËÇí³ñÇáõëÇ ³ñӳݳ- ë³ÑٳݻÉ: ²ÏÝѳÛï ¿, áñ µ³ñÓñ ·Ý³óáõó³ÏÁ ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë áõÝ»Ý³É ³ÛÝ §ÃÕó- ÏËáãÁݹáïÇ Ñ³Ûï»ñÇ Ý»ñϳ۳óÙ³ÝÁ ¨ ¹ñ³Ýáí ÛÇÝ Ñ»ïùÁ¦, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë µ³ó³Ñ³Ûï»É í³ï ÇëÏ Ï˳ñËÉí»Ý µáõÝ ³Û¹ Çñ³íáõÝùÇ ÑÇÙù»ñÁ: ϳé³í³ñáõÙÁ ¨ ÏáéáõåódzÝ: ò³íáù, Ýñ³Ýó ´³ñ»µ³Ëï³µ³ñ, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ»ï½Ñ»- ½µ³Õ»óñ³Í å³ßïáÝÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ó³Íñ ï» ·Çï³ÏóáõÙ »Ý, áñ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý û·áõïÝ»ñÁ ϳñ·Ç »Ý, ÇëÏ ³ß˳ï³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ëáõÕ áõ ·»ñ³ÏßéáõÙ »Ý ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ó³Ýϳó³Í ³Ýµ³í³ñ³ñ: ¶É˳íáñ ³ñËÇí³ñÇáõëÇ å³ßïáÝÁ ͳËë»ñÁ: ²í»ÉÇÝ, ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ÁݹáõÝí³Í ¿ å»ïù ¿ ·ïÝíÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ýáõ- ѳٳå³ï³ëË³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ, áñå»ë ϳÝáÝ, ÃÛ³Ý Ý»ñùá` ÙÇ·áõó» ·»ñ³·áõÛÝ ¹³ï³ñ³ÝÇ ³Ý- ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý áñáÝÙ³Ý ¨ Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹³ÙÇÝ Ï³Ù ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ÝÏ³Ë Ù³ñÙÝÇ Õ»Ï³- å³Ñ³ÝçíáõÙ »Ý Ýí³½³·áõÛÝ ÝáÙÇÝ³É Í³Ëë»ñ: í³ñÇÝ Ñ³í³ë³ñ: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³í»ÉÇ µ³ó ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñ áñ- ¹»·ñ»ÉáõÝ ½áõ·³Ñ»é, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù îºÔºÎ²îìàôÂÚàôÜÀ ºì زêܲìàð êºÎîàðÀ ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý ÁÝÏ³É»É ³ß˳ñÑÝ ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ³ÛÝ Ï³. ÑÇÝ ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ Ø³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ ÝáõÛÝå»ë Çñ ë»÷³Ï³Ý »Ý ·ïÝí»É ³ÛÝåÇëÇ ù³áë³ÛÇÝ íÇ׳ÏáõÙ, áñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÝ áõÝÇ å»ï³Ï³Ý ³ÙµáÕç³Ï³Ý ¨ ѳ- ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ í³ëïÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å, ѳïϳå»ë Ϲ³éݳ »Ã» áã ³ÝÇñ³Ï³Ý³ÉÇ Ï³Ù ³ÝÇÙ³ëï, ³ÛÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý áñÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ å»ï³- ³å³ ã³÷³½³Ýó ͳÝñ ¨ ųٳݳÏÇ Ù»Í Í³Ëë»ñ Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõ٠ϳÝáÝÝ»ñÇÝ ¨ ·áñÍáÕáõ- å³Ñ³ÝçáÕ ÙÇ µ³Ý: ºí Çëϳå»ë, Ø»ùëÇϳÛáõÙ, ÃÛáõÝÝ»ñÇÝ (áñáß »ñÏñÝ»ñ ¹ñ³Ýó í»ñ³µ»ñÛ³É ûñÇݳÏ, áñï»Õ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÝ ³ñ¹»Ý ѳÕáñ¹áõÙ »Ý ÇÝï»ñÝ»ïÇ ÙÇ- Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÝ ÁݹáõÝí»É ¿ 2002 Ã. ³åñÇÉÇÝ, çáóáí)27: ½»ÏáõÛóÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ ÝßíáõÙ ¿, áñ §Î³ñ¨áñ ѳÝ- »¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»- ¹ÇåáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ·ñ³éáõÙÝ»ñÁ, ³ñӳݳ- óáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ϳé³í³ñíáõÙ ¿ ³ÛÉ Ï³ñ- ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ í»ñͳÝáõÙÝ»ñÁ ¹Çï³íáñÛ³É ·Ç Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí, ù³Ý å»ï³Ï³Ý óùóíáõÙ ¿ÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÇó, ³Û¹ å³ï׳- áÉáñïáõÙ, ³Ûë ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý áñáß ï»ë³ÏÝ»ñ éáí ¿É ã»Ý Ùݳó»É áñ¨¿ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ñ³ßí»ïíáõ- ÝáõÛÝå»ë å»ïù ¾ ïñ³Ù³¹ñí»Ý ëå³éáÕÝ»ñÇÝ, ÃÛáõÝÝ»ñ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝãå»ë ¿ÇÝ ÁݹáõÝíáõÙ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ, ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ: ²Û¹åÇëÇ Ï³ñ¨áñ áñáßáõÙÝ»ñÁ: Þ³ï ¹»åù»ñáõÙ å³ßïáݳ- ûñÇݳÏÝ»ñÇ Áݹ·ñÏáõÙÝ µ³í³Ï³ÝÇÝ É³ÛÝ ¿. Ï³Ý ·ñ³éáõÙÝ»ñÁ áãÝã³óí»É »Ý ϳ٠¿É ãÇÝáíÝÇÏ- Ñëï³Ï åÇï³ÏÝ»ñáí ëÝݹ³ÙûñùÇó ÙÇÝ㨠ï³- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó ïáõÝ »Ý ï³ñí»É ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÇó ñ»Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý Ñ»é³Ý³Éáõ ųٳݳϦ26: ³áõ¹ÇïÇó áõ ýÇݳÝë³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ÙÇÝ㨠³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ·áñÍ»ñÁ: ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 17
гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ Çñ³í³Ùµ ³í»ÉÇ Ù»Í Ñ³ß- ·áõÃÛ³Ý Ñ»ï ¨ ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ ³ç³ÏóáõÙ »Ý í»ïíáõÃÛáõÝ ¿ ³ÏÝϳÉáõÙ ³ÛÝ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ïã»Éáõ- »ñµ Ù³ëݳíáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ³Ï³- ÃÛáõÝÁ: ºí Çëϳå»ë, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³éç¨ Ù³ë- ݳóÝáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ ϳ٠³í³Ý- ݳíáñ ë»ÏïáñÇ »Ýóѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ, Áݹѳ- ¹³Ï³Ýáñ»Ý å»ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ Ýáõñ ³éٳٵ, ÁÝÏ³Í ¿ Ïáñåáñ³ódzݻñÇ ëáódz- Ù³ëݳíáñÇÝ: âÇ Ï³ñ»ÉÇ ÃáõÛÉ ï³É, áñ Ù³ëݳíáñ É³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³ÝÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ §ëùáջݦ Çñ»Ýó ѳÝñ³ÛÇ áõÕÕí³Í ß³ñÅÙ³Ý µáõÝ ÑÇÙùáõÙ: ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Àݹѳϳé³ÏÁ. ù³Õ³ù³- óÇÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ³í»ÉÇ ß³ï ·Çï»Ý³É ˳- éÁ å»ï³Ï³Ý` Ù³ëݳíáñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ öàöàÊàôÂÚàôÜܺð êä²ê²ðÎØ²Ü ÎàôÈîàôð²ÚàôØ Ù³ëÇÝ, ù³Ý ³ÛÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý, áñÁ ë³Ñٳݳ- ÷³ÏíáõÙ ¾ µáõÝ Ù³ëݳíáñ ë»Ïïáñáí: ⿱ áñ, Ç í»ñçá, å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ýÇݳÝ- ÜáõÛÝÇëÏ Ù³ïã»ÉáõÃÛ³Ý µáÉáñ ³é³í»Éáõ- ë³íáñíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ËáëùÁ ѳñ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Çï³ÏóÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ ï»Õ»Ïáõ- ϳïáõÝ»ñÇ ÷áÕ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¿: ÃÛáõÝÝ»ñ å³Ñ³ÝçáÕ ù³Õ³ù³óÇÝ Ï³ñáÕ ¿ áñå»ë ø³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ, Ï»Ýë³Ãá߳ϳÛÇÝ ÑÇÙݳ- ëå³éݳÉÇù ÁÝϳÉí»É ³ÛÝ å³ßïáÝÛ³ÛÇ ÏáÕÙÇó, ¹ñ³ÙÝ»ñÁ ¨ ³å³Ñáí³·ñ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñÁ ëáíáñ ¿ Çñ ÷³ëï³ÃÕóÛÇÝ ·áñÍ»ñÇ ³ÙµáÕ- ÝáõÛÝå»ë Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ëï³Ý³Éáõ ³½ÝÇí ýÇ- çáõÃÛáõÝÁ ¹Çï»É áñå»ë ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý ¨ ݳÝë³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ÉÇëïÇÝ· Ñ»ï³ùñùñ³ë»ñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ãù»ñÇ Ñ³Ù³ñ áõÝ»óáÕ Ïáñåáñ³ódzݻñÇó: سëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ãݳ˳ï»ëí³Í: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ³áõ¹ÇïáñÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳï³ñ»Ý Çñ»Ýó ·áñͳ- ÙïóÝ»É ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý µáõÝ éáõÛÃÝ»ñÁ ³áõ¹ÇïÇ ûµÛ»Ïï ѳݹÇë³óáÕ ÁÝÏ»ñáõ- ÏáõÉïáõñ³ÛáõÙ` ëÏëÏ³Í Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³- ÃÛáõÝÝ»ñÇó ³ÝϳË, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí Ñ»Ýó å»ï³- ϳñ·Ç ³Ù»Ý³ó³Íñ ³ëïÇ×³Ý ãÇÝáíÝÇÏÇó` í»ñ- Ï³Ý ß³Ñ»ñÁ, ³ÛÉ áã ³ÛÝ ß³ÑÁ, áñÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ³Û¹ ç³óñ³Í µ³ñÓñ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ùµ ûÅï- ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³í³· ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ Ý»Õ í³Í ݳ˳ñ³ñáí: гٳå³ï³ëË³Ý å³ïñ³ë- Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ µ³í³ñ³ñáõÙÁ` ѳí»ÉÛ³É í³ñÓ³- ïáõÃÛ³Ý ¨ ³Ù»Ý³µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ïáí ³ÝÓݳ- ïñáõÙáí: üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ï³Ý ûñÇÝ³Ï óáõó³µ»ñ»Éáõ ßÝáñÑÇí å³ßïáݳ- áñáÝù ϳ½ÙáõÙ »Ý ³ÝÏ³Ë ³áõ¹ÇïáñÝ»ñÁ, Ï»Ýë³- ï³ñ ³ÝÓÇÝù Ï·³Ý ³ÛÝ Ñ³Ùá½Ù³Ý, áñ ï»Õ»Ï³- ϳÝáñ»Ý ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ù³Õ³ù³- ïí³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý óÇÝ»ñÇ µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ Ù³ëݳ·»ï- åñ³ÏïÇϳÛÇ Ý»ñ¹ñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇáñ»Ý Ý»ñÁ ϳï³ñáõÙ »Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛà µ³ñÓñ³óÝ»É í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý áñ³ÏÁ: ²Û¹åÇëÇ Ýñ³Ýáí, áñ ³å³ÑáíáõÙ »Ý ³áõ¹ÇïÇ ûµÛ»Ïï ѳÝ- ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ó¨³íáñáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ¹Çë³óáÕ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ¿ÃÇϳÝ, µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ ³ß˳ï³ÝùÇ ³éáÕçáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý å³ïÏ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí µ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙÁ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ28: ٻͳóÝáõÙ ¿ ³ëïÇ׳ÝÁ ³ÛÝ íëï³ÑáõÃÛ³Ý, áñÁ ²é³ç³ï³ñ Ïáñåáñ³ódzݻñÇÝ å³ïÇí ¿ µ»- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ï³ÍáõÙ »Ý ñáõÙ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ Ýñ³Ýù ëÏëáõÙ »Ý ѳ- Ù³ñ¹Ï³Ýó ³ÛÝ Ñ³Ù³Ï»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó Ù³Ó³ÛÝí»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ûñÇÝ³Ï³Ý Ùï³Ñá- Ýñ³Ýù ͳé³ÛáõÙ »Ý ¨ áñáÝóáõÙ ³åñáõÙ »Ý: 18 ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ
ÐÔàôØÜºð
1 The World Bank Governance Policy Research ݳÏÁ (http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia Working Papers: http://econ.worldbank.org/resource. _act.html): î»ë ݳ¨. ²íëïñ³ÉdzÛÇ ï»Õ»Ï³- php?topic=13&type=5 See also Governance Indica- ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ (http:// tors: http://www.worldbank.org/wbi/governance/ www.comb.gov.au/publications-information/ govdata2002/. feedom_information.htm) ¨ ÆéɳݹdzÛÇ ï»Õ»- 2 UK Public Standards: http://www.public-standards. ϳïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ gov.uk/about%20us/seven_principles.htm. ( h t t p : / / w w w. f i n a n c e . g o v. i e / v i e w d o c . a s p ? DoclD=837): ²Û¹ ѳñóáí ׳åáÝdzÛÇ ³é³çÇÝ 3 ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝÝ áõÝÇ Ñ³ÝÓݳϳ- ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ ï»ë http:// ï³ñ (ÏáÙÇë³ñ), áñÁ í»ñ³ÑëÏáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý www.freedominfo.org/analysis/japan1. Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÇ µ³ó ¨ å³ïß³× µÝáõÛÃÁ (http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm): Æß- 8 î»ë ²Ýݳ-سñdz ¶á»ó ¨ èáµ æ»ÝÏÇÝë, §Ð³ß- ˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»Õ³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáí Ññ³- í»ïíáõÃÛ³Ý Ñǵñǹ³ÛÇÝ Ó¨»ñÁ: ù³Õ³ù³óÇ- å³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ¨ë Ù»Ï ûñÇÝ³Ï ¿ ͳé³ÛáõÙ Ý»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Modern Local Government in Touch with the í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñáõÙ Ðݹϳëï³- People (سñ¹Ï³Ýó Ñ»ï ³éÝãíáÕ ï»Õ³Ï³Ý ÝáõÙ¦ (Public Management Review Vol.3 Issue 3 ϳé³í³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó Ù³ñÙÇÝÝ»ñ) 2001 pp363-383), ÇÝãå»ë ݳ¨ ÝáõÛÝ Ñ»ÕÇݳÏ- ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý í»ñçÇÝ Å³Ù³- Ý»ñÇ §Ð³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ѳßí»ïí³ÛÝáõ- ݳÏÝ»ñÇ Ý³Ë³·ÇÍÁ (http://www.odpm.gov.uk/ ÃÛáõÝ. Ðݹϳëï³Ýáõ٠ѳÝáõÝ ï»Õ»Ï³ïíáõ- stellent/groups/odpm_localgov/documents/page/ ÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÇ ß³ñÅÙ³Ý ï»ë³Ï³Ý Ñ»- odpm_locgov_605468.hcsp): ¿ÃÇÏ³Ï³Ý Ýáñ 勉ÝùÝ»ñÁ¦ (Third World Quarterly. Vol. 20, No 3 ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ï»Õ³Ï³Ý Ëáñ- pp603-622) Ñáõñ¹Ý»ñÁ å»ïù ¾ ½ÇÝí»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ù³ï- 9 Þí»¹Ç³ÛÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ í»ñç»ñë áñå»ë ã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ýáñ ÏáõÉïáõñ³Ûáí ¨ ѳßí»ïí³ÛÝáõ- §A Government in The Service of Democracy¦ Çñ ÃÛ³Ý å³ïñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛ³Ùµ ³Û¹ Ýå³ï³Ïáí Íñ³·ñÇ ÙÇ Ù³ë ·áñͳñÏ»ó §Open Sweden¦ Ùß³ÏíáõÙ ¿ ÊáñÑñ¹Ç ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ í³ñùÇ Øá¹»- Íñ³·ÇñÁ, áõÕÕí³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñå»ë½Ç Åá- ɳÛÇÝ Ïá¹»ùë: ²ÛÝ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñå»ë½Ç ï»- Õáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý, ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¨ Õ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÁ ²Ý·- ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ÉdzÛáõÙ Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñ- Çñ»Ýó áõÅÁ å³Ñå³Ý»Ý ݳ¨ ³½·³ÛÇÝ Ï³- Ù³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý»Ý ³ÝÓݳ- é³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ ¨ Þí»¹Ç³ÛÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ï³Ý í³ñùÇ ³Ù»Ý³µ³ñÓñ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ: 150 Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÙ: ²é³í»É³·áõÛÝë Ù³ïã»ÉÇ 4 î»ë, ûñÇݳÏ, ¾ëïáÝdzÛÇ §ä»ï³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ÉÇÝ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ѳí³ë³ñ³å»ë ÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ (http://www.unpan1.un.org/ ³é³çݳÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ »ñÏñÇ 21 ÏáÙ- intradoc/groups/public/documents/NISPAAcee/ ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ ¨ 289 ÙáõÝÇóÇ- UNPAN007216.pdf). å³ÉÇïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ §´³ó Þí»- ¹Ç³Ý¦ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ѳٳï»Õ ³Ïódz ³½- 5 Transparency International Source Book 2000: ·³ÛÇÝ ÏáÙëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ ¨ Ùáõ- http://www.transparency.org/sourcebook/00- ÝÇóÇå³É ٳϳñ¹³Ïáí Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ foreward.html ٳϳñ¹³Ïáí: 6 ºíñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ܳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÙÇï»Ç 10 Brazilian Constitution, Article 5, Item 33. ÜáõÛÝ Ï»ñå ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÇÝ ¨ Üáñ ¼»É³Ý¹Ç³ÛÇ 1982Ã. §ä³ßïáÝ³Ï³Ý ï»Õ»- å³ßïáÝ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ÏïáõÙ¦: ²Û¹ ³ÏïáõÙ í»ñ³Ý³Ûí»É ¿ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»ë (http://cm.coe.int/stat/E/Public/ ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ ß³ñ³¹ñí³Í Ýßí³Í 2002/adopted_texts/recommendations/ ³Ïïáí í»ñ³óí³Í 1951Ã. §ä³ßïáݳÏõëÝ 2002r2.htm). гٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ·³ÕïÝÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùáõÙ: ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÇ ï»ëáõÃÛáõÝÁ ï»ë. Open Sesame:looking for the Right to Infornation in the 11 1982 New Zealand Official Information Act (http:// Commonwealth, the Commonwealth Human www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content- Rights Initiative (2003) ³Ýí³Ùµ ÙÇ ËáõÙµ áã ϳ- set=pal_statutes). é³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó 12 ÆÝýáñÙ³óÇáÝ Íñ³·ñÇ Ñ³ëó»Ý ¿ http://www.aip- ݳ˳å³ïñ³ëïí³Í ½»ÏáõÛó (http:// bg.org/library/laws/apia.htm. î»ë ݳ¨ ''How to www.humanrightsinitiative.org/publications/ Get Access to Information: Citizen's Guide" chogm/chogm_2003/default.htm). Ó»éݳñÏÁ (http://www.aip-bg.org/handy.htm): 7 19 Ñá¹í³ÍáõÙ ³é³ç³ñÏíáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõ- 13 ²Ûë ѳñó»ñáõÙ û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ »ñ³Ëï³- ÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³·ÇÍ ·ÇïáõÃÛ³Ùµ ÑÇß³ï³ÏáõÙ »Ýù ¸¨Ç¹ ´³ÝÇë³- ( h t t p : / / w w w. a r t i c l e 1 9 . b y / p u b l i c a t i o n s / ñÇÝ` §öñ³Ûí»ëÇ ÆÝï»ñÝ»ßÝɦ-Çó: §öñ³Ûí»ëÇ freedominfolaw). §î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ïáõ- ÆÝï»ñÝ»ßÝɦ-Ç ¨ ²ñïÇÏÉ 19-Ç í»ñ³µ»ñÛ³É ï»ë ÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³Û¹ ï»- ݳ¨ http://www.privacyinternational.org ¨ http:// ë³ÏÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ³é³í»É Ù³ïã»ÉÇ ûñÇ- www.article19.org. ø²Ô²ø²Î²Ü زîâºÈÆàôÂÚàôÜ 19
14 ²ñïÇÏÉ 19-Á ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý 20 §êáõï ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝáõÙ ³½³ïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÙṻɳÛÇÝ ûñ»Ýù (http:// Ù³ëݳíáñ ϳÝËÇÏÁ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇù- www.article19.by/publications/freedominfolaw) Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ áõÝÇ Ñ³ñϳïáõÝ»ñÇó ·áÕ³óí³Í 15 25-35-ñ¹ µ³ÅÇÝÝ»ñ: ÙÇçáóÝ»ñÇ ï»ëù¦,– ÝßáõÙ ¿ µñÇï³Ý³Ï³Ý §¶³ñ¹Ç³ÝÁ¦ (ÑáõÝÇëÇ 18, 2002 Ã.): 16 ºíñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ܳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÙÇï»Ç (2002) ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ ³Ý¹³Ù-»ñÏñÝ»ñÇÝ å³ß- 21 êϳݹÇݳíÛ³Ý »ñÏñÝ»ñÁ ¨ Üáñ ¼»É³Ý¹Ç³Ý ïáÝ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ù³- ÏáéáõåódzÛÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÙÇç³½·³ÛÇÝ ï»ëáõ- ëÇÝ (http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/adopted ÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ùßï³å»ë ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë áñ- _texts/recommendations/2002r2.htm): å»ë ³é³í»É µ³ñ»Ñ³çáÕ »ñÏñÝ»ñ: 17 ¼ÇÙµ³µí» å»ïáõÃÛáõÝÁ Ù»Ï ûñ»ÝùáõÙ Ùdz- 22 New Zealand State Services Commission,1995. íáñ»É ¿ »ñÏáõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ, ³ÏÝѳÛïáñ»Ý 23 ÜÙ³Ý å³Ñ³Ýç ¿ ³Ûëûñ ¹ñíáõÙ ØÇ³óÛ³É Â³- §³½³ï³Ï³Ý¦ í»ñݳ·ñÇ ï³Ï ï³Éáí í»ñÇÝ ·³íáñáõÃÛ³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ï»Õ³Ï³Ý Ù³ñ- ³ëïÇ׳ÝÇ é»åñ»ëÇí ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ÙÇ ³ÙµáÕç ÙÇÝÝ»ñÇ íñ³: î»ë the Standards Board for En- ß³ñù: 2002 Ã. ÑáõÝÇëÇ 17-ÇÝ µñÇï³Ý³Ï³Ý gland (http://www.standardsboard.co.uk/guidance/ §¸»ÛÉÇ ï»É»·ñ³ý¦ ûñÃáõÙ Ññ³å³ñ³Ïí³Í guidance_index.htm) Ñá¹í³ÍáõÙ ³Û¹ ûñ»Ýùáí ë³ÑÙ³Ýí³Í ³ñïá- 24 ÆÝ¹áÝ»½Ç³ÛáõÙ, ûñÇݳÏ, гٳß˳ñѳÛÇÝ Ý³·ñ³ÛÇÝ ïáõñù»ñÁ áñ³Ï³íáñíáõÙ »Ý áñå»ë µ³ÝÏÁ Ëñ³Ëáõë»ó ßÇÝÑñ³å³ñ³ÏáõÙ ·áí³½- §µ³ó³ñÓ³Ï Ë³Ûï³é³Ï¦ ¨, Áëï ³Ù»Ý³ÛÝÇ, ¹³ÛÇÝ Ù»Í í³Ñ³Ý³ÏÝ»ñÇ ï»Õ³¹ñáõÙÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ¹ñ¹»É ÙÇ ³ÙµáÕç ß³ñù Ýáñáõ- å³ïÙáõÙ ¿ÇÝ Ý³Ë³·ÍÇ µáÉáñ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÇ ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ³ÛÝå»ë áñ, ï»ÕÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ÷³Ï»É Çñ»Ýó Ý»ñϳ۳óáõóãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¼ÇÙ- ϳñáÕ ¿ñ Ñ»ï¨»É Ï³éáõóÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ ¨ µ³µí»áõÙ: àñáß ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñ, Ù³ëݳ- í»ñ³ÑëÏ»É ³ÛÝ: î»ë, ²Ýݳ-سñdz ¶á»óÇ ¨ íáñ³å»ë ´Ç´ÇêÇ-Ý, ³ñ¹»Ý ëïÇåí³Í »Ý Éù»É èáµ æ»ÝÏÇÝëÇ Ýßí³Í ³ß˳ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ¼ÇÙµ³µí»Ý: 25 The Washington Post (USA), 1 May 2002. 18 §ä³ßïáÝ³Ï³Ý ·³ÕïÝÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ ³½·³- 26 ȳí ûñÇÝ³Ï ¿ ͳé³Ûáõ٠ѳñ³íÏáñ»³Ï³Ý ÛÇÝ ûñ»ÝùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ëÇÝ·³åáõñÛ³Ý §´Ç½Ý»ë ê»áõÉ ù³Õ³ùÇ ´²ò ѳٳϳñ·Á (http:// óÛÙëǦ ËÙµ³·ÇñÁ »ÝóñÏí»ó ݳ¨ ¹³ï³Ï³Ý www.transparency.org/building_coalitions/public/ Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñ ݳËù³Ý local_goverment/projects_topic/procurement.html), å³ßïáÝ³Ï³Ý Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ ïå³·ñ»ó ÐÜä- ÇÝãå»ë ݳ¨ ÎáÉáõٵdzÛÇ Ý³Ë³·³ÑÇ Ññ³- Ç ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §³ÏÝóñóÛÇݦ ·Ý³Ñ³- ѳݷÁ, áñå»ë½Ç ϳé³í³ñ³Ï³Ý µáÉáñ ·áñͳ- ï³Ï³ÝÝ»ñ` ïÝï»ë³Ï³Ý ³×Ç ³Ù»Ý³í»ñçÇÝ Ï³ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëï»ÕÍ»Ý í»µ-ϳÛù»ñ, áñï»Õ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÁ: ºñµ å»ïù ¿ ï»Õ³¹ñ»Ý ÏáÝÏñ»ï ï»Õ»Ï³ïíáõ- ÈáݹáÝáõÙ ï»Õ³Ï³Ûí³Í §¿ÏáÝáÙÇëïÁ¦ Ù»Ïݳ- ÃÛáõÝ ¨ ·áñͳñ³ñ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ µ³Ý»ó ³Û¹ ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³ ¨ êÇÝ·³- Çñ³Ï³Ý³óÝ»Ý é»³É Å³Ù³Ý³ÏÇ é»ÅÇÙáí åáõñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ Ñ³Ï³Ù³ñ- (Columbia's Government Portal (http:// ïáõÃÛáõÝ Í³·»ó, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÁ ¹³ñÓ³í www1.worldbank.org/publicsector/egov/ §¾ÏáÝáÙÇëïǦ ïå³ù³Ý³ÏÇ Ïñ׳ïáõÙÁ colombiaportal_cs.htm): êÇÝ·³åáõñáõÙ: î»ë "Newpapers: a ban is not a ban unless restricted" by Frances T. Seow (former 27 §ÂíáõÙ ¿, áñ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý ã³÷áõÙ, ѳïϳå»ë Solicitor General of Singapore), presented at an Ù³ñ¹Ï³Ýó, ³ÛÉ áã ÙdzÛÝ Çñ»Ýó ÏÉÇ»ÝïÝ»ñÇ April 1998 conference on "The Limits of Control: ѳݹ»å å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éáõÙáí, Media and Technology in China, Hong Kong and ³Û¹å»ë ¿É ã·áÛ³ó³í...¦ – åݹáõÙ ¿ äÇï»ñ سñ- Singapore" at University of California at Barkeley's ïÇÝÝ Çñ §Ð³ßí³å³ÑÝ»ñ, µ³ñáÛ³Ï³Ý Graduate School of Journalism (http:// å³ñïù¦ Ñá¹í³ÍáõÙ (§ü³ÛÝ»ÝßÝÉ Ã³ÛÙë¦, w w w. s f d o n l i n e . o r g / L i n k % 2 0 P a g e s / ÑáõÝí³ñÇ 17, 2002 Ã.), ÇÝãå»ë ݳ¨ ÝáõÛÝ Ã»ñÃÇ Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html). 2002 Ã. Ù³ñïÇ 5-Ç Ñ³Ù³ñÁ: 19 §öáõã ѳÕÃ³Ý³Ï ³ñï³Ñ³Ûïí³Í ãÝãÇÝ íݳ- 28 ÜÙ³Ý ÙÇ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝ Ó»éݳñÏ»ó NIREX ëáí¦ 2002Ã. Ù³ñïÇ 29-Ç Çñ Ñá¹í³ÍáõÙ §Â³ÛÙë Ïáñåáñ³ódzÝ, (http://www.nirex.co.uk/publicn/ ûý ÈáݹáÝÁ¦ ÝßáõÙ ¿, áñ §ØÇññáñ¦ ûñÃÝ Çñ³- guide.htm), áñÁ ÷áñÓáõÙ ¿ Ùß³Ï»É é³¹Çá³ÏïÇí íáõÝù áõÝ»ñ óáõÛó ï³Éáõ, áñ ëáõå»ñÙá¹»É Ã³÷áÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ³Ýíï³Ý· ¨ ¿ÏáÉá- ·Ç³å»ë ³Ýíï³Ý· áñáßáõÙÝ»ñ: ÆÝï»ñÝ»ïÇ Ü³áÙÇ ø»ÙµÉÁ ëïáõÙ ¿ñ åݹ»Éáí, áñ ÃÙñ³ÙáÉ íñ³ ÑÇÙÝí³Í §Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³- ãÇ »Õ»É ¨ ãÇ µáõÅí»É: ê³Ï³ÛÝ Ã»ñÃÁ ß³ï ³í»ÉÇ ÝáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñå»ë½Ç Ïáñåáñ³- ³é³ç ·Ý³ó, Ññ³å³ñ³Ï»Éáí ³ÝÓÝ³Ï³Ý µÝáõÛ- óÇ³Ý í³ñÇ §µ³ó ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõݦ: ²ÛÝ ÃÇ Ýñµ³Ýϳï ïíÛ³ÉÝ»ñ... §ÆÝãå»ë óáõÛó »Ý ³ñÓ³·³ÝùáõÙ ¿ ݳ¨ ³Ýѳï³Ï³Ý ѳñóáõÙ- ï³ÉÇë ¼ÇÙµ³µí»Ç ûñ»ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ³ñ·»- Ý»ñÇÝ ¨ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ¹ÇÙáõÙ ÷áñÓ³·»ï- ÉáõÙ »Ý ùÝݳ¹³ï»É ݳ˳·³ÑÇÝ, ³é³çÁÝ- Ý»ñÇ ³ÝÏ³Ë í»ñ³ÑëÏÇã ËÙµÇ: óóÝ ³Ù»Ý¨ÇÝ ¿É áõÝÇí»ñë³É 㿦: ¶ÈàôÊ 2 | ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü 21 Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ
àã ÙÇ µ³ó ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ ãÇ Ï³ñáÕ ·áÛáõ- íáõÙ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýßí³Í ëï³óáõÙÁ, Ñëϳ- ÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ³é³Ýó ³ÝÏ³Ë ¨ ³½³ï ÁÝïñáõ- Û³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ: ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÃÛáõÝÝ»ñÇ1: гñóÁ, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ¿, û ÇÝãå»ë »ñ³ß- å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³ñ¹³ñ: ê³Ï³ÛÝ ÙdzÛÝ ³ñ¹³ñáõ- ˳íáñ»É ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ýáõ- ÃÛáõÝÁ ¹»é µ³í³ñ³ñ ã¿: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñ ³Û¹ ÃÛáõÝÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ: ²Ûë ϳå³Ï- ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ óáõó³¹ñíÇ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáñ»Ý ¨ óáõÃÛ³Ùµ §ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ¹³éݳ ³ÏÝ»ñ¨: ³ÝóϳóÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¨ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõï¦ (IDEA)2 µñÇï³Ý³Ï³Ý áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ³ç³Ï- ²ÜÎ²Ê ÀÜîð²Î²Ü вÜÒܲÄàÔàì óáõÙ ¿ ³ß˳ñÑáõ٠ѳëï³ïáõÝ ÅáÕáíñ¹³í³- ñáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÁ, ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ÙÇ ù³ÝÇ ÜáñÁÝïÇñ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý Ñ»- ÁݹѳÝáõñ ջϳí³ñ ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñ. ÕÇݳÏáõÃÛáõÝÁ Ýϳï»ÉÇáñ»Ý ³×áõÙ ¿, »Ã» ÁÝï- ñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ Ë»É³ÙÇï ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ²ß˳ï»ù, áñ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ñ»ï¨áõÙ ¿ ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÁ, áñÝ ÁÝϳÉ- Ý»ñϳ۳óÝ»Ý µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ï³½ÙÇ ¨ ߳ѻñÇ µ³½- íáõÙ ¿ áñå»ë ³ÝϳË: Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ (Ý»ñ³éÛ³É ë»é»ñÇ Ñ³í³ë³ñáõ- Þ³ï »ñÏñÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ): å³ñáõݳÏíáõÙ »Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñ ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳ- î»Õ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇÝ ÷á˳Ýó»ù Ñݳñ³íá- ÅáÕáíÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: Î³Ý Ý³¨ »ñÏñÝ»ñ, áñáÝóáõÙ ñÇÝë ɳÛÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ÝÙ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÁ ݳ˳ï»ëíáõÙ »Ý Àݹ¹ÇÙ³¹Çñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ׳ݳã»ù áñå»ë ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç3: ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ³ÝÑñ³Å»ßï µ³Õ³¹ñÇã- ²Û¹åÇëÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ ëáíáñ³µ³ñ µ³Õϳ- Ý»ñ ¨ ëï»ÕÍ»ù ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ, áñáÝù ϳå³Ñáí»Ý ó³Í ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ù³Õ³- ÙÇÙÛ³Ýó ѳçáñ¹ ϳé³í³ñáÕ ¨ Áݹ¹ÇÙ³¹Çñ ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý, ³ñ³Ï³Ý ¨ Ç·³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³·áÛ³ÏóáõÃÛáõÝÁ: µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç³Ï³Ý ëå»ÏïñÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Êñ³Ëáõë»ù Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ϳÛáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ÝÓ³Ýó ËÙµÇó: ÜÙ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ½³ñ·³óáõÙÁ: ѳݹ»å ѳñ·³ÝùÇ ³ëïÇ׳ÝÁ ß³ï µ³Ýáí ϳË- ֳݳã»ù ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¹»ñÁ í³Í ¿ Ýñ³ÝÇó, û ÇÝã ϳñ·áí »Ý Ý߳ݳÏíáõÙ Ýñ³ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ÁݹѳÝáõñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ: ºÃ» í»ñçÇÝÝ»ñë áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý Ýß³- ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ ¨ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóáõÙ Áݹ- ݳÏíáõÙ »Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó` ³é³Ýó ѳ- ·ñÏ»ù ³ÛÝ: ²Û¹ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ùáõ٠׳ݳã»ù Ù³å³ï³ëË³Ý ËáñÑñ¹³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³å³ ·áñÍÁÝÏ»ñ³ÛÇÝ ¹»ñÁ ³ÛÝåÇëÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ Éáµ- Ý߳ݳÏí³Í ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý µÇëï³Ï³Ý ËÙµ»ñÇ, ÇÝãåÇëÇù »Ý Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝù- ÁÝϳÉí»É áñå»ë §Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý Ë³Ù³×ÇÏÝ»ñ¦ Ý»ñÁ, ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ å³ßï- ó³Ýϳó³Í ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ×³- å³ÝáÕ ËÙµ»ñÁ, ϳݳÝó ß³ñÅáõÙÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ý³ãÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³ëϳÍÝ»ñáí ¨ ¹ñ³ÝÇó µËáÕ ËÙµ»ñÁ, ϳݳÝó ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: µáÉáñ ѻ勉ÝùÝ»ñáí: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí, áñå»ë êï»ÕÍ»ù ûñ»ÝùÝ»ñ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ, áñáÝù ϳç³Ï- ϳÝáÝ, ³Ù»Ý³ûåïÇÙ³ÉÝ ¿ ѳٳñíáõÙ ù³Õ³ù³- ó»Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ³Ùñ³- Ï³Ý µáÉáñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ËáñÑñ¹³Ïóáõ- åݹٳÝÁ, áñáÝóáõ٠ϳñáÕ »Ý ³½³ïáñ»Ý ·áñÍ»É ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóáõÙÁ ¨, »Ã» ¹³ Ñݳñ³íáñ ¿, Áݹ- ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ï»Õ³Ï³Ý ÇÝë- ѳÝáõñ ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÁ ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³Ù- ïÇïáõïÝ»ñÁ, áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- Ý»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É` ¹»é ÙÇÝ㨠Ýñ³Ýó Ý߳ݳÏáõÙÁ: ÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÁ: ºÃ» ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ åݹáõÙ ¨ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý, áñ ѳÝÓݳÅáÕáíÇ Ï³½ÙáõÙ Áݹ- ·ñÏí»Ý Çñ»Ýó ³ÏïÇí ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñÁ, ³å³ ÝÙ³Ý ÀÜîðàôÂÚàôÜܺð ѳݷ³Ù³ÝùÁ, µÝ³Ï³Ý³µ³ñ, ϳñáÕ ¿ ÙdzÛÝ Ë³ñËÉ»É Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³í³ïÁ ³é ³ÛÝ, áñ ³Û¹ γé³í³ñáõÃÛáõÝÝ ûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝ ¿ Ó»éù ѳÝÓݳÅáÕáíÝ Çñ ·áñÍÁ ϳÝÇ ³Ù»Ý³ÛÝ ³Ý³ã³- µ»ñáõÙ ÅáÕáíñ¹Çó Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáí: éáõÃÛ³Ùµ: úñÇÝ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇó ½áõñÏ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ- IDEA-Ý ³é³çݳÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ñáÕ »Ý ³½³ïáñ»Ý ѳݷ»óÝ»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Çñ³í³ëáõ ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³ÝϳËáõ- ³ÝÑݳ½³Ý¹áõÃÛ³Ý ¨ ³ÝϳÛáõÝáõÃÛ³Ý: ì»ñçÇÝ- ÃÛ³ÝÁ: Üñ³ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ ÝßáõÙ »Ý, áñ ÁÝï- Ý»ñë Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ³ÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÝóϳóÝáÕ í³ñã³Ï³½ÙÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇ- áñáÝóáõÙ ß³ï ßáõïáí »ñ¨³Ý »Ý ·³ÉÇë ³ÛÝåÇëÇ Ý»É ã³÷³½³Ýó ù³Õ³ù³Ï³Ý³óí³Í ¨ ½·³óÙáõÝ- »ñ¨áõÛÃÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ÏáéáõåódzÝ, Ù³ñ¹áõ ù³ÛÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Áݹ·ÍáõÙ »Ý, áñ ÁÝïñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙÝ»ñÁ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳- ·áñÍÁÝóóÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ í»ñ³- éáí, ³ÛÝ Ñ³ñóÁ, û ÇÝã ׳ݳå³ñÑáí ¿ ϳï³ñ- ÑëÏáõÙÁ ¨ ï³ñ³ï»ë³Ï Ó»éݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ï³Ý 22 ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ
¨ ÙÝáõÙ »Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍÇùÁ ³ÛÝ áã ÅáÕáíñ¹³- ÀÜîð²Î²Ü вÜÒܲÄàÔàìÆ í³ñ³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ä²ðî²Î²ÜàôÂÚàôÜܺðÀ Ó·ïáõÙ »Ý ÙÝ³É Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·ÉáõË: ÀÝïñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáÕ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ì»ñáÑÇßÛ³É Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ å³ñï³íáñ ¿ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ϳñáÕ »Ý ¹Çïí»É áñå»ë å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ Ïñ»É ³ÛÝ ³Ù»ÝÇ Ñ³Ù³ñ, ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý, áñ¨¿ ÏáÝÏñ»ï Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ³½¹»É ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³: ¸³ ³ñ- ϳ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ñ³ïí³ÍÇ íëï³Ñ- íáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ñݳñ³íáñ Ó»é- í³Í ³ÝÓÇÝù: ݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ë³Ñٳݳ÷³Ï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ²ÝóáõÙ³ÛÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³Ýáõ٠ϳ٠¿É Ýáñ ÀÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ- ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Áݹ¹ÇÙ³¹Çñ Ý»ñÇ Ù»ç ¿ ÙïÝáõÙ. Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ³×³Ë Ùï³í³ËáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»ÝáõÙ, áñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Õ»ÏÇÝ ·ïÝíáÕ Ïáõë³Ï- ÝáõÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ Ñ³Ù³ÙÇï ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³- óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` ë»÷³Ï³Ý ߳ѻñÇó »ÉÝ»Éáí, Ñû·áõï ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳ- Çñ»Ýó Ïû·ï³·áñÍ»Ý Çñ»Ýó Ó»éùÇ ï³Ï »Õ³Í ï»Õ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ Éáõë³- ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý µáÉáñ íáñáõÃÛ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙÁ, áñáÝù ϳå³- Ñݳñ³íáñ ÉͳÏÝ»ñÁ: Ñáí»Ý ÁÝïñáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó` ³ÝóϳóíáÕ ÁÝïñáõ- γëÏ³Í Ï³ñáÕ »Ý ѳñáõó»É ݳ¨ ÷áñÓ ãáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¿áõÃÛ³Ý ÁÙµéÝáõÙÁ, áñå»ë ùí»³ñÏáõ- Ý»óáÕ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÁ: ä³ï³ÑáõÙ ¿, áñ ѳÝÓ- ÃÛ³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Çñ»Ýó ¹»ñÇ ¨ µáõÝ ùí»³ñ- ݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñ »Ý ÉÇÝáõÙ ³ÝѳÛï ¨ ãëïáõ·- ÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ·Ç ÁÝϳÉáõÙ: í³Í ³ÝÓÇÝù: öáñÓ³éáõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ûÏݳÍáõ- ¨ §Ù³ñï»ñáõÙ ÃñÍí³Í¦ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ï³- ñáÕ »Ý û·ïí»É ³Û¹ ѳݷ³Ù³ÝùÇó: àñå»ë ûñÇÝ³Ï ÝáÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý í»ñ³ÑëÏáõÙÁ: ϳñ»ÉÇ ¿ µ»ñ»É 1998 Ã. γٵáç³Ûáõ٠ϳ۳ó³Í ÀÝïñáÕÝ»ñÇ ·ñ³ÝóáõÙÁ ¨ Ýñ³Ýó óáõó³ÏÝ»ñÇ Ý³- ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: »¨ ûñ»ÝùÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ñ, áñ ˳å³ïñ³ëïáõÙÁ: ²Ûë ·áñÍÁÝóóÁ å»ïù ¿ ÁÝ- ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳé³í³ñáÕ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ óݳ µ³ó, áñå»ë½Ç ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³Ïóáõ- ÉÇÝ»Ý ³ÝϳË, ÇßËáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ, ³ÛÝáõ³Ù»- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ³Ý³Ý Ý³ÛÝÇí, ѳçáÕí»ó ï³ñµ»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáí Ý»ñ- Ñ»ï¨»É ¹ñ³Ý: ÀÝïñáÕÝ»ñÇ óáõó³ÏÝ»ñÁ ϳ½Ù»Éáõó ÙáõÍ»É Çñ ѳٳËáÑÝ»ñÇÝ` Ý»ñ³éÛ³É å»ï³Ï³Ý Ñ»ïá ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ Ù³ïã»ÉÇ ÉÇÝ»Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ: ѳٳñ: ²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý гٳß˳ñѳÛÇÝ Ù³ëßï³µáí ³Ýíëï³Ñáõ- Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝ- ÃÛáõÝÁ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ Ó»é»É ³é³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»É óáõó³ÏÝ»ñÇ ³ÛÝ å³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, áñÝ ëïÇåáõÙ ¿ ÇÝãå»ë í»ñ³µ»ñÛ³É: ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É áÕç »ÏݳÍáõÝ»ñÇ ³é³ç³¹ñÙ³Ý ·ñ³ÝóáõÙÁ ¨ ³é³- ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ Ó»éݳñÏ»É ç³¹ñÙ³Ý Ýñ³Ýó Çñ³íáõÝùÇ ëïáõ·áõÙÁ: ²Ûë ·áñÍ- ݳ˳½·áõß³Ï³Ý Ñ³í»ÉÛ³É ÙÇçáóÝ»ñ ¨ Çñ³Ï³- ÁÝóóÁ ¨ë å»ïù ¿ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ µÝáõÛà ÏñÇ, ÇëÏ Ý³óÝ»É Ñݳñ³íáñÇÝë Ù³Ýñ³½ÝÇÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõ- ûÏݳÍáõÝ»ñÁ, áñáÝù ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù»ñÅáõÙ »Ý ëï³- ÃÛáõÝ: ºÃ» ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ ϳ٠ó»É, å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ¹ÇÙ»Éáõ ¹³- ÁÝïñáÕÝ»ñÁ ѳٳñáõÙ »Ý, áñ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³Ý` Ýñ³Ýó ¹»Ù ÁݹáõÝí³Í ó³Ýϳó³Í áñáß- ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÝ Çñ³- Ù³Ý í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí: ϳݳóÝáõÙ ¿ áñ¨¿ Ù»Ï Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáÕ ÀÝïñ³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÇ Ï³½ÙÙ³Ý, ïå³·ñÙ³Ý ¨ ï³ñ³Í- Ù³ñ¹Ï³Ýó ËáõÙµ, ϳ٠áñ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁÝ- Ù³Ý í»ñ³ÑëÏáõÙÁ: ÀÝïñ³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳ- óÝáõÙ »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ߳ѻñ Ñ»- Ù³ñ³Ï³Éí³Í ÉÇÝ»Ý, áñå»ë½Ç Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- ï³åݹáÕ Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ³å³, Ýñ³Ýù Ý»ñÇ íëï³Ñí³Í ³ÝÓÇÝù ϳñáÕ³Ý³Ý ·ñ³Ýó»É ϳ٠ÏÑñ³Å³ñí»Ý Ù³ëݳÏó»Éáõ ³Û¹ ÁÝïñáõÃÛáõÝ- ¹ñ³Ýù ¨ í»ñ³ÑëÏ»É ¹ñ³Ýó û·ï³·áñÍáõÙÁ, ÇÝãå»ë Ý»ñÇÝ, ϳ٠¿É Ïå³Ñ³Ýç»Ý ¹ñ³Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ݳ¨ Ó³ÛÝ»ñ ѳßí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ùí»³ïáõ÷»ñÁ ׳ݳã»É ³Ýí³í»ñ: µ³ó»ÉÇë ëïáõ·»É ÁÝïñ³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë- àñå»ë½Ç ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁÝϳÉí»Ý áñå»ë ˳ÝáõÃÛáõÝÁ ùí»³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÇÝ: ³½³ï ¨ ³ñ¹³ñ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ɳí ϳ½Ù³Ï»ñå- ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ë- í³Í, íëï³ÑáõÃÛáõÝ í³Û»ÉáÕ ¨ 㻽áù ѳÝÓݳ- í³Í ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáõÙÁ` ÅáÕáí: ²Û¹åÇëÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ Ç ½áñáõ ¿ ÁÝï- Ý»ñ³éÛ³É ÁÝïñ³Ï³Ý ï»Õ³Ù³ë»ñÁ, ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¹»Ù ïñ³Ù³¹ñí³Í áõÅ»ñÇÝ ·ñÏ»É ÝÛáõûñÁ, ùí»³ïáõ÷»ñÁ, ¹ñ³Ýó ï»Õ³÷áËáõÙÁ, ÁÝï- ˳ñ¹³Ë»Éáõ ß³ï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ¸³, ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëå³ë³ñÏáÕ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ ³ÛÉ ³ß- Çñ Ñ»ñÃÇÝ, µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³ëïÇ- ˳ïáÕÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ ¨ áõëáõóáõÙÁ: ÀÝïñ³- ׳ÝÁ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó Ñ»ï ϳåí³Í Ï³Ý ï»Õ³Ù³ë»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ùí»³ñÏáÕÝ»ñÇ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å: ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ 23
ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³ÝÁ, »ñµ Ýñ³Ýù ÝßáõÙÝ»ñ »Ý ÁÝïñáÕÝ»ñÇ óáõó³ÏÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É áã ×Çßï, Áݹ ³ÝáõÙ Çñ»Ýó ùí»³Ã»ñÃÇÏÝ»ñáõÙ: ÀÝïñáÕÝ»ñÁ å»ïù áñáõÙ »ñµ»ÙÝ ¹ñ³ÝóáõÙ µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý Çß˳- ¿ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ñ³Ùá½í³Í ÉÇÝ»Ý, áñ Ýñ³Ýó ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý»ñÇ ³ÝáõÝÝ»ñÁ ¨ ³éϳ »Ý ùí»³ñÏáõÃÛáõÝÝ Çëϳå»ë ·³ÕïÝÇ ¿: §Ù»éÛ³É Ñá·ÇÝ»ñ¦: ÀÝïñáõÃÛ³Ý ûñÁ ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý í³ñã³Ï³Ý ÏáÕÙÇ ÀÝïñáÕÝ»ñÇÝ Ï³ñáÕ »Ý ³ñ·»É³Ï»É ùí»³ñÏ»Éáõ ϳ٠í»ñ³ÑëÏáõÙÁ: êñ³ Ù»ç ¿ ÙïÝáõÙ Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ¿É ³Ñ³µ»Ï»É ÁÝïñ³Ï³Ý ï»Õ³Ù³ë áõÕ¨áñí»ÉÇë: ýáõÝÏóÇáÝ»ñÝ»ñÇ ³½³ï ÙáõïùÇ ³å³ÑáíáõÙÁ ÁÝï- øí»³ïáõ÷»ñÁ ÙÇÝ㨠ӳÛÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ ϳñáÕ ñ³Ï³Ý ï»Õ³Ù³ë, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÁÝïñ³Ï³Ý ï»Õ³- »Ý ÷áËí»É ³ÛÉ ùí»³ïáõ÷»ñáí, áñáÝó Ù»ç ³ñ¹»Ý Ù³ëáõÙ Ó³ÛÝ»ñÇ ³é³ÝÓÇÝ Ñ³ßí³éÙ³Ý Ï³½Ù³- Éóí³Í »Ý ùí»³ñûñÃÇÏÝ»ñ Ñû·áõï áñ¨¿ ÏáÝÏñ»ï Ïáõ- Ï»ñåáõÙ, Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ë³ÏóáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ã»ÏݳÍáõÇ: ÏáÕÙÇó ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³í³ëïÙ³Ý øí»³ñÏáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëå³- ³å³ÑáíáõÙ, ÁÝïñ³Ï³Ý ï»Õ³Ù³ë»ñáõÙ Ý»ñϳ ë³ñÏáÕ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ѳßٳݹ³Ù ϳ٠·ïÝíáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇó ½³é³ÙÛ³É ÁÝïñáÕÝ»ñÇÝ û·Ý»Éáõ å³ïñí³Ïáí ϳñáÕ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇÝ ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³- »Ý Ýñ³Ýó ùí»³Ã»ñÃÇÏÝ»ñáõÙ Ýᯐ áã ³ÛÝ Ã»Ï- ëÇÝ ÷³ëï³ÃÕÃÇ å³ï×»ÝÝ»ñÇ µ³Å³ÝáõÙ: ݳÍáõÝ»ñÇÝ, áñáÝó û·ïÇÝ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ÇÝ ùí»³ñ- Ï»É ³Û¹ ÁÝïñáÕÝ»ñÁ: γñáÕ ¿ ï»ÕÇ áõÝ»Ý³É Ó³ÛÝ»ñÇ ·³ÕïÝÇ Ñ³ßí³- ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ ¨ éáõÙ: Ññ³å³ñ³ÏáõÙ. ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ïí³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ ¨ Ùß³ÏáõÙÁ ϳñáÕ »Ý Ïñ»É ˳ñ¹³Ë ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ÉñÇí ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý µÝáõÛÃ: Ññ³å³ñ³ÏáõÙ: øí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ Áëï î³ÝáõÉ ïí³Í ÇßËáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ û·ï³- Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÁÝïñ³Ï³Ý ï»Õ³Ù³ëÇ å»ïù ¿ Ý»ñ- ·áñÍ»É ³ÝÝß³Ý Ë³ËïáõÙÝ»ñÁ` áñå»ë ÷³ëï³ñÏ Ï³Û³óí»Ý ³é³ÝÓÇÝ ³ÕÛáõë³ÏÇ ï»ëùáí: ²ÝÑñ³- Ýáñ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÝóϳóÝ»Éáõ ѳٳñ: Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ å»ïù ¿ ÏáÝÏñ»ï ѳÝÓݳñ³- ñ³Ï³ÝÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»É` ÙÇÝ㨠Ýáñ ÁÝïñáõÃÛáõÝ- ²Ûë µáÉáñ ËݹÇñÝ»ñÇó Ó»ñµ³½³ïí»Éáõ ѳ- Ý»ñÇ ëÏǽµÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ÙïóÝ»- Ù³ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ß³ï å³ñ½ ÙÇçáó. ³å³Ñáí»É Éáõ ѳٳñ: ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ: ÜáõÛÝÇëÏ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ ÀÜîð²Î²Ü Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¶àðÌÀܲòàôØ µ³½áõÙ ³éáõÙÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ¨ å»ïù ¿ µ³ó ÉÇÝ»Ý ëïáõ·Ù³Ý ѳٳñ, ѳïϳå»ë Ùñó³ÏóáÕ ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ³é³í»É³·áõÛÝ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- íëï³ÑáõÃÛáõÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí »ñ³ß˳- Ý»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- íáñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ: ²Ûë ϳ٠³ÛÝ ÏáõÃÛ³Ý ï»Õ³Ï³Ý ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¹Çïáñ¹Ý»ñÇ ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÙÇßï ¿É Ñ³Ù³ñ: ³éϳ ¿ ÉÇÝáõÙ ¹Å·áÑáõÃÛáõÝ ¹ñ³Ýó ³ÝóϳóÙ³Ý ²ÛÝ áÉáñïÝ»ñÁ, áñáÝó íñ³ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ µÝáõÛÃÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: àñå»ë ϳÝáÝ` ÝÙ³Ý ¹Å·áÑáõ- §Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ¦ Ý»ñ³éáõÙ »Ý ݳ¨ ³ÝÏ³Ë ÃÛáõÝÁ ѳݷáõÙ ¿ Ýñ³Ý, áñ ÇßËáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ¨ ùí»³ñ- û·ïíáõÙ ¿ Çñ ³Û¹ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÇó ¨, ѻ勉å»ë, ÏáõÃÛ³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïáõ áõÝÇ Ñ³í»ÉÛ³É å»ï³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñ: ²Û¹ Ù»- ³ÝÓ³Ýó Ý߳ݳÏáõÙÁ: ²Ù»Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ å»ïù Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñÇÝ ÇßËáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³- ¿ ݳËûñáù áõݻݳ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å³ßïáÝÇÝ ³é³- µ³ñ å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿, áñ ³Û¹ ³Ù»ÝÇó ½³ï, ÇÝùÁ ç³ñÏíáÕ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇ óáõó³Ï, áñå»ë½Ç ϳñá- ݳ¨ Çñ áõë»ñÇÝ ¿ ÏñáõÙ »ñÏñáõÙ ·áñÍ»ñÇ íÇ׳ÏÇ Õ³Ý³Ý Çñ»Ýó Ùñó³ÏÇóÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳíáõÃÛ³Ý µ»éÁ: ï³É ˻ɳÙÇï ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ý»É µáÉáñ ȳÛÝ ï³ñ³ÍáõÙ ¾ ëï³ó»É ³ÛÝ åݹáõÙÁ, áñ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ÝÙ³Ý å³ßïáÝÝ»ñÇ »Ý ³é³- ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ÕóݳÏÁ ϳ٠糹ñíáõÙ ³ÝÓÇÝù, áñáÝù ѳÛïÝÇ »Ý Çñ»Ýó å³ñïáõÃÛáõÝÁ å³ñ½ »Ý ¹³éÝáõÙ ÙÇÝ㨠¹ñ³Ýó ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáß³ÏÇ Ñ³ÏáõÙÝ»ñáí ϳ٠ϳñáÕ ÷³ëï³óÇ ³ÝóϳóáõÙÁ: ê³Ï³ÛÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝ- »Ý ϳëϳÍí»É ÏáÕÙݳå³ÑáõÃÛ³Ý Ù»ç: ÆÝùÝÇÝ Ý»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ù»Ë³ÝÇϳÛÇ íñ³ ³½¹áõÙ »Ý ѳëϳݳÉÇ ¿, áñ »ñµ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñå»ë ³ñ³ï³íáñ åñ³ÏïÇϳÛÇ ½³Ý³½³Ý ¹ñë¨áñáõÙ- å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ³é³ç³ñÏáõÙ »Ý ûÏݳ- Ý»ñ: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù- ÍáõÝ»ñÇ, áñáÝó ¹»Ù Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ Ý»ñÇ Ë»Õ³ÃÛáõñÙ³Ý µ³½áõÙ »Õ³Ý³ÏÝ»ñ. ³é³ç ù³ß»É ÑÇÙݳíáñ ³é³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³å³ ¹»åù»ñÇ ÝÙ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ÙdzÛÝ Ýå³ë- 24 ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ
ï»É ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹³ñ ¨ ó÷³ÝóÇÏ µÝáõÛ- ÙÇó ¨ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ÃÇÝ: ëïáñ³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ²ÛëåÇëáí, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÀÝïñ³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ µ³ßËÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ Ïáõݻݳ ÙÇ ÷³ëï³ÃáõÕÃ, áñÁ ¨ë å»ïù ¿ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ã³÷³ÝóÇÏ µÝáõÛà ÏñÇ: Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ Ï³½Ù»Éáõ ùí»³ñ- Îáõë³ÏóáõÃÛõáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÇٳݳÝ, û, í»ñç- ÏáõÃÛ³Ý í»ñçÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Çñ Ý³Ï³Ý Ñ³ßíáí, áõñ »Ý áõÕÕíáõÙ ùí»³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÁ, ë»÷³Ï³Ý ³ÝÏ³Ë ¨ ×ß·ñÇï ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÁ: ºÃ» ÇÝã ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³Ýó ѳٳñ- ÝáõÛÝÇëÏ ³Û¹ ÷³ëï³ÃÕûñÁ ÉÇÝ»Ý áã ÉñÇí, ¹ñ³Ýù, Ý»ñÁ: øí»³ñÏáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³é³ÝÓÇÝ ÁÝï- ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ϳå³Ñáí»Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ñ³Ï³Ý ï»Õ³Ù³ë»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ å³- å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ÁÝïñáíÇ ëïáõ·áõÙ, ï³ë˳ݳïáõ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù å»ïù ¿ ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ÉÇÝ»É ³ÛÝ ¹»å- Çñ³½»Ï»Ý ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹Ç- ù»ñáõÙ, »Ã» ³Û¹ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ Éñçáñ»Ý ˻ճ- ïáñ¹Ý»ñÇݦ, ³ÛëÇÝùÝ Ùñó³ÏóáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- ÃÛáõñí»É »Ý: Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó Ý߳ݳÏí³Í Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇÝ, ÀÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ù»Ë³ÝÇϳÛÇ Ñ»ï áñå»ë½Ç Ýñ³Ýù Ý»ñϳ ÉÇÝ»Ý ùí»³ñÏáõÃÛ³ÝÁ Ûáõ- ϳåí³Í Ù³ñ¹Ï³Ýó ÃÇíÁ ϳËí³Í ¿ ³Û¹ ·áñÍÁÝ- ñ³ù³ÝãÛáõñ ï»Õ³Ù³ëáõÙ: ²Û¹ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»- óóÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ »Ýóѳßí»ïí³ÛÝáõ- ñÁ å»ïù ¿ ·Çï»Ý³Ý, û áñ ùí»³Ã³ñÃÇÏÝ»ñÝ »Ý ÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇó: àñù³Ý ³í»ÉÇ ß³ï Ù³ñ¹ ¿ û·ï³·áñÍíáõÙ (ϳ٠ã»Ý û·ï³·áñÍíáõÙ) ¨ ÇÝã ³éÝãíáõÙ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇÝ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ Ï³ñ·áí: Üñ³Ýó å»ïù ¿ ïñ³Ù³¹ñí»Ý ݳ¨ ÁÝï- ¹Åí³ñ ¿ óùóÝ»É ×Çßï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ¨ ñáÕÝ»ñÇ óáõó³ÏÝ»ñÁ: Îáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ûÏ- ˳ñ¹³Ë»É ù³Ý³Ï³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ: гë³ñ³- ݳÍáõÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³- ÏáõÃÛ³Ý É³ÛÝ ß»ñï»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ å»ï³Ï³Ý íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý í³ñ»Éáõ Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ ëïáõ·Çã óáõó³ÏÝ»ñÁ, áñáÝóáí ϳñ»ÉÇ ¿ å³ñ½»É, ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ ¿É ³í»ÉÇ ÏÝå³ëïÇ ÁÝï- û áí ¿ Ù³ëݳÏó»É ϳ٠ãÇ Ù³ëݳÏó»É ùí»³ñÏáõ- ñáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÃÛ³ÝÁ: ²ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ áã µáÉáñ ù³Õ³ù³Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³×ÇÝ: Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý ѳٳӳÛÝ ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ¨ ÁÝïñ³ñß³í- ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëå³ë³ñÏáÕ ³ÝÓÇÝù û·ÝáõÃÛáõÝ Ý»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý áÉáñïáõ٠ͳ·áÕ ËݹÇñÝ»ñÇ óáõÛó ï³Ý ùí»³ñÏáÕÝ»ñÇÝ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ë³Ñ- ÉáõÍÙ³Ý ûåïÇÙ³É åñ³ÏïÇϳÛÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ³é³- ٳݳ÷³Ï»É ³ÛÝ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ ÃÇíÁ, áñáÝó ϳñáÕ ¿ ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ëϽµáõÝ- û·ÝáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³É å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇó Ûáõ- ù³ÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñ: êïáñ¨ Ý»ñϳ۳óí³Í ûñÇݳÏ- ñ³ù³ÝãÛáõñÁ: γñáÕ ¿ å³ï³Ñ»É ݳ¨, áñ ³ÝÑñ³- Ý»ñÁ í»ñóí³Í »Ý ³ß˳ñÑÇ ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ Å»ßïáõÃÛáõÝ ³é³ç³Ý³ ÙÇÝ㨠í»ñçÇÝ ñáå»Ý ³Ýóϳóí³Í ÁÝïñáõÃÛáõÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ ¹Çïáñ¹Ý»ñÇ ·³ÕïÝÇ å³Ñ»É ùí»³Ã»ñÃÇÏÇ ÷³ëï³Ï³Ý Ó¨Á, ½»ÏáõÛóÝ»ñÇó ¨ Ñ³Õáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: áñå»ë½Ç Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóíÇ ³ÛÝ Ï»ÕÍ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ å»ïù øí»³ñÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ųÙ- ¿ ·áñÍÇ í³ñùÇ ÷áËÁݹáõÝ»ÉÇ Ïá¹»ùë ³é ³ÛÝ, û Ï»ïÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá, Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳- ÇÝãå»ë å»ïù ¿ Ýñ³Ýù Çñ»Ýó å³Ñ»Ý ÁÝïñ³ñß³í- óáõóÇãÝ»ñÝ Çñ»Ýó ¹Çïáñ¹áõÃÛ³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÑÇ- Ý»ñÇ ÁÝóóùáõÙ: ¸³ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ÙÇ Çñ³íÇ׳Ï, Ù³Ý íñ³ å»ïù ¿ ÇٳݳÝ, û ù³ÝÇ Ñ³ï ¨ áñ »ñµ ·áñÍÁÝóóÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ³½³ï ¨ ³ñ¹³ñ: ѳٳñÇ ùí»³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ùí»³- ÀÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÁ å»ïù ¿ Áëï Ñݳñ³- ïáõ÷Ç Ù»ç (ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ݳ¨, áñ áñáß ÁÝï- íáñáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÇ Ñ³Ý¹ÇåáõÙÝ»ñ µáÉáñ ù³- ñáÕÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ãùí»³ñÏ»É ¨ Çñ»Ýó Ñ»ï ï³Ý»É Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ ùí»³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÁ): ê³ ¹Åí³ñ»óÝáõÙ ¿ ùí»³ïáõ- ¨ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÝóϳóÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ÷»ñÇ ÷á÷áËÙ³Ý ÷áñÓ»ñÁ: ´³óÇ ³Û¹, Ïáõë³Ïóáõ- ²ÛÝ å»ïù ¿ ³å³ÑáíÇ ³ÛÝåÇëÇ ÙÃÝáÉáñï, áñáõÙ ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ³íáõÝù ù³Õ³ù³Ï³Ý µáÉáñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ïóáõó³µ»- áõÝ»Ý³Ý ·ïÝí»Éáõ ùí»³ïáõ÷Ç ÏáÕùÇÝ ùí»³ñÏáõ- ñ»Ý Çñ»Ýó Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ¨ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃÛ³Ý ³í³ñïÙ³Ý å³ÑÇó ÙÇÝ㨠ӳÛÝ»ñÇ Ñ³ßí³é- ÇÙ³óáõÃÛáõÝ` ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ µáÉáñ ³éáõÙ- Ù³Ý ·áñÍÁÝóóÁ: Ò³ÛÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÝ ³í³ñï»- Ý»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: Éáõó Ñ»ïá, Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇã- سëݳíáñ ³ÝÓ³Ýó ¨ Ïáñåáñ³ódzݻñÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñÇó ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³Ñ³Ýç»É ¹ñ³ ×ßïáõÃÛ³Ý ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ÇÝãå»ë ¹ñ³Ù³ÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ѳí³ëïáõÙ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ý»ñ- ÝÛáõóϳÝ) å»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ÷³ëï³ñÏí³Í ϳ۳óáõóãÇÝ å»ïù ¿ ïñíÇ ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ñ- ã³÷áí, áñáÝù ã»Ý ÁÝϳÉíÇ áñå»ë ϳ߳éù: ²Û¹ ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ³ñӳݳ·ñáõÃÛ³Ý å³ï×»ÝÁ` ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ï³ñ³Íí»Ý ³ÛÝ í³í»ñ³óí³Í ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù³ñ¹Ï³Ýó íñ³, áñáÝù Çñ»Ýó ³ß˳ï³ÝùÁ ϳ- å³ï³ë˳ݳïáõ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÏáÕ- ï³ñáõÙ »Ý ³ÝѳïáõÛó: ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ 25
²ÛÝ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÁ, áñáÝù ÏÝ»ñϳ۳óÝ»Ý áã ×Çßï ïáñÇ ÏáÕÙÇó: ´³óÇ ³Û¹, ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³Ï- ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñ Çñ»Ýó ÁÝïñ³ñß³íÇ Ñ³Ù³ñ ëï³ó- óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý ³Ù»Ý ï³ñÇ Ý»ñϳ- í³Í ·áõÙ³ñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ï³Ù ¹ñ³ íñ³ ÏͳËë»Ý Û³óÝ»É ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý íϳ۳ϳÝ, áñáõÙ Ù³Ýñ³- ³í»ÉÇ ß³ï ÙÇçáóÝ»ñ, ù³Ý ݳ˳ï»ëí³Í ¿ ë³Ñ- Ù³ëÝ Ãí³ñÏíáõÙ »Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ` Ù³Ýí³Í ϳÝáÝÝ»ñáí, å»ïù ¿ ÏáñóÝ»Ý ³ÛÝ å³ß- ï»Õ³Ï³Ý, ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ¨ ³½·³ÛÇÝ Ù³- ïáÝÁ ½µ³Õ»óÝ»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ` áñáõÙ ÁÝïñí»É »Ý: ϳñ¹³ÏÝ»ñáí: ´áÉáñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ ûÏݳÍáõÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç Ý»ñϳ۳óíÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»É ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ñ·»É»É ³Ý³ÝáõÝ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ- Çñ»Ýó áõÝ»óí³ÍùÁ ¨ áõÝ»óí³Íù³ÛÇÝ µÝáõÛÃÇ å³ñ- Ý»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ßÇÝÍáõ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` ݳËù³Ý ÁÝïñ³ñß³íÇ ëÏǽµÁ ¨ ÙÇçáóáí ïñíáÕ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³ÝÙÇç³å»ë Ñ»ïá: àñáß »ñÏñÝ»- ä»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÝ»ñÇó ïñíáÕ ¹ñ³Ù³ßÝáñÑ- ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍãÇÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñå»ë Ý»ñÁ å»ïù ¿ ïñ³Ù³¹ñí»Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ÛÝ Ã»ÏݳÍáõ ·ñ³Ýó»Éáõ å³ÑÇÝ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ѳÛ- µ³ÝÇ, û ÇÝãåÇëÇ í³ñù ¿ ¹ñë¨áñ»É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ï³ñ³ñ³·Çñ Ý»ñϳ۳óÝ»É Çñ »Ï³Ùï³Ñ³ñÏÇ ¨ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ ݳËáñ¹ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³- áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ: ٳݳÏ, ϳ٠¿É Áëï áñ¨¿ ³ÝÏ³Ë ÁÝïñ³Ï³Ý ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³ïß³× ¨ ÁݹáõÝ»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó ÏÇñ³éíáÕ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»ó- íñ³ å³Ñ»É ϳ٠ÁݹѳÝñ³å»ë ³ñ·»É»É í׳ñáíÇ í³Í µ³Ý³Ó¨Ç: ²Û¹ ¹ñ³Ù³ßÝáñÑÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ·áí³½¹Á Ñ»éáõëï³ï»ëáõ- ³éÝãí»É áã ÙdzÛÝ ÁÝïñ³ñß³íÇ Ñ»ï ϳåí³Í ³Ý- ÃÛ³Ùµ ¨ é³¹ÇáÛáí: ´³óÇ ³Û¹, ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓ- Ñ»ï³Ó·»ÉÇ ·áñÍ»ñÇÝ, ³Ûɨ ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ Ñ³Ý- ݳÅáÕáíÁ å»ïù ¿ áñáßÇ, û áñù³Ý ³Ýí׳ñ ų- ¹Çë³Ý³É Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÝ` ³é³çÇϳ ËáñÑñ¹³- Ù³Ý³Ï ¿ ïñ³Ù³¹ñí»Éáõ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ïáõë³Ï- ñ³Ý³Ï³Ý ųÙÏ»ïÇ Ñ³Ù³ñ: óáõÃÛ³ÝÁ ϳ٠ûÏݳÍáõÇÝ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ Ñ»éáõëï³- ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ »Ã»ñáõÙ` ÁÝïñ³ñß³íÇ ÁÝ- óóùáõÙ: øìº²ðÎàôÂÚ²Ü Ð²Ü¸ºä Æð²Î²Ü²òìàÔ ìºð²ÐêÎàÔàôÂÚàôÜÀ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ñ·»É»É ݳËÁÝïñ³Ï³Ý ù³ñá½Á Çñ»Ýó Ý»Õ ù³Õ³ù³Ï³Ý ߳ѻñÁ Ñ»ï³åݹáÕ ËÙµ»ñÇ ÏáÕ- ÙÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ ËÙµ»ñÇ, áñáÝù ¹ñ³ ѳٳñ ²ÏïÇí í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ Édz½áñí³Í ã»Ý ³é³ÝÓÇÝ Ã»ÏݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ å³Û- Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ÜÙ³Ý ³ñ·»ÉùÁ í»ñç Ù³Ý ¿ ¨ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Çñ³å»ë ÅáÕáíñ¹³í³ñ³- ϹÝÇ Ë³µ»áõÃÛ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ÙÇçáóÝ»ñÇ Ï³Ý µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ: Àݹ¹ÇÙ³¹Çñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ͳËëÙ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÁ ßñç³Ýó»Éáõ ÷áñÓ»- Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ»Ýù ¿É å»ïù ¿ ³ÏïÇíáñ»Ý ñÇÝ: ÀÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇ µáÉáñ å³ßïáݳ- í»ñ³ÑëÏ»Ý ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý µáÉáñ ï³ñ ³ÝÓÇÝù å»ïù ¿ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Ý ³éáõÙÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÷³ëï³ÃÕûñáí ѳí³ë- Çñ»Ýó ϳÙáõïÝ»ñÇ, áõÝ»óí³ÍùÇ ¨ áõÝ»óí³Íù³ÛÇÝ ï»Ý ó³Ýϳó³Í ѳÛïݳµ»ñí³Í ˳ËïáõÙ ¨ µÝáõÛÃÇ ³ÛÉ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, Áݹ Ññ³å³ñ³Ï³í ѳÕáñ¹»Ý ¹ñ³Ýó Ù³ëÇÝ Ç ·Çïáõ- áñáõÙ ÇÝãå»ë ѳÙÁݹѳÝáõñ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ÃÛáõÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý: ÆÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»É ¿, ³Û¹ Ïáõ- ³é³ç, ³ÛÝå»ë ¿É Ñ»ïá: ë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÏïÇí ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÀÝïñ³ñß³íÇ Å³ÙÏ»ïÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ã³÷Çó ³í»ÉÇ Ñ»Ýó ëϽµÇó ¹³éݳ ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ »ñϳñ³Ó·í³Í ÉÇÝ»Ý: ¸ñ³Ýó ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý ³Ýù³Ïï»ÉÇ Ù³ëÁ: ׳ݳå³ñÑáí ϳñ»ÉÇ ¿ Ïñ׳ï»É ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ´³óÇ ³Û¹, ³Û¹ ·áñÍÁÝóóáõÙ Ù»Í ¹»ñ å»ïù ͳËë»ñÁ: ê³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýù ã³÷³½³Ýó ë»Õ٠ųÙ- ¿ ˳ճ µáõÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³Ïáõ- Ï»ïÝ»ñáõÙ ³ÝóϳóÝ»Éáõ å³ñ³·³ÛáõÙ ÇßËáÕ Ïáõ- ÃÛáõÝÁ. ³ÛÝ å»ïù ¿ í»ñ³ÑëÏÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÏóáõÃÛáõÝÝ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ ¿ ëï³ÝáõÙ Áݹ¹Ç- ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ³ÝóϳóÙ³Ý ÁÝóóùÁ` ãóáõó³- Ù³¹Çñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å: µ»ñ»Éáí, ë³Ï³ÛÝ, ù³Õ³ù³Ï³Ý áñ¨¿ ÏáÕÙݳå³- ÑáõÃÛáõÝ: ÜÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ í³ñ»Éáõ ÁÝ- ÀÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ñÏ ¿ ë³ÑÙ³- óóùáõÙ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ËÙµ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ݳ÷³Ï»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Çñ³í³Ï³Ý ¨ ýǽÇÏ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ Í³Ëë»ñÁ (ÇÝãå»ë ¹ñ³Ù³Ï³Ý, ³ÛÝ- ëï»ÕÍ»É ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùÁ ¹Çï³ñÏ»Éáõ å»ë ¿É ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³ÛÉ Ó¨»ñáí): ²Û¹ ͳËë»ñÁ ÝßáÕ Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ ¹»ñÁ ϳñáÕ »Ý ëï³ÝÓÝ»É ³ñï³ë³Ñ- ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ Ïñ»Ý Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ Ù³ÝóÇ ¹Çïáñ¹Ý»ñÁ, áñáÝó ûñÇÝ³Ï³Ý Ï³ñ·áí µÝáõÛà ¨ ѳÝÓÝí»Ý ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇÝ` ÏÙÇ³Ý³Ý »ñÏñÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³Ïáõ- ÁÝïñáõÃÛ³Ý ûñÇó »ñÏáõ ³ÙÇë ³é³ç: ²Û¹åÇëÇ Ûáõ- ÃÛáõÝÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ ËÙµ»ñÁ: ñ³ù³ÝãÛáõñ ѳÛï³ñ³ñ³·ñÇÝ å»ïù ¿ ÏóíÇ ³áõ- Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹Çïáñ³Ï³Ý íϳ۳ϳÝ, ïñí³Í áñ³ÏÛ³É ³áõ¹Ç- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÝÙ³Ý 26 ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ
å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ »Ý í»ñóÝáõÙ Çñ»Ýó íñ³, óóÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý Ù³ëÇÝ: ²ÝÑñ³- ³ÝÑñ³Å»ßï ÏÉÇÝÇ áñáß³ÏÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ Å»ßï ¿` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ѳٳå³ï³ëË³Ý Í³Ë- ÙïóÝ»É ÁÝïñ³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç` áñå»ë½Ç ë»ñÁ, Ý»ñÙáõÍ»É Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, áñáÝù ϳå³Ñáí»Ý ï»ÕÇ Ñ³í³ï³ñÙ³·ñí³Í ¹Çïáñ¹Ý»ñÁ Ñݳñ³- ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ: ÀÝïñáõÃÛáõÝ- íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý Ý»ñϳ ·ïÝí»Éáõ ÁÝïñ³Ï³Ý Ý»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ ãå»ïù ¿ ѳݷ»óÝÇ ï»Õ³Ù³ë»ñáõÙ ¨ Ñ»ï¨»Ý Ó³ÛÝ»ñ ѳßí»Éáõ ·áñÍ- ¹ñ³Ýó ³ÝóϳóÙ³Ý Í³Ëë»ñÇ ³í»É³óÙ³ÝÁ4: ²ñ¹- ÁÝóóÇÝ: ²ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ³Û¹åÇëÇ ËÙµ»ñÇÝ Ûáõݳí»ï åɳݳíáñáõÙÁ ¨ ѳñÙ³ñ ѳٳϳñ- ûñ»ÝùÝ ³ñ·»ÉáõÙ ¿ å³ßïáݳå»ë Ù³ëݳÏó»É ·»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ Ï³Ëí³Í »Ý ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ í»ñ³ÑëÏáÕ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ùáï Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ³ÛÝå»ë ³Ý»É, áñ ¹ñ³ÝáõÙ ½·³ó- ųٳݳÏÇ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ íÇ Çñ»Ýó Ý»ñϳÛáõÃÛáõÝÁ: γñ»ÉÇ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ³éϳÛáõÃÛáõÝÇó: ÃÛáõÝ Ñ³í³ù»É` ݳËÁÝïñ³Ï³Ý ³ñß³íÁ í»ñ³- ÑëÏ»Éáõ ¨ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ Ñ³ñóÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ÜÙ³Ý Ñ³ñóáõÙÝ»ñÁ, »Ã» ¹ñ³Ýù Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ »Ý ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü äºî²Î²Ü ØÆæàòܺðÀ å³ïß³× Ó¨áí, ϳñáÕ »Ý ѳí»ÉÛ³É ëïáõ·áõÙ ¹³éÝ³É ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ë³ñ¹³- ËáõÙÝ»ñÇ ¹»Ù: ìϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳÝ, áñ ùí»³ñÏ- ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï í³ÍÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ññ³å³ñ³- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»- ÏáõÙÁ Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ùµ ϳ٠鳹ÇáÛáí ³ñ¹- ñÁ ѳٳñÛ³ ÙÇßï ¹³éÝáõÙ »Ý Ù³ñï³¹³ßï: Ûáõݳí»ï ÙÇçáó »Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ä»ïù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý Áݹ¹ÇÙ³¹Çñ Ïáõë³Ï- ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ë»Õ³ÃÛáõñÙ³Ý ÷áñ- óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å»ï³Ï³Ý Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»- Ó»ñÇ ¹»Ù: ñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ: ²ÝÑñ³Å»ß- ØÇç³½·³ÛÇÝ ¹Çïáñ¹Ý»ñÇ ËÙµ»ñÁ µ³ó³éÇÏ ïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ »Ã»ñ³Å³Ù³Ý³ÏÇ, ûñÃÇ ¿ç»ñÇ Ï³ñ¨áñ ¹»ñ »Ý ˳Õáõ٠ݳ¨ Ýáñ ÅáÕáíñ¹³í³- ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ ϳ٠鳹Çá ¨ Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ: Üñ³Ýù ϳñáÕ »Ý û·ÝáõÃÛáõÝ »Ã»ñÇ Ï³ñ·Á ϳñáÕ »Ý áñáßí»É íÇ׳ϳѳÝáõ- óáõÛó ï³É ¨ ջϳí³ñ óáõóáõÙÝ»ñ ï³É, ÇÝãå»ë ÃÛ³Ùµ: Üٳݳå»ë ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý Ñëï³Ï ϳÝáÝ- ݳ¨ µ³ñÓñ³óÝ»É íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ ÁÝïñ³Ï³Ý Ý»ñ` Éñ³ïí³Ï³Ý ѳÕáñ¹áõÙÝ»ñÇ ¨ ÝáñáõÃÛáõÝÝ»- ·áñÍÁÝóóÇ Ýϳïٳٵ` ѳïϳå»ë ¹ñ³Ýó ñÇ ÃáÕ³ñÏáõÙÝ»ñÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ³ñ¹³ñ µÝáõÛÃÇ Ñ³í³ëïٳٵ: ´³óÇ ³Û¹, ÝÙ³Ý ²Û¹åÇëÇ Ñ³Õáñ¹áõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ûµÛ»ÏïÇí` ËÙµ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳÝñáõÃÛ³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝí³Í ëÛáõÅ»Ç Ï³Ù ÝÛáõÃÇ Ñ³í³ëïÇ ÷³ëï»ñÇ µ¨»é»É ·ñ³Ýóí³Í ˳ËïáõÙÝ»ñÇ íñ³ ³ÛÝ µáÉáñ íñ³ ¨ ½»ñÍ ÉÇÝ»Ý Éñ³·ñáÕÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ï³ñÍÇ- ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ùí»³ñÏáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë- ùÇó: ˳ÝáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ: ²Û¹áõѳÝ- ¹»ñÓ, ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ·áñÍÇÝ ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ å»ïù ¿ Ù³ëݳÏó»Ý ݳ¨ ï»ÕÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇó ϳ½Ùí³Í ËÙµ»ñÁ: ºñϳñ³Å³ÙÏ»ï Ñ»é³ÝϳñÇ ³éáõÙáí гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ߳ѳ·ñ·éí³Í ¿, áñ- ³Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏñÇ ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç å»ë½Ç ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ýÇݳÝ- ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ Ýñ³ ë»÷³Ï³Ý ë³íáñí»Ý µ³í³ñ³ñ ã³÷áí ¨ Çñ»Ý ѳßí»ïáõ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùÇó: ÉÇÝ»Ý, ¨ Çñ ³Û¹ ߳ѳ·ñ·éí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¹ñë¨áñáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ µáõÝ ÁÝïñ³Ï³Ý ï»Õ³Ù³ëáõÙ ùí»³ñ- úî²ðºðÎðÚ² ¸àÜàð²Î²Ü ú¶ÜàôÂÚàôÜÀ Ï»ÉÇë, ³Ûɨ ÁݹѳÝñ³å»ë ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýó- ϳóÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ýñ³ ·áñÍݳϳÝ` ·áñÍáÕáõ- úï³ñ»ñÏñÛ³ ¹áÝáñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý áã ÙdzÛÝ ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ: Ñá·³É ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ, â³÷³½³Ýó Ù»Í Ãíáí ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³Ï- ³Ûɨ í»×»ñÇ Í³·Ù³Ý ¹»åùáõ٠ѳݹ»ë ·³É áñå»ë óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÁ ѳïϳå»ë ÙÇçÝáñ¹Ý»ñ: γٵáç³ÛáõÙ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý ¹á- Ýϳï»ÉÇ ¿ Ýáñ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ, ÝáñÝ»ñÝ û·ÝáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»óÇÝ ê³Ñٳݳ- ϳñáÕ ¿ ß÷áÃáõÃÛáõÝ ³é³ç³óÝ»É Ñ³ë³ñ³Ïáõ- ¹ñ³Ï³Ý ËáñÑñ¹Ç ëï»ÕÍÙ³Ý å³ÛÙ³Ýáí: ²Û¹ ÃÛ³Ý Ù»ç ¨ ³í»ÉÇ ß³ï å³é³Ïï»É, ù³Ý ѳ- ËáñÑáõñ¹Á ¹³ñÓ³í Ûáõñ³ï»ë³Ï ·»ñ³·áõÛÝ ¹³- Ù³ËÙµ»É ³ÛÝ: ´³½Ù³ÃÇí ÷áùñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- ï³ñ³Ý, áñÝ û·Ý»ó ÉáõÍ»Éáõ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýó- Ý»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ ß³ï Ù»Í ¿ ³ÛÝ Ñ³í³- ϳóÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í í»×»ñÁ: ݳϳÝáõÃÛáõÝÁ, áñ ÷³ëïáñ»Ý ³é³ÝÓÇÝ ³ÝÓ³Ýó ê³Ï³ÛÝ »Ã» ËáëùÁ ͳËë»ñÁ Ñá·³Éáõ Ù³ëÇÝ Ï³Ù Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ³½¹»óÇÏ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇÝ ¿, ϳñ¨áñ ¿ ݳ¨ ãÙáé³Ý³É ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝ- å³ïϳÝáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ 27
·»ñÇßËáÕ ¹Çñù»ñ Ï·ñ³í»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñ- Å»ßï Çñ»Ýó µ³Å³ÝÙáõÝùÝ»ñÇ, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ó»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ¨ »ñÏñÇ ù³Õ³ù³- ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷áõÙÝ»ñÇ Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ: ¶ñ³ÝóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ù³Ý³Ï³- ѳٳñ: Ï³Ý ³ñ·»É³÷³ÏáóÝ»ñÇ Ï³Ù ûñÇÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³ñ- ø³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕÝ»- í»Éáõ ѳٳñ Ó³ÛÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßï ÃíÇ í»ñ³- ñÇ Ñ³Ù³ñ ûñÇÝ³Ï³Ý ¿ ѳٳñíáõÙ ÙÇçáóÝ»ñ µ»ñÛ³É §ß»Ù»ñǦ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ÇßËáÕ Ïáõ- ëï³Ý³É Çñ ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñÇó` ѳٻݳÛÝ ¹»åë, ë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ µ³ñ»Ýå³ëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ÁÝÓ»é»É áñáß³ÏÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ù»Í ù³Õ³ù³Ï³Ý Ùñó³ÏÇóÝ»ñÇÝ å³Ûù³ñÇó Ñ»ßïáõ- Ãíáí ³ÝÓ³ÝóÇó ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³ÉÁ ѳݷÇëï ¹áõñë ÙÕ»Éáõ ѳٳñ: ²Ûëå»ë, å³Ñ³ÝçÁ, ϳñáÕ ¿ µ³í³Ï³Ý óÝÏ ·áñÍ Ñ³Ý¹Çë³Ý³É: ²Û¹ áñ ѳÕóݳÏÇ Ñ³Ù³ñ ûÏݳÍáõÝ Ùdzٳݹ³ï ÇëÏ å³ï׳éáí ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ûÏñáõ·áõÙ å»ïù ¿ ѳí³ùÇ Ó³ÛÝ»ñÇ 50%-Çó áã Ù»Í Ù³ëáõÙ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÕµÛáõñ å³Ï³ë, Ïѳݷ»óÝÇ Ýñ³Ý, áñ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ Ó³Û- ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ: ¸³ ѳï- Ý»ñÁ ϵ³ßËí»Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ ÙÇç¨: ϳå»ë Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ, »ñµ ѳÛï³ñ³ñ- ÖÇßï ³Û¹å»ë, Çñ ûÏݳÍáõÝ ³é³ç³¹ñ»Éáõ ѳ- íáõÙ ¿ ѳÙÁݹѳÝáõñ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýóϳ- Ù³ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙáõÍáõ٠ϳï³ñ»Éáõ Ù³ëÇÝ óáõÙ: ²é³ÝÓÇÝ ³ÝÓÇÝù ϳ٠ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳ- å³Ñ³ÝçÁ ¹Åí³ñ ѳÕóѳñ»ÉÇ ³ñ·»Éù ¿ ëï»Õ- ×³Ë Ñ³Ù³Ó³ÛÝíáõÙ »Ý ýÇݳÝë³íáñ»É ³Ûë ϳ٠ÍáõÙ ë³Ï³í áõݨáñ ϳ٠ãù³íáñ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ý»ñ- ³ÛÝ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ ³ÏÝϳɻÉáí áñáß³ÏÇ ÏáÝÏ- ϳ۳óÝáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ4: ÜÙ³Ý ñ»ï ß³Ñ, »ñµ ³Û¹ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ ÁÝïñíÇ Çß˳- ëó»Ý³ñÝ»ñÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ µ³í³Ï³Ý ¿ Ý³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÙ: ²Û¹ ß³ÑÁ ϳñáÕ ¿ ³ñ- Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ë³ÑÙ³Ý»É 4-5 ï³Ñ³Ûïí»É å»ï³Ï³Ý áñ¨¿ å³ßïáÝÇ Ý߳ݳÏ- ïáÏáë³Ýáó §ß»Ù¦, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ í»Éáõ ϳ٠å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ýÇݳÝë³íáñíáÕ Ýñ³Ýó ï»Õ»ñ áõÝ»Ý³É Ý»ñϳ۳óáõóã³Ï³Ý Ù³ñÙ- áñ¨¿ ß³Ñáõóµ»ñ å³Ûٳݳ·Çñ ÏÝù»Éáõ ï»ëùáí: ÝáõÙ` ѳٳٳëÝ³Ï³Ý ÁÝïñ³Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ¹»å- Þ³ï Ñ³×³Ë ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- ùáõÙ, ϳ٠¿É å»ï³Ï³Ý ýÇݳÝë³íáñáõÙ ëï³Ý³É Ý»ñÇ ãÑñÏǽíáÕ å³Ñ³ñ³ÝÝ»ñáõ٠ѳÛïÝíáÕ ÙÇ- Çñ ÁÝïñ³ñß³íÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: çáóÝ»ñÁ ëï³óíáõÙ »Ý ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ×³Ý³å³ñ- гٳå³ï³ëË³Ý ½ëåáõÙÝ»ñÇ ¨ ѳϳÏßÇé- Ñáí ϳ٠ã»Ý ѳÛï³ñ³ñ³·ñíáõ٠ѳñϳÛÇÝ Ù³ñ- Ý»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ÇßËáÕ Ïáõë³Ï- ÙÇÝÝ»ñáõÙ: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ùñ»³Ï³Ý ï³ññ»ñÁ óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý »ñÏñÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ·»ñ³¹³ëáõÙ »Ý Çñ»Ýó ûÏݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³- ÏÛ³ÝùÇ íñ³ ѳëï³ï»É ½·³ÉÇ ¨, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, áã ç³¹ñ»É å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ·»ñÇßËáõÙ ¨ ïÇñ³Ý³É ù³- ųٳݳÏ, ѳïϳå»ë »Ã» ³Û¹ å³ßïáÝÁ »ñ³ß- Õ³ù³Ï³Ý Ù»Í Çß˳ÝáõÃÛ³Ý: ÜÙ³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÁ ˳íáñáõÙ ¿ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛáõÝ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- ϳÝË»Éáõ Ýå³ï³Ïáí áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÁÝïñ³Ï³Ý ï³åݹáõÙÇó: ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÝ ûÅïíáõÙ »Ý ѳí»ÉÛ³É Édz½áñáõ- ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ýÇݳÝë³íáñ- ÃÛáõÝÝ»ñáí, áñáÝù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë Ù³Ý »ñÏáõ Ùá¹»É, å»ï³Ï³Ý (ûñÇÝ³Ï Æëå³Ýdz- Ýñ³Ýó í»ñ³ÑëÏ»É Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ѳٳ·áõÙ³ñÝ»- ÛáõÙ, ׳åáÝdzÛáõÙ ¨ üñ³ÝëdzÛáõÙ) ¨ Ù³ëݳíáñ ñáõÙ ³ÝóϳóíáÕ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½³ï ¨ ³ñ¹³ñ (ûñÇÝ³Ï ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ¨ ØÇ³óÛ³É Â³- µÝáõÛÃÁ: ¸³ ³ñíáõÙ ¾ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ): ê³Ï³ÛÝ áã µáÉáñ ѳٳϳñ- Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ å»ï³Ï³Ý ·áñͳ- ·»ñÝ »Ý Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ùá- éáõÛÃÝ»ñÇó ï³ñ³Ýç³ï»Éáõ ¨ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ïáõ- ¹»ÉÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ: Üßí³Í Ùá¹»ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ- ë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷³ëï³óÇ í³ñã³Ï³Ý ë»ñï³- ·»ñÇ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÁ ÏñáõÙ ¿ ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý ×áõÙÁ ϳÝË»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ÜáõÛÝ ¹»ñÁ ϳñáÕ »Ý µÝáõÛÃ: ä»ï³Ï³Ý Ùá¹»ÉáõÙ ÙÇÝ㨠³ÛÅÙ ¿É ÏÇñ³é- ϳï³ñ»É ¨ ѳïáõÏ ³Û¹ Ýå³ï³Ïáí ÁÝïñí³Í íáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ýÇݳÝë³íáñáõÙ, ÇëÏ Ù³ëݳíáñ Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÁ: Ùá¹»Éáõ٠ѳ׳˳ÏÇ ¿ å»ï³Ï³Ý û·ÝáõÃÛáõÝÁ ݳËÁÝïñ³Ï³Ý ³ñß³íÝ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ ѳ- Ù³ñ: ê³Ï³ÛÝ ¿³Ï³Ý ѳϳëáõÃÛáõÝ ãϳ ³ÛÝ µ³- ÆÜâäºê äºîø ¾ Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÀ ÝáõÙ, áñ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý å»ï³Ï³Ý Ùá¹»ÉáõÙ üÆÜ²Üê²ìàðºÜ ÆðºÜò ÀÜîð²ðÞ²ìܺðÀ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ¿ ͳËë»ñÇ ù³Ý³ÏÁ ÇÝãå»ë, ûñÇÝ³Ï Æëå³ÝdzÛáõÙ: ÐéáÙÇ Ï³Ûëñ ì»ëå³ëdzÝáëÁ (Ù.Ã.³. 9-79 ÃÃ.) ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, å»ï³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÁ ÙÇ ³éÇÃáí Ýϳï»É ¿, áñ §÷áÕÁ Ñáï ãáõÝǦ: ϳñáÕ ¿ ݳ¨ íï³Ý· å³ñáõÝ³Ï»É ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, ê³Ï³ÛÝ, »ñµ ËáëùÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¿ »ñµ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ù³Ýñ áõ ÃáõÛÉ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- ÷áÕÇó, ³Ýßáõßï, ϳñáÕ ¿ ·³ñß³Ñáï ÷ã»É: ø³- Ý»ñÇ ÃíÇ ³×Ç, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ÙdzÛÝ ËáãÁݹáï»É å»- Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ å³Ñ»ÉÁ µ³í³Ï³Ý ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ: ²Ýßáõßï, óÝÏ µ³Ý ¿: Üñ³Ýó ýÇݳÝë³íáñáõÙ ¿ ³ÝÑñ³- §ÁÝïñ³Ï³Ý ³ñ·»É³÷³ÏáóÁ¦ ãå»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ÛÝ- 28 ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ
ù³Ý µ³ñÓñ, áñ ¹³éݳ ³Ý³Ýó³Ý»ÉÇ: ê³Ï³ÛÝ »½ñ³Ñ³Ý·áõÙÝ»ñÁ, ѳïϳå»ë, »ñµ ݳ ï»ëÝáõÙ Ñݳñ³íáñ ¿ ݳ¨, áñ ³Û¹åÇëÇ §³ñ·»É³÷³Ïáó- ¿, û ÇÝãå»ë Ù³ñ¹ÇÏ, áñáÝó ϳëϳÍáõÙ »Ý ù³Õ³- Ý»ñǦ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ïͳ·Ç ÁÝïñ³- ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñ- Ù»ç, µ³ó³Ñ³Ûï û·áõï »Ý ù³ÕáõÙ ß³Ñáõóµ»ñ óÁ: ²Ûëå»ë, гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõ- å»ï³Ï³Ý ϳå³ÉÝ»ñÇó ϳ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÝáõÙ ëÏë»óÇÝ åݹ»É, áñ 1998 Ã. »ñÏñáõÙ ÁݹáõÝí³Í ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÇó: §ÊáñÑñ¹³ñ³ÝáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ÀÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳñáÕ ¿ ³Ûɳë»ñí»É Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ýÇݳÝë³íáñáõÙ¦ ¨ ³ñ³·áñ»Ý í»ñ³Íí»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Çß˳Ýáõ- Íñ³·ÇñÁ Ëïñ³Ï³Ý µÝáõÛà ¿ ÏñáõÙ ³ÛÝ Ïáõë³Ï- ÃÛ³Ý ³×áõñ¹Ç: гçáÕáõÃÛáõÝ ³ÏÝϳÉáÕ Ïáõë³Ï- óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å, áñáÝù ã»Ý ϳñáÕ³ó»É ѳÕ- óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ »Ý ëï³Ýáõ٠óѳñ»É ë³ÑÙ³Ýí³Í §ß»ÙÁ¦: Çñ»Ýó ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñÇó, áñáÝù ѳí³ïáõÙ »Ý ³Û¹ ÆÝãåÇëÇÝ ¿É ÉÇÝÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³ÕóݳÏÇÝ:²é³ÝÓÇÝ ³ÝÓÇÝù ·áñÍÁÝóóÁ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñá· ï³Ý»É ³ÛÝ Ù³- ÝáõÛÝ µ³ÝÝ ³ÝáõÙ »Ý ݳ¨ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ϳ- ëÇÝ, áñå»ë½Ç ³ÛÝ ãѳݷ»óÝÇ ß»ÕáõÙÝ»ñÇ »ñÏñÇ å³ÉÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý ³éáõÙáí ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ, áñáÝó ѻ勉Ýùáí ïÇñ³å»ïáõÙ »Ý §·áñͳ¹Çñ¦ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ: µáõÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñõëÏ³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ ö³ëïáñ»Ý` µáÉáñ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»- Ïß»éùÇ ÝųñÁ ÏûùíÇ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÁ, áõ٠ѳٳñ ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³Ïáí ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ- ѳëáõ »Ý Ëáßáñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ: Þ³ï Ý»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ ¹³ñÓ»É ¿ ³Ù»Ý³- »ñÏñÝ»ñ åñ³ÏïÇϳÛáõÙ ÏÇñ³éáõÙ »Ý ³Û¹ Çñ³- íÇ׳ѳñáõÛó ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: íÇ׳ÏÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ØÇ ³ÙµáÕç ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹ñ³Ýù Ñ³×³Ë ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï »Ý: ÆÝãå»ë ³ñ- ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ ³ÛÝù³Ý »Ý ¹»Ý Ýßí»É ¿, ÝáõÛÝÇëÏ ÑÇÝ ¨ ³Ùáõñ ÅáÕáíñ¹³í³- ٻͳó»É, áñ µ³½ÙÇóë ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý ûñ»Ýùáí ñ³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÁ, áñáÝù ë³ÑÙ³Ýí³Í ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ: ²Û¹ ÇëÏ ³é³ï³Ó»éÝáñ»Ý ýÇݳÝë³íáñáõÙ »Ý ù³Õ³ù³- å³ï׳éáí, »Ã» áã µáÉáñ, ³å³ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, Çñ»Ýó íñ³ ½·áõÙ »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³é³Ýó ѳÙ- ÷áÕ»ñÇ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ëï³óÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ÁݹѳÝáõñ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ·ñ³í»Éáõ, ˳ËïáõÙ »Ý ëϳݹ³ÉÝ»ñÇ ù³Ûù³ÛÇã ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ: ºñÏñÝ»- ÁÝïñ³Ï³Ý ¨ ·áí³½¹³ÛÇÝ ³ñß³íÝ»ñ ³Ýóϳó- ñÇó Ù»ÏáõÙ Ññ³Å³ñ³Ï³Ý ïí³Í í³ñã³å»ïÁ Ý»Éáõ Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñÁ: ø³Õ³ù³Ï³Ý ѳϳé³- ѳٳéáñ»Ý Ññ³Å³ñíáõÙ ¿ñ Ù³ïݳÝᯐ Ýñ³Ýó, Ïáñ¹Ý»ñÁ Ùßï³å»ë ·³Ý·³ïíáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ áõÙÇó ÙÇçáóÝ»ñ ¿ñ ëï³ÝáõÙ, å³ï׳鳵³Ý»Éáí, ¹Çïáñ¹Ý»ñÇÝ ³Ûë åñ³ÏïÇϳÛÇó, µ³Ûó, ³Û¹áõ- áñ Ëáëù ¿ ïí»É ãµ³ó³Ñ³Ûï»É ³Û¹ §µ³ñ»ñ³ñ- ѳݹ»ñÓ, ³Û¹ ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñÇó ß³ï ùã»ñÝ »Ý Ý»ñǦ ³ÝáõÝÝ»ñÁ: å³ïñ³ëï å³ßïáÝ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí µ³ñÓ- ÆÝã Ëáëù, ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñÇ µ³- ñ³óÝ»É ³Û¹ ѳñóÁ: ó³Ñ³ÛïÙ³Ý å³Ñ³ÝçÁ ϳñáÕ ¿ ³é³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ úï³ñ»ñÏñÛ³ ¹áÝáñÝ»ñÇ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ- ³é³ç³óÝ»É ³é ³ÛÝ, áñ ¹³ ˳ËïáõÙ ¿ ·³Õï- Ý»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÅáÕáíÁñ- ݳå³ÑáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ: àñáß³ÏÇ ã³÷ ÷áùñ ¹³í³ñáñ»Ý ïñ³Ù³¹ñí³Í ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ùáï ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ï³ñáÕ »Ý ß³ï ³í»ÉÇ Ù»Í ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ Ñ³- ¹ñáõÛÃÁ ëáíáñ³µ³ñ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ áõÝ³Ï ¿ µ³í³- ñáõó»É, ù³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ñ³ñ»É Ýñ³Ýó, áíù»ñ ﳷݳåáõÙ »Ý í»ñáÑÇßÛ³É ïñíáÕ ³ñï³ùÇÝ û·ÝáõÃÛáõÝÁ: ÜÙ³Ý ÝíÇñ³ïíáõ- å³Ñ³ÝçÇ å³ï׳éáí: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý å³ñï³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ Ý»ñϳ۳óÝ»É áñ- ¹Çñ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý å³ñ³·³Ûáõ٠ϳñáÕ ¿ å»ë ûï³ñ»ñÏñÛ³ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ- ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ³é³ç³Ý³É ѳëï³ï»Éáõ Ùdz- Ý»ñÇ Ï³Ù Ù³ëݳíáñ ³ÝÓ³Ýó ÷áñÓ»ñ Çß˳Ýáõ- íáñáõÙÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ: ²Ûëå»ë, ÃÛ³Ý µ»ñ»É áñáß³ÏÇ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý, áñÁ, Áëï å»±ïù ¿ ³ñ¹Ûáù å³Ñ³Ýç»É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇó, ³Ù»Ý³ÛÝÇ, ÙÇßï ÏÉÇÝÇ Çñ»Ýó ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý áñ ݳ Ëáëïáí³ÝÇ, áñ ÇÝùÁ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ³ñ»É ï³Ï: ²ØÜ-áõÙ, ²Ý·ÉdzÛáõÙ, ¶»ñÙ³ÝdzÛáõÙ ¨ Áݹ¹ÇÙ³¹Çñ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ: γ٠ûÏݳÍáõÝ»ñÇ ²íëïñ³ÉdzÛáõÙ ³Û¹åÇëÇ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ÏáÕÙÇó ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Í³Ëë»ñÇ ë³Ñٳݳ- µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ÷³ÏáõÙÁ ãDZ ѳݹÇë³ÝáõÙ ³ñ¹Ûáù ËáëùÇ ³½³- ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¨ ³é³ÝÓÇÝ ³ÝÓ³ÝóÇó ëï³ó- ïáõÃÛ³Ý Ýñ³Ýó Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙ: í³Í Ëáßáñ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: àñáß ºÃ» ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ó÷³Ý- »ñÏñÝ»ñáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë Ȼѳëï³ÝáõÙ, µ³- óÇÏ ã¿, ÇëÏ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ã»Ý ó³éáõÙ »Ý ÝÙ³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ Í³·áõÙÁ` áõÕÕ³- å³Ñ³ÝçáõÙ µ³ó³Ñ³Ûï»É ¹ñ³Ù³Ï³Ý ¨ ÝÛáõó- ÏÇáñ»Ý ³ñ·»É»Éáí ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- Ï³Ý ½·³ÉÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñÁ, ³å³ ѳë³ñ³- Ý»ñÇÝ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³É ³ñï³ë³Ñ- ϳÛÝáõÃÛ³ÝÁ ÙÝáõÙ ¿ ÙdzÛÝ ³Ý»É Çñ ë»÷³Ï³Ý Ù³ÝÇó: ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ 29
ÆÜâäºê äºîø ¿ ´²ÞÊìÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ ¶ñ³ÍݳϳÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, »ñµ»ÙÝ µ³í³Ï³Ý Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜÜºðÆ ØÆæºì ¹Åí³ñ ¿ áñáᯐ ³ÛÝ »½ñÁ, áñÝ §³½¹»óáõÃÛ³Ý í³- ׳éùÁ¦ ³Ýç³ïáõÙ ¿ ëáíáñ³Ï³Ý Ñáí³Ý³íáñ- ÆÝã Ëáëù, µáÉáñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ãáõÃÛáõÝÇó: ѳí³ë³ñ Ùáï»óÙ³Ý ëϽµáõÝùÁ ÙÇ³Ï ï³ñµ»ñ³- ÏÁ ã¿` Ýñ³Ýó ѳٳñ ݳ˳ï»ëí³Í ýÇݳÝë³íá- ñáõÙÁ µ³ßË»ÉÇë: г½Çí û Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ áõ ²ÜÒÆ ä²ð¼Ø²Ü ØºÌ Ü޲ܲÎàôÂÚàôÜÀ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ¿ ³ÝÝß³Ý ÙÇ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³íáñ»É ÝáõÛÝ ã³÷áí, ÇÝãå»ë ³½·³ÛÇÝ ²Ýó³Í ¹³ñÇ 90-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ Ð³ñ³- ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ í³ÛÇÝ Îáñ»³ÛÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ µ³ó³éÇÏ ù³ÛÉÇ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ: ¹ÇÙ»ó áã ÙdzÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏáéáõåódzÝ, ³Ûɨ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ ³ÛÝ ýÇ- ýÇݳÝë³Ï³Ý ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ ³ÛÉ Ó¨»ñÇ í»ñ³ó- ݳÝë³Ï³Ý Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í, áñáÝù Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí: ÂÇí 13957 Ññ³Ù³Ý³·ñáí ýÇ- ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ»Ý ÃáõÛÉ ï³É Ý»ñ¹Ý»É ݳÝë³Ï³Ý ·áñͳñùÝ»ñáõÙ ³ñ·»Éí»ó Ï»ÕÍ Ï³Ù ë»÷³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ Ù»ç: áõñÇßÇ ³ÝáõÝÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ: ²é³çÇÝÝ»ñáõÙ àõñ»ÙÝ, ÇÝãå»±ë ³é³í»É³·áõÛÝ ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ùµ Ï»ÕÍ ³ÝáõÝÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ¿ÇÝ û·ï³·áñÍíáõÙ µ³Å³Ý»É ïñ³Ù³¹ñí³Í ÙÇçáóÝ»ñÁ: àñáß »ñÏñÝ»- ³ÏïÇíÝ»ñÁ óùóÝ»Éáõ, ѳñÏ»ñÇó Ëáõë³÷»Éáõ, ñáõÙ å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ïñíáõÙ »Ý Ïáõë³Ïóáõ- ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ Ï³ß³é»Éáõ ¨ ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÇ ÃÛáõÝÝ»ñÇÝ` ݳËáñ¹ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ëï³ó³Í ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝÉ»·³É ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ϳ٠ݻñϳ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ëå³ëí»ÉÇù Ó³Û- гٳӳÛÝ í»ñáÑÇßÛ³É Ññ³Ù³Ý³·ñÇ, µáÉáñ Ý»ñÇÝ Ñ³Ù³Ù³ëÝáñ»Ý: ì»ñçÇÝ ¹»åùáõÙ Ïáõë³Ï- ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳñùÝ»ñÁ, Ý»ñ³éÛ³É ·áñͳñù- óáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý Ý»ñÁ ¹»åá½ÇïÝ»ñÇ ¨ ËݳÛáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ÙÇçáóÝ»ñ ÷á˳é»É Çñ ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñÇó` ѳßíÇ Ý³¨ µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ ¨ å³ñï³ïáÙë»ñÇ Ñ»ï, »Ý- ³éÝ»Éáí ³ÛÝ Ë»É³ÙÇï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, û óϳ ¿ÇÝ ·ñ³ÝóÙ³Ý ÙÇÙdzÛÝ ÑÇßÛ³É ýÇݳÝë³- áñù³Ý ϳñáÕ ¿ í»ñ³¹³ñÓÝ»É Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ïáõ- Ï³Ý ·áñͳñùÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý ï»ñ»ñÇ ³ÝáõÝáí: ²ÛÝ ë³ÏóáõÃÛáõÝÁ` áñå»ë å³ñïùÇ Ù³ñáõÙ: Ïáñ»³óÇÝ»ñÇó, áñáÝù Çñ»Ýó ³ÏïÇíÝ»ñÁ å³ÑáõÙ ¿ÇÝ Ùï³ó³ÍÇÝ Ï³Ù áõñÇßÇ ³ÝáõÝÝ»ñÇ ï³Ï, å³- ѳÝç»óÇÝ »ñϳÙëÛ³ ųÙÏ»ïáõÙ Çñ»Ýó ³ÏïÇí- §²¼¸ºòàôÂÚ²Ü ì²Ö²èø¦ Ý»ñÁ ÷á˳Ýó»É Çñ»Ýó ÇëÏ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáí ·ñ³Ýóí³Í ѳßÇíÝ»ñÇÝ: ²ÛÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ, »¨ ß³ï »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ûë ³ñï³Ñ³Û- áñáÝù ó³ÝϳÝáõÙ ¿ÇÝ Ñ³ßÇí µ³ó»É ϳ٠Çñ»Ýó ïáõÃÛáõÝÁ µ³í³Ï³Ý Ýáñ ¿, §³½¹»óáõÃÛ³Ý í³- ѳßíÇó Ëáßáñ ·áõÙ³ñÝ»ñ ѳݻÉ, å³ñï³íáñ ¿ÇÝ ×³éù¦ ÏáãíáÕ Çñ³í³Ë³ËïáõÙÁ í³Õáõó ³ñ¹»Ý Ý»ñϳ۳óÝ»É` Çñ»Ýó »ñÏñÇ ÏáÕÙÇó ïñí³Í ³ÝÓÁ ѳÛïÝÇ ¿ ÙÇ ³ÙµáÕç ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ, Ù³ëݳ- ѳí³ëïáÕ ÷³ëï³ÃáõÕÃ. ²Ûë å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ãϳ- íáñ³å»ë üñ³ÝëdzÛáõÙ: §²½¹»óáõÃÛ³Ý í³×³éùÁ¦ ï³ñáõÙÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ñ ѳñϳÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ÙÇ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝ, »ñµ ÏáÕÙÇó Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ¨ Ëáßáñ Çñ³Ï³Ý ϳ٠ëå³ëí»ÉÇù ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ïáõ·³ÝùÝ»ñÇ, áñáÝù ¹ñíáõÙ ¿ÇÝ Ë³ËïáÕÝ»ñÇ áñ¨¿ ³ÝÓ ³ÛÝ ÷áÕáí §í³×³éáõÙ¦ ¿: Àݹ áñáõÙ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÇ íñ³: ÙÇçÝáñ¹Á, áñå»ë å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ, §Ï³ß³éù ãÇ í»ñóÝáõÙ¦, ³ÛÉ Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ϳåáÕ ûÕ³Ï: úñÇݳÏ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ϳ٠²è²æ Þ²ðÄìºÈàô àôÔÆÜºðÆò غÎÀ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ Çñ»Ýó ù³Õ³ù³- Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·³ÕïÝÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý 2003 Ã. ³åñÇÉÇÝ ºíñáå³ÛÇ ËáñÑáõñ¹Ý ³é³- ¹ÇÙ³ó §í³×³éáõÙ¦ »Ý Çñ»Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ` ¹ñ³- ç³ñÏ»ó §ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ýáí ÇëÏ Ó¨³Ë»Õ»Éáí ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳٳ- ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ·áñÍáõÙ Ïá- ϳñ·Ç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µÝ³Ï³ÝáÝ ³ß˳ï³ÝùÁ` éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÁݹѳÝáõñ ϳÝáÝÝ»ñÁ¦6: ˳Ëï»Éáí ѳí³ë³ñáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ ¨ ³Ùá- ɳóÝ»Éáí ³ñÅ»ù³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÑÇÙùáõÙ I. ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝÏ³Í ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³ñï³ùÇÝ ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ. ºíñáå³Ï³Ý ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ³ñ·»ÉáõÙ ¿ ÝÙ³Ý Çñ³í³Ë³ËïáõÙÁ: ´³óÇ ³Û¹, ÝÙ³Ý ë³Ñٳݳ- Ðá¹í³Í 1. ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ å»- ÷³ÏáõÙÝ»ñ »Ý Ùïóí»É ݳ¨ ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ï³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳíáñ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý óáõó³µ»ñáõÙÁ å³Ûù³ñÇ Ù³ëÇÝ Ø²Î-Ç ÏáÝí»ÝódzÛÇ ³é³çÇÝ Ý³- ÆÝãå»ë å»ïáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³ ù³Õ³ù³óÇ- ˳·Í»ñÇ Ù»ç: Ý»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»É ù³Õ³- ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: 30 ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ
ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ³. Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ í»ñáÝßÛ³É Ï³ÝáÝÝ»ñÇ, áñáÝù ÏÇñ³é- óáõÛó ï³É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ä»ï³Ï³Ý íáõÙ »Ý ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É, å»ïáõ- ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³ÉÁ å»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ ÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³å³ÑáíÇ. ÑÇÙݳíáñí³Í í׳ñÝ»ñáí: ä»ï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ I. Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý: Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ñíáÕ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ä»ï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý µ³ßËÙ³Ý Ñ³ñóáõ٠ѳñÏ ·ñ³Ýóáõ٠ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ·ñù»ñáõÙ ¨ ³Û¹ ¿ ÏÇñ³é»É ûµÛ»ÏïÇí, ³ñ¹³ñ ¨ ÑÇÙݳíáñ ã³÷³ÝÇßÝ»ñ: Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ѳßÇíÝ»ñáõÙ, ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ³ÛÝåÇëÇ ¹ñáõÃÛáõÝ, II. ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³Ý- »ñµ å»ïáõÃÛ³Ý ¨/ϳ٠ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ óáõÛó ïí³Í ó³Ý- ÓÇ µ³ÅÝ»ï»ñ»ñÇ Ï³Ù ó³Ýϳó³Í Ý»ñϳ۳óáõ- ϳó³Í ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ãÇ Ï³ñáÕ áïݳѳñ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý óÇãÝ»ñÇ Çñ³½»ÏáõÙ: Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ: µ. ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÙÇçáóÝ»ñ Ó»éݳñÏ»Ý` Ðá¹í³Í 2. ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó áõÕÕí³Í ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í ëï³óíáÕ ÝíÇñ³ïíáõÃÛ³Ý µÝáñáßáõÙÁ Ù³ñÙÝÇÝ ³åñ³ÝùÝ»ñ ϳ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³- ÜíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ ó³Ýϳó³Í ·Ç- ïáõóáÕ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó ³ñíáÕ ï³Ïóí³Í ³Ïï` ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ ïÝï»ë³- ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³ÝÁ, ³ñ·»É- Ï³Ý Ï³Ù ³ÛÉ ß³Ñ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: Ù³ÝÁ ϳ٠³ÛÉ ËÇëï ϳñ·³íáñÙ³ÝÁ:
Ðá¹í³Í 3. ÜíÇñ³ïíáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ÏÇñ³éíáÕ ·. ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³ñ·»É»Ý ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ- ÁݹѳÝáõñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ Ý»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ å»ïáõ- ³. ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÝíÇñ³ïíáõ- ÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ Çñ³í³µ³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ·³íáñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí å»ïáõÃÛ³Ý Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó` Ý»ñ³éÛ³É å»ï³Ï³Ý ÏáÕÙÇó Ó»éݳñÏíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý µáÉáñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ: ÏáÝÏñ»ï ϳÝáÝÝ»ñ, áñå»ë½Ç. µ³ó³é»Ý ߳ѻñÇ µ³ËáõÙÁ, Ðá¹í³Í 6. ÜíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³å³Ñáí»Ý ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõ- ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í Çñ³- ÃÛáõÝÁ ¨ ÃáõÛÉ ãï³Ý ùáÕ³ñÏí³Í ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ, í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó Ëáõë³÷»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ·áñÍáõ- ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ñíáÕ ÝíÇñ³- Ý»áõÃÛ³ÝÁ íݳë å³ï׳é»Éáõó ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³ÝáÝÝ»ñÁ, µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ 4- ³å³Ñáí»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ³Ýϳ- ñ¹ Ñá¹í³ÍáõÙ Ýßí³Í ѳñϳ¹ñáõÙÇó ³½³ï»Éáõ Ù³ëÇÝ ËáõÃÛáõÝÁ: ϳÝáÝÇ, ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý ݳ¨ ³ÛÝ µáÉáñ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó Ýϳïٳٵ, µ. ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ñÏ ¿. áñáÝù áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Ï³åí³Í »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ I. ³å³Ñáí»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕ- ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳ٠áñ¨¿ Ó¨áí ·ïÝíáõÙ ÙÇó ëï³óí³Í ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ññ³å³ñ³Ïáõ- »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏá- ÙÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë Ýñ³Ýó, áñáÝù ·»ñ³½³ÝóáõÙ ÕáõÃÛ³Ý ï³Ï: »Ý ѳëï³ïí³Í ë³ÑÙ³ÝÁ, II. ùÝݳñÏ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÝíÇ- Ðá¹í³Í 7. ÜíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ï³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÁ /ÝíÇñ³ïíáõ- ¹áÝáñÝ»ñÇó ÃÛ³Ý ·áõÙ³ñÁ ë³Ñٳݳ÷³ÏáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ë³Ñ- ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÏáÝÏñ»ï ë³Ñٳݳ÷³Ï »Ý, Ù³ÝÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ³ñ·»É»Ý ϳ٠áñ¨¿ ³ÛÉ Ï»ñå ϳñ·³íáñ»Ý ÝíÇñ³ïíáõ- III. ÙÇçáóÝ»ñ Ó»éݳñÏ»É ë³ÑÙ³Ýí³Í ã³÷³ù³Ý³Ï- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ¹áÝáñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: Ý»ñÁ ßñç³Ýó»Éáõ ÷áñÓ»ñÇ ¹»Ù:
Ðá¹í³Í 4. ÜíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½³ïáõÙÁ II. »ÏݳÍáõÝ»ñÇ ¨ ÁÝïñí³Í å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ ѳñϳ¹ñáõÙÇó гñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ݳ- ˳ï»ë»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ñí³Í Ðá¹í³Í 8. ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ ¨ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½³ïáõ٠ѳñϳ¹ñáõÙÇó: гñϳ- ÁÝïñí³Í Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ýÇݳÝ- ¹ñáõÙÇó ³½³ïáõÙÁ å»ïù ¿ ÏñÇ ë³Ñٳݳ÷³Ï µÝáõÛÃ: ë³íáñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³- Ðá¹í³Í 5. ÜíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý íáñÙ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ë- ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó Ë³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí í»ñ³µ»ñ»Ý ݳ¨. ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ 31
x ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ ÁÝïñ³ñ- µ. ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç»Ý, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ß³íÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³ÝÁ, Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñµ»ñ³µ³ñ (³éÝí³½Ý ï³- x ÁÝïñí³Í Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍáõ- ñÇÝ Ù»Ï) Ññ³å³ñ³Ï»Ý 11 Ñá¹í³ÍáõÙ Ýßí³Í ѳ- Ý»áõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³íáñÙ³ÝÁ: ßÇíÝ»ñÁ ϳÙ, ѳٻݳÛÝ ¹»åë, ³Û¹ ѳßÇíÝ»ñÇ ³Ù÷á÷³·ñ»ñÁ, Ý»ñ³éÛ³É ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó Ý»ñϳ۳óáõÙÁ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ Áëï 10 Ñá¹í³ÍÇ, III. ÀÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ ÇëÏ ³ÝÑñ³Å»ßï ¹»åù»ñáõ٠ݳ¨ ³ÛÝ, áñÁ å³- ѳÝçíáõÙ ¿ 12 Ñá¹í³Íáí: Ðá¹í³Í 9. ̳Ëë»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÙÇçáóÝ»ñ Ó»éݳñÏ»Ý, áñå»ë½Ç ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùáï ÃáõÛÉ V. ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙ ãïñíÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³éáõÙáí ã³÷³½³Ýó Ù»Í å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ: ÜÙ³Ý ÙÇçáó ϳñáÕ ¿ ѳݹÇë³Ý³É Ðá¹í³Í 14. ²ÝÏ³Ë í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Í³Ëë»ñÇ ã³÷Ç ë³ÑÙ³- ³. ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ³ÝÏ³Ë í»- ݳ÷³ÏáõÙÁ: ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ðá¹í³Í 10. ̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý ·ñ³éáõÙ Ýϳïٳٵ: ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç»Ý ѳßí³éÙ³Ý µ. ²ÝÏ³Ë í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³éÇ ù³- ·ñ³éáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»É ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý µáÉáñ Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßÇíÝ»ñÇ ¨ áõÕÕ³ÏÇ ¨ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Í³Ëë»ñÇ ³éáõÙáí` Áëï Ûáõ- ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ͳË- ñ³ù³ÝãÛáõñ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý, ûÏݳÍáõÝ»ñÇ ë»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Û¹ ѳßÇíÝ»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ Ý»ñ- Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ óáõó³ÏÇ ¨ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ûÏݳÍáõÇ: ϳ۳óÙ³Ý ¨ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý Ýϳïٳٵ ÑëÏá- ÕáõÃÛáõÝ:
IV IV.. ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ Ðá¹í³Í 15. ²ß˳ï³Ï³½ÙÇ Ù³ëݳ·Çï³óáõÙ ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³ç³Ïó»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõ- Ðá¹í³Í 11. гßÇíÝ»ñ ë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ³åûñÇÝÇ ýÇݳÝ- ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ë³íáñÙ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñáÕ ¹³ï³Ï³Ý Ù³ëݳ·Çïáõ- Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¨ 6 Ñá¹í³ÍáõÙ Ýßí³Í Ýñ³Ýó Ñ»ï ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÓ³Ýó, áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ¨ ϳåí³Í Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³ÝóÇó, áñå»ë½Ç Ýñ³Ýù ³ÛÉ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ Ù³ëݳ·Çï³óÙ³ÝÁ: å³ïß³× Ï»ñåáí í³ñ»Ý ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ·ñù»ñÁ ¨ ѳßÇíÝ»ñÁ: ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßÇí- Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³ÛÝåÇëÇÝ, áñ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý VI. ê³ÝÏódzݻñ ¹»åùáõÙ ¹ñ³Ýó Ù»ç ÙïÝ»Ý 6 Ñá¹í³ÍáõÙ Ýßí³Í Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ѳßÇíÝ»ñÁ: Ðá¹í³Í 16. ê³ÝÏódzݻñ ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç Ý»ñϳ۳óÝ»Ý ³ÛÝ Ðá¹í³Í 12. ÜíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ Ù³ëÇÝ, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝïñ³ñ- ³. ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç Ý»ñϳ۳óÝ»Ý ³ÛÝ ß³íÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³Ïóáõ- ˳ËïáõÙÁ ѳݷ»óÝÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ë³ÝÏódzݻñÇ ÏÇ- ÃÛ³Ý Ñ³ßÇíÝ»ñáõÙ Ýßí»Ý ëï³óí³Í µáÉáñ ÝíÇñ³- ñ³éÙ³Ý, áñáÝù Ïѳٳå³ï³ëË³Ý»Ý Ë³ËïÙ³Ý µÝáõÛ- ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ý»ñ³éÛ³É Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÝíÇñ³ïíáõ- ÃÇÝ ¨ Çñ³í³Ë³ËïÝ»ñÇ Ùáï Ïí»ñ³óÝ»Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ ÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ï³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÁ ¨ µÝáõÛÃÁ: ßñç³Ýó»Éáõ ϳ٠ÝáñÇó ˳Ëïáõ٠ϳï³ñ»Éáõ ó³ÝÏáõ- µ. ¶Ý³Ñ³ï³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÇ/·áõÙ³ñÇ ë³ÑÙ³Ýí³Í ã³÷- ÃÛáõÝÁ: ë»ñÁ ·»ñ³½³ÝóáÕ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ¹»å- ùáõ٠ѳßí³éÙ³Ý ·ñ³éáõÙÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ Ýßí»Ý ³Û¹ лﳷ³ ϳÝáÝÝ»ñÁ Ùß³Ïí»É »Ý ²½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³- ÝíÇñ³ïíáõÃÛ³Ý ¹áÝáñÝ»ñÁ: ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý 50 å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ï»Õ ç³Ýù»ñáí ¨ ϳ½Ù»óÇÝ §ÎáéáõåódzÛÇ Ðá¹í³Í 13. гßÇíÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ¨ Ññ³å³- ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Áݹѳ- ñ³ÏÙ³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ Ýáõñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ¦7: ²Ûë ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ³. ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç»Ý, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñµ»ñ³µ³ñ (³éÝí³½Ý Ù³ëÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñ, áñáÝó Ýå³ï³ÏÝ ¿. ï³ñÇÝ Ù»Ï) Ý»ñϳ۳óÝ»Ý 11 Ñá¹í³ÍáõÙ Ýßí³Í ѳßÇíÝ»ñÁ ³ÝÏ³Ë ³ÕµÛáõñÇÝ/Ù³ñÙÝÇÝ` ÇÝãå»ë x γÝË»É ß³Ñ»ñÇ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÁ ¨ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ¹³ ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ 11 Ñá¹í³ÍáõÙ: áã å³ïß³× û·ï³·áñÍáõÙÁ: 32 ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ
x ä³Ñå³Ý»É ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳ- ²ÝóÛ³É ¹³ñÇ 90-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ²ñ·»Ý- éáõÛóÝ»ñÇ ¨ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõ- ïÇݳÛáõÙ ëáíáñ³Ï³Ý ¹³ñÓ³Ý åݹáõÙÝ»ñÁ ³Û¹ ÝÁ: »ñÏñÇ å»ï³Ï³Ý ѳïí³Íáõ٠ɳÛÝáñ»Ý ͳÕÏ³Í x úñ»ÝùÇó ¹áõñë ׳ݳã»É ³ñ·»Éí³Í åñ³ÏïÇϳÛÇ ÏáéáõåódzÛÇ Ù³ëÇÝ, ¨ ³Û¹ ³éáõÙáí ÁÝïñ³Ï³Ý ϳ٠ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ ×³Ý³å³ñÑáí ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ñß³íÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ÏáéáõÙåóí³Í µÝáõÛ- Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³- ÃÁ áã ·³ÕïÝÇù ¿ñ, áã ¿É µ³ó³éáõÃÛáõÝ: êï»ÕÍí³Í íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ó»éù µ»ñí³Í ÙÇçáóÝ»ñÁ: ¹ñáõÃÛáõÝÁ ßïÏ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý x àñáß³ÏÇ ã³÷»ñÁ ·»ñ³½³ÝóáÕ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝ- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ` Ý»ñÁ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»Éáõ å³Ñ³ÝçÇ ÙÇçáóáí ׳- §äá¹»ñ ëÛáõ¹³¹³Ýáݦ (§ø³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Çß˳- ݳã»É ¨ ³Ýß»Õáñ»Ý å³Ñå³Ý»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõ- ÝáõÃÛáõݦ), ¹³ßݳÛÇÝ ûÏñáõ·Ý»ñÇó Ù»Ïáõ٠ݳ˳- ë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ã³÷³ÝóÇ- Ó»éÝ»ó ÙÇ Íñ³·Çñ, áñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ûÏݳ- ÏáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ: ÍáõÝ»ñÁ, áñáÝù ³é³ç³¹ñí»É ¿ÇÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇÝ, ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»óÇÝ Çñ»Ýó áõÝ»óí³ÍùÁ µ³- ó³Ñ³Ûï»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, å³ßïáݳå»ë ³ÛÝ Ñ³- ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚ²Ü ¸ºðÀ í³ëï»óÇÝ í³í»ñ³·ñ»ñáí, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ý»ñϳ- ÀÜîð²ðÞ²ìܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðØ²Ü Û³óñ»óÇÝ íÇ×»ÉÇ Ñ³ñó»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Çñ»Ýó ¹Çñ- ìºð²ÐêÎàÔàôÂÚ²Ü ¶àðÌàôØ ùáñáßáõÙÝ»ñÁ: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÁ Ù»Í áõß³- ì»ñÝ ³ñ¹»Ý Ëáëí»É ¿ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ íëï³- ¹ñáõÃÛ³Ý ³ñųݳóñ»óÇÝ ³Û¹ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÁ ÑáõÃÛáõÝÁ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ³×áõÙ ¿, ¹ñ³Ýáí ÇëÏ Ýå³ëï»Éáí Ýñ³ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ. »Ã» ¹ñ³Ýó í»ñ³ÑëÏáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ áã ³ÛëåÇëáí ûÏݳÍáõÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ÁÝï- ÙdzÛÝ å»ïáõÃÛ³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ý³Ë³å³ïñ³ëïí³Í ¿ñ ¨ ³ÏïÇí: ³Ûɨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: Üßí³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ Ý³Ë³Ó»éÝáõ- سëݳíáñ³å»ë, ȳïÇÝ³Ï³Ý ²Ù»ñÇϳÛáõÙ ù³- ÃÛáõÝ Ý»ñ³é³í ݳËÁÝïñ³Ï³Ý ͳËë»ñÇ ³Ù»- Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ` ÁÝïñáõ- ݳÙÛ³ ëïáõ·áõÙ ¨ ëïáõ·Ù³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ññ³- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ã»Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ÉáÏ å³ñ³ÏáõÙ: ì»ñçÇÝ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Û¹ ¹Çïáñ¹Ý»ñÇ ¹»ñáí: Üñ³Ýù Ùß³ÏáõÙ »Ý ÁÝïñ³ñ- ÷³Ã»ÃÁ, áñÁ Ïáãí»ó §²ñųÝÇ í³ñùÇ ¹³ßÇÝù¦, ß³íÝ»ñÇ Í³Ëë»ñÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ù»Ãá¹Çϳݻñ` ѳݷ»óñ»ó ²ñ·»ÝïÇݳÛÇ áÕç ï³ñ³ÍùáõÙ ÁÝï- ³Û¹ Ýå³ï³Ïáí ·ñ³Ýó»Éáí ³ÏÝ»ñ¨ ͳËë»ñÁ (Ñ»- ñ³Ï³Ý ³ñß³íÝ»ñÇ ··³ÉÇ µ³ñ»÷áËÙ³ÝÁ8: Ü»ñ- éáõëï³ï»ë³ÛÇÝ ·áí³½¹Ç, ·áí³½¹³ÛÇÝ í³Ñ³- ϳÛáõÙë ѳٳÝÙ³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý Çñ³- ݳÏÝ»ñÇ í³ñӳϳÉÙ³Ý, ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ý³óíáõÙ ³Ûë ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ ï»Õ³¹ñÙ³Ý, åɳϳïÝ»ñÇ, µáõÏÉ»ïÝ»ñÇ, µñá- »ñÏñÝ»ñáõÙ, ¨ ÝÙ³Ý Ùáï»óáõÙÁ Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ ßÛáõñÝ»ñÇ ïå³·ñáõÃÛ³Ý Í³Ëë»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ) ¨ ѳ- ¿ ³é³ç³óñ»É áÕç ³ß˳ñÑáõÙ: ٻٳï»Éáí Çñ»Ýó ïíÛ³ÉÝ»ñÁ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ññ³- å³ñ³Ï³Í ·áõÙ³ñÝ»ñÇ Ñ»ï: ÀÜîðàôÂÚàôÜܺðÀ ºì ø²Ô²ø²Î²Ü Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ 33
ÐÔàôØÜºð
1 ÐÇÙÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñ: ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõ- ݳ˳å»ë ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ³ÝÓݳñ³ñ³- ÃÛ³Ý ¾ëë»ùëÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝáõÙ Çñ Ï»Ýïñáݳ- ϳÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáí êï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ¨ ѳë³- ϳ۳ÝÁ ï»Õ³Ï³Û³Í §Ð»ïÏáÙáõÝÇëï³Ï³Ý ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ Ñ³ñó»ñáí ÏáÙÇï»Çó: ºíñáå³ÛáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý í»ñ³÷áËáõÙÝ»ñ ¨ 4 ̳Ëë»ñÇ Ù³ëÇÝ Éñ³óáõóÇã ï»Õ»Ï³ïíáõ- ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóó¦ ݳ˳·ÇÍÁ Ý»ñ³éáõÙ ÃÛáõÝ, ï»ë. http://www.aceproject.org/main/ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ÁÝïñ³Ï³Ý ûñ»Ýë·ñù»ñÇ, english/ei/ei40.htm: ÇÝãå»ë ݳ¨ ÁÝïñ³ñß³íÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñ- 5 ä³Ñ³ÝçÁ, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»- Ù³ÝÁ, Ù»¹Ç³-Çñ³íáõÝùÇÝ ¨ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»- ñÁ ÙáõÍáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»Ý Çñ»Ýó ûÏݳÍáõÝ»- ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ³éó³Ýó ßï»Ù³- ñÇÝ ³é³ç³¹ñ»Éáõ ѳٳñ, µ³í³Ï³Ý ѳϳë³- ñ³Ý: ²Ûë ݳ˳·ÍÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ÃíáõÙ »Ý Ï³Ý µÝáõÛà ¿ ÏñáõÙ: 2001Ã. ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ´áõÉÕ³ñdzÝ, ÐáõÝ·³ñdzÝ, ȳïídzÝ, ÈÇï- ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ í³Ý, Øáɹáí³Ý, Ȼѳëï³ÝÁ, èáõë³ëï³ÝÁ, ѳñó»ñáí º²ÐÎ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÁ àõÏñ³ÇݳÛÇÝ Ý»ñ- èáõÙÇÝdzÝ, êÉáí³ÏdzÝ, àõÏñ³ÇݳÝ, â»ËÇ³Ý Ï³Û³óñ»ó Ñ»ï¨Û³É ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÁ. §üÇ- ¨ ¾ëïáÝdzÝ: î»ë. http://www.essex.ac.uk/elec- ݳÝë³Ï³Ý å³ñï³¹Çñ í׳ñÁ Ïû·ÝÇ ³ñ¹³- tions; ØÇãÇ·³ÝÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇ §ÀÝïñ³Ï³Ý ñ³óÇ ×³Ý³å³ñÑáí í»ñ³óÝ»Éáõ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï³Ï³Ý ѻﳽáïáõ- ûÏݳÍáõÇ Ï³Ù áñ¨¿ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý û·ïÇÝ ÃÛáõÝÁ¦ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë í»ñÉáõÍ»Éáõ ѳí³ùí³Í ëïáñ³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñ- ³ß˳ñÑÇ 50 »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳ۳ó³Í ÁÝïñáõ- Ù³Ý ¨ ëïáõ·Ù³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ·áñÍÝ³Ï³Ý ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓÁ: S»u. Comparative study of ß³ï ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ¦: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, 2003Ã. electoral systems; http://www.umich.edu/~cses/; ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳ- IDEA'S State of Democracy Project; ï»ë. http:// ÅáÕáíÝ ³é³ç³ñÏ»ó í»ñ³óÝ»É Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm. ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳٳñ Ûáõñ³- ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý í³ñã³Ï³Ý ù³ÝãÛáõñ ûÏݳÍáõÇó å³Ñ³ÝçíáÕ 500 ýáõÝï ÏáÕÙÇ Ù³ëÇÝ ï»ë. http://www.aceproject.org/; ëï»éÉÇÝ·Ç ã³÷áí ·áõÙ³ñÇ ÙáõÍáõÙÁ: ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ÁÝïñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ Éáõë³µ³ÝÙ³Ý Ù³ëÇÝ ï»ë. http:// 6 Council of Europe, Committee of Ministers, Rec- www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp; K. D. ommendation Rec(2003)4: http://www.cm.coe.int/ Ewing (ed.) The Funding of Political Parties: Europe stat/E/Public/2003/adopted_texts/recommenda- and Beyond (1999) (Bologna; ISBN 88-491-12G9- tions/2003r4.htm: G); Williams, R, Finance and Political Corruption 7 Commonwealth Heads of Government 1999 (Palgrave, London, 2000): meeting, Background paper Fighting Corruption 2 IDEA: http://www.idea.int/thematic_b.htm: Require Good Government by Nihal Jayawickrama: http://www.chogm99.org/ 3 ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝÁ µáÉáñáíÇÝ í»ñ- bgpapers/f2.htm: ç»ñë Ó»éݳñÏ»ó ³Û¹ ù³ÛÉÁ §ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõ- ë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ѳÝñ³- 8 Keeping Accounts: A Case Study of Civil Initiatives ùí»Ý»ñÇ Ù³ëÇݦ 2000 Ã. ûñ»ÝùÇÝ Ñ³Ù³å³- and Campaign Finance Oversight in Argentina ï³ëË³Ý ëï»ÕÍ»Éáí ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅá- (Working Paper 248, Center of Institutional reform Õáí ¨ ݳ˳ï»ë»Éáí ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³Ï- and the Informal Sector, University of Maryland, óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý í»ñ³ÑëÏáõÙ USA): http://128.8.56.16/docs/docs/wp248.pdf: ¶ÈàôÊ 3 | Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ 35 ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
γé³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³ å»ï³Ï³Ý ѳëï³- ºñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñ- ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÁ ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ ³Û¹ ѳñóÁ ѳٳñáõÙ »Ý ³ÛÝù³Ý ñÇÝ Í³é³Û»ÉÝ ¿: ø³Õ³ù³óÇÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý Ï³ñ¨áñ ¨ ¿³Ï³Ý, áñ ÁݹáõÝáõÙ »Ý ߳ѻñÇ µ³- ³é³ÝÓÇÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³ÝóÇó ³ÏÝÏ³É»É ËáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ÏáÝÏñ»ï ûñ»ÝùÝ»ñ: ²Û¹ ûñ»ÝùÝ»- Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½ÝÇí, ³ñ¹³ñ ¨ ñáí ϳñáÕ ¿, ûñÇݳÏ, ݳ˳ï»ëí»É, áñ §å»ï³- ³ÝÏáÕÙÝ³Ï³É Ï³ï³ñáõÙ: ä³ßïáݳí³ñÙ³Ý Å³- Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ ϳ٠߳ñù³ÛÇÝ å»ï³- ٳݳϳßñç³ÝáõÙ Ù³ëݳíáñ ß³ÑÁ å³ßïå³ÝáÕ Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ Çñ å³ßïáÝ»³Ï³Ý å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ ϳñáÕ »Ý ÇÝùÝÇÝ ¹ÇñùáõÙ Ù³ëݳÏó»É Çñ áñ¨¿ áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕ- ëå³éݳÉÇù Ý»ñϳ۳óÝ»É ³Û¹ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Çñ³- Õ³ÏÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ߳ѻñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ³ÛÝåÇ- íáõÝùÇÝ: ޳ѻñÇ ÝÙ³Ý µ³ËáõÙÝ»ñÝ Çñ»Ýó Ù»ç ëÇ Ñ³ñóÇ ÉáõÍÙ³ÝÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý µ³ó³ë³µ³ñ å³ñáõݳÏáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ý¹ñ³¹³éÝ³É Ýñ³ ϳñÍÇùÇ ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ï³Ù ³ÝϳËáõÃÛ³Ý íñ³¦2: ˳ËïÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ1: ³ÇÉ³Ý¹Ç 1997Ã. ÁݹáõÝí³Í ê³Ñٳݳ¹ñáõ- ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳ- ÃÛáõÝÁ ϳ½ÙáÕÝ»ñÁ3 ߳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÁ ѳٳ- ï³ñ ³ÝÓÇÝù ϳÝáݳíáñ³å»ë, ÇëÏ áñáß ¹»åù»- ñ»É »Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³ÝÝ ³ÛÝù³Ý Éáõñç ëå³é- ñáõÙ ¿É µ³ó»Çµ³ó, áïݳѳñáõÙ »Ý ߳ѻñÇ µ³- ݳÉÇù, áñ ³Û¹åÇëÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³ñ- ËáõÙÝ»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÁ: ²Û¹ »ñÏñÝ»- óÁ ßáß³÷íáõÙ ¿ Ñ»Ýó ³Û¹ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝáõÙ: ñáõÙ, µ³óÇ ÑÇß³ï³Ïí³Í ûñ»ÝùÝ»ñÇ ½³Ýó³éáõ- ޳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇÝ ÝíÇñí³Í ¹ñáõÛÃÝ»ñáõ٠ϳ- ÙÇó, ·ñ»Ã» ϳ٠ÁݹѳÝñ³å»ë áãÇÝã ãÇ ³ñíáõÙ é³í³ñ³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó ϳï³ñáõÙÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ: ²Û¹åÇëÇ Çñ»Ýó ÏáÕÙÇó ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÝÏáÕÙݳϳÉáõÃÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ³Ù»Ý³³ÝÑ»ï³Ó·»ÉÇ ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»- óáõó³µ»ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ å³Ñ³Ýç4 ¨ ³ñ·»ÉíáõÙ ¿ ³- ÏÁ ѳÝñ³×³Ý³ã µ³ñáÛ³Ï³Ý ÝáñÙ»ñáí ջϳí³ñ- ÇÉ³Ý¹Ç ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ëïáñÇÝ å³É³ï ѳݹÇë³- íáÕ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍáõÙÝ ¿: óáÕ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ å³É³ïÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ ÜáõÛÝÇëÏ áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ÛÝåÇëÇ »ñ¨áõÛÃÇ Ñ³ÛïÝí»Éáõ ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í Çñ³- ³éûñ»³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ×³Ý³ãÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, íÇ׳ÏáõÙ: 110 Ñá¹í³ÍáõÙ5 å³ñáõݳÏíáõÙ ¿ ÙdzÝ- ÇÝãåÇëÇÝ ß³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÝ ¿, ß³Ý³Ï Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ Ü»ñϳ- ³Û¹ ѳñóÇ ùÝݳñÏáõÙÁ ï³ñíáõÙ ¿ ³é³çÝáñ¹í»- Û³óáõóÇãÝ»ñÇ å³É³ïÇ ³Ý¹³ÙÝ Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ. Éáí ³ÛÝ Ý³Ë³¹ñÛ³Éáí, áñ ûñ»ÝùÇ Ë³ËïÙ³Ý ëï»ÕÍí³Í Çñ³íÇ׳ÏÁ ɳÛÝ ï³ñ³ÍáõÙ ãáõÝÇ, ³ÛÉ ó³Ýϳó³Í å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÝáõ٠ϳ٠ó³Ýϳó³Í ¹ÇïíáõÙ ¿ ×Çßï áõ ×Çßï ѳϳé³Ï å³ïÏ»ñÁ: å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝáõÙ ½µ³Õ»óÝ»É ó³Ýϳ- ²í»ÉÇ ßáõï, ÑÇßÛ³É ùÝݳñÏÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ µ³ñá- ó³Í å³ßïáÝ Ï³Ù Ï³ï³ñ»É ó³Ýϳó³Í å³ñï³Ï³- Û³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ íñ³ ϳéáõóí³Í å»ï³Ï³Ý ÝáõÃÛáõÝ, ϳ٠½µ³Õ»óÝ»É áñ¨¿ å³ßïáÝ áñå»ë áñ¨¿ ϳé³í³ñÙ³Ý ÇÝã-áñ ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ïñíáõÙ ¾ ï»Õ³Ï³Ý ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíÇ ³Ý¹³Ù, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ å³ïÏ»ñ³óáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝãå»ë ï»Õ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ ï»Õ³Ï³Ý í³ñã³Ï³Ý å³ßïáݳ- ϳÝË»É ß³Ñ»ñÇ ³Û¹åÇëÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ ³é³ç³óáõ- ï³ñ ³ÝÓ Ï³Ù å³ßïáÝÛ³, ϳ٠³ÛÉ å»ï³Ï³Ý å³ß- ÙÁ: (´³ñÓñ µ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ íñ³ ϳ- ïáݳï³ñ ³ÝÓ. éáõóí³Í å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç å»ïáõÃÛáõÝÇó, áñ¨¿ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇó ϳ٠å»ï³- ëï»ÕÍÙ³Ý ¨ ϳÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÇó ëï³Ý³É ó³Ýϳó³Í ÏáÝ- µ³ñ¹ ËݹÇñÁ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ 6-ñ¹ ·ÉËáõÙ): ó»ëdz ϳ٠¹³éÝ³É ïÝï»ë³Ï³Ý ٻݳßÝáñÑÇ Þ³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ¹»åù»- µÝáõÛà ÏñáÕ áñ¨¿ å³Ûٳݳ·ñÇ ÏáÕÙ` å»ïáõÃÛ³Ý, ñáõÙ, »ñµ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÁ, áñÁ ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë å»ï³Ï³Ý áñ¨¿ Ù³ñÙÝÇ Ï³Ù å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõ- áñå»ë å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ß³ñù³ÛÇÝ Í³é³ÛáÕ ÃÛ³Ý Ñ»ï, ϳ٠¹³éÝ³É ³Û¹åÇëÇ ÏáÝó»ëdz ëï³- ϳ٠å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ, Çñ ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³- óáÕ áñ¨¿ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ³Ý¹³Ù ϳ٠µ³ÅÝ»ï»ñ, ϳ٠ï³ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³é³çÝáñ¹íáõÙ ¿ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ¹³éÝ³É ÝÙ³Ý µÝáõÛà ÏñáÕ å³Ûٳݳ·ñÇ ÏáÕÙ. Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí: ²Û¹ûñÇÝ³Ï ¹»åù»ñáõÙ áñáßáõÙ- ó³Ýϳó³Í å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇó ϳ٠å»ï³Ï³Ý Ý»ñÝ ÁݹáõÝíáõÙ »Ý ³é³çÝáñ¹í»Éáí í³ï ¹ñ¹áõÙÝ»- Ó»éݳÏáõÃÛáõÝÇó ëï³Ý³É ó³Ýϳó³Í Éñ³óáõóÇã ñáí: ²í»ÉÇÝ, Ãí³óÛ³É, ëáëÏ ÇÝã-áñ Ù»ÏÇ Ùï³å³ï- ¹ñ³Ù ϳ٠³ñïáÝáõÃÛáõÝ, µ³óÇ ³Û¹ å»ï³Ï³Ý Ï»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ß³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÁ Ù³ñÙÝÇ Ï³Ù å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ëá- ÝáõÛÝÇëÏ ×Çßï áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»- íáñ³Ï³Ý ³é¨ïñ³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ñáõ٠ϳñáÕ »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ÛÉ ³ÝÓ³Ýó í׳ñíáÕ ¹ñ³ÙÇó ¨ ïñíáÕ ³ñïáÝáõ- ѳٵ³íÇÝ å³ï׳é»É áã å³Ï³ë íݳë, ù³Ý Çñ³- ÃÛáõÝÝ»ñÇó: ϳÝáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ß³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÁ, ¨ ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë` í»ñçÇÝë ˳ñËÉ»É Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý íëï³- 111 Ñá¹í³Íáõ٠ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿, áñ. ÑáõÃÛáõÝÝ ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ: 36 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
Ü»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ å³É³ïÇ ³Ý¹³ÙÝ Çñ³íáõÝù ñ³óÙ³Ý, ÇëÏ ÇÙ ï»ÕÝ ½µ³Õ»óÝ»ñ Ýñ³ÝóÇó Ù»ÏÁ, áí ãáõÝÇ, û·ïí»Éáí Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ å³É³ïÇ ³Ý¹³ÙÇ Çñ áñáßáõÙ ¿ ϳ۳óÝáõÙ: ²Û¹ ·áñÍÁÝóóÁ »ë Ïѳٳ- ϳñ·³íÇ׳ÏÇó ϳ٠å³ßïáÝÇó, áñ¨¿ Ï»ñå ÙÇç³Ùï»É ñ»±Ç, ³ñ¹Ûáù, ³ñ¹³ñ: Ùßï³Ï³Ý å³ßïáÝáõÙ ·ïÝíáÕ Ï³Ù ³ß˳ï³í³ñÓ ëï³óáÕ üÇݳÝë³Ï³Ý ³éáõÙáí ³ñ¹Ûá±ù ß³Ñáõ٠ϳ٠ï³- ¨ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ, å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý Ï³Ù ï»- ÝáõÉ ¿ ï³ÉÇë ³½·³Ï³ÝÁ, ÁÝÏ»ñÁ ϳ٠·áñÍÁÝÏ»ñÁ, Õ³Ï³Ý ÇÝùݳϳé³í³ñÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõó- ϳ٠ýÇݳÝë³Ï³Ý ³éáõÙáí ³ñ¹Ûá±ù ß³Ñáõ٠ϳ٠í³ÍùÇ å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ, å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ ï³ÝáõÉ »Ù ï³ÉÇë »ë ÇÝùë` ïíÛ³É Ñ³ñóÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³Ù ß³ñù³ÛÇÝ Í³é³ÛáÕ ãѳݹÇë³óáÕ áñ¨¿ å»ï³Ï³Ý ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝ³Í áñáßáõÙÇó ϳ٠å³ßïáÝÛ³ÛÇ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³ÝÁ, å³ßïáÝáõÙ Ýß³- Ýñ³ ÏáÕÙÇó ïíÛ³É ¹»åùáõÙ Ó»éݳñÏí³Í ·áñÍݳ- ݳÏÙ³ÝÁ, Ýáñ ï»Õ ϳ٠å³ßïáÝÇ ÷á˳¹ñ»ÉáõÝ, å³ßïá- Ï³Ý ÙÇçáóÇ Ñ»ï¨³Ýùáí: ÝáõÙ µ³ñÓñ³óÝ»ÉáõÝ Ï³Ù ³ß˳ï³í³ñÓÇ ë³Ý¹Õ³ÏÁ ²ñ¹Ûá±ù µ³ñÓñ³Ýáõ٠ϳ٠ÁÝÏÝáõÙ ¾ ³½·³Ï³ÝÇ, µ³ñÓñ³óÝ»ÉáõÝ, ϳ٠å³ï׳é ѳݹÇë³Ý³É ³Û¹åÇëÇ ÁÝÏ»ñáç ϳ٠·áñÍÁÝÏ»ñáç í³ñÏÁ, ϳ٠µ³ñÓñ³ÝáõÙ ³ÝÓ³Ýó ½µ³Õ»óñ³Í å³ßïáÝÇó ³½³ï»ÉáõÝ: ϳ٠ÁÝÏÝáõÙ ¿ ÇÙ/Ù»ñ í³ñÏÁ ïíÛ³É Ñ³ñóÇ í»ñ³µ»ñ- Û³É ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝ³Í áñáßáõÙÇó 128 Ñá¹í³ÍáõÙ ³Û¹ ¹ñáõÛÃÁ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ϳ٠Ýñ³ ÏáÕÙÇó ïíÛ³É ¹»åùáõÙ Ó»éݳñÏí³Í ·áñÍ- ݳ¨ ë»Ý³ïáñÝ»ñÇ íñ³: Ý³Ï³Ý ÙÇçáóÇ Ñ»ï¨³Ýùáí: àã û ͳé³ÛáճϳÝ, ³ÛÉ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ³éáõÙáí ³ñ¹Ûáù, áñ¨¿ Ï»ñå Ýå³ëï»±ó ïíÛ³É ·áñÍÇ ³éÝãáõ- ÆÜâäºê ´²ò²Ð²ÚîºÈ Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØÜºðÆ ÃÛ³Ùµ áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ ϳ٠·áñÍÝ³Ï³Ý ÙÇçá- ²èβÚàôÂÚàôÜÀ óÇ Ó»éݳñÏáõÙÁ: êï³ó³± »ë, ³ñ¹Ûáù, ÇÝã-áñ û·áõï áñ¨¿ Ù»ÏÇó, áí ß³- ޳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ ³ÏÝѳÛï »Ý: Ñáõ٠ϳ٠ï³ÝáõÉ ¿ ï³ÉÇë ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¸ñ³Ýù »Ý` Çñ»Ýù Çñ»Ýó, Çñ»Ýó ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ ³Ý- ÁݹáõÝ³Í áñáßÙ³Ý Ï³Ù Ýñ³ ÏáÕÙÇó Ó»éݳñÏí³Í ¹³ÙÝ»ñÇÝ Ï³Ù Çñ»Ýó ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ, ϳ٠ù³Õ³ù³- ·áñÍÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ϳ٠³ñ¹Ûá±ù »ë Ï³Ý Ñáí³Ý³íáñÝ»ñÇÝ Ï³å³ÉÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñáÕ ã³ñ³ß³Ñ»óÇ Ýñ³ ëÇñ³ÉÇñáõÃÛáõÝÁ ¨ ÑÛáõñÁÝϳÉáõ- å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, ÃÛáõÝÁ: áñáÝù ³ÛÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³ÝÓ³Ùµ Çñ»Ýù »Ý ²ñ¹Ûá±ù »ë áñ¨¿ ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý, ³ÏáõÙµÇ Ï³Ù ³ñ- ïÇñ³å»ïáõ٠ϳ٠Çñ»Ýó Ù»ñÓ³íáñ ³½·³Ï³Ý- Ñ»ëï³Ïó³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³Ý¹³Ù »Ù ϳ٠ݻñÝ áõÝ»Ý µ³ÅÝ»ïáÙë»ñ (áñáÝù »Ýóϳ »Ý ϳñ- »ë áñáß³ÏÇ Ï³å»ñ ¨ ÇÝÓ Ï³ËÛ³É íÇ׳ÏáõÙ ¹ÝáÕ ·³íáñÙ³Ý ³Û¹ ³ÝÓ³Ýó ϳ٠Çñ»Ýó ³½·³Ï³ÝÝ»- ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»±Ù ³ÛÝåÇëÇ Ï³½Ù³Ï»ñ- ñÇ ÏáÕÙÇó), áñáÝó Ñ»ï Ýñ³Ýù å³ñï³íáñ³·Çñ »Ý åáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ³ÝÓ³Ýó Ñ»ï, áñáÝù ß³Ñáõ٠ϳ٠ÏÝùáõÙ, áñáÝó Ýñ³Ýù ï³ÉÇë »Ý ³ñïáݳ·ñ»ñ ¨ ï³ÝáõÉ »Ý ï³ÉÇë ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ³ÛÉÝ: ²Û¹ µ³ËáõÙÝ»ñÁ µ³ó³ïñáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù ãáõ- ïíÛ³É Ñ³ñóÁ ùÝݳñÏ»Éáõ ѻ勉Ýùáí: Ý»Ý: ¸ñ³Ýù ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñ »Ý, áñáÝù Çñ»ÝóÇó γñá±Õ »Ý, ³ñ¹Ûáù, ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ³å³·³ÛáõÙ ÉÇÝ»É ëå³éݳÉÇù »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõ٠ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ ÇÝã-áñ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ϳëϳ- ѳٳñ, áñù³Ý ¿É áñ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý ÝÙ³Ý ÍÇ ï³Ï ¹Ý»É ÇÙ ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛáõÝÁ: å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÷áñÓÇ ³½ÝÇí Ý»ñϳ۳ݳÉ: ºÃ» »ë Çñáù Ù³ëݳÏó»Ù ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÏáãÙ³ÝÁ ϳ٠âÇ Ï³ñ»ÉÇ Ëáõë³÷»É ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»- áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝÙ³ÝÁ, ϳÝѳݷëï³Ý³±Ù, ³ñ¹Ûáù, ñÇó, áñáÝó å³ñ³·³Ûáõ٠ͳ·áõÙ »Ý ߳ѻñÇ µ³- »ë, »Ã» ÇÙ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÁ ¨ ѳÝñáõÃÛáõÝÝ Çٳݳ ËáõÙÝ»ñ: Ä³Ù³Ý³Ï ³é Å³Ù³Ý³Ï ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³- ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ»ï ÇÙ ß÷Ù³Ý ¨ ϳåÇ Ù³- Ñ»ñÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý í»ñ³ÍíáõÙ »Ý µ³ËÙ³Ý` ëÇÝ: ³ß˳ï³ÝùÇ µ»ñáõÙáí ÁݹáõÝíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ ²½ÝÇí ¨ ˻ɳÙÇï Ù³ñ¹Ï³Ýó Ùáï Ïëï»ÕÍíDZ, ³ñ¹- ϳ٠ӻéݳñÏíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí: ²Û¹ å³- Ûáù, ïå³íáñáõÃÛáõÝ, áñ, ϳï³ñ»Éáí Ç٠ѳë³ñ³Ï³- ñ³·³Ûáõ٠˳éݳß÷áÃÇó ¨ ÃÛáõñÇÙ³óáõÃÛáõÝÇó Ï³Ý å³ñïùÁ, »ë ·áñÍ»É »Ù` »ÉÝ»Éáí ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³- Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ñ³·ñ·éáõÃÛáõÝÇó: ÝÙ³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÝ Ç ëϽµ³Ý» µ³ó³Ñ³Ûï»ÉÁ: ìëï³±Ñ »Ù »ë Ç٠ϳñáÕáõݳÏáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ` ·áñ- гçáñ¹ í»ñëïáõ·Çã óáõó³ÏÁ ϳñáÕ ¿ û·Ý»É Í»É ³Ý³ã³éáñ»Ý ¨ ѳÝáõÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³- ³é³ÝÓÇÝ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ï³ÝËáñáß»É Ñ»ñÇ: ³ÛÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÁ, áñáÝóáõÙ ³éϳ ¿ ߳ѻñÇ µ³- ËáõÙÝ»ñÇ Í³·Ù³Ý ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝ. ºñµ áñ¨¿ Ù»ÏÁ ·ïÝáõÙ ¿, áñ Çñ ëïáñ³µ³Å³- ÝáõÙáõ٠ͳ·»É ¿ ߳ѻñÇ µ³ËáõÙ, ÇÝãå»±ë å»ïù ¿ ÆÝãå»±ë »ë ÏËáñÑ»Ç, »ñ» Ù»Ýù ÷áË»ÇÝù Ù»ñ ¹»ñ»ñÁ: í³ñíÇ Ý³ ³Û¹åÇëÇ ¹»åùáõÙ: ²é³çÇÝ ·áñÍÁ ºÃ» »ë ÉÇÝ»Ç Ýñ³ÝóÇó Ù»ÏÁ, áí í³ñÓíáõÙ ¿ ³ß˳- å»ïù ¿ ÉÇÝÇ å³ßïáݳå»ë ѳÛï³ñ³ñ»É ѳí³- ï³ÝùÇ Ï³Ù Ñ³í³ÏÝáõÙ ¿ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç µ³ñÓ- Ý³Ï³Ý µ³ËÙ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¨ ջϳí³ñ Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 37
óáõóáõÙÝ»ñáí ¹ÇÙ»É ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí å»ïÇÝ Ï³Ù ·Ý³Ñ³ïí»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ý»ñϳ- ËáñÑñ¹³Ï³ÝÇÝ, »Ã» ³Û¹åÇëÇÝ Ï³: Û³óáõóãÇ Ï³Ù ïíÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³í³Ý³- ²Ýï³ñ³ÏáõÛë ¿, áñ áñáß µ³ËáõÙÝ»ñ ÏÏñ»Ý Ï³Ý Ï³å³É³éáõÝ»ñÇó ϳ٠ٳï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇó áñ¨ ³ÛÝù³Ý ³ÝÝß³Ý µÝáõÛÃ, ÇÝãÁ ÑÇÙù Ïͳé³ÛÇ ëáëÏ Ù»ÏÇ ÏáÕÙÇó: ëï»ÕÍí³Í Çñ³íÇ׳ÏÇ ³ñӳݳ·ñÙ³Ý ¨ ¹ñ³ Ù³- ÆÝãå»±ë É³í³·áõÛÝë ³å³Ñáí»É ³Ý³ã³éáõÃÛáõÝÁ ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ Ù³ë- ¨ ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ßïå³Ý»É ѳ- ݳÏóáÕ ÙÛáõë ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ ï»Õ»Ï³óÝ»Éáõ ë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ: ѳٳñ: úñÇݳÏ` ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÇ Ùáï ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É áñ¨¿ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ³ÛÝù³Ý ÷áùñ Ãíáí µ³Å- âÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý»ïáÙë»ñ, áñ ¹ñ³Ýó ³ñÅ»ùÁ ãÇ Ï³ñáÕ ¿³Ï³Ý ³½- ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇ ùÝݳñÏáõÙÁ, û ÇÝãå»ë »Ý ÁÝ- ¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ùÝݳñÏíáÕ áñáß³ÏÇ ·áñÍÇ Ï³ÉíáõÙ ¨ ·Çï³Ïóíáõ٠߳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÁ, ³Ûë íñ³: ²Û¹åÇëÇ ¹»åùáõÙ ³ÛÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ, áõÙ í»ñ³ÑëÏÇã óáõó³ÏÝ»ñÇó ¨ áã Ù»ÏÁ ãå»ïù ¿ ¹Çï»É ߳ѻñÁ ßáß³÷í»É »Ý ëï»ÕÍí³Í Çñ³íÇ׳ÏÇ áñå»ë ³ÛÝ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ϳå»ñÝ Ñ»ï¨³Ýùáí, ãå»ïù ¿ ³Ýѳݷëï³Ý³Ý ³ÛÝ Ï³- ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ áã åÇï³ÝÇ ×³Ý³ãáÕ óáõó³ÏÝ»ñ, å³ÏóáõÃÛ³Ùµ, áñ ïíÛ³É ³ÝÓÁ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ù³ë- áñáÝù áã ÙÇ ³½ÝÇí ¨ ˻ɳÙÇï Ù³ñ¹ ãÇ Ñ³Ù³ñÇ Ý³Ïó»É áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ: ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ß³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ»ñ ÍÝáÕ Ñ³Ý·³- ê³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ÑÇß³ï³Ïí³Í ³ß˳- Ù³ÝùÝ»ñ: ï³ÏÇóÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ Çñ»Ýó ѳݷÇëï ½·³É, ³Ý- ØÛáõë é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝóáí ϳ½- ÓÁ, áõÙ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ËáëùÁ, å»ïù ¿ Ññ³Å³ñíÇ Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³ÝÁ ѻﳷ³ Ù³ëݳÏóáõ- ½ÇÝí»É ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç Ëáõë³÷Ç Çñ ³½Ý- ÃÛáõÝÇó: гëϳݳÉÇ ¿, áñ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ »É³- íáõÃÛ³Ý í³ñϳµ»ÏáõÙÇó ϳ٠³ÛÝ ïå³íáñáõÃÛáõ- Ï»ï³ÛÇÝ Ý³Ë³¹ñÛ³ÉÁ í³Õáõó Ç í»ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõ- ÝÇó, áñ ³Û¹ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ »ÝóñÏíáõÙ ¾ éÇëÏÇ, Ý»- Ý»óáÕ áñ¨¿ Íñ³·ñÇ Ï³Ù å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ’ ñ³éáõÙ »Ý. ·áñÍÇ Ýϳïٳٵ Ýñ³ ϳÝË³Ï³É í»ñ³µ»ñÙáõÝ- ùÇ Ï³Ù ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ³·ñ·éáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí àñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý Çñ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Édzñ- ³Û¹ûñÇÝ³Ï áñ³Ï³½ñÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ·³¹ñáõ- Å»ù ¨ ×ß·ñÇï ѳßí³éÙ³Ý ³ÝóϳóáõÙÁ: ÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ ¿: Æñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ, áñáßáõÙ- γñáÕ ¿ ÏÇñ³éí»É ³ÛÝ µ³ÝÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ý»ñÇ ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ëïáõÛ· ï»Õ»- ѳٳñ Ñ»ï¨Û³É í»ñëïáõ·Çã óáõó³ÏÁ, û ϳñá±Õ ϳïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ýñ³ÛݳóáõÙ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý ³å³- ¿, ³ñ¹Ûáù, ߳ѻñÇ áñ¨¿ µ³ó³Ñ³Ûïí³Í µ³ËÙ³Ý ÑáíÙ³Ý ÙÇçáóáí: ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ²ÛÝï»Õ, áñï»Õ ϳ ߳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõ- ÉÇÝ»É å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝ, áõÙ Ù³ëÇÝ ÃÛáõÝÝ ÁݹáõÝ»Éáõ éÇëÏ, ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇ ³å³- ËáëíáõÙ ¿, ³ÛÉ å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÑáíáõÙ` áñ µáÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ í»ñçÝ³Ï³Ý áñá- Ý»ñϳ۳óÝ»É å³Ñ³Ýç` ãÙ³ëݳÏó»É áñáßáõÙÝ»ñÇ ßáõÙÁ ÉÇÝÇ ÑÇÙݳíáñí³Í: ÁݹáõÝÙ³ÝÁ:
ä³ïß³× ·Ý³Ñ³ïáõÙ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Æ±Üâ ¾ ܺäàîÆ¼ØÀ ³ñ¹Ûá±ù ïñ³Ù³¹ñí»É ¿ ·áñÍÇÝ ³éÝãíáÕ ³éϳ ³Ù- µáÕç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ: Ü»åáïǽÙÁ (ËݳÙdzϳÝáõÃÛáõÝÁ) Çñ»ÝÇó ÆÝãåÇëDZ µÝáõÛà áõÝ»Ý ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳ- ϳ٠ϳå»ñÁ, áñáÝù ÏϳñáճݳÛÇÝ Ñ³Ý·»óÝ»É µ³- ïáõÏ ï»ë³Ï: âÝ³Û³Í ³Û¹ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ ËáõÙÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý: ³é³í»É ɳÛÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ ·áñͳÍí»Éáõ ÙÇï- ²ñ¹Ûá±ù ϳ Çñ³í³µ³ÝÇ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ß- Ù³ÝÁ, ³ÛÝ µ³ó³é³å»ë ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ ïáõÃÛáõÝ: Çñ³íÇ׳ÏÇ Ýϳïٳٵ, áñáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÝ ²Û¹ ·áñÍÝ ³ñ¹Ûáù Ý»ñϳ۳óÝáõ±Ù ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý û·ï³·áñÍáõÙ ¿ Çñ áõÝ»ó³Í å»ï³Ï³Ý Çß˳Ýáõ- Ù»Í Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ: ²ÛÝ Ïñáõ±Ù ¿, ³ñ¹Ûáù, ѳϳë³- ÃÛáõÝÁ` Çñ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ Ñ³- Ï³Ý µÝáõÛÃ: Ù³ñ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë` ³ß˳- γñá±Õ ¿, ³ñ¹Ûáù, ïíÛ³É ·áñÍÇÝ ³Û¹ ³ÝÓÇ Ù³ëݳÏ- ï³Ýù ëï³Ý³Éáõ Ýå³ï³Ïáí: óáõÃÛáõÝÁ ϳëϳÍÇ ï³Ï ¹Ý»É Ýñ³ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ: Ü»áåáïǽÙÇ ³ñ·»ÉáõÙÁ` µáÉáñ ³½·³Ï³ÝÝ»- γñá±Õ ¿, ³ñ¹Ûáù, ïíÛ³É ·áñÍÇÝ ³Û¹ ³ÝÓÇ Ù³ëݳÏ- ñÇ íñ³ ï³ñ³ÍíáÕ µ³ó³ñÓ³Ï ³ñ·»É³Ýù ã¿: Æë- óáõÃÛáõÝÁ ϳëϳÍÇ ï³Ï ¹Ý»É ïíÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñ- ϳå»ë, ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³ëïÇùÝ»ñáõÙ ³½·³Ï³Ý- åáõÃÛ³Ý ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ: Ý»ñÇÝ ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»Éáõ íñ³ ¹ñí³Í Áݹ- ÆÝãå»±ë ϳñáÕ ³Û¹ ³ÝÓÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ Ñ³Ýáõñ ³ñ·»É³ÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹Çïí»É áñå»ë áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝÙ³ÝÁ, áñÇÝ ËáëùÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿, Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙ: 38 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
²Û¹ Çñ³íÇ׳ÏÁ ï³ñµ»ñíáõÙ ¿ Ýñ³ÝÇó, áñÇ å³- Ù³ñíáõÙ ¿ ÁݹáõÝ»ÉÇ: ì»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, ó³Ýϳó³Í ñ³·³ÛáõÙ ÙÇ ³½·³Ï³ÝÁ Ù»Ï ³ÛÉ ³½·³Ï³ÝÇ ³ß- ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ ³½¹áõÙ ¿ Ïáñåá- ˳ï³ÝùÇ ¿ í³ñÓáõÙ áñ¨¿ å³ßïáÝáõÙ ¨, Áݹ ñ³ódzÛÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÇ (ß³ÑáõÛÃÇ) íñ³, áñáõÙ, Ýñ³ Ýϳïٳٵ áõÝÇ í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý Édz- ÇëÏ ³Û¹ ·áñÍÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳ó- ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ¨, ѻ勉µ³ñ, ݳ¨ ³ß˳ï³ÝùÇ ÝáõÙ ¿ ÁÝï³Ý»Ï³Ý §ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõݦ: سëݳ- ÁݹáõÝí³Í Çñ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÇ Ýϳïٳٵ: íáñ ë»ÏïáñáõÙ Ý»áåáïǽÙÁ ϳñáÕ ¿ ³ß˳ï³- ê³Ï³ÛÝ Ý»åáïǽÙÇ Ýϳïٳٵ Ýßí³Í ³ñ·»É³Ý- í³ÛñáõÙ ³é³ç µ»ñ»É ÃßݳÙáõÃÛáõÝ, µ³Ûó ãÏ³Ý ùÁ áñáß³ÏÇáñ»Ý ³ñ·»ÉáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³Ûá- å³ï׳éÝ»ñ, áñáÝó ÑÇÙ³Ý íñ³ å»ïáõÃÛáõÝÁ ϳ- ÕÇÝ Çñ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ û·ï³·áñÍ»É (ϳ٠ñáճݳ ÙÇç³Ùï»É ëï»ÕÍí³Í Çñ³íÇ׳ÏÁ ßïÏ»- ³ÛÝ ã³ñ³ß³Ñ»É) å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñáõÙ Çñ ÁÝ- Éáõ Ýå³ï³Ïáí ¨ ÁݹáõÝ»É ³Û¹ »ñ¨áõÛÃÇ ¹»Ù áõÕÕ- ï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñ»Éáõ í³Í ûñ»ÝùÝ»ñ: ѳٳñ: ²Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ Ýå³ï³ÏÝ ³ÛÝ ã¿, áñ- ê³Ï³ÛÝ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ Ý»åáïǽÙÁ å»ë½Ç ÃáõÛÉ ãïñíÇ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳Ï, áñÇ ¹»å- íÝ³ë ¿ å³ï׳éáõ٠ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇÝ: Ü»åá- ùáõÙ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ÙdzëÇÝ »Ý ³ß˳- ïǽÙÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ³Ûë ϳ٠ïáõÙ, ³ÛÉ ³ÛÝ, áñå»ë½Ç ϳÝËíÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å»- ³ÛÝ å³ßïáÝÇÝ Ï³Ù ÇÝã-áñ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇ ÏáÕÙÇó Ù»ñÓ³íáñ ³½·³Ï³Ý- ˳ճóÙ³Ý ³é³í»É ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ Ã»Ï- Ý»ñÇ Ýϳïٳٵ Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñÙ³Ý Ý³ÍáõÇÝ ãÇ Ñ³çáÕíáõ٠ѳëÝ»É ³Û¹ å³ßïáÝÇÝ, Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ` µ³ñÓñ áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»óáÕ ÇëÏ, í»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, ïáõÅáõÙ ¿ áÕç ѳë³ñ³Ïáõ- å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý ÃÛáõÝÁ: ѳݹ»å ѳÝñáõÃÛ³Ý ³ÝáõÝÇó ÇÝùݳѳ۳ó Édz- γ٠¿É Ý»åáïǽÙÁ ϳñáÕ ¿ Ý߳ݳϻÉ, áñ ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉÇë: áñ¨¿ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳå³É ëï³ÝáõÙ ¿ ݳ, áõÙ ÆÝãå»ë ѳÛï³ñ³ñ»É ¿ гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý ³é³ç³ñÏ³Í ·ÇÝÁ ¨ ÙÛáõë å³ÛÙ³ÝÝ»ñÝ Çñ»Ýó гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ ³ß- ÙñóáõݳÏáõÃÛ³Ùµ ½ÇçáõÙ »Ý ³ÛÉ Ñ³í³ÏÝáñ¹Ý»ñÇ Ë³ï³ÏÇóÝ»ñÇó Ù»ÏÁ. ³é³ç³ñÏÝ»ñÇÝ, ¨ ¹³ ³ñíáõÙ ¿ ѳñϳïáõÝ»ñÇ §´Ýáñáß ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ¹»åùÁ, »ñµ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ: ѳëï³ïíáõÙ ¿, áñ ÇÝã-áñ ÙÇ Ù³ñ¹ ǵñ¨ û ëï³- Ü»åáïǽÙÁ ϳñáÕ ¿ µ³ËáõÙÝ»ñ ³é³ç³óÝ»É ó»É ¿ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ, áñÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ ó³Ýϳó³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝáõÙ` ³ß˳ï³Ý- Ýñ³Ý ÇÝã-áñ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝáõÙ ³ß˳ïáÕ Ýñ³ ùÇÝ ÝíÇñí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, ѳïϳ- ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý å»ë, »ñµ ÙÇ ³½·³Ï³ÝÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ÙÛáõë ³½- ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ýñ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ï³å³ÉÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹- ·³Ï³ÝÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý å»ïÁ: ä»ïù ¿ Ëáõë³÷»É ñáõÙÁ, áñáÝù ³Û¹ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ Çñ³Ï³Ý³ó- ³Û¹åÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇó: ò³ÛïáõÝ ³ñï³Ñ³Ûï- ÝáõÙ ¿ ¹ñëáõÙ: γñ»ÉÇ ¿ñ ѳݷ»É ³ÛÝ Ñ»ï¨áõ- í³Í ³ñ·»É³ÝùÁ ÃáõÛÉ ã¿ñ ï³ Ý»ñùáÑÇßÛ³É ³½·³- ÃÛ³Ý, áñ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ ãÇ Ï³ï³ñí»É áñ¨¿ ϳÝÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇÝ` ÑáñÁ, ÙáñÁ, »ÕñáñÁ, ùñáçÁ, ѳÝó³íáñ ³ñ³ñù, ³ÛÉ ¹ñë¨áñí»É ¿ áã µ³ñáÛ³- Ñáñ»ÕµáñÁ (Ùáñ»ÕµáñÁ), Ñáñ³ùñáçÁ (Ùáñ³ùñáçÁ), Ï³Ý í³ñù³·ÇÍ: Ø»ñ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝáõÙ Ý»åá- ³ÙáõëÝáõÝ, ÏÝáçÁ, áñ¹áõÝ, ¹ëï»ñÁ, ÷»ë³ÛÇÝ, ѳñ- ïǽÙÁ ¹»é¨ë ãÇ Ñ³Ù³ñíáõ٠ѳÝó³Ýù, µ³Ûó ëÇÝ, ½³ñÙáõÑáõÝ Ï³Ù ½³ñÙÇÏÇÝ ÇÝãå»ë å»ïÇ, ïíÛ³É ¹»åùáõ٠˳ËïáõÙÝ ³ÛÝù³Ý ³ÏÝѳÛï ¹³- ³ÛÝå»ë ¿É »ÝóϳÛÇ å³ßïáÝ ½µ³Õ»óÝ»É: ï³å³ñï»ÉÇ ¨ ÑÇÙݳíáñí³Í ¿, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ²í»ÉÇ í³ï ÏÉÇÝ»ñ, »Ã» ¹³ï³íáñÁ ùÝÝÇ ÙÇ ³Ýå³ï׳é å³Ñ³Ýç»É ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ÏáÕÙÇó ·áñ- ·áñÍ, áñáõ٠ݳ áõÝÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ߳ѳ·ñ·éáõ- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ: ´³óÇ ³Û¹, Ý»åáïǽÙÇ ·áñÍáÕáõ- ÃÛáõÝ, ϳ٠áñÁ ßáß³÷Ç Ýñ³ ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇó ϳ٠ÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ï³·Ý³åÇ ³Ñ³½³Ý·»ñÇó ɳí ÁÝÏ»ñÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ ß³Ñ»ñÁ: ÜÙ³Ý ¹»åù»- Ù»ÏÁ, ÇÝãÁ ݳ˳½·áõß³óÝáõÙ ¿ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇÝ ñáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý Å³Ù³- ïíÛ³É ³ÝÓÇ Ùáï Ýñ³ ÏáÕÙÇó ÁÝϳÉíáÕ ³ÛÝåÇëÇ Ý³Ï ÏáÕÙ»ñÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ѳñóÝ»É (ϳëϳÍÇ ³éϳ- Ù³ñ¹Ï³Ýóáí Çñ»Ý ßñç³å³ï»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõ- ÛáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ)` ³ñ¹Ûáù ïíÛ³É ·áñÍÁ ÉëáÕ ÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ¹³ï³íáñÁ µ³í³ñ³ñáõÙ ¿ Ýñ³Ýó å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ` áñáÝó í»ñ³µ»ñÛ³É ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ï³ñÍÇù, áñ ϳÝ˳í å³ñ½³µ³Ý»Éáí ߳ѻñÇ Ñݳñ³íáñ Ýñ³Ýù ëáíáñ³Ï³ÝÇó ³í»ÉÇ »Ý ³é³ç³¹ÇÙ»É ³ÛÝ µ³ËÙ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ: ³éáõÙáí, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ³å³íÇÝ»É øñ»³Ï³Ý ·áñÍáí ¹³ï³íáñÁ å»ïù ¿ å³ñ- Ýñ³Ýó, »ñµ Ó·ïáõÙ »ë ·áñÍ»É §ë»÷³Ï³Ý ѳۻóá- ½³å»ë ѳÛï³ñ³ñÇ Çñ »ñÏÇÙ³ëï ¹ñáõÃÛ³Ý Ù³- ÕáõÃÛ³Ùµ¦:6 ëÇÝ ¨ Ññ³Å³ñíÇ ·áñÍÇ ùÝݳÃÛ³ÝÁ Ù³ëݳÏó»- Ð³×³Ë Ý»åáïǽÙÁ ï»Õ ¿ ·ïÝáõÙ Ù³ëݳ- Éáõó: íáñ ë»ÏïáñáõÙ, ѳïϳå»ë ³ÛÝ Ïáñåáñ³ódzݻ- »ñ¨ë, ³í»ÉÇ Ñ³½í³¹»å ¿ å³ï³ÑáõÙ, áñ ñáõÙ, áñáÝù å³ïϳÝáõÙ »Ý ÙÇ ÁÝï³ÝÇùÇ: ²Û¹åÇ- ѳñó ͳ·Ç, »ñµ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ áñ¹ÇÝ»ñÁ ¨ ëÇ Ïáñåáñ³ódzݻñáõÙ ÝÙ³Ý åñ³ÏïÇÏ³Ý Ñ³- ¹áõëïñ»ñÁ ¹³ï³ñ³ÝáõÙ Çñ»Ýó ÍÝáÕÝ»ñÇ ³éç¨ Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 39
Ý»ñÏ³Û³Ý³Ý áñå»ë ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñ: ²é³ÝÓÇÝ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÁ Ùßï³å»ë ¹ÇïíáõÙ »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñáõÙ ¹³ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñ å³ßïáÝÝ ½µ³Õ»óÝ»Éáõ ѳٳñ áã åÇï³ÝÇ: ²Û¹ ãÇ ³é³ç³óÝáõÙ: ØÛáõëÝ»ñáõÙ ÝÙ³Ý ¹»åù»ñÝ ÙÇïùÝ ³ñ¹»Ý Ó¨³Ï»ñåí³Í ¿ ³ÛÝåÇëÇ ³ñï³Ñ³Û- ³é³ç »Ý µ»ñáõ٠ûŠí»×»ñ ¨ ѳݷ»óÝáõÙ Éáõñç, ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñáÝù áñ¨¿, Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ã»Ý µ³Ûó¨ áã ÙdzÝß³Ý³Ï åݹáõÙÝ»ñÇ Ý³Ë³Ñ³Ù³- ÃáÕÝáõÙ Ùß³Ïí³Í ÝáñÙ»ñÇó ß»ÕáõÙÝ»ñÇ, ϳ٠ӳÛÝáõÃÛ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ³é³ÝÓÇÝ ³ÝÓ³Ýó Çñ»Ýó ѳۻóáÕáõÃÛ³Ùµ ·áñÍ»- ܳ˨³é³ç, Ý»åáïǽÙÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É Éáõ ѳٳñ8: µ³Õ³¹ñ³ï³ññ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳ٠ÙÇ ù³ÝÇëÁ. ²ØÜ-Ç ûÏñáõ·Ý»ñÇó Ù»ÏÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³- ٳϳñ·Ý ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý Çñ åñ³ÏïÇϳ- ÁÝï³ÝÇùÇ Ù»ñÓ³íáñ ³Ý¹³ÙÇ Ï³Ù ïÝ»óÇ-·áñÍÁÝÏ»- ÛáõÙ ÏÇñ³éáõÙ ¿ Ý»åáïǽÙÁ ϳÝË»Éáõ Ýϳïٳٵ ñáç ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý, å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏ- Ñ»ï¨Û³É Ùáï»óáõÙÁ. Ù³Ý, å³ßïáÝáõÙ í»ñ³Ý߳ݳÏÙ³Ý, áñ³Ï³íáñ- ²Û¹ ûÏñáõ·Á ߳ѳ·ñ·Çé ¿ áñ³ÏÛ³É Ã»Ïݳ- Ù³Ý, í»ñ³áñ³Ï³íáñÙ³Ý, ·Ý³Ñ³ï³ÝùÇ Ñ»ÕÇݳÏ- ÍáõÝ»ñÇ í³ñÓÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ¨ å³ñï³¹Çñ ùÝݳñ- Ù³Ý, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý, ÙÇ ³ß- ÏáõÙ ¿ ó³Ýϳó³Í ûÏݳÍáõÃÛáõÝ` Ý»ñϳ۳óíáÕ Ë³ï³ÝùÇó ³ÛÉ ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³Ù áõëáõóÙ³Ý ÷á- å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻÉáõ ¹»åùáõ٠˳¹ñÙ³Ý å³ßïå³ÝáõÙÁ, áí å³ßïáÝ ¿ ½µ³Õ»ó- ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ÝáõÙ ³ÛÝ å»ï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠ٳñÙ- ÐÇß³ï³Ïí³Í ûÏñáõ·Ç Ýå³ï³ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ- ÝáõÙ, áñÇ Ýϳïٳٵ ݳ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ï³Ù å»ë½Ç áñáß³ÏÇ å³ßïáÝÇ Ñ³Ù³ñ í³ñÓíÇ ³é³í»É í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ, ϳ٠ٳë- áñ³ÏÛ³É Ã»ÏݳÍáõÝ, áí ³Ù»ÝÇó ³í»ÉÇ ¿ ѳٳå³- ݳÏóáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ãí³ñÏí³Í µ³Õ³¹ñ³ï³ññ»ñáõÙ ï³ë˳ÝáõÙ ³Û¹ å³ßïáÝÇÝ: Ò»ñ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý- ϳ٠ѳÏáõÙ í»ñçÇÝÝ»ñÇë ѳݹ»å. ¹³ÙÇ, Ó»½ Ñ»ï ÝáõÛÝ Ñ³ñÏÇ ï³Ï ã³åñáÕ Ó»ñ Ù»ñ- Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÝ ÁÝï³ÝÇùÇ Ù»ñÓ³íáñ ³Ý¹³ÙÇ Ó³íáñ ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ Ï³Ù Ó»ñ ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ Ï³Ù ïÝ»óÇ-·áñÍÁÝÏ»ñáç í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³Ý- ÃíÇó ïÝ»óÇÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñï³¹Çñ Ù³ÝÇ áñáßÙ³ÝÁ. ϳñ·áí ÏùÝݳñÏí»Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»Éáõ ѳ- Çñ »ÝóϳÛÇÝ ó³Ýϳó³Í ËݹñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ù³ñ, µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ, »ñµ. ѳÝÓݳñ³ñáõÙÁ, áñÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ÁÝï³ÝÇùÇ Ù»ñ- Ó³íáñ ³Ý¹³ÙÇ Ï³Ù ïÝ»óÇ-·áñÍÁÝÏ»ñáç ³ß˳- »Ã» Ýñ³Ýó ¹ÇñùÁ ϳ٠ӻñ ¹ÇñùÁ ϳåí³Í ÏÉÇÝÇ ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³ÝÁ, å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏÙ³ÝÁ, å³ß- ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý, å³ßïáÝáõÙ Ýß³- ïáÝáõÙ í»ñ³Ý߳ݳÏÙ³ÝÁ, áñ³Ï³íáñÙ³ÝÁ, í»ñ³- ݳÏÙ³Ý, µáÕáùÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý, ϳñ·³íáñÙ³Ý, áñ³Ï³íáñÙ³ÝÁ, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³- ³ß˳ï³ÝùÇó, ³½³ïÙ³Ý Ï³Ù Ï³ñ·³å³Ñ³Ï³Ý ÝÁ, ÙÇ ³ß˳ï³ÝùÇó ³ÛÉ ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³Ù áõëáõó- ÙÇçáóÝ»ñÇ Ó»éݳñÏÙ³Ý, ϳ٠ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý Ù³Ý ÷á˳¹ñÙ³ÝÁ. µÝáõÛÃÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáõ Édz½áñáõÃÛáõÝ- Ù»ñÓ³íáñ ³··³Ï³ÝÇ û·ïÇÝ ÉáµµÇÝ·Á (³Ý¹ñÏáõÉÇë- Ý»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ñ»ï. Û³Ý ·áñͳñ³ñáõÃÛáõÝÁ), áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ݳ áñ¨¿ »Ã» ¹áõù ϳ٠í³ñÓáõ ³ß˳ïáÕÁ å»ïù ¿ í»ñëïáõ·»ù, å³ßïáÝÇ ¿ Ý߳ݳÏíáõÙ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ, ϳ٠ëïáõ·»ù ϳ٠ëï³Ý³ù ѳÝñ³ÛÇÝ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáó µ³ñÓñ³Ï³ñ· ϳé³í³ñÇã` Ù³ëݳíáñ ë»Ïïáñáõ٠ϳ٠ѳÝñ³ÛÇÝ áõÝ»óí³Íù, ϳ٠ӻ½ ϳ٠í³ñÓáõ (ÝÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ ³é³çÇÝÝ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ ¨ ³ß˳ïáÕÇÝ íëï³ÑíáõÙ ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ ¹ñ³Ù³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ãÇ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ í»ñçÇÝÇë ÙÇçáóÁ ϳ٠ѳÝñ³ÛÇÝ ·áõÛùÁ. Ýϳïٳٵ). »Ã» ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ »Ý ÁÝï³ÝÇùÇ Ù»ñÓ³íáñ ³Ý¹³ÙÇ Ï³Ù ïÝ»óÇ-·áñÍÁÝÏ»- ï³ÉÇë ϳÝ˳ï»ë»É, áñ ³Û¹ ûÏñáõ·Ç ߳ѻñÁ ¨ Ó»ñ ñáç Ýϳïٳٵ áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ ÑëÏáÕáõ- ߳ѻñÁ ϳ٠í³ñÓáõ ³ß˳ïáÕÇ ß³Ñ»ñÁ µ³ËÙ³Ý ÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ϳ٠³Û¹åÇëÇ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç Ï·ïÝí»Ý, ϳ٠ϳëϳÍÇ ï³Ï »Ý ¹ñí³Í. 7 ѳÝÓݳñ³ñáõÙÝ Çñ »ÝóϳݻñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇÝ : »Ã» ³Û¹ ûÏñáõ·Á å»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏÇ í³ñÓáõ ³ß- ˳ï³ÝùÝ ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç Ëáõë³÷Ç ³ß˳- ê³Ï³ÛÝ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý, ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»ÉÇë Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó, ϳ¹ñ³ÛÇÝ áñå»ë½Ç ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ß˳ï³ï»ÕÇ Ñ³Ù³ñ ɳ- ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ϳ٠³Û¹ ÑÇÙ- í³·áõÛÝ Ã»ÏݳÍáõÝ Í³é³ÛÇ ÙdzÛÝ å»ïáõÃÛ³ÝÁ: ݳËݹñÇ Ñ»ï ϳåí³Í µ³ËáõÙÝ»ñÇó: ÈÇÝáõÙ »Ý ¹»åù»ñ, »ñµ ³½·³Ï³ÝÁ, ³Ýï³ñ³- ÏáõÛë, ³Ûë ϳ٠³ÛÝ áñáß³ÏÇ å³ßïáÝÇÝ É³í³- ²Û¹ ûÏñáõ·Á »ñµ»ù ¹Çï³íáñÛ³É Ó»½ ãÇ ¹ÝÇ ·áõÛÝë ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ ³ÝÓÝ ¿, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ³ÛÝåÇëÇ íÇ׳ÏáõÙ, áñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ ¹áõù å³ñ³·³ÛáõÙ å»ïù ¿ ï»Õ ·ïÝÇ ß³Ñ»ñÇ Ñ³í³ë³- Ï·ïÝí»ù Ó»ñ ÁÝï³ÝùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó Ù»ÏÇ, Ó»ñ ñ³ÏßéáõÙÁ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí Ý»åáïǽÙÇ Ï³- Ù»ñÓ³íáñ ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï, ÝáÝÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ¹³éÝ³Ý ³ÝѳÕóѳñ»ÉÇ ³ñ- ϳ٠³ÛÝåÇëÇ íÇ׳ÏáõÙ,áñÇ å³ñ³·³Ûáõ٠ϳñáÕ ·»Éù ¨ Ý߳ݳϻÉ` áñ µ³ñÓñ áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»óáÕ »Ý ¹ñë¨áñí»É Ñáí³Ý³íáñãáõÃÛáõÝ, Ù³ñ¹Ï³Ýó 40 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
ÙÇç¨ µ³ËáõÙÝ»ñ, ³ß˳ï³ÝùÇ ó³Íñ ³ñ¹Ûáõݳ- ¨ ïå³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍíáõÙ, áñ ³Û¹åÇëÇ ¹»å- í»ïáõÃÛáõÝ, í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇ ³ñ¹Ûáõݳí»- ù»ñÇó ß³ï»ñÁ ϳåí³Í ã»Ý »Õ»É ѳϳÇñ³í³Ï³Ý ïáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ Ï³Ù ³ÛÉ ³Ý³éáÕç å³Û- ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ÑÇß³- Ù³ÝÝ»ñ, Ý»ñ³éÛ³É ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý µÝ³- ï³Ïí³Í ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý í»- ·³í³éáõÙ ³Û¹ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ÑÇß³- ñ³µ»ñÛ³É ùÇã áñáßáõÙÝ»ñ Ï»ÝóñÏí»ÇÝ ëïáõ·Ù³Ý ï³Ïí³Í å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: îíÛ³É ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõ- ·áñÍÁÝóóÇ` ¹ñ³Ýó ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ ÝÁ ãå»ïù ¿ áõݻݳ ѳϳ¹³ñÓ áõÅ, »Ã» ÙdzÛÝ ï»Õ ¹³ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ: ã»Ý ·ïÝáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ í»ñáÝßÛ³É ³Ýµ³ñ»Ý- Ø»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ å³ëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: ÜÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ ³Û¹ ûÏ- ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñëï³Ï Ó¨³Ï»ñå»É ¿ÇÝ ¨ ñáõ·Ý` Çñ»Ý Çñ³íáõÝù ¿ í»ñ³å³ÑáõÙ, ÑÇß³ï³Ï- É³í ¿ÇÝ Ñ³ëϳÝáõÙ ³ÛÝ í³ñù³·ÍÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ¨ í³Í ûñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ï³é³åáÕ í³ñÓáõ ³ß˳- Ù»Ãá¹ÇϳÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·ñí³Í í³ñù³Ï³ÝáÝÝ»- ïáÕÝ»ñÇÝ ÷á˳¹ñ»É ³ÛÉ å³ßïáÝ»³Ï³Ý ٳϳñ- ñÁ, áñáÝó Ýå³ï³ÏÝ ¿ Çñ³Ï³ÝáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»- ¹³ÏÝ»ñÇ, ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ë³Ý¹- óáÕ ¨ ѳí³Ý³Ï³Ý ÁÝϳɻÉÇ ß³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ»- Õ³ÏÝ»ñÇ Ï³Ù ³ÛÉ ³ß˳ï³ï»Õ»ñ9: ñÇ, Ý»ñ³éÛ³É Ý»åáïǽÙÁ ¨ §µÉ³ïÁ¦, Ñ»ï ϳå- лﳷ³ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¨ ÁÝó- í³Í ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ: ó³Ï³ñ·»ñáõÙ ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ê³Ï³ÛÝ, ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ Ý»åáïǽÙÁ ¹³ñÓíÇ ß³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¨ ϳñ»ÉÇ ¿ µÝáõó·ñ»É ³ñÛáõݳÏÇó ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³ÝÁ ¨ ÙÇçáóÝ»ñÇÝ, ϳ٠³ÙáõëÝ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»- ÑÇÙÝí³Í ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ ¨ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³- ñÇ Ï³ÝËáñáßÙ³ÝÁ` áõÕÕí³Í ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ï³½Ù³- ï»ùëïáõÙ` Ñáí³Ý³íáñã³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ³ñ¹Ûáõݳ- Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùáõÙ ³½ÝíáõÃÛ³Ý íñ³ ³Û¹ í»ï Çñ³í³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ãÇ »ÝóñÏíáõÙ: ¸ñ³ µ³ËáõÙÝ»ñÇ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëó- ¹»Ù ϳñ»ÉÇ ¿ å³Ûù³ñ»É ëáëÏ áã å³ßïáÝ³Ï³Ý Ý»ÉáõÝ: Ó¨áí. ËáñÑ»Éáí ³ÛÝ Ù³ëÇÝ Ã» Çñ³½»Ïí³Í ¨ Ë»- ɳÙÇï Ù³ñ¹ÇÏ ÇÝãå»ë Ϸݳѳï»Ý ïíÛ³É Ýß³- ݳÏáõÙÁ: ÆÜâ ¾ Ü޲ܲÎàôØ Ðàì²Ü²ìàðâ²Î²ÜàôÂÚàôÜ ºñµ»ÙÝ ³Û¹ ѳñóÁ ϳñáÕ ¿ ÉáõÍí»É ß³ï å³ñ½ Ó¨áí: ºÃ» áñ¨¿ Ù»ÏÁ ¹ÇÙáõÙ ¿ ï³ÉÇë å³ß- Ðáí³Ý³íáñã³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ- ïáÝ ½µ³Õ»óÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ ¨ ³Û¹ å³ßïáÝÇ Ã»Ïݳ- Û³óÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ É³ÛÝ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝ, ù³Ý Ý»åá- ÍáõÝ»ñÇ Ñ»ï ½ñáõÛó ³ÝóϳóÝáÕ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ïǽÙÁ ¨ ¹³ëíáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇÝ, ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳ٠ÙÇ ù³ÝÇëÁ É³í »Ý ×³Ý³- áñáÝóáõ٠ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝÁ ïñíáõÙ ¿ ÁÝÏ»ñÝ»- ãáõÙ ¹ñ³ ѳí³ÏÝáñ¹ÇÝ, ѳÝÓݳÅáÕáíÇ Ýßí³Í ñÇÝ` ³ÝÏ³Ë ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇó, ѳٳå³ï³ë- ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¨ å»ïù ¿ Ññ³Å³ñí»Ý ˳Ýá±õÙ »Ý, ³ñ¹Ûáù, Ýñ³Ýù áñáß³ÏÇ å³ßïáÝáõ٠ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³ß˳ï³ÝùÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõó: ³ß˳ï»Éáõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ: ²Ù»ÝÇó ³é³ç, Ñáí³- Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ÇÝã-áñ å³ÑÇó ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÁ ݳíáñã³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ ¿ ¹ñë¨áñí»É å³ßïá- ¹³éÝáõÙ ¿ ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §µÉ³ï³ÛÇݦ, §·áñÍÁÝ- ÝáõÙ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»ÉÇë, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³ Ï»ñ¦-ÇÝãÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë Ñû·áõï Ýñ³ ÁݹáõÝí³Í ¹ñë¨áñÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ù»Í ¿ ݳ¨ ÇÝù- áñáßáõÙÁ áñ³Ï»É áñå»ë Ñáí³Ý³íáñãáõÃÛáõÝ: ²ÛÝ Ý³Ñ³Û³ó Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùáï³Éáõï Çñ³Ï³- ѳݷ³Ù³ÝùÇ áñáßÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, û áñï»Õ å»ïù ¿ ݳóÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ¹»åù»ñÇó ó³Ýϳó³ÍÇ ³ÝóϳóÝ»É ³½ÝÇí ѳí³ÏÝáñ¹Ç ¨ ϳå»ñÇó û·ï- å³ñ³·³ÛáõÙ: íáÕ Ñ³í³ÏÝáñ¹Ç ÙÇç¨ ë³Ñٳݳ½³ïÇã ·ÇÍÁ, ²Ý·ÉdzÛáõ٠߳ѳ¹Çï³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ, ϳñáÕ »Ý Çñ»Ýù û·ï³·áñÍíáÕ Í³ÝáÃáõÃÛ³Ý µÝáñáßÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Çñ»Ýó ѳñó ï³É. DZÝã ÏÙï³Í»ÇÝ ³Û¹ å³ßïáÝÇÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝ- ѳí³ÏÝáÕ ÙÛáõë ûÏݳÍáõÝ»ñÁ, »Ã» ·Çï»Ý³ÛÇÝ Ý»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý §¹åñáó³Ï³Ý ÑÇÝ ÷áÕÏ³å¦ í»ñáÝßÛ³É Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ Ï³Ù §¹åñáó³Ï³Ý ÑÇÝ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ ³ÏáõÙµ¦, éáõë- Ñ»ï ûÏݳÍáõÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý ϳå»ñÇ Ý»ñÝ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý §µÉ³ï¦ µ³éÁ: ²ÙµáÕç ³ß- Ù³ëÇÝ: ØÛáõë ³Û¹ ûÏݳÍáõÝ»ñÁ ïíÛ³É å³ßïá- ˳ñÑáõÙ Ï³Ý »ñÏñÝ»ñ, áñï»Õ ϳå»ñÇ û·Ýáõ- ÝáõÙ Ý߳ݳÏÙ³Ý ÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ Ïѳٳñ»Ç±Ý, ÃÛ³Ùµ ¨ ã³ñ³ß³Ñٳٵ ¹Ç½í»É »Ý ³ÙµáÕç³Ï³Ý ³ñ¹Ûáù, ³Ý³ñ¹³ñ: ºÃ» ïíÛ³É ¹»åùáõÙ Ï³Ý Ï³ë- ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ: ´³í³Ï³Ý ¿ µ»ñ»É ÆÝ¹áÝ»½Ç³- ϳÍÝ»ñ, ³å³ ³Û¹ ѳñóÁ Ïϳñáճݳ±Ý ùÝݳñ- ÛáõÙ §µÉ³ïǦ û·ï³·áñÍÙ³Ý µ³½Ù³ÃÇí ûñÇݳÏ- Ï»É Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ Ùݳó³Í ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ: ²Ýßáõßï, Ý»ñ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, »ñµ »ñÏÇñÁ ·ïÝíáõÙ ¿ñ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Édzϳï³ñ ó- ·»Ý»ñ³É êáõѳñïáÛÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñùá: ê³- ÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ ³ÛÝ ³éáõÙáí, ÇÝãÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ϳÛÝ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝï»Õ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³- ѳÝÓݳÅáÕáíÇ Ù»Ï Ï³Ù ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ñ»ï Ù³¹ñáõÙÁ ¹áõñë ã¿ñ ·³ÉÇë ûñ»ÝùÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó, ѳí³ÏÝáñ¹Ç ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µÝáõÛÃÇÝ, ¨ Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 41
³Û¹ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³ÝÁ ëϽµáõÝùÝ»ñáí ¨ ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñáí: ²ã³éáõÃÛ³Ý Çñ³½»Ï»ÉáõÝ: ¨ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³ñóáõ٠ϳëϳÍÝ»ñÇó Ëáõë³- ØÛáõë ÏáÕÙÇó, »Ã» ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ã»ÏݳÍáõÝ ÷»Éáõ ѳٳñ` å³ßïáÝÁ ½µ³Õ»óÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ Ñ³- ѳÛïÝÇ ¿ áñå»ë áÕç³ÙÇï í³ñù³·ÍÇÝ Ñ»ï¨áÕ í³Ý³Ï³Ý ¹ÇÙáõÙ³ïáõÝ å»ïù ¿ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³éÝ- ½·áõß³íáñ Ù³ñ¹, ϳñ»ÉÇ ¿ íëï³Ñ ÉÇÝ»É, áñ ݳ ãáõÃÛáõÝ ãáõݻݳ ³Û¹ å³ßïáÝáõÙ í³ñÓí»Éáõ; ·áñ- ÏÝ߳ݳÏíÇ ³Û¹ å³ßïáÝáõÙ: ÍÁÝóóÇ áñ¨¿ ÷áõÉÇ: ¸ñ³ Ù»ç ¿ ÙïÝáõ٠ѳí³Ý³- ²Ù»Ý µ³Ý ϳñ»ÉÇ ¿ ѳݷ»óÝ»É íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ï³Ý Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷Ù³Ý Ù»ç ÙïÝáÕ ³ÝÓÇ ËݹñÇÝ: ÐÇÙÝ³Ï³Ý Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ ³Ûë å³ñ³- ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ, ·áí³½¹³ÛÇÝ Ñ³Ûï³- ·³ÛáõÙ ³ÛÝ ¿, áñå»ë½Ç ÁݹáõÝí»Ý ûñÇÝ³Ï³Ý áñá- ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙÁ ϳ٠·ñ³ËáëÝ»ñÇ, ݳ- ßáõÙÝ»ñ` ÇÝãå»ë Ùݳó³Í µáÉáñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ ï»- ËÁÝïñ»ÉÇ ¹ÇÙáõÙ³ïáõÝ»ñÇ Ñ»ï ë»ñï ϳå»ñÇ Ñ³ë- ë³ÝÏÛáõÝÇó, ³ÛÝå»ë ¿É ɳÛÝ Ñ³ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ï³ïÙ³Ý Ñ³Ýñ³×³Ý³ã åñ³ÏïÇϳÛÇÝ Ý³Ë³å³ï- ϳñÍÇùáí: ñ³ëïí»ÉÁ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·ñ³ËáëÇÝ å»ïù ¿ ïñíÇ úñ»ÝùÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñå»ë½Ç áñáß å³ß- ÁÝïñáõÃÛ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ÙǨÝáõÛÝ ïáÝÝ»ñáõÙ Ý߳ݳÏáõÙÁ ϳï³ñíÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñ³ñóÁ, ¨ µáÉáñ ѳñó»ñÝ áõ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÏáÝÏñ»ï å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ ÏáÕÙÇó: ÷³ëï³ÃÕóíáñí³Í ÉÇÝ»Ý: ²ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³Û¹ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÝ Çñ»Ý ³ñ³ï³íáñí³Í Ͻ·³ ïíÛ³É å³ßïáÝÇ Ñ³Ù³ñ ´áÉáñÇÝ, áõÙ ¹³ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿, å»ïù ¿ å³ñ½ »Ýó¹ñÛ³É Ã»ÏݳÍáõÇ Ñ»ï Çñ ÷áËѳñ³µ»ñáõ- ÉÇÝÇ, û áñ ³ÝÓÝ ¿ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ÏñáõÙ ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ, ÝÁßí³Í å³ßïáݳ- ³Û¹ ·áñÍÁÝóóáõÙ ÁݹáõÝíáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý áñáßáõÙ- ï³ñ ³ÝÓÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ, û ÇÝã »Ý Çñ»ÝóÇó é»É ãÙ³ëݳÏó»Éáõ ³ÛÝ å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳϻÉáõ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ, ѳٳñ ûÏݳÍáõÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ, áñÇ áñáÝù å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý ³Û¹ å³ñ³·³ÛáõÙ: ÐÇß³- Ù³ëÇÝ ËáëíáõÙ ¿: ܳ ϳñáÕ ¿ ݳ¨ Ó¨³Ï³Ý ³Ý- ï³Ïí³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ó¨³Ï³Ýáñ»Ý Ï³Ë ËáñÑáõñ¹ ѳÛó»É ÝáõÛÝåÇëÇ Ï³Ù ³í»ÉÇ ·ñ³Ýóí³Í ÉÇÝ»Ý, ¨ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ÁÝ- µ³ñÓñ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ¹Çñù ½µ³Õ»óÝáÕ ³ÛÉ å³ß- ¹áõÝí³Í áñáßáõÙÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ÁݹáõÝÙ³Ý ß³ñų- ïáݳï³ñ ³ÝÓÇó` ³ÛÝ ³éáõÙáí, û ÇÝãå»ë å»ïù éÇÃÝ»ñÁ »Ýóϳ »Ý Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý áñå»ë ÷³ë- ¿ ïíÛ³É å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏáõ٠ϳï³ñ»É, ¨ ·áñ- ï³ÃÕûñ: Í»É ïñí³Í ËáñÑñ¹ÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý10: ÆÝãå»ë ¨ ÑÙïáñ»Ý ϳñ·³íáñí³Í ϳé³- ê³Ï³ÛÝ, í»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, ß»ßï³¹ñáõÙÁ ϳ- í³ñÙ³Ý µáÉáñ ³ÛÉ ³ëå»ÏïÝ»ñáõÙ, ѳßí³éÙ³Ý ï³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇÝ å³ï³ë˳ݻÉáõ áõ- ·ñ³ÝóáõÙÝ»ñÇ áñ³ÏÛ³É í³ñáõÙÁ ¨ë µ³ñÓñ³óÝáõ٠ݳÏáõÃÛ³Ý íñ³, áñ áñáßáõÙÝ ÁݹáõÝ»É ¿ ³é³Ýó` ¿ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ¨ ÁݹɳÛÝáõÙ ¿ »Ýó- å³ßïáÝáõÙ ³ß˳ï»Éáõ ѳٳñ ûÏݳÍáõÇ åÇ- ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù³ëßﳵݻñÁ: ²ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ï³ÝÇáõÃÛáõÝÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ: àñáßáõÙ ÁݹáõÝáÕ áñï»Õ ³éϳ ¿ ÏɳÝÝ»ñÇ Ï³Ù ÙÇ ù³ÝÇ ë»ñáõݹݻ- ³ÝÓÇ Ñ»ï ûÏݳÍáõÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý ñÇó ϳ½Ùí³Í ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳÏÇ ×Ýßáõ٠ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ÷³ëïÁ, ÙÇ- ³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó íñ³, áñáÝù Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý áñá- ³Ý·³Ù³ÛÝ ³ñ¹³ñ³óÇáñ»Ý ϳé³ç³¹ñÇ ³Û¹ ßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇÝ, áÕç³ÙÇï ËݹñÇ ßáõñç µ³Ý³í»×Ç ëÏǽµÁ: ÏÉÇÝÇ Ó¨³Ï³Ýáñ»Ý ѳí³ëï»Ý ³ÛÝ ÷ë³ïÁ, áñ å³ßïáÝÁ ½µ³Õ»óÝ»Éáõ ѳٳñ ¹ÇÙáõÙ³ïáõÝ»ñÇó ¨ áã Ù»ÏÝ Çñ»Ýó ³½·³Ï³ÝÁ ϳ٠Çñ»Ýó ѳÛïÝÇ ä²ÞîàÜ ÜÞ²Ü²ÎºÈÆê ÆÜâäºê Êàôê²öºÈ ³ÝÓ ã¿, ϳ٠¿É ѳϳé³Ï ¹»åùáõÙ ÉñÇí Ññ³Å³ñ- ܺäàîÆ¼ØÆò ºì í»Ý ÑÇß³ï³Ïí³Í ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáõ- Ðàì²Ü²ìàðâ²Î²ÜàôÂÚàôÜÆò ÃÛáõÝÇó:
ÆÝãå»ë å»ï³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ëݳíáñ ë»Ï- ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ëñ³Ëáõë»É Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ: ¶áí³½- ïáñÇ Ýϳïٳٵ ÏÇñ³é»ÉÇ` Ý»åáïǽÙÇó ¨ Ñáí³- ¹³ÛÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳ½Ùí»Ý ³ÛÝ- ݳíáñã³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó Ëáõë³÷»Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å»ë, áñå»ë½Ç µ³í³ñ³ñ ã³÷áí ³ñï³óáÉ»Ý å³ß- ëϽµáõÝùÝ»ñÝ »Ý11. ïáÝÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ¨ ³é³í»É³- ·áõÛÝë ³í»É³óÝ»Ý Ñ³í³Ý³Ï³Ý ѳí³ÏÝáñ¹Ý»ñÇ ³Ý³ã³éáõÃÛáõÝÁ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ»Éáõ ¨ å³ßïá- ÃÇíÁ: êáíáñ³µ³ñ ·áí³½¹³ÛÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝ- ÝÇ Ñ³Ù³ñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý µáÉáñ ·áñ- Ý»ñÇ ï»Õ³¹ñáõÙÁ å»ïù ¿ Ñ»ï³åÝ¹Ç å³ßïáÝÇ Ñ³- ÍÁÝóóÝ»ñáõÙ: ¸³ ß³ï Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ í³ÏÝáñ¹Ý»ñÇ ÃíÇ ³í»É³óÙ³Ý Ýå³ï³Ï: ´³óÇ ³ÛÝ ³éáõÙáí, áñå»ë½Ç å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ í³ñ- ³Û¹, ÙÇÝ㨠³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ»Éáõ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÙÇ- Óáõ ³ß˳ïáÕÝ»ñÝ Çñ»Ýó ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý å³ñïùÁ çáó³éáõÙÝ»ñÇÝ ³ÝóÝ»ÉÁ, å»ïù ¿ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ã³- ϳï³ñ»Ý` ջϳí³ñí»Éáí µ³ñÓñ µ³ñáÛ³Ï³Ý ÷³ÝÇßÝ»ñÁ »ÝóñÏ»É í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, 42 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
áñå»ë½Ç ³å³ÑáííÇ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳Ï, áñÇ å»ñÇ ³ëïÇ׳ÝÁ å»ïù ¿ ·ñ³íáñ ³ñӳݳ·ñíÇ ÙÇÝ㨠å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¹ñ³Ýù ѳíáõñ å³ïß³×Ç ³ñï³óá- ûÏݳÍáõÇ Ñ»ï ½ñáõÛóÝ ³ÝóϳóÝ»ÉÁ ¨ ¹³éݳ ³ß- É»Ý ïíÛ³É å³ßïáÝÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ¨ ˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý Ù³ëÇÝ ·áñÍÇ ÙÇ Ù³ëÁ: Áݹ·ñÏ»Ý ¹ñ³ ½µ³Õ»óÙ³Ý Ñ³í³ÏÝáñ¹Ý»ñÇ ³Ù»- ä»ïù ¿ ÁÝÓ»éíÇ ÁݹáõÝí³Í áñáßáõÙÝ»ñÇ µáÕáù³ñÏ- ݳɳÛÝ ßñç³Ý³ÏÁ: êáëÏ µ³ó³éÇÏ Ñ³Ý·³Ù³Ýù- Ù³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ: ä³ßïáÝáõÙ ãÝ߳ݳÏí³Í` Ý»ñáõÙ å»ïù ¿ ½³Ýó ³éÝ»É Çñáù Ùñó³ÏóáõÃÛ³ÝÁ ¹ñ³ ½µ³Õ»óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹ÇÙáõÙ ïí³Í ³ÝÓÇÝù, áí- Ýå³ëïáÕ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ó»éݳñÏáõÙÁ: ÜÙ³Ý Ñ³Ý·³- ù»ñ ·ïÝáõÙ »Ý, áñ ãÇ å³Ñå³Ýí»É ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ- Ù³ÝùÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ áñáßáõ٠ϳ۳ó- Ù³Ý å³ïß³× Ï³ñ·Á, å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Ñ³Ù³å³- ÝáÕ ³ÝÓÁ å»ïù ¿ ÑÙïáñ»Ý Ý»ñϳ۳óÝÇ å³ßïáÝáõÙ ï³ëË³Ý ³ïÛ³Ý µáÕáù Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Ñݳñ³íá- áõÕÕ³ÏÇ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇ Ñ³ëϳݳÉÇ ¨ ϳëϳÍ- ñáõÃÛáõÝ` ÑÇßÛ³É ·áñÍÁÝóóÇ ¨ ¹ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ý»ñ ãѳñáõóáÕ å³ï׳éÝ»ñÁ: ³ÝÏ³Ë í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõ ѳٳñ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³å³Ñáí»É ³é³í»É³·áõÛÝ Ù³ïã»ÉÇáõ- ÃÛáõÝ: ÎáéáõåódzÛÇ ³é³ç³óÙ³Ý éÇëÏÁ ÏѳëÝÇ Ýí³½³·áõÛÝÇ, »Ã» Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³ÝÁ Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØÜºðÆ ìÆÖ²Ð²ðàôÚò вðòºðÀ` äºî²Î²Ü êºÎîàðÆò ̲è²ÚàÔ²Î²Ü Ýå³ëïáÕ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý Çñ³Ï³Ý³ó- ²ÜÒܲβ¼ØÆ ²¼²îìºÈàô ¸ºäøºðàôØ 12 íáõÙ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ »Ý ÏÇñ³éíáõÙ ³ÛÝ ¹»åù»- ñáõÙ, »ñµ ѳñÏ ¾ ÉÇÝáõÙ ·áñÍ áõÝ»Ý³É ß³Ñ»ñÇ µ³- ޳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ÉáõÍ»- ËáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï: ²ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý ¨ å³ßïáÝÇ ÉÇë ¿°É ³í»ÉÇ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ Ó»éù µ»ñáõÙ ³ÛÝ Ñ³Ù³ñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí Çñ µá- ѳñóÁ, û ÇÝã ¿ ï»ÕÇ áõÝ»ÝáõÙ, »ñµ å»ï³Ï³Ý ͳ- Éáñ áñáßáõÙÝ»ñáõÙ ßÇï³ÏáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõ- é³ÛáÕÁ ³½³ïíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ¨ ÝÁ å³Ñå³ÝáÕ í³ñã³Ï³½ÙÁ ÏËáõë³÷Ç Í³é³Ûá- ³ß˳ï³ÝùÇ ¿ ³ÝóÝáõÙ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ: Õ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇÝ ³ÛÝ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»- ¸³ ÙÇ ù³ÝÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É áã ×Çßï óáõóáõÙÝ»ñ ï³Éáõó, áñáÝó ѻ勉ÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿: ²ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³å³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ïñíáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ»ÉÇë µ³ñÓñ³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ ѳÝ- ¨ å³ßïáÝÇ Ñ³Ù³ñ ûÏݳÍáõÝ»ñ ÁÝïñ»ÉÇë: ´³óÇ ·»óÝáõÙ »Ý §³å³Ëáßáñ³óٳݦ ¨ Ù³ëݳíáñ ë»Ï- ¹ñ³ÝÇó, ³ÛÝ áõñÇßÝ»ñÇÝ Ï½ñÏÇ ³é³Ýó µ³í³ñ³ñ ïáñÇÝ áñáß ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ÷á˳ÝóÙ³Ý: ²ñ¹- å³ï׳éÝ»ñÇ, ѳÛï³ñ³ñí³Í ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹- ÛáõÝùáõÙ, ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ³í»ÉÇ å³Ï³ë Ýϳ- Ý»ñÇÝ ¨ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³Ï³é³Ï ·áñÍ»- ï»ÉÇ »Ý ¹³éÝáõÙ ³í³Ý¹³µ³ñ ÙÇÙÛ³ÝóÇó ½³ï- Éáõ ÑÇÙù»ñÇó: ê³Ï³ÛÝ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ý߳ݳ- íáÕ` å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»- ÏáõÙ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙ: ñÇ ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»- ÐÇÙÝ³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõÙ ÙÇßï ¿É å»ïù ¿ ñÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ÜÙ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÉÇÝÇ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ: ųٳݳÏÇ ¨ áõÅ»ñÇ Ýí³½³- ѻ勉Ýùáí ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ å»ï³Ï³Ý å³ß- ·áõÛÝ Í³ËëáõÙ å³Ñ³ÝçáÕ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ïáÝ۳ݻñÁ ¿´É ³í»ÉÇ »Ý ѳÏí³Í Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ϳñáÕ ¾ ˳Ëï»É ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ»Éáõ ·áñÍÁÝó- å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÁ ãѳ- óÇ ³½ÝÇí µÝáõÛÃÁ: ²ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ»ÉÇë ¨ å³ß- Ù³ñíÇ Çñ»Ýó »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ϳñÇ»ñ³Ý, ³ÛÉ ïáÝÇ Ñ³Ù³ñ ûÏݳÍáõÝ»ñ ÁÝïñ»ÉÇë ÏÇñ³éíáÕ Ñ³ñóÁ ¹Çï³ñÏáõÙ »Ý ³ÛÝå»ë, áñå»ë½Ç Çñ»Ýó ³ß- ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ³½ÝÇí µÝáõÛÃÝ ³å³Ñáí»- ˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ å³ñ- Éáõ ѳٳñ í³ñã³Ï³½ÙÁ å»ïù ¿ áõݻݳ ѳëï³ï- µ»ñ³µ³ñ ³Û¹ »ñÏáõ ë»ÏïáñÝ»ñÇó Ù»ÏÇó ÷á˳¹ñ- í³Í é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹- í»Ý ÙÛáõëÁ: Ý»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ñëï³Ï Ó¨³Ï»ñåí³Í àñå»ë½Ç å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ³½³ï- ë³ÝÏódzݻñ: ä»ïù ¿ ѻ層É, áñå»ë½Ç ³ÝÑñ³Å»ß- í³Í å»ï³Ï³Ý ջϳí³ñÝ»ñÁ ã·³ÛóÏÕí»Ý ϳ- ïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝáÕ ³ÝÓÇÝù ÏÇ- é³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ Çñ»Ýó ϳå»ñÝ û·ï³·áñÍ»Éáí, ñ³é»Ý ³Û¹ ë³ÝÏódzݻñÁ: ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ ѳÛï- å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ×Çßï Ùáï»óáõÙ Ù³ëݳíáñ ë»Ïïá- ݳµ»ñ»É »Ý, áñ å³ßïáÝÇ Ñ³Ù³ñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ ñáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñÙ³Ý Ýϳïٳٵ: ²Û¹- ÁÝïñáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ Ù³ëݳÏóáÕ ³ÝÏ³Ë åÇëÇ Ùáï»óÙ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, ÙÇ ÏáÕÙÇó, Ýí³- ³ÝÓ³Ýó ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇáñ»Ý ½»óÝáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ³é³ç³óÙ³Ý íï³Ý·Ç Ýå³ëï»É ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ ³½ÝÇí µÝáõÛÃÇ ³å³- Ù³ëßﳵݻñÁ, ÇëÏ ÙÛáõë ÏáÕÙÇó, ³í»ÉÇ å³Ï³ë ÑáíÙ³ÝÁ: ²ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý Ñ³ñó»áí ѳÝÓ- ·³ÕïÝÇ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ó³Ýϳó³Í ËáñÑñ¹³å³Ñ³- ݳÅáÕáíÇ ÑÇß³ï³Ï³Í ³ÝÏ³Ë ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ãå»ïù Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ïÇñ³å»ï»É ¿ ѳÛïÝÇ ÉÇÝ»Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ Ùݳó³Í ³Ý¹³Ù- ³ß˳ï³ÝùÇó ³½³ïí³Í å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÁ, Ý»ñÇÝ: ºÃ» ³Û¹ å³ÛÙ³ÝÇ ³å³ÑáíáõÙÁ Ñݳñ³- ¨ áñÇ ëï³Ý³ÉáõÝ Ï³ñáÕ ¿ÇÝ Ó·ï»É Ù³ëݳíáñ íáñ ã¿, ³å³ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ë»ÏïáñÇ Ùñó³ÏóáÕ ·áñͳñ³ñ ßñç³ÝÝ»ñÁ: ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³ÝÏ³Ë ³Ý¹³ÙÇ` ³Û¹ ѳÝÓݳ- ¼µ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ï»ë³ÏÁ, áñÁ ϳñáÕ ¿ ³é³ç ÅáÕáíÇ ÙÛáõë ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ñ»ï ͳÝáÃáõÃÛ³Ý ¨ ϳ- µ»ñ»É ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ, ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ½µ³Õ- Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 43
í³ÍáõÃÛ³Ý ³ÛÝ ï»ë³ÏÁ, áñÝ áõÝÇ ë»ñï ϳ٠Ýñ³Ýó ³ß˳ï³ÝùÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»Éáõ ·ñ³Ýóí³Í ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ùµ ûÅïí³Í ϳå Ù³ñ- Ó·ïÙ³Ý ÙÇçáóáí ϳ٠Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ͳé³Ûáõ- ¹áõ` áñå»ë å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ, ݳË- ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ïáõóÙ³Ý ÙÇçáóáí: ÏÇÝ å³ßïáÝÇ Ñ»ï: ºÃ» ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å»ï³Ï³Ý ̳é³ÛáõÃÛáõÝÇó Ñ»é³ó³Í ϳ٠ѳëïÇùÝ»ñÇ å³ßïáÝÛ³Ý Ñ³ÝáõÝ Çñ ë»÷³Ï³Ý ϳñÇ»ñ³ÛÇ ã³- Ïñ׳ïÙ³Ý å³ï׳éáí ³½³ïí³Í å»ï³Ï³Ý å³ß- ñ³ß³ÑáõÙ ¿ Çñ ¹ÇñùÁ` Çñ ѳٳñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ- ïáÝ۳ݻñÇÝ ÏñÏÇÝ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ»ÉÁ ϳ٠³ß- Ý»ñ ëï³Ý³Éáõ Ýå³ï³Ïáí, ÉÇÝÇ ¹³ ¹Çï³íáñÛ³É Ë³ï³ÝùáõÙ ÝáñÇó Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ: êñ³Ýó ÃíÇÝ Ï³- ϳ٠áã ·Çï³Ïóí³Í, µ³ó³ë³µ³ñ ¿ ³½¹áõÙ å»- ñáÕ »Ý ¹³ëí»É. ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ýϳïٳٵ ³) ³ñÓ³ÏÙ³Ý ßé³ÛÉ Ýå³ëï ëï³óáÕ ¨ ÏñÏÇÝ, ³ß- ѳÝñáõÃÛ³Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý íñ³: ˳ï³ÝùÇó ³½³ïÙ³Ý Ýå³ëïÇ å³Ñå³Ýٳٵ, áã Ø³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ ½µ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý áÉáñ- å³ï³ë˳ݳïáõ å³ßïáÝáõÙ å»ï³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ïáõ٠ϳÝ, ³éÝí³½Ý, ãáñë ÑÇÙÝ³Ï³Ý µÝ³·³í³é- ÃÛ³Ý í³ñÓíáÕ Õ»Ï³í³ñ ϳ½ÙÇ å³ßïáݳï³ñ ³Ý- Ý»ñ, áñáÝù ѳݷ»óÝáõÙ »Ý ߳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ ÓÇÝù, Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý, ¨ áñáÝù ³ñųÝÇ »Ý µ) å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇó ³ñ- ¹Çï³ñÏÙ³Ý. Ó³Ïí³Í ¨ ³ÝÙÇç³å»ë, ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ³ïñáõ- ÃÛ³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¹ñáõÛùÝ»ñáí, áñå»ë ËáñÑñ¹³ïáõ- ä»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, áíù»ñ ½µ³Õ»ó- Ý»ñ ϳ٠ϳå³É³éáõÝ»ñ Ý»ñ·ñ³ííáÕ å»ï³Ï³Ý ñ³Í å³ßïáÝáõÙ ·ïÝí»Éáõ ųٳݳϳÁÝóóùáõÙ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù` ÑÇÙݳϳÝáõÙ ÝáõÛÝ ³ß˳- Çñ»Ýó í³ñù³·ÇÍÁ ÷áËáõÙ »Ý ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë- ï³ÝùÁ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ, ½Ç Çñ»Ýó ³å³·³ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñÙ³Ý Ñ³- ·) å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, áñáÝù áñáßáõÙ Ù³ñ ëï»ÕÍ»Ý ³é³í»É µ³ñ»Ýå³ëï Ñ»é³ÝϳñÝ»ñ: »Ý ¹³éÝ³É µÇ½Ý»ëÙ»Ý ç³ÝáõÙ »Ý ³ß˳ï³Ýù ëï³- ²Û¹åÇëÇ í³ñù³·ÇÍÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Ñ³ë³- Ý³É Çñ»Ýó ݳËÏÇÝ ·áñͳïáõÇ Ùáï` Çñ»Ýó ³ß˳- ñ³Ï³Ï³Ý µ³ñûñáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³- ï³ÝùÇó ³½³ïÙ³Ý Ýå³ëïÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³Ù³ÉÇñ Ñ»ñÇ ·»ñ³¹³ëÙ³Ý, ³é³ÝÓÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ- ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõó Ñ»ïá: ۳ݻñ ³ÛÝù³Ý ¿É ã»Ý ³Ýѳݷëï³ÝáõÙ Çñ»Ýó å³ß- ïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ²Û¹ µÝ³·³í³éáõ٠߳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ` Çñ»Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ï³ñÇ»ñdzÛÇ ß³Ñ»ñÇÝ Ï³ÝËÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÁ ãÇ Ï³ñáÕ ³ñ¹Ûáõݳí»- Ýå³ëï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, Ù³ëݳíáñ ѳïí³ÍÇ ·áñ- ïáñ»Ý ÉáõÍí»É í³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ùµ: ͳïáõÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ÙÇïáõÙݳíáñ Ñá·³- ì»ñçÇÝÝ»ñë Ù³ñ¹Ï³Ýó íñ³ Çñ»Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ÍáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñÙ³Ý Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ Ù³ëݳÏÇá- ÏáñóÝáõÙ »Ý å³ßïáÝÇó ³½³ïí»Éáõ ųٳݳÏ, ñ»Ý áñ¨¿ ÏáÝÏñ»ï ѳñóÇ ÉáõÍٳٵ ½µ³ÕíáÕ ³Ý- ³ÛëÇÝùÝ` Ñ»Ýó ³ÛÝ å³ÑÇÝ, »ñµ ³Û¹ ¹ñáõÛÃÝ»ñÝ ÓÇÝù. ϳ٠µ³ó³Ñ³Ûï ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛáõÝÁ, »ñµ å»- ëÏëáõÙ »Ý ³éÝãí»É ·áñÍÇÝ ¨ áõÝ»Ý ½·³ÉÇ Ý߳ݳ- ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý ËݹñáõÙ ¿ Çñ»Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ÏáõÃÛáõÝ: ²Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ å»ïù ¿ ³é³ÝÓݳóÝ»É ÁݹáõÝ»É` áñáß³ÏÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ïáõóÙ³Ý »ñ»ù ѳÝñ³×³Ý³ã Ùáï»óáõÙÝ»ñ. ÷á˳ñ»Ý: ܳËÏÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, áíù»ñ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳé³í³ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ Ï³ñáÕ ¿ Çñ»Ýó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ- Ùß³Ï»É í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇÝ ³éÝãíáÕ ÏáÝÏñ»ï ï³ñ»Éáõ ÁÝóóùáõÙ ëï³ó³Í ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ` ³ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ³Ûë ϳé³í³ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ ³åûñÇݳµ³ñ ϳ٠³ÛÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ Ñ»é³ÝáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý û·ï³·áñÍáõÙ »Ý Çñ»Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ë»ÏïáñÇó: ²Û¹ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ ϳ٠³ÛÉ ³ÝÓÇ Ï³Ù ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ ÝϳïÇ ³éÝí»Ý éÇëÏÇ ³ëïÇ׳ÝÁ, áñÇÝ »ÝóñÏ- ѳٳñ: ²Û¹ Çñ³íÇ׳ÏÇÝ ãÇ ¹³ëíáõÙ ³ÛÝ ï»Õ»- íáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ áñ¨¿ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ- ϳïíáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ¹³ñÓ»É ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÇ ïÇ- Û³ÛÇ` Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ ³ß˳ï³Ýù ëï³Ý³Éáõ ñ³å»ï³Í ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ Ñ³Ý- ¹»åùáõÙ, ¨ Ýßí³Í é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñݳñ³- ñ³·áõÙ³ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ¨ ϳñáÕ ¿ ûñÇÝ³Ï³Ý ÑÇÙáõÝù- íáñ Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³ÝÁ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ý»ñáí û·ï³·áñÍí»É ³ÛÉ ³ß˳ï³Ýù/å³ßïáÝ ëï³- ³å³·³ ³ß˳ï³ÝùÇ íñ³. ûñÇݳÏ` Ý»Õ Ù³ëݳ·Ç- ݳÉáõ ѳٳñ: ï³Ï³Ý ûùáõÙáí µ³ñÓñáñ³Ï åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÇ Ü³ËÏÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, áíù»ñ íñ³: ÷áñÓáõÙ »Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»É å»ï³Ï³Ý å³ß- ²Ýѳï³Ï³Ý í³ñÓÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ïáÝ۳ݻñÇ íñ³: ²Ûë ß³ñùÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¹³ë»É ݳË- ÙïóÝ»É ÏáÝÏñ»ï ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ: (ê³Ï³ÛÝ ÏÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó áñáß »ñÏñÝ»ñ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý ³å³·³ í³ñÓáõ ³ß- Çñ»Ýó ݳËÏÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ï³Ù »ÝóϳݻñÇ Ë³ï³ÝùÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý Ýϳïٳٵ ×ÝßáõÙ ·áñͳ¹ñ»ÉÁ` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë- Çñ³íáõÝùÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ, ¨ ¹³ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É ½Ç ëïÇå»Ý Ýñ³Ýó ·áñÍ»Éáõ ³Ý³ñ¹³ñ Ï»ñåáí` µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý): 44 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
γñ»ÉÇ ¿ ÁݹáõÝ»É Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ûñ»Ýë¹ñáõ- áñáõÙ Ýñ³Ýù ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý áñå»ë §µ³ñÓñ³- ÃÛáõÝ, Ñ»Ýó ³Û¹ ׳ݳå³ñÑáí »Ý ·Ý³ó»É ÙÇ ß³ñù ·áõÛÝ ûÕ³ÏÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñ¦: ²ØÜ-Ç ³Û¹ ѳٳϳñ- »ñÏñÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, áõß³¹Çñ ѻ層É` áñ- ·Á µ³½Ù³ëïÇ×³Ý ¿. ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ë³Ñٳݳí- å»ë½Ç ³Û¹ ûñ»ÝùÝ»ñáõÙ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ õ³ÏáõÙÝ»ñ` ݳ˳ï»ëí³Í ßñç³Ý³Ïáí, áñáÝù ѳëóí»Ý Ýí³½³·áõÛÝÇ ¨ ¹ñ³Ýù Ù³ñ¹Ï³Ýó íñ³ ï³ñ³ÍíáõÙ »Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ã¹ñí»Ý ³é³Ýó ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý13: ͳé³ÛáÕÇ íñ³: ²ÝÓݳϳ½ÙÇ å³ßïáÝ»³Ï³Ý ϳñ·Ç µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÑÇßÛ³É ë³Ñٳݳ- ²Ýßáõßï, å»ïù ¿ ³å³Ñáí»É ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ- ÷³ÏáõÙÝ»ñÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ¹³éÝáõÙ »Ý ¿É ³í»ÉÇ ×³Ï, áñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó` ͳÝñ³µ»éÝÇã: å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ³ß˳ï³ÝùÇó ³½³ïí»Éáõó ´³ñÓñ³·áõÛÝ ûÕ³ÏÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ å³ñï³- Ñ»ïá í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»- íáñ »Ý å³Ñå³Ý»É ÙÇ ù³ÝÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ. ñÁ ѳٳã³÷ ÉÇÝ»Ý Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Çñ íñ³ í»óíáÕ éÇëÏ»ñÇÝ: ºÉÝ»Éáí ³Û¹ Ýϳï³éáõÙÝ»- óÙ³Ñ ³ñ·»ÉáõÙ (·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñ- ñÇó, ³íëïñ³ÉÇ³Ï³Ý Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ¿Éë ݳ- ÙÇÝÝ»ñÇ µáÉáñ ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ íñ³ ï³ñ³ÍíáÕ) Ý»ñ- Ñ³Ý·Ç å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ ϳ۳óÝ»Éáõ ó³Ýϳó³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ` ³ÛÝ Ñ³Ý·»óÇÝ ³ÛÝ Ñ»ïÝáõÃÛ³Ý, áñ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ ³é³ñϳÛáí, ѳñóáí ϳ٠·áñÍáí, áñáÝóáí Ýñ³Ýù É³í³·áõÛÝ Ùáï»óáõÙÁ ѳñóÇ ÉáõÍáõÙÝ ¿ Ûáõñ³- ½µ³Õí»É »Ý áñå»ë ¹³ßݳÛÇÝ Ï³ñ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝ- ù³ÝãÛáõñ ³é³ÝÓÇÝ ¹»åùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: Üñ³Ýù ѳ- Ý»ñÇ Í³é³ÛáÕ, Ù³ñ»óÇÝ, áñ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ýáõ- »ñÏáõ ï³ñáí ³ñ·»ÉáõÙ Ù³ëݳÏó»Éáõ ³ÛÝ ·áñÍ»ñÇÝ, ÃÛ³ÝÝ ëå³éݳóáÕ íï³Ý·Ç ٳϳñ¹³ÏÝ ³ñ¹³- áñáÝóáí ÑÇßÛ³É Í³é³ÛáÕÝ»ñÁ ·áõó¨ ã»Ý ½µ³Õí»É, ñ³óÝáÕ Ñ³Ý·³Ù³Ýù Ïͳé³ÛÇ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³Ï³ÛÝ áñáÝó ѳٳñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý å³ï³ë˳- ¨ ·áñÍ»ñÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï í³ñÙ³Ý ³ÛÝ Ù³ëß- ݳïíáõÃÛáõÝ »Ý Ïñ»É, ﳵݻñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ³ß- Ù»Ï ï³ñáí ³ñ·»ÉáõÙ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×Ûáõ- ˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý Ñ³ñ- ÕÇ ó³Ýϳó³Í Ý»ñϳ۳óáõóãÇ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ óáõÙ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ ÙïóÝ»ÉáõÝ, áñáÝù áñ¨¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ, ³éÝãíáõÙ »Ý ݳËÏÇÝ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ù»Ï ï³ñáí ³ñ·»ÉáõÙ Ý»ñϳ۳óÝ»É áñ¨¿ ûï³ñ»ñÏñÛ³ µ³½Ù³ÃÇí ϳﻷáñdzݻñÇÝ: ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ Ï³Ù áñ¨¿ ѳëï³ïáõÃÛáõÝ §ØÇ- ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÇ ó³Ýϳó³Í ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ù³ñÙÝÇ Ñ»ï ϳåí³Í ¨ û·ÝáõÃÛáõÝ Ï³Ù ËáñÑñ- βè²ì²ðàôÂÚ²Ü Ü²Ê²ð²ðܺðÀ. Þ²ÐºðÆ ¹³ïíáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³É ó³Ýϳó³Í ûï³ñ»ñÏñÛ³ ´²ÊàôØÜºð ºì ì²ðÒàô ²Þʲî²ÜøÀ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³Ù ó³Ýϳó³Í ûï³ñ »ñÏñÛ³ زêܲìàð êºÎîàðàôØ Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý14:
ܳ˳ñ³ñÝ»ñÁ ³ÛÝåÇëÇ ¹Çñù »Ý ½µ³Õ»ó- úñ»Ýùáí ë³ÑÙݳí³Í` γé³í³ñ³Ï³Ý Ù³ñ- ÝáõÙ, áñÁ Ýñ³Ýó Çß˳ÝáõÃÛáõÝ ¨ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ ÙÇÝÝ»ñáõ٠ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ í³ñãáõÃÛáõÝ- ï³ÉÇë: ²ÛÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ, áñÝ ëï³- ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ` ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ å³ï³ë˳- ÝáõÙ »Ý ݳ˳ñ³ñÝ»ñÁ, ϳñáÕ ¿ Ïñ»É ËáñÑñ¹³- ݳïáõ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ ³å³Ñáí»É ³Û¹ ûñ»ÝùÇ å³Ñ³Ï³Ý /·³ÕïÝÇ µÝáõÛà ϳ٠ϳñáÕ ¿ Ýñ³Ýó ÏÇñ³éáõÙÁ: ï³É ·»ñ³¹³ëáõÃÛáõÝ, »Ã» ѻﳷ³ÛáõÙ áñå»ë 1994Ã. ÑáõÝÇëÇÝ Î³Ý³¹³ÛáõÙ ÁݹáõÝí»ó Þ³- Ù³ëݳíáñ ³ÝÓ Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍíÇ Ñ»ñÇ µ³ËÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ ³ß˳ï³ÝùÇó ³ß˳ï»É ³ÛÝåÇëÇ µÝ³·³í³éáõÙ, áñÝ ³éÝãáõ- ³½³ïí»Éáõó Ñ»ïá å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ í³ñ- ÃÛáõÝ áõÝÇ Ýñ³Ýó ݳËÏÇÝ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ùÇ Ïá¹»ùë15: ²ÛÝ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ Ñ»ï: ܳ˳ñ³ñÝ»ñÇ í³ñù³·ÍÇ íñ³ ë³Ñٳݳ- ßáõï í³ñã³Ï³Ý ·áñÍÇù, ù³Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÷³ÏáõÙÝ»ñ ¹Ý»ÉÁ` Çñ»Ýó å³ßïáÝÇó ³½³ï»Éáõó ³Ïï: ²³Ï³ÛÝ ³Û¹ Ïá¹»ùëÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ûñ»Ýùáí Ñ»ïá, ·Ý³Éáí ¹³éÝáõÙ ¿ ³é³í»É ÁݹáõÝí³Í ݳ˳ï»ëí³Í` §Ì³é³ÛáÕ³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»- åñ³ÏïÇϳ: ñáí ËáñÑñ¹³Ï³ÝÇ ·ñ³ë»Ý۳Ϧ ³Ýí³Ýٳٵ ·»- ²ØÜ-áõÙ ¹³ßݳÛÇÝ Ï³ñ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: Üßí³Í Ïá¹»ùëÁ ϳÝáݳ- ջϳí³ñÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý »ÝóñÏ- ϳñ·áõÙ ¿ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ í³ñù³·ÇÍÁ: îíÛ³É Ïá- íáõÙ »Ý ܳ˳·³ÑÇÝ, ÎáÝ·ñ»ëÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñ ã»Ý ¹»ùëÇ Ñéã³Ï³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ÏÇñ³é»ÉÇ »Ý, ù³ÝÇ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ, ³ÛÉ Ý߳ݳÏíáõÙ »Ý ܳ˳·³ÑÇ áñ ¹ñ³ÝáõÙ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý, áñ §³ß˳ï³ÝùÇó ÏáÕÙÇó: ²Û¹ Ý߳ݳÏáíÇ å³ßïáÝ۳ݻñÇ ¹ÇñùÁ ¨ ³½³ïí»Éáõó Ñ»ïá Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ å³Ñå³Ý- ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ϳñ·³íáñíáõÙ ¿ ²ØÜ-Ç úñ»Ýù- Ù³Ý ÙÇçáóÝ»ñݦ »Ý. Ý»ñÇ ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇ 207 Ñá¹í³ÍÇ 18-ñ¹ ÑÇÙáõÝùáí, Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 45
Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»É. íáñíáõÙ ¿ í³ñã³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí ¨ áã û ûñ»Ýë¹- ñ³Ï³Ý ³Ïïáí: ܳ˳ñ³ñÝ»ñÇ í³ñùÇ Ïá¹»ùëÇ 9- (³) ³ÛÉ ï»ÕáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ (í³ñÓáõ) ï»Õ³íáñÙ³Ý Ñ»- ñ¹ ·ÉËáõÙ (§Ü³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ Ù³ëݳíáñ ߳ѻñÁ¦) é³ÝϳñÝ»ñ ÃáõÛɳïñ»ÉÁ, ÇÝãÁ Ïѳݷ»óÝÇ ß³Ñ»ñÇ Ï³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ÷³ëï³óÇ, ѳí³Ý³Ï³Ý ϳ٠Ãí³óÛ³É µ³ËáõÙÝ»- ³½³ïí»Éáõó Ñ»ïá Ýñ³Ýó í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇÝ ñÇ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ ½µ³Õ»óÝáÕ å»ï³Ï³Ý ͳ- í»ñ³µ»ñáÕ Õ»Ï³í³ñ óáõóáõÙÝ»ñ: Æñ»Ýó å³ßïá- é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÝÇó ³½³ïí»Éáõó Ñ»ïá ݳ˳ñ³ñÝ»ñÁ å»ïù ¿ (µ) å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÇó ³½³ïí»Éáõó Ñ»ïá å»ï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¹ÇÙ»Ý ¶áñͳñ³- Çß˳ÝáõÃÛáõÝ ³ñïáÝÛ³É ³Ý³ñ·»É Ùáõïù ·áñÍ»Éáõ ñáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏÙ³Ý Ñ³ñ- µ³ñ»Ýå³ëï é»ÅÇÙ áõݻݳÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ó»ñáí ³ÝÏ³Ë ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇï»` ó³Ýϳ- ëï³Ý³ÉÁ, ó³Í Ý߳ݳÏÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í (µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ (·) Çñ»Ýó ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ- ³Ýí׳ñ å³ßïáÝÝ»ñÇ), áñÁ Ýñ³Ýù å³ïñ³ëï- ï³ñ»Éáõ ÁÝóóùáõÙ ëï³óí³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ïÇ- íáõÙ »Ý ÁݹáõÝ»É Çñ»Ýó å³ßïáÝÇó ³½³ïí»Éáõó ñ³å»ïÙ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍáõÙÁ ÙÇÝ㨠ѻïá »ñÏáõ ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ: àõëïÇ, »Ã», ÑÇß- ³ÛÝ É³ÛÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹³éݳÉÁ: Û³É ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ç ϳñÍÇùáí áñ¨¿ (¹) å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÇó ãí³ëï³Ï³Í û·áõïÇ Ïáñ½áõÙÁ` Ý߳ݳÏáõ٠ϳñáÕ ¿ ѳÝñáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ ³é³ç ³ÛÉ ï»ÕáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñÙ³Ý µ³ñ»Ýå³ëï µ»ñ»É ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ ³ÛÝ ³éáõÙáí, áñ ݳ˳- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ (Ñá¹í³Í ñ³ñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ áñáßáõÙÝ»ñÁ Ýñ³` 27): ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ ·ïÝí»Éáõ ųٳݳϳßñç³- ÝáõÙ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ÇÝ ·áñÍáõÙ, ù³ÝÇ áñ ³ñíáõ٠γݳ¹³Ï³Ý ³Û¹ Îá¹»ùëÇ ÙÇçáóÝ»ñÁ ÝáõÛÝ³Ï³Ý ¿ÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ýÇñÙ³Ûáõ٠ϳ٠ϳ½Ù³- »Ý ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ÏÇñ³éíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ»ï: Ï»ñåáõÃÛáõÝáõÙ ³å³·³ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñ- γݳ¹³Ï³Ý Îá¹»ùëáõÙ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³ÛÇÝ ³ñ- Ù³Ý ÑáõÛëáí ¨ ³ÏÝϳÉÇùáí, ϳ٠áñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ·»ÉíáõÙ ¿` §áõñÇßÇ ÏáÕÙÝ ³Ýóݻɦ ó³Ýϳó³Í §ï»ë³Ï³- ·áñͳïáõÝ Ï³ñáÕ ¿ ³åûñÇÝÇ û·ï³·áñÍ»É å³ß- Ýáñ»Ý ÏáÝÏñ»ï ·áñÍÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ·áñ- ïáÝ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ëï³Ý³Éáõ ͳñùÝ»ñáõÙ, µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ϳ٠·áñÍ»ñáõÙ` ³ÛÝ Çñ³íáõÝù ¿ áõÝ»ó»É áñ¨¿ ݳËÏÇÝ Ý³Ë³ñ³ñ, ³Û¹ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ݳËÏÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý ³ß˳ï»É ÏáÙÇï»Ý ϳñáÕ ¿ ϳ۳óÝ»É Ñ³ÝÓݳñ³ñ³Ï³Ý- ¿ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠»Õ»É ¿ Ýñ³ ËáñÑñ¹³ïáõݦ: Ý»ñ` Ëݹñá ³é³ñϳ Ý߳ݳÏáõÙÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ (Ðá¹í³Í 29(1)): ê³Ï³ÛÝ ³Ûëï»Õ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÁ »ñÏáõ ï³ñáí Ñ»ï³Ó·»Éáõ ¨ ³ÛÝ ÙdzÛÝ ïíÛ³É Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ, áñ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇÝ »ñÏáõ ï³ñí³ Å³ÙÏ»ïÁ Éñ³Ý³Éáõó Ñ»ïá ÁݹáõÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ17: ÁÝóóùáõÙ ³ñ·»ÉáõÙ ¿` ²ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ γݳ¹³ÛáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõ- (³) /ÁݹáõÝ»É/ ó³Ýϳó³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ïÝûñ»Ý- ÝÇ Ý³ËÏÇÝ Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ` Ù³ëݳíáñ ë»Ïïá- Ý»ñÇ ËáñÑñ¹áõ٠ϳ٠ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ ñáõÙ í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇ ³ÝóÝ»Éáõ »ñϳÙÛ³ ³ñ- Ý߳ݳÏáõÙÁ, áñáÝó Ñ»ï ³Û¹ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÝ áõÝ»- ·»É³Ýù, »Ã» ÙdzÛÝ ³Ûë ϳ٠ÏáÝÏñ»ï ¹»åùáõÙ ³Û¹ ó»É »Ý ³ÝÙÇç³Ï³Ý ¨ Ý߳ݳϳÉÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ñ·»É³ÝùÁ ãÇ ï³ñ³ÍíáõÙ í³ñã³å»ïÇ íñ³, ØÇ- ·áñͳñùÝ»ñ` å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ ½µ³Õ»óÝ»Éáõ ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝáõ٠ݳËÏÇÝ Ý³Ë³ñ³ñÝ»- Çñ»Ýó ųÙÏ»ïÇ ³í³ñïÇó ³ÝÙÇç³å»ë ³é³ç Ù»Ï ñÇ Ýϳïٳٵ ëáëÏ ¹ñíáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ ë³Ñٳݳ- ï³ñÇí³ ÁÝóóùáõÙ, ϳÙ` ÷³ÏáõÙÝ»ñ, »ñµ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ (µ) ³ÛÉ ³ÝÓÇ Ï³Ù Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ÝáõÝÇó ϳ٠ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇï» Ýñ³Ýó ¹ÇÙ»Éáõó Ñ»ïá ѳÝÓݳñ³ñáõÃÛ³Ùµ Ý»ñϳ۳óÝ»É ó³Ýϳó³Í ·»- í»ñçÇÝë ϳ۳óÝáõÙ ¿ ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³Ý ³ÛÝ Ù³- ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝ, áñÇ Ñ»ï ³Û¹ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÝ áõÝ»ó»É ëÇÝ, áñ ³Û¹ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÁ Ñ»ï³Ó·»Ý Ù³ëݳíáñ »Ý ³ÝÙÇç³Ï³Ý ¨ Ý߳ݳϳÉÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ·áñ- ë»ÏïáñáõÙ í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇ Çñ»Ýó ÷á˳¹ñ- ͳñùÝ»ñ` å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ ½µ³Õ»óÝ»Éáõ Çñ»Ýó í»ÉÁ: ųÙÏ»ïÇ ³í³ñïÇó ³ÝÙÇç³å»ë ³é³ç Ù»Ï ï³ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ ÁÝóóùáõÙ: (Ðá¹í³Í 30)16: ²ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý É³í³·áõÛÝ Ù»- Ãá¹Á »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ. Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ²ØÜ-áõÙ ÏÇñ³éíáÕ Ï³ÝáÝ- Ý»ñÇ, γݳ¹³ÛÇ í³ñã³å»ïÝ ûÅïí³Í ¿ ëå³ëáõ- ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñÙ³Ý ¨ Ù³ë- ÙÇ ³Û¹ »ñϳÙÛ³ ųÙÏ»ïÁ Ïñ׳ï»Éáõ Édz½áñáõ- ݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ Ýñ³Ýó í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³ñ- ÃÛ³Ùµ` ÙÇ ß³ñù ·áñÍáÝÝ»ñ ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ å³Û- ó»ñÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³éí»Ý ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ í³ñùÇ ó³Ý- Ù³Ýáí: ϳó³Í Ïá¹»ùëáõÙ, ÖÇßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ¹³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÁ å»ïù ¿ û·- γݳ¹³ÛáõÙ, ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝáõ٠ݳË- ÝÇ Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇÝ ó³Ýϳó³Í ջϳí³ñ ÏÇÝ Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÁ ϳñ·³- ëϽµáõÝùÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ, áñáÝù ϳñáÕ 46 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
»Ý ³éÝãí»É Ýñ³Ýó ѻﳷ³ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñ- Êáñí³Ã³Ï³Ý ³Û¹ Ùáï»óٳٵ Ó»éù ¿ µ»ñ- Ù³Ý Ñ»ï: ²Û¹ µÝáñáß ·ÇÍÝ ÁݹѳÝáõñ ¿ Çñ³í³Ï³Ý íáõÙ ÝÙ³Ý ß³Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ¨ í³ñã³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ µáÉáñ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ` ÙÇ- ѳñó»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳÛáõÝ Çñ³í³Ï³Ý ÑÇÙ- ç³½·³ÛÇÝ Ù³ëßï³µáí, ¨ áã û ÙdzÛÝ Ù³ëݳíáñ ùÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¨ ÑÇßÛ³É ÉáõÍ- ë»ÏïáñáõÙ í³ñÓáõ ³ß˳ï³ÝùÇ íÇ׳ѳñáõÛó ѳñ- Ù³Ý ÁÝóóùáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ó»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ18: ¹ñë¨áñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ ûåïÇÙ³É Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝ: ê³Ï³ÛÝ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí Ñݳñ³íáñ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ áÕç µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ, ß³- àðàÞ Æð²ì²Î²Ü ØàîºòàôØÜºð Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ³é³í»É ³ñÙ³ï³Ï³Ý ¨ ѳٳå³ñ÷³Ï ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ, ϳñáÕ ¿ àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÁݹáõÝí»É »Ý ѳïáõÏ, Ù³Ý- ÉÇÝ»É ÇÝã-áñ ï»Õ ã³÷³½³Ýó ßÇï³Ï ³ÛÝ ³éáõÙáí, ñ³Ù³ëÝáñ»Ý Ùß³Ïí³Í ûñ»ÝùÝ»ñ ߳ѻñÇ µ³ËáõÙ- áñå»ë½Ç ¹³éݳ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Çñ³í³Ï³Ý ÙÇçáó: Ý»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: Êáñí³ÃdzÛÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý àõëïÇ ß³ï »ñÏñÝ»ñ ³Û¹ ÑÇÙݳËݹñÇ ³é³í»É Ù»ç ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ ·áõÛùÇ ¨ »Ï³ÙïÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»ë³Ï»ïÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ÁÝïñ»É »Ý ѳÛï³ñ³ñ³·ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ߳ѻñÇ µ³ËáõÙ- ï³ñ³µÝáõÛà Ùáï»óáõÙÝ»ñ: Ð³×³Ë ë³ÝÏódzݻñ Ý»ñÇ ³ñ·»ÉáõÙ, ³Ûɨ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ ÁݹáõÝ- ã»Ý ¹ñíáõÙ Ýñ³Ýó íñ³, áíù»ñ Ññ³Å³ñíáõÙ »Ý Ù³Ý ¨ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ջϳí³ñ óáõóáõÙ- ïñ³Ù³¹ñ»É ³ÝÑñ³Å»ßï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ: Ý»ñ ïíáÕ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ: ²Û¹ ÜÙ³Ý Ùáï»óÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ ÁݹáõÝíáõÙ »Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÝ ÁÝïñíáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕ- å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý í»ñÇÝ ß³ñ³ëÛáõÝ»ñÇÝ ÙÇó, ë³Ï³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕÝ»ñÁ í»ñ³µ»ñáÕ (ûñÇݳÏ, ÇÝãå»ë í»ñÁ ٻ絻ñí³Í` ã»Ý ϳñáÕ ÉÇÝ»É Ýñ³ ³Ý¹³ÙÝ»ñ: 1997Ã. ÁݹáõÝí³Í ³ÇÉ³Ý¹Ç ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõ- ÝáõÙ) ¨ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ´³óÇ ³Û¹, Ëáñí³Ã³Ï³Ý ³Ûë ûñÇݳÏáõÙ ïñíáõÙ »Ý ûñ»ÝùÝ»ñ: ê³Ï³ÛÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý é³½Ù³í³- óáõóáõÙÝ»ñ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝãå»ë ·áñÍ»É Ï³ß³éùÇ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ÷á- ³é³ç³ñÏ ëï³Ý³Éáõ ¹»åùáõÙ: ˳Ýóíáõ »Ý ³ÛÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇó ³ÏÝϳÉíáõÙ Ðá¹í³Í 14 ¿ Çñ»Ýó µáõÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳- (1) ä³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó å³ñï³íáñ»óÝ»É Ñ³Ûï- ÝáÕ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ: Ý»É Çñ»Ýó ÁÝïñ³Í ϳ٠Ý߳ݳÏí³Í Ù³ñÙÝÇÝ ¨ гÝÓݳ- ÜáõÛÝÇëÏ ³Û¹ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»Ýë³- ÅáÕáíÇÝ ï»Õ»Ï³óÝ»É ó³Ýϳó³Í ×Ýßáõ٠ϳ٠³½¹»óáõ- ·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ½·³ÉÇ ³éáÕç µ³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÃÛáõÝ ·áñÍ»Éáõ ¹»åùÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝó »ÝóñÏí»É »Ý ³Û¹ ¹ñë¨áñáõÙ ¿ å³Ñ³ÝçíáõÙ: гïϳå»ë û·ïϳñ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù Çñ»Ýó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³- ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí í³ñãáõÃÛ³Ý Í³- ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»Éáõ ÁÝóóùáõÙ: é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: (²Û¹ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ùÝݳñÏ- (2) ä³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó, áñáÝó ëáõÛÝ úñ»ÝùÇ íáõÙ »Ý 6-ñ¹ ·ÉËáõÙ):ÜáõÛÝ Ï»ñå Ñëï³Ï å»ïù ¿ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇÝ Ñ³Ï³é³Ï ³é³ç³ñÏíáõÙ ¿ Ýí»ñ ϳ٠ó³Ý- ÉÇÝ»Ý Ý³¨ ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý, §µÉ³ïǦ ¨ Ý»áåá- ϳó³Í ³ÛÉ µ³ñÇù, áñÝ ³éÝãíáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ïǽÙÇ` Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ í³ñùÇ Ñ³Ù³- å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³ÝÁ, å³ï³ëË³Ý Ïá¹»ùëÝ»ñáõÙ: ѳñÏ ¿
1. Ø»ñÅ»É ÝÙ³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ: ܺäàîÆ¼ØÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ìºð²´ºðÚ²È 2. öáñÓ»É å³ñ½»Éáõ ³Û¹åÇëÇ ³é³ç³ñÏ ³ÝáÕ ³ÝÓÇ úðºÜøÜºðÀ ÇÝùÝáõÃÛáõÝÁ: 3. ²ÛÝåÇëÇ Ýí»ñ Ù³ïáõó»Éáõ ¹»åùáõÙ, áñÝ ³é³ÝÓݳ- Ü»åáïǽÙÁ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³é³ÝÓ- ÏÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ Ñݳñ³íáñ ݳѳïáõÏ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ: ²Ýßáõßï, ½³ñÙ³Ýù ã¿ í»ñ³¹³ñÓÝ»É, å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ å³ñï³íáñ ¿ ãÇ Ñ³ïáõóáõÙ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ÙÇÝã ûñë áã µáÉáñ ³ÛÝ å³Ñ»É Çñ Ùáï ¨ ³Ýѳå³Õ ѳÛïÝ»É ³Û¹ Ýí»ñÇ »ñÏñÝ»ñáõÙ »Ý ÁݹáõÝí»É Ý»åáïǽÙÇ ¹»Ù å³Ûù³- Ù³ïáõóÙ³Ý ¨ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ûñ»ÝùÝ»ñ, ãÝ³Û³Í Ýñ³Ýó Ñ³Ù³Ï 4. ºÃ» Ñݳñ³íáñ ¿, Ãí»É ³Û¹ Çñ³¹³ñÓáõÃÛ³Ý íϳݻ- ó³ÝÏáõÃÛ³ÝÁ: ºñµ ³Û¹ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ãϳÝ, ³½·³- ñÇÝ: ϳÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñÙ³Ý 5. ÐÇÙݳíáñí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ ³Û¹ Çñ³¹³ñÓáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÝ Çñ³í³Ï³Ý ³ñ·»ÉùÝ»ñÇ Ó¨ Áݹáõ- Ù³ëÇÝ ·ñ³íáñ ѳÕáñ¹áõÙ Ý»ñϳ۳óÝ»É Çñ³í³- Ý»Éáõ ÙÇïáõÙ áõÝÇ: ¸ñ³Ýù Ý»ñ³éáõÙ »Ý ³ñïáÝáõ- ëáõ ³ÝÓÇÝ Ï³Ù Ù³ñÙÝÇÝ: ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ß³- 6. ºÃ» ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É å³ïÅ»ÉÇ Çñ³í³Ë³ËïáõÙ, ¹ñ³ ѳ·ñ·éáõÃÛ³Ý ³ñ·»ÉùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, áñÇó ϳ- Ù³ëÇÝ Ñ³ÛïÝ»É ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕ Ù³ñ- ñ»ÉÇ ¿ ³ÏÝÏ³É»É ûµÛ»ÏïÇí ¨ ³ÝÏ³Ë Ï³ñÍÇùÇ íñ³ ÙÇÝÝ»ñÇÝ: Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 47
µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ï³Ù Ñ³Ýñ³×³Ý³ã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: Æ í»ñçá, ³Û¹åÇëÇ Ñ³Ûï³ñ³- ϳÝáÝÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ: ñ³·ñ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ íëï³Ñáõ- ²Û¹åÇëÇ ûñ»ÝùÇ µÝáñáß ûñÇÝ³Ï ¿ Ñ»ï¨Û³É ÃÛ³ÝÁ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ: àñáß »ñÏñÝ»ñ Ó¨³Ï»ñåáõÙÁ. µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³Ý- Ó³ÝóÇó å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ³½³ïí»É Çñ»Ýó µáÉáñ IC 4-15-7-1 Ý»åáïǽÙÇ Ù³ëÇÝ: ºí áã ÙÇ ³ÝÓ, áí ½·³ÉÇ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇó, ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï áñå»ë ³½·³Ïó³Ï³Ý ϳåÇ Ù»ç ¿ ·ïÝíáõÙ Ý³Ñ³Ý·Ç ó³Ýϳ- ³ÛÉ ÙÇçáó ÃáõÛɳïñáõÙ »Ý §³Ýáñáß Ñ³í³ï³ñ- ó³Í ËáñÑñ¹Ç ϳ٠ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ó³Ýϳó³Í ³Ý¹³- Ù³·ñ³ÛÇÝ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (ïñ³ëïÝ»ñÇ)¦ ÙÇ Ñ»ï, Ï³Ù Ý³Ñ³Ý·Ç ó³Ýϳó³Í í³ñãáõÃÛ³Ý, ·»ñ³ï»ë- ëï»ÕÍáõÙÁ20: ãáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇ Ñ»ï` áñå»ë ѳÛñ, âÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó ·áõÛùÇ Ù³Ûñ, »Õµ³Ûñ, ùáõÛñ, Ñáñ»Õµ³Ûñ (Ùáñ»Õµ³Ûñ), Ñáñ³ùáõÛñ (Ùá- ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ, áíù»ñ ϳ߳éù ñ³ùáõÛñ), ³ÙáõëÇÝ Ï³Ù ÏÇÝ, áñ¹Ç ϳ٠¹áõëïñ, ÷»ë³ ϳ٠»Ý í»ñóÝáõÙ, ³Ýßáõßï, ãÇ Ï³ñáÕ ÉÇÝ»É ëïáõÛ· ¨ ÉÇ- ѳñë, ½³ñÙáõÑÇ Ï³Ù ½³ñÙÇÏ, Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ ½µ³Õ»óÝ»É ³ñÅ»ù, ѳٳñíáõÙ ¿, áñ Çñ»Ýó ýÇݳÝë³Ï³Ý ó³Ýϳó³Í å³ßïáÝ Ý³Ñ³Ý·Ç ó³Ýϳó³Í ³Û¹åÇëÇ ¹ñáõÃÛ³Ý Ó¨³Ï³Ý ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ýñ³Ýó å³- ËáñÑñ¹áõÙ, ó³Ýϳó³Í ³Û¹åÇëÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíáõÙ, ѳÝçÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ÷³ëïÝ ÇÝùÝÇÝ Ï³ñ¨áñ ó³Ýϳó³Í ÝÙ³Ý í³ñãáõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõ- ÑÇÙù ¿ ëï»ÕÍáõ٠ѻﳷ³ ó³Ýϳó³Í ¹³ï³Ï³Ý ÝáõÙ` Ý³Û³Í Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇÝ, ³Û¹åÇëÇ ³½·³Ï³ÝÝ»- Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ å³Ñ³ÝçÁ, ûñÇݳÏ, ñÇó ó³Ýϳó³Í Ù»ÏÁ ÝáõÛÝå»ë Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ ëï³Ý³- ÃáõÛÉ ãÇ ï³ÉÇë ϳ߳é³Ï»ñÝ»ñÇÝ Ëáë»Éáõ ³ÛÝ Ù³- Éáõ Çñ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇÙ³ó ó³Ýϳó³Í ¹ñ³Ù³Ï³Ý ëÇÝ, áñ Ýñ³Ýó ³í»ÉÇ áõß Ç Ñ³Ûï »Ï³Í áõÝ»óí³Í- í׳ñ` ûñ»Ýùáí ݳ˳ï»ëí³Í ó³Ýϳó³Í ¹ñ³Ù³Ï³Ý ùÁ, áñÁ ݳËÏÇÝáõÙ ãÇ µ³ó³Ñ³Ûïí»É, Çñáù Ó»éù ¿ ѳïϳóáõÙÇó: ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ Ñá¹í³ÍÁ ÏÇñ³éÙ³Ý »Ýó- µ»ñí»É ûñÇÝ³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ϳ ã¿, »Ã» ³Û¹åÇëÇ ³ÝÓÁ ÝÙ³Ý í³ñãáõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠·»- §úñ»Ýù å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝáõÙ å³ßïáÝ»³- ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠ѳëï³ïáõÃÛáõÝáõÙ ÝáõÛÝ ³Û¹ Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»ÉÇë ߳ѻñÇ å³ßïáÝáõÙ í³ñÓáõ ³ß˳ïáÕ ¿` ³½·³Ï³ÝÇÝ ³Û¹åÇëÇ µ³ËáõÙÝ»ñÁ ϳÝË»Éáõ Ù³ëÇݦ Ëáñí³Ã³Ï³Ý ËáñÑñ¹Ç ³Ý¹³Ù ϳ٠í³ñãáõÃÛ³Ý, ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý Ï³Ù ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³ÏïÁ å³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É ѳëï³ïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñ Ý߳ݳϻÉáõÝ Ý³Ëáñ¹áÕ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ. ³ÝÁݹѳï 12 (ï³ëÝ»ñÏáõ) ³ÙëÇó áã å³Ï³ë: ²ÝÓÇÝù, áñáÝù ³½·³Ïó³Ï³Ý ϳåÇ Ù»ç »Ý áñå»ë ѳÛñ, Ù³Ûñ, »Õ- (1) Çñ»Ýó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³- µ³Ûñ, ùáõÛñ, Ñáñ»Õµ³Ûñ (Ùáñ»Õµ³Ûñ), Ñáñ³ùáõÛñ (Ùáñ³ùáõÛñ), ï³ñÙ³Ý ëϽµÇó 30 ûñí³ ÁÝóóùáõÙ å³ßïáݳï³ñ ³ÙáõëÇÝ, ÏÇÝ, áñ¹Ç, ¹áõëïñ, ÷»ë³, ѳñë, ½³ñÙáõÑÇ Ï³Ù ³ÝÓÇÝù å³ñï³íáñ »Ý Ý»ñϳ۳óÝ»É Ñ³ßí»ïíáõ- ½³ñÙÇÏ, ã»Ý ϳñáÕ å»ï-»Ýóϳ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ѳñ³µ»- ÃÛáõÝ` Çñ»Ýó ·áõÛùÇ, Ùßï³Ï³Ý ϳ٠³ÏÝϳÉí»ÉÇù 19 ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç ÉÇÝ»É : »Ï³ÙïÇ ¨ Çñ ³ÙáõëÝáõ, ÏÝáç áõ »ñ»Ë³Ý»ñÇ ·áõÛùÇ ÑÇß³ï³ÏáõÙáí, Ýß»Éáí í»ñáÝßÛ³É ûñí³ ¹ñáõÃÛ³Ùµ ²ØÜ-Ý áõÝÇ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ¿ÃÇϳ- ѳßí»Ùݳóáñ¹Á, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ñï³íáñ »Ý Ý»ñ- ÛÇ ·ñ³ë»ÝÛ³Ï, áñÁ ½µ³ÕíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ٳϳñ- ϳ۳óÝ»É Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝ` ½µ³Õ»óñ³Í å³ßïáÝáõÙ ¹³Ïáí ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ÑÇÙݳ- ·ïÝí»Éáõ ųÙÏ»ïÁ Éñ³Ý³ÉÇë ¨ ³ÛÝ ï³ñÇÝ Éñ³Ý³ÉÇë, ѳñó»ñáí, ÇëÏ ß³Ñ»ñÇ µ³ËÙ³Ý Ï³ñ·³íáñÙ³Ý áñáõÙ Çñ»Ýó ÏáÕÙÇó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³Ýáõ- ѳٳñ γݳ¹³Ý ëï»ÕÍ»É ¿ ¿ÃÇϳÛÇ ËáñÑñ¹³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»Éáõ ÁÝóóùáõÙ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ó»É ϳÝÝ»ñÇ ÙÇ ß³ñù å³ßïáÝÝ»ñ (áñÁ Ý»ñϳ۳óí³Í Éáõñç ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ: ¿ ¶ÉáõË 6-áõÙ): (2) ä³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù å³ñï³íáñ »Ý ëáõÛÝ Ñá¹í³- ÍÇ 1-ÇÝ å³ñ³·ñ³ýáõÙ Ýßí³Í ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù»ç Ý»ñϳ۳óÝ»É ïíÛ³ÉÝ»ñ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ËݳÛáÕáõÃÛáõÝ- äºî²Î²Ü ä²Þîàܲî²ð ²ÜÒ²Üò Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ, »Ã» ¹ñ³Ýù ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý å³ßïá- ºÎ²ØàôîܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ݳï³ñ ³ÝÓÇ ½áõï ï³ñ»Ï³Ý »Ï³ÙïÇ ·áõÙ³ñÁ: ìºð²ÐêÎàÔàôÂÚ²Ü Æð²Î²Ü²òàôØÀ (3) ä³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÝ Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ Çñ ³ß˳ï³- í³ñÓÝ ëï³Ý³É` ÙÇÝ㨠ëáõÛÝ Ñá¹í³ÍÇ 1-ÇÝ å³ñ³·- ²ß˳ñÑÇ ß³ï ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ³é³ç ñ³ýáõÙ Ýßí³Í Çñ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»ÉÁ: ¿ ù³ßíáõÙ ÷³ëï³ñÏÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ å»ï³Ï³Ý (6) ä³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ Ñ³ñϳÛÇÝ ù³ñïÁ ѳݹÇë³- å³ßïáÝáõÙ ³½ÝíáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÝáõÙ ¿ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ- Çñ³í³Ï³Ý ÷³ëï³ÃáõÕÃ: ÙÇçáóÝ»ñÇó Ù»ÏÁ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³- ñ³·ñ»ñÝ »Ý, áñáÝóáõÙ ÝßíáõÙ »Ý ݳ¨ µáÉáñ Ýñ³Ýó ì»ñáÑÇßÛ³É ÷³ëï³ñÏÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ` ·áõÛùÇ ¨ ·áõÛùÁ ¨ ·áõÛù³ÛÇÝ µÝáõÛÃÇ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»- »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ å»ïù ¿ ݳ¨ Áݹ·ñ- ñÁ, áíù»ñ ³½¹»óÇÏ å³ßïáÝÝ»ñ »Ý ½µ³Õ»óÝáõÙ ÏÇ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó å³ßïáݳï³ñ ³Ý- ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Û¹ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù»ñÓ³íáñ ³½·³Ï³Ý- ÓÇ ³½³ïí»Éáõó Ñ»ïá áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ï- Ý»ñÇÝÁ: ²Û¹ ¹ñáõÛÃÁ å³ßïå³ÝíáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ 48 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
í³Í` áñå»ë ³Û¹ ³½³ïáõÙÇó Ñ»ïá ѳϳÇñ³í³- ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñáÝù ÏáéáõåódzÛÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ï³Ý í׳ñÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ½ëåÇã ÙÇçáó: àõëáõÙݳ- ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ µ³ËíáõÙ »Ý Éáõñç ÑÇÙݳËݹÇñ- ëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÑÇÙù »Ý ï³ÉÇë »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ Ý»ñÇ Ñ»ï, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ Ññ³ï³ñ³- ÷áùñ ¿ ѳϳÇñ³í³Ï³Ý í׳ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³í³Ý³- Ï»óÇÝ áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³- ϳÝáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ³Ûë ϳ٠ó³Ñ³ÛïáõÙÁ ϳñ·³·ñáÕ ûñ»ÝùÝ»ñ, ÇëÏ ³ÛÝáõ- ³ÛÝ ³ÝÓÇ ³½³ïí»Éáõó Ñ»ïá »ñ»ù ï³ñÇ ³ÝóÝ»- Ñ»ï¨ ÉÇáíÇÝ ½³Ýó ³é³Ý ³Û¹ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ: àñ- ÉÇë: å»ë ³ÛÉÁÝïñ³Ýù ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ÑÇÙ- ê³Ï³ÛÝ ¹³, ³ñ¹Ûáù, ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝù ï³- Ý»óÇÝ ÙÇ Ù³ñÙÇÝ, áñÁ ëáëÏ ëï³ÝáõÙ ¿ ѳÛï³ñ³- ÉÇ±ë ¿: ¶áñÍáÕ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ »ñÏ- ñ³·ñ»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³ÝóÇó ¨ áã Ù»ÏÁ ãÇ Ñ³ÛïÝ- ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇÝ ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÝ »Ý, áõÝ»ó- íáõÙ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñáõÙ ¨ í³ÍùÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý åñ³ÏïÇÏ³Ý ³ñ¹Ûáõݳ- ãÇ ¹³éÝáõ٠ѳÝñáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: ²í»- í»ï ¿, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ ϳÝáÝÇ Ï³ï³ñáõÙÝ ³å³Ñá- ÉÇÝ, ³Û¹ Ù³ñÙÇÝÁ ëáíáñ³µ³ñ ãÇ áõÝ»ÝáõÙ á°ã Édz- íáõÙ ¿ »ññáñ¹ ÏáÕÙÁ: ²Ûëå»ë, ûñÇݳÏ, ÁÝïñáõ- ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, á°ã é»ëáõñëÝ»ñ ³Û¹ ѳÛï³ñ³ñ³·- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÁÝóóùáõÙ ñ»ñÇ ×ß·ñïáõÃÛáõÝÁ ëïáõ·»Éáõ ѳٳñ: ²Û¹åÇëáí, Ùñó³ÏÇó Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ Ñ³çáÕíáõÙ ¿ ѳëÝ»Éáõ ³é³ÝÓݳÏÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇïáõÃÛ³Ùµ ëïáõ·áõÙ »Ý ÙÇ Çñ³íÇ׳ÏÇ, áñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ ³ÛÝ ÙÇçáóÝ»ñáí, Çñ»Ýó Áݹ¹ÇÙ³ËáëÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Éñ³óí³Í ѳÛï³- áñáÝó Ù³ëÇÝ í»ñÁ Ýßí»ó, ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ ñ³ñ³·ñ»ñÇ Ó¨³Ã»ñÃÇÏÝ»ñÁ (µÉ³ÝÏÝ»ñÁ), ¨ ³ÛÝ ëïáõ·áõÙÁ »ññáñ¹ ÏáÕÙ»ñÇ áõÅ»ñáí ã¿ñ ϳñáÕ í»×Ç ³é³ñϳ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ, »Ã» ïå³íáñáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óí»É: ëï»ÕÍíáõÙ, áñ Áݹ¹ÇÙ³ËáëÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÝ ³å- Æñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ñáõÙ ¿ áã Áëï í³ëï³Ï³Í ÙÇçáóÝ»ñÇ: ²Û¹åÇëÇ ÷³ëïÁ, áñ í»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ÙÇ ß³ñù »ñÏñ- Ù³Ýñ³ÏñÏÇï áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý »Ý »ÝóñÏíáõÙ Ý»ñáõÙ áñáß Ù³ñ¹ÇÏ ¹³ñÓ»É »Ý ·áõÛùÇ ¨ »Ï³Ùáõï- ݳ¨ ³ÛÝ ÷³ëï³ÃÕûñÇ Éñ³óí³Í Ó¨³Ã»ñÃÇÏÝ»- Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ñÁ, áñáÝù å³ñáõݳÏáõÙ »Ý ÁÝïñ³ñß³íÇ ³Ýó- ·áñÍÁÝóóÇ ½áÑ»ñ: ê³Ï³ÛÝ íÇ׳ѳñáõÛó ¿ ÙÝáõ٠ϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳݷ³Ý³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ͳË- ³ÛÝ Ñ³ñóÁ, û ¹³ ï»ÕDZ ¿ áõÝ»ó»É, ³ñ¹Ûáù, ³ÛÝ ë»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý Ù³ëÇÝ å³Ñ³Ýç: ºÃ» áñ¨¿ ³ÝÓ³Ýó ³Ý÷áõÃáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí, áíù»ñ Éñ³ó- ûÏݳÍáõ åݹáõÙ ¿, áñ ëï³ó»É ¿ ëáëÏ Ñ³Ù»ëï ñ»É »Ý ѳÛï³ñ³ñ³·ÇñÁ, û ³Û¹ ³ÝÓÇÝù ѳϳû- ѳݷ³Ý³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨, Áݹ áñáõÙ, »ñÏñáí Ù»Ï ñÇÝ³Ï³Ý Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý áõÝ»ó»É: Æñ³Ï³- ÃéãáõÙ ¿ í³ñӳϳÉí³Í 黳ÏïÇí ÇÝùݳÃÇéáí ¨ ÝáõÙ ÇÝãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ñ³ëÝ»É ·áõÛùÇ ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ç稳ÝáõÙ ¿ ßù»Õ ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñáõÙ, Ýñ³ Áݹ¹ÇÙ³- Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ·áñÍÁÝ- ËáëÝ ³ÛÝ ¹³ñÓÝáõÙ ¿ í»×Ç ³é³ñϳ: ´³óÇ ³Û¹, óóÇ ÏÇñ³éٳٵ, ¹³ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÇ û·áõï- Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ Éñ³óí³Í Ó¨»ñÇ ëïáõ·áõÙ Ý»ñÇ Ó¨³Ï³Ý ·ñ³ÝóáõÙÝ ¿, áñÁ ѻﳷ³Ûáõ٠ϳ- ³ÝóϳóÝáÕ ¨ ¹ñ³ÝóÇó ϳëϳͳѳñáõÛóÝ»ñÇ, ñáÕ ¿ ³Ý·Ý³Ñ³ï»ÉÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ñ³Ý¹Çë³- ÇÝãå»ë ݳ¨ µ³ñ»·áñÍÝ»ñÇ ïå³íáñáõÃÛáõÝ ÃáÕ- ݳÉ, »Ã» ѳñÏ ÉÇÝÇ ·áñÍ áõÝ»Ý³É ß³Ñ»ñÇ µ³Ë- ÝáÕ ³ÛÝ ¹áÝáñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ÛïÝáÕ ù³Õ³ù³ódz- Ù³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ñ»ï: Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñ, áñáÝù ûÏݳÍáõÝ»- ¶áõÛùÇ ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ñÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³Éáí ÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ÷³ëï³ñÏÁ, ×Çßï ѳٳñ»- í³ï ã»Ý í³ëï³ÏáõÙ21: Éáõó Ñ»ïá ͳ·áõÙ »Ý ѻﳷ³ ѳñó»ñÁ: à±õÙ ÆÝã í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ϳé³í³ñ³Ï³Ý å³ßïáÝ- å»ïù ¿ áõÕ³ñÏíÇ µ³ó³Ñ³Ûïí³Í ï»Õ»Ï³ïíáõ- ۳ݻñÇÝ, ³å³ ïíÛ³É å³ñ³·³ÛáõÙ ³Û¹ ·áñÍÁÝ- ÃÛáõÝÁ: ƱÝã ÷³ëï»ñ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï Ý»ñ³é»É óóÁ ÏñáõÙ ¿ áã ³Û¹ù³Ý ó³ÛïáõÝ ³ñï³Ñ³Ûïí³Í ¹ñ³ÝáõÙ: àñù³Ý ɳÛÝáñ»Ý ¿ å»ïù ÏÇñ³é»É ³Ûë µÝáõÛÃ, µ³Ûó, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ϳñáÕ ¿ ³ñ¹Ûáõݳ- ϳ٠³ÛÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³- í»ï ÉÇÝ»É: ²ØÜ-Ç å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ÙÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ³ÛÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÁ, í»ñ³µ»ñÛ³É å³Ñ³ÝçÁ: ²Û¹ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÇÝ áñáÝù áñáßáõÙÝ»ñ »Ý »Ý ÁݹáõÝáõÙ ·ÝáõÙÝ»ñÇ í»- ³Ý³ñ·»É ͳÝáóݳÉáõ DZÝã Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ñ³µ»ñÛ³É, áõëáõÙݳëÇñíáõÙ »Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙ- å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇ- Ý»ñÇ å³ñï³íáñ³·ñ»ñÇ ÏÝùÙ³Ý ßáõñç µ³Ý³Ï- çáóÝ»ñÁ ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»- óáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñáÕ »Ýó¹ñÛ³É ýÇñٳݻñÇ ÏáÕÙÇó, ñÁ: ºí á±ñ ϳñ·Ç åñáý»ëÇáÝ³É å»ï³Ï³Ý ͳé³- Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí Ç Ñ³Ûï µ»ñ»É ߳ѻñÇ Ñݳñ³- ÛáÕÝ»ñÇ, å³ßïáÝ۳ݻñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ å»ïù ¿ ÏÇ- íáñ µ³ËáõÙÝ»ñÁ ϳ٠³Ýµ³ó³ïñ»ÉÇ Ñ³ñëïáõ- ñ³éíÇ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý í»ñ³- ÃÛáõÝÁ: µ»ñÛ³É å³Ñ³ÝçÁ: ì»ñáÑÇßÛ³É Ñ³ñó»ñÇó ¨ áã Ù»ÏÇ ÀݹѳÝáõñ ³éٳٵ, áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Û- å³ñ½ å³ï³ë˳ÝÝ»ñ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý: ï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í »ñÏñÝ»ñÇ ÷áñÓÁ ²Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ µ³ñ¹ Ù³ëÝ ¿ áã ³ÛÝù³Ý áñá- ½³Ý³½³ÝíáõÙ ¿ áã Ùdzï³ññáõÃÛ³Ùµ: Æ ëϽµ³Ý», ßáõÙ ÁݹáõÝ»ÉÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û áõÝ»óí³ÍùÇ áñ ϳ- Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ 49
ï»·áñdzݻñÝ »Ý »Ýóϳ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¨ å³ß- á°ã Çñ³í³Ï³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ ÑÇßÛ³É Ñ³Ûï³- ïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó áñ ϳﻷáñdzݻñÝ »Ý å³ñ- ñ³ñ³·ñ»ñÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý ëïáõ·Ù³Ý ï³íáñ µ³ó³Ñ³Ûï»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ, áñù³Ý ѳٳñ: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÝ ³Û¹ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÇÝ ÏáÕÙÇó å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³÷ßï³ÏÙ³Ý »ñ- ³Ý³ñ·»É ͳÝáóݳÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³Éáõ ϳñ³ï¨ ųٳݳϳѳïí³ÍÇó Ñ»ïá å»ï³- Ù³ëßﳵݻñÇ Ù³ëÇÝ áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»ÉÁ: §È³ÏÙáõ- Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ¹»Ù ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙ- ëÇ ÃáõÕæ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ÛÝ, ÇÝãÝ Ý»ñ ѳñáõóí»óÇÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñ Ýñ³Ýù ã»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳݷëïáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óñ»É ³Ù»Ý³ÙÛ³ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñ, ¨ áã ѳëÝ»Éáõ ѳٳñ, ³ÛÉ áã û ³ÛÝ, û ÇÝãÝ »Ý ×Çßï »Ý Ã» Ýñ³ ѳٳñ, áñ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñ Ý»ñϳ۳ó- ѳٳñáõÙ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ñ³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñÁ å³ñáõ- ³Ù»Ý³³ÏïÇí ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñÁ: ²Û¹ ³Ù»ÝÇó Ý³Ï»É »Ý Ï»ÕÍ ïíÛ³ÉÝ»ñ: ½³ï, ËݹÇñÁ áã ÙÇßï ¿ ³ÛÝù³Ý å³ñ½, áñù³Ý áñ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³ñ¹Ç ³ß˳ñÑáõÙ ·Ý³Éáí ¿´É ÃíáõÙ ¿: ´»ñíáõÙ ¿, ûñÇݳÏ, ÎáÉáõٵdzÛÇ ýÇݳÝë- ³í»ÉÇ ¿ áõëáõÙݳëÇñíáõÙ ³ÛÝ Ñ³ñóÁ, û ÇÝãå»ë Ý»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñÇ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, ϳ·Ù³Ï»ñå»É å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ »Ï³- áñ ÇÝã-áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍãÇ` Çñ áõÝ»óí³ÍùÇ ã³- ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ·áõÛùÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÷»ñÇ Ù³ëÇÝ Ññ³å³ñ³Ï³í ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ³é³í»É Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ: ²Û¹ Ýñ³ »ñ»Ë³Ý»ñÇ Ï³Ù Ñ»Ýó Çñ ÇëÏ ³é¨³Ý·Ù³Ý ³éáõÙáí Ñ»ï³ùñùÇñ Ùá¹»É ¿ Ùß³Ïí»É гñ³í ²ý- áõÕÕ³ÏÇ ËÃ³Ý ÏѳݹÇë³Ý³, áñå»ë½Ç ³ÛÝáõ- ñÇÏÛ³Ý Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ: ²Û¹ »ñÏñáõÙ ·áñÍá- Ñ»ï¨ Ññ³å³ñ³Ïí³Í ·áõÙ³ñÁ å³Ñ³ÝçíÇ áñå»ë ÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ¹ñí»É µáÉáñ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÇ ÷ñϳ·ÇÝ: ¨ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ ýÇݳÝë³- ê³Ï³ÛÝ, »Ã» ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ï»Õ»- Ï³Ý Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇ Ýϳïٳٵ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³ÝÝ ³Ý³ñ·»É ͳÝáó- Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Íñ³·ÇñÁ: Üßí³Í Íñ³·ñáõ٠ѳ- ݳÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ ¨ ³ÏïÇí í»ñ³ÑëÏá- çáÕí»É ¿ ѳëÝ»É ÷á˽ÇçÙ³Ý, áñå»ë½Ç µ³í³ñ³ñ- ÕáõÃÛáõÝ ãÇ Çñ³Ï³Ý³óíáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý í»Ý ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý í»ñ³µ»ñ- ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ Ýϳïٳٵ, ·áñÍÁÝóóÁ, Û³É ûñÇÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ: àñáß³ÏÇ û·áõïÝ»ñÇ áñÇÝ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ËáëùÁ, ëáëÏ ³ÝÝß³Ý ³½¹»óáõ- µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ ÏñáõÙ ¿ ßÇï³Ï ¨ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ÃÛáõÝ Ïáõݻݳ ·áñÍ»ñÇ ¹ñáõÃÛ³Ý íñ³: µÝáõÛÃ, ÙÛáõë û·áõïÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë µ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ ²íëïñ³ÉdzÛáõÙ ³ÛÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, áñÇ ÙÇçá- »Ý, µ³Ûó ÙdzÛÝ Ñ»Ýó û·áõïÇ í»ñ·ñÙ³Ý í»ñ³µ»ñ- óáí å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ³Ù»Ý ï³ñÇ Çñ»Ýó ٳٵ, ÇëÏ í»ñçÇÝÇë ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ³ñï³Ñ³Ûïáõ- ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇÝ ·ñ³íáñ ѳÛïÝáõÙ ÃÛáõÝÁ µ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ϳñ·áí: ÀÝ- »Ý Çñ»Ýó »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ áõ ·áõÛùÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»- ï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ û·áõïÝ»ñÁ µ³ó³Ñ³Ûïíáõ٠ϳïíáõÃÛáõÝÁ, ѳٳñíáõÙ ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï: ²Û¹ »Ý, µ³Ûó ³ÛÝ ³ñíáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³å³Ñáñ»Ý: Ðû·áõï ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÁ ã»Ý Ññ³å³ñ³ÏíáõÙ: î»Õ»- ³Û¹åÇëÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ÷³ëï³ñÏ ¿ ѳݹÇë³- ϳïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý Ñ³Ù³ÝÙ³Ý Ù»Ãá¹- ÝáõÙ ³ÛÝ, áñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÇ ÁÝ- Ý»ñ »Ý ÏÇñ³éíáõ٠γݳ¹³ÛáõÙ` ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»- ï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÝ áõÝ»Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ñáí ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, µ³Ûó, Ç ï³ñµ»ñáõ- ·³ÕïÝÇùÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Çñ³íáõÝù, ¨ ÇÝùÝÇÝ µ³- ÃÛáõÝ ²íëïñ³ÉdzÛÇ, ϳݳ¹³Ï³Ý ѳë³ñ³Ï³Û- í³ñ³ñ ¿ ѳٳñíáõÙ ·ñ³ÝóÙ³Ý, ¨ áã û Ññ³å³- ÝáõÃÛáõÝÝ Çñ³íáõÝù áõÝÇ ³Ý³ñ·»É ͳÝáóݳÉáõ ñ³ÏÙ³Ý ÷³ëïÁ: ³Û¹åÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³ÝÁ: гñÏ ¿ Ýß»É, áñ Êáñ- ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³ÏïÇí ÙÇçáóÝ»- í³ÃÇ³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñ»É ¿ Ñû·áõï å»ï³- ñÇ ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñÁ Ñ³Ù³Ï áõß³¹ñáõÃÛ³Ùµ Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñÇÝ Ñ³ë³- ÏÑ»ï¨»Ý µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³- ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ³Ý³ñ·»É ͳÝáóݳÉáõ Ñݳñ³íá- Ý»ñÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ, ·áõÛùÇ ¨ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ- ñáõÃÛ³Ý, ¹ñ³Ýáí ÇëÏ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»é»Éáí Ý»ñÇ Ýϳïٳٵ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³ó- ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³ó- Ù³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ³ñ¹³ñ³óÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ùß³Ï- Ý»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ³Û¹ ѳٳ- Ù³ÝÁ ¨ ·áñÍݳϳÝáõÙ Çñ³·áñÍÙ³ÝÁ: ºÃ» ѳ- ϳñ·Ç Ýϳïٳٵ: çáÕíÇ ³å³Ñáí»É Ýßí³Í ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ å³ïß³× ÜÇ·»ñdzÛáõÙ 1979 Ãí³Ï³ÝÇó ì³ñùÇ Ïá¹»ù- ·áñͳéÝáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ ¹ñ³Ý ˳ݷ³ñáõÙ ¿ ³ÏÝ- ëÇ Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáíÝ Çñ³íáõÝù áõÝÇ µáÉáñ ѳÛï ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, ³Û¹ Ù»- å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇó å³Ñ³Ýç»Éáõ Ý»ñϳ- Ãá¹Ý»ñÁ Ϲ³éÝ³Ý å³ßïáÝ»³Ï³Ý ¹ÇñùÇ ã³ñ³- Û³óÝ»É »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñ: ß³ÑáõÙÝ»ñÇ ½ëåÇã ·áñÍÇù: ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ѳÝÓݳÅáÕáíÁ ãáõÝÇ á°ã é»ëáõñëÝ»ñ, 50 Þ²ÐºðÆ ´²ÊàôØ ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü ØÆæàòܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ
ÐÔàôØÜºð
1 î»ë` OECD Guidelines for Managing Conflict of 11 ²Ûë µ³ÅÝáõÙ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý Üáñ гñ³í³- interest in the Public Service: http://www.anticor ÛÇÝ àõ¿Éë ݳѳݷÇ` ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ rutpionnet. org. ²Û¹ í»µ ϳÛùáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í ³ÝÏ³Ë Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ å³ïñ³ëï³Í ÝÛáõû- »Ý ÑdzݳÉÇ áõëáõÙÝ³Ï³Ý ÝÛáõûñ` å³ï- ñÁ (NSW ICAC) êǹݻÛ, ²íëïñ³Édz: ÞÝáñѳ- ñ³ëïí³Í îмÎ-Ç Ñ³Ù³ñ Ðááõ³ñ¹ àõÇÃáÝÇ Ï³ÉáõÃÛáõÝ »Ýù ѳÛïÝáõÙ Ýßí³Í ѳÝÓݳÅá- ÏáÕÙÇó (howard.whitton@oecd.org). Recommen- ÕáíÇÝ ³Û¹ ¨ ³ÛÉ ÝÛáõûñÇ å³ïñ³ëïÙ³Ý Ñ³- dation of the Council on Guidelines for Managing Ù³ñ: î»ë. ÏáÝÏñ»ï ¹»åù»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ Conflict of Interest in the Public Service (June the NSW ICAC publication Best Practice, Best Per- 2003), http://www.oecd.org/pdf/M00041000/ son: Integrity in Public Sector Recruitment and M00041994.pdf; ϳݳ¹³Ï³Ý í»µ-ϳÛùáõÙ, Val- Selection on the Commission's website Ññ³å³- ues and Ethics Codes for the Public Service is a ñ³ÏÙ³Ý Ù»ç, áñáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ ѳñáõëï ¨ further excellent resource, http://www.tbs-sct. û·ï³Ï³ñ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ÝÛáõà ¨ ïñí³Í »Ý gc.ca/pubs_ pol/hrpubs/TB_851/vec-cve1_e.asp ÏáéáõåódzÛÇ Ï³ÝËÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ùáï»- #_Toc46202807 óáõÙÝ»ñÁ. http://www.icac.nsw.gov.au 2 î»ë` Code of Ethics, State of New Jersey USA: http 12 ²Û¹ µ³ÅÝáõÙ ùÝݳñÏáõÙÁ ÑÇÙݳíáñíáõÙ ¿ //www.iit.edu/departaments/csep/PublicWWW/ NSW ICAC-Ç ¨ ÑÇßÛ³É Ý³Ñ³Ý·áõÙ å»ï³Ï³Ý codes/coe/State_of_New_Jersey_Community_ ѳïí³ÍÇ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ÙÇç¨ »ñÏËáëáõÃÛ³Ý Affairs.html; å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ íñ³: îíÛ³É Ã»Ù³Ûáí ³ÙµáÕç³Ï³Ý ½»ÏáõÛóÁ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ïáí ïíÛ³É Ñ³ñóÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ í»ñݳ·ñí³Í ¿ §Corruption Prevention Publica- ùÝݳñÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ï»ë/ Conflict of Interest: Leg- tions: Strategies for Managing Post Separation islators. Ministers. and Public Officials by Gerard Employment Issues¦ ¨ ¹ñ³Ý ³Ý³ñ·»É ͳÝá- Carney (Transparency International, Berlin) http:// óݳÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ëï³Ý³É www.transparency.org/working_papers/carney/ ICAC-Ç í»µ-ϳÛùáõÙ` Ñ»ï¨Û³É ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ index.html. ѳëó»áí. http://www.icac.nsw.gov.au 3 Constitution of the Kingdom of Thailand: http:// 13 î»ë. ϳݳ¹³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ` ¿É»Ïïñá- www.kpi.ac.th/en/con_th.asp ݳÛÇÝ Ñ³ëó»áí, http://strategis.ic.gc.ca/SSG/ 4 Constitution of Thailand, Section 70, Chapter IV oe00002c.html 5 Constitution of Thailand, Section 70, Chapter IV, 14 US Office of Goverment Ethics, Memorandum Re- Part 2. garding Revised Post-Employment Restrictions, 26 October 1990. 6 Quoted in Report on the Investigation of Allega- tions of Nepotism in Government: Report No 11 15 Canadian Office of the Ethics Counsellor: http:// (Special Report) to the Parliament of South Africa strategis.ic.gc.ca/SSG/oe01188c.html by the Public Protector of the Republic of South 16 Canadian Office of the Ethics Counsellor website: Africa, 15 April, 1999 http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec- 7 Board of Ethics, King County, State of Washington. bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home7 USA. Èñ³óáõóÇã ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ 17 S.140 Ministerial Code: A Code of Conduct and ËݹñáõÙ »Ýù Ó»½ ¹ÇÙ»É Jeremy Pope: Ûeremy. Guidance on Procedures for Ministers, Cabinet pope@tiri.org Office, July 2001. http://www.cabinet-office.gov. 8 ì»ñóí³Í ¨ ѳñÙ³ñ»óí³Í ¿ the City of Bristol, uk/central/1997/mcode/ Tennessees, Nepotism Policy, (US), September 18 ²Û¹ µ³ÅÝáõÙ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý Post-Separation 1996 Employment of Ministers, ·Çï³Ï³Ý ·ñáõÃÛ³Ý 9 Board of Ethics, King County, State of Washington. ÝÛáõûñÁ` å³ïñ³ëïí³Í ÊáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý USA. Èñ³óáõóÇã ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ·ñ³¹³ñ³ÝÇ ²íëïñ³ÉÇ³Ï³Ý ¹»å³ñï³Ù»Ý- ËݹñáõÙ »Ýù Ó»½ ¹ÇÙ»É Jeremy Pope: Ûeremy. ïÇ ÏáÕÙÇó (Research Note 40, 28 May 2002) pope@tiri.org http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/2001-02/ 02rn40.pdf 10 Üáñ ¼»É³Ý¹Ç³ÛáõÙ, »Ã» ïíÛ³É å³ßïáÝÇ Ñ³- Ù³ñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ Ù»ç »Õ»É »Ý ³ñ¹³ñ³¹³- 19 State of Nebraska, USA. ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ ÁÝÏ»ñÝ»ñ, ݳ Ëݹñ»É ¿ 20 î»ë. Bernard Pulle Conflicts of Interest Avoidance: ·É˳íáñ ¹³ï³Ë³½ÇÝ Ï³Ù ³ñ¹³ñ³¹³ïáõ- Is There a Role for Blind Trusts? In Current Issues ÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ å³ßïá- Brief 14, 1996-97. http://www.aph.gov.au/library/ ÝÛ³ÛÇÝ ·áñÍ»É Çñ ÷á˳ñ»Ý: ²Û¹ ݳ˳ñ³ñÇÝ pubs/CIB/1996-97/97cibl4.htm. ³é³ç³ñÏí»Éáõ ¿ñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ áñáßáõÙñ, áñÁ 21 úñÇݳÏ, the Center for Public Integrity (http:// ݳ ÇÝùÝ ¿ñ ÁݹáõÝ»Éáõ Çñ ³ÝáõÝÇó: www.publicintegrity.org) ¨ Common Cause http:// commoncause.org ¶ÈàôÊ 4 | Èà´´ÆÜ¶Æ βð¶²ìàðàôØÀ 53
ÈáµµÇÝ·Á (³Ý¹ñÏáõÉÇëÛ³Ý ·áñͳñ³ñáõÃÛáõ- ÝíÇñí³Í` ɳÛÝáñ»Ý ѳÛïÝÇ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»- ÝÁ) Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ µ³½Ù³ÏáÕÙ ÅáÕáíñ- ñÇó Ù»ÏáõÙ, áñÝ ³Ýóϳóí»É ¿ ³ÝóÛ³É ¹³ñÇ í³Ã- ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ý˽»ÉÇ Ù³ëÁ: ÈáµµÇÝ·Á ѳݹÇ- ëáõÝ³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ, ³ñí»É ¿ »½ñ³Ñ³Ý·áõÙ ë³ÝáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÛÝ Ó¨»ñÇó Ù»ÏÁ, áñÇ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ÉáµµÇÝ·Á Ý߳ݳϳÉÇó ³½¹»óáõ- Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³é³ÝÓÇÝ ³ÝÓ³Ýó, ÇÝãå»ë ݳ¨ áñ- ÃÛáõÝ ãÇ ·áñÍ»É ÎáÝ·ñ»ëáõÙ å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³- å»ë ù³Õ³ù³Ï³Ý, ÙáõÝÇóÇå³É ϳ٠ëáóÇ³É³Ï³Ý Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³: ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ųٳݳÏÝ»ñÇó ѳÝñáõÛà ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ËÙµ»ñÇ ÏÛ³ÝùÇÝ ³éÝã- ëÏë³Í ÉáµµÇÝ·Ç ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÝ ³Ù»Ýáõñ íáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ: ØÇ³íáñí»Éáí áñ- ¹³ñÓ»É »Ý ³í»ÉÇ Ñݳñ³ÙÇï: âÝ³Û³Í ÏÇñ³éíáÕ å»ë áñáß³ÏÇ ëáódzɳϳÝ, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ù³- ݳ˳½·áõß³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ É³ÛÝ Áݹ·ñÏÙ³ÝÁ, Õ³ù³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñáí ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ` ù³Õ³- Ý»ñϳÛáõÙë ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÁ Ñ³×³Ë ¹Çï- ù³óÇÝ»ñÁ ϳ½Ù³íáñáõÙ »Ý ÝáõÛÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñ áõ- íáõÙ »Ý áñå»ë ÙÇ »ñÏÇñ, áñÝ ³ÏÝ»ñ¨³µ³ñ Ý»óáÕ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙ ¿ µ³ó ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ó¨³Ë»ÕÙ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý áõ Ó¨³íáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ íñ³ áõÕÕ³- í³ï³·áõÛÝ ûñÇݳÏÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³é³ç³- ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»Éáõ áõÝ³Ï ËÙµ»ñ: Ý³É ÉáµµÇÝ·Ç áõÅáí: ÈáµµÇëïÝ»ñÁ áõÝ³Ï »Ý Ý߳ݳϳÉÇó ¹»ñ ϳ- ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ß³ï»ñÝ »Ý ³ÛÅÙ ·ïÝáõÙ, áñ ï³ñ»É ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ- ÉáµµÇÝ·Á ß³ï Ñ»éáõÝ ¿ ·Ý³ó»É, ¨ áñ ϳé³í³ñáõ- Û³óÝáÕ Ñ³ñó»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³Ù³éáï ï»Õ»Ïáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÝ Áëï ¿áõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ ÃÛáõÝÝ»ñ å³ïñ³ëï»Éáõ ¨ ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ ³é³í»É »ñÏñÝ»ñáõÙ å³ïëå³ñí³Í ÉáµµÇëï³Ï³Ý ϳ½- Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ·áñÍáõÙ: ÈáµµÇÝ·Ç Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï³Ý¹Ý»ñÁ` Ç íݳë ù³Õ³- Ëñ³ËáõëáõÙÁ µ³í³ñ³ñáõÙ ¿ ѳÝñáõÃÛ³Ý Áݹѳ- ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ¨ Ó¨³íáñÙ³Ý, ÇÝãå»ë Ýáõñ å³Ñ³ÝçÁ ¨ ѳí³Ý³Ï³Ýáñ»Ý ³å³ÑáíáõÙ ¿ ݳ¨ Ç íݳë ѳÝñ³ÛÇÝ µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³Ý: ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Çñ»Ýó ϳñÍÇùÝ ²ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ Ùï³í³ËáõÃÛáõÝ ³ÛÝ Ï³- ³ñï³Ñ³Ûï»Éáõ ϳñ¨áñ ϳåáõÕáõ ³éϳÛáõÃÛáõ- å³ÏóáõÃÛ³Ùµ, áñ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï ÝÁ: ²ÛÝåÇëÇ ï³ñ³µÝáõÛà ËÙµ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ×ÛáõÕ»ñáõÙ ÉáµµÇëïÝ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñ³Ï³Ý Çß˳Ýáõ- ݳíóÛÇÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ·Ûáõ- ÃÛáõÝÝ ÁݹѳÝáõñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Õ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ, Çñ»Ýó ÉáµµÇëï- íñ³` ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ í»ñ³Í»É ¿ Çñ»Ýó Ý»ñÝ áõÝ»Ý áÕç ³ß˳ñÑÇ Ù³Ûñ³ù³Õ³ùÝ»ñáõÙ, ýÇݳÝë³íáñáÕÝ»ñÇ Ï³Ù³Ï³ï³ñÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó áñáÝù Ïáãí³Í »Ý ³ñï³Ñ³Ûï»Éáõ ¨ å³ßïå³Ý»- ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý áõ ·áñͳñ³ñ ßñç³ÝÝ»ñÇÝ Éáõ ³Û¹ ËÙµ»ñÇ ß³Ñ»ñÁ: ùÍÝáÕÝ»ñÇ1: ê³Ï³ÛÝ ÉáµµÇÝ·Á áã ÙÇßï ¿ ï³ñíáõÙ Ç ß³Ñ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý: ²Û¹ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µ³ó³ë³Ï³Ý ÏáÕÙÝ ³ÛÝ ¿, áñ ÉáµµÇëï-åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÇ Ù»ñ Èà´´ÆÜ¶À ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ вì²Ü²Î²Ü Ðܲð²ìàðàôÂÚàôÜܺðÀ ¹³ñáõÙ, ³Û¹ûñÇÝ³Ï ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ϳ- ñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ÙÇç¨ ³Ý³éáÕç áõ ѳÏÇñ³í³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»- ²Ù»Ý ÇÝãÇó ¹³ï»Éáí Ñdzëó÷í³Í ÉÇÝ»Éáí ñÇ, áíù»ñ »ÝóñÏíáõÙ »Ý Ýñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛ³ÝÁ: Ýñ³ÝÇó, ÇÝãÝ Çñ»Ýó ÏáÕÙÇó ÁÝϳÉíáõÙ ¿ áñå»ë ÙÇ- ²Û¹åÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÇ ³é³ç³óÙ³ÝÁ Ýå³ëïáõÙ »Ý çÇÝ íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³óáõ Ùáï ù³Õ³ù³- ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ ¹ñ³ÙÁ ¨ ³ñ- ϳÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý íñ³ Ý»ñ·áñÍáõ- ïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ §¾Ýñáݦ ÃÛ³Ý µ³í³ñ³ñ áõÕÇÝ»ñÇ áõ ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³ó³Ï³- ÙÇáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ³é³í»É ÛáõÃÛáõÝ, ³ß˳ñÑÇ ß³ï ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ ³é³ç³óÝáÕ ³é³ÝÓݳѳï- ÁÝïñáÕÝ»ñÝ ÁÝÏÝáõÙ »Ý íѳïáõÃÛ³Ý Ù»ç, ¨ ÁÝï- ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ »Õ»É ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ³Û¹ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáÕÝ»ñÇ ÃÇíÁ Ïñ׳ïíáõÙ ¿: ÙÇáõÃÛáõÝÁ Ùß³Ï»É ¿ Íñ³·ñ³ÛÇÝ ³å³ÑáíáõÙ` ѳ- ÀÝïñáÕÝ»ñÇ Ùáï ϳñáÕ ¿ ³é³ç³Ý³É ³ÛÝåÇëÇ ïáõÏ Ý³Ë³ï»ëí³Í ²ØÜ-Ç ÎáÝ·ñ»ëÇ áñáß ³Ý- ½·³óáõÙ, áñ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ Íñ³·ñ³ÛÇÝ áñáßáõÙ- ¹³ÙÝ»ñÇ §·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ¦ Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝ»Éáõ Ý»ñÝ ÁݹáõÝíáõÙ »Ý áã û ï³ñ³µÝáõÛà ÙÇçáóÝ»ñáí ѳٳñ: §¾ÝñáÝÁ¦, ³Û¹ ÏáÝ·ñ»ë³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ÁÝï- ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ϳñÍÇùÝ»ñÇ ³ñ- ñ»É ¿ áñå»ë ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñ, áñå»ë½Ç ѳ- ï³Ñ³ÛïÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ³ÛÉ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñ- Ùá½íÇ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ³Û¹ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ ÍÇãÝ»ñÇ ¨ Ù³ñ¹Ï³Ýó ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ËÙµ»ñÇ ½áõñ ãÇ Í³ËëáõÙ Çñ ¹ñ³ÙÁ: ÙÇç¨ ·áñͳñùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, áñáÝó ÙdzíáñáõÙ »Ý àÕç ³ß˳ñÑáõÙ ÉáµµÇëï³Ï³Ý ËÙµ»ñÇ ³½- ÁݹѳÝáõñ ߳ѻñÁ ¨ ջϳí³ñáõÙ »Ý åñáý»ëÇá- ¹»óáõÃÛáõÝÁ ٻͳå»ë ϳËí³Í ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏ- Ý³É ÉáµµÇëïÝ»ñÁ: ñÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý-ù³Õ³ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇó` ÇÝã- îå³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍíáõÙ, áñ ÉáµµÇëïÝ»ñÁ å»ë ϳé³í³ñÙ³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ã³÷Çó ³í»ÉÇ »Ý Ù»ñÓ»ó»É ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ Ñ»ï, ÇëÏ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áõÅÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ: ØÇ³óÛ³É ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÁ ¹³ñÓ»É »Ý ã³÷³½³Ýó ¹Ûáõñ³Ã»ù ܳѳݷݻñáõÙ ÉáµµÇÝ·Ç ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇÝ ³Ýí׳ñ ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ½í³ñ×áõÃÛáõÝÝ»- 54 Èà´´ÆÜ¶Æ βð¶²ìàðàôØÀ
ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÉ Ó¨Ç Ýí»ñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å: ¶áñ- Û³óÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ³Ý˽»ÉÇ Ù³- ͳñùÇ ÏÝùÙ³Ý ³Û¹ ·áñÍÁÝóóáõÙ ³éϳ ¿ ÑÇß³- ëÁ, ¨ ³ÛÝ áñáß³ÏÇáñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ýñ³Ý, áñ ï³ÏíáÕ ß³Ñ»ñÇ Éáõñç µ³ËáõÙÝ»ñáí Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý »ñÏñÇ ûñ³Ï³ñ·áõÙ Ý»ñ³éíáõÙ »Ý µ³½Ù³ÃÇí ³é³ç³óÙ³Ý ½·³ÉÇ éÇëÏ: ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõ- ãÉáõÍí³Í ѳñó»ñ: úñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëáõÙ ÁÝ- ÃÛáõÝÁ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÇó ëáëÏ Ù»ÏÝ ¿, áñï»Õ ³ÕÙÏáï ¹áõÝíáõÙ ¿, áñ ÉáµµÇÝ·Á, - ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, ù³- ëϳݹ³ÉÝ»ñÝ ëïÇå»óÇÝ ·Ý³É ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ù³- ÝÇ ¹»é ³ÛÝ µ³ó ¿, - Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ϳñ·»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý, áñáÝó Ýå³ï³ÏÝ ¿ ûñ»Ýë¹Çñ- ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ, áñÝ ÁÝÏ³Í ¿ ù³- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ýí׳ñ ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ µáõÝ ÑÇÙùáõÙ: ½í³ñ×áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó Ýí»ñÝ»ñ ëï³- гÝñáõÃÛáõÝÁ, - ÁݹѳÝáõñ ߳ѻñáí Ùdzíáñ- ݳÉáõ ¹»åù»ñÇÝ Ñ»ï¨»ÉÁ: í³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ËÙµ»ñÇ ÙÇçáóáí, - ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ³Ýѳݷë- å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳ ³Ý³ñ·»É Ù³ë- ï³ó³Í ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ·Ý³Éáí ¿°É ³í»ÉÇ ß³ï »Ý Ý³Ïó»Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ãÉáõÍí³Í ѳñó»ñÇ ÉáµµÇÝ·Ç å³Ñ³ÝçáõÙ Çñ»Ýó Çñ³½»Ï»É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û áí ¿ å³ïß³× ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇÝ, »Ã» ݳ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ¹ñ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ: ø³ÝÇ áñ ÉáµµÇÝ·Á å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ Ù³ïáõóáõ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, Ñ³×³Ë Ñ³Ù³ñíáõÙ ¿ ³Ùáõñ ѳëï³ïí³Í ϳå»ñ ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ³Û¹ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µÝáõÛÃÁ ¨ ù³- áõÝ»óáÕ ÉáµµÇëï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇó ¨ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ý- ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»Ý³ßÝáñѳÛÇÝ áÉáñïÁ, áñáÝù óÇó áí ¿ û·ïíáõÙ ¹ñ³ÝóÇó2: ϳñáÕ »Ý û·ï³·áñÍ»É ·³ÕïÝÇ Ï³åáõÕÇÝ»ñÁ ¨ ϳå»ñÁ` ·áñÍÇÝ ³éÝãáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ù³Õ³ù³- Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛáõÝ, ·áñÍ»Éáõ îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü ´²ò²Ð²ÚîàôØÀ Ýå³ï³Ïáí, ϳñ¨áñ ¿ ³Ïݳéáõ óáõÛó ï³É, û ÇÝã- å»ë ϳñáÕ »Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»É ÝáõÛÝ ß³Ñ»ñáí γñ»ÉÇ ¿ ÙïóÝ»É ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ùdzíáñí³Í ÙÛáõë ËÙµ»ñÁ: ѳٳϳñ·Á ѳëï³ïáÕ ÏáÝÏñ»ï ϳÝáÝÝ»ñ` Éáµ- µÇÝ·Ç ·áñÍÁÝóóÇÝ Ó¨³Ï³Ý µÝáõÛà ѳÕáñ¹»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, ÇÝãÁ ѳϳé³Ï ¹»åùáõÙ ÏÙݳ ã³÷Çó úðºÜê¸ðàôÂÚàôÜ ¹áõñë áã å³ßïáݳϳÝ: ¸³ ß³ñù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³- óÇÝ»ñÇÝ ¨ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÉ Éáµ- Ȼѳëï³ÝáõÙ Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõ- µÇëïÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ï»ëÝ»Éáõ, û ÃÛ³Ý ¨ í³ñã³Ï³½ÙÇ ÏáÕÙÇó å³ïñ³ëïí³Í ûñÇ- áí ¿ ½µ³ÕíáõÙ ÉáµµÇÝ·áí ¨ ÇÝã Ýå³ï³Ïáí: Üßí³Í ݳ·ÇÍÁ Ù³ïݳÝßáõÙ ¿ ÉáµµÇÝ·Ç í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý É³í³- Ó·ïáõÙÁ: ²ÛÝ ÉáµµÇÝ·Á ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ áñå»ë ó³Ý- ·áõÛÝ Ù»Ãá¹Ç ѳٳï»ùëïáõÙ ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³Ý- ϳó³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ, áñÝ Çñ³·áñÍíáõÙ ¿ ûñÇ- ó³Ù³ïÛ³ÝÁ (é»»ëïñÁ) å»ïù ¿ Ññ³å³ñ³ÏíÇ ÆÝ- Ý³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍٳٵ ¨ Ïáãí³Í ¿ ï»ñÝ»ïáõÙ` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñáõ- ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»Éáõ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÃÛáõÝ ÁÝÓ»éíÇ ³ñ³·, Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ¨ ³ñ¹Ûáõݳ- Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ íñ³` ÏáÝÏñ»ï ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¨ ³ñ- í»ïáñ»Ý ¹Çï»É ³éϳ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ø³Õ³- Ñ»ëï³·áñÍ³Ï³Ý ËÙµ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³Ýáõ- ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ å³ï³ë˳ݳïáõ Ùá- ÃÛ³Ý ÷³ëï³ñÏÝ»ñÁ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³éÝ»Éáõ Ýå³ï³- ï»óÙ³Ý Ï»ÝïñáÝ ²Ù»ñÇÏÛ³Ý áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý Ïáí: ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ѳٳÏáÕÙ³ÝÇ ï»Õ»Ï³ï- гٳӳÛÝ ³é³ç³ñÏíáÕ ³Û¹ ûñ»Ýë¹ñáõ- íáõÃÛáõÝ ¿ ïñ³Ù³¹ñáõÙ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ÃÛ³Ý` ÉáµµÇëïÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óí»Éáõ »Ý ·ñ³ÝóÙ³Ý ¨ ߳ѻñÇ Ù³ëÇÝ. (http: //www.open-secrets. org/lob- ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ í³ñùÇ ë³ÑÙ³Ýí³Í ÝáñÙ»ñÇÝ byists/): ѻ層Éáõ å³Ñ³ÝçÝ»ñ: ÈáµµÇÝ·Á å»ïù ¿ ÏñÇ ßÇ- ï³Ï µÝáõÛÃ, Áݹ áñáõÙ, ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ¨ å³ßïáݳ- ï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÙÇç¨ µáÉáñ ë»ñï ϳå»ñÁ, áñáÝù Èàôê²´²ÜàôØ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý Ýñ³Ýó ѳٳñ Ñ»- ï³ùñùñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ñ³ñó»ñÇÝ, »Ýóϳ ¶ñ³ÝóÙ³Ý ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³Ûï- »Ý Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý áñå»ë ÷³ëï³ÃáõÕÃ: ²Û¹ ë»ñï Ù³Ý ó³Ýϳó³Í ѳٳϳñ· å»ïù ¿ Ýå³ëïÇ å»- ϳå»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É µáÉáñ ÷³ëï³ÃÕóÛÇÝ ï»- ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, å»ï³Ï³Ý Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÛÝáõÑ»ï¨ ÏÑñ³å³ñ³Ïí»Ý å»- ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÝ ï³Ï³Ý ï»Õ»Ï³·ñáõÙ: ÈáµµÇÝ·Ç »ÝóñÏíáÕ ³Ý³ñ·»É ͳÝáóݳÉáõ µ³ó Ñݳñ³íáñáõÃÛ³ÝÁ: å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÝáõÛÝå»ë ÏÝ»ñϳ۳óí»Ý ²Û¹ ѳٳϳñ·Á ãå»ïù ¿ ËáãÁݹáïÇ ß³ñù³ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñ Çñ»Ýó ¹»Ï³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³- ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇë ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»Éáõ ϳé³- ï³ëË³Ý Çñ³½»ÏÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: í³ñáõÃÛ³Ý ûñ³Ï³ñ·Ç íñ³: ØÛáõë ÏáÕÙÇó, ëáíá- ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÁ ¨ ѳñ¨³Ý γݳ¹³Ý ñ³µ³ñ ѳٳñíáõÙ ¿, áñ ÉáµµÇÝ·Ý Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ- áõÝ»Ý ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Èà´´ÆÜ¶Æ βð¶²ìàðàôØÀ 55
³é³í»É ³é³ç³íáñ Ó¨»ñ: 1995Ã. γݳ¹³ÛáõÙ ÁÝ- ñáõÙ »Ý ÉáµµÇÝ·Ç Ñ³Ù³ñ: ²Û¹åÇëÇ Ï³ñ·Ý áõÝÇ ³ÛÝ ¹áõÝí»ó §ÈáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»Ý- ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ, áñ ÉáµµÇÝ·Ç Ï³ï»·áñdzÛÇó, 3 ùÇ í»ñ³Ý³Ûí³Í ï³ñµ»ñ³Ï` ÑÇß³ï³Ïí³Í ÙÇ ÷³ëïáñ»Ý ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ ¹áõñë »Ý ÙÕíáõÙ, ß³ñ- ß³ñù ߳ѻñÇ µ³ËáõÙÝ»ñáí ëáõñ íÇ׳µ³ÝáõÃÛáõÝ- ù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ѳ۳óùÝ»ñÇ Ý»ñÇÝ ³ñÓ³·³Ýù»Éáõ ϳñ·áí, áñáÝù µÇÍ ¿ÇÝ Ãá- áõ ߳ѻñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Ó»é- Õ»É ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ñó÷áË³Í ÙÇ ù³ÝÇ Ï³é³í³ñáõ- ݳñÏíáÕ µáÉáñ ç³Ýù»ñÁ: ÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÏÇ íñ³: îíÛ³É ûñ»ÝùÇ Ýå³ï³ÏÝ §ÈáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù³ëÇݦ ϳݳ¹³- ³ÛÝ ¿ñ, áñå»ë½Ç ¹Åí³ñ³óÝ»ñ ÉáµµÇÝ·Ç ·áñÍÁÝ- Ï³Ý ûñ»ÝùáõÙ å³ñáõݳÏíáõÙ ¿ å³Ñ³Ýç ³ÛÝ Ù³- óóÁ ¨ µ³ñ¹³óÝ»ñ ³ÛÝ ã³÷³½³Ýó Ù»Í Ï³ñ·³- ëÇÝ, áñ ÉáµµÇëïÝ»ñÁ µ³ó³Ñ³Ûï»Ý Çñ»Ýó ù³Õ³- íáñٳٵ, ¨, ³Ýßáõßï, ³ÛÝ, áñå»ë½Ç ³Û¹ ѳٳ- ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, ѻ勉µ³ñ, áõß³¹ñáõ- ϳñ·Á ¹³ñÓÝ»ñ ³í»ÉÇ Ã³÷³ÝóÇÏ: ÃÛ³Ùµ ½ÝÝ»Éáí ÑÇßÛ³É ·ñ³Ýó³Ù³ïÛ³ÝÁ, ó³Ýϳ- Üßí³Í` §ÈáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù³ëÇݦ ó³Í Ù³ñ¹ ϳñáÕ ¿ å³ñ½»É, û áí ¿ å³ßïå³Ýáõ٠ϳݳ¹³Ï³Ý ûñ»ÝùÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ãáñë í×éáñáß ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÁ, ëϽµáõÝùÝ»ñÇ íñ³. ¨ û ÇÝã »Ý ÉáµµÇëïÝ»ñÁ ùÝݳñÏáõÙ ³Û¹ ·»ñ³- ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï: γñ¨áñ ¿ ѳٳñíáõÙ ³ÛÝ x ä»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ ³½³ï ¨ µ³ó ѳݷ³Ù³ÝùÁ, áñ ÉáµµÇëïÝ»ñÁ ݳ¨ å³ñï³íáñ ÙáõïùÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ ѳݹÇ- »Ý µ³ó³Ñ³Ûï»É ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï Çñ»Ýó ³Ýó- ë³ÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë- Û³É ³ß˳ï³ÝùÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: γ- ˳ÝáÕ Ï³ñ¨áñ ·áñÍ: ݳ¹³Ï³Ý ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý ¨ Ýñ³Ýó Ù³- x ä»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÉáµµÇÝ·Ý Çñ»- ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ã³ñÙ³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ: ³Ý³ñ·»É ͳÝáóݳÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ Ñ»ß- x ä»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ¨ ѳÝñáõÃÛáõÝÁ ïáõÃÛ³Ùµ ϳñ»ÉÇ ¿ ëï³Ý³É ÆÝï»ñÝ»ïÇ ÙÇçáóáí4: å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ·Çï»Ý³Éáõ, û ¾ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí ¹³ßݳÛÇÝ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÇ áí ¿ ÷áñÓáõÙ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»É å»ï³Ï³Ý Çß- ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ ¹³ñÓ»É ÈáµµÇëïÝ»ñÇ í³ñùÇ Ë³ÝáõÃÛ³Ý íñ³: Ïá¹»ùëÇ5 Ùß³ÏáõÙÁ ¨ ¿ÃÇϳÛÇ áõ ·áñͳñ³ñ åñ³Ï- x ì׳ñáíÇ ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ïÇϳÛÇ Ù³ëÇÝ ó³Ýϳó³Í ѳñóÇ å³ï³ë˳ÝÝ»- ãå»ïù ¿ ˳ݷ³ñÇ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñ- ñÁ, áñáÝù ͳ·áõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ³- ÙÇÝÝ»ñ ³½³ï ¨ µ³ó ÙáõïùÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³ÝÁ: ٳϳñ·áõÙ ³éϳ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ì³ñ- ã³å»ïÇ ÏáÕÙÇó Ý߳ݳÏíáÕ ³Û¹ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÁ Êݹñá ³é³ñϳ ûñ»Ýùáõ٠ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ ջϳí³ñ óáõóáõÙÝ»ñ ¿ ï³ÉÇë ÇÝãå»ë ÉáµµÇëïÝ»- ÉáµµÇëïÝ»ñÇ »ñ»ù ï»ë³Ï. ñÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³Ýó ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇÝ` ³ÛÝ Ñ³ß- íáí, áñå»ë½Ç û·ÝÇ áñáß»Éáõ, û ³ñ¹Ûáù ÁݹáõÝ»ÉÇ x ÊáñÑñ¹³ïáõÝ»ñ - Çñ³í³µ³ÝÝ»ñ, ѳßí³å³ÑÝ»ñ ¨ ¿ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ: å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï ³éÝãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñ- Ü»ñϳÛáõÙë ùÝÝáõÃÛ³Ý ¿ ³éÝíáõÙ ³ÛÝ ûñ»Ýë¹ñáõ- ó»ñáí ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñ, áñáÝó í׳ñáõÙ »Ý ³ÛÝ µ³ÝÇ ÃÛáõÝÁ, ѳٳӳÛÝ áñÇ` ³å³·³ÛáõÙ ³Û¹ ËáñÑñ¹³- ѳٳñ, áñ Ýñ³Ýù ½µ³ÕíáõÙ »Ý ÉáµµÇÝ·áí` Ç ß³Ñ Ï³ÝÁ ѳßí»ïáõ ÏÉÇÝÇ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇÝ ¨ áã û Çñ»Ýó ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇ: í³ñã³å»ïÇÝ: x ØÇáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÉáµµÇëïÝ»ñ Ý»ñí³ñÓáõ ³ß˳ïáÕ- ÈáµµÇëïÝ»ñÇ í³ñùÇ Ïá¹»ùëÁ å³ßïå³ÝáõÙ Ý»ñ, áñáÝó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¿ §ÈáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ, áñÁ ½·³ÉÇ Ù³ëÝ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ·áñͳïáõÇ ß³Ñ»ñÇ Éáµ- ÉáµµÇëïÝ»ñÁ å³ñï³íáñ ÏÉÇÝ»Ý å³Ñå³Ý»É ¹³ß- µÇÝ·Ý ¿, áñÁ ѳÝáõÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ß³ÑÇ ½µ³Õ- ݳÛÇÝ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ»ï Çñ»Ýó ·áñͳ- íáõÙ ¿ ³é¨ïñ³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ: ñ³ñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ²Û¹ Îá¹»ùëÇ Ý³Ë³- x ÈáµµÇëï ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ áã ³é»íïñ³ÛÇÝ µ³ÝáõÙ å³ñáõݳÏíáõÙ ¿ ¹ñáõÛà ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ Éáµ- ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ, áñáÝ- µÇÝ·Ý Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óáõÙ ¿ ûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáõ- óáõÙ Ù»Ï Ï³Ù ÙÇ ù³ÝÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñ ½µ³ÕíáõÙ Ý»áõÃÛáõÝ, »Ã» ³ÛÝ ÏñáõÙ ¿ µ³ó µÝáõÛà ¨ ãÇ Ë³Ý·³- »Ý áñáß³ÏÇ ß³Ñ»ñÇ ÉáµµÇÝ·áí, Áݹ áñáõÙ ³Û¹ ·áñ- ñáõÙ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ ³½³ï ÍáõÝ»áõÃÛ³Ý íñ³ ͳËëíáõÙ ¿ ß³ï ³ß˳ï³Å³Ù³- ¨ µ³ó ÙáõïùÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³ÝÁ: ´³óÇ ³Û¹, Îá- ݳÏ, ¨ ³ÛÝ Ï³½ÙáõÙ ¿ ³ÛëåÇëÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ¹»ùëÁ, áñÇ Ù³ëÇÝ ËáëíáõÙ ¿, ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½·³ÉÇ Ù³- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõÙ ·³Ý·³ïÝ»ñ Ý»ñϳ- ëÁ: Û³óÝ»É ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³Ï³ÝÇÝ, ÇÝã- å»ë ݳ¨ Ýñ³ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏáõÙ ëï³Ý³É ³Û¹ ·³Ý- ¸³ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ·ñ³ÝóÙ³Ý »Ýóϳ ÉáµµÇÝ- ·³ïÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ: ·Ç ËëïÇí ¹³ë³Ï³ñ·áõÙ, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ å³ñ³·³- ¾ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³Ï³ÝÇ å³ßïáÝÁ ÛáõÙ ³é³ÝÓݳÏÇ í»ñ³å³ÑáõÙ ¿ ³ñíáõÙ, áñ å»ïù ëï»ÕÍí»É ¿ ѳñϳ¹Çñ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ å³- ¿ ·ñ³Ýóí»Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ ÉáµµÇëïÝ»ñÁ, áñáÝó í׳- ѳÝçáÕ Ñ³ñó»ñÇ Ýϳïٳٵ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ 56 Èà´´ÆÜ¶Æ βð¶²ìàðàôØÀ
ë³ÑٳݻÉáõ Ýå³ï³Ïáí: ºÃ» ϳëϳÍÝ»ñ »Ý áñ¨¿ ³ÛÉ ÙÇçáóáí, ÎáÝ·ñ»ëÇ ó³Ýϳó³Í ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³- ³é³ç³ÝáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ÉáµµÇëïÝ»ñÁ å»ï³- ÝÁ ϳ٠¹ñ³Ù³Ï³Ý ѳïϳóÙ³ÝÁ, ÉÇÝÇ ¹³ ÙÇÝ㨠ó³Ý- Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ ï³ÉÇë »Ý ³Ýï»ÕÇ Ýí»ñÝ»ñ ϳÉÇ ûñÇݳ·ÍÇ Ï³Ù ó³ÝϳÉÇ µ³Ý³Ó¨Ç ³é³ç³ñÏáõÙÁ ϳ٠ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ »Ý ѳí³ùáõÙ å»ï³- ϳ٠¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá, áñÁ å³ñáõݳÏáõÙ ¿ ³Û¹åÇëÇ ûñ»Ýë¹- Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ³ÝáõÝÇó, áñáÝó Éáµ- ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ¹ñ³Ù³Ï³Ý ѳïϳóÙ³Ý Ù³ëÇÝ ³é³ç³ñ- µÇÝ·áí Ýñ³Ýù ½µ³ÕíáõÙ »Ý, ³å³ ³Û¹ ³éÇÃáí ÏáõÃÛáõÝ, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ãå»ïù ¿ ËáãÁݹáïÇ ØÇ³óÛ³É Ü³- ·³Ý·³ïÁ ѳñÏ ¿ áõÕ³ñÏ»É Ñ»Ýó í»ñáÝßÛ³É Ñ³Ý·Ý»ñÇ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ϳ٠߳ñù³ÛÇÝ ù³Õ³- ËáñÑñ¹³Ï³ÝÇÝ: ù³óÇÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ýñ³Ýó ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ·»ñ³- ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ÉáµµÇÝ·Ç µÝ³·³- ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý í³éáõÙ ¹³ßݳÛÇÝ »ñÏáõ ϳÝáݳϳñ·áÕ ÷³ë- å³ßïáÝ³Ï³Ý Ï³åáõÕÇÝ»ñáí ÎáÝ·ñ»ëÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ Ç ï³ÃÕûñÝ »Ý ´¿ñ¹Ç áõÕÕáõÙÁ (²ØÜ-Ç ûñ»ÝùÝ»ñÇ ·ÇïáõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»É Ñ³ñóٳٵ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝ- ÅáÕáí³ÍáõÇ Ñá¹í³Í 31, §13526) ¨ §ÈáµµÇëï³Ï³Ý Ù³Ý Ï³Ù ¹ñ³Ù³Ï³Ý ѳïϳóáõÙÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳóÙ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, áñáÝù ³Û¹ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ¨ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ (²ØÜ-Ç ûñ»ÝùÝ»ñÇ ß³ñù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ѳٳñáõÙ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï å»- ÅáÕáí³ÍáõÇ Ñá¹í³Í 2, §1605): ´¿ñ¹Ç áõÕÕáõÙÝ ³ñ- ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ·»ÉáõÙ ¿ ¹³ßݳÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ Éáµ- ²Û¹ ¹ñáõÛÃÁ ˳ËïáÕÝ»ñÁ Ï»ÝóñÏí»Ý ïáõ·³ÝùÝ»- µÇëï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç` ¹ñ³Ù³ßÝáñÑÝ»- ñÇ, µ³Ýï³ñÏáõÃÛ³Ý ¨ å³ßïáÝÇó ³½³ïٳݦ: ñÇ å³ñï³íáñ³·ñ»ñÇ Ó¨áí ϳ٠§Ïááå»ñ³ïÇí ѳٳӳÛݳ·ñ»ñǦ Ó¨áí: ²Û¹ áõÕÕÙ³Ý Ù»ç ݳ¨ ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ ÉáµµÇÝ·Ç Ñ³Ù³ñ ó³Ýϳó³Í §äîîìàÔ ¸èÜºðÆ¦ úðºÜøÜºðÀ ͳËë»ñÇ Ýϳïٳٵ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³- ݳóáõÙ, áñáÝù ³éϳ »Ý ¹³ßݳÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñ ëï³- ²ØÜ-áõÙ ÉáµµÇëïÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ϳñ- óáÕÝ»ñÇ Ùáï: гñÏ»ñÇ ³½³ïáõÙÇó û·ïíáÕ áã ·³íáñ»ÉáõÝ í»ñ³µ»ñáÕ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ï³ñµ»ñ ݳ- ϳé³í³ñ³Ï³Ý ¨ µ³ñ»·áñÍ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñ- ѳݷݻñáõÙ ÙÇÙÛ³ÝóÇó ï³ñµ»ñíáõÙ »Ý: ²Ûëå»ë, åáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ëáíáñ³µ³ñ ÃáõÛɳïñíáõÙ ¿ ÉáµµÇÝ- ûñÇݳÏ, ùë³ÝÇó ³í»ÉÇ Ý³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ å»ïù ¿ ·áí ½µ³Õí»É ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, ù³ÝÇ ¹»é Éáµ- ³ÝóÝÇ áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³Í ÙÇÝ㨠áñ µÇëï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³Û¹ ϳ½Ù³- ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ý³ËÏÇÝ ûñ»Ýë¹Çñ ϳñáճݳ ûñ»Ýë- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Í³Ëë»ñÁ ã»Ý ϳ½ÙÇ Çñ»Ýó Áݹ- ¹Çñ Ù³ñÙÝáõÙ ëÏë»É Ý»ñϳ۳óÝ»É Ñ³×³Ëáñ¹Ý»ñÇ Ñ³Ýáõñ ͳËë»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ëÁ: ߳ѻñÁ` áñå»ë ÉáµµÇëï: ²ØÜ-Ç »ñÏñáñ¹ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³ÏïáõÙ` §Èáµ- §äïïíáÕ ¹éÝ»ñǦ ϳ٠§Ø»ÕٳݳÉáõ ų- µÇëï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï»Õ»- ٳݳϳѳïí³ÍÝ»ñ¦ ³ÝáõÝáí ѳÛïÝÇ ûñ»ÝùÝ»- ϳïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý Ù³ëÇݦ í»ñï³éáõ- ñÇ ³Û¹ ¹ñáõÛÃÝ»ñÝ áõÕÕí³Í »Ý Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ÃÛ³Ùµ ûñ»ÝùáõÙ áñáß³ÏdzóíáõÙ »Ý ³ÛÝ ÁÝóó³- ˽íÇ ûñ»Ýë¹ñÇ åñáý»ëÇáÝ³É å³ñï³Ï³Ýáõ- ϳñ·»ñÁ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ·ñ³ÝóÙ³ÝÁ ¨ ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÉáµµÇëïÇ ß³Ñ»ñÇ ÙÇç¨ ó³Ýϳó³Í ³½·³ÛÇÝ Ù³ëßﳵݻñáí ÉáµµÇëï³Ï³Ý ·áñÍáõ- ϳå: Üßí³Í ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ Ïáãí³Í »Ý ëï»ÕÍ»Éáõ ѳ- Ý»áõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï³ñ»Ï³Ý »ñÏáõ ³Ý·³Ù ٳϳñ·, áñï»Õ ݳËÏÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳ- ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óÙ³ÝÁ: ï³ñ ³ÝÓÇÝù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý û·ïí»Éáõ ºññáñ¹ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³ÏïÁ §Ð³Ï³Çñ³í³- Çñ»Ýó` ɳí Çñ³½»Ïí³Í Ù³ñ¹áõ ·Çï»ÉÇùÝ»ñáí` Ï³Ý ÉáµµÇëï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ¹³éݳÉáí ÉáµµÇëïÝ»ñ: ²Û¹ ųÙÏ»ïÝ»ñÁ ϳ½ÙáõÙ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÝ ¿ (²ØÜ-Ç ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÅáÕáí³ÍáõÇ »Ý Ù»ÏÇó ÙÇÝ㨠»ñÏáõ ï³ñÇ: Ñá¹í³Í 18, §19137), Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝ»Éáí ùñ»³- àñáß Ý³Ñ³Ý·Ý»ñ, ûñÇݳÏ, γÉÇýáñÝdzÝ, Ï³Ý ûñ»Ýù, ³ñ·»ÉáõÙ ¿ ѳïϳóí³Í (³ÛëÇÝùÝ` ³Û¹ ³ñ·»ÉùÁ ï³ñ³ÍáõÙ »Ý µáÉáñ ݳËÏÇÝ Ï³é³- å»ï³Ï³Ý) ÙÇçáóÝ»ñÇ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳ٠³ÝáõÕ- í³ñ³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó íñ³ ¨ Ýñ³Ýó Õ³ÏÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ: ²Û¹ ûñ»Ýùáõ٠ݳ˳ï»ë- ³ñ·»ÉáõÙ »Ý Ù»Ï ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ ß÷áõÙÝ»ñ áõ- íáõÙ ¿, áñ. Ý»Ý³É áñáß³ÏÇ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï: §ÎáÝ·ñ»ëÇ ó³Ýϳó³Í ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³Ïïáí ѳï- ÜÛáõ Ø»ùëÇÏáÝ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Ý³- ϳóí³Í ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ áã ÙÇ Ù³ëݳµ³ÅÇÝ Ñ³Ý·Ý»ñÇó Ù»ÏÁ, áñï»Õ ·áñÍáõÙ ¿ Ùßï³Ï³Ý ³ñ- »Ýóϳ ã¿, ÎáÝ·ñ»ëÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ñ³ïáõÏ ÃáõÛÉï- ·»Éù å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ (Ý»ñ³éÛ³É ûñ»Ýë- íáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ, áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ¹ÇñÝ»ñÇ) ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³Ý- ³ÝáõÕÕ³ÏÇáñ»Ý û·ï³·áñÍÙ³Ý ó³Ýϳó³Í ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÓÇÝ` ó³Ýϳó³Í ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ñóáí ϳé³í³ñáõ- ͳé³ÛáõÃÛ³Ý, ѳÛï³ñ³ñáõÃÛ³Ý, ѻ鳷ñÇ, Ñ»é³Ëáë³- ÃÛ³Ý Ñ»ï ·áñÍ»ñÇ í³ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ, áñÇ ³éÝ- ÛÇÝ Ëáë³ÏóáõÃÛ³Ý, ݳٳÏÇ, ïå³·ñ³Ï³Ý ϳ٠·ñ³íáñ ãáõÃÛ³Ùµ ݳËÏÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý ³ÝÓݳ- ÝÛáõÃÇ Ï³Ù ³ÛÉ ÙÇçáóÇ í׳ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, áñáÝù Ýå³ï³- Ï³Ý ¨ Ý߳ݳϳÉÇó Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ó»É å»- ϳáõÕÕí³Í »Ý ϳ٠Ïáãí³Í »Ý ÎáÝ·ñ»ëÇ ³Ý¹³ÙÇ íñ³ ï³Ï³Ý å³ßïáÝáõÙ Çñ ·ïÝí»Éáõ ųٳݳϳßñ- ó³Ýϳó³Í ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»ÉáõÝ, ùí»³ñÏáõÃÛ³Ý Ï³Ù ç³ÝáõÙ8: Èà´´ÆÜ¶Æ βð¶²ìàðàôØÀ 57
ÐÔàôØÜºð
1 (Canadian) Lobbyists' Registration Act, R.S. 1985, ϳóÝ»É Ï³Ù ³ñï³Ñ³Ûïí»É Çñ»Ýó ËÇëï ³Ý- c. 44 (4th supp.). An Act Respecting the Registra- ѳݷëï³óÝáÕ Ñ³ñó»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É tion of Lobbyists: http://laws.justice.gc.ca/en/L- ³éó³Ýóáí: 12.4/text.html; (Canadian) Lobbysts' Code of ¸ÇÙ»ù Ñ»ï¨Û³É ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ñ³ëó»áí` http// Conduct: http://strategis.gc.ca/SSG/Ir0 1044e.html; www.weblobbying.com. Annual Reports Under the (Canadian) Lobbyists' 3 Lobbyists' Registration System: http://strategis. Registration Act, http://strategis.gc.ca/SSG/ gc.ca/lobbyist. Ir01066e.html; [US] Federal lobbying Regulations: h t t p : / / w w w. r e s e a r c h . u h . e d u / d o w n l o a d s / 4 Lobbyists' Registration System, Act and Other PDF_format/lobby99.pdf; (US) state restrictions Documents: http://strategis.gc.ca/epic/internet/ h t t p : / / w w w. n c s l . o r g / p r o g r a m s / e t h i c s / inlr-el.nsf/en/h_Ir20007e.html. e_revolving.him; (US) Prohibitions against legis- 5 Lobbyists' Code of Conduct: http://strategis.ic.gc. lators lobbying state government after! they leave ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInter office: htttp://www.nesl.org/programs/ethics/ E/h_oe01438e.html c_revolving,htm. ¶áõëï³í ²Ý¹áÛÇÝ ßÝáñѳϳ- 6 31U.SCode, 1352: http://tinyurl.com/23t5b ÉáõÃÛáõÝ »Ýù ѳÛïÝáõÙ ³Ûë ·ÉËÇÝ ³éÝãíáÕ 7 Anti-Lobbying Act (18 U.S. Code 1913) Lobbing ³ß˳ï³ÝùáõÙ óáõó³µ»ñ³Í û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ³- with appropriated moneys: Ù³ñ: 8 Revolving Door Bans: http://www.ncsl.org/pro- 2 Weblobbying. com ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë Ù³ëݳÏÇó- grams/ethics/e_revolving.htm. Ý»ñÇÝ Çñ»Ýó ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝáõÙ ÉáµµÇÝ· ³Ýó- ¶ÈàôÊ 5 | ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî 59
ø³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÇÙáõÝÇï»- ÝáõÙ »Ý ëï³Ý³É ó³Ýϳó³Í å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ` ïÇ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝù³Ý ÑÇÝ ¿, áñù³Ý ù³Õ³- Ñ»ï³åݹáõÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ: ÜÙ³Ý ¹»å- ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: ¸³ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ùáõÙ ß³ï Ù»Í íï³Ý· ϳ, áñ ϳé³ç³Ý³ Ïá- ·áñÍÇãÝ»ñÇ áõ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý éáõåódzÛÇ ³ñ³ï³íáñ ßñç³Ý, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ, ѳÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ ëï³ó³Í ¨ ÁݹáõÝí³Í å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý Çñ ³ñïáÝáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí, Ó¨Ý ¿1: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Û¹ ÇÙáõÝÇï»ïÇ í»ñ³- ¹»åÇ Çñ»Ý ¿ Ó·áõÙ ³Ýµ³ñá ³ÝÓ³Ýó, áñáÝù ³ÛÝáõ- µ»ñÛ³É µ³Ý³í»×Á ͳÛñ³Ñ»Õáñ»Ý µ¨»é³óí»É ¿: ØÇ Ñ»ï»õ ѳí»ñųóÝáõÙ ¨ áõŻճóÝáõÙ »Ý Ïá- Ù³ëÇ Ï³ñÍÇùáí` ÇÙáõÝÇï»ïÇ ëϽµáõÝùÁ å³Ñå³- éáõåóÇáÝ í³ñùÇ Ù³ëßﳵݻñÁ: г½í³¹»å ã»Ý ÝáõÙ ¿ ËáëùÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ¹»åù»ñÁ, »ñµ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç µáõÝ ëñïáõÙ` ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝáõÙ: ϳñÇù áõÝ»óáÕ ³ÝÓÇÝù ϳ߳éùÇ ×³Ý³å³ñÑáí ØÛáõëÝ»ñÁ ѳٳñáõÙ »Ý, áñ ÇÙáõÝÇï»ïÝ ³ÏïÇíá- ëáÕáëÏáõÙ »Ý Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ݳËÁÝïñ³Ï³Ý óáõ- ñ»Ý ˳ñËÉáõÙ ¿ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³ÝÁ µÝáñáß ó³ÏÝ»ñ` Ñ»ï³åݹáõÙÇó ÇÙáõÝÇï»ï ëï³Ý³Éáõ ³Ù»Ý³ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÁ` µáÉáñÇ Ñ³í³ë³ñáõ- ѳٳñ: ÃÛáõÝÝ ûñ»ÝùÇ ³éç¨: ÜáõÛÝÇëÏ ãϳñáճݳÉáí Ó»éù ·ó»É áñ¨¿ å»- ï³Ï³Ý å³ßïáÝ, ÏáéáõÙå³óí³Í áñ¨¿ ·áñͳñ³ñ ϳñáÕ ¿ ÷áñÓ»É Çñ ׳ϳﳷÇñÁ ϳå»É áñ¨¿ ù³- ´²ðºöàÊàôØÜºðÆ Ðð²î²ä Õ³ù³Ï³Ý Ñáí³Ý³íáñÇ Ñ»ï, áñÁ, ÇÙáõÝÇï»ïÁ ²ÜÐð²ÄºÞîàôÂÚàôÜ û·ï³·áñÍ»Éáí áñå»ë Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ í³Ñ³Ý, Ç ½á- ñáõ ÏÉÇÝÇ å³ßïå³Ý»É Ýñ³Ý: ÜÙ³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ- ޳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ù³Õ³ù³- Ý»ñáõÙ í»ñÇÝ ³ëïÇ׳ÝÇ Ñ³í³Ý³Ï³Ý »Ý ¹³é- Ï³Ý Ï³ß³éáõÙÝ»ñÇ, ÏáéáõåódzÛÇ ¨ ëϳݹ³ÉÝ»ñÇ ÝáõÙ ÷á˳¹³ñÓ Ï³ß³éùÝ»ñÝ áõ §É³íáõÃÛáõÝÝ»- ³éÝãáõÃÛ³Ùµ ³ß˳ñÑáõÙ ³×áÕ Ñdzëó÷áõÃÛ³ÝÁ ñÁ¦: â³÷Çó ³í»ÉÇ Ù»Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇ ½áõ·³Ñ»é ³×áõÙ ¿ ݳ¨ Ñdzëó÷áõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ßÝáñÑÇí ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ å»ï³Ï³Ý µ³ñÓñ³ëïÇ- ³éÝãáõÃÛ³Ùµ, áñ ³Û¹åÇëÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ×³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ, ÷³ëïáñ»Ý, Çñ»Ýó ѳٳñ ³å³- ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ ϳëϳÍÇ ï³Ï ѳÛïÝí³Í ÑáíáõÙ »Ý §³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇÝ»ñǦ ϳñ·³íÇ׳Ï: ù³Õ³ù³Ï³Ý áõ å»ï³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ѳ׳Ë, ÷³ëïáñ»Ý, ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇ »Ý ÙÝáõÙ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- ï³åݹáõÙÇó: §¶»ÉÉ³å ÆÝï»ñÝ»ßÝɦ ÇÝëïÇïáõïÇ ÆØàôÜÆîºîÆ î²ððºðÀ ÏáÕÙÇó í»ñç»ñë ³Ýóϳóí³Í ѳñóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ñóí³ÍÝ»ñÇ 63 ïáÏáëÁ ѳٳñáõÙ ¿, áñ Ñ»- ÆÙáõÝÇï»ïÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ó³Ýϳó³Í å³åݹáõÙÇó å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÇÙáõÝÇ- µ³Ý³í»×Ç Å³Ù³Ý³Ï Í³·áõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É ãáñë ï»ïÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ Çñ»Ýó »ñÏñÝ»ñáõÙ Ïá- ѳñó»ñÁ. éáõåódzÛÇ ³×Ç ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÁ2: ²ÛëåÇëáí, ³ß˳ñÑÇ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇ- x à±ñ ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ ¿ ³å³ÑáííáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïÁ ï»ïÇ µáõÝ ·³Õ³÷³ñÝ ³ñ¹»Ý ÁÝϳÉíáõÙ ¾ áñå»ë ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÇó: ųٳݳϳíñ»å, áñå»ë ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ýáõ- x à±ñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý ëùáÕíáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïáí: ÃÛ³Ý ¨ ûñ»ÝùÇ ³éç¨ Ñ³í³ë³ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳñ³ñ x àñù³±Ý ϳñáÕ ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É å³ßïáݳï³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙ: ²ÛÝ ÑÇß»óÝáõÙ ¿ úñáõ»ÉÉÇ ³ÝÓÇ Ï³Ù ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍãÇ ÇÙáõÝÇï»ïÁ ¹³ï³- ѳÝñ³Ñ³Ûï ³ë³óí³ÍùÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ §µáÉáñÁ Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÇó: ѳí³ë³ñ »Ý, µ³Ûó áÙ³Ýù ³í»ÉÇ Ñ³í³ë³ñ »Ý, x àñù³±Ý Ñ»éáõ ¿ ï³ñ³ÍíáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ù³Ý ÙÛáõëÝ»ñÁ¦: (ûñÇݳÏ` ³ñ¹Ûá±ù ÙdzÛÝ ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíÇ ßñç³Ý³Ï- ºí Çëϳå»ë, å»ï³Ï³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ Ý»ñáõÙ): áÉáñïÝ»ñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»åù»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõ- ÃÛáõÝÁ ½·³ÉÇ ã³÷áí ³ñ·»É³÷³Ïíáõ٠ϳ٠íÇÅ»ó- ÆÙáõÝÇï»ïÝ»ñÝ áõ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³éÝã- íáõÙ ¿ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ íáõÙ »Ý ³ÛÝ ¹»åù»ñÇÝ, »ñµ ³é³ÝÓÇÝ å³ßïáݳ- å³Ñ³Ýçáí: ø³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ ϳñáÕ ¿ ï³ñ ³ÝÓÇÝù ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ÑÇÙ³Ý Ý»ñ³é»É ß³ï ³í»ÉÇ É³ÛÝ ßñç³Ý³Ï, ù³Ý ¹³ ݳ- íñ³ ÏáÝÏñ»ï å³ßïå³Ýí³Í »Ý ѳÝñ³ÛÇÝ Ù»- ˳ï»ëíáõÙ ¿ñ Ç ëϽµ³Ý», ¨ ³Û¹ ¹»åù»ñáõÙ ù³- Õ³¹ñ³ÝùÇó ϳ٠¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÇó: ²Û¹ Õ³ù³Ï³Ý ¨ å»ï³Ï³Ý ·áñÍÝÇãÝ»ñÁ ÷³ëï³óÇ ÇÙáõÝÇï»ïáí ûÅïí³Í å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛáõÝ »Ý ëï³ÝáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ Éáõñç ϳﻷáñdzÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ù³Ï³ñ- ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ¹»åùáõÙ: ¹³ÏÁ ϳñ»ÉÇ ¿ µÝáñáᯐ »ñÏñÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõ- Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³- ÃÛ³Ùµ ϳ٠Ýñ³ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùµ: Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÝ ³ÛÝ ³ëïÇ×³Ý »Ý å³ßïå³Ý- ²Û¹åÇëÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÁ áã û í³Í ÇÙáõÝÇï»ïÝ»ñáí, áñ ѳÝó³·áñÍÝ»ñÁ ç³- å³ßïáÝÛ³ÛÇÝ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝ Ù³ïáõ- 60 ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî
ó»ÉÝ ¿, ³ÛÉ Ýßí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ ¹Ý»Éáí ³ÝÓ»éÁÝÙË»ÉÇáõ- ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛ³Ùµ Áݹ·ñÏíáÕ Í³í»ÉÇ íñ³: ½³ñ·³óáõÙÁ: ²ÛÝ Ýå³ï³Ï ãÇ Ñ»ï³åݹáõÙ Ñݳ- ñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»é»É å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻ- ñÇÝ ½µ³Õí»É Çñ»Ýó Ù³ëݳíáñ ·áñÍ»ñáí ³é³Ýó §¶ðºÎà¦-Æ îºêàôÂÚàôÜܺðÀ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ í³ñӳϳÉÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÙáõÍáõÙÝ»ñÁ ϳï³ñ»Éáõ ϳ٠í³ñÏ»ñÁ í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõ, ϳ٠¿É Ò»ñµ³Ï³ÉÙ³Ý ¹»Ù ÇÙáõÝÇï»ïÁ å³ï׳é ϳï³ñ»É ³ÝÓÝ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ¹³ñÓ³í ³ÛÝ Ùï³Ñá·áõÃÛ³Ý, áñÁ ºíñáå³ÛÇ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ËáñÑñ¹Ç ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ϳ½Ùí³Í Îá- ¸³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÝÇó ÇÙáõÝÇï»ïÁ éáõåódzÛÇ ¹»Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËáõÙµÁ (¶ðºÎà) Ýå³ï³Ï ¿ Ñ»ï³åݹáõÙ. ³ñï³Ñ³Ûï»ó ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ »ñÏñ- Ý»ñÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ x ²å³Ñáí»É, áñ ÅáÕáíñ¹Ç ÁÝïñí³Í Ý»ñϳ۳óáõóÇã- ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ3: Ý»ñÁ ϳñáÕ³Ý³Ý ³½³ïáñ»Ý ³ñï³Ñ³Ûïí»É (³Ý- ÆÙáõÝÇï»ïÇ Ñ³ñóÁ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáñ»Ý ßáõßï, å³ïß³× Ï»ñåáí) ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝáõÙ` ãí³- ùÝݳñÏáÕ »ñÏñÝ»ñÇó ¿ êÉáí»ÝdzÝ: Æñ ï»ëáõÃÛ³Ý Ë»Ý³Éáí ùñ»³Ï³Ý ϳ٠ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù»ç ¶ðºÎà-Ý ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ Ùß³Ï»É Õ»Ï³í³ñ óáõ- ë³ÝÏódzݻñÇó ¨ ½ñå³ñïáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í óáõÙÝ»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ áñå»ë ã³÷³ÝÇß Í³é³Û»Ý µ³½Ù³ÃÇí µáÕáùÝ»ñÇó: ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇó ½ñÏ»Éáõ ѳٳñ: x ÄáÕáíñ¹Ç ÁÝïñí³Í Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇÝ å³ßï- ²Û¹ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ å³Ý»É Ï³Ù³Û³Ï³Ý Ó»ñµ³Ï³ÉáõÙÝ»ñÇó ¨ ûñ»Ýë¹Çñ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ñ³ñóáí Ù³ñÙÇÝ ÙïÝ»Éáõ Ýñ³ Çñ³íáõÝùÇ ³ñ·»É³ÏÙ³Ý ÷áñ- áñáßáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³½³ï ÉÇÝ»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ó»ñÇó: Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇó ¨ ÁݹáõÝí»Ý Áëï ¹³ï³Ë³½Ç x àñå»ë í³Ñ³Ý ͳé³Û»É Ýñ³Ýó ¹»Ù Ï³½Ù³Ï»ñå- ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óí³Í Ëݹñ³·ñÇ ¿áõÃÛ³Ý4: íáÕ ã³ñ³ÙÇï ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ß³ñųéÇà áõÝ»óáÕ Ñ»- êÉáí»ÝdzÛáõÙ ùÝݳñÏíáÕ í»ñáÑÇßÛ³É Õ»Ï³- ï³åݹáõÙÝ»ñÇó å³ßïå³Ýí»Éáõ ѳٳñ: í³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³ÉÁ.
л勉µ³ñ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ÇÙáõ- 1. àñå»ë ϳÝáÝ` ÇÙáõÝÇï»ï ãÇ ÝÇï»ïÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹Çï»É áñå»ë ÅáÕáíñ¹³- ïñ³Ù³¹ñíáõÙ, »Ã». ³. å³ï·³Ù³íáñÁ ϳɳÝùÇ ï³Ï ¿ í»ñóí³Í ϳ٠Ýñ³ í³ñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ áõÕÕ- ¹»Ù ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ ëÏëí»É ¿ ݳËù³Ý í³Í ÙÇçáó, ³ÛÉ áã áñå»ë ûñ»ÝùÇó µ³ñÓñ áõ Ýñ³ Ýñ³ ٳݹ³ïÇ Ñ³ëï³ïáõÙÁ, ϳ٠ѳٳñ ³Ýѳë³Ý»ÉÇ ³ÝÓ³Ýó áñáß³ÏÇ Ë³íÇ µ. å³ï·³Ù³íáñÁ µéÝí³Í ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý í³Û- ëï»ÕÍáõÙ: ñáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ »Ã» ݳ ϳï³ñ»É ¿ ѳÝó³·áñÍáõ- âÝ³Û³Í Ñ³ßí»ïáõ ãÉÇÝ»Éáõ ϳ٠ËáëùÇ ÃÛáõÝ, áñÁ å³ïÅíáõÙ ¿ ÑÇÝ· ï³ñáõó ³í»ÉÇ ³½³- ³½³ïáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ ëáíáñ³µ³ñ ѳí³Ýáõ- ï³½ñÏٳٵ, ϳÙ, ÃÛ³Ý ¿ ³ñųݳÝáõÙ ¨ ãÇ íÇ׳ñÏíáõÙ, ³Ûëå»ë Ïáã- ·. å³ï·³Ù³íáñÁ ãÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ»É ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõ- í³Í §³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ¦ (ϳ٠ÃÛ³Ý Çñ Çñ³íáõÝùÇ Ù³ëÇÝ: Ó»ñµ³Ï³ÉáõÃÛáõÝÇó ³½³ï ÉÇÝ»ÉÁ) ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ Ù»Í í»×»ñÇ ï»ÕÇù ¿ ï³ÉÇë: ÐÇÝ ÐéáÙáõÙ ïñǵáõÝÇ 2. ì»ñáÑÇßÛ³É ¨ ÙÛáõë µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³ÝÁ ËáãÁݹáï»ÉÁ ѳÝ- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ·áñÍ»É Áëï Ñ»ï¨Û³É ·»óÝáõÙ ¾ñ ³Ýѳå³Õ ٳѳå³ïÅÇ, ³ÛÝÇÝã Ù»ñ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ. ųٳݳÏÝ»ñáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ ³. ùñ»³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ³Ý³ËñáÝǽ٠¿ ѳϳé³Ï Ý»ñϳÛÇë ë³Ñٳݳ¹- ùÝÝíáõÙ ¿ ³é³ÝÓÇÝ` Çñ³í³ëáõ Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó` ñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ÑÇÙݳñ³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ: ²Ûë ͳÝáõóÙ³Ý Ï³Ù Ëݹñ³·ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, ¹Çñù»ñÇó ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ý ¹»Ù ³é³ñÏáõÙ »Ý µ. ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ×ßï»É ÏáÝÏñ»ï å³ï·³Ù³íáñÇ ·áñͳ- Ýñ³Ýù, áíù»ñ åݹáõÙ »Ý, áñ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý éáõÛÃÝ»ñÁ, ÇÙáõÝÇï»ïÁ Çñ µáÉáñ ß»ÕáõÙÝ»ñáí ¨ ûñáõÃÛáõÝÝ»- ·. ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ·Ý³Ñ³ï»É ϳñ¨á±ñ ¿ ³ñ¹Ûáù ÇÙáõÝÇï»- ñáí ѳݹ»ñÓ, ³é³çí³ å»ë ϳñ¨áñ áõ ³ÝÑñ³- ïÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ Ýñ³ ÏáÕÙÇó Çñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ Å»ßï ¿, ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ å³ï׳éÝ»ñÁ, áñáÝù Ç Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ, ¨ ëϽµ³Ý» å³Ûٳݳíáñ»óÇÝ Ýñ³ ³Ùñ³·ñáõÙÁ ų- ¹. áñå»ë ϳÝáÝ` ÇÙáõÝÇï»ï ãÇ ïñ³Ù³¹ñíáõÙ ¨ ³Û¹ ÇëÏ Ù³Ý³Ï³ÏÇó ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ÙÇÝã ³ÛÅÙ å³ï׳éáí ÇÙáõÝÇï»ïÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ¿É å³Ñå³ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó áõÅÁ: ´³Ý³í»×Á ѳݷ»ó- ó³Ýϳó³Í áñáßáõÙ å»ïù ¿ ɳí ÑÇÙݳíáñí³Í ÉÇ- ñ»ó Ýñ³Ý, áñ áñáß »ñÏñÝ»ñ µ³ñ»÷áË»óÇÝ Çñ»Ýó ÝÇ5: Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ¨ ÷á÷áË»óÇÝ Çñ»Ýó ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ åñ³ÏïÇϳÝ` èáõÙÇÝdzÛÇÝ ÝÏÇñí³Í Çñ ï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî 61
¶ðºÎà-Ç ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ËáõÙµÁ ÝßáõÙ ¿, áñ ³Û¹ Éáõ ѳٳñ: л勉µ³ñ, ÙÇçáóÁ ϳ, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ »ñÏñÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÁ å³ï·³Ù³íáñÝ»ñÇÝ ³í»ÉÇ ß³ï í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ûñ»Ýë¹Çñ, ù³Ý ¹³ï³- ¨ ë»Ý³ïáñÝ»ñÇÝ ûÅïáõÙ ¿ ÇÙáõÝÇï»ïáí áã ÙdzÛÝ Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ7: Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ٳݹ³ïÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï ³ñï³Ñ³Ûï³Í ϳñÍÇùÝ»ñÇ Ï³å³Ï- óáõÃÛ³Ùµ, ³Ûɨ ³½³ïáõÙ ¿ ϳɳݳíáñáõÙÇó, Ó»ñ- ²ÚÈ ´²ðÒð²êîÆÖ²Ü ä²ÞîàÜڲܺ𠵳ϳÉáõÙÇó, Ëáõ½³ñÏáõÃÛáõÝÇó ¨ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- ï³åݹáõÙÇó ó³Ýϳó³Í ϳï³ñ³Í ѳÝó³·áñ- Î³Ý Ý³¨ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ϳï»- ÍáõÃÛ³Ý Ï³Ù Çñ³í³Ë³ËïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ ÇÙáõ- ·áñdzݻñ, áñáÝù Çñ»Ýó å³ßïáÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõ- ÝÇï»ïÁ Ùßï³å»ë áõÅÇ Ù»ç ¿, »Ã» ÙdzÛÝ ³ñ¹³- ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÝáõÛÝå»ë áõÝ»Ý ³ÝÓݳ- ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ ã¹ÇÙÇ ÇÙáõÝÇï»ïÇ í»- Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇó û·ïí»Éáõ Çñ³íáõÝù: ¸³ å³ñ- ñ³óÙ³Ý ÙÇçÝáñ¹áõÃÛ³Ùµ, ÇëÏ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ ã³ñ- ½³å»ë Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ Ýñ³Ýù, ³ÝÓݳå»ë »Ýó- ïáÝÇ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÁ` ä³ï·³Ù³íáñ- ϳ ã»Ý ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý ³ÛÝ ë˳ÉÝ»ñÇ Ý»ñÇ å³É³ïÇ Ó³ÛÝ»ñÇ »ñÏáõ »ññáñ¹áí ¨ ê»Ý³ïÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù Ýñ³Ýù ϳñáÕ ¿ÇÝ Ï³ï³ñ»É Çñ»Ýó Ó³ÛÝ»ñÇ å³ñ½ ٻͳٳëÝáõÃÛ³Ùµ: ²ÛÝáõÑ»ï¨ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Å³Ù³Ý³Ï: ²Û¹åÇëÇ ·áñÍÁ ùÝÝíáõÙ ¿ ¶»ñ³·áõÛÝ ¹³ï³ñ³ÝáõÙ: ºÃ» ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ïáõÅ³Í ù³Õ³ù³óáõ å³É³ïÇ ³Ý¹³ÙÁ í»ñÁÝïñíáõÙ ¿, ÇÙáõÝÇï»ïÁ í»- ѳٳñ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ÙÇçáó ¿ ñ³Ï³Ý·íáõÙ ¿ ³íïáÙ³ï Ï»ñåáí: ÆÝãå»ë ÝßáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ·áñͳïáõÇ Ï³Ù å»ïáõÃÛ³Ý ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- ¶ðºÎàÜ-Ý, §³Ûë Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ ³ÏÝ»ñ¨ Ý»ñáõÅ áõ- ï³åݹáõÙÁ: ê³Ï³ÛÝ ãϳ áã ÙÇ ÑÇÙݳíáñ å³ï- ÝÇ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á å»ñٳݻÝï ϳñ·áí ׳é, ѳٳӳÛÝ, áñÇ ³Û¹ ï»ë³ÏÇ ó³Ýϳó³Í ³Ýï»ë»Éáõ ѳٳñ¦: ÇÙáõÝÇï»ï å»ïù ¿ Ù»ÏÝíÇ ³é³í»É ɳÛÝ ¨ Ý»ñ³éÇ ´éÝí³Í ÉÇÝ»Éáí in flagrante delicto (ѳϳÇñ³- ݳ¨ ³Û¹ ³ÝÓ³Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÁ ¨ Ù³ëݳ- í³Ï³Ý ³Ïï ϳï³ñ»ÉÇë) å³ï·³Ù³íáñÁ ϳ٠íáñ µÇ½Ý»ëÁ: ë»Ý³ïáñÁ ϳñáÕ ¿ ϳɳݳíáñí»É ϳ٠»ÝóñÏ- í»É Ëáõ½³ñÏáõÃÛ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ- ¸²î²ìàðܺð ¹áõÙ Ýñ³ ѳݹ»å ãÇ Ñ³ñáõóíáõÙ: гٳå³ï³ë- Ë³Ý å³É³ïÁ å»ïù ¿ ³Ýѳå³Õ Çñ³½»ÏíÇ ¨ ϳ- ¸³ï³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÓ³Ýó ñáÕ ¿ Ññ³Ñ³Ý· ï³É í»ñ³óÝ»É Ï³É³ÝùÁ6: èáõ- Ýϳïٳٵ ÇÙáõÝÇï»ïÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, áñå»ë ϳ- ÙÇÝdzÛÇ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ µ³ÅÝÇ ¹³- ÝáÝ µÝáñáßíáõÙ ¿ ³é³í»É³·áõÛÝ µ³ñ¹áõÃÛ³Ùµ: ï³Ë³½Ý»ñÇó Ù»ÏÇ Ï³ñÍÇùáí, §Ù»Ýù ÑÇÙݳѳñ- ¸³ï³íáñÝ»ñÝ ûÅïí³Í »Ý ÇÙáõÝÇï»ïáí ¨ ã»Ý ó»ñ áõÝ»Ýù ϳåí³Í ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÙáõÝÇ- ϳñáÕ ³ÝÓݳå»ë ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý »Ý- ï»ïÇ Ñ»ï: Àëï Çë, ÝáñÙ³É ã¿, »ñµ µ³ÝÏ Ã³É³Ý³Í Ã³ñÏí»É ³ÛÝ ë˳ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñ Ýñ³Ýù ϳñáÕ Ï³Ù Ù³ùë³Ý»Ý·áõÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕ å³ï·³Ù³- »Ý ϳï³ñ»É Çñ»Ýó ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ (ûñÇÝ³Ï íáñÝ û·ïíáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»- ¹³ï³½áñáõÃÛáõÝÁ ·»ñ³½³Ýó»Éáõ ¹»åùáõÙ): ´³óÇ ïÇó: ºí »Ã» ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë ³Û¹, ù³Õ³ù³Ï³Ý ×ÝßáõÙÇó å³ßïå³Ý»Éáõ ѳ- ³Ý½áñ ¿, ³å³ ¹³ Çñ å³ï׳éÝ»ñÝ áõÝǦ: èáõ- Ù³ñ Ýñ³Ýù, áñå»ë ϳÝáÝ, ÇÙáõÝÇï»ï áõÝ»Ý ÙÇÝdzÛÇ Ï³é³í³ñ³ÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý ï»ë³Ï»ïÇó` »Ã» ÙdzÛÝ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ÇñÁ Ý»- ³Û¹ ÇÙáõÝÇï»ïÁ í»ñ³óí³Í ã¿: ñ³éáõÙ ¿ ݳ¨ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ÇÙáõÝÇï»ïÇ ¾ëïáÝdzÛÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ¶ðºÎà-Ç ï»ëáõÃÛáõ- û·ï³·áñÍáõÙÝ ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ ë³Ñٳݳ- ÝÁ µáí³Ý¹³ÏáõÙ ¿ñ ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñ ³ÛÝ Ù³- ÷³Ï»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É: ëÇÝ, áñ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý í»- ñ³óÙ³Ý Ù³ëÇÝ ó³Ýϳó³Í áñáßáõÙ å»ïù ¿ ½»ñÍ äºîàôÂÚ²Ü ¶ÈàôÊÀ ºì βè²ì²ðàôÂÚàôÜÀ ÉÇÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÇó: ¸³ å»ïù ¿ ÉÇ- ÝÇ ¹³ï³Ë³½Ç Ëݹñ³ÝùÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í ¨ ¶»ñ³- Æ Ñ³í»ÉáõÙ ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ, áñå»ë ϳÝáÝ, ·áõÛÝ ¹³ï³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ëï³- ݳ¨ å»ïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÁ, ÝáõÛÝå»ë û·ïíáõÙ »Ý ó³Í áñáßáõÙ8: ÇÙáõÝÇï»ïÇó Çñ å³ßïáݳí³ñáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç гٳӳÛÝ ¾ëïáÝdzÛÇ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý, ÁÝóóùáõÙ (ÇÝãå»ë ¹³ í»ñ³Ñ³ëï³ïí»É ¿ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÇÙáõÝÇï»ïÇ í»ñ³óÙ³Ý ÁÝóó³- üñ³ÝëdzÛáõÙ í»ñç»ñë ÁݹáõÝí³Í áñáßٳٵ): ϳñ·Á Ý»ñ³éáõÙ ¾ »ñÏñÇ Ý³Ë³·³ÑÇÝ Ï³Ù èÇ- ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ݳ˳ï»ëáõÙ ÏáÝ·ÇÝ (úñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáí): 2002Ã. §¸³ï³íáñÝ»ñÇ ¿ ÇÙåÇãÙ»Ýï »ñÏñÇ Ý³Ë³·³ÑÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ¨ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ ß³ñ³¹ñ»ó »ñÏáõ ¹»åùáõÙ ¿É ¹³- ѳÝó³íáñ Éáõñç ³ñ³ñùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÑÇÙù ѳÝ- ï³íáñÝ»ñÇ ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ: ¹Çë³Ý³É ÇÙåÇãÙ»ÝïÇ ÁÝóó³Ï³ñ·Á ·áñÍÇ ¹Ý»- ¸ñ³Ýó Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³å³Ñáí»É ÇÙáõÝÇï»ïÇ í»- 62 ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî
ñ³óÙ³Ý Ù³ëÇÝ ó³Ýϳó³Í áñáßÙ³Ý íñ³ ù³Õ³- ³å³ÑáííáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ù³Ï³Ý áñ¨¿ ³½¹»óáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ, ÇÝã- ÑÇÙݳϳÝáõÙ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ËáëùÇ ³½³ïáõÃÛ³ÝÝ å»ë ݳ¨ ³ÛÝ, áñ ³Û¹ áñáßáõÙÁ ÑÇÙÝíÇ ¶»ñ³·áõÛÝ áõ ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ ³½³ïáõÃÛ³ÝÁ: ¹³ï³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ѳí³ÝáõÃÛáõÝ ëï³ó³Í ¹³- x ²ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝù: ²ÛÝ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ï³Ë³½Ç Ëݹñ³·ñÇ íñ³: ê³Ï³ÛÝ ³é³çí³ å»ë ³í»ÉÇ É³ÛÝ ¨ ³í»ÉÇ ×ÏáõÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ, áñÁ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍãÇÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ³½³ïáõÃÛáõÝ ¶»ñ³·áõÛÝ ¹³ï³ñ³ÝÇ Ý³Ë³·³ÑÇÝ, ¹³ï³ñ³ÝÇ Ï³É³Ý³íáñáõÙÇó: ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ, ϳ٠¿É ѳÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³- ·³ÑÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ³ïÛ³ÝÇ ä³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¹³ï³íáñÇÝ Ù»Õ³¹ñ³Ýù Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ѳٳñ: ëϽµáõÝùÁ ׳ݳãíáõÙ ¿ áÕç ³ß˳ñÑáõÙ ¨ ¸³ï³íáñÝ»ñÇ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÁ, Ýñ³Ýó ³Ý- ëϽµÝ³å»ë ÑÇÙÝíáõÙ ¿ñ ³ÛÝ ¹ñáõÛÃÇ íñ³, áñ ù³- ϳËáõÃÛáõÝÁ ¨ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ï³ñ·Á ¹Çï³ñÏ- Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³ßïå³- íáõÙ »Ý ·ÉáõË 16-áõÙ: Ý»É ³Ý³ñ¹³ñ³óÇ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñÇó, áñáÝù ϳ- ñáÕ »Ý Ý»ñϳ۳óÝ»É Ýñ³Ýó ³í»ÉÇ µ³ñÓñ³ëïÇ- ×³Ý Ù³ñ¹ÇÏ: ²ÛëåÇëáí, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»- ¸²î²Ê²¼Üºð ñÁ å³ï³ë˳ݳïáõ ã»Ý ³ÛÝ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³Ù Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ³ñí»É ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝ»É Ý³¨ »Ý ɳñí³Í ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý³óí³Í ÙÃÝáÉáñïáõÙ: ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ ÇÙáõÝÇï»ïÇ éÇëÏ»ñÇÝ: ØÇ ß³ñù ä³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ í»ñ³- »ñÏñÝ»ñáõÙ ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ ã³÷³- µ»ñáõÙ ¿ ݳ¨ Ó³ÛÝ ï³ÉáõÝ ¨ ѳٳÝÙ³Ý å³ßïá- ½³Ýó ɳÛÝ ¿: ¸³ ˳ñËÉáõÙ ¿ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ` áñ- Ý³Ï³Ý ³ÛÉ Ñéã³Ï³·ñ»ñÇÝ, áñáÝóáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³- å»ë å»ïáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝÝ»ñÇ áõݳÏáõ- ݳϳÝÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óíáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó ߳ѻñÁ ÃÛ³ÝÁ, ÇëÏ ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõ٠ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ¹³- ÝáõÛÝå»ë å»ïù ¿ å³ßïå³Ýí³Í ÉÇÝ»Ý: ï³Ë³½Ý»ñÇ ¨ ѳÝó³ß˳ñÑÇ ·É˳íáñ ¹»Ùù»ñÇ ä³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ ÏáéáõÙå³óí³Í ѳÝó³íáñ ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý: ëϽµáõÝùÁ, áñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, áõÝÇ Ý»Õ µÝáñáßáõÙ, ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë ´áõÉ- ëáíáñ³µ³ñ µ³ó³ñÓ³Ï ¿, ù³ÝÇ áñ ß³ï ¹»åù»- Õ³ñdzÛáõÙ, ¹³ï³Ë³½Ý»ñÁ ÙÇÝ㨠í»ñç»ñë, ÷³ë- ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ áñ¨¿ ë³Ñ- ïáñ»Ý, ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇ ¿ÇÝ: ¸³ ³éÇà ѳݹÇë³ó³í Ù³ÝÝ»ñ ¨ ãϳ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÇÙáõÝÇï»ïÁ Ñ»ï ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ɳÛݳͳí³É ùÝݳ¹³- ϳÝã»Éáõ ѳٳñ: ê»ñïáñ»Ý ϳåí³Í ÉÇÝ»Éáí Ëáë- ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ ѳñáõó»ó ÙÇç³½·³ÛÇÝ ×ÝßáõÙ ùÇ ³Ýí»ñ³å³Ñ ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ³ÛÝ, áñå»ë ³Û¹ ѳٳϳñ·áõÙ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ϳÝáÝ, ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Éé»É³ÛÝ Ï»ñåáí ׳ݳãíáÕ ³ÛÝ ¹ñ¹Ù³Ùµ: ´áõÉÕ³ñdzÛÇ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½- ѳëϳóáõÃÛ³Ý íñ³, áñ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñÁ, ½ñå³ñ- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³ç³ñÏ»óÇÝ ë³Ñٳݳ÷³- ï³ÝùÁ Ïѳëóí»Ý Ýí³½³·áõÛÝÇ: гٳñíáõÙ ¿, áñ Ï»É ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ ÇÙáõÝÇï»ïÁ ϳéáõóí³Íù³- »Ã» å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ãÇ »ñ³ß˳íáñíáõÙ §áã ÛÇÝ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ×³Ý³å³ñÑáí, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃ۳ݦ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñ- ³å³ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ Çñ»Ý ϳßϳݹí³Í ëáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ÁݹɳÛÝÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏá- Ͻ·³, ëå³éݳÉÇùÇ ï³Ï, ³ÝÁݹáõÝ³Ï Ëáë»Éáõ ¨ Õ³Ï³Ý ÉͳÏÝ»ñÇ Ñ½áñ³óÙ³Ý ÙÇçáóáí (See Cor- ³½³ïáñ»Ý ùí»³ñÏ»Éáõ ³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³ÝáõÝÇó, ruption Assessment Report 2003, Sofia, 2004, 3-32- áñáÝó ݳ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿: 33). ²é³Ýó ³Û¹ ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ï³ëϳÍÇ ï³Ï ϹñíÇ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ µáõÝ ³Ý- ϳËáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ ÆØàôÜÆîºîÆ ìºð²´ºðÚ²È úðºÜê¸ðàôÂÚàôÜÀ ºì äð²ÎîÆÎ²Ü ·áñÍ»É Ñݳñ³íáñ, ù³Õ³ù³Ï³Ýáñ»Ý ÑÇÙݳíáñ- í³Í Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ½ñå³ñïí»Éáõ ѳí³- ݳϳÝáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ²ÛÝï»Õ, áñï»Õ ѳ- ÆÝãå»ë ï»ë³Ýù, Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇ- ׳˳ÏÇ »Ý ã³ñ³ß³ÑáõÙ ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ Çñ³- ï»ïÇ í»ñ³µ»ñÛ³É áñáß³ÏÇ ëϽµáõÝùÝ»ñ, áñáÝù íáõÝùÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý, ѳßí»- ÏÇñ³é»ÉÇ »Ý µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ: Êáë»Éáí ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñ, ³ÛÝå»ë áñ ÇÝùÁ` ÇÝëïÇ- ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ ѳñÏ ¾ Ýß»É, áñ ·áÛáõ- ïáõïÝ Ç íÇ׳ÏÇ ¿ áñáß³ÏÇ Å³ÙÏ»ïáí ½ñÏ»É áñ¨¿ ÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇ »ñÏáõ ³é³ÝÓÇÝ Ï³ï»- ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÇ ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíáõÙ ³Ý¹³- ·áñdzݻñ: ÙáõÃÛáõÝÇó: ÜáõÛÝ ³Û¹ ëϽµáõÝùÁ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ ݳ¨ ¹³ï³- x гßí»ïáõ ãÉÇÝ»Éáõ ϳ٠å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ, áñÁ ÝáõÛÝå»ë ûÅï- µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝù: ²ÛÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ íáõÙ ¿ ÇÙáõÝÇï»ïÇ ÝÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí: ¸³ï³- ëϽµÝ³Ï³Ý, µ³½³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, áñÝ ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî 63
Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý, áñå»ë ÇÝëïÇïáõïÇ, ³ñ¹Ûáõ- å³ßïáݳí³ñáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõ٠ϳï³ñí³Í µá- ݳí»ïáõÃÛáõÝÁ Ïíï³Ý·íÇ, »Ã» ¹³ï³íáñÝ ³ÝÓ- Éáñ ³Ïï»ñÝ áõ ³ñ³ñùÝ»ñÁ` ÇÝãå»ë ËáñÑñ¹³ñ³- ݳå»ë å³ï³ë˳ݳïáõ ׳ݳãíÇ ¹³ï³ùÝÝáõ- ÝáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É å³ßïáÝ³Ï³Ý ³éÇÃÝ»ñáí: ²ÛëåÇ- ÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÃáõÛÉ ïí³Í µ³ñ»ËÇÕ× ë˳ÉÝ»ñÇ ëáí, ³ÛÝ ãÇ ï³ñ³ÍíáõÙ áã å³ßïáÝ³Ï³Ý »ÉáõÛÃÝ»- ѳٳñ: ²Ûë ëϽµáõÝùÁ ãÇ Ï³ñáÕ ÏÇñ³éí»É ³ÛÝ ¹³- ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ³ñí³Í ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ï³íáñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å, áñáÝù Çñ»Ýó í×ÇéÝ»ñÁ ϳ- Ù³ÙáõÉáõÙ ïå³·ñí³Í Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ íñ³: ÊáñÑñ- Û³óÝ»ÉÇë ջϳí³ñí»É »Ý ÏáéáõåóÇáÝ Ýϳï³- ¹³ñ³ÝÇ ß»ÝùÁ Çñ å³ï»ñáí ¿ ÙdzÛÝ ËáñÑñ¹³Ý- éáõÙÝ»ñáí: γñÍáõÙ »Ýù` ß³ï ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳ- ßáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïÇ ³Ûë  ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ: ¸ñ³ÝóÇó í»ï ¿ Ëáë»É å»ïáõÃÛ³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¹áõñë ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï Ù³ëÇÝ ³ÛÝ ³éáõÙáí, áñå»ë½Ç ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ Ñ»- ù³Õ³ù³óÇ: é³óÝ»Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »Ã» Ýñ³Ýù ÏáÙå»- àñáß »ñÏñÝ»ñ áõÝ»Ý ÏáÝÏñ»ï ¹ñáõÛÃÝ»ñ, ï»Ýï ã»Ý ϳ٠áõÝ³Ï ã»Ý Çñ»Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ áñáÝù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ËáñÑñ¹³ñ³- ϳï³ñ»É: ä»ïù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý Ñ³ïáõÏ ÁÝ- Ý³Ï³Ý ãÑݳݹÇë³óáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó û·ïí»Éáõ µ³- óó³Ï³ñ·»ñ, áñáÝù Ïå³ßïå³Ý»Ý ¹³ï³íáñÝ»- ó³ñÓ³Ï ³½³ï ËáëùÇ ÇÙáõÝÇï»ïÇó: ØÇ³óÛ³É ñÇÝ` ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí å³ßïáݳ- ³·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ, ûñÇݳÏ` ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÃáÕ ÉÇÝ»Éáõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó: ÉëáõÙÝ»ñÇÝ Ï³Ù ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáÕ Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ³Ûë Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇó` ³Ý- µáÉáñ ³ÝÓÇÝù, Ý»ñ³éÛ³É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ó»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ ß³ï ³í»ÉÇ íÇ׳- ¨ íϳ-÷áñÓ³·»ïÝ»ñÁ, Áݹ·ñÏí³Í »Ý å³ï³ë- ѳñáõÛó ¿ ¨ ¿³Ï³Ýáñ»Ý ϳËí³Í ¿ µÝáñáßáõÙÇó ¨ Ë³Ý³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÇ áÉáñ- ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇó: Üǹ»ñɳݹݻñáõÙ ù³- ïáõÙ: Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ÁݹѳÝñ³å»ë ËáñÑñ¹³- ê³Ï³ÛÝ Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ ·ï³Í ¿ ñ³Ý³Ï³Ý ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý: ØÇ³óÛ³É Ñ³Ù³ñíáõÙ ³ÛÝ,áñ »Ã» ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÁ ³·³íáñáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÝ ³Ûë µéÝí»É ¿ in fragrante delicto ϳÙ, ³ÛÉ Ëáëù»ñáí ³éáõÙáí áõÝ»Ý ãÝãÇÝ å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛáõÝ: ³ë³Í, ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»ÉÇë, ϳ٠Üñ³Ýù ÇÙáõÝÇï»ï áõÝ»Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ·áñÍ»- å³ïÅ»ÉÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõó ³ÝÙÇ- ñáí ϳɳݳíáñÙ³Ý ¹»Ù, ë³Ï³ÛÝ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ç³å»ë Ñ»ïá, ³å³ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛáõÝÁ` ÇÙáõÝÇ- ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ Ý»ñϳÛáõÙë ß³ï ùÇã ù³Õ³- ï»ïÇ ³Ûë »ñÏñáñ¹ ϳﻷáñdzÝ, áã ÙÇ å³ßïå³- ù³óÇ³Ï³Ý ·áñÍ»ñ ϳÝ, Áëï áñáÝó ³ÝÓÁ ϳñáÕ ¿ ÝáõÃÛáõÝ ãÇ ³å³ÑáíáõÙ: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ·áÛáõÃÛáõÝ Ï³É³ÝùÇ ï³Ï ³éÝí»É, ³Ûë ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ ³å³- áõÝ»Ý in fragrante delicto -Ç ï³ñµ»ñ Ù»ÏÝáõÃÛáõÝ- ÑáíáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÝÝß³Ý ³ëïÇ׳Ý: Ý»ñ, ¨ áñáß »ñÏñÝ»ñ ³Û¹ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ï³ñ³- г׳Ë, ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ÍáõÙ »Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³ï³ñÙ³ÝÁ ѳçáñ- ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ, ËáëùÁ ÙdzÛÝ ¹³Í 24 ųٻñÇ íñ³: Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ë³ÝÏódzíáñ»Éáõ Ù³ëÇÝ ¿: ²ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛ³Ùµ Áݹ·ñÏ- ´»É·Ç³ÛáõÙ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ñ»- íáÕ ³ñ³ñùÝ»ñÇ ³éáõÙáí ï³ñµ»ñ Ùáï»óáõÙÝ»ñ ï³ùÝÝ»É ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ·áñÍ»ñÁ` Ý»- »Ý ¹ñë¨áñíáõ٠ݳ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùáõÙ: ñ³éÛ³É Ëáõ½³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ѳñó³ùÝÝáõÃÛáõÝ- àñáß »ñÏñÝ»ñ ÏáÝÏñ»ï ÝßáõÙ »Ý ³ÛÝ Ñ³Ýó³·áñ- Ý»ñÁ ¨ ϳɳݳíáñ»ÉÁ, ³é³Ýó áñ¨¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó ¹»åùáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïÁ ãÇ ·áñ- ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý, ë³Ï³ÛÝ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ÃáõÛÉïíáõ- ÍáõÙ, ÙÛáõëÝ»ñÁ ÝßáõÙ »Ý ³Û¹åÇëÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõ- ÃÛáõÝ, áñå»ë½Ç ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÁ ϳݷÝÇ ÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõ å³ñ³·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ µ³Ý- ¹³ï³ñ³ÝÇ ³é³ç: ²Ûë ÷áõÉáõÙ ³Û¹åÇëÇ ï³ñÏáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ïÁ: ²Ûëå»ë, Þí»¹Ç³ÛÇ ê³Ñ- ë³ÝÏóÇ³Ý ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝ Ñ³Ù³ñÛ³ ãÇ ëï³ÝáõÙ: ٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ëí³Í ¿, áñ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõ- ²Ùµ³ëï³ÝÛ³ÉÝ ³é³çí³ å»ë áõÝÇ áñáß³ÏÇ Çñ³- ÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ ãÇ ï³ñ³ÍíáõÙ »ñÏáõ ϳ٠³í»ÉÇ íáõÝùÝ»ñ, ûñÇݳÏ, áñ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ý»ñϳ۳óáõ- ï³ñÇÝ»ñÇ ³½³ï³½ñÏٳٵ å³ïÅíáÕ Ñ³Ýó³- óÇãÁ Ý»ñϳ Ï·ïÝíÇ Ñݳñ³íáñ µáÉáñ Ëáõ½³ñÏáõ- ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³: ÜÙ³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÝ ³é³í»É ÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï: ¸³ ï³ñµ»ñíáõÙ ¿ ÜÇϳ- ËÇëï »Ý üÇÝɳݹdzÛáõÙ. ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÝ ñ³·áõ³ÛáõÙ ·áñÍ»ñÇ ¹ñí³ÍùÇó, áñï»Õ 2002Ã. ³Ûëï»Õ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ »Ý ëï³ÝáõÙ ÙdzÛÝ ³ÛÝ å³Ñ³Ýçí»ó Ï»ë ÙÇÉÇáÝ ëïáñ³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¹»åù»ñáõÙ, »Ã» åáï»ÝóÇ³É Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ í»- ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý å³Ñ³Ýç³·Çñ, áñå»ë½Ç ¹ñ³Ý ñ³µ»ñáõÙ ¿ í»ó ³ÙëÇó å³Ï³ë ³½³ï³½ñÏáõÙ ãѳÏí³Í ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíÁ ׳ݳå³ñÑ ï³ Ý³Ë- ݳ˳ï»ëáÕ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: àñå»ë ϳ- ÏÇÝ Ý³Ë³·³ÑÇ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹٳÝÁ (¨ ¹³- ÝáÝ` ë³ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ·áñÍݳϳÝáõ٠ɳí³- ï³å³ñïÙ³ÝÁ)` 100 ÙÉÝ ¹áɳñÇ å»ï³Ï³Ý ÙÇçáó- ·áõÛÝ ûñÇݳÏÁ: Ý»ñÇ Ñ³÷ßï³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ9: ²Ýßáõßï, áëïÇϳÝÝ»ñÝ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý »Ý ѳ- ä³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ù³ñáõÙ áñ¨¿ Ù»ÏÇÝ Ï³ß³é»ÉÁ ϳ٠ϳ߳éù í»ñó- ѳñóáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïÇ Áݹ·ñÏáõÙÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ Ý»ÉÁ, û¨ ³Û¹åÇëÇ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñáí ¹³ï³Ï³Ý 64 ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî
Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ ٻͳå»ë ϳË- ÝÇ ï³ñÇ ³é³ç ϳï³ñí³Í ¹»åù»ñÇ Ù³ëÇÝ: í³Í ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇó ¨ ³ÛÝ µ³ÝÇó, û ÆÙáõÝÇï»ïÁ ßÝáñÑíáõÙ ¿ áã û áñå»ë å³ïÇí ϳ٠áñù³Ý ËÇëï ¿ å³Ñå³ÝíáõÙ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý ³ñïáÝáõÃÛáõÝ. ³ÛÝ ³í»ÉÇ ßáõï íëï³ÑáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ: ²ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ å»ïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ëñµ³½³Ý ÙÇ ³Ïï ¿, áñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³- ³Ýí³Ý³å»ë ³ñ·»É»É ϳ߳éù í»ñóÝ»ÉÝ ÇÝãå»ë ÉÇë ³ÝÓÇÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳï³ñ»É Çñ ѳ- ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ѳë³ñ³Ï ë³ñ³Ï³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ä³ßïáÝÇó ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ½áõ·³Ñ»é Ñ»é³Ý³Éáí` å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ å»ïù ¿ å³- ¹ñ³Ý, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ß³ï Ñ³×³Ë ï³ëË³Ý ï³ Ñ³Ýó³íáñ í³ñùÇ ³ÛÝ ó³Ýϳó³Í ·ïÝíáõÙ »Ý áã ÙdzÛÝ ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ù³ëÇÝ Ùßáõß³- ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝóáí, Ñݳñ³íáñ ¿, ݳ å³ï Ó¨³Ï»ñåí³Í ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý µÝáõó·ñí»É ¿ Çñ å³ßïáݳí³ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ10: Ý»ñùá, ³Ûɨ å³ßïå³ÝíáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³- ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, áñáÝù å³ñï³íáñ »Ý ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñå»É Éáõñç ѳÝó³·áñÍáõ- ÊàðÐð¸²ð²Ü²Î²Ü ÆØàôÜÆîºîÆò ¼ðκÈàô Àܲò²Î²ð¶À ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ·»ñ³¹³ëáõÙ »Ý ³ç³Ïó»É Çñ»Ýó ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ: ²ÛÝ Ñ³ñóáõÙ, û áñù³Ý ųٳݳÏáí ¿ ·áñ- ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÙáõÝÇ- ÍáõÙ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ ËáñÑñ¹³ñ³- ï»ïÇó ½ñÏ»Éáõ µ³½Ù³ÃÇí ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñ: Þ³ï ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ¨ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó Ýϳï- »ñÏñÝ»ñáõÙ ÝÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ· ÁݹѳÝñ³å»ë ٳٵ, ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ï³ñ- ݳ˳ï»ëí³Í ã¿. ϳ٠³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ ³éÇÃ- µ»ñ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ²ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý Å³- Ý»ñ ã»Ý »Õ»É ³Û¹åÇëÇ ÁÝóó³Ï³ñ· Ù߳ϻÉáõ ѳ- ٳݳϳÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ ³ÛÝ ÑáõÛŠϳñ¨áñ ѳñ- Ù³ñ, ϳ٠¿É áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý µ³ó³Ï³Û»É ¿ ÝÙ³Ý ó»ñÇó »Ý, áñáÝù ѳïϳå»ë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ɳí³- Ýñµ³Ýϳï ѳñó»ñÁ ϳñ·³íáñ»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áõÛÝë Ùß³Ï»É ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ù³ëÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ Ï³ÙùÁ: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïÇó Ññ³Å³ñ- ëï»ÕÍ»ÉÇë: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïÁ ·áñÍáõÙ í»Éáõ ·áñÍÁÝóóÁ ϳÝ˳Ùï³Íí³Í µ³ñ¹»óí³Í ¿ ÙÇÙdzÛÝ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý Ýëï³ßñç³ÝÝ»ñÇ ¿` ÝÙ³Ý Ëݹñ³ÝùÝ»ñÁ ãËñ³Ëáõë»Éáõ ѳٳñ: ÁÝóóùáõÙ: ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ÇÙáõÝÇï»ïÇ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ÇÙáõÝÇï»ïÇó ½ñÏ»Éáõ ¹Ç- åñ³ÏïÇÏ³Ý ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë, áñ ³ÛÝ ³íïáÙ³ï í»- ÙáõÙÝ»ñ ùÝݳñÏ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ë³Ñ- ñ³Ï³Ý·ÝíÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÇ í»ñÁÝïñÙ³Ý Ù³Ý»É ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñëï³Ï ѳٳϳñ·: àñå»ë ¹»åùáõÙ: ²ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ³Û¹ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ϳÝáÝ å»ïù ¿ ѳß- ëï³ÝáõÙ »Ý ÇÙáõÝÇï»ï, áñÁ ݳËáñ¹áõÙ ¿ Ýñ³Ýó íÇ ³éÝíÇ ³ÛÝ, áñ. å³ßïáݳí³ñÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÇÝ, ¨ ¹³ ϳñáÕ ¿ íï³Ý·³íáñ ѻ勉ÝùÝ»ñ áõݻݳÉ, ù³Ý½Ç ÏÑñ³- x Êݹñ³ÝùÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ Éáõñç ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý, åáõñÇ Ñ³Ýó³·áñÍÝ»ñÇÝ, áñáÝù Ï·³ÛóÏÕí»Ý ¹³- áñÁ ˳ճù³ñïÇÝ ¿ ¹ÝáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÇ ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÇó ³½³ïí»Éáõ Ñݳñ³íáñáõ- å³ïÇíÝ áõ ³ÝáõÝÁ: ÃÛ³Ùµ: ÜÙ³Ý ¹ñáõÛÃÁ ϳñáÕ ¿ ÏáéáõÙå³óÝ»É µáÉáñ x Êݹñ³ÝùÝ Çñ»ÝÇó ãÇ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ³Ý³ñ¹³ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ, ¨ ¹ñ³ÝÇó ³ÝÑñ³- áïÝÓ·áõÃÛáõÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍãÇ ËáëùÇ ³½³ïáõ- Å»ßï ¿ Ëáõë³÷»É ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ù³- ÃÛ³Ý ¨ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Ýñ³ ëÇÝ ó³Ýϳó³Í ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝáõÙ: ٳݹ³ïÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å: àÕç ÏÛ³ÝùÇ ÁÝóóùáõÙ Ó·íáÕ ³ÝÓ»éÝÙË»- x Êݹñ³ÝùÁ Ýå³ï³Ï ãÇ Ñ»ï³åݹáõÙ ³é³ÝÓݳó- ÉÇáõÃÛ³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ, ÇÝã Ëáëù, áã ÙÇ ùÝݳ¹³- Ý»É áñ¨¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍãÇ Ýñ³ ѳݹ»å Ëïñ³- ïáõÃÛ³Ý ãÇ ¹ÇÙ³ÝáõÙ: ä³ßïáÝÁ ÃáÕÝ»ÉÇë ³Ù»Ý Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ñ³ñáõó»Éáõ ÙÇïáõÙáí: ¹»åùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ññ³Å³ñí»É ³Û¹ ³ñïáÝáõ- x ¶áñÍÇ ÷³ëï»ñÁ Ë×áÕí³Í ã»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ³Ï- ÃÛáõÝÇó: ä»ïù ¿ ë³ÑÙ³Ý»É ³ÛÝ ³é³í»É³·áõÛÝ Ý»ñ¨ Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ųÙÏ»ïÁ, áñÇ ÁÝóóùáõÙ »ñÏñÇ Ý³Ë³·³ÑÁ ϳ٠í³ñã³å»ïÁ ϳñáÕ »Ý ½µ³Õ»óÝ»É ³Û¹ å³ßïáÝÝ»- ÊáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇó ½ñÏÙ³Ý ñÁ: ä»ïù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳ ϳñ·³íáñÙ³Ý áñá- Ëݹñ³ÝùÝ»ñ ùÝÝ»Éáõ ѳٳñ Ñ³×³Ë ëï»ÕÍíáõÙ ¿ ß³ÏÇ Ó¨, ѳٳӳÛÝ áñÇ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳïáõÏ ÏáÙÇï»` ÏáÝÏñ»ï ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ å³ï³ë˳ݳïáõ ·áñÍÁ ùÝÝ»Éáõ ¨ ùÝݳñÏ»Éáõ ѳٳñ: Àëï Ýßí³Í ÏÉÇÝ»Ý Çñ»Ýó ·áñÍ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÝáõÛÝÇëÏ »Ã» Ýñ³Ýù ÏáÙÇï»Ç »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³, ËáñÑñ¹³- Çñ»Ýó å³ßïáݳí³ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ÇÙáõÝÇï»ï ñ³ÝÁ ùí»³ñÏáõ٠ϳÝóϳóÝÇ ïíÛ³É ËáñÑñ¹³ñ³- áõÝ»ÇÝ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÇó: ´Ý³Ï³Ý³- ݳϳÝÇ §ÇÙáõÝÇï»ï³ÛÇÝ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÁ¦ å³ñ- µ³ñ, ¹³ ϵ³ñ¹³óÝÇ ó³Ýϳó³Í Ñ»ï³ùÝÝáõ- ½»Éáõ ѳٳñ: ÎáÝÏñ»ï ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÇ Ñ³Ý- ÃÛáõÝ, ù³ÝÇ áñ ùÝÝÇãÝ»ñÁ ѳñó»ñ »Ý ï³Éáõ ÙÇ ù³- ¹»å ÇÙáõÝÇï»ïÁ Ñ»ï ϳÝã»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É Ý³Ë- ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî 65
Ý³Ï³Ý Ëݹñ³·ÇñÁ ëáíáñ³µ³ñ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý å»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Á, ѳïáõÏ Ù»Õ³¹ñáÕÁ ϳ٠ÙÇÙdzÛÝ ³ñï³Ñ³Ûï³Í ϳñÍÇùÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ: ػͳí Ù³- ÏáÕÙÇó å³ßïáÝ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³Ùµ, ³Û¹ Ëݹñ³·ñÇ Ù³ëÇÝ Çñ³½»ÏíáõÙ »Ý ѳ- ϳï³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ïñí³Í Ó³ÛÝ»ñÇ Ñ»ï ϳå- Ù³å³ï³ëË³Ý ÏáÙÇï»Ý, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ëáëݳ- í³Í: ²Û¹ Çñ³íáõÝùÁ µ³ó³ñÓ³Ï ¿ ¨ ³Ýë³Ñٳݳ- ÏÁ ¨ Ù»Ï-»ñÏáõ ݳ˳ñ³ñÝ»ñ: ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÁ, áñ- ÷³Ï: å»ë ϳÝáÝ, ѳÏí³Í ¿ Ñ»ï¨»É Ñ³ïáõÏ ÏáÙÇï»Ç ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ ÇÙáõÝÇï»ïÇó ÏáÕÙÇó ïñí³Í ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÇÝ: ø³Õ³- ½ñÏ»Éáõ ·áñÍáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ áã ÙÇ ¹»ñ ãÇ Ë³- ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ í»ñ³óÝ»Éáõ ë³ÝÏódz ï³Éáõ ÕáõÙ: Üñ³ ÷á˳ñ»Ý ³Û¹åÇëÇ áñáßáõÙÝ»ñ ³Ñ³ ѳٳñ ëáíáñ³µ³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ËáñÑñ¹³ñ³- ³ñ¹»Ý 150 ï³ñÇ ÁݹáõÝáõÙ ¿ ¶»ñ³·áõÛÝ ¹³ï³- ݳϳÝÝ»ñÇ Ó³ÛÝ»ñÇ »ñÏáõ »ññáñ¹Á: ²Ûë í»ñçÇÝ ñ³ÝÁ: ²Ûëûñ áã ÙÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ãϳ ·áñÍÇ å³Ñ³ÝçÁ, ë³Ï³ÛÝ, ï³ñµ»ñ ¿ ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»- ¹Ý»É áñ¨¿ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ· ³Û¹ ³ñ- ñáõÙ: ïáÝáõÃÛáõÝÝ û·ï³·áñÍ»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ ÏÇñ³é»Éáõ üñ³ÝëdzÛÇ ²½·³ÛÇÝ ÅáÕáíÇ µÛáõñáÝ Çñ³í³- ѳٳñ12: ëáõ ¿ ÇÙáõÝÇï»ïÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó ½ñÏ»É ËáñÑñ¹³- ø³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ñëï³Ï ¨ ÏÇñ³é»- ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ: ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ µÛáõñáÝ ëïáõ- ÉÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÁ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³Ïá- ·áõÙ ¿` ³ñ¹Ûáù å³ï·³Ù³íáñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ éáõåóÇáÝ ó³Ýϳó³Í Íñ³·ñÇ Ï³Ù ³ñß³íÇ ë³Ñٳݳ÷³Ï»Éáõ Ù³ëÇÝ Ëݹñ³·ÇñÝ Çëϳϳ±Ý ϳñ¨áñ µ³Õ³¹ñ³Ù³ëÝ ¿, ѳïϳå»ë ³ÛÝ »ñÏñ- ¿, Çñ³í³óÇ ¨ µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý á·áí ³ñí³Í: ¶áñ- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñï»Õ ³ÝÑݳñ ¿ ³ÝóϳóÝ»É ÍÇ ¿áõÃÛáõÝÝ ÁݹѳÝñ³å»ë ãÇ ¹Çï³ñÏíáõÙ: ÆÙáõ- ϳñ¨áñ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñ` ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝÇï»ïÇó ½ñÏ»Éáõ ѳٳñ (¹³ ëáíáñ³µ³ñ ³ñíáõÙ ¨ Ñáí³Ý³íáñãáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí: ¿ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ Ëݹñ³·ñáí) ø³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ñ»ï ϳåí³Í ³ñï³- Ý߳ݳÏíáõÙ ¿ ½»ÏáõóáÕ, ¨ ÏáÙÇï»Ý ad hûc ¨ éáó ¹»åù»ñÇ ¨ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ Ïñ׳ïáõÙÁ Ù»- Ýñ³Ýó »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ùÝݳñÏíáõÙ »Ý ²½- ͳå»ë ϵ³ñÓñ³óÝÇ íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ ÅáÕáíñ¹³- ·³ÛÇÝ ÅáÕáíÇ Ï³Ù ê»Ý³ïÇ µ³ó ÝÇëïáõÙ11: í³ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ѳݹ»å: ²ÛÝ óáõÛó ¿ ï³- ø³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ñóÁ ÉÇë Ýñ³ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ûµÛ»ÏïÇí Ý»ñáõÅÇ ¹áõñë ¿ ·³ÉÇë ³½·³ÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»- Ýϳïٳٵ ѳí³ïÁ ¨ óáõó³¹ñáõÙ ¿ ù³Õ³ù³- ñÇó: ÎáéáõåódzÛÇ Ù³ëÇÝ ß³ï åݹáõÙÝ»ñ Áݹ·ñ- Ï³Ý Ï³ÙùÇ µ³ñÓñ ³ëïÇ׳ÝÁ` Ñû·áõï ѳßí»ï- ÏáõÙ »Ý ݳ¨ ½»ÝùÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ í³×³éù, ³ÛÉ »ñÏ- íáõÃÛ³Ý: γñ¨áñ ¿ ݳ¨, áñ ÇÙáõÝÇï»ïÝ»ñÝ áõ ñáõÙ ·ïÝíáÕ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ñ³ñëïáõÃÛáõÝ ¨ ÝÙ³Ý ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áõÝ»Ý³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý Ñݳñ³íá- ³ÛÉ µ³Ý»ñ: ´³óÇ ³Û¹, ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ ñÇÝë Ý»Õ ßñç³Ý³Ï ¨ ³ÝÑñ³Å»ßïÇó ³í»ÉÇ ãß»Õ- Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏñáõÙ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ݳ¨ »ñÏñáõÙ í»Ý ûñ»ÝùÇ ³éç¨ µáÉáñÇ Ñ³í³ë³ñáõÃÛ³Ý ·ïÝíáÕ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý Ù»Í ÏáñåáõëÁ: ²ÛëåÇ- ëϽµáõÝùÇó: î³·Ý³å ¿ ѳñáõóáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ³ÛÝ ëáí, ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿, áñ ¿ùëïñ³¹ÇódzÛÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ³éϳ ÙÇïáõÙ- å³Ñ³ÝçÁ ï³ñ³ÍíÇ Ý³¨ å»ï³Ï³Ý ÁÝïñáíÇ ãÇ- Ý»ñÁ ËáëáõÙ »Ý ×Çßï ѳϳé³ÏÇ Ù³ëÇÝ: ¸ñ³Ýù ÝáíÝÇÏÝ»ñÇ íñ³: ¸³ »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ ѳٳå³- ϳ۳ÝáõÙ »Ý Ýñ³ÝáõÙ, áñ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ëË³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨ å»ïù ¿ ÏÝùí»Ý å³ÛÙ³- ѳÏí³Í »Ý ÁݹɳÛÝ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïáí ݳ·ñ»ñ, ѳٳӳÛÝ áñáÝó ÷á˳¹³ñÓáñ»Ý Ï׳- Áݹ·ñÏíáÕ áÉáñïÁ` ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ Ý³ãí»Ý ùñ»³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ÷á˳¹³ñÓ Ù»Õ³¹- ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ýµ³ñ»ï»ë ÏáÕÙ»ñÇ Ñ»ï³ùÝ- ñ³ÝùÝ»ñÁ: ÝáõÃÛáõÝÇó Ëáõë³÷»Éáõ Ýå³ï³Ïáí:
Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ³Ûë ³Ù»ÝÇ, ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ÙÇ- ¸ð²Î²Ü äð²ÎîÆÎ²ÚÆ úðÆÜ²Îܺð ç³½·³ÛÇÝ 2-ñ¹ ÏáÝý»ñ³ÝëÇ ³Ù÷á÷Çã Ñéã³Ï³·ÇñÁ 2003 Ã. ѳÛï³ñ³ñ»ó, áñ §ÇÙáõÝÇï»ïÝ»ñÁ ïñíáõÙ »Ý ã³- Üǹ»ñɳݹݻñáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÇÙáõ- ÷³½³Ýó ß³ï Ù³ñ¹Ï³Ýó, Áݹ áñáõÙ` ³ÝÑÇÙÝ É³ÛÝ ¨ Áݹ- ÝÇï»ïÇ Ù»ç Áݹ·ñÏíáÕ Ñ³ñó»ñÇ ßñç³Ý³ÏÁ ß³ï ѳÝáõñ åɳÝáí Ø»Ýù ϳñÍáõÙ »Ýù, áñ ϳé³í³ñáõ- ÷áùñ ¿: 1884-Çó ùñ»³Ï³Ý ¨ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý Ñ»- ÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³Ýѳå³Õ í»ñ³Ý³Û»Ý ÇÙáõÝÇï»ïÝ»ñÇ ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éáõÙáí ÐáɳݹdzÛÇ ûñ»Ýë- Áݹ·ñÏáõÙÁ, ÇëÏ ³ÛÝáõÑ»ï¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáóÝ»ñ Ó»é- ¹ÇñÝ»ñÁ ѳí³ë³ñí»óÇÝ ëáíáñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³óÇ- ݳñÏ»Ý, áñå»ë½Ç ¹ñ³Ýù ѳëóí»Ý ûñÇÝ³Ï³Ý ¨ ³ñ¹³- Ý»ñÇÝ: Üñ³Ýó ³ñïáÝáõÃÛáõÝÁ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ñ³óí³Í ë³ÑÙ³ÝÝ»ñǦ: ÙÇÙdzÛÝ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³Ûáõ- ø³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇ Ù³ëÇÝ ó³Ýϳó³Í ÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÇ íñ³ ¨ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ëëïá- ûñ»Ýù å»ïù ¿ ÙÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óÝÇ Ýáõñµ ѳí³ë³ñ³Ïß- ñ»Ý ³éÝãíáÕ ³Ïï»ñ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ٳݹ³- éáõÃÛáõÝ` ÅáÕáíñ¹³í³ñáñ»Ý ÁÝïñí³Í å³ßïáݳï³ñ ³Ý- ïÇ Ñ»ï: ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ÐáɳݹdzÛÇ ËáñÑñ- Ó³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³Ï³Ýáñ»Ý å³ï׳é³- 66 ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî
µ³Ýí³Í ¹³ï³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇó å³ßïå³Ýí³- ÝáõÙ, Ñ»Ýó ³ÛÝ Ù³ñ¹ÇÏ »Ý, áíù»ñ ³½³ïí³Í »Ý ³Û¹ ÇëÏ ÍáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí: ØÛáõë ÏáÕÙÇó, ó³Ýϳó³Í ÅáÕáíñ- ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ Ñ»ï¨»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÇó: âÇ Ï³ñ»ÉÇ ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç, áñï»Õ ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý ÃáõÛÉ ï³É, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÙáõÝÇï»ïÁ »ñµ¨¿ í»ñ³ÍíÇ µ³- ûñ»ÝùÇ ³éç¨ Ñ³í³ë³ñáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ, ³éÝí³½Ý ³Ý- ó³Ó³Ï ³Ýå³ïÅ»ÉÇáõÃÛ³Ý: ѻûà ¿ ³ÛÝ íÇ׳ÏÁ, »ñµ Ýñ³Ýù, áíù»ñ ûñ»ÝùÝ»ñ »Ý Áݹáõ-
ÐÔàôØÜºð
1 Resources: “Rules of Parliamentary Immunity In ½ñÏ»Éáõ ¹»åù»ñÁ, ÇëÏ ÏáéáõåódzÛÇ Ù»- The European Parliament And The Member States Õ³¹ñ³Ýùáí` ÁݹѳÝñ³å»ë ³Û¹åÇëÇÝ ãÇ Of The European Union,” European Centre For ·ñ³Ýóí»É: ²Ûëå»ë, 1997 Ã. ä³ï·³Ù³íáñÝ»ñÇ Parliamentary Research And Documentation å³É³ïÁ Ññ³Å³ñí»ó å³ï·³Ù³íáñ ¶³µñÇ»É (ECPRD): 2001. http://www.ecprd.org/Doc/pub- ´áíáɳñáõÇÝ ½ñÏ»É ÇÙáõÝÇï»ïÇó Ùáï 2.5 ÙÉÝ lica/OTH/RulesParllmmu.pdf: GRECO reports se- ¹áɳñÇ Ë³ñ¹³ËáõÃÛ³Ý Ù»ç ϳëϳÍí»Éáõ ries (see below): ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ: ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ 2 §¶»ÉÉ³å ÆÝï»ñÝ»ßÝÉǦ ÏáÕÙÇó 2002 Ã. ÑáõÉÇ- µ³ÅÇÝÝ ³å³ñ¹ÛáõÝ ¹ñ¹áõÙ ¿ñ ³ñ¹³ñ³- ëÇÝ §ÄáÕáíñ¹Ç Ó³Ûݦ ³Ýí³Ùµ ³Ýóϳóí³Í ¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇÝ í»ñ³óÝ»É ËáñÑñ¹³- ѳñóÙ³ÝÁ Ù³ëݳÏó»óÇÝ ³í»ÉÇ ù³Ý 48 ѳ- ñ³ÝÇ Ù»Ï ³ÛÉ ³Ý¹³ÙÇ ÇÙáõÝÇï»ïÁ: ½³ñ Ù³ñ¹` 47 »ñÏñÝ»ñÇó: 7 ²ØÜ ݳ˳·³ÑÝ»ñ ¾Ý¹ñÛáõ æáÝëáÝÇ, èÇã³ñ¹ 3 §¶»ÉÉ³å ÆÝï»ñÝ»ßÝÉǦ ÏáÕÙÇó 2002 Ã. ÑáõÉÇ- ÜÇùëáÝÇ ¨ ´ÇÉÉ øÉÇÝÃáÝÇ ÇÙåÇãÙ»ÝïÇ í»ñ³- ëÇÝ §ÄáÕáíñ¹Ç Ó³Ûݦ ³Ýí³Ùµ ³Ýóϳóí³Í µ»ñÛ³É ÷³ëï³ÃÕûñÁ ï»ë. http://www.lib. ѳñóÙ³ÝÁ Ù³ëݳÏó»óÇÝ ³í»ÉÇ ù³Ý 48 ѳ- auburn.edu/madd/docs/impeach.html. ½³ñ Ù³ñ¹ 47 »ñÏñÝ»ñÇó: 8 GRECO, Evaluation Report on Estonia, 9 July 4 GRECO, Compliance Report on Slovenia, 28 2003 http://www.greco.coe.int/evaluation/cycle1/ March 2003 http://www.greco.coe.int/evaluations/ Eval1 Reports.htm. cycle1/GrecoRC-I(2003)1E-Slovenia.pdf. 9 Transnationale.org, §ÜÇϳñ³·áõ³ÛÇ Ý³ËÏÇÝ 5 GRECO, Evaluation Report on Slovenia, 28 March ³é³çÝáñ¹ÇÝ ½ñÏáõÙ »Ý ÇÙáõÝÇï»ïÇó¦: De- 2003 http://www.greco.coe.int/evaluation/cycle1/ cember 18, 2002. http.//forums.transnationale.org/ Eval1Reports.htm (scroll down). viewtopic.php?t=765&view=previous 6 GRECO, Evaluation Report on Romania, 8 March 10 ä³ßïáÝ³Ï³Ý ³Ïï»ñÇ Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳ- 2002 http://www.greco.coe.int/evaluation/cycle1/ ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ, ÇѳñÏ», å³Ñ- Eval1Reports.htm (scroll down). å³ÝíáõÙ ¿: 6 Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ã³÷³½³Ýó ùÇã »Ý èáõÙÇÝdzÛÇ 11 üñ³ÝëdzÛÇ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý 26 Ñá¹í³Í: ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ ÇÙáõÝÇï»ïÇó 12 üñ³ÝëdzÛÇ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý 71 Ñá¹í³Í: ø²Ô²ø²Î²Ü ºì ¸²î²Î²Ü ÆØàôÜÆîºî 67 ¶ÈàôÊ 6 | äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ 69 Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚàôÜÀ ÖÜÞØ²Ü ܺðøà ëåÇï³ÏÇ ÙÇç¨ ÁÝïñáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõ ÷á˳- ñ»Ý, ѳñÏ ¿ ïíÛ³É å³ñ³·³ÛáõÙ ï³ñµ»ñ³Ï»É áñáß ·áñß »ñ³Ý·Ý»ñ: ì³ñã³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É øÝݳñÏ»Ýù, ûñÇݳÏ, ³ÛëåÇëÇ Ñ³ñó»ñ. ï³ñ³µÝáõÛÃ` å³Ûٳݳíáñí³Í »ñÏñÇ Ùß³ÏáõÛ- Ãáí, ë³Ï³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ùáï Ï³Ý ³ñÙ³ï³ó³Í x ä³ñï³íáñ »Ù, ³ñ¹Ûá±ù, ïíÛ³É ¹»åùáõÙ ûñ»ÝùÇ áñáß ÁݹѳÝñ³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÝ»ñ, û ÇÝãå»ë å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ûù³ñ»É: ²Ý·³Ù ³ÛÝ å»ïù ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ϳï³ñ»Ý Çñ»Ýó ¹»åùáõÙ, »Ã» ¹³ Ù»Í Í³Ëë»ñ Ïå³Ñ³ÝçÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` ³ñ¹³ñ, ³½ÝÇí ¨ ³ñ- ï»Õ³Ï³Ý ѳٳÛÝùÇó, »Ã», ¹³ ³Û¹å»ë ³ñíÇ: ¹Ûáõݳí»ï: ØÇÝã¹»é ³Û¹ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ä»±ïù ¿, ³ñ¹Ûáù, »ë ¹áõñë ·³Ù å³Ûٳݳ·ñÇ ßáõñç µ³Ëí»É ³ÛÉ ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñÇ Ñ»ï: úñÇݳÏ, ÁÝ- µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ºÃ» å³Ûٳݳ·ñÇ ÏáÕÙÁ ï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉ ³ÝÓÇÝù ϳñáÕ »Ý ÇÝã-áñ Ñ»é³íáñ ³½·³Ï³Ý ¿: ѳٳñ»É, áñ Çñ»Ýù å»ïù ¿ ·ïÝ»Ý ³ÛÝåÇëÇ ³ß- x ä»±ïù ¿, ³ñ¹Ûáù, »ë í³ñí»Ù ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë Ëݹñ»É ˳ï³Ýù, ÏÝù»Ý ³ÛÝåÇëÇ å³Ûٳݳ·ñ»ñ, áñáÝù ¿ ݳ˳ñ³ñÁ: âÝ³Û³Í áñ å³ñ½ ã¿, û áñù³Ýáí ¿ ϳåí³Í »Ý ϳé³í³ñ³Ï³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Û¹ Ëݹñ³ÝùÁ µËáõÙ ûñ»ÝùÇó: Ñ»ï: Ø»Í ×Ýßáõ٠ϳñáÕ ¿ ·áñͳ¹ñí»É ÁÝï³ÝÇùÇ x ä»±ïù ¿, ³ñ¹Ûáù, »ë ÇÝã-áñ ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñϻ٠ÇÙ ³ÛÝ ³Ý¹³ÙÇ íñ³, áñÝ ³ß˳ïáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõ- ջϳí³ñ³Í ëïáñ³µ³Å³Ý³ÍáõÙ Ù³Ýñ Ïáéáõå- ÃÛáõÝáõÙ, ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñáí, áñ ݳ Ç íÇ׳ÏÇ ¿ ³å³- ódzÛÇ ÇÝã-áñ ¹»åùÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ: ÜáõÛÝÇëÏ Ñáí»É ÁÝï³ÝÇùÇ µáÉáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ, »Ã» ³Ý·³Ù »Ã» å³ïÏ»ñ³óÝ»Ù, áñ ÇÝÓ Ïѳٳñ»Ý ÏáÕÙݳϳÉ, í»ñçÇÝÇë ³ß˳ï³í³ñÓÝ ³ÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ¿, áñ »Ã» »ë ÇÝã-áñ ù³ÛÉ Ó»éݳñÏ»Ù: ѳ½Çí ¿ µ³í³ñ³ñáõÙ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇ x ä»±ïù ¿, ³ñ¹Ûáù, »ë ѳÙá½ÙáõÝù áõݻݳÙ, áñ ÇÙ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ: Íñ³·ñÇ µáÉáñ Ùßï³Ï³Ý ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÝ ³ÙµáÕ- Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ ³Û¹ûñÇÝ³Ï ×ÝßÙ³Ý` ³é³ç³- ç³å»ë ëï³ÝáõÙ »Ý ³ÛÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ýÇݳÝë³Ï³Ý ÝáõÙ »Ý ݳ¨ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñ, »ñµ ×Çßï û·ÝáõÃÛáõÝÁ, áñÇ Çñ³íáõÝùÝ áõÝ»Ý: áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»ÉÁ ¹ÛáõñÇÝ ã¿ Ï³Ù »ñµ ¹Åí³ñ ¿ ÝáõÛÝÇëÏ áñáß»É Ã» ÇÝãáõÙÝ ¿ ϳ۳ÝáõÙ µ³ñáÛ³Ï³Ý ºÃ» ÝáõÛÝÇëÏ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ ÃíáõÙ »Ý å³ñ½, ³Ýçñå»ïÁ: ²Û¹ ³Ù»ÝÝ Áݹ·ÍáõÙ ¿ ³ÛÝ, áñ å»ï³- ÙǨÝáõÛÝ ¿, ϳñáÕ ¿ ³éϳ ÉÇÝ»É ³ÝÓÝ³Ï³Ý éÇëÏÇ Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý å³Ñå³Ý»É ³ÛÝ ï³ññÁ, »Ã» ·áñÍ»É ¹ñ³Ýó ÑÇÙ³Ý íñ³, ѳïϳå»ë, ã³÷áñáßÇãÝ»ññ, áñáÝù Ýñ³Ýù ·Çï»Ý ¨ ѳëϳ- »Ã» ãϳ ÝÙ³Ý í³ñù³·ÇÍ ¹ñë¨áñ»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ: ÝáõÙ »Ý, ¨ áñáÝó ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳñáÕ »Ý ϳ۳óÝ»É Ü»ñϳÛáõÙë` ÇÝãå»ë ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñáõÙ, µ³ñáÛ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ: ºñµ Ýñ³Ýù ËáñÑñ¹³å³- ³ÛÝå»ë ¿É ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ Ñ³Ï³Ý ËáñÑñ¹Ç ϳñÇù áõÝ»Ý, ³å³ ³Û¹åÇëÇ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý áÉáñïáõ٠ɳñí³ÍáõÃÛáõÝÝ ËáñÑáõñ¹ Ýñ³Ýó å»ïù ¿ ïñíÇ: ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ï³ñµ»ñ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó: ¸ñ³Ýó Ãíáõ٠سñ¹ÏáõÃÛ³Ý Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ Ï·»ñ³¹³- »Ý` Ù³ëݳíáñ»óÙ³Ý ÁݹɳÛÝáõÙÁ ¨ ³í³Ý¹³µ³ñ ë»ñ Çñ³å»ë ÉÇÝ»É ³½ÝÇí ¨ ѳñ·³Ýù í³Û»ÉáÕ, ¨ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇó ¹áõñë å³ÛÙ³- áñå»ë½Ç Ù³ñ¹ÇÏ Ýñ³Ýó ³Û¹åÇëÇÝ Ñ³Ù³ñ»ÇÝ: ²Û¹ ݳ·ñ»ñÇ ÏÝùáõÙÁ. å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý å³ï- åݹáõÙÁ ×Çßï ¿ ¨ Çñ»ÝÇó ¿ÃÇϳÛÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý íÇñ³ÏáõÙÁ, Ý»ñ³éÛ³É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳٳñ áñáß³ÏÇ »É³Ï»ï ¿ Ý»ñϳ- ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñùÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý Û³óÝáõÙ, áñÝ áõÝÇ µ³ñáÛ³å»ë í³ï í³ñùÇÝ Éáõñç å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ: ä»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ý»ñáõÅ: ´³í³- ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ¼ÈØ- ϳÝÇÝ Ñ³×³Ë ³Û¹åÇëÇ áã Çñ³í³ã³÷ í³ñù³- Ý»ñÇ ¹ñë¨áñ³Í Ù»Í Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÁ ¨ ·áñ- ·ÇÍÁ ϳñáÕ ¿ ѳݹÇë³Ý³É ݳ¨ ÃÛáõñÇÙ³óáõÃÛ³Ý ÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý û·ïÇÝ ·áñ- ¨ ëË³É å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝù, ÇÝãå»ë ͳ¹ñíáÕ ×ÝßáõÙÁ, ϳé³í³ñ³Ï³Ý µÇ½Ý»ëÇÝ ïÇ- ݳ¨ ³Õ³Õ³ÏáÕ ³ÝûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýù: ñ³Ý³É ó³ÝϳóáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ÉáµµÇÝ·Ç Çñ³Ï³- ²Û¹åÇëÇ ÙÇç³í³ÛñáõÙ, ëáíáñ³µ³ñ, ß³ï ݳóÙ³Ý Ù»Í ¨ ³×áÕ Ñ³×³Ë³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ. ѳ- ¹ÛáõñÇÝ ¿ áñáß»É` ÇÝãÝ ¿ ×Çßï, ÇëÏ ÇÝãÁ` áã: ¸Åí³ñ ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó µáÕáù Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ å³ï- ã¿ ³é³ç³ñÏ»É ³ÛÝ Ñ³ñóÇ å³ï³ë˳ÝÁ, û ñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛ³Ý ³×Á, »ñµ å»ï³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- §ä³ñï³íáñ »Ù, ³ñ¹Ûáù, »ë` áñå»ë å»ï³Ï³Ý ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ïáõóÙ³Ý áñ³ÏÁ ÃíáõÙ ¿ áã µ³í³ñ³ñ: ͳé³ÛáÕ, ÝíÇñ³ïíáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí µ³ñ»·áñͳ- ´áÉáñÝ Çñ»Ýó ³í³Ý¹Ý »Ý Ý»ñ¹ñ»É ³ÛÝ Ñ³Ý- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ, áñÇÝ Ñ³Ù³ñáõÙ »Ù ÇÙ ·³Ù³ÝùÇ ·Çï³ÏóÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³ÝÝ ³ñųÝÇ, ÷á˳Ýó»É ѳٳå³ï³ëË³Ý ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»É ³ÛÝ µ³ñá- ÇÙ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ Ñ³Ù³ñ ·Ýí³Í Çñ»ñÁ, û` áã¦: Û³Ï³Ý ÑÇÙù»ñÇ ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, áñáÝó ê³Ï³ÛÝ, »ñµ ËáëùÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ¿ÃÇϳÛÇÝ, íñ³ ϳéáõóíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ: ´³- Çñ³Ï³Ý ËݹÇñÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ѳñ- óÇ ¹ñ³ÝÇó, ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ ß³ï ó»ñÁ, ëáíáñ³µ³ñ, µ³í³Ï³ÝÇÝ ËñÃÇÝ »Ý: ê¨Ç áõ »ñÏñÝ»ñ ëïÇåí³Í »Ý ÉÇÝáõÙ ÉáõÍ»Éáõ ³ÛÝ ëáõñ 70 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ, áñáÝù ³ñ¹ÛáõÝù »Ý å»ï³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù å³ñï³¹Çñ í³ñù³·ÍÇ ë»ÏïáñÇ ³å³µ³ñá۳ϳݳóí³Í ¨ ³å³·áñͳ- ë»÷³Ï³Ý Ïá¹»ùëÝ»ñ »Ý Ù߳ϻÉáõ: ÀݹáõÝí³Í éáõÛóÛÇÝ Ï³¹ñ»ñÇ Å³é³Ý·Ù³Ý, áñáÝù, ëáíáñ³- ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ زÎ-Ç µ³ñ, ùÇã »Ý í³ñÓ³ïñáõ٠ϳ٠ÁݹѳÝñ³å»ë ã»Ý ÁݹáõÝ³Í ï»ùëïÇ Ã»Ù³ïÇϳÛÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ºíñ³- í³ñÓ³ïñíáõÙ ¨ Ýñ³Ýù ëïÇåí³Í »Ý ÉÇÝáõÙ ·á- ËáñÑñ¹Ç ï»ùëïÁ ¹áõñë ¾ ·³ÉÇë ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó í³ñ- Û³ï¨»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ, ù³·ÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó, áñáÝù å»ï³Ï³Ý ͳé³- áñáÝù Ïáñ½áõÙ »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÇó` Çñ»Ýó Ù³- ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ¨ ϳåí³Í »Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ïáõó³Í ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇÙ³ó: ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï: úñÇ- гë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý µ³ñ»÷á- ݳÏ` 6 Ñá¹í³ÍÁ, áñÁ ÝíÇñí³Í ¿ Ï³Ù³Û³Ï³Ý ·áñ- ËáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù »Ýó¹ñáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, µ³í³Ï³ÝÇÝ Áݹ·ñÏáõÝ ¿, áñ- ÛáÕÝ»ñÇÝ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý áõ ÇÝùݳѳ- å»ë½Ç Ý»ñ³éÇ ³ÛÝåÇëÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ, ÇÝãåÇ- Û³ó ·áñÍ»Éáõ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ïíÇñ³ÏÙ³Ý ëÇù »Ý ÁݹѳÝáõñ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë µ³ñÓñ³ëïÇ׳Ý, µÛáõç»ï³ÛÇÝ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ- ݳ¨ í³ñù³·ÇÍ, áñÁ ÏáÕÙÝ³Ï³É ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ` Ý»ñÝ áõ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ïáõóÙ³Ý Ï³åí³Í áñáß ÏáÝÏñ»ï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ýáñ Ó¨»ñÁ ѳñó³Ï³ÝÇ ï³Ï ¹ñ»ó ³ÛÝ ³í³Ý- ÏáéáõåóÇáÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ¹³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, áñÝ ³éϳ ¿ »Õ»É îмÎ-Ç Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ËáõÙµÝ ³é³ç³ñÏ»É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ: ¿ å»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ Ý»ñëáõÙ µ³ñáÛ³Ï³Ý ¾ÃÇÏ³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÁ, ·áõó» ¨ ã»Ý ÷á- í³ñù³·ÍÇ Ñ»ï¨Û³É ɳÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: Àëï ÷áËí»É ë³Ï³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý îмÎ-Ç` »ñÏñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³Û¹ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³ñóáõ٠ѳۻóá- û·ï³·áñÍ»É áñå»ë ÙÇçáó ³½·³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»- Õ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»Éáõ áÉáñïÝ»ñÁ Áݹ- ñÇÝ Ñ³ñÙ³ñí»Éáõ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍáõÝáõÃÛ³Ý É³ÛÝí»É »Ý1: ²í»ÉÇÝ, µ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳ- Çñ»Ýó áõñ³ÛÝ áõÕÇÝ»ñÁ ·ïÝ»Éáõ ѳٳñ, áñáÝù ï³ñí³Í ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ïí»É, áñ ϳ- ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó µáõÝ Ñ³Ý·³Ù³Ýù- é³í³ñ³Ï³Ý ϳéáõó³Ï³ñ·»ñÇ Ñ³Ý¹»å ѳë³ñ³- Ý»ñÇÝ: ²ÝϳëϳÍ, ëϽµáõÝùÝ»ñÝ ÇÝùÝÇÝ µ³í³- ÏáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñ³Í ÃßݳÙáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ³ñ- ñ³ñ ã»Ý, ë³Ï³ÛÝ Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý å»- ï³Ñ³Ûïí»É ß³ï ëáõñ: Øï³Ñá·í³ÍáõÃÛ³Ý ³Û¹û- ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý áÉáñïáõÙ µ³ñáÛ³Ï³Ý Ï³- ñÇÝ³Ï ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ ³ñï³Ñ³Ûïí»É »Ý ݳ¨ ÙÇ- é³í³ñÙ³Ý ³é³í»É ɳÛÝ ÇÝï»·ñÙ³Ý ÙÇçáó3: ç³½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ: îÝï»ë³Ï³Ý ѳٳ·áñ- ͳÏóáõÃÛ³Ý ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý (îмÎ) ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ù³ëݳÏó»óÇÝ Ñ³- 1. äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚ²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü â²öàðàÞÆâܺðÀ äºîø ¾ Ðêî²Î ÈÆÜºÜ Ù»Ù³ï³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³ÝÁ, áñ- å»ë½Ç ÷áñÓÇ ÷á˳ݳÏáõ٠ϳï³ñ»Ý ë»÷³Ï³Ý ¿ÃÇÏ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÝ ³Ùñ³åݹ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý ·Ç- ê»÷³Ï³Ý »ñÏñÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ï»Ý³É ³ÛÝ µáÉáñ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ áõ ã³÷áñáßÇã- ѳñóáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ñëï³Ï áõñí³·Íí³Í ¹»ñ, Ý»ñÁ, áñáÝù Ýñ³Ýù å³ñï³íáñ »Ý ÏÇñ³é»É Çñ»Ýó áñÁ í»ñ³å³Ñí³Í ¿ å»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ ³ß˳ï³ÝùáõÙ ¨ ³ÛÝ Ã» áñï»ÕÇó ëÏëíáõÙ í³ñ- ¹åñáóÝ»ñÇÝ: ù³·ÍÇ ÁݹáõÝ»ÉÇ ë³ÑÙ³ÝÁ: ¸ñ³Ý ϳñ»ÉÇ ¾ ѳëÝ»É Ñëï³Ï ¨ ɳÛÝáñ»Ý ·áí³½¹í³Í ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí, ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ â²öàðàÞÆâܺðÀ ÇÝãåÇëÇÝ ¿ í³ñù³·ÍÇ Ïá¹»ùëÁ` ¿ÃÇÏ³Ï³Ý ã³÷³- ÝÇßÝ»ñÇ ¨ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ß³ñ³¹ñٳٵ, áñáÝù ÁÝ- 1996Ã. زÎ-Ý ÁݹáõÝ»ó ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕ- Ï³Í »Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ, ûñÇݳÏ, Ý»ñÇ í³ñù³·ÍÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ïá¹»ùë (51/59 µ³- í³ñù³·ÍÇ Ïá¹»ùëÇ Ó¨áí` ³ÙµáÕç ϳé³í³ñáõ- ݳӨ ÁݹáõÝí³Í ¶É˳íáñ ³ë³ÙµÉ»³ÛÇ ÏáÕÙÇó ÃÛáõÝáõÙ ¨ ɳÛÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõÙ ÙdzëÝ³Ï³Ý 1996Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 12-ÇÝ` ¶áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Áݹ- ѳëϳóáÕáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ¹»Ù ÏáéáõåódzÛÇ), áñÁ زÎ-Ç ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇÝ ³é³ç³ñÏí»É ¿ áñå»ë ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. îíÛ³É å³ñ³·³ÛáõÙ ß»ßï³¹ñíáõÙ »Ý å³Ûù³ñÇ ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý Ó»éݳñÏ2: ëϽµáõÝù³ÛÇÝ µÝáõÛÃÇ É³Ûݳͳí³É ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝ- ØÇ³íáñí³Í ²½·»ñÇ Î³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³Û¹ Ý»ñÁ: гÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ãå»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝí³Í Îá¹»ùëÇÝ ÝÙ³Ý ¿ ºíñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ä»ï³Ï³Ý ϳ٠ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ ÑÇß»óÝÇ, ϳ٠ÉÇÝÇ ëáëÏ ³ñ·»ÉùÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ í³ñù³·ÍÇ ÙṻɳÛÇÝ Îá¹»ùëÁ áõ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ Ãí³ñÏáõÙ: Þ»ßï³¹ñáõÙÁ å»ïù ¿ (2000): Îá¹»ùëÁ å³ñáõݳÏáõÙ ¿ áñáß å³ñï³¹Çñ ϳï³ñíÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÇ íñ³: ¸ñ³Ýù ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ÷³ëï³ÃáõÕÃÝ ÇÝùÝÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñ »Ý ù³Ý, ûñÇݳÏ, ùñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùáí ³Ùñ³- ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÙµáÕçáõ- ·ñí³Í Ýí³½³·áõÛÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ: ²Ûëï»Õ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ÃÛáõÝ ¨, ¹ñ³ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ݳ˳¹»å ëï»ÕÍ»É ³ÛÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ɳÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳÝ:] äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 71
2. ´²ðàÚ²Î²Ü â²öàðàÞÆâܺðÀ äºîø ¿ 4. äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔܺðÀ äºîø ¿ ¶ÆîºÜ²Ü ²ðî²òàÈìºÜ Æð²ì²Î²Ü Þðæ²Ü²ÎܺðàôØ ÆðºÜò Æð²ìàôÜøÜºðÜ àô ä²ðî²Î²ÜàôÂÚàôÜܺðÀ, ºð´ Üð²Üø Æñ³í³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ` Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ å»- ´²ò²Ð²ÚîàôØ ºÜ â²ð²Þ²ÐàôØÜºðÀ ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇ Ñ³Ù³ñ ÑÇÙù »Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ Ýí³½³·áõÛÝ å³ñï³¹Çñ í³ñù³·ÍÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ·Çï»Ý³Ý ¨ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ÷á˳ÝóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Çñ»Ýó Çñ³íáõÝùÝ»ñÝ áõ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` úñ»ÝùÝ»ñÝ áõ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³Ù- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý ϳ٠»Ýó¹ñÛ³É ñ³·ñ»É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ñ- ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ³éáõÙáí: ¸ñ³Ýù Å»ùÝ»ñÁ ¨ å»ïù ¿ ßñç³Ý³ÏÝ»ñ ³å³Ñáí»Ý ջϳ- å»ïù ¿ Ý»ñ³é»Ý Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ áõ ÁÝóó³- í³ñÙ³Ý, Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý, ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ·áñ- ϳñ·»ñ, áñáÝó Ñ»ï¨áõÙ »Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- ÇÝù, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ý»ñ³é»Ý å³ï³ë˳ݳïíáõ- ï³åÝ¹Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: ÃÛ³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý »Ýó¹³ëáõÃÛáõÝÁ: ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ݳ¨ ·Çï»Ý³Ý, û ÇÝãåÇëÇ [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ¸³ í»ñáß³ñ³¹ñÛ³É ëϽµáõÝùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¿ Ýñ³Ýó ѳٳñ ³å³ÑáííáõÙ` ѳϳ¹ñáõÃÛáõÝ ¿: ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ: úñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ï³ñ»ÉÇ ¿ ³Ùñ³·ñ»É Ïá¹»ùëÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ ³ÛÝ Ñ³ßíáí [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³é³Ýó- áñå»ë½Ç ³Ùñ³åݹí»Ý ûñ»ÝùÝ»ñáí áõ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñáí ù³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ ¨ Çñ³íáõÝùÇ å³ßïå³ÝíáÕ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ, áñáÝó Ù³ëÇÝ ÏËáëíÇ ëïáñ¨:] ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ÝíÇñí³ÍáõÃÛ³Ý Ù»ç: ¸³ ß³ï ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ³ñÅ»ù ¿, ù³Ý í»ñ³¹³ë å³ßïáÝÛ³ÛÇ, ·áñÍÁÝÏ»ñáç ϳ٠»ÝóϳÛÇ Ñ³Ý¹»å áõÝ»ó³Í ÇÝã-áñ å³ñï³íá- 3. ´²ðàÚ²Î²Ü ÔºÎ²ì²ðàôØÀ äºîø ¾ ñáõÃÛáõÝ: ²ÛÝ ·»ñ³Ï³Ûáõ٠ݳ¨ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ë Ø²îâºÈÆ ÈÆÜÆ äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔܺðÆÜ ϳ½ÙáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó 㻽áùáõ- ÃÛáõÝ ³ÏÝϳɻÉáõ å³Ñ³ÝçÇó]: äñáý»ëÇáÝ³É ëáódzɳϳݳóáõÙÁ å»ïù ¿ Ýå³ëïÇ ³ÝÑñ³Å»ßï ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ §´³ó³Ñ³Ûïٳݦ Ã»Ù³Ý áõëáõÙݳëÇñíáõÙ ¿ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³ç³¹ñÙ³ÝÝ ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ- ³é³ÝÓÇÝ ·ÉËáõÙ: ÊÇëï µ³ó³éÇÏ ¹»åù»ñÇó µ³- å»ë½Ç å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ óÇ, å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÁ` Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ- áõÝ»Ý³Ý ÏáÝÏñ»ï Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ÏÇñ³é»É ß³¹ñáõÃÛáõÝÝ ÇÝã-ÇÝã ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ íñ³ 먻- µ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñ: àõëáõó³ÝáõÙÁ Ýå³ë- é»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ѳٳϳñ·Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ïáõÙ ¿ µ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ·Çï³ÏóÙ³Ý ¹áõñë ·³Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ãå»ïù ¿ áõݻݳ: µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ ¨ áõÝ³Ï ¿ ½³ñ·³óÝ»Éáõ µ³ñá- ¸³ ݳ¨ ³ÛÝ µÝ³·³í³éÝ ¿, áñáí ËÇëï Ñ»- Û³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¨ µ³ñáÛ³Ï³Ý ¹³ïáÕáõ- ï³ùñùñí³Í ¿ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ: ²é³çÝ»ñáõÙ ÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»- ³í³· ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ ·»ñ³¹³ëáõÙ ¿ÇÝ ãÇÙ³Ý³É ñÁ: ÐÇÙݳËݹñÇ ³ÝÏáÕÙÝ³Ï³É ß³ñ³¹ñáõÙÁ ϳ- ÝÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ÇëÏ Å³Ù³Ý³Ï³- ñáÕ ¿ û·Ý»É ëï»ÕÍ»Éáõ ³ÛÝåÇëÇ ÙÃÝáÉáñï, áñáõÙ ÏÇó, ³í»ÉÇ ³é³ç³¹»Ù ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ` ³Ûëûñ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÝ ¿´É ³í»ÉÇ å³ïñ³ëï³- ó³ÝϳݳÉáí ³ÝÓݳϳ½ÙÇÝ ï»ëÝ»É ³í»ÉÇ µ³ñ»- ϳ٠»Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý É³ñí³ÍáõÃÛ³Ý áõ ÑÇÙݳ- Ýå³ëï íÇ׳ÏáõÙ, í»ñçÇÝÝ»ñÇë Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ: »Ý ÁÝÓ»éáõÙ ³é³ç ù³ß»Éáõ Çñ»Ýó í»ñ³µ»ñáÕ ä»ïù ¿ ³éϳ ÉÇÝ»Ý Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ¨ Ý»ñùÇÝ Ñ³ñó»ñÁ: ¸³ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇÝ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, áñå»ë½Ç û·Ý»Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ݳ¨ ѳñó»ñÇÝ Ùáï»- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ ³ß˳ï³ï»ÕáõÙ ÏÇñ³- Ý³É Çñ³íáõÝùÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ϳ٠ßïÏ»É ëË³É é»Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ: å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ϳñ¨áñ ¿, áñ µáÕáùÇ ëï³óÙ³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý áõÕÇÝ»ñÁ [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. Îá¹»ùëÝ ³é³Ýó í»ñ³ÑëÏáÕÇ Ï³Ù ÉÇÝ»Ý ß³ï íëï³Ñ»ÉÇ, áñå»ë½Ç ³ÝÓݳϳ½ÙÁ ËáñÑñ¹³ïáõÇ ÝáõÛÝÝ ¿, ÇÝã áñ ݳíÁ` ³é³Ýó Õ»ÏÇ: ϳñáճݳ ¹ñ³Ýù ³½³ï û·ï³·áñÍ»É` Çñ»Ýó ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ·Çï»Ý³Ý áõñ ¨ »ñµ ϳñáÕ ã¹Ý»Éáí ³í»ÉÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ »Ý ¹ÇÙ»É Ñݳñ³íáñ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñ ³é³ç³Ý³Éáõ ÏáÕÙÇó ѳßí»Ñ³ñ¹³ñÇ íï³Ý·Ç ï³Ï, áñáÝó ¹»Ù ¹»åùáõÙ: ¸ñ³Ýù å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³ÛÝ ³ÝÓÇÝù, áõÙ å»ï³Ï³Ý ½»ÏáõóáõÙ »Ý: Üñ³Ýù ݳ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇÝ íëï³- ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ íëï³ÑáõÙ »Ý, ¨ áõÙ Ñ»ï Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ÑáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ Ý»ñßÝã»Ý, áñ Çñ»Ýó µáÕáùÝ»ñÇÝ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý å³Ñå³Ýٳٵ Ùïù»ñÇ ÷á˳ݳ- Éáõñç Ùáï»óáõÙ Ïóáõó³µ»ñíÇ ¨ ¹ñ³Ýù ã»Ý Ùݳ Ïáõ٠ϳï³ñ»É:] ³Ýå³ï³ë˳Ý: 72 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
5. ø²Ô²ø²Î²Ü ÜìÆðì²ÌàôÂÚàôÜÀ ¾ÂÆÎ²ÚÆÜ [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ÎáéáõÙå³óí³Í ¨/ ϳ٠³Ý³ñ¹Ûáõ- äºîø ¿ ²Øð²äÜ¸Æ äºî²Î²Ü ݳí»ï í³ñã³Ï³½ÙÁ Ïó³Ýϳݳ óùóÝ»É Çñ ûñáõÃÛáõÝ- ̲è²ÚàÔÜºðÆ ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðø²¶ÆÌÀ Ý»ñÁ` Ù»ñÅ»Éáí ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³Ýí»ñ³å³Ñ ïñ³Ù³- ¹ñáõÙÁ: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ï³åáõÕÇÝ»ñÇ ¨ ³ÛÝ ëï³Ý³Éáõ ø³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÇ ³å³ÑáíáõÙÁ ËÇëï ϳñ¨áñ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»ÉÇë å³ï³ë˳- ѳϳÃáõÛÝ »Ý ³Û¹ ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý ¹»Ù: ݳïáõ »Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý µ³ñÓñ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ å³Ñ- àñù³Ý ß³ï ¿ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝù³Ý ùÇã »Ý å³ÝÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ: ¶áñÍÇÝ Ýñ³Ýó ÝíÇñí³ÍáõÃÛáõ- ëïí»ñÝ»ñÁ:] ÝÁ óáõó³¹ñíáõÙ ¿ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ûñÇݳÏáí ¨ ³ÛÝåÇ- ëÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éٳٵ, áñáÝù Ï³Ý ÙdzÛÝ ù³- Õ³ù³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ, ûñÇݳÏ, ûñ»Ýë¹ñ³- 7. äºî²Î²Ü ºì زêܲìàð êºÎîàðܺðÆ Ï³Ý ¨ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ³ÛÝåÇëÇ å³Ûٳݳíáñ- ØÆæºì öàʶàð̲ÎòàôÂÚ²Ü Ð²Ø²ð í³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÝùÙ³Ý »Õ³Ý³Ïáí, áñáÝù ϳÙ- äºîø ¾ ÈÆÜºÜ Ðêî²Î Ժβì²ð êμ´àôÜøÜºð ñ³åݹ»Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ ¨ ϳé³ç³ó- Ý»Ý å³ïųÙÇçáóÝ»ñ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ ¹»Ù. ϳ- é³í³ñáõÃÛ³Ý µáÉáñ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñáõÙ ¿ÃÇ- ´³ñáÛ³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ ë³ÑÙ³ÝáÕ Ï³ÛÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳٳ- Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ջϳíñ»Ý å»ï³Ï³Ý å³ï³ëË³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³å³- ͳé³ÛáÕÇ í³ñù³·ÇÍÁ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ñ»ï ÑáíÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»- ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ûñÇݳÏ, å»ï³Ï³Ý ñáí µ³ñáÛ³Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ ûñ»ÝùÝ»ñÇ û·ï³- ·ÝáõÙÝ»ñÇ, ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ ³ß˳ï³ï»Õ»ñÇ ·áñÍáõÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ ÙÇçáóáí: ëï»ÕÍÙ³Ý Ï³Ù å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ ½µ³Õí³- ÍáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇÝ ³éÝãíáÕ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»- [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ºÃ» ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ñáõÙ: ä»ï³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÝ»ñÇ ÙÇç¨ µ³ñÓñ ã³÷³ÝÇßÝ»ñ, ã³÷áñáßÇãÝ»ñ ã»Ý ¹ñë¨áñáõÙ, ³å³ ³×áÕ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛáõÝÝ ¿´É ³í»ÉÇ Ù»Í áõß³- Ýñ³Ýù ã»Ý áõݻݳ µ³ñáÛ³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ñ»ÕÇݳ- ¹ñáõÃÛáõÝ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÏáõÃÛáõÝ, áñå»ë½Ç ³ÛÝ û·ï³·áñÍ»Ý Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ ³éáõ- í³ñù³·ÍÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ ãå³Ñå³ÝáÕÝ»ñÇ í³ñù³·ÇÍÁ Ùáí, áñå»ë½Ç ³ñï³ùÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÁ ѳñ·»Ý ¹³ï³å³ñï»ÉÇë: ÝáõÛÝ ³Û¹ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ: öáñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ »ñµ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¹Çñù ½µ³Õ»óÝáÕ å³ßïáÝÛ³ÛÇ í³ñù³·ÇÍÁ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë áã å³ïß³×, [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ȳÛݳͳí³É ÏáéáõåódzÛÇ ½·³ÉÇ ³å³ ³Û¹åÇëÇ ½³Ýó³ÝùÝ»ñ ÝϳïíáõÙ »Ý ݳ¨ »Ýó- Ù³ëÁ, áñÁ ³Û¹ù³Ý íÝ³ë ¿ å³ï׳éáõÙ í³ñã³Ï³½Ù»ñÇÝ` ϳݻñÇ ßñç³ÝáõÙ: Þ³ï ϳñ¨áñ ¿ ݳ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý áÕç ³ß˳ñÑáõÙ, ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ å»ï³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳíáñ ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ ¹»ñÁ µ³ñáÛ³Ï³Ý µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ë»ÏïáñÝ»ñÇ Ñ³ïÙ³Ý ë³Ñٳݳ·ÍÇÝ, ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ` Ýϳïٳٵ Çñ»Ýó Édzϳï³ñ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ³ñï³- å»ï³Ï³Ý ϳå³ÉÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ: ÀݹѳÝáõñ ³ñ- ѳÛï»Éáõ ѳñóáõÙ:] Å»ùÝ»ñÇ Ñ³ñ·Ù³Ý ѳñóÁ ãÇ í»ñ³µ»ñáõÙ µ³ó³é³å»ë å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³ÝÁ: سëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ³é³- ç³ï³ñ ¹»ñ³Ï³ï³ñÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ߳ѳ·ñ·Çé »Ý ³Ý»É 6. àðàÞàôØÜºðÆ ÀܸàôÜØ²Ü ¶àðÌÀܲòÀ ³ÛÝå»ë, áñ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ Çñ»Ýó ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÁ äºîø ¾ ÈÆÜÆ ²ö²ÜòÆÎ ºì ´²ò êîàô¶Ø²Ü ¨ë ѳñ·»Ý ¨ å³Ñå³Ý»Ý ³ÛÝ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñͳñ³ñ вزð ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, áñáÝù Ýñ³Ýù »Ý å³Ñå³ÝáõÙ:]
гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ Çñ³íáõÝù áõÝÇ ·Çï»Ý³- Éáõ, û ÇÝãå»ë »Ý å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÝ 8. βè²ì²ðÆâܺðÀ äºîø ¾ ´²ðàÚ²Î²Ü û·ï³·áñÍáõÙ Çñ»Ýó íëï³Ñí³Í é»ëáõñëÝ»ñÝ áõ ì²ðø²¶ÆÌ ¸ðêºìàðºÜ ºì ¼²ð¶²òÜºÜ ²ÚÜ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: гë³ñ³Ï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏá- ÕáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ Ã³÷³ÝóÇÏ áõ Åá- ²ß˳ï³ÝùÇ ÙÇç³í³ÛñÁ, áñï»Õ ³éϳ »Ý Õáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ, ûñ»Ýë¹Çñ Çß- µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍ ¹ñë¨áñ»Éáõ ѳٳñ å³ï- ˳ÝáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ å»ï³Ï³Ý ï»- ß³× ËóÝÝ»ñ, ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ ·áñ- ջϳïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÙÇ- ÍáõÙ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ¨ µ³- çáóáí: ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ñ»ï½Ñ»ï» ñáÛ³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ³éûñÛ³ åñ³ÏïÇϳÛÇ ³Ùñ³åݹíÇ ³ÛÝåÇëÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ó»éݳñÏٳٵ, íñ³: ²Û¹åÇëÇ ËóÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ý»ñ³é»É ѳ- ÇÝãåÇëÇù »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ù³ñÅ»ù ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ áõ ³ñ·³- ѳٳϳñ·Ç ëï»ÕÍáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÏïÇí ¨ ëÇùÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ: γé³í³ñÇã- ³ÝÏ³Ë ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ¹»ñÇ Ý»ñÝ ³Û¹ ³éáõÙáí Ïáãí³Í »Ý ËÇëï ϳñ¨áñ ¹»ñ ׳ݳãáõÙÁ: ϳï³ñ»É` ³å³Ñáí»Éáí Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý Õ»Ï³í³- äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 73
ñáõÙ, ¨ ¿ÃÇϳÛÇ áõ í³ñù³·ÍÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí ϳÛÇÝ Ý»ñáõÅÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõ- ѳݹ»ë ·³É áñå»ë §¹»ñ-Ùá¹»ÉÝ»ñ¦` ù³Õ³ù³Ï³Ý ÝÁ, å»ïù ¿ Ýå³ëï »Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ ÙÇ- ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ, ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ áõ å»ï³Ï³Ý ³ÛÉ ç³í³ÛñÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ: ²ÛÝåÇëÇ ÑÇÙݳñ³ñ ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ»ï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, ÇÝãåÇëÇù ³ÝÓÇ ³ñų- ÝÇùÝ»ñÝ »Ý, û·ÝáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝáõÙ [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. îíÛ³É ëϽµáõÝùÁ ¨ë ³ñï³óáÉáõÙ ¿ û·ï³·áñÍ»É ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÁ` ϳñ- ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ ³ÛÝ ÝáõÛÝ Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ·³íáñ»Éáí ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ¨ ³- ³ñï³Ñ³Ûïí³Í ¿ÇÝ í»ñÁ Ýßí³Í ÑÇÝ·»ñáñ¹ ëϽµáõÝùáõÙ: é³ç˳ճóÙ³Ý ³éûñÛ³ ·áñÍÁÝóóÁ: гٳå³ï³ëË³Ý ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ »Ýó- ¹ñáõÙ »Ý í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ³ëïÇ׳Ý, [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ²Ýµ³ñá í³ñù³·ÇÍÁ ϳñáÕ ¿ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³×Ç Ñ»é³ÝϳñÝ»ñ ¨ ѳñÙ³ñ³í»ï ÷á˳Ýóí»É ³ÛÉáó, ÇëÏ µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÙÇç³í³Ûñ:] Ó¨³íáñ»É ½ñáÛÇó: ºÃ» ³éϳ »Ý ïݳí³ñáõÃÛáõÝ, ³ÝÓÇ Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝ, ÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ÏÇñ³éáõÙÁ, ϳÝáÝ- Ý»ñÁ å³Ñå³Ý»Éáõó Ññ³Å³ñáõÙÁ, ³å³ µ³ñáÛ³Ï³Ý 9. βè²ì²ðØ²Ü ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜÀ. í³ñù³·ÍÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ ÏѳÛïÝí»Ý ×ÝßÙ³Ý ï³Ï:] äð²ÎîÆÎ²Ü ºì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ äºîø ¾ Üä²êîºÜ ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðø²¶ÌÆÜ 11. äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚ²Ü ÜºðêàôØ äºîø ¾ γé³í³ñÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ ¶àðÌºÜ Ð²ÞìºîìàôÂÚ²Ü ä²îÞ²Ö åñ³ÏïÇÏ³Ý å»ïù ¿ Ç óáõÛó ¹Ý»Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºð ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³í³ï³- ñÇÙ ÉÇÝ»Éáõ ѳݷ³Ù³ÝùÁ: γé³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³- ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, å»ïù ¿ Çñ»Ýó ·áñ- Ù³ñ µ³í³ñ³ñ ã¿ áõÝ»Ý³É ÙdzÛÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ áõ ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»Ý Çñ»Ýó í»ñ³- ¹ñ³Ýó ï³éÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í ϳéáõóí³Íù: ä³ñ- ¹³ë ջϳí³ñÝ»ñÇÝ ¨ ³í»ÉÇ ÁݹѳÝñ³Ï³Ý` ѳ- ï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÝ ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³éç¨: гßí»ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ í»- ÇÝùÝÇÝ Ï³ñáÕ »Ý ãϳÝ˳Ùï³Íí³Í áñáß å»- ñ³µ»ñÇ ÇÝãå»ë ϳÝáÝÝ»ñÇ, µ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽµáõÝù- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÙÕ»É ·áñÍ»Éáõ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ Ý»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³ÝÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ó»éù- í³ñùÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ·ÍÇÝ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï µ»ñÙ³ÝÁ: гßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý åݹ»Éáí, áñ »Ã» ã»Ý ˳ËïáõÙ ûñ»ÝùÁ, µ³ñá- ÉÇÝ»É Ý»ñùÇÝ` Áëï ѳëï³ïáõÃÛ³Ý Í³í³ÉÝ»ñÇ, Û³Ï³Ý ³éáõÙáí ×Çßï »Ý ·áñÍáõÙ: γé³í³ñ³Ï³Ý ³í»ÉÇ É³ÛÝ` ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ϳ٠ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕ »Ý ³å³Ñáíí»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- ¿ áã ÙdzÛÝ ³é³ÝÓݳóÝ»É ³ÛÝ Ýí³½³·áõÛÝ ã³- ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: гßí»ïíáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ ÷áñáßÇãÝ»ñÁ, áñáÝóÇó ó³Íñ å»ï³Ï³Ý å³ß- ËóÝáÕ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ϳéáõóí»É ³ÛÝ- ïáÝ۳ݻñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ïѳٳñí»Ý ³ÝÁÝ- å»ë, áñå»ë½Ç ³å³Ñáí»Ý ѳٳñÅ»ù í»ñ³ÑëÏá- ¹áõÝ»ÉÇ, ³Ûɨ ß³ñ³¹ñ»É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÕáõÃÛáõÝ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»- ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ³ÛÝ ËÙµ³ù³Ý³ÏÁ, áñáÝó Çñ³·áñÍ- é»Éáí ×ÏáõÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ù³ÝÁ å»ïù ¿ Ó·ïÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ͳé³ÛáÕ: [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ÎáéáõåóÇ³Ý ¨ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»- [̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. îíÛ³É ëϽµáõÝùáõÙ Áݹ·ÍíáõÙ ¿ ïáõÃÛáõÝÁ ͳÕÏáõÙ »Ý ³ÛÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ, áñï»Õ µ³ó³- µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÍáõÙ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ »ñϳñ³ï¨ ϳÛáõÙ ¿ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ³éáõÙáí ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýí³½³- ϳñáÕ ¿ ß³ï ³½¹»óÇÏ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ:] ·áõÛÝ, ϳÝáÝÝ»ñÇó ϳéã³Í Ùáï»óáõÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, ѳٳӳÛÝ áñÇ` ³ÛÝ, ÇÝãÝ ³ñ·»Éí³Í ã¿, ÃáõÛɳïñí³Í ¿:] 12. äºîø ¾ ¶àÚàôÂÚàôÜ àôÜºÜ²Ü àâ ä²îÞ²Ö 12.äºîø ì²ðø²¶ÌÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ä²îÞ²Ö Àܲò²Î²ð¶ºð ºì ê²ÜÎòƲܺð 10. äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚ²Ü ä²ÚزÜܺðÀ ºì 10.äºî²Î²Ü زð¸Î²ÚÆÜ ܺðàôÄÆ βè²ì²ðàôØÀ äºîø ²ÛÝåÇëÇ áã å³ïß³× í³ñù³·ÍÇ Ñ³Ûïݳ- ¾ Üä²êîÆ ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðø²¶ÌÆ µ»ñÙ³Ý áõ ³ÝÏ³Ë Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙ- ¼²ð¶²òزÜÀ Ý»ñÁ, ÇÝãåÇëÇÝ ÏáéáõåóÇ³Ý ¿, ѳݹÇë³ÝáõÙ »Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý »Ýóϳéáõóí³ÍùÇ ³Ýù³Ïï»ÉÇ Ù³- ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ½µ³Õí³- ëÁ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõÝ³Ý³É í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ß- ÍáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý í»ïíáõÃÛáõÝ, å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ Ï³ñÇ»ñ³ÛáõÙ Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÁ, ³ÝÓÇ ½³ñ·³óáõÙÁ, ˳ËïÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý, ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ñ»ï³- å³ïß³× í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ñ¹- ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ ¨ é»- 74 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
ëáõñëÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³Ýó ѳٳã³÷ í³ñã³- ã³÷áñáßÇãÝ»ñ, áñáÝù ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ` ³ÝÏ³Ë ù³Õ³- Ï³Ý áõ ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ë³ÝÏódzݻñ, áã å³ï- ù³Ï³Ý ѳÙá½ÙáõÝùÝ»ñÇó, ϳñáÕ³Ý³Ý å³Ñå³- ß³× í³ñù³·ÇÍÁ ãËóݻÉáõ ѳٳñ, ϳé³í³- Ý»É: ñÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñ ³é³ç ù³ß»Ý ³Û¹ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ ÏÇñ³é»ÉÇë, »ñµ ³éϳ ¿ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ: ì²ðø²¶ÌÆ Îฺøêܺð
[̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝ. ػ˳ÝǽÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ºÝóϳݻñÝ Çñ»Ýó í³ñù³·ÇÍÁ Ó¨³íáñáõÙ ³ñ¹³ñ ¨ íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³ñųÝÇ: ¸ñ³Ýù å»ïù ¿ »Ý í»ñ³¹³ë ³ÝÓ³Ýó í³ñù³·ÍÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, ³Û¹ å³ßïå³Ý»Ý ³ÝÙ»ÕÝ»ñÇÝ ¨ ÙdzÙÇïÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÇëÏ å³ï׳éáí ß³ï ϳñ¨áñ ¿, áñå»ë½Ç Ïá- û·Ý»Ý µ³ó³Ñ³Ûï»É áõ å³ïÅ»É Ù»Õ³íáñÝ»ñÇÝ: ä³ïÇÅ- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ó³Ýϳó³Í ÙÇçáó³éáõÙ Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ñ³Ù³ã³÷, »ñµ ¹³ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ջϳí³ñíÇ ³Ù»Ý³µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ¿, ¨ å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý Ñ»ï¨áճϳÝáñ»Ý: ê³ÝÏódzݻñÇ å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÏáÕÙÇó, ¨ áñå»ë½Ç Ýñ³Ýù µ³ó»Ç- é»ÅÇÙÝ, áñÁ ³é³ç³óÝáõÙ ¿ ǹÇáëÇÝÏ鳽dz ¨ ³ÝÓ- µ³ó ѳÛï³ñ³ñ»Ý ÙÇçáó³éÙ³ÝÝ ³ç³Ïó»Éáõ ݳϳ½ÙÇ ÏáÕÙÇó ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ áñå»ë íëï³ÑáõÃÛáõÝ Çñ»Ýó Ùï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ãÝ»ñßÝãáÕ, ϳñáÕ ¿ Éñçáñ»Ý ˳óñ»É µ³ñáÛ³Ï³Ý ã³÷á- ¸ñ³Ý ѳëÝ»Éáõ ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿, ñáßÇãÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹ñ³Ýó ϳï³ñ»É³·áñÍ- áñ Ùß³ÏíÇ Ïá¹»ùë, áñÁ Ïí»ñ³µ»ñÇ µáÉáñÇÝ` ÇÝã- Ù³ÝÝ áõÕÕí³Í ç³Ýù»ñÁ:] å»ë ÏáÝÏñ»ï ѳëï³ïáõÃÛáõÝáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ϳ- é³í³ñ³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝáõÙ: ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá ϳé³í³ñ³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõ- ´²ðàÚ²Î²Ü äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚ²Ü ÃÛ³Ý µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù áã ¾²Î²Ü ܲʲ¸ðÚ²ÈܺðÀ ÙdzÛÝ å»ïù ¿ Ïá¹»ùëáí ݳ˳ï»ëí³Í í³ñ- ù³·ÍÇ ûñÇÝ³Ï óáõó³µ»ñ»Ý, ³Ûɨ óáõó³¹ñ»Ý ³ÛÝ- ´³ñáÛ³Ï³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³éáõ- åÇëÇ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ÁÝϳÉáõÙ, áñáÝù ³Ùñ³·ñí³Í »Ý Ùáí å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÝ áõ å³Ñå³ÝáõÙÁ Ïá¹»ùëáõÙ: Ý»ñ³éáõÙ »Ý. ÆÝãå»ë Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É å»- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ Ù»Í x гñ·³Ýù Ý»ñßÝãáÕ ³í³· å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ³½ÝÇí í³ñ- ³é³çÝáñ¹ ÉÇÝ»ÉÁ: ù³·ÍÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý x àã û §í»ñ¨Çó Ý»ñù¨¦, ³ÛÉ §Ý»ñù¨Çó í»ñ¨¦ ëϽµáõÝ- ·áñÍáõÙ4: ¸ñ³Ýù ׳ݳå³ñÑ »Ý ѳñÃáõÙ Ïáéáõå- ùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ëï»ÕÍí³Í ³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·: ódzÛÇ Ñ»ï ϳåí³Í ³ÕÙϳѳñáõÛó ·áñÍ»ñÇ Ï³Ù x Ðëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ áõ ջϳí³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñ, áñáÝù ³ÛÉ Ñ³Ï³ûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ÝË- ÑÇÙÝí³Í »Ý ѳÝÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ ·ï³Í ³ñ- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: ²ÏÝѳÛï ¿, áñ »Ã» å³ßïáݳï³ñ Å»ùÝ»ñÇ áõ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ íñ³: ²Û¹ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³ÝÓÇÝù Ç ëϽµ³Ý» ·áñÍáõÙ »Ý ѳíáõñ å³ïß³×Ç ÉÇÝ»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý³å»ë 㻽áù ¨ ÏÇñ³é»ÉÇ Ï³é³- ¨ ³ÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÁÝϳÉٳٵ, áñáÝó å³ßï- í³ñáõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³- å³ÝáõÃÛ³ÝÁ Ýñ³Ýù Ïáãí³Í »Ý` ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë: ëñáõÃÛáõÝÁ ÃáõɳÝáõÙ ¿: x ȳÛÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ ØÇÝã¹»é å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ, áñ- Ù³ëÇÝ Ïá¹»ùëÇ µ³Ý³í»×»ñÇÝ ¨ ³ÛÝ Ùï³Ñá·áõ- å»ë ϳÝáÝ, Ùß³ÏíáõÙ »Ý §í»ñ¨Ý»ñáõÙ¦` µ³ñÓñ³ë- ÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý áõÝ»Ý³É ³Û¹ ·áñÍÁÝ- ïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ï³Ù Ï³é³í³- óóÇ Ñݳñ³íáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ: ñÇãÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, Ñ»ïá ï»Õ³÷áËíáõÙ »Ý ³í»ÉÇ x гßí»ïíáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ: ó³Íñ ٳϳñ¹³Ï: Þ³ï ùÇã ¹»åù»ñáõÙ ¿ µáÉáñ x ¿ÃÇϳÛÇÝ ¨ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ Ïá¹»ùë- ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ áÕç ³ÝÓݳϳ½ÙÁ Ù³ëݳÏóáõ- Ý»ñÇ ¨ ³ÛÉ ÷³ëï³ÃÕûñÇ É³ÛÝ ï³ñ³ÍáõÙÁ ϳé³- ÃÛáõÝ áõÝ»ÝáõÙ Ïá¹»ùëÇ Ùß³ÏÙ³ÝÁ: ¸ñ³ ³ñ¹ÛáõÝ- í³ñ³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇ ¨ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó ¨ Ï³½- ùáõÙ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ã»Ý ³ñï³óáÉáõÙ å»ï³- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ, áñáÝù ³ß˳ïáõÙ »Ý Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ ³éϳ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÝ áõ ³ÝÓݳ- ϳé³í³ñ³Ï³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ϳ½ÙÇ ÇÕÓ»ñÁ: x ä»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ áõëáõóáõÙÁ Ïá- ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ÃáõÛÉ »Ý ÁÝ- ¹»ùëÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ¨ µ³ñáÛ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³- ϳÉáõÙ Ïá¹»ùëÇ Ùß³ÏÙ³Ý Çñ»Ýó ߳ѳ·ñ·éáõÃÛáõ- Û³óÙ³Ý ³éáõÙáí: ÝÁ, ù³Ý½Ç Çñ»Ýó ã»Ý Ëݹñ»É Ù³ëݳÏó»É ¹ñ³ x ÜáñÙ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ¹ñ³Ï³Ý ËóÝÝ»ñÁ: Ùß³ÏÙ³ÝÁ: àñáß ³éáõÙÝ»ñáí Ïá¹»ùëÝ»ñÇ Ùß³Ï- x ´³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ ¨ ջϳí³ñÙ³Ý ³å³Ñáí- Ù³Ý Ó¨Á ÝáõÛÝù³Ý ϳñ¨áñ ¾, áñù³Ý µáõÝ Ïá- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇÝ: ¹»ùëÁ: Þ³ï ϳñ¨áñ ¿, áñ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ Ý»ñ³é»Ý x ì³ñù³·ÍÇ Ïá¹»ùëÇ ÏÇñ³éÙ³Ý áã Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ݳ¨ »ñϳñ³ï¨ Ýå³ï³ÏÝ»ñ, ù³Ý Çñ»ÝóÇó Ý»ñ- ßñç³Ý³ÏÝ»ñ: Îá¹»ùëÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³éÇ ³ÛÝåÇëÇ Ï³Û³óÝ»Ý ³ñ·»ÉáÕ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »ñϳñ äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 75
ó³ÝÏ: ¸³ Ïá¹»ùëÇÝ ÇÝã-áñ ¹ñ³Ï³Ý »ñ³Ý· Ïѳ- ѳݷݻñÇó Ù»ÏÁ, áñÝ ÁݹáõÝ»É ¿ å»ï³Ï³Ý ϳ- Õáñ¹Ç, ³ÛÉ áã û ùñ»³Ï³Ý ûñ»Ýë·ñùÇ §ï»ëù¦ é³í³ñÙ³Ý áÉáñïáõÙ µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ Ù³- Ïï³: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí §ÆÝùݳëï»Õͦ Ïá¹»ùë- ëÇÝ ÏáÝÏñ»ï ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ6: 1994Ã. §ä»ï³Ï³Ý Ý»ñÝ ³í»ÉÇ ÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý, ù³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ÇÝã- ë»ÏïáñÇ ¿ÃÇϳÛÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ7 ¨ ³ÛÝ Éñ³óÝáÕ áñ §³Ýë³Ñٳݦ ÏïáñÁ, áñÁ ³é³Ýó µáÉáñ ³ß˳- î»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñáÕÝ»ñÇ å³ßïå³Ýáõ- ïáÕÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý å³ñï³¹ñíáõÙ ¿ ûñ»Ýë- ÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ 1994Ã. ûñ»ÝùÝ8 Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ- ¹Çñ Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó: Û³óÝáõÙ »Ý ÏáÝÏñ»ï µ³ñáÛ³·ÇïáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³- Àëï í»ñÁ Ýϳñ³·ñí³ÍÇ ²íëïñ³ÉdzÛÇ µ»ñáÕ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ³íëïñ³ÉÇ³Ï³Ý ³é³çÇÝ øíÇÝëɻݹ ݳѳݷáõÙ ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíÁ ãÇ ×³- ûñÇݳÏÝ»ñÁ, áñÝ Çñ ³éç¨ Ýå³ï³Ï ¿ ¹ÝáõÙ ³å³- ݳã»É ³ÛÝ Ïá¹»ùëÁ, áñÁ Ùß³Ïí³Í ¿ »Õ»É ϳé³- Ñáí»É å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ µ³ñÓñ åñáý»ëÇáÝ³É í³ñáõÃÛ³Ý áã ³ÙµáÕç³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ: ã³÷áñáßÇßÝ»ñÁ: гٳӳÛÝ ³Û¹ ³Ïï»ñÇ` ·»ñ³- ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ïá¹»ùëÇ É³í³·áõÛÝ ûñÇ- ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ùß³Ï»Ý Ý³Ï ¿ ׳ݳãí»É â»ËdzÛÇ ä»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³½- Ïá¹»ùëÝ»ñ ¨ ¹ñ³Ýù Ù³ïã»ÉÇ ¹³ñÓÝ»Ý ³ß˳- ÙÇ ¿ÃÇϳÛÇ Ïá¹»ùëÁ5: ï³Ï³½ÙÇ ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ³å³- ºñµ Ïá¹»ùëÇ Ùß³ÏáõÙÝ ³í³ñïíáõÙ ¿, ß³- Ñáí»Ý Ïá¹»ùëÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙÁ ¨ ¹ñ³ Çñ³- ï»ñÁ ѳÏí³Í »Ý ϳñÍ»Éáõ, û ·áñÍÁÝóóÝ Ï³Ý³óÙ³Ý Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ³í³ñïí³Í ¿: ê³Ï³ÛÝ ¹ñ³ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñ- ³Ù»Ý³ÙÛ³ ½»ÏáõÛóáõÙ: ͳ¹ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ÛÝ ·áí³½¹»É ³ÛÝ ºñÏáõ ûñ»ÝùÝ»ñÝ ¿É »ÉÝáõÙ »Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ¨ ³ÝÓ³Ýó ßñç³ÝÝ»ñáõÙ, áõ٠ϳñáÕ ¿ ³ÛÝ í»ñ³µ»- ջϳí³ñÝ»ñÇ Ñëï³Ï å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó` ϳåí³Í ñ»É, áñå»ë½Ç µáÉáñÁ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ѳë³ñ³- ³é³í»É áñáß³ÏÇáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ñ»ï ÏáõÃÛáõÝÁ, ï»Õ»Ï³óí³Í ÉÇÝ»Ý ¹ñ³ µáí³Ý¹³Ïáõ- ³é ³ÛÝ, û ÇÝã ¿ Ýñ³ÝóÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ³ß˳- ÃÛ³ÝÁ: ²í»ÉÇÝ, ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³ÝóÝ»Ý ï³ÝùÇ í³ÛñáõÙ: ä³Ñ³Ýç³ñÏÝ ³Ùñ³åݹíáõÙ ¿ Ùßï³Ï³Ý í»ñ³å³ïñ³ëïáõÙ, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñáõ- ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý, ³½ÝíáõÃÛ³Ý, å³ï³ë˳ݳïíáõ- ÃÛáõÝ Ïï³ Çñ»Ýó ³ß˳ï³ÝùáõÙ ·áñͳ¹ñ»É ÃÛ³Ý, ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ å³ßïáݳï³ñ ³Ý- Ïá¹»ùëÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ùÝݳñÏ»É µáÉáñ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý Ó³Ýó ÏáÕÙÇó ÃáõÛÉ ïñí³Í ϳÝáÝÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙ- »ñÏÁÝïñ³ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ³éϳ »Ý Çñ³Ï³ÝáõÙ: Ý»ñÁ ѳٳϳñ·Ç ÙÇçáóáí ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ¹³- Ø»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý³¨ Ïá¹»ùëÇ Ù»Ï- ¹³ñ»óÝ»Éáõ ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý Ý³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ: ²ÛÝ å»ïù ¿ å³ßïå³ÝÇ ³ÝÓݳ- ³éûñÛ³ Ùï³Ñá·áõÃÛ³Ùµ: ϳ½ÙÁ, áñÁ Ñ»ï¨áõÙ ¿ ¹ñ³ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ïá¹»ùëÁ ëáíáñ³- µ³ñ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ÇÝã-áñ Ù»ÏÇÝ, áñÁ ϳñáÕ ¿ øìÆÜêȺܸÆ` äºî²Î²Ü êºÎîàðÆ ¾ÂÆÎ²ÚÆ زêÆÜ úðºÜøÀ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝ ï³É ³ÝÓݳϳ½ÙÇÝ, »Ã» ³é- ϳ ¿ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝ ë»÷³Ï³Ý ¹»ñÇ ¨ å³ñï³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝϳÉÙ³Ý ³éáõÙáí: ºÃ» ³é³ç³ñ- ÀݹáõÝí³Í ûñ»ÝùÝ Ñéã³ÏáõÙ ¿ ÑÇÝ· Ï³Í ËáñÑáõñ¹Á ÉÇÝáõÙ ¿ ë˳É, ϳ٠»Ã» ï»ÕÇ ¿ ëϽµáõÝùÝ»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ ÁÝÏ³Í ÉÇÝ»Ý ûñ»Ýùáí áõÝ»ÝáõÙ µáÉáñ ѳٳå³ï³ëË³Ý ÷³ëï»ñÇ ÉñÇí ë³ÑÙ³Ýí³Í §¿ÃÇϳÛÇ ³éáõÙáí å³ñï³íáñáõ- Ññ³å³ñ³ÏáõÙ, ¨ »Ã» ³Û¹ ËáñÑñ¹ÇÝ Ñ»ï¨»É »Ý, ÃÛáõÝÝ»ñǦ ÑÇÙùáõÙ: ä³Ñ³ÝçíáõÙ ¿, áñ ³Û¹ ³å³ ³ÛÝ ³ÝÓÁ, áõÙ ïñí»É ¿ ËáñÑáõñ¹Á, ѳٳñ- ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ÑÇÙù ѳݹÇë³Ý³Ý ·áñͳϳÉáõ- íáõÙ ¿ ³ÝÙ»Õ: ê³Ï³ÛÝ ³Û¹åÇëÇ å³ßïå³Ýáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÝÏñ»ï Ïá¹»ùëÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ÃÛáõÝÝ ³éϳ ¿ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ѳٳå³- å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ³é³ÝÓÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ- ï³ëË³Ý ³ÝÓÇ ÏáÕÙÇó Çñ³Ï³Ý³óí»É ¿ ï»Õ»- Ý»ñ å»ïù ¿ Ùß³Ï»Ý Ñ³ëïÇù³ÛÇÝ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç³Ï³Ý Ññ³å³ñ³ÏáõÙ: ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ý»ñϳ- лï³ùñùñ³Ï³Ý ¿ Ýß»É, áñ ³íëïñ³ÉÇ³Ï³Ý Û³óáõóÇãÝ»ñÇ Ñ»ï ËáñÑñ¹³íáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝ- øíÇÝëɻݹ ݳѳݷÁ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñ ùáõÙ: ¿ ëï»ÕÍ»É, áñáÝó ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¹»å³ñï³Ù»Ýï- Þñç³Ý³Ï³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ»ñÝ »Ý` Ý»ñÝ Çñ³Ýù ϳñáÕ »Ý Ùß³Ï»É ¨ ½³ñ·³óÝ»É í³ñùÇ ë»÷³Ï³Ý Ïá¹»ùëÝ»ñÁ: x ѳñ·³ÝùÁ ûñ»ÝùÇ ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý ËáñÑñ¹³ñ³- Ý³Ï³Ý Ó¨Ç Ýϳïٳٵ, x ѳñ·³Ýù ³ÝÓÇ Ýϳïٳٵ, úðºÜê¸ðàðºÜ вêî²îì²Ì Îฺøêܺð. x ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ, øìÆÜêÈºÜ¸Ú²Ü ØàîºòàôØ x ç³Ý³ëÇñáõÃÛáõÝÁ:
øíÇÝëÉ»Ý¹Ý Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ²íëïñ³- ÉdzÛÇ ÙÇ³Ï ¨ ³ß˳ñÑÇ ë³Ï³í³ÃÇí` ³ÛÝ Ý³- 76 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
îÜîºêàôÂÚ²Ü ºì äºî²Î²Ü èºêàôðêÜºðÆ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë- βè²ì²ðØ²Ü ²ð¸ÚàôܲìºîàôÂÚàôÜÀ ˳Ý, Ëáõë³÷»Ý ³Ý÷áõÛà í³ñù³·ÍÇó, ݳ˳- ñ³ñÝ»ñÇÝ ïñ³Ù³¹ñ»Ý ѳٳå³ñ÷³Ï ÷áñÓ³·Ç- ²Ûë å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ûñ»ÝùÁ ß³ñ³¹- ï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ó·ï»Ý ³å³Ñá- ñáõÙ ¾ Ñ»ï¨Û³É Ï»ñå9. í»Éáõ å»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ µ³ñÓñ ã³÷áñá- ßÇãÝ»ñÁ: ²½ÝíáõÃÛáõÝ – ÁݹáõÝ»Éáí, áñ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÁ »Ý- ó¹ñáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝ, å»ï³- ÊݳÛáÕáõÃÛáõÝ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ – Çñ Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý Ó·ïáõÙ ¿. å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»ÉÇë å»- ³) å³Ñå³Ý»É ¨ ³Ùñ³åݹ»É å»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³ñ·Ç ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý å»ïù ¿ Ëáõë³÷Ç å»ï³Ï³Ý ÙÇçáó- ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý íëï³- Ý»ñÇ ·»ñ³Í³Ëë»ñÇó, ¹ñ³Ýó ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇó ϳ٠áã ÑáõÃÛáõÝÁ ¨ å³ïß³× Ï³Ù áã ËݳÛáÕ³µ³ñ û·ï³·áñÍáõÙÇó: µ) ½³ñ·³óÝ»É ³ÛÝ Ñ³Ù³ÛÝùÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý µ³ñû- ñáõÃÛáõÝÁ, áñÇÝ Í³é³ÛáõÙ ¿ Ýßí³Í å³ßïáݳï³ñ ¶áñÍݳϳÝáõÙ ³Ûë å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÁ Ýß³- ³ÝÓÁ: ݳÏáõÙ ¿, áñ å³ßïáÝ۳ݻñÁ å»ïù ¿ å»ï³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ µáÉáñ Ó¨»ñÁ (ûñÇݳÏ` Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ, гßíÇ ³éÝ»Éáí ³Û¹ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÁ` ÝÛáõÃ³Ï³Ý ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ, Ùï³íáñ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý. ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ) ϳé³- ³) ãå»ïù ¿ ³Ýå³ïß³× û·ï³·áñÍÇ Çñ å³ßïáÝ»³Ï³Ý í³ñ»Ý Ç ß³Ñ å»ï³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÇ ¨ »Ï³Ùáõï- Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠¹ÇñùÁ ϳ٠ÃáõÛÉ ï³ ¹ñ³Ýó Ý»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ Íñ³·ñ»ñÇ ³ñ- ³Ýå³ïß³× û·ï³·áñÍáõÙ, ¨ ¹Ûáõݳí»ï Çñ³·áñÍÙ³Ý ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³- µ) å»ïù ¿ ³å³ÑáíÇ, áñ ó³Ýϳó³Í í»×, áñ ϳñáÕ ¿ ïáõóÙ³Ý: ͳ·»É å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇ ¨ å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨, ÉáõÍ- §¶É˳íáñ ϳï³ñáÕ ³ÝÓ³Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ- íÇ Ñû·áõï å»ï³Ï³Ý ߳ѻñÇ, ¨ Ý»ñÁ. ¿ÃÇϳÛÇ Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ å»ï³Ï³Ý ·) å»ïù ¿ µ³ó³Ñ³ÛïÇ Ë³ñ¹³ËáõÃÛáõÝÁ, Ïáéáõå- ë»ÏïáñÇ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·É˳íáñ ϳï³ñáÕ ³ÝÓÇÝù óÇ³Ý ¨ áã å³ïß³× Ï³é³í³ñáõÙÁ, áñÇ Ù³ëÇÝ ³å³Ñáí»Ý Çñ»Ýó ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ûñ»ÝùÇ Ïï»Õ»Ï³Ý³ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ: Ï»Ýë³·áñÍáõÙÁ, áñå»ë½Ç Çñ³Ï³Ý³óíÇ ¿ÃÇϳÛÇ áÉáñïáõÙ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨, áñÝ ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ ¿, ¶áñÍݳϳÝáõÙ ³Û¹ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÁ å³- áñå»ë½Ç ѳëï³ïáõÃÛ³Ý §í³ñã³Ï³Ý åñ³ÏïÇÏ³Ý ¨ ѳÝçáõÙ ¿, áñ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, ûñÇݳÏ, áã ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ¦ ѳٳå³ï³ëË³Ý»Ý ûñ»ÝùÇÝ ¨ ѳë- å³ïß³× Ó¨áí ãÑñ³å³ñÏ»Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý ï»Õ»- ï³ïáõÃÛ³Ý Ïá¹»ùëÇÝ: ϳïíáõÃÛáõÝÁ, ãã³ñ³ß³Ñ»Ý Çñ»Ýó` áñå»ë å³ß- ïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó, áõÝ»ó³Í Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ²Û¹ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ãϳï³ñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳÝ- áõ é»ëáõñëÝ»ñÁ ¨ Ëáë³÷»Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇ ¨ ·»óÝ»É ë³ÝÏódzݻñÇ` ѳٳӳÛÝ ·É˳íáñ ϳ- å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ï³ñáÕ ³ÝÓÇ ½µ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ å³Ûٳݳ- ó³Ýϳó³Í í»×Çó ϳ٠³Û¹åÇëÇ í»×Á ÉáõÍ»Ý ·ñÇ Ï³Ù (Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí) ϳÝáݳ- Ñû·áõï å»ï³Ï³Ý ß³ÑÇ: ¹ñ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý Ñ»- 勉Ýùáí ÷áËѳïáõóÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ù³ëݳíáñ æ³Ý³ëÇñáõÃÛáõÝ – Çñ å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³Ýáõ- Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ѳÛóÇ: ²Û¹åÇëÇ ¹³ï³Ï³Ý ÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»ÉÇë å³ßïáÝÛ³Ý å»ïù ¿ óáõó³µ»ñÇ ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ͳ·»É, »ñµ ù³Õ³ù³óáõ ϳ٠å³ïß³× ç³Ý³¹ñáõÃÛáõÝ, Ñá·³ï³ñáõÃÛáõÝ ¨ áõß³¹ñáõ- ѳëï³ïáõÃÛ³Ý Ñ³×³Ëáñ¹Ç ߳ѻñÁ íݳëí»É »Ý ÃÛáõÝ ¨ å»ïù ¿ Ó·ïÇ Ñ³ëÝ»É å»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ Í³é³ÛáÕÇ áã µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ Ñ»ï¨³Ýùáí, µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ: ÇÝãÁ ϳñ»ÉÇ ¿ñ ϳÝ˳ï»ë»É ¨ ϳÝË»É. ûñÇݳÏ, å³Ûٳݳ·ñÇ ³éÝãáõÃÛ³Ùµ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ êáõÛÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ ϳ٠Ùñó³Ïó³ÛÇÝ Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý ·É˳íáñ ϳ- å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù, ûñÇݳÏ, Ý»ñϳ۳óÝ»Ý ï³ñáÕ ³ÝÓÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ` ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝ- §ëáíáñ³Ï³Ý ûñí³ ³ß˳ï³ÝùÁ¦, å³Ñå³Ý»Ý Ý»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ: áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ÑÇÙݳíáñ í³ñã³Ï³Ý í³ñáõÛÃÇ ³ñ¹³ñ ÁÝóó³Ï³ñ·Ç å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, äºî²Î²Ü ä²ÞîàÜÚ²ÚÆ ¸ºðÀ µáÉáñ Ñݳñ³íáñ ÙÇçáóÝ»ñÁ Ó»éݳñÏ»Ý Ñ³×³- Ëáñ¹Ý»ñÇÝ ëå³ë³ñÏ»Éáõ µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñ 1995Ã. øíÇÝëÉ»Ý¹Ç å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ñ³ë- ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ, ·áñÍ»Ý ³ß˳ï³ÝùÇ í³Û- ï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³é³ç³ñÏí³Í ջϳí³ñ ñáõÙ ³éáÕçáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ¨ ³ÛÉ ³ÝÓ³Ýó ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÝ ³í»ÉÇ Ñ»é³ï»ë »Ý äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 77
»Õ»É Ý߳ݳÏáíÇ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó å³- Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ å³ßïáÝÛ³ÛÇ Ñ»ï: ä³ßïáÝÛ³Ý ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý í»ñ³- »ñÏñáñ¹ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ ãÇ Ï³ñáÕ ½µ³Õ»óÝ»É: µ»ñÛ³É ³í³Ý¹³Ï³Ý ѳ۳óùÝ»ñÇ ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý úñ»ÝùáõÙ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý áõ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ, áñáÝù ѳÛï³- å³ïíÇñ³Ïí³Í Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ Ýñ³Ýó ñ³ñíáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ»ï ³Ýѳ- í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ Ñ³ñóáõÙ: Իϳí³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ Ù³ï»Õ»ÉÇ: ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ å³ñáõݳÏáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ. ѳݹÇë³Ý³É Ù³ëݳíáñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù áã §ä»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÇ ½µ³Õ»óáõÙÁ »Ýó- ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³- ¹ñáõÙ ¿ íëï³ÑáõÃÛ³Ùµ ûÅïí³Í å³ßïáݦ: ñÇãÝ»ñ ϳ٠å³Ûٳݳ·Çñ ÏÝù»É ³ÛÝ Ñ³ëï³- ´áÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕ- ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ³ÝáõÝÇó, áñï»Õ Ý»ñÇó ³ÏÝϳÉíáÕ í³ñù³·ÍÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ, ³Ý- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ³·ñ·éáõ- ßáõßï, ³é³ç³óÝáõÙ »Ý ÏáÝÏñ»ï ϳé³í³ñáõ- ÃÛáõÝ áõÝÇ: ä³ßïáÝÛ³Ý ãÇ Ï³ñáÕ Ý³¨ Ý»ñϳ- ÃÛ³Ý, å»ï³Ï³Ý ѳïí³ÍÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- Û³óÝ»É å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù ûï³ñ»ñÏñÛ³ Ó»éݳñÏáõ- Ý»ñÇ ¨ ѳٳÛÝùÇ ûñÇÝ³Ï³Ý áõ Ùßï³Ï³Ý Ùï³- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÁ: Ñá·áõÃÛáõÝÁ: ä³ßïáÝÛ³Ý å³ñï³íáñ ¿ ³Ýѳå³Õ ï»Õ»- ä»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ ï³ñµ»ñ ׳ݳ- ϳóÝ»É Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ջϳí³ñÇÝ ³ÛÝ Ññ³- å³ñÑÝ»ñáí í»ñ³ÑëÏáõÙ »Ý ѳٳÛÝùÇ ÏáÕÙÇó ѳݷݻñÇ Ï³Ù Ñ³ÝÓݳñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ïñ³Ù³¹ñíáÕ ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ³ñÅ»ù³íáñ é»- áñáÝù ݳ ѳٳñáõÙ ¿ ³ÝûñÇݳϳÝ: ä³ßïáÝÛ³Ý ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ: ²Û¹ é»ëáõñëÝ»ñÇ û·- ݳ¨ Çñ³íáõÝù áõÝÇ Ññ³Å³ñí»É ϳï³ñ»Éáõ áñ¨¿ ï³·áñÍáõÙÁ ¨ ã³ñ³ß³ÑáõÙÁ í»ñ »Ý ѳÝáõ٠ϳ- ѳÝÓݳñ³ñáõÃÛáõÝ Ï³Ù Ññ³Ñ³Ý·, »Ã» ݳ é³í³ñÇãÝ»ñÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ Ï³ñ¨áñ ·ïÝáõÙ ¿, áñ Ññ³Ñ³Ý·Ç Ýå³ï³ÏÁ ѳϳëáõÙ ¿ ѳñó»ñ: ûñ»ÝùÇÝ Ï³Ù Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý áñáßÙ³ÝÁ: ä³ß- гí³ë³ñ³å»ë ³ÏÝϳÉíáõÙ ¿, áñ å»ï³Ï³Ý ïáÝÛ³Ý å»ïù ¿ ·ñ³íáñ Çñ ջϳí³ñÇÝ Ý»ñϳ- ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áñáÝù í»ñ³ÑëÏáõÙ »Ý ѳٳÛÝùÇ Û³óÝÇ Ñ³ñóÇ ¿áõÃÛáõÝÁ ¨ ËݹÇñÁ ϳ٠Ññ³Ñ³Ý·Ý ÏáÕÙÇó ïñ³Ù³¹ñíáÕ ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ é»ëáõñë- Çñ³Ï³Ý³óÝÇ ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ¹ñ³ Ù³ëÇÝ Ý»ñÁ, ÏñáõÙ »Ý ³Û¹ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ëï³ó»É ¿ ·ñ³íáñ ѳÝÓݳñ³ñáõÃÛ³Ý: ²Û¹ ¹»å- å³ïß³× û·ï³·áñÍáõÙÝ ³å³Ñáí»Éáõ µ³ñáÛ³- ùáõÙ ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ï³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ: å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ¹ñíáõÙ ¿ áã û ³ÛÝ ä»ï³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÝ»ñÇ ÙÇç¨ å³ßïáÝÛ³ÛÇ íñ³, áí Çñ³Ï³Ý³óñ»É ¿ Ëݹñ³ÝùÁ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñûó- ³ÛÉ í»ñ³¹³ëÇ íñ³, áí Ññ³Ñ³Ý·»É ¿ñ ³Û¹å»ë Ù³Ý ÷á˳ñ»Ý, øíÇÝëÉ»Ý¹Ç ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ï³- í³ñí»É: ê³Ï³ÛÝ áã ÙÇ ËݹÇñ ϳ٠Ññ³Ñ³Ý· ãÇ ÉÇë ¿ å»ï³Ï³Ý ѳïí³ÍáõÙ ³½ÝÇí í³ñù³·ÍÇ Ï³ñáÕ Ï³ï³ñí»É, »Ã» ³ÛÝ Çñ»ÝÇó ùñ»³Ï³Ý ϳ٠ûñÇݳÏÁ: í³ñã³Ï³Ý Çñ³í³Ë³ËïáõÙ ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ: ²Û¹- åÇëÇ ËݹñÇ Ï³Ù Ññ³Ñ³Ý·Ç Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ»- 勉ÝùÝ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ÏñáõÙ ¿ áã úðÆÜ²Î ÈÆîì²ÚÆò ÙdzÛÝ å³ßïáÝÛ³Ý, ³ÛÉ Ý³¨ í»ñ³¹³ë ջϳí³ñÁ, áñÝ ³Û¹åÇëÇ ËݹÇñ ¿ ¹ñ»É ϳ٠ѳÝÓݳñ³ñáõÃÛáõÝ ÈÇïí³ÛÇ 1995Ã. §ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ¿ ïí»É: Üٳݳå»ë, ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ËݹÇñÁ ϳ٠Ññ³Ñ³Ý·Á, »Ã» ¹³ Çñ»ÝÇó Ý»ñ- ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ, å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ- ϳ۳óÝáõÙ ¿ áïÝÓ·áõÃÛáõÝ Ù³ñ¹áõ ³ñųݳå³ï- Ý»ñÁ ¨ ÑÇÙݳñ³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ íáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ10: ÏáéáõåódzÛÇ Ï³ÝËÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ¹ñáõÛÃÝ»ñ: úñ»Ýùáí áñ³Ï³½ñÏíáõÙ »Ý Ýñ³Ýù, áíù»ñ ¹³ï³- å³ñïí»É »Ý Ëáßáñ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ. úØ´àô¸êغÜÀ ºì å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ¹»Ù áõÕÕí³Í ѳÝó³·áñ- ¶Èʲìàð ÐêÎÆâÀ ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ¨ áíù»ñ áã å³ïß³× í³ñùÇ Ñ³Ù³ñ í»ñçÇÝ 10 ï³ñáõÙ ³½³ïí»É »Ý å»ï³- γé³í³ñ³Ï³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ, ·É˳íáñ ÑëÏÇãÁ Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÇó: ¨ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ ÙdzëÇÝ ä³ßïáÝÛ³Ý Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ ³ß˳ï»Éáõ ³ÛÝ ß³Ñ³·ñ·Çé »Ý Ýñ³ÝáõÙ, áñå»ë½Ç å»ï³Ï³Ý ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ݳ Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ջϳí³ñÇ Ñ»ï ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ѳëÝÇ µ³ñáÛ³Ï³Ý µ³ñÓñ ·ïÝíáõÙ ¿ ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý ë»ñï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ11: àñù³Ý µ³ñÓñ »Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ, ϳ٠³ÙáõëÝ³Ï³Ý Ï³å»ñÇ Ù»ç: ܳ ݳ¨ ãÇ Ï³ñáÕ ³ÛÝù³Ý ¹ÛáõñÇÝ ¿ µáÉáñÇ ÏÛ³ÝùÁ: γé³í³ñ³Ï³Ý ³½·³Ïó³Ï³Ý ϳåÇ Ù»ç ·ïÝí»É ³ÝÙÇç³Ï³Ý áñáß Ù³ñÙÇÝÝ»ñ, áñáÝù Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý å»- »Ýóϳ ѳݹÇë³óáÕ å³ßïáÝÛ³ÛÇ Ï³Ù Çñ å³ß- ï³Ï³Ý ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ñ³ßí»ùÝÝáõÃÛáõÝÁ, ëÏë»É »Ý ïáÝÇ Ýϳïٳٵ ÑëÏáÕ³Ï³Ý Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñ Ùß³Ï»É §µ³ñáÛ³Ï³Ý Ñ³ßí»ùÝݳÃÛáõÝÝ»ñ¦` Ýå³- 78 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
ï³Ï áõݻݳÉáí áñáß»É, û ÇÝãÇ íñ³ å»ïù ¿ Ýñ³Ýù ¸³ßݳÛÇÝ Í³é³ÛáÕÝ»ñÝ Çñ»Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáݳóÝ»Ý Ïñ»Ýó ë³Ñٳݳ÷³Ï é»ëáõñëÝ»ñÁ Ù»ç å»ïù ¾ ÉÇÝ»Ý ³ÝÏáÕÙÝ³Ï³É ¨ å»ï³Ï³Ý ¨ ÇÝãÇ ³éÝãáõÃÛ³Ùµ ¹³ ãå»ïù ¿ ϳï³ñ»Ý: å³ßïáÝÁ ãû·ï³·áñÍ»Ý Ñ³ÝáõÝ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³- ²Û¹ å³ßïáÝ۳ݻñÇó ¨ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇó ÑÇ: ²Û¹ ÝáñÙ»ñÁ ݳ¨ å³ñáõݳÏáõÙ »Ý ÏáÝÏñ»ï Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ϳñáÕ ¿ û·ï³Ï³ñ ¹»ñ ϳï³ñ»É ã³÷áñáßÇãÝ»ñ, áñáÝù ³å³ÑáíáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñùÇÝ Ï³- áÉáñïÝ»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ï³ñ·³íáñáõÙ` ³ñï³ùÇÝ é³í³ñÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ýϳïٳٵ ÑëÏá- ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó ëï³óíáÕ Ýí»ñÝ»ñ, ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉÇë ¨ í»ñ³¹³ë ϳé³í³- ÙÇç¨ Ýí»ñÝ»ñ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ߳ѻñÇ µ³ßËáõÙ, ñÇãÝ»ñÇ Ñ»ï ³ß˳ï³ÉÇë, áñå»ë½Ç Ùß³Ï»Ý ³ÝÏáÕÙݳϳɳÃÛ³Ý, ½µ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ³å³Ñá- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ áã ÏáéáõåóÇáÝ Ý»ñùÇÝ ÁÝóó³- íáõÙ, å³ßïáÝÇ ¨ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ã³- ϳñ·»ñ: ²Û¹åÇëÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÇã ¹»ñÁ ϳñáÕ ¿ Ù»Í ñ³ß³ÑáõÙ: γÝáÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÝ ³å³Ñáí- ߳ѳµ³ÅÇÝÝ»ñ µ»ñ»É: ÎáéáõåódzÛÇ Ï³Ý˳ñ·»- íáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ëáíáñ³Ï³Ý ϳñ·³å³- ÉáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Ý߳ݳϻÉ, áñ ѳçáÕí»É ¿ Ëáõë³÷»É Ñ³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·Ç ÙÇçáóáí: ÏáñáõëïÝ»ñÇó ¨ Ã³ÝϳñÅ»ù Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ- ´³ÅÇÝÁ ݳ¨ ëï»ÕÍ»É ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý Ý»ñÇ Ñ»ï³·³ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÇó: (úÙµáõ¹ëÙ»- ïíÛ³ÉÝ»ñÇ µ³óÙ³Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ: ÝÇ ¹»ñÝ áõëáõÙݳëÇñíáõÙ ¿ 7-ñ¹ ·ÉËáõÙ): ²Û¹ ѳٳϳñ·»ñÁ` å»ï³Ï³Ý ¨ ·³ÕïÝÇ, Çñ³- ·áñÍíáõÙ »Ý µáÉáñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¨ ξ´-Ç ÏáÕÙÇó »Ýóϳ »Ý å³ñµ»ñ³Ï³Ý í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý: βè²ì²ð²Î²Ü ¾ÂÆÎ²ÚÆ ´²ÄÜÆ êîºÔÌàôØÀ ´³ÅÇÝÁ å³ñµ»ñ³µ³ñ í»ñëïáõ·Ù³Ý ¿ »ÝóñÏáõÙ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ, ѳÝÓ- ²ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ å»- ݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñ ¿ ï³ÉÇë ¨ ¿ÃÇϳÛÇ áÉáñïáõÙ ï³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ áõëáõóÙ³Ý Áݹ- å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó å³ïñ³ëïÙ³Ý ë»ÙÇݳñ- ѳÝáõñ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ¹ñíÇ Ý»ñ ¿ í³ñáõÙ ÇÝãå»ë ÎáÉáõٵdz ûÏñáõ·Ç ì³ßÇÝ·- ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï ѳëï³ïáõÃÛ³Ý íñ³12: ïáÝ ù³Õ³ùáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ²êÜ ³ÛÉ ù³Õ³ùÝ»ñáõÙ: Ð³×³Ë ³Û¹åÇëÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ϳ- ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ å»ïáõ- é³í³ñáõÃÛ³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ: ÃÛáõÝÝ»ñ Ñ»ï¨»É »Ý ²ØÜ ûñÇݳÏÇÝ, Ý»ñ³éÛ³É ²ñ- ²Û¹ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ݳ¨ ËáñÑñ¹³- ·»ÝïÇÝ³Ý ¨ гñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳÝ: ïí³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñ»É å»ï³- Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇÝ, áñáÝù ѳݹÇå»É »Ý ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý µ³ñ¹ ÑÇÙݳËݹñÇ, ¨ áñáÝó ³ÝÑñ³Å»ßï βܲ¸²Î²Ü ØàîºòàôØ ¿ ³Û¹ Çñ³íÇ׳ÏÁ ùÝݳñÏ»É íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³ñ- ųÝÇ Ù³ëݳ·»ïÇ Ñ»ï, áñÇ ËáñÑñ¹Ç íñ³ ϳñ»ÉÇ Î³Ý³¹³ÛáõÙ ÙÇ ß³ñù ·³í³éÝ»ñ, ÇÝãå»ë ¿ ÑÇÙÝí»É: ݳ¨ ¹³ßݳÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ14 ëï»ÕÍ»É »Ý àõáûñ·»ÛÃÇ ëϳݹ³ÉÇó Ñ»ïá 1978 Ãí³Ï³- å³ßïáÝÝ»ñ` Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ³å³Ñáí»É ÝÇÝ ²Ù»ñÇϳÛÇ ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÝ ëï»Õ- 13 ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ ¨ ³í³· å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³- Í»óÇÝ Î³é³í³ñ³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ µ³ÅÇÝ (ξ´): ξ´- Ý»ñÇ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý Ñ³ñó»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ: ²Û¹åÇëÇ Ý ³å³ÑáíáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ å³ßïáÝÝ»ñÇÝ ï³ñµ»ñ Ï»ñå »Ý ÏáãáõÙ` §¿ÃÇϳÛÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÙÁ ¨ µ³ñáÛ³Ï³Ý Íñ³- ÏáÙÇë³ñ¦ (²Éµ»ñï³), §³½ÝíáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí Ïá- ·ñÇ áõÕÕáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ѳٳϳñ·Ý ³å³Ï»Ýïñá- ÙÇë³ñ¦ (úÝï³ñÇë), §ß³Ñ»ñÇ µ³ËÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ݳóí³Í ¿ ¨ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ëïáñ³µ³Å³Ýáõ٠ϳ٠ÏáÙÇë³ñ¦ (´ñÇï³Ý³Ï³Ý ÎáÉáõٵdz, ê³ëϳ- ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ ë»÷³Ï³Ý 㨳Ý, Üáí³ êÏáïdz, ÜÛáõ ´ñáõÝëíÇÏ, ÐÛáõëÇë- µ³ñáÛ³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ³ñ¨ÙïÛ³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñ ¨ ÚáõÏáÝ), §Ù³ëݳ- ξ´-Ý ëï»ÕÍ»É ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ÏÇóÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÏáÙÇë³ñ¦ (ÜÛáõ- ×ÛáõÕÇ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ ´³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ ý³áõݹɻݹ) ϳ٠§¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³- ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÉÇñ, áñÁ ÏÇñ³é»ÉÇ ¾ Çß˳- ïáõ¦ (¹³ßݳÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝ)¦: ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ²Ûë µáÉáñ µ³ÅÇÝÝ»ñÁ íϳÛáõÙ »Ý ³ÛÝ ÷³ëïÇ í³ñãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µáÉáñ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ¨ ×³Ý³ãÙ³Ý Ù³ëÇÝ, áñ ¿ÃÇϳÛÇ áÉáñïáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ ÝáñÙ»ñÁ å³ñáõݳÏáõÙ áõÝ»Ý »ñÏáõ Ëáßáñ éÇëÏ»ñ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ¹áõù »Ý 14 ÁݹѳÝáõñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ß³ñ³¹ñ³Ýù, ³ÙµáÕçáíÇÝ ÑÇÙÝíáõÙ »ù É»·³É ѳٳϳñ·Ç íñ³: áñáÝù å»ïù ¿ ϳÝËáñáß»Ý ¹³ßݳÛÇÝ Í³é³ÛáÕ- ܳË` å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ Ý»ñÇ í³ñù³·ÇÍÁ: ²Û¹ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ï»Ýïñáݳ- ϳñáÕ »Ý Ùáé³Ý³É, û ÇÝã ¿ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ Ï³Ý ï³ññÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á, Çñ³Ï³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ ¨ ¹ñ³ ÷á˳- ѳٳӳÛÝ áñÇ` å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ íëï³- ñ»Ý å³ßïå³Ý»Ý Çñ»Ýó` ÑÕáõ٠ϳï³ñ»Éáí Ó¨³- ÑáõÃÛ³Ùµ ûÅïí³Í Ù³ñ¹áõ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿: Ï»ñåáõÙÝ»ñÇ ¨ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÇ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ÝñµáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 79
ºñÏñáñ¹, »ñµ»ÙÝ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»Ýáõ٠ݳ¨ ³ÛÝ íáõÙ ¿ ³ÛÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáí, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ѳñó»ñÇ ã³÷Çó ¹áõñë Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»óáõÙ, áñáÝù ³Ýµ³ñáÛ³Ï³Ý Ãí³É ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ, µ³Ûó ÙǨ- å»ïù ¿ ³ÏÝѳÛï ÉÇÝ»ÇÝ ó³Ýϳó³Í µ³Ý³Ï³Ý ¨ ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ã»Ý ѳٳñíáõÙ: µ³ñáÛ³Ï³Ý ¹³ïáÕáõÃÛ³Ùµ ûÅïí³Í Ù³ñ¹áõÝ: ¶áñÍݳϳÝáõÙ Ýñ³ í³ñãáõÃÛáõÝÁ ë»ñïáñ»Ý ϳå- ºñµ ³Û¹åÇëÇ µ³Ý ¿ ï»ÕÇ áõÝ»ÝáõÙ, ¹³ ³í»ÉÇ ß³ï í³Í ¿ Ýñ³Ýó Ñ»ï, áíù»ñ Ùdzíáñí³Í »Ý ߳ѻñÇ Ï³ñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý íëï³Ñáõ- µ³ËÙ³Ý Ï³Ý³¹³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùµ15: ²Û¹ ÃÛ³Ý ¿ñá½Ç³ÛÇ, ù³Ý ³Ùñ³åݹ»É ³Û¹ íëï³Ñáõ- å³ßïáÝ۳ݻñÁ ¹ÇÙáõÙ »Ý ³ÛÝ Ñ³ñó»ñáí, û ÃÛáõÝÁ: γݳ¹³ÛÇ ¹³ßݳÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ ÇÝãå»ë í³ñí»É ÏáÝÏñ»ï ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ï³Ù ß³Ñ»ñÇ ÁÝïñ»É ¿ ÙÇ Ùáï»óáõÙ, áñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ñ»ï, ¨ í³ñãáõÃÛ³ÝÁ ï³ÉÇë ¿ Çñ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÁ: Ýñ³Ýù, áíù»ñ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñ »Ý ½µ³- ì³ñã³å»ïÁ ÝáõÛÝå»ë Ýñ³Ý ËݹñáõÙ ¿ Õ»óÝáõÙ, Çëϳå»ë ó³ÝϳÝáõÙ »Ý Ó»éݳñÏ»É µ³- Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ¨ Ù»Ïݳµ³Ý»É ñáÛ³Ï³Ý Ï³ñ·Ç ÙÇçáóÝ»ñ: ²Û¹ Ùáï»óáõÙÁ µËáõÙ ¿ ÏáÝÏñ»ï ѳñó»ñ` ¹ñ³Ýó ³é³ç³óÙ³Ý ßñç³- Ýñ³ÝÇó, áñ Ýñ³Ýù Çñ³í³Ùµ ó³ÝϳÝáõÙ »Ý ³ñ- ݳÏÝ»ñáõÙ: Å³Ý³Ý³É ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ³í»ÉÇ Ù»Í Ñ³ñ·³Ý- ì³ñãáõÃÛáõÝÁ ݳ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ¿ ùÇÝ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí áñáßáõÙ ¿ ÁݹáõÝí»É ³ñ- ÏñáõÙ §ÈáµµÇëïÝ»ñÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ ¨ ·»ÉáÕ í³ñù³·ÍÇ ¹»åù»ñÇ ëå³éÇã ó³ÝÏ Ï³½Ù»- ÉáµµÇëïÝ»ñÇ í³ñù³·ÍÇ Ù³ëÇÝ ûñ»Ýë·ñùÇ ÏÇ- Éáí ãÏá¹ÇýÇϳóÝ»É µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ: ñ³éÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ÙÇïí³Í »Ý Éáµ- ´³ñáÛ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ¨ ¹ñ³ ջϳí³ñ- µÇÝ·³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý áñá- Ù³Ý Ï³Ý³¹³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ÙÇÝ㨠߳ÏÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ý»ñ¹ñÙ³ÝÁ ¨ ³Û¹ ·áñÍáõÝ»áõ- ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý ³é³ç³óáõÙÁ ¹ñ³ÝÇó Ëáõë³- ÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕ ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ µ³ñÓñ Ù³ëݳ- ÷»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý íñ³: ²Û¹ Ùáï»óáõÙÁ ·Çï³Ï³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñ ë³ÑٳݻÉáõÝ: ²Û¹ »ñÏáõ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï ³ß˳ï»Éáõ ¨ ³ÛÝ ûñ»ÝùÝ»ñÝ áõëáõÙݳëÇñíáõÙ »Ý 4-ñ¹ ·ÉËáõÙ: »Ýó¹ñáõÃÛ³Ý íñ³, áñ Ýñ³Ýù ó³ÝϳÝáõÙ »Ý ³Ý»É ¾ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí γݳ¹³ÛÇ Ý»ñϳÛÇë ³ÛÝ, ÇÝãÁ ×Çßï »Ý Ñ³Ù³ñáõÙ: ËáñÑñ¹³Ï³ÝÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ í³ñãáõÃÛáõÝÝ Çñ ¾ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí γݳ¹³ÛÇ ¸³ßݳÛÇÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³ñóáõ٠ѳçáÕáõ- ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ í³ñãáõÃÛáõÝÁ ½µ³ÕíáõÙ ¿ ߳ѻñÇ ÃÛ³Ý ¿ ѳëÝáõÙ. §Ø³ñ¹ÇÏ, áñáÝó Ñ»ï »ë ·áñÍ »Ù Ñݳñ³íáñ µ³ËáõÙÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ µ³ñáÛ³Ï³Ý Ñ³ñ- áõÝ»ÝáõÙ, ÁݹáõÝáõÙ »Ý, áñ ×Çßï áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³- ó»ñáí` Ýñ³Ýó ѳٳñ, áíù»ñ Ñݳñ³íáñÇÝë ³½- Û³óáõÙÝ û·ÝáõÙ ¿ ³å³Ñáí»É Çñ»Ýó »ñϳñ³- ¹»óáõÃÛáõÝ ÏáõÝ»Ý³Ý ¹³ßݳÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ï ù³Õ³ù³Ï³Ý ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ: Üñ³Ýù ÁÝ- ¿³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ íñ³, Ý»ñ³éÛ³É ³ÛÝ å³ß- ¹áõÝáõÙ »Ý, áñ ϳݳ¹³óÇÝ»ñÝ ³ÏÝϳÉáõÙ »Ý ïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó, áíù»ñ å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý í³ñù³·ÍÇ ¨ Çñ³íáõÝùÇ µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñ: §ÏáõÛñ ïñ³ëïǦ ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: §ÎáõÛñ Üñ³Ýù ³ñ»É »Ý Ñݳñ³íáñ ³Ù»Ý µ³Ý ³Û¹ ïñ³ëïÝ»ñݦ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý Ýñ³ ѳٳñ, áñå»ë½Ç ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻÉáõ ѳٳñ¦: áñáßáõÙ ÁݹáõÝáÕÇ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÁ å³Ñí»Ý ³é³ÝÓÇÝ ²ÝÏ³Ë ¹ñ³ÝÇó, γݳ¹³ÛáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í (¨ ·³ÕïÝÇ) ³ÝÏ³Ë ËݳٳϳÉÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó` ß³- ëϳݹ³ÉÝ»ñÁ ¹ñ¹»óÇÝ í³ñã³å»ïÇÝ ÙïóÝ»É, Ñ»ñÇ µ³ËáõÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ: àñáßáõ٠ϳ- ³Ûëå»ë Ïáãí³Í` §´³ñáÛ³Ï³Ý ÷³Ã»Ã¦, áñÇ Áݹáõ- Û³óÝáÕ ³ÝÓÝ ÁݹѳÝñ³å»ë ï»ÕÛ³Ï ã¿, û áñï»Õ »Ý ÝáõÙÝ ¿³Ï³Ýáñ»Ý ϳÙñ³åÝ¹Ç ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí ·ïÝíáõÙ Çñ ϳï³ñ³Í Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÁ, ¨ ³Û¹ å³ï- í³ñãáõÃÛ³Ý ¹Çñù»ñÁ16: ׳éáí ãÇ Ï³ñáÕ ·ïÝí»É Ýñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ý»ñùá: ¾ÃÇϳÛÇ ËáñÑñ¹Ç í³ñãáõÃÛáõÝÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ èÆêÎÆ βè²ì²ðàôØ ºì ²Þʲî²Î²¼Ø Õ³ßݳÛÇÝ Ï³µÇÝ»ïÇ µáÉáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ, Ý»ñ³éÛ³É í³ñã³å»ïÇÝ: ²Û¹ í³ñãáõÃÛ³Ý áõß³¹- èÇëÏÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ÑÇÙ- ñáõÃÛ³Ý Ý»ñùá »Ý ·ïÝíáõ٠ϳµÇÝ»ïÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ý³ËݹÇñÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ ÙÇÝ㨠¹ñ³Ýó ͳ- ³ÙáõëÇÝÝ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó ËݳÙùÇ ï³Ï ·ïÝíáÕ ³Ý- ·áõÙÁ, ³ÛÝáõÑ»ï¨ ¹ñ³Ýó ͳ·áõÙÁ ϳÝË»Éáõ ÙÇ- ÓÇÝù, ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ ù³Õ³ù³- çáóÝ»ñÇ Ó»éݳñÏáõÙ: Ï³Ý ßï³µÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ¨ ¹³ßݳÛÇÝ å»ï³Ï³Ý ²Ûëï»Õ Ï³Ý áñáß Ý³Ë³½·áõß³Ï³Ý Ýß³Ý- ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝÛ³- Ý»ñ. Ý»ñÁ: ²Û¹ í³ñãáõÃÛáõÝÝ ½µ³ÕíáõÙ ¿ Çñ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕÝ»ñÇ ³ÏïÇíÝ»ñÇ, »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ x ²ß˳ï³Ï³½Ù, áñÁ ѳݷëïÇ ãÇ ·ÝáõÙ: ²Ûë Ù³ñ¹ÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏٳٵ: ϳñáÕ »Ý ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ÏɳÝí³Í ÉÇÝ»É ³ß- ºñµ ϳëϳÍÝ»ñ ϳÝ, áñ ˳Ëïí»É ¿ ùñ»³- ˳ï³Ýùáí, µ³Ûó Ñݳñ³íáñ ¿, áñ Ýñ³Ýù ݳ¨ Ó·ïáõÙ Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ, ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí »Ý ³Ý»É ³ÛÝå»ë, áñ Ýñ³Ýù, áíù»ñ ·³ÉÇë »Ý Çñ»Ýó ËáñÑñ¹³Ï³ÝÁ ãÇ ÷á˳ñÇÝáõÙ áëïÇϳÝáõÃÛ³ÝÁ, ÷á˳ñÇÝ»Éáõ, ãï»ëÝ»Ý Çñ»Ýó ϳï³ñ³Í ·ñ³- ¹³ï³Ë³½áõÃÛ³ÝÁ ¨ ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ: ܳ ½µ³Õ- éáõÙÝ»ñÁ: 80 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
x ²ß˳ï³ÏÇóÝ»ñ, áíù»ñ í»ñóÝáõÙ »Ý ѳݷëïÛ³Ý x ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñáõÙ ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³, ûñ»ñ, ÇÝãÁ ãå»ïù ¿ Çñ»Ýó ÃáõÛÉ ï³Ý` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí x ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óáõÙ` ϳå- Çñ»Ýó ³ß˳ï³í³ñÓÁ: í³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñ- x §Êáó»ÉǦ å³ßïáÝÝ»ñáõÙ ³ß˳ïáÕ ³ß˳ï³ÏÇó- Ù³Ý ³éÝãáõÃÛ³Ùµ Çñ»Ýó ¹»ñÇ ¨ å³ñï³Ï³Ýáõ- Ý»ñÁ, áñáÝù ï³ñí»É »Ý Ùáɳ˳ջñáí: ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, x ϳ¹ñ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙ. ϳå³ÉÇ ¨ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ²Ûë ïíÛ³ÉÝ»ñÇó ¨ áã Ù»ÏÁ ãÇ íϳÛáõÙ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ, å³ñë³í»ÉÇ í³ñù³·ÍÇ Ù³ëÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ¹»å- x ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ßñç³ÝáõÙ ¿ÃÇϳÛÇ Ñ»ï ϳåí³Í ù»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ջϳí³ñÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ åñ³ÏïÇϳÛÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ³é³ÝÓݳÏÇ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ: ÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙ, ²ÏïÇíÝ»ñÇ ¨ å³ëÇíÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ÁÝ- x ѳßí»ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ, óó³Ï³ñ·»ñÁ ÏñáõÙ »Ý ³í»ÉÇ Ó¨³Ï³Ý µÝáõÛà ¨ x ³ß˳ï³Ï³½ÙÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ý áÉáñïáõ٠ϳ½Ù³- ¹ñ³Ýù ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý §Ëáó»ÉǦ å³ßïáÝÝ»ñ Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, Ýñ³ ѳß- ½µ³Õ»óÝáÕ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ å³ñµ»ñ³Ï³Ý éá- í»ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ áõÕÇÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ï³ódz17: ³ß˳ï³ÝùÇ Ù³ëÇÝ å³ñµ»ñ³µ³ñ ï»Õ»Ï³óáõÙÁ, γé³í³ñÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÇÙ³Ý³Ý ³ÛÝ áÉáñï- x ³ß˳ï³Ï³½ÙÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ Ñ»- Ý»ñÇ ·áÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, áñï»Õ ÏáéáõåódzÛÇ éÇëÏ ï³ùÝÝã³Ï³Ý Ñݳí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ å³ñµ»- ϳ: ²Û¹ áÉáñïÝ»ñÁ å»ïù ¿ »ÝóñÏí»Ý å³ñµ»- ñ³µ³ñ ï»Õ»Ï³óáõÙ. å»ïù ¿ Ùß³Ïí»Ý ÏáÝÏñ»ï Ù³Ý- ñ³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ, ¨ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ ñ³Ù³ëÝ Íñ³·ñ»ñ, áñå»ë½Ç ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ñÓ³- éÇëÏÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ³ÛÝåÇ- ·³ÝùíÇ ÏáéáõÙå³óí³Í í³ñù³·ÍÇ Ù³ëÇÝ ëÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ, áñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³ñóÁ åݹáõÙÝ»ñÇÝ, »Ã» ³Û¹åÇëÇ ¹»åù»ñ å³ï³ÑáõÙ »Ý: å³ïß³× ÉáõÍáõÙ Ïëï³Ý³: ä»ïù ¿ µ³ó³Ñ³Ûïí»Ý ¨ ÷³ëï³ÃÕóíáñ- í»Ý µ³ñÓñ éÇëÏÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ¨ ÙÇÝ㨠áñ¨¿ ²ðIJܯøÜºðÆ ÐÆØ²Ü ìð² ÑÇÙݳËݹñÇ Í³·áõÙÁ å»ïù ¿ ݳ˳å³ïñ³ëï- ¶Ü²Ð²îìàÔ äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚ²Ü êîºÔÌàôØÀ ºì ê²î²ðàôØÀ í»Ý ³ñï³Ï³ñ· Íñ³·ñ»ñ: ²Û¹ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ àã ÙÇ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝ ãÇ Ï³ñáÕ ³ñÑ»ëï³- ѳñó»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý. í³ñÅ ³ß˳ï»É, »Ã» µ³ñÓñ áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»- óáÕ ³ß˳ï³Ï³½Ù ãáõÝÇ: ÎáéáõåódzÛÇ ³Ù»Ý³- x ßÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ë³ñù³íá- Ïáñͳݳñ³ñ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ` ñáõÙÝ»ñÇ ¨ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ï»ëã³- å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏáõÙÁ Ó¨³íáñí³Í Ï³Ý ëïáõ·áõÙÁ, ϳñ·³íáñáõÙÁ ¨ ¹Çï³ñÏáõÙÁ, ϳå»ñÇ, ³ÛÉ áã û Ý߳ݳÏíáÕ ³ÝÓÇ áõݳÏáõ- ³ÝÓ³Ýó áñ³Ï³íáñÙ³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¨ ÃáõÛÉïíáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ϳéáõó»ÉÝ ¿18: ÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ, áñå»ë½Ç, ѳí³ëïíÇ ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý, ѳ- ïíÛ³É Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝáõÙ Ýñ³Ýó í³ñå»ïáõÃÛáõÝÁ í³ù³·ñÙ³Ý, ³é³çÁÝóóÇ ¨ ³ß˳ï³ÝùÇó ¨ Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ïñíÇ ½µ³Õí»É ·áñÍáõ- ³½³ïÙ³Ý ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ ³- Ý»áõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï ï»ë³ÏÝ»ñáí, é³çݳÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý å»ï³Ï³Ý ë»Ï- í׳ñáõÙÝ»ñÁ ϳÝËÇÏ ¹ñ³Ùáí ëï³Ý³ÉÁ, ïáñÇ å³ïß³× ·áñͳéÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ ϳñáÕ x å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÝ»ñÇó ¹ñ³Ù³ßÝáñÑÝ»ñÇ »Ý É³í³·áõÛÝë ³å³Ñáíí»É ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ÙÇçá- ѳïϳóáõÙÁ, óáí19: ²ÝÑñ³Å»ßï å³ßïáÝÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ x Ëáó»ÉÇ ³ÝÓ³Ýó ¨ Ñ³ßٳݹ³ÙÝ»ñÇÝ û·ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñ·ñ³í»É ³ñųݳíáñ Ù³ñ¹Ï³Ýó: ¸³, Çñ Ñ»ñ- ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ ϳ٠Ýñ³Ýó Ù³ëÇÝ Ñá·³ÍáõÃÛáõÝÁ ÃÇÝ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ Ñ»Ýó å³ßïáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ µ³í³ñ³ñ ã³÷áí ·ñ³íÇã ÉÇÝ»Ý áñ³Ï³íáñí³Í èÇëÏÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáó- ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝ»Ý Ý»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý. Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ³ñ¹³ñ³óí³Í ³ÛÉÁÝïñ³Ýù: ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ, áñÇ ³ß˳ï³- x ì³ñù³·ÍÇ Ï³ÝáÝÝ»ñ. ¹ñ³Ýó ѳٳå³- ÏÇóÝ»ñÁ Ý߳ݳÏíáõÙ ¨ ³é³ç˳ճóáõÙ »Ý áõÝ»- ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ Çñ»Ýó ÏáãÙ³ÝÁ å»ïù ¿ ëïáõ·íÇ ÝáõÙ Çñ»Ýó ³ñųÝÇùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, ³í»ÉÇ ùÇã ¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏáõ ï³ñÇÝ Ù»Ï Ï³Ù ¹ñ³Ý Ùáï »Ýóϳ ÏáéáõåódzÛÇ, ù³Ý ³ÛÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ, ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ, áñÇ ÑÇÙùáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳ٠³ÝÓÝ³Ï³Ý Ï³- x áõëáõóáõÙ í³ñù³·ÍÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ. ¹³ å»ïù å»ñÝ »Ý: §Ø»ñÇïáÏñ³ïdzÛáõÙ¦ ³ß˳ï³Ï³½ÙÁ ¿ ï»ÕÇ áõݻݳ áñáß³ÏÇ å³ñµ»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, áã ³é³ç˳ճóáõÙ ¿ áõÝ»ÝáõÙ Çñ ³ñųÝÇùÝ»ñÇ ÑÇ- áõß, ù³Ý »ñÏáõ ï³ñÇÝ Ù»Ï, Ù³Ý íñ³, ¨ Ýñ³ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÝ Çñ»Ýó å³ß- x Ýí»ñÝ»ñ, µ³ñÇùÝ»ñ ¨ ÝíÇñ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ, äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 81
ïáÝÝ»ñáí, Ù³ëݳÏÇáñ»Ý, å³ñï³Ï³Ý »Ý ³ÛÝ Ñ³- áñ »ÝóñÏíÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, áñå»ë½Ç ѳßíÇ ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ, áñÇÝ Ýñ³Ýù ͳé³ÛáõÙ »Ý: ²ÛÝ- ³éÝí»Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇÝ Ñ³- ï»Õ, áñï»Õ å³ßïáÝÝ»ñ ëï³ÝáõÙ »Ý ѽáñ ϳ- Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ ·áñÍÝ³Ï³Ý ù³ÛÉ»ñÇ Íñ³·ñ»- å»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, ÉáÛ³É í»ñ³µ»ñÙáõÝùÝ ³éÝãíáõÙ ñÁ: úñÇݳÏ, ÝÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³å³Ñá- ¿ ϳå»ñÇÝ ¨ áã û ѳëï³ïáõÃÛ³ÝÁ, áñï»Õ Ýß³- í»É, áñ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ñ¹³ñ³óÇáñ»Ý ݳÏí³Í ¿ ³ÝÓÁ: Ð³×³Ë ³Û¹åÇëÇ å³ßïáÝÇ Ñ³- Ý»ñϳ۳óí³Í ÉÇÝ»Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝáõÙ, í³ÏÝáÕÝ, ³ÏÝϳÉáõÙ ¿, áñ Çñ ջϳí³ñÁ Çñ»Ý ½»ñÍ ¨ áñå»ë½Ç ßïÏí»Ý ·»Ý¹»ñ³ÛÇÝ ¨ ³ß˳ñѳ·ñ³- Ïå³ÑÇ Ñݳñ³íáñ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ø³Õ³ù³- Ï³Ý ³Ýѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ: ²í»ÉÇÝ, ³ñų- Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ý߳ݳÏí³Í ³Ý- ÝÇùÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ÓÇÝù ϳñáÕ »Ý µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»É Çñ»Ýó ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù »ñ³ßËÇùÝ»ñ ãÇ ï³ÉÇë: ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝó ϳå»ñÝ ³ÛÝù³Ý ä»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ å³ßïáÝÝ»ñáõ٠ѳë- ¿É ³½¹»óÇÏ ã»Ý: ïÇùÝ»ñÇ áã ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý å³ÛÙ³Ý- ²ñųÝÇùÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í å»ï³Ï³Ý ͳ- Ý»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý. é³ÛáõÃÛáõÝÝ áõÝÇ ÙÇ ß³ñù ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ. x ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³ñųÝÇùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ x »ÏݳÍáõÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¹³ïáõÙ »Ý ëïáõ·Ù³Ý »Ýó- ѳëïÇùÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ ¨ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ï³ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, áñáÝù Çñáù ϳñ»ÉÇ ¿ Íñ³·ñ»ñÁ` ûµÛ»ÏïÇí ¨ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ã³÷áñáßÇãÝ»ñáí ëïáõ·»É »Ã» ˳ËïáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ï³ëϳÍÝ»ñ áõ Ñëï³Ï ݳ˳Ýßí³Í ϳñÇ»ñ³Ûáí, ϳÝ: x å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ñ³Ù³ñ ѳëïÇùÝ»ñÇ Ñ³í³- x ä³ßïáÝÝ»ñ ½µ³Õ»óÝáÕ ³ÝÓÇÝù É³í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ù³·ñÙ³Ý ¨ ¹ñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇ- óáõÛó ï³Éáõ ËóÝÇã áõÝ»Ý: ä»ï³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ç³ÙïáõÃÛáõÝÁ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»ÉÁ, ÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý³óáõÙÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ÙÇç³Ï x áñáß³ÏÇ µ³ñÓñ å³ßïáÝÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýß³- ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ: ºñµ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ Ñݳ- ݳÏáõÙÝ»ñÇ ËÇëï ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÁ, ñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ³½¹»É x ѳٳå³ï³ëË³Ý ËóÝÇãÝ»ñ ³å³ÑáíáÕ Ñ³ñ- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý, ³é³ç- Ù³ñ ³ß˳ï³í³ñÓÁ ¨ ³ÛÉ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ˳ճóÙ³Ý, ³ß˳ï³ÝùÇó ³½³ïÙ³Ý Ï³Ù ï»Õ³- x å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ` Çñ³- ÷áËÙëõÝ íñ³ áñ¨¿ ³ÛÉ ÑÇÙù»ñáí, ù³Ý ³ñųÝÇùÝ»ñÝ íáõÝùÇ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ Ý»ñùÇÝ ÏÇñ³éÙ³Ý ÙÇçáóáí: »Ý, ¹Åí³ñ ¿ ³å³Ñáí»É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ϳñ·³- å³ÑáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹Åí³ñ ¿ û·ï³·áñÍ»É É³í Þ³ï»ñÁ µÝ³½¹³µ³ñ ѳÏí³Í »Ý »Ýó¹ñ»- ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ËóÝÇãÝ»ñ, »Ã» ³ÝÓÇÝù Éáõ, áñ ³ß˳ï³í³ñÓÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ Ïí»ñ³óÝÇ Ý߳ݳÏíáõÙ »Ý ϳñ× Å³ÙÏ»ïáí: ÏáéáõåóÇ³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ùáï, áñáÝù x ø³Õ³ù³Ï³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí Ý߳ݳÏí³Í å»- ãÝãÇÝ ³ß˳ï³í³ñÓ »Ý ëï³ÝáõÙ: ¶áñÍݳϳÝáõÙ ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³í»ÉÇ ß³ï ѳÏí³Í Çñ³íÇ׳ÏÝ ³í»ÉÇ µ³ñ¹ ¿: ²ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ³- ÉÇÝ»É Ë³Ëï»É ϳÝáÝÝ»ñÁ` Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ïñáõÃÛ³Ý µ³ñ»÷áËáõÙÁ, ãÝ³Û³Í áñ ϳñ¨áñ ³é³í»É³·áõÛÝë ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ ëï³Ý³É ³ÛÝ Ï³ñ× Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ, Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ÙÇ Å³ÙÏ»ïáõÙ, áñÇ ÁÝóóùáõÙ Ýñ³Ýù ÑáõÛë áõÝ»Ý ß³ñù ËóÝÇãÝ»ñÇó ÙdzÛÝ Ù»ÏÁ, áñáÝó ÑÇÙݳ- ·ïÝí»É ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç, ѳñóÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÉáõÍ»É20: x Æñ»Ýó áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí, ÇÝãå»ë ݳ¨ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ß˳ï³í³ñÓÇ Ï³éáõó- Ñëï³Ï ¨ ëïáõ·Ù³Ý »Ýóϳ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý í³ÍùÇ µ³ñ»÷áËáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳݹÇë³Ý³É Ïá- íñ³ å³ßïáÝÝ»ñ ëï³ó³Í å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ éáõåódzÛÇ Ï³ÝËÙ³Ý Ï³ñ¨áñ ÙÇçáó: ²Û¹åÇëÇ ³í»ÉÇ Ñëï³Ï Ï·Çï³Ïó»Ý Çñ»Ýó í³ñÓ³Í å»ïáõ- µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ ÷á÷áËáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ͳ- ÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»Éáõ ѳݷ³Ù³ÝùÁ, ¨ é³ÛáÕÝ»ñÇ ËóÝÇãÝ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ` ³í»ÉÇ Ã³- ã»Ý Ó·ïÇ µ³í³ñ³ñ»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ Ï³é³í³ñáõÃÛ³ÝÁ, ÷³ÝóÇÏ ¹³ñÓÝ»Éáí ³ß˳ï³ÝùÇ ¹ÇÙ³ó å³ñ- áñÁ ïíÛ³É å³ÑÇÝ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·ÉáõË ¿, ·¨³ïñáõÙÁ, µ³ñÓñ³óÝáõÙ »Ý ݳËÏÇÝáõÙ »Õ³Í x ²ñųÝÇùÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í å»ï³Ï³Ý ãÝãÇÝ ³ß˳ï³í³ñÓÁ ¨ å»ï³Ï³Ý ë»Ïïáñáõ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ Ëáõë³÷áõÙ ¿ ѳٻٳﳵ³ñ ³ß˳ï³ÝùÇ »Ý Ññ³íÇñáõÙ ³í»ÉÇ ÷áñÓ³éáõ ϳñ׳ųÙÏ»ï µÝáõÛà áõÝ»óáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ß˳ï³Ï³½Ù. Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇó, áñáÝù å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷á÷áËáõÃÛ³Ùµ ¨ x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ ÏáéáõÙå³óí³Í åñ³Ï- ¹ñ³Ýáí ÇëÏ ÏËáõë³÷Ç Ý³¨ ϳ¹ñ»ñÇ ïÇϳÛÇó Ññ³Å³ñí»Éáõ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ï»Éáõ áñ³Ï³íáñÙ³Ý ÏáñëïÇó: ËóÝÇãÝ»ñÁ ³í»ÉÇ Ñáõë³ÉÇ »Ý ·áñÍáõÙ, »Ã» å³ñ·¨³ïñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Ù»ñÇïáÏñ³- ê³Ï³ÛÝ µ³ó³é³å»ë ³ñųÝÇùÝ»ñÇ íñ³ ïdzÛÇ ëϽµáõÝùÇ íñ³: ºñµ ³ß˳ï³í³ñÓÁ ¨ ÑÇÙÝí³Í å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñ ¿, å³ßïáÝ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóáõÙÝ ³ÏÝѳÛïáñ»Ý 82 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
ϳËí³Í »Ý ³ÛÝ Ñ³ñ·³ÝùÇó, áñ å»ï³Ï³Ý ͳ- ÆÝãå»ë ÙÛáõë ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ³ÛÝå»ë ¿É å»- é³ÛáÕÝ»ñÁ ¹ñë¨áñáõÙ »Ý í³ñù³·ÍÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ å³ñïùÝ ¿ ûñ»ÝùÇÝ »Ý- Ýϳïٳٵ, ¨ É³í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇó, ËóÝÇãÝ»ñÝ Ã³ñÏí»ÉÁ: ê³Ï³ÛÝ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ÏñáõÙ Çñ³·áñÍíáõÙ »Ý ѳí³Ý³ÏáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ »Ý ݳ¨ Çñ»Ýó Ó»éݳñÏ³Í ÙÇçáóÝ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ ³ëïÇ׳Ýáí: ²ß˳ï³ÝùÝ ÇÝùÝÇÝ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ݳ¨ ³ÛÝåÇëÇÝÝ»ñÇ` áñáÝó ÁݹáõÝáõÙÁ ó³ÝϳÉÇ ¿ ³í»ÉÇ ³ñÅ»ù³íáñ »ñ¨áõÛÃ: ²Û¹ å³ï׳éáí ³ß˳- ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ¨ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ³ëïÇ- ï³ÝùÇó ³½³ïáõÙÁ ϳ٠å³ßïáÝÇ Çç»óáõÙÁ ¹³é- ×³Ý Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ûñ»ÝùÇ å³Ñ³ÝçÝ»- ÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ Éáõñç ѳñó: Æñ Ñ»ñÃÇÝ, ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻóÝ»Éáõ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ¿, áñ å»ïù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý å³ïß³× ¨ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ: ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»- x ºÃ» å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇÝ ãí׳ñíÇ ³åñáõëïÇ ñÁ ϳñáÕ »Ý å³ñï³íáñ ÉÇÝ»É ï»Õ»Ï³óÝ»É Çñ»Ýó ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï Ýí³½³·áõÛÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ, ³å³ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñÝ»ñÇÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ áñáß Ï³ß³éù í»ñóÝ»Éáõ ËóÝÝ»ñÝ ¿³Ï³Ýáñ»Ý ٻͳ- ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Ññ³Ù³Ûí³Í ¿ÇÝ Ýñ³Ýó Ç ÝáõÙ »Ý: л勉µ³ñ, ³ß˳ï³í³ñÓÇ µ³ñ»÷áËáõÙ- ϳï³ñ ³Í»Éáõ, ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý »Ý: Üñ³ÝóÇó ϳñ»- Ý»ñÁ, ÇÝãÁ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÉÇ ¿ å³Ñ³Ýç»É Ññ³Å³ñí»É ³Û¹åÇëÇ óáõóáõÙÝ»ñ ϳå³ÑáíÇ ³åñáõëïÇ Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï Ýí³- ϳï³ñ»Éáõó: ê³Ï³ÛÝ ¹³ ³í»ÉÇ ¹ÛáõñÇÝ ¿ ³ë»É, ½³·áõÛÝ ÙÇçáóÝ»ñ, ϳñáÕ »Ý ϳë»óÝ»É ÷áùñ³- ù³Ý ·áñÍݳϳÝáõ٠ϳï³ñ»É, ¨ ÝÙ³Ý Çñ³íÇ- Ù³ëßï³µ ÏáéáõåódzÝ: ²Û¹ Ùáï»óáõÙÁ å³ßïå³Ý- ׳ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ áñ¨¿ Ñëï³Ï ÉáõÍáõÙÝ»ñ ãϳÝ: íáõÙ ¿ гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ ÏáÕÙÇó ÙÇ ß³ñù ²ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñå»ë½Ç µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»- »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñáÝó д-Ý û·ÝáõÙ ¿: ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý x ²ß˳ï³í³ñÓÇ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ݳ¨ íÇ×»ÉÇ Ñ³ñó»ñÁ ÷á˳Ýó»Éáõ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÙñóáõÝ³Ï ¹³ñÓÝ»É å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ³ß˳ï³- Çñ³í³ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³ÝÁ: ¶áñÍ áõÝ»- í³ñÓÁ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ³ß˳ï³í³ñÓÇ Ñ³Ù»- ݳÉáí ݳ˳ñ³ñÇ Ñ»ï, áñÁ Ýñ³Ýó ËݹñáõÙ ¿ ·áñ- Ù³ï, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ý»ñ·ñ³í»É ³í»ÉÇ Í»É ÏáéáõåódzÛÇ ëϽµáõÝùÝ»ñáí, Ýñ³Ýù å»ïù ¿ µ³ñÓñ áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»óáÕ Í³é³ÛáÕÝ»ñ: ²í»ÉÇ Ñ³ëϳݳÝ, áñ ùñ»³Ï³Ý ·áñÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ µ³ñÓñáñ³Ï Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ý»ñáõÅÁ µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ ¹Åí³ñ û ³å³ÑáííÇ Çñ»Ýó å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ, å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳñáÕ ¿ »Ã» Ýñ³Ýù ³ë»Ý, áñ ³Û¹å»ë »Ý ·áñÍ»É Ý³Ë³ñ³- ѳݷ»óÝ»É í³ñù³·ÍÇ ³í»ÉÇ Ñëï³Ï å³Ñå³Ý- ñÇ Ññ³Ù³Ýáí: γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ Çñ³íáõÝùÇ ëáõµ- Ù³ÝÁ: ¸ñ³ ûñÇݳÏÝ»ñÝ »Ý êÇÝ·³åáõñÁ ¨ Û»Ïï ¿: ܳ˳ñ³ñÝ»ñÝ ûñ»ÝùÇó í»ñ ã»Ý ϳݷݳÍ: ÐáÝÏáÝ·Á: ºñµ»ÙÝ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÝ ³ëáõÙ »Ý Çñ»Ýó x àã ÏáéáõåóÇáÝ í³ñù³·ÍÇ Ñ³Ù³ñ ËóÝÇãÝ»ñ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇÝ, áñ Çñ»Ýù Ïó³ÝϳݳÛÇÝ Ï³ï³- ëï»ÕÍ»Éáõ ÙÇçáó ϳñ»ÉÇ ¿ ¹Çï»É ݳ¨, ³Ûëå»ë ñ»É ݳ˳ñ³ñÇ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ »Ã» Ïáãí³Í` §ëáóÇ³É³Ï³Ý µ³ñÇùÝ»ñÁ¦: úñÇݳÏ, Ýñ³Ýù ¹³ ³Ý»Ý, ³å³ Ýñ³Ýó »ñÏáõëÇ Ýϳïٳٵ Ãáß³ÏÇ ³Ýó³Í å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¿É ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙ ÏѳñáõóíÇ: ëï³Ý³Ý ³Ù»Ý³ÙëÛ³ Ýå³ëïÝ»ñ: Üٳݳå»ë, ÐÇÙݳËݹÇñÁ ëñíáõÙ ¿, »ñµ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÁ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áñáÝù §µéÝí»É »Ý ѳÝ- ¹áõñë »Ý ·³ÉÇë Çñ»Ýó ¹»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¨ Ù³ë- ó³·áñÍáõÃÛ³Ý í³ÛñáõÙ¦` ϳ߳éù ϳ٠³ÛÉ Ïá- ݳÏóáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³- éáõåóÇáÝ µ³ñÇùÝ»ñ ëï³Ý³ÉÇë, å»ïù ¿ ÇÝùݳµ»- é³í³ñÙ³Ý ¨ Çñ³·áñÍÙ³Ý ·áñÍÇÝ: ܳ˳ñ³ñÝ»- ñ³µ³ñ ÏáñóÝ»Ý ëáóÇ³É³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý ñÇ ¹»ñÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý Çñ»Ýó ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Ù»ç, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍÝ³Ï³Ý Çñ³·áñÍáõÙÁ ÃáÕÝíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Û»óáÕáõÃÛ³ÝÁ: ºñµ ¹»ñ»ñÇ ³Û¹ µ³Å³ÝáõÙÁ ø²Ô²ø²Î²Ü ¶àðÌÆâÜºðÆ ºì ÉÕá½í³Í ¿ ¨ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý å³ß- ´²ðÒð²êîÆÖ²Ü äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔܺðÆ ïáÝ۳ݻñÁ ³Ñ³µ»ÏíáõÙ »Ý ݳ˳ñ³ñÇ ÏáÕÙÇó, ØÆæºì î²ð´ºðàôÚÂàôÜ ¸ÜºÈÀ áñÁ ãÇ ó³ÝϳÝáõÙ ÁݹáõÝ»É ³ÛÝ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ, áñ ûñ»ÝùÁ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ Çñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ äñáý»ëÇáÝ³É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ϳ- Ýϳïٳٵ ×Çßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ³ÛÝ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ ñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý í³ñã³- ³ÛÉáó ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ` ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³ñ·Ç ë³ÑáõÝ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ: ºñµ ï»ÕÇ ¿ ͳÕÏáõÙ ¿: áõÝ»Ýáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÷á÷á÷áËáõÃÛ³Ý, å»- γñ¨áñ ¿, áñ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝÛ³- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ÙÝáõÙ ¿ Çñ ï»- Ý»ñÇ å³ïñ³ëïÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Áݹ·ÍíÇ. ³ÛÝ ÕáõÙ: ºñ»Ïí³ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó ÷³ëïÁ, áñ ݳ˳ñ³ñÇ óáõóáõÙáí å³Ñ³Ýçí»É ¿ Ýß³Ý³Ï³Í ³ÝÓÇÝù ·ÝáõÙ »Ý, ë³Ï³ÛÝ ·áñÍ»ñÇ Ï³ï³ñ»É ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ, Ýñ³Ýó ÇÝù- ϳé³í³ñáõÙÁ ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ Ýáñ ϳé³í³ñáõ- ÝÇÝ ãÇ ³å³Ñáí³·ñáõÙ ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÇó: ÃÛ³Ý ûñáù: äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 83
ïáõó»É: ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ ÏáéáõÙå³óÝ»É ºð´ ¾ ÜìºðÀ вزðìàôØ Î²Þ²èø: Üìºðܺð ÷áñÓáÕ ³ÝÓÇÝù Ñ³×³Ë ëÏëáõÙ »Ý áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ºì ÜìºðÜºðÆ ¶ð²Üò²Ø²îÚ²Üܺð ÷áùñ Ýß³ÝÝ»ñÇó, áñáÝóáõÙ ¹³ï³å³ñï»ÉÇ áãÇÝã ãÇ ÝϳïíáõÙ: γñ¨áñ ¿ áõÝ»Ý³É Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ ¨ Ýáñ- ²ÛÉ µ³Ý»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, å³ßïáÝ۳ݻñÁ Ù³ïÇíÝ»ñ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ͳé³ÛáÕÝ»ñÝ ÇÝã Ýí»ñ- ϳñáÕ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ ûµÛ»Ïï ¹³éÝ³É Çñ»Ýó Ý»ñ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ëï³Ý³É ³ß˳ï³ÝùÇ ÁÝ- ÏáÕÙÇó Ýí»ñ ϳ٠µ³ñÇù ëï³Ý³ÉÁ §ÑÇÙݳíá- óóùáõÙ, ¨ ÇÝãå»ë »Ý ³ñӳݳ·ñíáõÙ ³Û¹ Ýí»ñ- ñ»Éáõ¦ Çñ»Ýó ÷áñÓ»ñáí: Ð³×³Ë û·ï³·áñÍíáõÙ Ý»ñÁ: »Ý Ñ»ï¨Û³É ÑÇÙݳíáñáõÙÝ»ñÁ. سëݳíáñ »Ýóï»ùëïáõÙ Ýí»ñÝ»ñÁ ëáíáñ³- µ³ñ Ëݹñ³ÝùÇ ³ñ¹ÛáõÝù ã»Ý, ³ÛÉ ³í»ÉÇ ßáõï x ´áÉáñÝ »Ý ³Û¹å»ë ³ÝáõÙ: Ýå³ï³Ï áõÝ»Ý ÇÝã-áñ ½·³óÙáõÝùÝ»ñ ÷á˳Ýó»É` x ÜíÇñáÕÁ ջϳí³ñíáõÙ ¿ ëáëÏ ³é³ï³Ó»éÝáõÃÛ³Ý, ûñÇݳÏ, ÝíÇñáÕÇ ßÝáñѳϳÉáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙÁ: Àݹ µ³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí: áñáõÙ, áã áù í׳ñáõÙ ãÇ ³ÏÝϳÉáõÙ: êáõÛÝ Ññ³å³- x Üí»ñÝ»ñÇ ¨ µ³ñÇùÝ»ñÇ ÷á˳ݳÏáõÙÁ áã Ù»ÏÇÝ ñ³ÏÙ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ù»Ýù ã»Ýù ùÝݳñÏáõÙ ³ÛÝ íݳë ãÇ å³ï׳éáõÙ: Ýí»ñÝ»ñÁ, áñáÝù Ù³ïáõóíáõÙ »Ý ËÇëï ³ÝÓÝ³Ï³Ý x Üí»ñÝ»ñÁ ¨ µ³ñÇùÝ»ñÁ §µ³ñ»É³íáõÙ »Ý¦ µ³- ѳٳï»ùëïáõÙ: ê³Ï³ÛÝ Ýí»ñÝ»ñÁ ѳÝÓÝíáõÙ »Ý ñ»Ýå³ëï ·áñͳñ³ñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ݳ¨ ·áñͳñ³ñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ: Ýå³ëïáõÙ »Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³ÝÁ ÜÙ³Ý Ýí»ñÝ»ñÁ ëáíáñ³µ³ñ Ýå³ï³Ï áõÝ»Ý ëï³- Ýñ³Ýáí, áñ ËáãÁݹáïáõÙ »Ý µÛáõñáÏñ³ïdzÛÇÝ: óáÕÇ Ùáï ³é³ç³óÝ»É å³ñïùÇ ½·³óáõÙ: x Üí»ñÝ»ñÁ ¨ µ³ñÇùÝ»ñÝ Áݹ³Ù»ÝÁ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ºñµ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÁ ÏáéáõåóÇáÝ ÁÝó- ³ñ³ñáճϳñ·»ñÇ ¨ åñ³ÏïÇϳÛÇ Ù³ë »Ý: ¸ñ³Ý- ó³Ï³ñ·»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ýí»ñ ϳ٠µ³ñÇù ¿ óÇó Ññ³Å³ñí»ÉÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É íÇñ³íáñ³ÝùÇ: ëï³ÝáõÙ` ¹³ ùñ»³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ ¿ ѳ- x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ µ³í³ñ³ñ ã³÷áí ã»Ý Ù³ñíáõÙ µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ: í³ñÓ³ïñáõÙ: Üñ³Ýù ³ñųÝÇ »Ý Éñ³óáõóÇã ÷áùñ ²Û¹ ¹»åùáõÙ å³ßïáÝÛ³Ý ÇÝãå»±ë ¿ Ýí»ñÁ å³ñ·¨³ïñÙ³Ý: ï³ñµ»ñáõ٠ϳ߳éùÇó: Üí»ñÁ ϳñáÕ ¿ ïñí»É ³ÝÙ»Õ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí, ²Ûë ÷³ëï³ñÏÝ»ñáõÙ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ ѳë³- µ³ñ»ËÕ×áñ»Ý ϳ٠³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ å³ßïáÝÛ³ÛÇ íñ³ ñ³Ï³Ï³Ý å³ñïùÇ ½·³óáõÙÁ: ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»Éáõ Ýå³ï³Ï áõݻݳÉ: ÜíÇñá- ÈÇÝ»Éáí å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù` ÕÁ ϳñáÕ ¿ ջϳí³ñí»É ï³ñµ»ñ ß³ñųéÇÃÝ»ñáí` å³ßïáÝ۳ݻñÁ å³ñï³íáñ »Ý ³å³Ñáí»É, áñ- ëÏë³Í ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý ïñ³Ù³¹ñí³ÍáõÃÛáõÝÇó, ÑÛáõ- å»ë½Ç ϳé³í³ñ³Ï³Ý ·áñÍ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óí»Ý ñ³ëÇñáõÃÛáõÝÇó ¨ »ñ³Ëï³·ÇïáõÃÛáõÝÇó ÙÇÝ㨠³ÝÏáÕÙÝ³Ï³É ¨ ³½ÝÇí: ºÃ» å³ßïáÝ۳ݻñÝ Çñ»Ýó ϳ߳éùÝ áõ ßáñÃáõÙÁ: ³ß˳ï³ÝùÇ ÁÝóóùáõÙ ÁݹáõÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ¶áñÍÝ³Ï³Ý »Ýóï»ùëïáõÙ Ýí»ñÝ»ñÁ ѳ½- ³é³ç³ñÏíáÕ Ýí»ñÝ»ñÁ ¨ µ³ñÇùÝ»ñÁ, ³å³ Ýñ³Ýù í³¹»å »Ý ïñíáõÙ µ³ñ»·áñÍ³Ï³Ý ¨ ÑÛáõñ³ëÇ- ϳñáÕ »Ý å³ñï³íáñáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙ áõÝ»Ý³É ñáõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí: ²Ûëå»ë ϳñáÕ ¿ å³- Çñ»Ýó Ýí»ñ ϳ٠³ÛÉ µ³ñÇù ïíáÕ ³ÝÓÇ Ýϳïٳٵ: ï³Ñ»É, »Ã» Ýí»ñÁ ϳ٠µ³ñÇùÁ áñ¨¿ ³é¨ïñ³ÛÇÝ ²ÛÝ ½·³óáõÙÁ, áñ Ýñ³Ýù áñ¨¿ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ ³ñÅ»ù ·ñ»Ã» ãáõÝÇ, ÇÝãå»ë, ûñÇݳÏ, Ñáõß³Ýí»ñÁ »Ý ëï³ÝÓÝ»É` ÏíݳëÇ Ýñ³Ýó ³ÝÏáÕÙݳϳÉáõ- ϳ٠÷áùñÇÏ ·»Õ»óÇÏ ÇñÁ: ê³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, ÃÛ³ÝÁ ¨, ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ, ÏíݳëÇ å»ï³Ï³Ý »ñµ Ýí»ñÁ ϳ٠µ³ñÇùÁ ³í»ÉÇÝ ¿, ù³Ý ¹ñ³ ³Ý- ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ íëï³ÑáõÃÛ³ÝÁ: í³Ý³Ï³Ý ³ñÅ»ùÁ, Ñݳñ³íáñ ¿, áñ ³Û¹ Ýí»ñÁ Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ¿ÉëÇ (²íëïñ³Édz) å»ï³- ³é³ç³ñÏíáõÙ ¿ å³ñï³íáñáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙ ³- Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙṻɳÛÇÝ í³ñ- é³ç³óÝ»Éáõ ѳٳñ ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ÇÝã-áñ å³ï³ë- ù³·ÍÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ21 ËáëáõÙ »Ý ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ͳé³- ˳ÝÇ ³ÏÝϳÉÇùáí: ÛáÕÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ Ýí»ñÝ»ñ ϳ٠µ³ñÇùÝ»ñ ÁݹáõÝ»Ý, ä³ñï³íáñáõÃÛ³Ý ½·³óáõ٠ϳñáÕ ¿ ³é³- áñáÝù Ýå³ï³Ï áõÝ»Ý Ï³Ù Ï³ñáÕ »Ý ¹ñ¹»É Ýñ³Ýó ç³Ý³É, »Ã» ¹áõù ѳٳӳÛÝáõÙ »ù ³Ýí׳ñ ׳߻É, Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»ÉÇë ·áñÍ»É Ù³ñ½³Ï³Ý ÙÇçáó³éÙ³Ý ïáÙë»ñ ÁݹáõÝ»É Ï³Ù ÏáÕÙݳϳÉ` Ñû·áõï ÝíÇñ³ïáõÇ: ºÃ» Ýí»ñÁ ϳ٠³é¨ïñ³ÛÇÝ ·ÝáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»ÉÇë` û·ïí»É ½»Õã»- µ³ñÇùÁ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ³Ýí³Ý³Ï³Ý ³ñÅ»ù áõÝÇ, ñÇó: ²Û¹åÇëÇ Ýí»ñÝ ÁݹáõÝ»Éáí, å³ßïáÝÛ³Ý Ï³- ³å³ ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ»Ýó ³ÝÙÇç³Ï³Ý ñáÕ ¿ í³ñϳµ»Ïí»É: ºÃ» ѻﳷ³ÛáõÙ Ýí»ñ ïíáÕ Õ»Ï³í³ñÇÝ Ý»ñϳ۳óÝ»Ý ·ñáõÃÛáõÝ` ¹»åùÇ ³ÝÓÝ ËݹñÇ Çñ ѳٳñ µ³ñ»Ýå³ëï é»ÅÇÙ ïñ³- Ýϳñ³·ñáõÃÛ³Ùµ (ÇÝãå»ë Ýϳñ³·ñí³Í ¿ ëïáñ¨): Ù³¹ñ»É, å³ßïáÝÛ³ÛÇÝ ¹Åí³ñ ÏÉÇÝÇ Ù»ñÅ»É Ýñ³Ý: Üí»ñÁ ϳ٠µ³ñÇùÝ ÁݹáõÝ»Éáõ ϳ٠ãÁݹáõ- Üí»ñ ïíáÕ ³ÝÓÁ ϳñáÕ ¿ ݳ¨ ëå³éݳÉ` Ññ³- Ý»Éáõ Ù³ëÇÝ áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»Éáõ ͳÝñáõÃÛáõÝÁ å³ñ³Ï³ÛÝáñ»Ý ÏѳÛï³ñ³ñÇ, áñ å³ßïáÝÛ³Ý ãå»ïù ¿ ÃáÕÝíÇ Ù»Ï ³é³ÝÓÇÝ Í³é³ÛáÕÇ Ñ³Û»- ÇÝùÝ ¿ ³é³çÇÝÁ Ëݹñ»É Çñ»Ý ³Û¹åÇëÇ Ýí»ñ Ù³- 84 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
óáÕáõÃÛ³ÝÁ: ²í»ÉÇ ßáõï ¹³ Ñ»Ýó ѳëï³ïáõ- ç³ñÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝù ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ù»ñÅ»É »Ý ÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ ¿` ë³ÑÙ³Ý»É ÁݹáõÝ»É, å»ïù ¿ ³Ýѳå³Õ ѳÛïÝ»Ý ³ÝÙÇç³- Ýí»ñÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ÃáõÛɳïñ»ÉÇáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³- Ï³Ý å»ïÇÝ: êϽµÝ³Ï³Ý µ³Ý³íáñ ï»Õ»Ï³óÙ³- ÏÁ ¨ ³å³Ñáí»É ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ: ÝÁ, áñÁ å»ïù ¿ ³ñíÇ ³Ýѳå³Õ, å»ïù ¿ Ñ»ï¨Ç ¸ñ³Ý ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÝ»É Ýí»ñÝ»ñÇ ¨ µ³ñÇùÝ»ñÇ ³Û¹ ËݹñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Í³é³ÛáÕÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³éÝãáõÃÛ³Ùµ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ýáõ- ·ñáõÃÛáõÝÁ: ¶ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ å³ñáõݳÏÇ. ÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ÙÇçáóáí: x ØÇç³¹»åÇ ³Ùë³ÃÇíÁ, ųÙÁ ¨ ï»ÕÁ: x àõÙ ¿ ³é³ç³ñÏí»É Ýí»ñÁ ϳ٠µ³ñÇùÁ: 1. àðäºê ÀܸвÜàôð βÜàÜ äºî²Î²Ü x àí ¿ ³é³ç³ñÏ»É Ýí»ñÁ ϳ٠µ³ñÇùÁ ¨ ѳÕáñ- ̲è²ÚàÔܺðÀ âäºîø ¾ ÊܸðºÜ Î²Ø ¹³ÏóÙ³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ (»Ã» ¹ñ³Ýù ѳÛïÝÇ »Ý): ÀܸàôÜºÜ ²Üì²Ü²Î²Ü ²ðĺøÆò ´²ðÒð x ²é³ç³ñÏÇÝ ïñí³Í å³ï³ë˳ÝÁ: ¶Üàì Üìºðܺð ºì ´²ðÆøÜºð: ò²Üβò²Ì Òºìàì ¸ð²ØÆ ÜìÆð²îìàôÂÚ²Ü x ¶áñÍÇÝ ³éÝãíáÕ ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñ: ²è²æ²ðÎܺðÀ ºð´ºì¾ âäºîø ¿ ÀܸàôÜìºÜ x ¶ñáõÃÛ³Ý Ñ»ÕÇݳÏÇ ëïáñ³·ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ³Ùë³- ÃÇíÁ: Ðñ³Å³ñí»Éáí Ýí»ñÝ»ñ ϳ٠µ³ñÇùÝ»ñ ÁÝ- ¹áõÝ»É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ Ï³- ̳é³ÛáÕÁ å³ñï³íáñ ¿ Çñ Ùáï å³Ñ»É ñáÕ »Ý Ëáõë³÷»É í³ñϳµ»ÏÙ³Ý ½·³óáõÙÇó ¨ ·ñáõÃÛ³Ý å³ï×»ÝÁ ¨ ¨ë Ù»Ï å³ï×»ÝÁ ѳÝÓÝ»É Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ßñç³Ýáõ٠ݳ˳ïñ³Ù³¹ñí³ÍáõÃÛ³Ý Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ջϳí³ñÇÝ, áñÁ ÝáõÛÝå»ë å»ïù ¿ ½·³óáõÙÇ ½³ñ·³óáõÙÇó: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ, ëïáñ³·ñÇ ·ñáõÃÛáõÝÁ, ÝßÇ ³Ùë³ÃÇíÁ ¨ ³ÛÝ áñÁ ջϳí³ñíáõÙ ¿ Ýí»ñÝ»ñÇ ¨ µ³ñÇùÝ»ñÇ ÁÝ- ÙdzóÝÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ý³ÛÉÇÝ: ¹áõÝáõÙÝ ³ñ·»ÉáÕ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, Çñ ͳ- ä³ïñ³ëï»Éáí ·ñáõÃÛáõÝÁ` ͳé³ÛáÕÁ, áõÙ é³ÛáÕÝ»ñÇÝ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ í³ñϳµ»ÏáõÙÇó: ³é³ç³ñÏí»É ¿ §áã å³ï߳צ Ýí»ñ ϳ٠µ³ñÇù, Æñáù, ·áñͳïáõÝ»ñÝ Çñ»Ýó ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ³éÝãáõ- ϳñáÕ ¿ í»ñ³ÑëÏ»É Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ: ä»ï³Ï³Ý ÃÛ³Ùµ ëï³ÝÓÝáõÙ »Ý åá½ÇïÇí Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ ³ÝѳñÙ³ñ »Ý ½·áõÙ, »ñµ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ` ³å³Ñáí»É ³Ýíï³Ý· ³ß˳- Çñ»Ýù Çñ»Ýó ¹ÝáõÙ »Ý í³ñϳµ»ÏÇã íÇ׳ÏáõÙ: ï³Ýù³ÛÇÝ ÙÇç³í³Ûñ: гëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ- ¶ñ³íáñ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ³ÝÓÇÝ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ñáÕ »Ý ˳Ëï»É ³Û¹ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÁ, »Ã» Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ í³ñϳÍÁ, Ýñ³Ýù ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ ã»Ý ͳÝáõóáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, ÇÝãÁ Ýñ³Ý áñáß³ÏÇ Ñ³Ý·ëïáõÃÛáõÝ ¿ ³å³ÑáíáõÙ: û Çñ»Ýó ÇÝãå»ë ¹ñë¨áñ»Ý í³ñϳµ»ÏÇã Çñ³- ØÇç³¹»åÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ÛïÝ»ÉÝ ³Û¹ ͳé³ÛáÕÇ Ï³½- íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇ ëÃñ»ë ¨ ³Ý- ٳϻñåáõÃÛ³ÝÁ ÙÕáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ·áñ- ѳݷëïáõÃÛáõÝ ³é³ç³óÝ»É: Üí»ñÝ»ñ ¨ µ³ñÇùÝ»ñ ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó»éݳñÏÙ³ÝÁ: ÁݹáõÝ»ÉÝ ³ñ·»É»Éáõ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ Ýí»ñÝ»ñ ³é³ç³ñÏáÕ 3. ºÂº äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔÆ غðÄàôØÜ Ù³ñ¹ÇÏ Ù»ñÅáõÙÇó íÇñ³íáñí³Í ÉÇÝ»Éáõ ³í»ÉÇ ²ÜîºêìàôØ ¾ Î²Ø ²ÚÈ ä²îÖ²èܺðàì Æð Ýí³½ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»ÝáõÙ: ̳é³- ¶Üàì ²Üì²Ü²Î²Ü ²ðĺøÀ ¶ºð²¼²ÜòàÔ ÛáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ù»ñÅ»É Ýí»ñÝ»ñÇ ³é³ç³ñÏÁ` ÜìºðÀ âÆ Î²ðàÔ ìºð²¸²ðÒìºÈ àÔæ²ØÆî µ³ó³ïñ»Éáí, áñ »Ã» Çñ»Ýù ѳٳӳÛÝ»Ý, ³å³ ºÔ²Ü²Îàì, ²ä² ÜìºðÀ ²ÜÐð²ÄºÞî ¾ ¹³ ÏÝ߳ݳÏÇ Ñ³Ï³é³Ï ·Ý³É ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ¸ÆîºÈ àðäºê вزä²î²êÊ²Ü ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ, ¨, ѻ勉µ³ñ, Çñ»Ýù` ³Û¹ вêî²îàôÂÚ²Ü êºö²Î²ÜàôÂÚàôÜ ³éáõÙáí Áëï Çñ»Ýó ѳۻóáÕáõÃÛ³Ý ·áñÍ»Éáõ Édz- ½áñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý: ²Û¹ ¹»åùáõ٠ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ àñáß Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ ¹Åí³ñ ¿ Ù»ñÅ»É Ýí»ñÝ Í³Ýñ ϳóáõÃÛ³Ý Ù»ç ã»Ý ÁÝÏÝáõÙ` »ñµ ÷áñÓáõÙ »Ý ÁݹáõÝ»É, ûñÇݳÏ, »Ã» ÝíÇñ³ïáõÝ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ãÇ å³ñ½»É, û ³ñ¹Ûáù Ýí»ñÁ ϳ߳é»Éáõ ÷áñÓ ã¿±: ¹³ñÓÝáõÙ Ù»ñÅÙ³ÝÁ ¨ åݹáõÙ ¿ Çñ ³é³ç³ñÏÁ: ´³óÇ ³Û¹, ϳñáÕ ¿ ݳ¨ ³é³ç³Ý³É ³ÝѳñÙ³ñáõ- ÃÛ³Ý ½·³óáÕáõÃÛáõÝ Ýí»ñÝ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ý·³Ù³Ýù- 2. äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔܺðÀ, àðàÜò Ý»ñáõÙ Ù»ñÅ»ÉÇë, »ñµ Ýí»ñÝ ³é³ç³ñÏí»É ¿ Ññ³- ²è²æ²ðÎìºÈ ¿ Üìºð Î²Ø ´²ðÆø, Î²Ø å³ñ³Ï³í. ûñÇݳÏ` ѳٳÅáÕáíÇÝ Ññ³íÇñí³Í ½»- àðàÜò Üìºð Î²Ø ´²ðÆø ¾ îðìºÈ ÆðºÜò Î²ØøÆÜ вβè²Î, äºîø ¾ ²Ú¸ ØÆæ²¸ºäÆ ÏáõóáÕÇÝ: лÝó áñ Ýí»ñÁ ϳ٠µ³ñÇùÁ ¹³éÝáõÙ ¿ زêÆÜ ¶ð²ìàð вÚîÜºÜ ÆðºÜò ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ¹ñ³ û·ï³- ²ÜØÆæ²Î²Ü äºîºðÆÜ ·áñÍáõÙÁ ¨ í»ñçÝ³Ï³Ý ×³Ï³ï³·ÇñÁ ϳ½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛ³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ËÁݹÇñÝ ¿, ¨ áã ²Ýí³Ý³Ï³Ý ³ñÅ»ùÇó µ³ñÓñ ·ÇÝ áõÝ»óáÕ Ã» Ýßí³Í ³ÝÓÇ: §Æñ³óáõÙÁ¦ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É µ³½- ³ÛÝ Ýí»ñÝ»ñÇ Ï³Ù µ³ñÇùÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ³é³- Ù³åÇëÇ` Ý»ñ³éÛ³É Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ³×áõñ¹Ý»ñÁ: äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 85
4. ²Üì²Ü²Î²Ü ²ðĺøàì ²è²æ²ðÎܺðÀ ñáõÙÁ, Áݹ áñáõÙ, å³Ñå³Ý»Éáí ³íïáÙ»ù»Ý³ÛÇ Î²ðàÔ ºÜ ÀܸàôÜìºÈ û·ï³·áñÍÙ³Ý û·áõïÁ, ÏÉÇÝÇ ³ÛÝ, áñå»ë½Ç ³í- ïáÙ»ù»Ý³ÛÇ Ñ³Ù³ñ ëï³óíÇ ÷áËѳïáõóáõÙ, ²Ýí³Ý³Ï³Ý ³ñÅ»ùáí Ýí»ñÝ»ñÁ ¨ µ³ñÇùÝ»- ³íïáÙ»ù»Ý³Ý í³×³éíÇ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ³×áõñ- ñÁ ëáíáñ³µ³ñ ëï³óáÕÇ Ùáï å³ñï³íáñí³Íáõ- ¹áõ٠ϳ٠³íïáÙ»ù»Ý³Ý Ïû·ï³·áñÍíÇ ÙdzÛÝ ÃÛ³Ý ½·³óáÕáõÃÛáõÝ ã»Ý ³é³ç³óÝáõÙ, áñ ϳñáÕ ¿ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí: γñ¨áñ ¿ ݳ¨, áñ ³½¹»É ϳÙ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ³½- ÷áñÓ»Éáí å³ñ·¨³í׳ñÝ»ñ ëï³Ý³É ѳëï³- ¹áõÙ ¿ Ýñ³ å³ßïáÝ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïáõÃÛáõÝÁ ãí³ñϳµ»ÏÇ Çñ ³Ý³ã³éáõÃÛáõÝÁ: Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý íñ³: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí å»ï³- Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇÝ ÃáõÛÉïñ»Éáí »ñµ»ÙÝ ÁݹáõÝ»É ³é³ç³ñÏí³Í ³Ýí³Ý³Ï³Ý ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùµ Ýí»ñ- 6. àðàÞ ¸ºäøºðàôØ Î²ðàÔ ¾ Ý»ñÁ, ëï»ÕÍáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ áã Ù»Í ëå³éݳÉÇù: Üä²î²Î²Ð²ðزð ÈÆÜºÈ ÀܸàôÜºÈ ÐÚàôðÀÜβÈàôÂÚ²Ü Ð²Øºêî ÜÞ²Üܺð` ²Û¹åÇëÇ Ýí»ñÝ»ñÇ áõ µ³ñÇùÝ»ñÇ ûñÇݳÏÝ»ñ ϳ- ܲºì ¶àðÌÀÜκðÆÜ Î²Ø ä²ÞîàÜ²ÎÆò ñáÕ »Ý ¹Çïí»É ³Ýí³Ý³Ï³Ý ³ñÅ»ù áõÝ»óáÕ ³ÛÝ- ²ÜÒ²Üò ÜÎ²îØ²Ø´ òàôò²´ºðì²Ì, àðàÜø åÇëÇ ³é³ñϳݻñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý` ßáõÏ³Û³Ï³Ý Ðºî²äܸàôØ ºÜ ØÆ²êÜ²Î²Ü Üä²î²Î Î²Ø ¿Å³Ý³·ÇÝ Ù³Ýñ Ñáõß³Ýí»ñÝ»ñÁ ϳ٠Ïáñåáñ³- βî²ðàôØ ºÜ ÀܸвÜàôð ÊܸÆð ï³ïÇí Ñáõß³Ýí»ñÝ»ñÁ, áñáÝù ϳå ãáõÝ»Ý ÏáÝÏ- ñ»ï ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï: ê³- ÐÛáõñÁÝϳÉáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ýß³ÝÝ»ñÁ, ÇÝã- ϳÛÝ ³ÛÝ Ñ³ñóÇ ÉáõÍáõÙÁ, û ³ñ¹Ûáù Ýí»ñÁ ѳÝ- åÇëÇù »Ý ûÛÁ ϳ٠ëáõñ×Á, Çñ»ÝóÇó ù³Õ³ù³í³- ¹Çë³ÝáõÙ ¿ ³Ýí³Ý³Ï³Ý ³ñÅ»ùáí Çñ, ãå»ïù ¿ ñáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõÙ Ç ï³ñ- ÃáÕÝíÇ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Û»óáÕáõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹ ѳñóÇ µ»ñáõÃÛáõÝ Ýí»ñÇ Ï³Ù µ³ñÇùÇ, ¨ ³é³ç³ñÏíáõÙ »Ý ջϳí³ñáõÙÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ѳëï³ïáõ- ß³ï ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ûó»ÉáõÝ»ñÇ: ²ß˳- ÃÛáõÝÝ»ñÁ: ï³Ýù³ÛÇÝ ËÙµÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏí³Í ѳٻëï ׳ßÁ ÝáõÛÝå»ë ÙïÝáõÙ ¿ ³Û¹ ϳﻷáñdzÛÇ Ù»ç: 5. àðàÞ ¸ºäøºðàôØ ÜìºðÀ Î²Ø ´²ðÆøÀ βðàÔ ºÜ ÀܸàôÜìºÈ, ºÂº ¸ð²Üø 7. äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔܺðÆ Ð²Ø²ð βðàÔ ºÜ äºî²Î²Ü ä²ÞîàÜÚ²Ü êî²òºÈ ¾ Æð вðزð LÆÜºÈ ÀܸàôÜºÈ ÆðºÜò ä²ðî²Î²ÜàôÂÚàôÜܺðÀ βî²ðºÈÆê ºì ä²ÞîàÜ²Î²Ü ä²ðî²Î²ÜàôÂÚàôÜÜºðÆ ²èÜâìàôØ ¾ äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔÆ кî βä âàôܺòàÔ Ð²îàôÎ ²è²æ²ðÎܺðÀ вêî²îàôÂÚ²Ü ²Þʲî²ÜøÆÜ Î²Ø ú¶î²Î²ð äºî²Î²Ü ¶àð̲èàôÚ ºÜ Æð²Î²Ü²òÜàôØ: ²Ú¸äÆêÆ ´àÈàð ÆðºðÀ àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ Ýáñ ³ñï³¹ñ³ÝùÝ»ñÁ ßáõ- äºîø ¾ ¸²èÜ²Ü Ð²êî²îàôÂÚ²Ü Ï³ÛáõÙ µ³ó »Ý ÃáÕÝíáõ٠ѳïáõÏ ·Ý»ñáí ϳ٠¿É êºö²Î²ÜàôÂÚàôÜÀ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ·Ý»ñÝ ½·³ÉÇáñ»Ý Ýí³½»óíáõÙ »Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ: ²Û¹ Çñ³- гëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Çñ»Ýó ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ ¹ñáõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ å»ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ å»ïù ¿ å³ñ½áñáß ï»Õ»Ï³óÝ»Ý ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ѳٳñ ѳñÙ³ñ ¿ ÁݹáõÝ»É ³Û¹ ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ, »ñµ ¿ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ Ýí»ñ ϳ٠³Û¹ ϳñ·Ç »ñµ ¹ñ³Ýù Ýñ³Ýó å³ßïáÝ³Ï³Ý ¹ÇñùÇ Ñ»ï Ï³å µ³ñÇù ÁݹáõÝ»É: гëï³ïáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùÇÝ ãáõÝ»Ý: ³éÝãíáÕ Ýí»ñÇ Ï³Ù µ³ñÇùÇ ûñÇÝ³Ï ¿ ѳݹÇ- ë³Ýáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý Ã»Ù³Ûáí ·ÇñùÁ: ²Û¹- 8. вêî²îàôÂÚàôÜܺðÀ äºîø ¾ ì²ðºÜ åÇëÇ Ýí»ñÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¹³éÝ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ë- ÜìºðܺðÆ àô ´²ðÆøÜºðÆ ¶ð²Üò²Ø²îÚ²Ü Ë³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: ܳ¨ ѳëï³ïáõÃÛ³Ý (µ³Ûó áã ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ºÃ» ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ áñáßáõÙ ¿, áñ ͳ- ³é³ÝÓÇÝ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ) ѳٳñ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñ- é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ` áñáß Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ ÁÝ- Ù³ñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ÛÝ Ýí»ñÁ ϳ٠µ³ñÇùÁ ÃáÕÝ»É ¹áõÝ»ÉÇ ¿ Ýí»ñÝ»ñ ϳ٠µ³ñÇùÝ»ñ ëï³Ý³É, ѳëï³ïáõÃÛáõÝáõÙ, áñáÝù ëï³óí»É »Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ë³ÑÙ³Ý»É ë³Ñ- ½³ñ·³óÙ³Ý åɳÝÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: úñÇݳÏ, ٳݳù³Ý³ÏÝ»ñ (ÉÇÙÇïÝ»ñ)` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ- ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ µáÉáñ Çñ ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇÝ å»ë½Ç í³ñù³·ÇÍÁ ϳñ·³íáñíÇ ¨ í»ñ³ÑëÏíÇ: ³é³ç³ñÏ»É ³Ýí׳ñ ³íïáÙ»ù»Ý³ ³ÛÝ µ³ÝÇó úñÇݳÏ, å»ïù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳ å³Ñ³Ýç, Ñ»ïá, »ñµ Ýñ³Ýù Çñ ³ñï³¹ñ³ÝùÇó Ï·Ý»Ý Ñ³- ѳٳӳÛÝ áñÇ ³Ýí³Ý³Ï³Ý ³ñÅ»ùÇó µ³ñÓñ Ù³å³ï³ëË³Ý ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ: ²íïáÙ»ù»Ý³Ý ·Ýáí µáÉáñ Ýí»ñÝ»ñÁ ¨ µ³ñÇùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳÛ- ÇÝã-áñ Ù»ÏÇ Ù³ëݳíáñ ß³ÑÇÝ ãå»ïù ¿ ͳé³ÛÇ: ï³ñ³ñí»Ý ¨ ·ñ³Ýóí»Ý Ýí»ñÝ»ñÇ Ññ³å³ñ³Ï³- гëï³ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ïß³× ³Û¹ Ó»éùµ»- ÛÇÝ ·ñ³Ýó³Ù³ïÛ³ÝáõÙ` Ýí»ñÝ ëï³óáÕÇ ³ÝáõÝáí: 86 äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ
Üí»ñ ³é³ç³ñÏ³Í ³ÝÓÇ ³ÝáõÝÁ ¨ Ýñ³ ѳëï³- Ó¨»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ÁݹáõÝí»É Ýí»ñÝ»ñÇ ¨ ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³Ýí³ÝáõÙÁ µ³ñÇùÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í, Ý»ñ³éáõÙ »Ý ͳé³- ÝáõÛÝå»ë å»ïù ¿ ·ñ³éí»Ý: ܳ¨ å»ïù ¿ ·ñ³éíÇ ÛáÕÝ»ñÇ Çñ³½»ÏáõÙÁ ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ Ù³ëÇÝ, »ñµ Ýí»ñÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ÁݹáõÝí³Í áñáßáõÙÁ, ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñãáõÃÛáõÝÁ Ù»ñÅ»É ¿ ·ñ³Ýó³Ù³ïÛ³ÝÁ å»ïù ¿ ëïáñ³·ñíÇ ¨ Ãí³·ñíÇ ³Ýå³ï»Ñ Ýí»ñÝ»ñÇ áõ µ³ñÇùÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙ ¨ ͳé³ÛáÕÇ í»ñ³¹³ë å»ïÇ (ϳ٠ѳٳå³ï³ë- ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»É ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç Ëñ³- Ë³Ý ³í³· å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ) ÏáÕÙÇó: ºÃ» ËáõëÇ ³ÛÝ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇÝ, áñáÝù µ³ñáÛ³Ï³Ý ³í»ÉÇ áõß Ñ³ñó ¿ Í³·áõÙ, ³å³ ϳñ»ÉÇ ¿ ³å³- í³ñùÇ ¹ñ³Ï³Ý ûñÇÝ³Ï »Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ: óáõó»É, áñ Ýí»ñÇ ³éÝãáõÃÛ³Ùµ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÁ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ý³¨ ÙÇ ß³ñù ѳٳå³- ·áñÍ»É ¿ µ³ó ¨ ó÷³ÝóÇÏ: ï³ëË³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñ, áñáÝù ѳëï³ïáõÃÛáõÝÁ àã ¿ÃÇÏ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ³é³- ϳñáÕ ¿ ÁÝïñ»É Ýí»ñÝ»ñÇ áõ µ³ñÇùÝ»ñÇ Ñ³ñóÇ í»É ϳñ¨áñ í×éáñáß å³Ñ»ñÇó ¿ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í: гëï³ïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ý³Ù³Ï í³ñù³·ÇÍÁ: ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í` ͳé³ÛáÕÝ»ñÝ ³Ù»- ·ñ»É Çñ Ëáßáñ ¨ ѳí³Ý³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñ- ݳÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ Ï³Ý»Ý ³ÛÝ, ÇÝã ³ÝáõÙ Ý»ñÇÝ` ï»Õ»Ï³óÝ»Éáí Ýñ³Ýó ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ »Ý Çñ»Ýó ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ, ³ÛÉ áã û ÏÑ»ï¨»Ý Ý³ËÁÝïñ»ÉÇ åñ³ÏïÇÏ³Ý Ï³Û³ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñùÇ ÝáñÙ»ñÇÝ: ºÃ» ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- áñå»ë½Ç Çñ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ ã³é³ç³ñÏíÇ ó³Ý- ÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ÑÇÙݳñÏÇ Í³é³ÛáÕÝ»ñÁ ϳó³Í ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùµ ¨ áã ÙÇ Ýí»ñ: ²Û¹ Ùáï»- ¹ÇïáõÙ ¿ áñå»ë ÙÇ µ³Ý ³ëáÕÝ»ñ, ÇëÏ Ù»Ï ³ÛÉ µ³Ý óáõÙÝ áõÝÇ ³ÛÝ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ, áñ ѳÙá½áõÙ ¿ ³ÝáÕÝ»ñ, ³å³ ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ßáõïáí Ñdzëó- ѳí³Ý³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ, áñ Ýñ³Ýù ÷áõÃÛáõÝ »Ý ³åñáõÙ: Ùñó³ÏóáõÙ »Ý ѳí³ë³ñ ˳ճ¹³ßïáõÙ, ¨ áñ ѳ- Իϳí³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ûñÇ- Ù³å³ï³ëË³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ÙñóáõÛÃÝ»ñÇ Ý³Ïáí Ýå³ëï»É Çñ»Ýó ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¿ÃÇϳ- (ï»Ý¹»ñÝ»ñÇ) Ó»éùµ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ ³ÝÏáÕÙ- Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³ÝÁ: è³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï Ý³Ï³É ¿, µ³ó ¨ í»ñ³ÑëÏ»ÉÇ22:
ÐÔàôØÜºð
1 î»ë` An Ethics Framework for the state Sector, Au- ency International Source Book, Chapter 20 §Pub- gust 1999 (´³ñáÛ³·Çï³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñ lic Service Ethics, Monitoring Assets and å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ñ³Ù³ñ, û·áëïáë 1999Ã.) Integrity testing¦ (2000) http://www.transparency. State Services Commission, Wellington, New org /sourcebook/20.html; U.S. Office if Govern- Zealand: Ñttp://www.ssc.govt.nz/display/ ment Ethics: http://www.usoge.gov; J-nos Bert-k, document.asp?NavID=82&DocID=2822; How to Building Trust in Goverment: Lessons from OECD Develop an Effectiv Code of new South Wales Countries: http://www.oecd.org/dataoecd/60/43/ Independent Commission Against Corruption, 1899427.pdf; Values and Ethics Codes for the Sydney, Australia http://www.icac.nsw.gov.au/pub/ Public Service (Canada) summary_pub.cfm?ID=306 5 î»ë` Guidelines on Official Conduct of Pubic ser- 2 Æñ³óÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³éÝãáõ- vants (Australia), www.apsc.gov.au/publica- ÃÛ³Ùµ ï»ë. the Report of the UN Secretary General E/ tions96/conduct.pdf; Standards of Ethical Conduct CN.15 /2002/ 6/ Add.1. http:/www.undoc.org/unodc/ for Employees of the Executive Branch, (US) crime_cicp_commission_session_11html?print=yes ethics.od.nih.gov/LawReg/soc0999.pdf; Ethics 3 ²Û¹ ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý å³ïϳÝáõÙ îмÎ-ÇÝ, Code of Public Servants (Georgia); http:// ³ÛÉ Ùïóí»É »Ý Ñ»Ýó Ñ»ÕÇݳÏÇ ÏáÕÙÇó: www.una.org.ge/transparency/code.html; Code of Ethics for Public Officials (Hungary): hltp:// 4 î»ë` best Practice Codes of Conduct for Public www.b-mhu/kozszolgalat/etika/angol/aetika_21. Officials http://www.ti-bangladesh.org/cgi-bin/ htm. cgiwrap/Wtiban/bpovodocs.cgi; Center for Applied Ethics-Goverment, Policy and Public Sector 6 Czech Code of Conduct: http://www1.oecd.org/ Ethics Page:www. ethics.ubc.ca/resources/govt; puma/ethics/pubs/czechcode.pdf. Inter national Institute for Public Ethics: http://www. 7 Taken from Whitton, above. iipe.org; OECD/ PUMA Ethics and Corruption 8 Australian Public Sector Ethics Act: http:// Page (in particular the §Principles for managing www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/ACTS/ ethics in the public sector¦, 1998): 1994/94AC067.pdf. www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm; Office of 9 Australian Whistleblower Protection Act: http:// the Ethics Counsellor, Canada: http:// www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoecbce.nsf/vw /W/Whistlcblow A94_ 03E_030509.pdf GeneratedInterE/Home: Jeremy Pope, Transpar- äºî²Î²Ü ´²ðàÚ²Î²Ü ì²ðâ²Î²¼ØÆ Òºì²ìàðàôØÜ àô ä²Ðä²ÜàôØÀ 87
10 The Queensland Public Sector Ethics Act: www. and Civil Service Reform: Recruitment and Pro- legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT/ motion Page http://www1.worldbank.org/ PublicSecEthA94.pdf. publicsector/civilservice/recruitment.htm 11 Anti-Corruption Network for Transition Economies, 19 For an example, see the Estonia Public Service Baltic Anti-Corruption Initiative: http://www. Act: 64.49.225.236/Documents/estonia.pdf. anticoruptionnet.org/acncgi/user_side/ 20 JPope, Transparency International Source Book projects.cgi?lang=en&site_type= Chapter 1 §The Challenge of Renovation¦ (2000): graphics&come_from=projects&sea http://'www.transparency.org/sourcebook/01.html; rch=l&country_id=14, 2 Camerer, Lala, (10/2001): C.Van Rijckeghem, B. Weder, Corruption and Rate Prerequisites for Effective Anti-corruption of temptation: Do Low Wages in the Civil service Ombudsmans Offices and Anti-corruption Agencies, Cause Corruption? IMF Working Paper 1997: 10th IACC, Workshop papers, Prague, IACC, Trans- www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf; parency International (http://www1.10iacc.org/ D.Shand, S. Sohail, The Role of Civil Service download/workshops/cs06.pdf); J.Pope, Transpar- Reform in Combating Corruption, in: D. Kaufmann, ency International Source Book 2000. Confronting M. G. de Asis, P. Dininio,Improving Governance and Corruption: The Elements of a National Integrity Sys- Controlling Corruption, 2001: http:// tem, Chapter 10` Ombudsman, Berlin, Transpar- www.woldbank.org/wbi/governance/pubs/impro ency International (http://www.transparency,org/ ving.html; V. Tanzi, Corruption Around the World: sourcebook/10.html); Citizen Ombudsmen-Local Causes, Consequences, Scope and Cures, IMF government Disclosure Systems-Japan, (http:// Staff Papers Vol. 45, No. 4, December 1998. http: // transparency.org/toolkits/monitor_ombudsman- www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/ japan.html) UN Global Programme against Corrupt- pdf/tanzi.pdf; R. Di Telia, E. Schargrodsky, The Role ion, CICP, Draft Anti-Corruption Tool Kit, Version 3, of Wages and Auditing during a Crackdown on Cor- (last edited 01/2002): Institution Bulding: Ombuds- ruption in the City of Buenos Aires, www.hbs.edu/ men, Vienna, UN (http://www.undcp.org/adhoc/ dor/papers2/9900/00-047.pdf; R. Di Telia, The Hon- crime/toolkit/f2.pdf) Link to the Office of the Inspector est Reformers Guide to Fighting Corruption, HBS General of Government, Uganda (http://www.igg, paper 2001. http://www.people.hps.edu/rditella/pa- go.ug) pers/honest_reformer.pdf; W. Wane, Tax Evasion, 12 Üϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ í»ñóí³Í ¿ êïÛáõ³ñï Corruption, and the Remuneration of Heteroge- ¶ÇÉÛ³ÝÇó, ²ØÜ å»ï¹»å³ñï³Ù»Ýï: The Man- neous Inspectors http://www.worldbank.org/wbi/ agement of Ethics and Conduct in the Public ser- governance/pdf/wps2394.pdf; World Bank on civil vice, OECD, December 1995. service issues (including crosscountry data on 13 US Office of Government Ethics: http:// government and pay): http://www1.worldbank.org/ www.usoge.gov/ publicsector/civilservice/sitemap.htm; World bank on the importance of adequate pay: http://www1. 14 Office of the Ethics Counsellor (Canada): http:/ worldbank.org/publicsector/anticorrupt/ /strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/ publicsectormanagement.htm#1; (UK House of vwGeneratedInterE/Home Commons, Select Committee on International de- 15 Office of the Ethics Counsellor (Canada): http:/ velopment, 4th Report: http://www.parliament. /strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/ thestationery-office.co.uk/pa/cm200001/cmselcet/ vwGeneratedInterE/Home cmintdev/39/3907.htm; World Bank on Public Ser- 16 For a discussion, see The Ethics Package by Gre- vice Pay Policy in Anglophone Africa: http://wwwl. gory J. Levine, 2002: http://www3.telus.net/ worldbank.org/publicsector/civiliservice/ GovtEthicsLaw/EthPacPaper2002.htm#_ednl public_africa.htm 17 Job rotation is recommended as a preventive 21 Model Code of Conduct for New South Wales Pub- measure by the Transparency International lic Agencies (Australia): http://www.premiers.nsw. Source Book (2000): http://www.transparency.org/ gov.au/pubs_dload_part4/prem_circs_memos/ sourcebook/03.html; Independent Commission prem_memos/1997/m97-10.hmtl Against Corruption checklist: http://www.icac. 2 2 Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ»ÉëÇ ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ³Ý- org_hk/eng/prev_dept_22.html. Ï³Ë Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ. §Üí»ñÝ»±ñ, µ³ñÇùÝ»±ñ 18 JPope, Transparency International Source Book ϳ٠áõÕÕ³ÏÇ Ï³ß³éùÝ»±ñ: Իϳí³ñ ëϽµáõÝù- 2000, Chapter 12 §Public Service to Serve the Ý»ñ å»ï³Ï³Ý ѳïí³ÍÇ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Public¦ (2000): http://www.transparency.org/ ¨ å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ù³ñ¦, Ñttp://www.icac.nsw. sourcebook12.html: World Bank Administrative gov.au /pub/public/pub2 _37cp.pdf ¶ÈàôÊ 7 | ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ 89 ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
ä»ï³Ï³Ý ϳ٠ٳëݳíáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ܺðøÆÜ ÃÛáõÝÝ»ñÁ, µáÕáùÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ¨ ùÝݳñÏ- ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ Ù³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñáõë³ÉÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳñÇùÝ áõÝ»Ý: Üñ³Ýù, áíù»ñ ³Ýѳݷëï³ó³Í »Ý Ïá- Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ å»ï³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõ- éáõåódzÛÇ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý ÝáõÙ (ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ûáõñ³ù³Ýã- ³Û¹ ³éÝãáõÃÛ³Ùµ Çñ»Ýó Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³- Ûáõñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝáõÙ` ³ÝÏ³Ë ¹ñ³ ã³÷»- ï³ë˳ݳïáõ ջϳí³ñÝ»ñÇÝ Ñ³ëóÝ»Éáõ Ñݳñ³- ñÇó) å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ý»ñùÇÝ µáÕáùÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳ó- íáñáõÃÛáõÝ: ºÃ» ïíÛ³É ÑÇÙݳѳñóÇ ³é³ç³óÙ³Ý Ù³Ý Ñëï³Ï ë³ÑÙ³Ýí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ: г- å³ï×³é »Ý Ñ³Ý¹Çë³ó»É Çñ»Ýù` ջϳí³ñÝ»ñÁ, ×³Ë ³Û¹ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ áã ×Çßï »Ý Ñ³ëϳó- å»ïù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó íáõÙ: êáíáñ³µ³ñ ¹ñ³Ýù ݳ˳ï»ëí³Í »Ý Ýñ³Ýó ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ù³ñÙÇÝ µáÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ѳٳñ, áíù»ñ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ³·ñ·éáõÃÛáõÝ »Ý áñáß³ÏÇ Ù»Ë³ÝǽÙ, áñÇÝ íëï³ÑíáõÙ ¿ ³Û¹ ѳñóÇ Ñ³Ý¹»ë µ»ñáõÙ. Ýßí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇó Ûáõñ³- ùÝݳñÏáõÙÁ ¨ áñÁ ûÅïíáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ù³ÝãÛáõñÁ ÏñáõÙ ¿ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ µÝáõÛÃ, ¨ Ý»ñϳ- Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí: Û³óñ³Í µáÕáùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³å³óáõó»É, áñ ´áÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Ñáõë³ÉÇ Ù»Ë³Ýǽ- ¹ñ³ÝáõÙ ß³ñ³¹ñí³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ñų- ÙÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³½ÝÇí ջϳ- ݳѳí³ï »Ý: ¶áñÍÁÝóóÇ Ù»Í ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõ- í³ñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳٻٳﳵ³ñ ùÇã µ³Ý ÇÙ³- ÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ³Û¹ ϳéáõó³- Ý³É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝã ¿ ϳï³ñíáõÙ Çñ»Ýó ϳ½- ϳñ·»ñÁ å»ïù ¿ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõ- ٳϻñåáõÃÛáõÝáõÙ: ÎáéáõÙå³óí³Í ջϳí³ñÝ»ñÝ ÃÛáõÝ ÁÝÓ»é»Ý ѳÛïÝ»Éáõ Çñ»Ýó Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ áõÝ»Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝ, »Ã» ·Ç- ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó, áñáÝù ûÅïí³Í »Ý ѳٳå³ï³ë- ï»Ý, áñ Çñ»Ýù, í³Ë»Ý³Éáõ áãÇÝã ãáõÝ»Ý, áñ Çñ»Ýó Ë³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ùµ, áñáÝù Ç íÇ׳ÏÇ »Ý ³Ýóϳó- »ÝóϳݻñÁ ½ñÏí³Í »Ý ˳ËïáõÙÝ»ñÇ áõ ã³ñ³- Ý»Éáõ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ: ß³ÑáõÙ»ñÇ Ñ³Ù³ñ µáÕáù³ñÏ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõ- ÃÛáõÝÇó: Իϳí³ñÝ»ñÇ Ï³Ù ß³ñù³ÛÇÝ ³ß˳ïáÕ- Ý»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ³Ýѳٳ- ´²ò²Ð²ÚîàôØ. ÆÜâäºê ²ÞʲîàÔܺðÆÜ ²ä²ÐàìºÈ ´àÔàøÜºðÆ ÜºðβڲòØ²Ü Ó³ÛÝáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ó»éù µ»ñ»É Ðàôê²ÈÆ Î²äàôÔÆÜºðàì ϳÛáõÝ µÝáõÛà ¨ ѳݷ»óÝ»É µÝ³Ï³ÝáÝ ÙÃÝáÉáñïÇ í³ï³óÙ³Ý: ´áÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Ñáõë³ÉÇ ²ÛÝ Ï³ñ¨áñ ¹»ñÁ, áñ ϳñáÕ »Ý ϳï³ñ»É ³ß- ٻ˳ÝǽÙÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ßïÏ»É ³Û¹ ˳ïáÕÝ»ñÁ ëáõñ ëϳݹ³ÉÝ»ñÇ ¨ ³Õ»ïÝ»ñÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇó ó³Ýϳó³ÍÁ: ϳÝËÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ñ³ï³íáñ åñ³ÏïÇϳÛÇ ê³Ï³ÛÝ ß³ï »ñϳñÝ»ñáõÙ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»Ýáõ٠ϳë»óÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ, ׳ݳãáõÙ ¿ ·ï»É ØÇ³óÛ³É ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ ¹³ï³å³ñï»ÉÇ Â³·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ` ³Ýó³Í ¹³ñÇ áõÃëáõÝ³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ Ù³ëÇÝ ãѳÛïÝ»Éáõ ¹»åù»ñ: ²Û¹åÇëÇ Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ÙÇ ³ÙµáÕç ß³ñù ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ѳ- Ïáñͳݳñ³ñ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ñ»ïá: ϳѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¨ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ѳñ¨³ÝÝ»- ²Û¹ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ý Ñ»- ñÇ Ñ³Ý¹»å ÛáõñûñÇÝ³Ï §Éñï»ëáõÃÛáõݦ ¨ §Ù³ïÝÇ- ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ µ³ó³Ñ³Ûïí»ó, áñ ³ß- ãáõÃÛáõݦ` ѳٳù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å: ê³Ï³ÛÝ Ë³ïáÕÝ»ñÝ ³Û¹ íï³Ý·Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ ÇÙ³ó»É »Ý ³×áõÙ ¿ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÇ ÃÇíÁ, áñï»Õ ³Ùñ³åݹíáõÙ ¿ ¹»é¨ë ÙÇÝã ³ÛÝ å³ÑÁ, »ñµ ¹ñ³Ýù ѳݷ»óñ»É »Ý ѳϳé³Ï ϳñÍÇùÁ: ø³Õ³ù³óÇÝ ëÏëáõÙ ¿ ѳëϳ- Ýßí³Í ëáõñ ëϳݹ³ÉÝ»ñÇÝ ¨ ³Õ»ïÝ»ñÇÝ, µ³Ûó, Ý³É áñ ѳÝñáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇÝ ³í»ÉÇ ß³ï ѳٳå³- ϳ٠»ñÏÛáõÕ»É »Ý ﳷݳå ÑÝã»óÝ»É, ϳ٠¿É ³Û¹ ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ, »ñµ Ù³ñ¹ÇÏ` íï³Ý·Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ÛïÝ»É »Ý áã Ýñ³Ýó, áõÙ áñ¨¿ Éáõñç ¹³ï³å³ñï»ÉÇ »ñ¨áõÛÃÇ, ûñÇݳÏ` Ïá- ѳñÏ ¿ñ, ϳ٠¿É áã ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ å»ïù ¿ñ ¹ÇÙ»É éáõåódzÛÇ, ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ³Û¹ Ù³ëÇÝ ³Û¹åÇëÇ ¹»åù»ñáõÙ: ºÕ³Í ûñÇݳÏÝ»ñÇ Ãíáõ٠ϳ- ѳÛïÝáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ïÛ³ÝÝ»ñ: ñ»ÉÇ ¿ µ»ñ»É Ñ»ï¨Û³ÉÝ»ñÁ. »¨ »ñµ»ÙÝ Ý³¨ áñáß Å³Ù³Ý³Ï ¿ å³Ñ³Ýç- íáõ٠ѳÝñáõÃÛ³Ý Ùáï áñáß³ÏÇ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ x ºñµ 1988Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇÝ ÈáݹáÝÇó áã Ñ»éáõ ³Ù»- Ýϳïٳٵ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ÷á÷áË»Éáõ ѳٳñ, ݳͳÝñ³µ»éÝí³Í »ñϳÃáõÕ³ÛÇÝ Ï³Û³ñ³ÝáõÙ ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ÇÝã-áñ Íñ³·- ï»ÕÇ áõÝ»ó³í ·Ý³óùÇ Ëáñï³ÏáõÙ, ³Õ»ïÇ Ñ»ï¨³Ý- ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, áñáõÙ Áݹ·ÍíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ùáí ½áÑí»ó 35 Ù³ñ¹, ³Ýóϳóí³Í Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ µáÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Ñݳñ³íá- ÁÝóóùáõÙ å³ñ½í»ó, áñ í»ñ³Ï³óáõÝ Ýϳï»É ¿ ã³Ù- ñáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ, µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ Ûáõñ³- ñ³óí³Í ¿É»Ïïñ³É³ñ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ¿É ѳÝ- ù³ÝãÛáõñ ³ß˳ïáÕÇ Ï³ñáÕáõݳÏáõÃÛáõÝÁ Ñ»- ¹Çë³ó»É ¿ñ ³Õ»ïÇ å³ï׳é, ë³Ï³ÛÝ Éé»É ¿` í×é³- 層Éáõ ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñå»ë½Ç å³ßïáݳï³ñ ³Ý- ϳÝáõÃÛáõÝ ãóáõó³µ»ñ»Éáí ³Ýѳݷëï³óÝ»É Õ»Ï³- ÓÇÝù ãϳï³ñ»Ý ѳϳûñÇÝ³Ï³Ý ¨ ³Ýå³ï³ë- í³ñáõÃÛ³ÝÝ ³Û¹ù³Ý §³ÝÝ߳ݦ ³éÇÃáí: ˳ݳïáõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ1: 90 ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
x ²ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ 1991 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÉÇëÇÝ Ñ³Ï³Çñ³í³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ` ¹Ç- §å³ÛÃ»ó¦ ØÇç³½·³ÛÇÝ í³ñϳÛÇÝ ¨ ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ù»Éáí áñ¨¿ ³ñï³ùÇÝ Ù³ñÙÝÇ, ûñÇݳÏ, ϳñ·³íáñÇã µ³ÝÏÁ, ³Ýóϳóí³Í Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ù³ñÙÇÝ å³ñ½í»ó, áñ ³ß˳ï³ÝùÇ µéÝ³Ï³É³Ï³Ý å³Û- x Իϳí³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ï³Çñ³í³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ Ù³- Ù³ÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ³Û¹ µ³ÝÏÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÁ µ³ó³Ñ³Ûï»É ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ³ÝÓݳϳ½ÙÁ å³ñ½³å»ë Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãÇ áõ- Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñáõÙ Ý»ó»É Ùï³·áõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»É µ³ÝÏÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µÝáõÛÃÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: ²Û¹ ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ³Ûë x ²ÛÝ å³ï׳éÝ»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ, áñáÝó ϳ٠³ÛÝ ã³÷áí ³Ýµ³í³ñ³ñ ¿: ´³ó³éáõÃÛ³Ùµ ѻ勉Ýùáí 1987Ã. Ù³ñïÇÝ µ»É·Ç³Ï³Ý ¼»»µñÛáõ·» ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ, »ñµ ³ß˳ï³í³ÛñáõÙ µ³ñ»ÏñÃáõ- ù³Õ³ùáõÙ çñ³ëáõÛ½ »Õ³í §Ð»ñ³É¹ ûý üñÇ ¾Ýï»ñå- ÃÛáõÝÁ ÏñáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ µÝáõÛÃ, áñÁ Ñݳñ³íáñáõ- ñ³Û½¦ ɳëï³Ý³íÁ, óáõÛó ïí»ó, áñ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõÙ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ ³ñï³Ñ³Ûï»É ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ, Ýí³½³·áõÛÝÁ, Çñ»Ýó ϳñÍÇùÁ` ãí³Ë»Ý³Éáí ѻ勉ÝùÝ»ñÇó, í»- ÑÇÝ· ¹»åùáõ٠ݳ˳½·áõß³óñ»É »Ý, áñ ɳëï³Ý³- ñÁ Ýßí³Í ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ϳñáÕ í»ñÁ Íáí »Ý ¹áõñë »Ï»É µ³ó óéáõϳÛÇÝ çñ³ñ·»É³Ï- ¿ ¹Çïí»É áñå»ë ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ѻ勉ÝùÝ»ñ áõ- Ý»ñáí, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ùï³Ñá·áõ- Ý»óáÕ ÁÝïñáõÃÛáõÝ` ϳ٠·áñͳïáõÇ ¨ ³ß˳ïá- ÃÛáõÝÁ ³Û¹å»ë ¿É áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ãÇ ³ñųݳó»É: ÕÇ, ϳ٠¿É ɳÛÝ Ñ³ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: x 1996 Ãí³Ï³ÝÇÝ Æñ³ùáõÙ ³Ýóϳóí³Í` ëå³é³- ´³Ëí»Éáí ÁÝïñáõÃÛ³Ý ÝÙ³Ý ³ÝѳñÙ³ñ ½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ»éݳ÷á˳¹ñáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï³ùÝ- ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï, ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ ·»ñ³¹³- ÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ å³ñ½í»É ¿, áñ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»- ëáõÙ »Ý ³ãù ÷³Ï»É Çñ»Ýó ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ï³Ù Õ»- ñÇó Ù»ÏÝ ²Ý·ÉdzÛÇ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõ- ϳí³ñáõÃÛ³Ý Ï³ëϳͳѳñáõÛó í³ñù³·ÍÇ Ñ³Ý- ÃÛáõÝ ¿ áõÕ³ñÏ»É Ý³Ù³Ï ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ Æñ³ù é³½- ¹»å ¨ Éé»É: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³é³ÓÇÝ í»ñóñ³Í Ù³ñ- Ù³Ï³Ý Ñ³Ý¹»ñÓ³Ýù ³é³ù»Éáõ ݳ˳å³ïñ³ëï³- ¹áõ ѳٳñ ¹³ ³Ù»Ý³³Ýíï³Ý· ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ ¿: Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ »Ý ï³ÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ݳٳ- ê³Ï³ÛÝ ³Û¹åÇëÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ éÇëÏ»- ÏÇÝ áã áù ãÇ ³ñÓ³·³Ýù»É: ñÁ ã»Ý ϳÝËíáõÙ, íï³Ý·Ý»ñÁ ã»Ý í»ñ³ÝáõÙ ¨ Ïá- éáõåóÇ³Ý ãÇ Ï³ë»óíáõÙ: ä³ï³ë˳ݳïáõ ·áñ- ²Û¹ ëϳݹ³ÉÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇó ϳñ»ÉÇ Í³ïáõÝ ½ñÏíáõÙ ¿ Çñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÁ ¿ñ Ëáõë³÷»É: гí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å³ßïå³Ý»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó, ÇëÏ Ýñ³ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝáõ٠ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý å³ñï³- ³ÝËëï³µ³ñá Ùñó³ÏÇóÁ ϳ٠ջϳí³ñÁ ϳñáÕ ¿ ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýµ³ñ»ËÕ×áñ»Ý ϳï³ñÙ³Ý ëÏë»É ·áñÍ»É` »ÉÝ»Éáí ³ÛÝ »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÇó, áñ Ýß³ÝÝ»ñÝ ³é³çÇÝÁ ÝϳïáõÙ »Ý ³ÛÝ Ù³ñ¹ÇÏ, áí- ³Ù»Ý ÇÝã ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿: ù»ñ ³Û¹ï»Õ ³ß˳ïáõÙ »Ý: ê³Ï³ÛÝ Ñ³×³Ë ³ß- ˳ï³í³ÛñáõÙ í³ñùÇ ·»ñ³Ï³ÛáÕ ÏáõÉïáõñ³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï ¿ å³ÑáõÙ Çñ»Ýó ÏáÕÙÇó Ýϳïí³Í` ´àÔàøÜºðÆ ÜºðβڲòØ²Ü ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÆ îºê²ÎܺðÀ í³ñùÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ÝáñÙ»ñÇ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ÛïÝ»Éáõó: ²ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¨ å»ïù ¿ ³é³çÇÝÁ §³Ñ³½³Ý·»Ý¦ ¨ ѳݹ»ë ·³Ý úñ»ÝùÁ å»ïù ¿ ݳ˳ï»ëÇ ÇÝëïÇïáõïÝ»- áñå»ë ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñ: ê³Ï³ÛÝ, ïíÛ³É å³ñ³- ñÇ Ýí³½³·áõÛÝÁ »ñÏáõ ï»ë³Ï, áñáÝó ÙÇçáóáí ¹Ç- ·³ÛáõÙ Ñ³×³Ë Ýñ³Ýó ãÇ ÉùáõÙ ³ÛÝ ½·³óáõÙÁ, áñ ٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÁ` ѳϳÇñ³í³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ »Ã» Çñ»Ýù ³Ñ³½³Ý·»Ý, ³å³ ϳñáÕ »Ý ½·³ÉÇ Ïá- ³éÝãáõÃÛ³Ùµ Çñ»Ýó ϳëϳÍÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ï³ñáÕ »Ý ñáõëïÝ»ñ áõݻݳÉ: ÜÙ³Ý ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÁ ϳ- ѳÛïÝ»É Ï³Ù Ý»ñϳ۳óÝ»É í»ñçÇÝÇë ³å³óáõÛó- ñáÕ »Ý ÏáñóÝ»É ³ß˳ï³ÝùÁ ¨ ѳٳß˳ï³ÏÇó Ý»ñ: Üßí³Í ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ³é³çÇÝ ï»ë³ÏáõÙ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ2: ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ¹³ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ å»ïù ¿ ÁÝ·ñÏ»É ïíÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ßñç³- ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ, áñáÝó ѳÛï- ݳÏÝ»ñáõÙ ³é³ÓÇÝ Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ ÙdzíáñÝ»- ÝÇ ¿ ¹³éÝáõÙ Çñ»Ýó ջϳí³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ï³Çñ³í³- ñÁ` ÇÝãåÇëÇù »Ý ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í»ñ³Ñë- Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ: ÏÇãÝ»ñÁ, ջϳí³ñÝ»ñÁ ϳ٠ݻñùÇÝ (ϳ٠³ñï³- ²Û¹ ³ß˳ïáÕÝ»ñÝ áõÝ»Ý ÁÝïñáõÃÛ³Ý ãáñë ùÇÝ) ÑëÏÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ, áñáÝù ëï»ÕÍí³Í »Ý ѳ- ï³ñµ»ñ³Ï. ïáõÏ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë½Ç ½ñ³Õí»Ý ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí: ºÃ» x Èé»É ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÁ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕ ¿, Ýñ³Ý x ²ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ ³ñï³Ñ³Ûï»É ջϳí³ñáõÃÛ³Ý å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»éíÇ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ѳϳÇñ³í³Ï³ ¨ í³ñù³·ÍÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ` ÃÛáõÝÁ ѳëóÝ»É ³ÛÝåÇëÇ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÇ, ÇÝãåÇ- áñ¨¿ Ý»ñùÇÝ ÁÝóó³Ï³ñ·Ç ÙÇçáóáí ëÇù »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ, ÏáéáõåódzÛÇ x ²ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ ³ñï³Ñ³Ûï»É ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳ٠áñ¨¿ ·É˳- íáñ ѳßí»ùÝÝÇã: ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 91
¸Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõ- Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ¿ÉëÇ Ý³Ñ³Ý·Ç` Îá- ÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ¹ÇÙ»Éáõ ݳ¨ »ñÏñáñ¹ ÇÝëïÇïáõ- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³ÝÏ³Ë Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ ïÇÝ, »Ã» ³Û¹ ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó í»ñáÝß- ѳݷ»ó ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³ÝÁ, áñ §¸Çٳϳ½»ñ- Û³É ³é³çÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÇÝ Ý»ñϳÛóí³Í ï»- ÍáÕÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ñ¹ÛáõÝù- ³å³ÑáíÙ³ÝÁ Ýå³ëï»Éáõ ѳٳñ. Ý»ñ ã»Ý ïí»É, ¨, Ù³ëݳíáñ³å»ë, »Ã» ³ÝÓÁ ϳ٠ѳëï³ïáõÃÛáõÝÁ, áñÇÝ Ñ³Õáñ¹í»É ¿ ³Û¹ ï»Õ»- x Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝáõÙ å»ïù ¿ Çñáù ϳïíáõÃÛáõÝÁ. ·áñÍݳϳÝáñ»Ý ¹ñë¨áñíÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³- ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¨ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý x àñáßáõÙ ¿ ϳ۳óñ»É Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ ã³ÝóϳóÝ»É Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ, áíù»ñ ³ÛÝ ·³Õïݳ½»ñÍáõÙ »Ý: x ÐÇÙݳíáñí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ x γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ ëï»ÕÍíÇ ¨ ɳÛÝá- ³í³ñïÇÝ ãÇ Ñ³ëóñ»É ñ»Ý Ù³ëë³Û³Ï³Ý³óíÇ Ñ³Ï³Çñ³í³Ï³Ý í³ñù³·- x âÝ³Û³Í Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ¹ñ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇÝ ÍÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý Ý»ñùÇÝ áñ¨¿ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ ãÇ Ó»éݳñÏ»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ·Á: x àñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÁÝóóùáõÙ ãÇ Ñ³ÛïÝ»É ¹ÇÙ³- ϳ½»ñÍáÕÇÝ` Ýñ³ ÏáÕÙÇó µ³ó³Ñ³Ûïí³Í ï»Õ»- ²ß˳ïáÕÁ, áñÝ ½·áõÙ ¿, áñ å»ïù ¿ ÇÝã-áñ ϳïíáõÃÛ³Ýñ áñ¨¿ ѳϳ½¹»óáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: µ³Ý Ó»éݳñÏ»É, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ÝáõÛÝ ³ÏïÇíáõÃÛ³Ùµ ³Û¹ ѳñóÁ ϵ³ñÓñ³óÝÇ` ÇÝã- ¸Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇÝ Ý³¨ å»ïù ¿ Ñݳñ³íá- å»ë Çñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë, ñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»é»É áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ¹ÇÙ»Éáõ Ýßí³Í »ñÏ- ³ÛÝå»ë ¿É ¹ñ³ Ý»ñëáõÙ: ºñµ µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý ñáñ¹ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñ, »Ã» ³Û¹ ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»- Ñëï³Ï óáõóáõÙÝ»ñÁ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ï»Õ»Ï³ïíáõ- ñÁ. ÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ûñÇݳÏÝ»ñÇó áñÁ å»ïù ¿ ѳٳñ»É å³ïß³×, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÇÝãåÇëÇ x ÐÇÙù»ñ áõÝ»Ý »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ Ï»ÝóñÏí»Ý Ñ»ï³åÝ- ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ ³Û¹ ûñÇݳÏÝ»ñÁ ѳ- ¹áõÙÝ»ñÇ, »Ã» ³Û¹ ѳñóÁ µ³ñÓñ³óÝ»Ý Çñ»Ýó ϳ½- Ù³ñ»É ³Û¹åÇëÇù, ³å³ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ï»Õ»Ï³ï- ٳϻñåáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõ٠ϳ٠»Ã» ¹ÇÙ»Ý Ï³ñ·³íá- íáõÃÛáõÝÁ ÏáÕÙݳÏÇ Ù³ñÙÝÇÝ Ñ³ÛïÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ ñáÕ ³ñï³ùÇÝ Ù³ñÙÇÝ: áñáßáõ٠ϳ۳óñ³Í ³ß˳ïáÕÝ ³í»ÉÇ ßáõï ϹÇÙÇ x ÐÇÙù»ñ áõÝ»Ý »ñÏÛáõÕ»Éáõ, áñ ³é³çÇÝ ÇÝëïÇïáõïÝ»- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇÝ: ñáõÙ ÏÏáÍÏ»Ý Ë³ËïáÕÝ»ñÇ Ñ³Ï³Çñ³í³Ï³Ý í³ñ- ÀÝïñáõÃÛ³Ý ³Û¹ ï³ñµ»ñ³ÏÁ ëáíáñ³µ³ñ ù³·ÇÍÁ: ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ͳÛñ³Ñ»Õ ¹»åùáõÙ ¨, ³Ýßáõßï, ãÇ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ³ÛÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ, áñÇÝ ³ß˳ïáÕÁ ²Û¹ »ñÏñáñ¹ ËÙµ»ñÇ ÃíáõÙ »Ý ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙ- ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë: êáíáñ³µ³ñ ½³Ý·- ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ, ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ϳ٠í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñáõÙ ï»Õ»Ï³ï- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳- íáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³ÝÁ ѳÏí³Í »Ý ·ñ·éí³Í íÇ- óáõóÇãÝ»ñÁ: öáñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ §¸Çٳϳ- ׳ÏáõÙ ·ïÝíáÕ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ý»ñ- ½»ñÍáÕÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ, áñÁ ѳϳÇñ³í³- ϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ ϳ٠Ýñ³Ýù, áíù»ñ Çñáù ½·áõÙ Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ ¹»åù»ñÁ Ù»ñϳóÝáÕ ³ß˳ïáÕ- »Ý, áñ ãϳ ³ÛÉ »Éù ѳëÝ»Éáõ Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ïíÛ³É Ý»ñÇÝ Çñ³í³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõ٠ѳñóÁ ùÝݳñÏíÇ ³ÛÝåÇëÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, »ñµ ¿ ݳ˳ï»ëáõÙ, Ù³ñ¹Ï³Ýó ÇÝùÝÇÝ ãÇ ÙÕÇ ¹³éÝ³É ¹ñ³ ѳٳñ ѳñÏ ãÇ ÉÇÝÇ Ñ³ñí³ÍÇ ï³Ï ¹Ý»É ë»- ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñ: Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ¿ÉëÇ Ý³- ÷³Ï³Ý ϳñÇ»ñ³Ý: ѳݷáõÙ (²íëïñ³Édz) 1992 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÁݹáõÝ- ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñáõÙ í³Í` §¸Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ ¹³ßݳÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¹»åù»ñÁ ûñ»Ýùáí ïñ³Ù³¹ñí³Í å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõ- ·ñ»Ã» Ùßï³å»ë ѳñáõóáõÙ »Ý ßáß³÷í³Í ϳ½Ù³- ݳí»ïáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ å³ñ½»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Ï»ñåáõÃÛ³Ý å³ï³ëË³Ý Ñ³Ï³½¹»óáõÃÛáõÝ: ºÃ» å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ßñç³ÝáõÙ ³Ýóϳóí³Í å³ï³ë˳ݳïáõ ³ÝÓÇÝù å³ïÏ»ñ³óáõÙ ãáõÝ»Ý Ñ³ñóáõÙÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ïí»É, áñ ѳñóÙ³Ý »ÝóñÏ- ïíÛ³É Ñ³ñóÇ Ù³ëÇÝ, Ýñ³Ýó µÝ³½¹³ÍÇÝ Ñ³Ï³½- í³ÍÝ»ñÇ 85 ïáÏáëÁ ѳÙá½í³Í ãÇ »Õ»É Çñ»Ýó ·áñ- ¹»óáõÃÛáõÝÁ ÏÉÇÝÇ ¹ñ³ ·áÛáõÃÛ³Ý ÅËïáõÙÁ: ºí »Ã» ͳïáõÝ»ñÇ` Çñ»Ýó å³ßïå³Ý»Éáõ á°ã å³ïñ³ë- Ýñ³Ýó ³ëíáõÙ ¿, áñ Ï³Ý ³é³ç³¹ñí³Í Ù»Õ³¹- ï³Ï³ÙáõÃÛ³Ý, á°ã ó³ÝÏáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ, »Ã» ñ³ÝùÁ ѳëï³ïáÕ ³å³óáõÛóÝ»ñ, Ýßí³Í ³ÝÓÇÝù Ýñ³Ýù ÉáõÛë ë÷é»Ý ÏáéáõåódzÛÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»- ѳÏí³Í ÏÉÇÝ»Ý ÇٳݳÉáõ ³ÛÝ ¹ÇñùáñáßáõÙÁ, áñÁ ñÇ Ï³Ù ³ÛÉ Ñ³ñó»ñÇ íñ³: гñóí³ÍÝ»ñÇ ÑÇëáõÝ É³í³·áõÛÝë ³ñï³Ñ³Ûïí³Í ¿ §ëå³Ýǰñ ëáõñѳÝ- ïáÏáëÁ ѳÛï³ñ³ñ»É ¿, áñ ѳϳ¹³ñÓ ÙÇçáóÝ»ñÇ ¹³ÏÇݦ ϳñ·³Ëáëáí: úñÇݳÏ, ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÁ ³éç¨ í³ËÝ Çñ»Ýó Ϲñ¹»ñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³- Ñ³×³Ë Ï»ÝóñÏÇ µ³é³óÇ íÇñ³íáñ³ÝùÝ»ñÇ ¨ ó³Ñ³ÛïáõÙÇó Ññ³Å³ñí»ÉáõÝ: Ýñ³ Ù³ëÇÝ Ïï³ñ³Í»Ý ã³ñ³Ï³Ù Ñ»ñÛáõñ³ÝùÝ»ñ, 92 ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
ϳ٠¿É Ýñ³Ý ϵÝáõó·ñ»Ý áñå»ë ³Ýѳí³ë³ñ³Ï- ñ³éÛ³É ³Ý÷áõÃáõÃÛáõÝÁ, å³ñï³íáñ³·ñÇ ¨ í³ñ- ßÇé ¨ ÑÇß³ã³ñ Ù³ñ¹, áñÇÝ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ íëï³Ñ»É, ã³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ Ë³ËïáõÙÝ»ñÁ), ¹³ï³í³ñáõ- ù³Ý½Ç ݳ »ñµ»ù ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ ãÇ ³ëáõÙ: ÃÛ³Ý ë˳ÉÝ»ñáí, ³éáÕçáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ íï³Ý·áí, ÜÙ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ùÇã »Ý Ýå³ëïáõÙ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ùµ ϳ٠ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñáí ¨ ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ѳë³ñ³Ïáõ- ³Û¹ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇó ó³Ýϳó³Íáí ³ÝÏ»ÕÍ ÃÛ³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ Ýí³×»ÉáõÝ: ÜáõÛÝ Ï»ñå. ³ÛÝ Ùï³Ñá·í³ÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ÑÇÙݳѳñó»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ǵñ¨ û Ù»ñϳ- Ýϳïٳٵ: ²Û¹ ûñ»ÝùÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ³ÙµáÕç Ù³ë- å³ñ³Ýáó ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßáõñç ÉéáõÃÛ³Ý Ý³íáñ ë»ÏïáñÇ Ýϳïٳٵ, ³ÙµáÕç å»ï³Ï³Ý å³ï »Ý ϳéáõóáõÙ ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç ѳçá- ë»ÏïáñÇ Ýϳïٳٵ ¨ ³ÙµáÕç µ³ñ»·áñÍ³Ï³Ý ÕáõÃÛ³Ùµ ¹ÇÙ³Ï³Û»Ý ¹ñ³Ýó, ÝáõÛÝå»ë ãÇ Ñ³çáÕ- ë»ÏïáñÇ Ýϳïٳٵ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ íáõ٠ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ ѳÙá½»É, áñ Çñ»Ýù ϳå³É³éáõÝ»ñÇ, åñ³ÏïÇϳÝïÝ»ñÇ ¨ ëï³Åáñ- ×Çßï »Ý: ÈéáõÃÛáõÝÝ ÁÝϳÉíáõÙ ¿ áñå»ë Ù»ÕùÇ ÁÝ- Ý»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó íñ³, áñáÝù ѳ- ¹áõÝáõÙ: ïáõÏ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ »Ý ³ÝóÝáõÙ, ÙÇçÝáñ¹ ºÃ» Ñݳñ³íáñ ¿ ³å³Ñáí»É ³Ýíï³Ý· ¨ ÁÝ- ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳ- ¹áõÝ»ÉÇ ÙÇçáóÝ»ñ, áñáÝù ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ Ñݳñ³- ϳ½ÙÇ, ïݳÛݳ·áñÍÝ»ñÇ ¨ ²éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý íáñáõÃÛáõÝ Ïï³Ý ·áñͳïáõÝ»ñÇ Ñ»ï Ëáë³Ïóáõ- å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý (²äú) Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÃÛáõÝ í³ñ»É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝãÝ ¿ Çñ»Ýó ³Ýѳݷë- Ù³ëݳ·»ïÇ íñ³: Ü»ñϳÛáõÙë ÐÞî´ú-Ý ãÇ ï³- ï³óÝáõÙ, ѳí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ ѳϳ¹³ñÓ ·áñÍá- ñ³ÍíáõÙ áã í³ñÓáõ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ íñ³ (µ³ó³éáõ- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ϲ³¹³ñ»óí»Ý: ´³óÇ ³Û¹, Ù»Í ¿ ݳ¨ ÃÛ³Ùµ ²äÌ-áõÙ ³ß˳ïáÕ ³ÛëûñÇÝ³Ï ³ÝÓ³Ýó), ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñ ³ÛÝï»Õ, áñ- ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ß˳ï³ÝùÝ ³ÝѳïáõÛó ϳï³ñáÕ ï»Õ Çñáù ϳï³ñíáõÙ »Ý ѳϳÇñ³í³Ï³Ý ·áñÍá- ³ÝÓ³Ýó, Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³å³ ¹ñ³Ýù ϵ³ó³Ñ³Ûïí»Ý ¨ Ïϳ- ˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ, ó³Ù³ù³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ëå³Ý»ñÇ ¨ ë»óí»Ý í³Õ ÷áõÉáõÙ` ïíÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý áëïÇϳÝÝ»ñÇ íñ³4: ѳٳñ Ýí³½³·áõÛÝ ç³Ýù»ñáí: àñáß Ï³½Ù³Ï»ñ- ²é³í»É É˳ñÅ»ùÁ,ÇÝãå»ë ݳ¨ ³é³Ýó áñ¨¿ åáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ»Ýó ³ñï³ùÇÝ Ñ³ßí»ùÝÝÇãÝ»ñÇÝ Ó·Ó·Ù³Ý ³é³í»É Ù³ïã»ÉÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ³é³ç³¹ñ³Ýù »Ý ï³ÉÇë ³ÝóϳóÝ»É ³Û¹ ϳ½Ù³- ÐÞî´À-Ç ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ïñ³Ù³¹ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ µáÕáùÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý Ï³- ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ß˳ïáÕÁ Ùï³Ñá- åáõÕÇÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý í»ñëïáõ·áõÙ: ·áõÃÛáõÝ ¿ ³ñï³Ñ³ÛïáõÙ áñ¨¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- ÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùáõÙ ³éϳ ˳ËïáõÙÝ»ñÇ ³éϳ- ÛáõÃÛ³Ý Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ϳ٠ó³Ýϳó³Í ÑÇÙ- ¸ÆØ²Î²¼ºðÌàÔÜºðÆ Ø²êÆÜ úðºÜøÜºðÀ ݳËݹñÇ í»ñ³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ÏñáÕ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÇ ¸Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ç³Ýù»ñÇ Ëñ³ËáõëÙ³Ý ³éÝãáõÃÛ³Ùµ: Üßí³Í ³ß˳ïáÕÇÝ å³ßïå³Ýáõ- ó³Ýϳó³Í ÷áñÓ å»ïù ¿ áõÕ»ÏóíÇ »Ýóѳßí»ï- ÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ѳٳñ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ Ï³Ý íáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ùµ: µ³í³Ï³ÝÇÝ ÑÇÙݳíáñí³Í ¨ Çñ³Ï³Ý ϳëϳÍ- ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ ·áñÍáÕ` §Æ Ý»ñ: ²Û¹ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ÑÇÙݳíá- ß³Ñ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³- ñáõÙÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ³ÛÝ ³ÝÓÇÝùÝ, áí- ѳÛïÙ³Ý Ù³ëÇݦ (ÐÞî´ú) ûñ»ÝùÁ Ýå³ï³Ï ¿ Ñ»- ù»ñ å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý ïíÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñåáõ- ï³åݹáõÙ ³ç³Ïó»É ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ³é³í»É µ³ñ»Ýå³ëï Ñݳñ³íáñáõ- »Ýóѳßí»ïíáõÃÛ³ÝÁ ¨ ³éáÕç ջϳí³ñÙ³ÝÁ` ÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ϳë- Ýñ³Ýó ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ ³ÛÝ Ñ³ñóáõ٠ѳÙá½»Éáõ ϳͳѳñáõÛó ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ ¨ ÙÇçáóáí, áñ Çñ»Ýó ѳٳñ ÇÝãå»ë ³Ýíï³Ý· ¿, í»ñçÇÝÝ»ñÇë ßïÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ5: ´³óÇ ³Û¹, ÝÙ³Ý ³ÛÝå»ë ¿É ÁݹáõÝ»ÉÇ ¿, µ³ñÓñ³óÝ»É Ñ³ñó»ñ` ϳå- Ùáï»óáõÙÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý »Ýóϳ- í³Í ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠ϳ½Ù³- ÛáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÇ Ñ³ëï³ïÙ³ÝÁ ¨ ³é³í»É ³ñ¹- Ï»ñåáõÃÛáõÝáõÙ í³ñù³·ÍÇ Ñ³Ýñ³×³Ý³ã ÝáñÙ»ñÇ Ûáõݳí»ï ÏÇñ³éÙ³ÝÁ: ºÃ» ѻﳷ³ÛáõÙ å³ñ½- ˳ËïáõÙÝ»ñÇ ³éáõÙáí Çñ»Ýó ³ÝÏ»ÕÍ ³Ýѳݷë- íáõÙ ¿, áñ ³Û¹ Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳíáñ ¿, ³å³ ïáõÃÛ³Ý Ñ»ï: Üßí³Í ûñ»ÝùáõÙ ¹³ ³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ ³Û¹ ûñ»ÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ` ³ß˳ï³ÝùÇó ³½³ïÙ³Ý Ï³Ù Ù³ñ¹Ï³Ýó å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»É Ñ»ï³åݹáõÙÝ»ñÇó Édzϳï³ñ ¨ ³Ýѳå³Õ Çñ»Ýó ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, »ñµ ϳñ»ÉÇ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÙÇçáóáí, áñáÝù »Ý ³Ïݳéáõ ³å³óáõó»É, áñ ³Û¹ ³ÝÓÇù Çñáù ÇÙ³ó»É Çñ»Ýó Ùï³Ñá·áÕ Ñ³ñó»ñÁ µ³ñÓñ³óíáõÙ »Ý` ·á- »Ý Ýßí³Í ¹³ï³å³ñï»ÉÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³- ÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë- ï³ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ï³Ù Ýϳï»É »Ý ¹ñ³Ýù: ˳Ý3: ê³Ï³ÛÝ ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý í»ñáÝß- ÐÞî´ú-Ý ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»- Û³É ûñ»ÝùáõÙ ß³ñ³¹ñí³Ù »Ý ݳ¨ ѳݷ³Ù³Ýù- ñáí, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñáí (Ý»- Ý»ñ, áñáÝó å³ñ³·³ÛáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ï³Ï ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 93
ϳñáÕ »Ý ÁÝÏÝ»É Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»- ï³ùÁÝÝáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí å³Ñ³Ýç»É å³ï׳éí³Í ñÇó ¹áõñë µ³ó³Ñ³Ûïí³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: íݳëÇ Ñ³ïáõóáõÙ: ÐÇßÛ³É ûñ»ÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ²íëïñ³ÉdzÛáõ٠ѳٳÝÙ³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ áñáß Ï³ñ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ` ÝÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ÇÝãå»ë ¹³ßݳÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ݳ- ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ·áñÍáõÙ áñá- ѳݷݻñÇ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí6: ß³ÏÇ ¹»ñ ¿ í»ñ³å³ÑáõÙ: ´³ó³Ñ³Ûïí³Í ï»Õ»- ϳïíáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ïíáõÙ »Ý Ýßí³Í Ù³ñÙÇÝÝ»- ñÇó ó³Ýϳó³ÍÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÇó ÙÇÝ㨠³ÛÝ ÎºÔÌ Ð²Úî²ð²ðàôÂÚàôÜܺðÀ å³ÑÁ, ù³ÝÇ ¹»é ïíÛ³É ³ß˳ïáÕÁ ÑÇÙݳíáñ Ï»ñåáí ѳí³ïáõÙ ¿ ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ²é³ÝÓÇÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó Çñ³íáõÝùÁ ¨ í³ñÏÁ »Ý- ×ßÙ³ñï³óÇáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹ñ³ÝáõÙ å³ñáõݳÏíáÕ ã³- óϳ »Ý ³ÝÉáõñç, ïÑ³× ¨ ã³ñ³ÙÇï ѳÛï³ñ³- å³óáõóí³Í åݹáõÙÝ»ñÇÝ: ¶áñÍݳϳÝáõÙ ³ß˳- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý: ÆÝùÝ³Ï³É³Ï³Ý ïáÕÁ å»ïù ¿ áõݻݳ áñáß Í³Ýñ³ÏßÇé ³å³óáõÛó- å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³ÛÝåÇëÇ ³Ñ³íáñ »ñ¨áõÛÃÇ ³é- Ý»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ Ïï³Ý ³Ïݳéáõ óáõÛó ï³É, û ϳÛáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãåÇëÇÝ §Çñ³½»ÏÇãÝ»ñÝ »Ý¦, Áݹ·- ïíÛ³É ¹»åùáõÙ ÇÝãÇ íñ³ ¿ ÑÇÙÝí³Í ˳ËïáõÙÝ»- ÍáõÙ ¿ ³Û¹ íï³Ý·Á: àõëïÇ ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ Çñ ѳÙá½í³ÍáõÃÛáõÝÁ` Ù³ëÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç å»ïù ¿ Ý»ñ³é»É »Ã» ³Ý·³Ù ѻﳷ³ÛáõÙ Ïå³ñ½íÇ, áñ ³Û¹ ѳ- Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ` Ï»ÕÍ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí Ùá½í³ÍáõÃÛáõÝÁ ëË³É ¿ñ: å³ï׳éí³Í íݳëÇ Ñ³ïáõóÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ÆÝã í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³é³í»É سëݳíáñ³å»ë, ûñ»ÝùáõÙ å»ïù ¿ å³ñáõ- ɳÛÝ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¹»åù»ñÇÝ` ¹ñ³Ýó Ù»ç ݳÏí»Ý í³ñÏÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý Ýí³½³·áõÛÝ ÙÇ- ÙïÝáõÙ »Ý áëïÇϳÝáõÃÛ³ÝÁ, ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ çáóÝ»ñ, áñÇÝ íÝ³ë ¿ å³ï׳éí»É: ÜÙ³Ý ÙÇçáóÝ»- Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇÝ Ï³Ù ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý- ñÁ, ³Û¹ ³Ù»ÝÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, ϳñáÕ »Ý Çñ»ÝóáõÙ ¹³ÙÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ, ³å³ Ý»ñ³é»É Ý»ñáÕáõÃÛáõÝ Ñ³Ûó»Éáõ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ ¨ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝù ³ÝÓÝ³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ ßïÏáõÙÁ: êáíáñ³µ³ñ ùñ»³- ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ ³ß˳ïáÕÁ å»ïù ¿ ѳٳå³- Ï³Ý ûñ»Ýë·ñù»ñÝ Çñáù å³ñáõݳÏáõÙ »Ý ¹ñáõÛÃ- ï³ë˳ÝÇ ÙÇ ß³ñù ëïáõ·áÕ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ: Ý»ñ, áñáÝóáõ٠ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ å³ïÇÅ ³ÛÝ ³Ý- ²ß˳ïáÕÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ѳ- Ó³Ýó, áíù»ñ ·Çï³Ïó³µ³ñ ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë Ù³ñ ݳ å»ïù ¿ µ³ñÓñ³óÝÇ Çñ»Ý ³Ýѳݷëï³ó- Ï»ÕÍ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ä»ïù ¿ å³ñ½áñáß ÝáÕ Ñ³ñóÁ` ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ¹ÇÙ»Éáí Çñ ·áñ- ¨ Ñëï³Ïáñ»Ý ·áñͳïáõÝ»ñÇ ·Çï³ÏóáõÃÛ³ÝÁ ͳïáõÇÝ Ï³Ù Ï³ñ·³íáñÇã Ù³ñÙÝÇ å³ï³ë˳- ѳëóÝ»É, áñ ³Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÏÇñ³éí»É ݳïáõ ³ß˳ïáÕÇÝ: ²Û¹ ϳÝáÝÇó µ³ó³éáõÃÛáõÝ- ݳ¨ Çñ»Ýó Ýϳïٳٵ, »Ã» Ýñ³Ýó ãѳëï³ïí³Í Ý»ñ ϳñáÕ »Ý ³ñí»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³ß- ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏñáõÙ »Ý ³Ýå³ñÏ»ßï ˳ïáÕÁ ÑÇÙݳíáñí³Í »ñÏÛáõÕáõÙ ¿ Ñ»ï³åݹáõ- µÝáõÛÃ: ÙÇó, »Ã» ϳ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, áñ ïíÛ³É Ñ³ñóÁ ÏÏáÍÏ»Ý ¨ ÁݹëÙÇÝ ãϳ ÝÙ³Ý ¹»åùáí ½µ³ÕíáÕ §ÂºÄ кè²Êà겶̺ð¦ ÏáÝÏñ»ï ϳñ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝ, ϳ٠»Ã» ³Û¹ ѳñ- óÁ ѳٳñíáõÙ ¿ µ³ó³éÇÏ Éáõñç: ºñµ ã»Ë³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ý»ñùÇÝ ·áñ- úñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ, áñÇ Ù³ëÇÝ ËáëíáõÙ ¿, ãÇ Í»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ µ³ó»ó, ÏáéáõåódzÛÇ å³ßïå³ÝáõÙ ³Ý¹áññÁ ˳ËïáÕÝ»ñÇÝ: àñå»ë½Ç ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³é³çÇÝ Ã»Å ·ÇÍÁ (áõÕÕí³Í áëïÇ- ³ß˳ïáÕÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñíÇ, ݳ ϳÝáõÃÛáõÝáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ), µ³½- å»ïù ¿ ·áñÍÇ µ³ñ»ËÕ×áñ»Ý: ²Û¹ å³Ñ³ÝçÁ ãÇ ÏÇ- Ù³ÃÇí Ù³ñ¹ÇÏ Ùï³Ñá·í»óÇÝ ³ÛÝ ³éáõÙáí, û áñ- ñ³éíáõÙ ÙdzÛÝ ÙÇ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³ß˳ïáÕÁ ï»Õ»- ù³Ýáí ß³ñù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ Ïíëï³ÑÇ å»ï³- ÏáõÃÛáõÝÁ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ¿` Çñ³í³µ³ÝÇó Ëáñ- Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñ ѳݹÇë³óáÕ Ï³¹ñ»ñáí ѳ- Ñáõñ¹ ëï³Ý³Éáõ ϳñ·áí: Ù³Éñí³Í Ñ»é³Ëáë³·ÍÇÝ7: ²Û¹ûñÇÝ³Ï ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ù»Í â»ËdzÛÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ, ³éÝí³½Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ³ÛÝ ³éáõÙáí, áñå»ë½Ç ïå³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍíáõÙ, áñ áã ϳé³í³ñ³- ³å³ÑáííÇ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ, áñÇ å³ñ³·³- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ïíáõÙ »Ý ³í»ÉÇ ÛáõÙ ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ Ϲ³¹³ñ»Ý ³ãù ÷³Ï»É ³ß˳- Ù»Í íëï³ÑáõÃÛáõÝÇó, ¨ Ýñ³ÝóÇó ϳñ»ÉÇ ¿ ³í»ÉÇ ï³í³ÛñáõÙ Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ ³Ý³ÏÝÏ³É»É ëï³ó³Í µáÕáùÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý ¨ ¹»åù»ñÇ Ýϳïٳٵ ¨ ѳÙá½í³Í ÏÉÇÝ»Ý ³ÛÝ ¹ñ³Ýó ³ñÓ³·³ÝùÙ³Ý ·áñÍáõÙ: ¸³ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ѳñóáõÙ áñ ѻ勉ÝùÝ»ñÇó ãí³Ë»Ý³Éáí, ϳñáÕ ³ÛÝ ÙïùÇÝ, áñ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- »Ý Çñ»Ýó ·áñͳïáõÇ ³éç¨ µ³ñÓñ³óÝ»É Çñ»Ýó ÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý µ³ñ»Ýå³ëï Ñݳñ³íáñáõ- Ùï³Ñá·áÕ Ñ³ñó»ñÁ: ²ÛÝ ·áñͳïáõÝ»ñÇó, áíù»ñ ÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»Ý³É ë³ï³ñ»Éáõ ³ÛÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝ- Ï÷áñÓ»Ý ëïÇå»É Éé»É ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó, áíù»ñ ÝÙ³Ý Ý»ñÇÝ, áñáÝù ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ ѳñó»ñ »Ý ³é³ç³¹ñáõÙ, ϳñáÕ »Ý ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- 94 ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ÁÝÓ»éáõÙ` ½³Ý·³Ñ³ñ»Éáí Ùï³Ñá·í³Í »Ý гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ Íñ³·ñ»- ûŠѻé³Ëáë³·Íáí (³Ý³ÝáõÝ Ï³Ù ³ÛÉ Ï»ñå) ¨ ñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ùµ, í»ñçÇÝë ß³ï µ³ñÓñ³óÝ»É Çñ»Ýó ³Ýѳݷëï³óÝáÕ Ñ³ñó»ñÁ: »ñÏñÝ»ñáõÙ ÇÝùÝ ¿: ëï»ÕÍáõ٠ûŠ·Í»ñÇ Í³é³Ûáõ- ºñµ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- ÃÛáõÝ` ³Ýí׳ñ Ñ»é³Ëáë³Ï³åáí8: Ý»ñÁ ³Û¹åÇëÇ Áݹ·ñÏáõÙáí Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý Ïá- ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ã»Å ·Í»ñÇ »ñÏáõ éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ, Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõ- ï»ë³Ï »Ý ·áñÍáõÙ àõÏñ³ÇݳÛáõÙ: γé³í³ñ³- ÝÇ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇ ³å³ÑáíáõÙÁ, áñå»ë½Ç. Ï³Ý Ã»Å ·ÇÍÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë í³ñÓáõ ³ß˳ï³Ýù Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ ³ÝÓ³Ýó Ñ»é³Ëáëáí ѳÕáñÕ»É µá- x Ù³Ýñ³Ù³ëÝ áñáß³ñÏí»Ý ûŠ·Í»ñÇ Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ÕáùÝ»ñ ѳñϳÛÇÝ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ê³Ï³ÛÝ, ¹»ñÁ ¨ ³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó ÇÝùÝáõÃÛáõÝÁ, áíù»ñ ½³Ý·³- ó³íáù, ³Û¹ ûŠ·Í»ñÁ ¹»é¨ë ã»Ý Ýí³×»É ѳë³ñ³- ѳñáõÙ »Ý Ñ»é³Ëáëáí ¨ ÑáõÛë»ñ ϳåáõÙ ³Û¹ Ï»Ýï- ÏáõÃÛ³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ, »ñµ»ÙÝ ¹³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»- ñáÝÝ»ñÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, ÝáõÙ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ ¹ñ³Ýù í³ñáõÙ ¿ ϳé³- x ûŠ·Í»ñÁ ß³ñù Ùïóí»Ý áñå»ë ³é³í»É ɳÛÝ é³½- í³ñáõÃÛáõÝÁ: Ø»Í ÅáÕáíñ¹³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¿ í³Û»ÉáõÙ Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ë, §ø³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý µÛáõ- x Ñ»é³Ëáë³·Í»ñÝ ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ý ãÙ³ïÁÝí»Ý ù³- ñᦠ³Ýí³Ýٳٵ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³Ïáõ- Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ã³÷³½³Ýó Ù»Í Ãíáí Ñ»é³Ëáë³- ÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ëï»ÕÍí³Í ûŠ·ÇÍÁ: ²Û¹ ûŠ·ÇÍÁ ½³Ý·»ñÇ ßÝáñÑÇí, áñáÝù ³ñÓ³·³Ýù»Éáí ³é³ç³ñ- ßáõñçûñÛ³ ÁݹáõÝáõÙ ¿ ½³Ý·»ñ, ¨ ¹ñ³Ýó å³ï³ë- ÏáõÃÛ³ÝÁ` ϳñï³Ñ³Ûïí»Ý Ñáõ½áÕ Ñ³ñó»ñÇ ßáõñç, ˳ÝáõÙ »Ý ûå»ñ³ïáñÝ»ñÁ ϳ٠ÇÝùݳå³ï³ë- x ³ÝóϳóíÇ ËÇëï Ýå³ï³Ï³Ù»ï ·áí³½¹³ÛÇÝ ³ñ- ˳ÝÇãÁ: ²Ý³ÝáõÝ µáÕáùÝ»ñÁ ÷³ëï³ÃÕóíáñ- ß³í, áñÇ ÁÝóóùáõÙ å³ñ½³µ³ÝíÇ, û ÇÝã Ýå³- íáõÙ »Ý ¨, »ñµ ëï»ÕÍíáõÙ ¿ ³Û¹åÇëÇ ½³Ý·»ñÇ áñá- ï³Ï ¿ Ñ»ï³åݹáõÙ ³Û¹ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ¨ áí ¿ Ýñ³Ý ß³ÏÇ Ùá¹»É, Ó»éݳñÏíáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ë³ï³ñáõÙ, ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ: x µ³ó³éíÇ ³Û¹ Ñ»é³Ëáë³·Í»ñÇ ·³ÕïݳÉëÙ³Ý ó³Ýϳó³Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, x Ñëï³Ï áñáßáõÙ ÁݹáõÝíÇ ³Ý³ÝáõÝ Ñ»é³Ëáë³- ²è²ìºÈ Àܸ¶ðÎàôÜ ¸ºð ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚ²Ü Ð²Ø²ð ½³Ý·»ñÇ ÁݹáõÝ»ÉÇ Ï³Ù ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ ÉÇÝ»Éáõ í»- ñ³µ»ñÛ³É, x Ñëï³Ï ջϳí³ñ óáõóáõÙÝ»ñ ïñí»Ý ³é ³ÛÝ, û ÇÝã àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ Ï³Ý áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý å»ë û·ïí»É ÏáÝÏñ»ï ûŠ·ÍÇó, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»- x ûŠ·ÍáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ»É ÷áñÓ³éáõ ¨ áñ³Ï- ñÇÝ û·ÝáõÃÛáõÝ »Ý óáõÛó ï³ÉÇë, ËáñÑáõñ¹Ý»ñ »Ý Û³É ûå»ñ³ïáñÝ»ñÇ,áñáÝù ½³Ý·³Ñ³ñáÕÝ»ñÇÝ Ï³- ï³ÉÇë ¨ Ù³ïáõóáõÙ ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ñáÕ »Ý µ³ó³ïñ»É Çñ»Ýó Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ ¨ ³é³ç³ñÏ»É ÃÛáõÝÝ»ñ: Øï³Ñá·áõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³ß˳ïáÕÝ»- ÑÇÙݳѳñó»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý áõÕÇÝ»ñ, ñÇÝ ¹ñ¹áõÙ »Ý ϳåí»É áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³- x áñå»ë½Ç ѻﳹ³ñÓ Ï³å ѳëï³ïíÇ ³ÛÝ µ³Å³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç Ýáñ¹Ý»ñÇ Ñ»ï áñáÝù ѳÛïÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ³ÝáõÝÁ ¨ ïíÛ³É ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÁ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ÁÝÙé- Ýñ³Ýó ï»Õ»Ï³óíÇ Ã» ÇÝã ÁÝóóù ¿ ëï³ó»É ÏáÝÏñ»ï Ý»Ý ³ÛÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ, áñáÝó µáÕáùÁ: Ýñ³Ýù Ó»éݳÙáõË »Ý ÉÇÝáõÙ: àñáß áã ϳé³í³ñ³- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ï³ÉÇë »Ý Ý³¨ ÷áñ- ²Û¹ ³Ù»ÝÁ, ³Ù»Ý¨ÇÝ, ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ å»- Ó³·Çï³Ï³Ý ËáñÑáõñ¹Ý»ñ ÇÝãå»ë å»ï³Ï³Ý, ï³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ Çñ»Ýó Ùáï ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ý»ñùÇÝ µáÕáùÝ»ñÇ ëï»ÕÍ»Ý Ã»Å ·Í»ñ: î³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ Ï³Ý ·»- ѳٳϳñ·Ç í»ñ³µ»ñÛ³É, ¨ ϳñáÕ »Ý ͳé³Û»É áñ- ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñ, Ý»ñ³éÛ³É áëïÇϳݳϳÝ, å»ë µáÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ï³- ѳñϳÛÇÝ ¨ Ù³ùë³ÛÇÝ, áñáÝóáõÙ ·áñÍáõÙ »Ý ³Û¹- åáõÕÇ: åÇëÇ Ã»Å ·Í»ñ, áñáÝù ÉÇáíÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳- ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý §ö³µÉÇÏ ùáÝë»ñÝ ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó Ý߳ݳÏáõÃÛ³ÝÁ: ê³Ï³ÛÝ ³ÛÝ å³Û- ¿Ã áõûñù (гë³ñ³Ï³Ï³Ý Ñá·³ÍáõÃÛáõÝ ³ß˳- Ù³ÝÝ»ñáõÙ, »ñµ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å ѳë³ñ³Ï³- ï³í³ÛñáõÙ)¦ (PCAW) áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³- Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ µ³ñÓñ ã¿, ³Ûë Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ݳËÏÇÝáõÙ ÷³ëï³óÇ å³ï³ë˳- ϳ٠³ÛÝ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ݳïíáõÃÛáõÝ ¿ Ïñ»É ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý Ñ³- ϳñáÕ ¿ áõÅ»ñÁ Ùdzíáñ»É ѳñ·³Ýù áõ ѳë³ñ³- Ù³ñ, ÇëÏ Ý»ñϳÛáõÙë ³ß˳ïáõÙ ¿ µáÉáñ ߳ѳ·ñ- Ï³Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝ í³Û»ÉáÕ áñ¨¿ áã ϳé³í³- ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ (·áñͳïáõÝ»ñÇ, ³ñÑÙÇáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ϳñ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ) Ñ»ï` ûñ»ÝùÇ å³ïß³× ¶áñÍ»Éáí ѳٳï»Õ, ³Û¹ »ñÏáõ ϳ½Ù³Ï»ñ- ÏÇñ³éáõÙÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ²ÛÝ Ý³¨ ³ß- åáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ûŠ·ÍÇ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ³ß- ˳ïáõÙ ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ áÉáñïáõÙ` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ- ˳ï³ÝùÝ ³å³Ñáí»É å»ï³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõ- å»ë½Ç óáõÛó ï³, û ÇÝãå»ë ³é³ÝÓÇÝ ³ÝÓ³Ýó ÃÛ³Ý ³ÝáõÝÇó: úñÇݳÏ, Ýñ³Ýó ѳٳñ, áíù»ñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Çñ³½»Ï»É ѳÝñáõ- ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 95
ÃÛ³ÝÁ ¨ ³½¹»É ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÇ íñ³, ÇÝã- í³ñí»óáÕáõÃÛ³Ùµ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ϳñáÕ ¿ ¹³éÝ³É å»ë ݳ¨ ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñ- óáõÛó ïñíÇ ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ åáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ç¹»³É³Ï³Ý ·áñÍÁÝÏ»ñ, áñáÝó ³ß- áã ÙdzÛÝ áñå»ë ³½ÝÇí Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝù, ³ÛÉ Ý³¨ ˳ï³ÝùÇ ÇÙ³ëïÁ µáÕáùÝ»ñÇ ùÝݳñÏáõÙÝ ¿ ¨ áñå»ë ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ß³Ñ` ÑÇÙÝí³Í ³ÛÉ Ù³ñ¹- ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÝ Çñ áõÝ»ó³Í Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ï³Ýó Ù³ëÇÝ Ñá·³ÍáõÃÛ³Ý íñ³9: PCAW ѳٳ·áñ- Ù³ëÇÝ Çñ³½»Ï»ÉÁ: ²Û¹å»ë ¿ ³Û¹ ·áñÍÇ ¹ñí³ÍùÁ ͳÏóáõÙ ¿ ²ØÐ-áõÙ` §ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»- ݳ˨³é³ç ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ñáí ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý Ï»Ýïñáݦ å³ßïáÝ ÙïóÝ»ÉáõÝ Ý³Ëáñ¹»É ¿ áã å³ßïáÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³ÝÙ³Ý áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÙÇçÝáñ¹Ý»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÁ, ÃÛ³Ý Ñ»ï10: áñáÝù µ³½ÙÇóë û·Ý»É »Ý í»ñ³óÝ»Éáõ ù³Õ³ù³óÇ- ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ §Î³é³í³ñáõÃÛ³Ý Ý»ñÇ áõ ï»Õ³Ï³Ý ÇÝùݳϳé³í³ñÙ³Ý Çß˳Ýáõ- »Ýóѳßí»ïíáõÃ۳ݦ ݳ˳·ÇÍÁ (κÐÜ)¦ Çñ»- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ï³ñ³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: γï³- ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³Û¹ »ñÏñáõÙ ¹Çٳϳ½»ñÍáÕ- ÉáÝdzÛáõÙ (Æëå³Ýdz) ûñ»Ýë¹ñáñ»Ý Ùïóí»É »Ý ï»- Ý»ñÇ ³é³ç³ï³ñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: Õ³Ï³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÝ»ñÇ å³ßïáÝÝ»ñ, áñáÝù ³Ý- κÐÜ-Ý Ý³¨ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ¿ óáõÛó ï³ÉÇë ϳé³- Ï³Ë »Ý ÄáÕáíñ¹Ç ²½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝÇó: í³ñ³Ï³Ý ¨ Ïáñåáñ³ïÇí ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ »Ý- гë³ñ³Ï³Ï³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝÇ Ã³Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³ÝÁ, ѳݹ»ë ·³Éáí Ç å³ßïå³- ëï»ÕÍÙ³Ý ·³Õ³÷³ñÝ ³é³çÇÝÁ ͳ·»É ¿ âÇݳë- ÝáõÃÛáõÝ ËáëùÇ åñáý»ëÇáÝ³É ³½³ïáõÃÛ³Ý, ¹Ç- ï³ÝáõÙ ³í»ÉÇ ù³Ý 2000 ï³ñÇ ³é³ç ¨ Âáõñùdz- ٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ÛÇ ÙÇçáóáí ÷á˳¹ñí»É ¿ êϳ¹Çݳídz: êϳݹÇ- ¹³ï³Ï³Ý í³ñáõÛÃÝ»ñáõÙ Ù³ëݳÏó»Éáí áñå»ë ݳíóÇÝ»ñÝ ³Û¹ å³ßïáÝÇÝ Ñ³Õáñ¹»É »Ý Çñ ųٳ- ¹³ï³íÇ×áÕ ÏáÕÙ, ɳÛÝáñ»Ý Éáõë³µ³Ý»Éáí Ýñ³Ýó ݳϳÏÇó Ó¨Á: ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ß³ï »ñÏñÝ»ñ Ùáï Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝ ÍÝáÕ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ, ÁݹûñÇÝ³Ï»É »Ý Ýßí³Í ·³Õ³÷³ñÁ, ѳٳñ»Éáí ½µ³Õí»Éáí Çñ³í³ëï»ÕÍ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µÝ³·³- ³ÛÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ û·ï³Ï³ñ, »ñµ í³éáõÙ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³Ïٳٵ` ϳåí³Í Ýñ³Ýó ѳñÏ ¿ ÉÇÝáõÙ ·áñÍ áõÝ»Ý³É Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ¨ Ù³ë- íÇÃ˳ñÇ Ù»Ë³ÝǽÙÇ Ñ»ï: 1962Ã. Üáñ ¼»- ݳÏó»Éáí ³ÛÝ Ï³ñ·³íáñáÕ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý µ³ñ»- É³Ý¹Ç³Ý êϳݹÇݳídzÛÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë ÷áËáõÙÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³ÝÁ11: ¹³ñÓ³í ³é³çÇÝ »ñÏÇñÁ, áñÝ Çñ Ùáï ëï»ÕÍ»ó ³Û¹ å³ßïáÝÁ: ÜáõÛÝ ³Û¹ Ãí³Ï³ÝÇÝ Ýñ³ ûñÇݳ- ÏÇÝ Ñ»ï¨»ó ݳ¨ Üáñí»·Ç³Ý13: úØ´àô¸êØºÜÆ ä²ÞîàÜÀ âÝ³Û³Í ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇÝ, áñ å³ïٳϳ- Ýáñ»Ý ³Û¹ å³ßïáÝáõÙ ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ƱÝã ϳñáÕ ¿ ³Ý»É ß³ñù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ, ÝíÇñíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý áÉáñïáõÙ »ñµ ·áñÍ»ñÝ ÁÝóÝáõÙ »Ý áã ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë å³ßïáÝ»³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, í»ñçÇÝ å»ïù ¿: ºñµ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ¹Å·áÑáõÃÛáõÝ` å³ÛÙ³- ï³ñÇÝ»ñÇÝ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ÁݹɳÛÝí»É »Ý ³Û¹ ݳíáñí³Í Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å³ßïáÝÇÝ í»ñ³å³ÑíáÕ ³í³Ý¹³Ï³Ý Édz½áñáõ- ½³ñ·³óٳٵ, ÇëÏ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý µÛáõñáÏ- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ѳí»É»É »Ý Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝù- ñ³ïdzÛÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ µáÕáùÝ»ñÁ áã áù ãÇ ó³Ýϳ- Ý»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ÝáõÙ Éë»É: îíÛ³É å³ñ³·³ÛáõÙ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ï³ñ- å³Ûù³ñÁ: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍí»É ³ÝóáõÙ³- µ»ñ³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·ÇÝ ¹ÇÙ»ÉÝ ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ, ×Çßï ¿` ï³- ¿: ê³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ³Ûë ϳ٠ñ³ï»ë³Ï ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñáí. ÐáõÝ·³ñdzÛáõÙ` ø³- ³ÛÝ »ñÏñÇ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ·áñÍáõÙ ¿ Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ- ûñ»ÝùÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÝ ÙÇ- ¹³Ï³Ý Édz½áñ, êÉáí»ÝdzÛáõÙ` ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ïáõÙ áõÝ»Ý ¹³Ý¹³Õ ùÝÝ»É ·áñÍÁ, óÝÏ Ýëï»É ¨ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³Ý, èáõë³ëï³ÝáõÙ` Ù³ñ- ³Ýµ³ñ»Ñ³× í»ñ³µ»ñí»É Ýñ³Ýó Ýϳïٳٵ, áí- ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí Édz½áñ, ÈÇïí³ÛáõÙ` ù»ñ Ëáõë³÷áõÙ »Ý Çñ»Ýó û·ÝáõÃÛáõÝÇó: ´³óÇ ³Û¹, سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ³½·³ÛÇÝ í³ñ- ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÝ Çñ»Ýù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ÏáéáõÙå³ó- ãáõÃÛáõÝ ¨ ìñ³ëï³ÝáõÙ áõ èáõÙÇÝdzÛáõÙ` гë³- í³Í, ÇëÏ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý å³Ñ- ñ³Ï³Ï³Ý å³ßïå³Ý14: å³ÝáõÙÁ ûñ¨ë ϳëÏ³Í ¿ ѳñáõóáõÙ: ÈÇïí³ÛáõÙ, Ýñ³ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³ÝÁ ¨ ÁÝ- ²Û¹åÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ óóÇÏ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳Ý, ϳ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ¹ÇÙ»Éáõ ûÙ- ÑÇÝ· ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÝ»ñÇ Ëáñ- µáõ¹ëÙ»ÝÇÝ12: Æëå³ÝdzÛáõÙ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇÝ ³Ýí³- Ñáõñ¹, áñáÝó ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ Çß- ÝáõÙ »Ý §ÅáÕáíñ¹Ç å³ßïå³Ý¦, ÇëÏ Ð³ñ³í³ý- ˳ÝáõÃÛ³Ý ã³ñ³ß³ÑÙ³ÝÁ ¨ µÛáõñáÏñ³ïǽÙÇÝ ñÇÏÛ³Ý Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ` §Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý í»ñ³µ»ñáÕ Ñ³Ýñ³·ñ»ñÇ ùÝݳñÏáõÙÁ: ºñÏáõ ûÙ- å³ßïå³Ý¦: Æñ ѳݹ»å ïñ³Ù³¹ñáÕ ·áñÍ»- µáõ¹ëÙ»Ý ùÝÝáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý É³Ó¨áí ¨ ³é³Ýó ³í»Éáñ¹ Ó¨³Ï³Ý³ÃÛáõÝÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ·áñÍ»ñÁ, Ù»ÏÁ` ½ÇÝíá- 96 ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
ñ³Ï³Ý ëå³Ý»ñÇ ·áñÍ»ñÁ ¨ ÙÛáõë »ñÏáõëÁ` Çß˳- Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë å³ñ½í»É ¿ γݳ¹³ÛáõÙ ÝáõÃÛ³Ý ï»Õ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ å³ßïáݳï³ñ ¹³ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇó Ù»ÏÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, ³ÝÓ³Ýó ·áñÍ»ñÁ: áñÁ ¹³ñÓ»É ¿ ßñç³¹³ñÓ³ÛÇÝ Ï»ï ³Û¹ »ñÏñÇ ¹³- ²ñ¹áõݳí»ï ÉÇÝ»Éáõ ѳٳñ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ï³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ, §ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ϳñáÕ ¿ Ù³Ý- å³ßïáÝÁ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ë˳ÝÇ ãáñë ã³- ñ³½ÝÇÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý íñ³ ÉáõÛë ë÷é»É ³ÛÝ- ÷³ÝÇßÝ»ñÇ. ï»Õ, áñï»Õ ѳϳé³Ï ¹»åùáõÙ ³Ù»Ý ÇÝã ÏÙݳñ ÙÃáõÃÛ³Ý ùáÕÇ ï³Ï, Áݹ áñáõÙ, ѳÕóѳñ»Éáí x úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ϳËí³ÍáõÃÛ³Ý Ù»ç ãå»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ýñ³Ýó ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áíù»ñ ѳٳéáñ»Ý ùá- 16 ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Õ³ñÏáõÙ »Ý ÉáõÛëÁ¦ : Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ áõÝÇ: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝÇ ëï»ÕÍáõÙÝ ³é³ÝÓÇÝ x úÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ù»Í ³½¹»óáõ- Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõ٠ϳé³í³- ÃÛáõÝ »Ý áõÝ»Ýáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å ѳ- ñáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ë³ñ³Ï³Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý íñ³: í»ñµ»ñÛ³É µáÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»É ³ÝÏ³Ë ¨ Àëï ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñ³·ñ»ñÇ, áñå»ë ϳ- áñ³ÏÛ³É Ù³ñÙÇÝ: ´áÕáùÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÁ ϳñáÕ »Ý ÝáÝ, å»ïù ¿ Ó»éݳñÏí»Ý ¹ñ³Ýó ѳٳå³ï³ë˳- ÉÇÝ»É Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÝáÕ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ: áñáÝù Ó»éݳñÏíáõÙ »Ý ÏáÝÏñ»ï ¹»åù»ñáõÙ ³Ý- x úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ³ñ- ѳݷëïáõÃÛáõÝ ÍÝáÕ íÇ׳ѳñáõÛó ѳñó»ñÇ ÉáõÍ- ¹³ñáõÃÛ³Ý Ù³ñÙݳíáñáõÙ: Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí, ¨, ³í»ÉÇ É³ÛÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, x úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ å³ñï³íáñ ¿ ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»É Ññ³å³- Ýå³ëïáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ñ³Ï³í: ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ íëï³ÑáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·Ý- Ù³ÝÁ: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÝ ³Ýϳ˳µ³ñ ëï³ÝáõÙ ¨ àñå»ë ëáíáñ³µ³ñ ϳñ¨áñ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõ- ùÝÝáõÙ ¿ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³ÝÁ í»ñ³- ÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõï ³Û¹ µ»ñáÕ ¹ÇÙáõÙÝ»ñÁ: ܳ ãÇ Ùñó³ÏóáõÙ ¹³ï³ñ³ÝÝ»- å³ßïáÝÝ áõÝÇ ³é³í»É ɳÛÝ Ý»ñáõųÛÇÝ Ñݳñ³- ñÇ Ñ»ï ¨ ãÇ Ï³ï³ñáõÙ ³ÛÝ Ñ³çáñ¹ ³ïÛ³ÝÝ»ñÇ íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ` Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ, áñï»Õ ³ÛÝ ³ÝÓÇÝù, áíù»ñ ·áñÍÁ ÏáÕÙÇó ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ×ÝßÙ³ÝÁ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝ ï³ÝáõÉ »Ý ïí»É ¹³ï³ñ³ÝáõÙ, ϳñáÕ »Ý µáÕá- óáõÛó ï³Éáõ ѳٳñ, ù³Ý ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ ÇÝëïÇ- ù³ñÏ»É ¹³ï³ñ³ÝÇ áñáßáõÙÁ: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÝ»ñÇ ïáõï, ÇÝãåÇëÇù »Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëÁ ãáõÝÇ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ѳÝÓݳÅáÕáíÁ, áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ Ñ»ï³ùÝÝ»Éáõ Édz½áñáõÃÛáõÝ: ϳ٠½ÇÝíáñ³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕá- úÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ¹»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý íÁ: ²Û¹ å³ßïáÝáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ³ÝóϳóÝ»É Ñ³ßí»ùÝ- ï³ñµ»ñ ÉÇÝ»É: ä³ÏÇëï³ÝÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ áñ- Ý³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñ, áñáÝù ³ÝóϳóíáõÙ »Ý å»ë ³Û¹ å³ßïáÝÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛà ¿ ë³Ñ- ³Û¹åÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõó Ñ»ïá, Ù³Ý»É Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ. áñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë µ³ó³Ñ³Ûï»É Ïá- (i) ûñ»ÝùÇÝ, ϳÝáÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ï³ñ·³·ñ»ñÇÝ Ñ³Ï³- éáõåóÇ³Ý å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ- ëáÕ, ϳ٠ÁݹáõÝí³Í åñ³ÏïÇϳÛÇó ϳ٠ÁÝóó³Ï³ñ- ·áõÙ: лï»í³µ³ñ, ïíÛ³É å³ßïáÝÇ ³éϳÛáõÃÛáõ- ·Çó ß»Õáõ٠ѳݹÇë³óáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ, í³ñáõÛÃÝ»ñÇ, ÝÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ½ëåáõÙÁ: ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÇ µÝáõÛà ÏñáÕ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ, »Ã» ²Û¹ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý ÙdzÛÝ ³Û¹ áñáßáõÙÁ, í³ñáõÛÃÁ, ËáñÑáõñ¹Á ã»Ý ѳٳñ- µÝáõÛÃÁ Ëݹñá ³é³ñϳ å³ßïáÝÇÝ Ñ³¹áñ¹áõÙ ¿ íáõÙ µ³ñ»ËÇÕ× ¨ ÑÇÙݳíáñí³Í, ³ÛÉ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ »Ý áã ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇÝ, µáÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝáÕÝ»- ×Çßï, Ï³Ù³Û³Ï³Ý Ï³Ù áã ÑÇÙݳíáñí³Í, ³Ý³ñ¹³ñ, ñÇÝ ³Ñ³µ»Ï»ÉáõÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ Éñ³óáõóÇã Ñݳñ³- ϳÝ˳ϳÉ, ËÇëï ϳ٠Ëïñ³Ï³Ý, ÑÇÙÝí³Í »Ý áã ѳ- íáñáõÃÛáõÝ: í³ëïÇ å³ï׳éÝ»ñÇ íñ³ ϳ٠ϳåí³Í »Ý Édz½áñáõ- Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ Édz½áñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³Ù ³ñ³ï³íáñ ϳ٠áã åÇï³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñ³ÍíáõÙ »Ý ݳ¨ í³ñã³Ï³Ý ϳé³- ÝÇ ÙÕáõÙÝ»ñÇ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛáõÝÁ, ߳ѳ- í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ¹Çï³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí å³ßïáÝ»³Ï³Ý ¹ÇñùÇ û·ï³·áñ- ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý íñ³` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, ÍáõÙÁ, Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝÁ, Ý»åáïǽÙÁ ¨ í³ñã³Ï³Ý ã³- áñå»ë½Ç ³å³ÑáííÇ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ, áñÇ ÷³½³Ýó Ù»Í ÝÏñïáõÙÝ»ñÁ, ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ï³å³Ïóáõ- å³ñ³·³ÛáõÙ Ýñ³Ýù ÏáéáõåóÇ³Ý ÏѳëóÝ»Ý Ýí³- ÃÛ³Ùµ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ÝϳñáÕáõ- ½³·áõÛÝÇ: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳÝÓݳñ³ñ³- ÃÛ³Ý Ï³Ù ¹ñ³ÝÇó Ññ³Å³ñí»Éáõ Ñ»ï, ¨ ϳÝÝ»ñ ï³É Çñ³í³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ¨ ·áñÍ- (ii) ³Ý÷áõÃáõÃÛáõÝÁ, ³Ýáõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ, ù³ßùßáõ- Ý³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É, ÇÝãå»ë ÏÁ, ·áñÍ»ñÇ í³ñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ áã µ³ÝÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ ¨ ³Ý- ݳ¨ ËÃ³Ý»É å»ï³Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó` ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ ϳ٠Çñ»Ýó å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ïáõ- Ùßï³å»ë ×Çßï í³ñ»Éáõ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ: ÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ å³ñï³íáñ³ÃÛáõÝÝ»ñÁ ãϳï³ñ»ÉÁ15: ä³ñ½í»É ¿, áñ ³Û¹ å³ßïáÝÇÝ Ý»ñѳïáõÏ ¿ ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 97
ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇÝ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ѳñÙ³ñí»Éáõ ÆÜâ â²ö²ÜÆÞÜºð ¿ ÎÆð²èàôØ úØ´àô¸êغÜÀ, ϳñáÕáõݳÏáõÃÛáõÝÁ: ´³óÇ ³Û¹, ïíÛ³É å³ßïáÝÝ ºð´ º¼ð²Î²òàôÂÚàôÜÜºð ¾ î²ÈÆê äºî²Î²Ü ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ »Õ»É ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÅáÕáíñ- ä²Þîàܲî²ð ²ÜÒ²Üò ¶àðÌàÔàôÂÚàôÜÜºðÆ ¹³í³ñáõÃÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ¨ ÙÇÙÛ³ÝóÇó ¿ÃÝÇϳ- زêÆÜ Ï³Ý áõ ÏñáÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ËÇëï ï³ñµ»ñ- íáÕ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ÙdzÏáõë³Ïó³Ï³Ý º±ñµ ¿ í³ñù³·ÇÍÁ ѳٳñíáõÙ ×Çßï, ¨ »±ñµ ¿ ѳٳϳñ· áõÝ»óáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ³ÛÝ Ñ³Ù³ñíáõ٠ѳϳÇñ³í³Ï³Ý: ºÃ» ϳé³í³- ݳ¨ é³½Ù³Ï³Ý é»ÅÇÙáí å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ñáõÃÛ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ ѳ- Ȼѳëï³ÝÝ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝÁ ëï»ÕÍ»É Ï³ëáõÙ ¿ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³Ïï»ñÇÝ áõ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇÝ ¿ 1987Ã.` ûñ»ÝùÇ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ áõ ¨, ¹³ï»Éáí Áëï ³Ù»Ý³ÛÝÇ, ãÇ Ï³ñáÕ ³ñ¹³ñ³ó- ëáóÇ³É³Ï³Ý ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ å³Ñ- í»É ³ÛÉ Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí, ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ, å³ÝÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ëϽµáõÝùáñ»Ý, ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³Ù³ñí»É ×Çßï í³ñù³- ѳٳñ: ²Û¹ å³ßïáÝÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÁ ¹ñ¹»ó Ýáñ³- ·ÇÍ: È³í³·áõÛÝ ¹»åùáõÙ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ Ýßí³Í ·áñ- ÍÇÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÙÛáõë »ñÏñÝ»ñÇÝ ¨ë ÝáõÛÝ ÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å óáõó³µ»ñáõÙ ¿ ɳÛݳËáÑ Ùá- Ï»ñå í³ñí»É17: ê³Ï³ÛÝ, ãÝ³Û³Í ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³Ý- ï»óáõÙ ¨ ³ÛÝ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ¿ »ÝóñÏáõÙ ÇÝãå»ë ùÇÝ, áñ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉ ³åñáÕ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»- ·ñí³Í Çñ³íáõÝùÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ã·ñí³Í ñáõÙ ÑÇÙÝí»ó ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝ, ÁÝïñáõÃÛ³Ý Çñ³í³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÉáõÛëÇ Ý»ñùá, ÇÝãå»ë ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ` ëáëÏ ÃÕÃÇ íñ³ ÉÇÝ»Éáí å³ïß³×, ݳ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ áã ÙÇßï ³å³Ñáí»óÇÝ ³ÛÝåÇëÇ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³Û¹ Ýϳïٳٵ ÏÇñ³é»ÉÇáõÃÛ³Ý ÉáõÛëÇ Ý»ñùá: ²Ûë å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏáõÙñ, áíù»ñ ûÅïí³Í ¿ÇÝ Ñ³- ѳݷ³Ù³ÝùÇ Ù»ç »Ý ÙïÝáõÙ Ñ»ï¨Û³É ëϽµáõÝù- Ù³å³ï³ëË³Ý áñ³ÏÝ»ñáí: ´³óÇ ³Û¹, Ýñ³Ýù, Ý»ñÁ. áíù»ñ ½µ³Õ»óÝáõÙ »Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝÁ, ëá- íáñ³µ³ñ µ³í³ñ³ñ é»ëáõñëÝ»ñ ã»Ý ëï³ÝáõÙ x ØÇ³ï»ë³Ï ¹»åù»ñÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ Ùdzï»- Çñ»Ýó Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳ- ë³Ï Ùáï»óÙ³Ý: Ù³ñ: x ÐÇÙݳíáñí³ÍáõÃÛ³Ý: ä³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ý»ÉÇë` ÙÇçáóÝ»ñÇ áõ ³ñ¹- úØ´àô¸êغÜÀ Ⱥвêî²ÜàôØ ÛáõÝùÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³Ù³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ý: x ²Ûë ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³óáõ ëå³ë»ÉÇùÝ»ñÇ Çñ³í³- Ȼѳëï³ÝáõÙ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝÝ Çñ³- Ï³Ý áñáß³ÏÇáõÃÛ³Ý` Ýñ³ ÏáÕÙÇó ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ í³Ùµ ¹³ñÓ³í ѳñ·í³Í ¨ ɳÛÝáñ»Ý ѳÛïÝÇ: ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Çñ³íáõÝùÝ ëï³Ý³Éáõ ³éÝãáõÃÛ³Ùµ, 1987à ¹ñ³ ÑÇÙÝáõÙÝ Çñ»Ýáí Ý߳ݳíáñ»ó Ȼѳë- »ñµ ݳ ·áñÍáõÙ ¿ µ³ñ»ËÕ×áñ»Ý` Ýßí³Í ëå³ë»ÉÇù- ï³ÝáõÙ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ³é³çÇÝÇ ÇÝëïÇ- Ý»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: ïáõïÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ëï»ÕÍáõÙÁ: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý x ²ÛÝ å³ï׳éÝ»ñÇ Ù³ïݳÝßٳٵ, áñáÝó ѳٳ- Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ³Û¹ Ó³ÛÝ ÁݹáõÝí»É »Ý ÏáÝÏñ»ï áñáßáõÙÝ»ñ: Édz½áñÝ ÁÝïñíáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ëïáñÇÝ å³- x ä³ßïáÝ³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³Ûë ɳïÇ ÏáÕÙÇó ¨ Ý߳ݳÏíáõÙ ¿ ë»Ý³ïÇ Ñ³í³Ýáõ- ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³óáõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, áñáÝù ã³ñ- ÃÛ³Ùµ` ÑÝ·³ÙÛ³ ųÙÏ»ïáí: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ áù, ¹³ñ³óí³Í µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»- Ý»ñ³éÛ³É ûï³ñ»ñÏñ³óÇÝ»ñÁ, Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ó»É Ýñ³ íñ³: û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹ÇÙ»Éáõ ³Û¹ Édz½áñÇÝ` ó³Ýϳ- ó³Í Çñ³íáõÝùÇ, ³½³ïáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ´³óÇ ³Û¹, ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý áñ¨¿ ·áñÍáÕáõ- Ýå³ï³Ïáí, áñáÝù, ¹ÇÙáõÙ³ïáõÇ Ï³ñÍÇùáí, ÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ÏÇ- ˳Ëïí»É »Ý å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ñ³éáõÙ ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Üßí³Í Édz½áñÇ Ùáï ÙáõïùÝ ³½³ï ¿ ³é³Ýó áñ¨¿ ã³÷áñáßÇãÝ»ñ ϳ٠ջϳí³ñ óáõóáõÙÝ»ñ, áñáÝù Ó¨³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ¨ ³Û¹ Édz½áñÁ ÝáõÛÝå»ë Ýå³ëïáõÙ »Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ ·áñ- Çñ³íáõÝù áõÝÇ ·áñÍ»Éáõ Çñ ë»÷³Ï³Ý ݳ˳ӻé- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³í³ã³÷áõÃÛ³ÝÁ: ÝáõÃÛ³Ùµ18: ²Û¹ ջϳí³ñ óáõóáõÙÝ»ñÁ ¹ñë¨áñíáõÙ »Ý Èdz½áñÁ, å»ïù ¿ ÉÇÝÇ È»Ñ³ëï³ÝÇ ù³Õ³- ѳÝñáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñٳٵ ÏÇñ³éíáÕ í³ñã³Ï³Ý ù³óÇ, áñÁ ѳñ·³Ýù ¿ í³Û»Éáõ٠ѳÝñáõÃÛ³Ý ßñç³- ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¨ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ í³ñ- ÝáõÙ, å»ïù ¿ å³Ñå³ÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ·³Õ³- ù³·ÍÇ Ýϳïٳٵ ÏÇñ³é»ÉÇ ÁݹáõÝí³Í áñáß³ÏÇ ÷³ñ³Ëáë³Ï³Ý 㻽áùáõÃÛáõÝ ¨ É³í ·Çï»Ý³ ã³÷áñáßÇãÝ»ñáõÙ: Üßí³Í ջϳí³ñ óáõóáõÙÝ»ñÁ ûñ»ÝùÝ»ñÁ: ²Û¹ å³ßïáÝÁ ½µ³Õ»óÝáÕ ³ÝÓÁ ãÇ Ï³- Ý»ñ³éáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ` ·áñÍ»É ñáÕ ½µ³Õ»óÝ»É ³ÛÉ å³ï³ë˳ݳïáõ ¹Çñù ϳ٠³é³Ýó ã³ñ¹³ñ³óí³Í ù³ßùßáõÏÝ»ñÇ, ߳ѳ·ñ- å³ßïáÝ: ·Çé ³ÝÓÇÝ Ý»ñϳ۳óÝ»É ·áñÍÇÝ ³éÝãíáÕ ï»Õ»- ϳïíáõÃÛáõÝ, Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï í³ñí»É ³ñ¹³ñ³óÇ- 98 ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
áñ»Ý ¨ ѳñ·³ÉÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³Ýó ѳݹ»å ¹ñ³Ýáõ٠ϳñ·áõϳÝáÝ Ñ³ëï³ï»Éáõ ³éáõÙáí ã¹ñë¨áñ»É ϳÝË³Ï³É í»ñ³µ»ñÙáõÝù ¨ û·ï³Ï³ñ ³í»ÉÇ ß³Ñ»Ï³Ý íÇ׳ÏáõÙ ¿, ù³Ý ³í»ÉÇ å³Ï³ë ÉÇÝ»É Ýñ³Ýó: áñ³Ï³íáñٳٵ ¨ ³í³Ý¹³Ï³Ý ïñ³Ù³¹ñí³Íáõ- Æ í»ñçá, ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½- ÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ùÝÝÇãÝ»ñÁ19: ٳϻñåáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Ý³Ë³- ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ üÆÜ²Üê²Î²Ü вÞìºîìàôÂÚàôÜܺðÆ ÜÎ²îØ²Ø´ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ, áñáÝù ѳݹÇë³ÝáõÙ »Ý ³Ûë ϳ٠ìºð²ÐêÎàÔàôÂÚ²Ü Æð²Î²Ü²òØ²Ü ¶àðÌàôØ ³ÛÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝ Ù³ïáõóáÕÝ»ñ: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ í»- ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³Ý- ä³åáõ³ Üáñ ¶íÇÝ»³Ý ¨ ³Ûí³ÝÝ Çñ»ÝóÇó ùÇ Ýϳïٳٵ, û ÇÝãåÇëÇ ³é³çÁÝóóÇ Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý »ñÏñÝ»ñ, áñï»Õ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ѳëÝ»É Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ïáõóÙ³Ý ã³÷áñá- ϳñáÕ ¿ ϳï³ñ»É µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ßÇãÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ åñáý»ëÇáÝ³É ·áñÍáõÝ»áõ- å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ý»ñϳ۳óñ³Í »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ÃÛ³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ·áñÍáõÙ: úÙ- ·áõÛùÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¨ µáõ¹ëÙ»ÝÁ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÇ ëïáõ·áõÙ20: àñå»ë å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñ- Ù³ëݳíáñ ÏÛ³ÝùÇ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³ÝÁ ¨ å»ï³- ÙÇÝÝ»ñÇó ³ÝÏ³Ë ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳÛï³ñ³ñ³·- Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ³Ý³ñ·»É ñ»ñÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÝ áõëáõÙݳëÇñ»Éáõ Ýå³- ÙáõïùÇ Çñ³íáõÝùÁ: ï³Ïáí Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý Ñݳñ³íá- ñáõÃÛáõÝ ëï³ó³Í å³ßïáÝÛ³` ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ Ïû·ÝÇ äº±îø ¾, ²ð¸Úàø, úØ´àô¸êغÜÀ ÜβîºÈÆ Ëáõë³÷»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ñ³ïáõÏ ¸ºð²Î²î²ðàôÂÚàôÜ àôܺܲ ÎàèàÆäòÆ²ÚÆ ëïáõ·Ù³Ý ѳٳñ ³ÛÉ ³ÝÏ³Ë Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ¸ºØ ä²Úø²ðàôØ ëï»ÕÍÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÇó21: àñå»ë ³Û- ÉÁÝïñ³Ýù, »ñµ ѳí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ¸³ë³Ï³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ Ñá·³ÍáõÃÛáõÝ ¿ óáõ- ÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ ¹ÇÙáõÙÝ»ñÇ Ù»Í ÃÇíÁ ó³µ»ñáõÙ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý Çëå³é ϳñáÕ ¿ íÇ׳ѳñáõÛó ÉÇÝ»É, ï»Õ³Ï³Ý ÇÝùݳϳ- í»ñ³óÙ³Ý, ³ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í` å»ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ é³í³ñÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ϳñáÕ ¿ ëï»ÕÍí»É ûÙ- í³ï ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ: êáíáñ³µ³ñ ³Ý³ñ¹- µáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝ` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç ½µ³Õ- Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ³é³ç³Ý³É å»- íÇ ³Û¹ ѳñó³åݹáõÙÝ»ñáí22: ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý áÉáñïáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ã³- ÷áí ÏáéáõåódzÛÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ: àõë- ïÇ, ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ å»ïù ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï³µ³ñ å³Û- ä²ÞîàÜàôØ ÜÞ²Ü²ÎØ²Ü ¶àðÌÀܲòÀ ù³ñÇ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù, »ñµ ³ÛÝ ¹³éÝáõÙ ¿ ϳé³- í³ñÙ³Ý ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý å³ï׳é: ÊݹÇ- ÆÝãå»ë ¹³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ å»ï³Ï³Ý Çß˳- ñÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, û ÇÝãå»ë ݳ å»ïù ¿ ¹³ ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ÏÇñ³éíáÕ` ³ÝÇ: ½ëåáõÙÝ»ñÇ ¨ ѳϳÏßÇéÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý µ³ñ»É³íÙ³Ý ·áñ- µ³½Ù³ÃÇí ³ÛÉ µ³Õ³¹ñ³ï³ññ»ñÇ Ñ»ï, ûÙµáõ¹ë- ͳéáõÛÃÁ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñ Ù»ÝÇÝ å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳϻÉáõ ·áñÍÁÝóóÁ ËÇëï ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³Û¹ ÇÝëïÇïáõïÇ Ýϳï- ѳëï³ïÇ Ýñ³Ýó Ñ»ï, áñáÝó í³ñù³·ÍÇ ã³÷áñá- ٳٵ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ýí³×Ù³Ý ¨ ßÇãÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ Çñ»Ý ÃáõÛɳïñí³Í ¿ ÑëÏáÕáõ- å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ºÃ» ³Û¹ å³ßïáÝÝ ½µ³Õ»ó- ÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É: úÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ Ñ³Ù³ñ ëáíá- ÝáõÙ »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÕ»·ÍÇ ÏáÕÙ- ñ³µ³ñ áã Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ѳٳñíáõÙ, »Ã» ݳÏÇóÝ»ñÁ ϳ٠Ãáß³ÏÇ ³Ýó³Í å³ßïáݳï³ñ ¹ñ³ÝÇó ϳñ»ÉÇ ¿ Ëáõë³÷»É, ѳݹ»ë ·³É áñå»ë ³ÝÓÇÝù, ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõ- ÛáõñûñÇÝ³Ï Ñ»ï³ùÝÝÇã ϳ٠¹³ï³Ï³Ý Ù»Õ³¹- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ËÇëï Ýí³½áõÙ »Ý: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ñáÕ: ÜÙ³Ý ¹»ñÁ` §µ³ñ»Ï³Ù³µ³ñ ïñ³Ù³¹ñí³Í ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ ÇÝùÝáõñáõÛݳµ³ñ ¿ ÁÝïñáõÙ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇݦ í»ñ³ÍáõÙ ¿ §í³Ë ³é³ç³óÝáÕ áë- ³Û¹ å³ßïáÝÇ Ñ³Ù³ñ ûÏݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇëÏ å»- ïÇϳÝǦ ¨ ϳñáÕ ¿ áñáß³ÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³Û¹ ïáõÃÛ³Ý ·ÉáõËÁ ëáëÏ Ó¨³Ï³Ý ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿ å³ßïáÝÇÝ í»ñ³å³Ñí³Í ß³ï ɳÛÝ ·áñͳéáõÛÃ- Ýñ³Ýó Ý߳ݳÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ: ²ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ å»ïáõ- Ý»ñÁ ¹³ñÓÝ»É ë³Ï³í ³ñ¹Ûáõݳí»ï: ÃÛ³Ý ·ÉáõËÝ ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÝÓÇÝ Ý߳ݳÏáõÙ ê³Ï³ÛÝ áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝíáõÙ ¿ å³ßïáÝáõÙ` Áݹ¹ÇÙáõÃÛ³Ý ³é³çÝáñ¹Ç ¨ í³ñã³- ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÁ, ѳٳӳÛÝ áñÇ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ, »Ã» å»ïÇ (»Ã» ³Û¹åÇëÇÝ Ï³) Ñ»ï ËáñÑñ¹³Ïó»Éáõó ÝϳïÇ ³éÝíÇ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇÝ ³Ý³ñ- Ñ»ïá: àñáß ¹»åù»ñáõÙ Ý߳ݳÏáõÙÝ áõÕÕ³ÏÇ Ï³- ·»É ³éÝãí»Éáõ Ýñ³ Çñ³íáõÝùÁ, ³Ûë ϳ٠ϳé³í³- ï³ñíáõÙ ¾ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ ÏáÕÙÇó` ñ³Ï³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ùÝÝ»Éáõ ¨ ³é³Ýó Ýñ³Ý ÇÝã-áñ Ó¨³Ï³Ý å³Ñ³Ýç Ý»ñϳ۳ó- ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 99
Ý»Éáõ` ݳËÝ³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛ³Ý ³Ýóϳó- ²Û¹ ѳٳï»ùëïáõÙ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ ùÝÝáõ- Ù³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ÃÛ³Ý »Ý ³éÝáõÙ áñ¨¿ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ Ï³Ù ²Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ ÷³ëï³óÇ Ù»Ë³ÝǽÙÁ »ñÏ- å³ßïáÝ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó ÁݹáõÝí³Í ³Ûë ñáñ¹³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ í»ñçÝ³Ï³Ý ³ñ¹- ϳ٠³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï áñáßáõÙÁ` ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç ÛáõÝùÇ Ñ³Ù³ñ: îíÛ³É å³ßïáÝÁ å»ïù ¿ ѳÝñáõ- å³ñ½»Ý, û ³ñ¹Ûáù ïíÛ³É áñáßáõÙÁ ÙïÝáõÙ ¿ ÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ÁÝϳÉíÇ áñå»ë ³ÝϳË, ³ñ¹³ñ, Çñ³- ûñ»Ýùáí ³ÛÝ ³ÝÓÇÝ í»ñ³å³Ñí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝ- í³ëáõ ¨ ÅáÕáíñ¹Ç ·áñÍÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇÝ É³í³- Ý»ñÇ Ù»ç, áí ÁݹáõÝ»É ¿ Ýßí³Í áñáßáõÙÁ: ·áõÛÝë ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ, ³ÛÉ áã û áñå»ë µÛáõ- ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í` ³Û¹ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÝ Çñ³- ñáÏñ³ï³Ï³Ý Ïóáñ¹, áñÁ ͳé³ÛáõÙ ¿ ջϳí³ñáÕ íáõÝùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ áñáßáõÙ »Ý, û, ³ñ¹Ûáù, ³Û¹ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ: áñáßáõÙÝ ûñÇÝ³Ï³Ý áõÅ áõÝÇ: ì³ñí»Éáí ³Û¹ Ï»ñå, ØÇ ׳ݳãí³Í ûÙµáõ¹ëÙ»Ý Ýϳï»É ¿, áñ. ¹³ï³íáñÝ»ñÝ Çñ»Ýó ѳۻóáÕáõÃÛ³Ùµ ¨ »½ñ³Ï³- óáõÃÛ³Ùµ ã»Ý ÷áËáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³ñÍÇùÁ: §²Û¹ å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏÙ³Ý ÇÝãåÇëÇ ÁÝóó³- Üñ³Ýù Çñ³íáõÝùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ áõÕÕ³ÏÇ ¿ áñáßáõ٠ϳñ· ¿É áñ ë³ÑÙ³ÝíÇ, ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É »Ý, û ³ñ¹Ûáù ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÁ ϳ٠»ñ³ßËÇùÝ»ñÁ Ïϳ½Ù³ÉáõÍí»Ý, »Ã» ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳ ¹ñ³Ýó å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ·áñÍ»É »Ý ûñ»Ýùáí ó³Ýϳó³Í ³ÛÝåÇëÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ, áñ áñ¨¿ Ïáõ- Çñ»Ýó í»ñ³å³Ñí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³Ý- ë³ÏóáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ÝÏñïáõÙÝ»ñÁ Ïѳݷ»óÝ»Ý Ý»ñáõÙ: л勉µ³ñ, »ñµ ϳé³í³ñ³Ï³Ý áñáßáõÙ- ϳÝ˳ϳÉáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ï³Ý˳ϳÉáõÃÛ³Ý Ç Ñ³Ûï ·³Éáõ` Ý»ñÁ íÇ׳ñÏíáõÙ »Ý ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñáõÙ, ¹³ï³íáñ- ѳÝÓÇÝ Ýßí³Í å³ßïáÝáõÙ Ý߳ݳÏí³Í Ù³ñ¹áõ: гí³- Ý»ñÁ ã»Ý ϳé³í³ñáõÙ »ñÏÇñÁ ¨ §¹áõñë ã»Ý ÙÕáõÙ¦ ë³ñ³å»ë ϳñ¨áñ ¿ ÃáõÛÉ ãï³É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ý߳ݳÏáõÙÁ, ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ: áñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï åñáý»ëÇ- ²ÛÝ ã³÷áí, áñù³Ýáí ß³ï »ñÏñÝ»ñáõ٠ٻͳ- áÝ³É å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó Ññ³Å³ñáõ٠ϳ٠ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÝáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ¹»ñÁ, ¨ å»ï³Ï³Ý ¹ñ³Ýó ³ÙɳóáõÙ: ²Û¹ ÇÙ³ëïáí, ³ÛÝ ³Ù»ÝÁ, ÇÝãÁ ϳñ»ÉÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç ß»ßï³¹ñáõÙÝ ¿°É ¿ ³Ý»É Ýñ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ûñ»ÝùáõÙ Ñáõë³ÉÇáñ»Ý Ïå³Ñ- ³í»ÉÇ ¿ ï»Õ³÷áËíáõ٠ϳñ·³íáñÙ³Ý íñ³, ¹³- å³ÝíÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ µ³Ý³Ï³Ý ÁÝóó³- ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ¹»ñÁ, ³Ýßáõßï, ¹³éÝáõÙ ¿ ³é³í»É ϳñ·Á, ¹³ ϳé³í³ñÙ³Ý å³ï³ë˳ݳïáõ Ù³ñÙÝÇ Ï³ñ¨áñ: ²ÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, »ñµ Ù³ëݳíáñ»ó- ÇÙ³ëïáõÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÏÝϳÉáõÙÝ ¿: ÆÝùÁ` ûÙ- íáõÙ »Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ, ¹³ï³- µáõ¹ëÙ»ÝÁ, ³Ýßáõßï, å»ïù ¿ ç³Ý³ Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ñ³ÝÝ»ñÝ »Ý, ³ÛÉ áã û ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÝ »Ý ëÏëáõÙ áõÕÕáñ¹»É ³ÛÝå»ë, áñå»ë½Ç Ëáõë³÷Ç ó³Ýϳó³Í ³ÛÝ- ³é³ç³ï³ñ ¹»ñ ϳï³ñ»É »Ýóѳßí»ïíáõÃÛ³Ý åÇëÇ í³ñù³·ÍÇó, áñÁ ϳñáÕ ¿ ˳Ëï»É Çñ ³Ý³ã³éáõ- ѳñϳ¹ñ³Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ·áñÍáõÙ: ÃÛáõÝÁ ϳ٠³Û¹ ³éáõÙáí ѳÝñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Çñ ѳÝ- γé³í³ñ³Ï³Ý ϳñ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¹»å íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ: ܳ »ñµ¨¿ ãå»ïù ¿ Çñ å³ßïáÝÝ û·ï³- ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ»ñÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³½- ·áñÍÇ Çñ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÁ Ñ»ï³åݹ»Éáõ ѳٳñ, ûñÇ- ¹»óáõÃÛáõÝ »Ý ·áñÍáõÙ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ³ÛÝ Ý³Ï, Çñ ³å³·³ ϳñÇ»ñ³ÛÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ¦23: ߳ѻñÇ íñ³, áñáÝù Ýñ³Ýù ϳñ·³íáñáõÙ »Ý, ÇëÏ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÝ ³í»ÉÇ ß³ï ¨ ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë ¿ ÑáõÛëÁ ¹ÝáõÙ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ íñ³` ³ÛÝ Ñ³ßí³ñ- ¸²î²ð²ÜܺðÀ àðäºê ´àÔàøÜºðÆ Ïáí, áñ í»ñçÇÝÝ»ñë ³Û¹ ѳïí³ÍÁ å³ßïå³Ýáõ٠ܺðβڲòØ²Ü ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºð »Ý ã³÷³½³Ýó Ù»Í Ï³ñ·³íáñÇã Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇó ¨ ¹ñ³Ýó ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇó: ¸³ï³ñ³ÝÝ»ñÇó ä³ñ½ ³ë³Í, ûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³Ýçáõ٠ϳÏÝϳÉíÇ, áñ Ýñ³Ýù ³í»ÉÇ ³é³ç Ï·Ý³Ý ¨ ÷³ë- ¿, áñå»ë½Ç Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ·áñÍ»Ý ïáñ»Ý Ïí»ñ³Ý³Û»Ý Ñ»Ýó Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ ûñ»ÝùÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: ìÇñ³íáñí³Í ù³Õ³ù³- ÁݹáõÝíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ ûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝÁ: ¸³- óÇÝ»ñÁ, áñáÝó ߳ѻñÁ »ÝóñÏí»É »Ý ³Ýµ³ñ»Ý- ï³ñ³ÝÝ»ñÇó ϳÏÝϳÉíÇ í³ñã³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ å³ëï ³½¹»óáõÃÛ³Ý, Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ¹ÇÙ»Éáõ ³Ý- ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ (ݳËÏÇÝáõÙ ÙdzÛÝ å³ß- Ï³Ë ¹³ï³ñ³Ý` Ýñ³ ÏáÕÙÇó ³ÛÝ ³éÇÃáí áñáßáõÙ ïáÝ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ÏÇñ³é- ϳ۳óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, û ³ñ¹Ûáù ûñ»ÝùÇ å³- í³Í), »Ã» ³Û¹ áñáßáõÙÝ»ñÝ ½·³ÉÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý ·áñÍ»Ý Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ íñ³: ÏáÕÙÇó ϳ٠Ýñ³ ³ÝáõÝÇó ϳï³ñí³Í ÇÝã-áñ 1996Ã. ÁݹáõÝí³Í гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý Ð³Ýñ³- ÏáÝÏñ»ï ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ: ²Û¹ Çñ³íáõÝùÁ ϳñáÕ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝù³Ý Ñ»éáõÝ ¿ ³Ùñ³·ñí³Í ÉÇÝ»É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏñÇ ê³Ñٳݳ¹- ·Ý³ó»É, áñ §³ñ¹³ñ³óÇ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõ- ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ϳ٠¿É í»ñ³å³Ñí³Í ÉÇÝÇ ûñ»Ýë¹ñáõ- ÝÁ¦ í»ñ³Í»É ¿ ë³Ñٳݳ¹ñáñ»Ý å³ßïå³ÝíáÕ ÃÛ³Ùµ: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ñ³ïáõÏ Çñ³íáõÝùÇ. í³ñã³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñ, ÙÛáõëÝ»ñáõÙ ³Û¹åÇëÇ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ïñíáõÙ »Ý ëáíáñ³Ï³Ý ¹³ï³- ñ³ÝÝ»ñÇÝ24: 100 ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
33 ·) ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ ¹³ï³í³ñ³Ï³Ý ï»ë³ÝÏ- (1) Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ áù áõÝÇ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ÛáõÝÇó »Õ»É ¿ ³Ý³ñ¹³ñ³óÇ. Çñ³íáõÝù, áñÁ ¹³ï³í³ñ³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ѳÝ- ¹) ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ »ÝóñÏí»É ¿ Çñ³íáõÝùáõÙ ¹Çë³ÝáõÙ ¿ ûñÇݳϳÝ, ÑÇÙݳíáñí³Í ¨ ³ñ¹³ñ³- ³éϳ áñ¨¿ ë˳ÉÇ ¿³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛ³ÝÁ. óÇ: ») ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ Ó»éݳñÏí»É ¿` (2) Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ áù, áõÙ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ »ÝóñÏí»É »Ý i) ûñ»ÝùÇ Ï³Ù áñáßÙ³Ý ÃáõÛɳïñáÕ ¹ñáõÛÃáõÙ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ³½¹»- ãݳ˳ï»ëí³Í å³ï׳éáí, óáõÃÛ³Ý, áõÝÇ ³Û¹åÇëÇ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý å³ï׳é- ii) ùáÕ³ñÏí³Í Ýå³ï³Ïáí ϳ٠ùáÕ³ñÏí³Í Ý»ñÇ ·ñ³íáñ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ëï³Ý³Éáõ Çñ³íáõÝù: ¹ñ¹³å³ï׳éáí, (3) ²Û¹ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí iii) ù³ÝÇ áñ ÝϳïÇ »Ý ³éÝí»É ·áñÍÇÝ ã³éÝã- å»ïù ¿ ÁݹáõÝí³Í ÉÇÝÇ ³½·³ÛÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ, íáÕ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠ùÝÝáõÃÛ³Ý áñÁ å»ïù ¿` ã»Ý ³éÝí»É ·áñÍÇÝ ³éÝãíáÕ »½ñ³Ï³óáõ- ³) ݳ˳ï»ëÇ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý í»ñ³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ, ݳÛáõÙ áñ¨¿ ¹³ï³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ϳ٠³ÛÝï»Õ, iv) ³ÛÉ ³ÝÓÇ Ï³Ù Ù³ñÙÝÇ áã Çñ³í³½áñ ϳ٠áñï»Õ ѳñÙ³ñ ¿, áñ¨¿ ³ÝÏ³Ë ¨ ³Ý³ã³é ïñǵ- ³ñ·»Éí³Í ³Ý³é³ñÏ»ÉÇ å³Ñ³Ýçáí. áõÇݳÉÇ ÏáÕÙÇó, v) ³Ýµ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý, ϳÙ` µ) å³ñï³íáñ»óÝ»É å»ïáõÃÛ³ÝÁ (1) ¨ (2) »Ýó- vi) ϳٳ۳ϳÝáñ»Ý ϳ٠ë»÷³Ï³Ý ùٳѳ- Ñá¹í³ÍÝ»ñáõÙ Ãí³ñÏí³Í Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Çñ³- ×áõÛùáí. ϳݳóáõÙÁ, ¨ ½) ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ` áñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ` ·) ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ñ¹Ûáõ- i) ѳϳëáõÙ ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ûñ»ÝùÇÝ Ï³Ù Ý³- ݳí»ï í³ñã³Ï³½ÙÇÝ: ˳ï»ëí³Í ã¿ ÃáõÛɳïñáÕ ¹ñáõÛÃáí, ϳÙ` ii) ÑÇÙݳíáñí³Í ϳåí³Í ã¿` гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý §ì³ñ- ³³) ³ÛÝ Ýå³ï³ÏÇ Ñ»ï, áñáí ³ÛÝ Ó»é- ã³Ï³Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³- ݳñÏí»É ¿, ëÇݦ ûñ»ÝùÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõ- µµ) ÃáõÛɳïñáÕ ¹ñáõÛÃÇ Ýå³ï³ÏÇ Ñ»ï, ÃÛ³Ý Çñ³íáõÝù, áñÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ §ûñÇݳϳÝ, ··) í³ñã³Ï³½ÙÇ Õ»Ï³í³ñÇ áõÝ»ó³Í ï»- ÑÇÙݳíáñí³Í ¨ ³ñ¹³ñ³óÇ ¹³ï³í³ñ³Ï³Ý ï»- ջϳïíáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳ٠ë³ÝÏÛáõÝÇó¦, ÇÝãå»ë ݳ¨ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõ- ¹¹) í³ñã³Ï³½ÙÇ Õ»Ï³í³ñÇ µ»ñ³Í ³ÛÝ ÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éÝ»ñÇ ·ñ³íáñ å³ñ½³µ³ÝáõÙ å³ï׳éÝ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝóáí ³ÛÝ Ó»éݳñÏ- ëï³Ý³Éáõ Çñ³íáõÝù, ÇÝãå»ë ¹³ ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ í»É ¿. ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ùµ: ¿) Ëݹñá ³é³ñϳ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳ- íáñí³Í ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ áñáßáõÙÁ ãÁݹáõÝ»Éáí. Á) ÃáõÛɳïñáÕ ¹ñáõÛÃáí ݳ˳ï»ëí³Í ³Û¹ Édz½á- Ðá¹í³Í 6 (1) ¨ (2)-Á ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý, áñ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ϳ٠³Û¹ ·áñͳ- éáõÛÃÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, Ç Ï³ï³ñáõÙÝ áñÇ 1) ò³Ýϳó³Í ³ÝÓ Ï³ñáÕ ¿ ·áñÍ Ñ³ñáõó»É áñ¨¿ ¹³- Ó»éݳñÏí»É ¿ ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝù³Ý ï³ñ³Ýáõ٠ϳ٠áñ¨¿ ïñǵ³Ý³ÉáõÙ` ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ãÑÇÙݳíáñí³Í ¿, áñ áã ÙÇ áÕç³ÙÇï Ù³ñ¹ ã¿ñ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ¹³ï³Ï³Ý ϳñ·áí í»ñ³- Çñ³Ï³Ý³óÝÇ Ýßí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ã¿ñ ݳÛÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí: ϳï³ñÇ Ýßí³Í ·áñͳéáõÛÃÁ, ϳÙ` 2) ²Ûë ϳ٠³ÛÝ ¹³ï³ñ³ÝÁ ϳ٠ïñǵáõݳÉÁ áõÝÇ áñ¨¿ Ã) ѳϳé³Ï Õ»åùáõÙ ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ áã í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ¹³ï³Ï³Ý ϳñ·áí í»ñ³- ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ¿ ϳ٠³ÝûñÇݳϳÝ: ݳÛÙ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, »Ã»` ³) ³ÛÝ Ó»éݳñÏ³Í í³ñã³Ï³½ÙÇ Õ»Ï³í³ñÁ ²è²æÀܲòÆ àôÔÆÜ i) ãÇ áõÝ»ó»É ³ÛÝ Ó»éݳñÏ»Éáõ ûñ»ÝùÇ Ï³Ù áñáßÙ³Ý ÃáõÛɳïñáÕ ¹ñáõÛÃáõ٠ݳ˳ï»ë- àã ÙÇ »ñÏÇñ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ í³Í Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ѳç³ÕáõÃÛáõÝ ³ÏÝÏ³É»É ãÇ Ï³ñáÕ, »Ã» Ýñ³ ù³- ii) ·áñÍ»É ¿ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷á˳Ýó»Éáõ Õ³ù³óÇÝ»ñÁ á°ã ó³ÝÏáõÃÛáõÝ, á¯ã Ñݳñ³íáñáõ- ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, áñÇ Ñ³Ù³ñ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»Ý µáÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»É Ïá- ݳ˳ï»ëí³Í ã¿ ûñ»ÝùÇ Ï³Ù áñáßÙ³Ý éáõåódzÛÇ ³ÛÝ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝó íϳ- ÃáõÛɳïñáÕ ¹ñáõÛÃáõÙ, ϳÙ` Ý»ñÝ »Ý »Õ»É: ´áÕáùÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý Ñáõë³ÉÇ ¨ iii) »Õ»É ¿ ÏáÕÙÝ³Ï³É Ï³Ù ÑÇÙݳíáñí³Í ϳë- ³Ýíï³Ý· ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ, áñáÝù Ï»Ýë³Ï³Ý ϳÍí»É ¿ ÏáÕÙݳϳÉáõÃÛ³Ý Ù»ç. ϳñ¨áñ ¹»ñ »Ý ϳï³ñáõÙ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ, µ) ãÇ å³Ñå³Ýí»É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÁÝóó³Ï³ñ·³- ÝáõÛÝå»ë å»ïù ¿ Çñ³í³Ùµ ϳ½Ù»Ý ÏáéáõåódzÛÇ ÛÇÝ Ï³ÝáÝÁ ϳ٠å³ÛÙ³ÝÁ` ³Ùñ³·ñí³Í ³Ûë ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ó³Ýϳó³Í å»ï³Ï³Ý é³½Ù³í³- ϳ٠³ÛÝ ÃáõÛɳïñáÕ ¹ñáõÛÃáí. ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙùÁ: ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 101
ÐÔàôØÜºð
1 úñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ûñÇݳÏÝ»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý ϳëϳÍÝ»ñ áõÝ»Ý Çñ»Ýó ³ß˳ï³í³ÛñáõÙ ¹ñ³ §¸Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ 1994Ã. ûñ»ÝùÁ ³éϳÛáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: î»ë. http://www. (øíÇÝëɻݹ, ²íëïñ³Édz). §Æ ß³Ñ Ñ³ë³- whistleblowers.org.au/. ñ³ÏáõÃÛ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý 6 ²Û¹ ùÝݳñÏáõÙÁ í»ñóí³Í ¿ §ÎáéáõåódzÛÇ Ù³ëÇݦ 1998Ã. ûñ»ÝùÁ (ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõ- ½áÑ»ñÇ Ñ»ï ë»ñï ϳå»ñÇ Ñ³ëï³ïÙ³Ý ¨ ÃÛáõÝ). §¸Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ã»Å ·Í»ñÇ ³ç³Ïó- áõŻճóÙ³Ý Ù³ëÇݦ 1998Ã. ûñ»ÝùÁ (ÎáÉáõÙ- Ù³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÁ¦ ³Ýí³ÝÙ³ÝÁ µÇ³ ¹³ßݳÛÇÝ ûÏñáõ·Ç ²Ù»ñÇϳÛÇ ØÇ³óÛ³É ÏÉáñ ë»Õ³ÝÇó, áñÝ ³Ýóϳóí»É ¿ §îñ³Ýëå³- ܳѳݷݻñ) ¨ §Ì³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ñ»ÝëÇ ÆÝï»ñÝ»ßÝÉ-â»ËdzÛÇ Ð³Ýñ³å»ïáõ- Ù³ëÇÝ, áñÇ íñ³ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ í³ëï³ÏÇ ÃÛáõݦ 2 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 1999Ã. äñ³Ñ³ÛáõÙ, ѳٳϳñ·Á¦ 1978Ã. ÎáÉáõٵdz Õ³ßݳÛÇÝ â»ËdzÛÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ: ûÏñáõ·Ç ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³å³ñ÷³Ï ûñ»ÝùÁ 7 ÎáÝï³Ïï³ÛÇÝ Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ (²Ù»ñÇϳÛÇ ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñ): ï»ë ѳٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ ÆÝï»ñÝ»ï ϳÛ- 2 §Whistleblower¦ (¹Çٳϳ½»ñÍáÕ, ÇëÏ ï³é³óÇ ùáõÙ http://www.worldbank.org ÇÙ³ëïáí` §ëáõÉáñ¹¦ ϳ٠§ëáõÉÇãáí ëáõÉáÕ 8 Public Concern at Work: http:// Ù³ñ¹¦ /ÇÝãå»ë ¹³ ³ÝáõÙ ¿ Ùñó³í³ñÁ ýáõïµá- www.whistleblowing.org.uk. ɳÛÇÝ Ùñó³Ë³ÕÇ Å³Ù³Ý³Ï/ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Í³·áõÙ áõÝÇ: ²Û¹ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñÅ»ùÁ ÐáɳÝ- 9 Open Democracy Advice Center (South Africa): ¹Ç³Ûáõ٠ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ §Å³ÙÏá㦠(Ç Ýß³Ý ï³·- http://www.opendemocracy.org.za. ݳåÇ ½³Ý· ÑÝã»óÝáÕ Ù³ñ¹): ²ñ¨»ÉÛ³Ý ¨ 10 Government Accountability Project (US): http:// λÝïñáÝ³Ï³Ý ºíñáå³ÛÇ »ñÏñÝ»ñáõÙ ¹Çٳϳ- www.whistleblower.org ½»ñÍáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³éÝãáõÃÛ³Ùµ µ³- 11 John Hatchard, §The Office of the Ombuds- ݳí»×»ñÁ ÍÝáõÙ »Ý í»×»ñ, »ñµ ùÝݳñÏÙ³Ý Ù³ë- man¦, in National Human Rights Institutions in the ݳÏÇóÝ»ñÁ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñÇÝ³Ï³Ý Commonwealth, Common wealth Secretariat, µÝáõÛÃÁ ß÷áÃáõÙ »Ý ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó å³ñë³í»ÉÇ London (1992) ½µ³ÕÙáõÝùÇ Ñ»ï, áñáÝù ݳËÏÇÝ ³ÙµáÕç³ïÇ- 12 Üáñ ¼»É³Ý¹Ç³ÛÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ñ³Ï³Ý í³ñã³Ï³ñ·»ñÇ ûñáù Çñ»Ýó ѳñ¨³ÝÝ»- ëï³Ý³É Ñ»ï¨Û³É ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ñ³ëó»áí http:/ ñÇ Ñ³Ý¹»å Ù³ïÝÇãáõÃÛáõÝ »Ý ³ñ»É: /www.ombudsmen.govt.nz/ombudsme.htm.: Üáñ 2 The (UK) Public Interest Disclosure Act 1998 came ¼»É³Ý¹Ç³ÛÇ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝÇ Ù³ëÇÝ into force in 1999. The text is at www.hmso.gov.uk/ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ï»ë. http:// acts/acts1998/19980023.htm. www.ombudsmen.govt.nz/ ¿É. ѳëó»áõÙ 3 ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ 13 î»ë. §´áõÉÕ³ñdzÛÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ ûÙ- Ëáëï³ó»É ¿ñ, áñ áëïÇϳÝÝ»ñÇÝ Ïïñ³Ù³¹ñíÇ µáõ¹ëÙ»ÝÇ ÇÝëïÇïáõïÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñݳñ³íá- å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, áñÁ ѳٳñÅ»ù ÏÉÇÝÇ ³Û¹ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ¦ ½»ÏáõÛóÁ` å³ïñ³ëïí³Í Åá- ûñ»Ýùáí ïñ³Ù³ñ¹íáÕÇÝ: Õáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ï»Ýï- 4 ²Û¹ ëϽµáõÝùÁ ÏÇñ³é»Éáí ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ñáÝÇ ÏáÕÙÇó.: http//64.49.225.236/russian/ »Ýóѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ, ïíÛ³É ûñ»Ý- ni_National_Docs_ru.htm. ùÁ ïñ³Ù³¹ñáõÙ ¿ ѳٳÝÙ³Ý Ý߳ݳϳÉÇó 14 ²Ûë ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ í»ñóí³Í ¿ ä³ÏÇëï³ÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ѳë³- ïíÛ³É å³ßïáÝÁ ÑÇÙÝáÕ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÇó: ñ³Ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ù³ñ¹ÇÏ 15 ²Ûë ٻ絻ñáõÙÁ í»ñóí³Í ¿ γݳ¹³Ûáõ٠ѳñó»ñ »Ý µ³ñÓñ³óÝáõÙ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ùÝÝíáÕ ¨ ³Û¹ å»ïáõÃÛ³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝáõÙ, áñáÝù ³Û¹ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ßñç³¹³ñÓ³ÛÇÝ Ï»ï ѳݹÇ- Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõ٠ѳٳñíáõÙ »Ý íÇ׳ѳñáõÛó: ë³óáÕ ÙÇ ¹³ï³Ï³Ý ·áñÍÇ ÝÛáõÃÇó: Èñ³óáõóÇã 5 øíÇÝëɻݹ ݳѳݷÇ` ¸Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¹ÇÙ»É æ»ñ»ÙÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ Ù³ëÇÝ 1999Ã. öááõ÷ÇÝ` Ñ»ï¨Û³É ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ñ³ëó»áí, áñáßáõÙ (http://www.legislation.qld.gov.au/LEGISL jeremy.pope@tiri.org TN/CURRENT/W/WhistleblowProR99_01_pdf); 16 Using an Ombudsman to Oversee Public Officials, úñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý µ³ñ»÷áËÙ³Ý ³íëïñ³Édz- Nick Manning and D.J.Galligan (PREM Notes, The Ï³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ í×é³Ï³Ýáñ»Ý ѳݹ»ë World Bank, Washington DC 1999). For further in- »Ï³í Ç å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¹Çٳϳ½»ñÍáÕÝ»ñÇ: formation contact Jeremy Pope at î»ë. http://www.austlii.edu.au/au/other/alrc/publica jeremy.pope@tiri.org. tions/reports/82/ALRC82Scopeofcomplaintssys. htm#Chl4Protectionandencouragementofwhistle 17 ²Û¹ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Whistleblowers §úëïñ»Édz ÇÝÏáñåáñ»Ûßݦ-Á Ýßí³Í »Ý سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ѳݹÇë³ÝáõÙ ¾ ÐÎ, áñÁ ë³ï³ñáõÙ ¾ Ýñ³Ýó, زÎ-Ç Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ` Ȼѳëï³ÝÇ Ù³ëÇÝ áíù»ñ ¹³ñÓ»É »Ý ÏáéáõåódzÛÇ íϳݻñ ϳ٠½»ÏáõÛóáõÙ, ÑáÏï»Ùµ»ñ 2003: ²Û¹ ÷³ëï³ÃÕÃÇ 102 ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ
ï»ùëïÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ëï³Ý³É Ñ»ï¨Û³É ¿É»Ïïñá- Çñ³Ï³Ý³óÝ»É §àõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³- ݳÛÇÝ Ñ³ëó»áí` http://www.unhchr.ch/tbs/ ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ, doc.nsf/0/a6e8802acbd8d5b4802567 §ÎáÝïñáÉ Ûáõ³ÝÁ¦` å»ï³Ï³Ý ϳéáõóí³Íù- a80053e0d4?Opendocument Ý»ñÇ Ýϳïٳٵ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ 18 úñÇݳÏ, àõ·³Ý¹³ÛÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ Ù³ñÙÇÝÁ, 1993Ã. û·áëïáëÇÝ ëï»ÕÍ»ó å»ï³- ·É˳íáñ ï»ëáõãÇ å³ßïáÝÁ Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ·»- 19 ²Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ ¿ ͳé³Û»É ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝ: üÇÝɳݹdzÝ: 22 àõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñÁ 20 úÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÇÝëïÇïáõïÇ Ý³- ùÝݳñÏíáõÙ »Ý 3-ñ¹ ·ÉËáõÙ: ˳·³ÑÇ ¨ Üǹ»ñɳݹݻñÇ ³½·³ÛÇÝ ûÙµáõ¹ë- Ù»ÝÇ` سñï»Ý àõëïÇÝ·Ç 1998Ã. Ù³ÛÇëÇ 4-ÇÝ 23 ¸³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ³í»ÉÇ ÁݹѳÝñ³Ï³Ý ØáݳÏáÛáõÙ ²ëÇ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûÙ- ùÝݳñÏáõÙÁ ï»ë 16-ñ¹ ·ÉËáõÙ: µáõ¹ëÙ»ÝÝ»ñÇ »ññáñ¹ ѳÝÓݳÅáÕáíáõÙ áõÝ»- 24 §ì³ñã³Ï³Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³ÝÝ ûųݹ³Ï»- ó³Í` §²ÝÏ³Ë ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÝ Çñ³íáõÝùÇ ÝáñÙ»- Éáõ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ ÉñÇí ï»ùëïÁ ï»ë Ñ»ï¨Û³É ñáí ջϳí³ñíáÕ Åá¹áíñ¹³í³ñ³Ï³Ý å»ïáõ- ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ñ³ëó»áõÙ http://www.acts.co.za/ ÃÛáõÝáõÙ¦ ûٳÛáí »ÉáõÛÃÁ: prom_admin_justice/Index.htm. 21 ´áÉáñÁ ϳñÍáõÙ »Ý, áñ ä³åáõ³ Üáñ ¶íÇÝ»³ÛÇ Also, Jeffrey Jowell, Andrew Le Sueur, Woolf Judi- Ùá¹»ÉÁ ÏñáõÙ ¿ åá½ÇïÇí µÝáõÛÃ: cial Review of Administrative Action, 5th edition: ê³Ï³ÛÝ, áñå»ë½Ç ³Ûí³Ýáõ٠ϳñáÕ³Ý³Ý Sweet & Maxwell (UK) SBN: 0-421-60790-4 (Soft cover). ´àÔàøÜºð ܺðβڲòܺÈàô ØºÊ²ÜÆ¼ØÜºðÀ ºì úØ´àô¸êØºÜÆ ¸ºðÀ 103 ¶ÈàôÊ 8 | äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü 105 ²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òàôØÀ Õ³ÏÇáñ»Ý ·ÝáõÙ ¿ñ ßñç³Ý³éáõÃÛ³Ý Ñ³ñÏÇ ÙáõÍ- Ù³Ý Ù³ëÇÝ Ï»ÕÍ ³Ý¹áññ³·ñ»ñ ¨ í³×³éáõÙ ¿ñ ¹ñ³Ýù ï»ÕÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÎáéáõåódzÛÇ ³éáõÙáí, ûñ¨ë ãϳ ³í»ÉÇ µéݳ·ñ³íí»É »Ý 3194 Ï»ÕÍ Ñ³ßÇíý³Ïïáõñ³Ý»ñ: í³ï ѳٵ³í í³Û»ÉáÕ Ù»Ï ³ÛÉ µÝ³·³í³é, ù³Ý гٳß˳ñѳÛÇÝ Ù³ùë³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõ- å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ëï³óáõÙÁ: âϳ, ûñ¨ë, ÃÛáõÝÁ (ÐØÎ) ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ ¿, áñ ÏáéáõåódzÛÇ Í³- Ù»Ï ³ÛÉ µÝ³·³í³é, áñï»Õ ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ·áõÙÁ ³é³í»É Ñݳñ³íáñ ¿ ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ Ù³ù- áõÝ»Ý³É ³í»ÉÇ Éáõñç ѻ勉ÝùÝ»ñ1: ë³ÛÇÝ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ© àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ (ûñÇݳÏ` ä»ñáõáõÙ ¨ àõ- ·³Ý¹³ÛáõÙ) å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ñ»ï ϳå- x àõÝ»Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý³ßÝáñÑ Ñ³×³Ëáñ¹Ý»ñÇ í³Í ÏáéáõåóÇ³Ý ¹³ñÓ³í ³ÛÝù³Ý ³ñï³éáó, áñ ѳݹ»å: ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñáß»óÇÝ x àõÝ»Ý ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ ³åñ³ÝùÝ»- ÷³Ï»É ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ñ³ñϳÛÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõ- ñÇ Ï³Ù Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÙ³Ý ³éáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýù ÷á˳ñÇÝ»É Ýáñ»ñáí: àñáß Ùáí: »ñÏñÝ»ñáõÙ Ù³ñ¹ÇÏ Ó·ïáõÙ »Ý ³Ù»Ý³ó³Íñ í³ñ- x ú·ïíáõÙ »Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ³ßí»ïáõ ÉÇÝ»- Ó³ïñíáÕ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñí»É ѳñϳÛÇÝ ¨ Éáõ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇó: Ù³ùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÙ, ù³Ý½Ç ß³ï É³í ·Ç- ï»Ý, áñ ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÁ ɳÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ- ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, ÐØÎÝ ³í»É³óÝáõÙ ¿, áñ Ý»ñ »Ý ëï»ÕÍáõÙ ½·³ÉÇ Ñ³í»ÉÛ³É »Ï³Ùáõï ëï³- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É Éñ³óáõóÇã ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ Ý³Éáõ ѳٳñ: ºí Çëϳå»ë, ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áñÍáÝÝ»ñ, áñáÝù ³½¹áõÙ »Ý í³ñã³Ï³Ý Ïá- ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÁ ³ÛÝù³Ý ·ñ³íÇã ¨ µ³ÕÓ³ÉÇ »Ý, éáõåódzÛÇ ¹ñë¨áñÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ íñ³: ²Û¹ ·áñ- áñ ¹³ñÓ»É »Ý ³éáõͳËÇ ³é³ñϳ2: ÍáÝÝ»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý© ÎáéáõÙå³óí³Í Ù³ùë³ÛÇÝ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ³é- ϳÛáõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ݳ¨, áñ »ñÏñÇ ë³ÑÙ³Ý- x سùë³ÛÇÝ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ³ß˳ï³í³ñÓÇ Ù³Ï³ñ- Ý»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý §Í³Ïáïϻݦ ¨ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ¹³ÏÁ: ѳï»É áã ÙdzÛÝ ãѳñÏíáÕ ³åñ³Ýù³ÛÇÝ Ñáëù»ñ, x ²ÛÝ Ù³ëßﳵݻñÁ, áñáÝóáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ³Ûɨ` ½»Ýù, ÃÙñ³ÙÇçáóÝ»ñ, ³åûñÇÝÇ ·³ÕóϳÝ- ÏáõÉïáõñ³Ý ¨ í³ñùÇ ÝáñÙ»ñÁ Ëñ³ËáõëáõÙ »Ý ѳϳ- Ý»ñ, ³ñ·»Éí³Í ¹»Õ³ÙÇçáóÝ»ñ, å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕ- Çñ³í³Ï³Ý í³ñí»É³Ï»ñåÁ ϳ٠³ÏïÇíáñ»Ý ËáãÁÝ- ÙÇó å³ßïå³ÝíáÕ ³½·³ÛÇÝ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ Ñ»ï ¹áïáõÙ »Ý ¹ñ³Ý: êñ³Ýó Ù»ç »Ý ÙïÝáõÙ å³ïÇÅÝ»ñÁ ³Ýµ³ñ»ËÕ×áñ»Ý Ùñó³ÏóáÕ ³åñ³ÝùÝ»ñ, ÇÝãå»ë ûñ»ÝùÁ ˳Ëï»Éáõ ѳٳñ: ݳ¨ ³½·³ÛÇÝ Ï³Ù ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ x ì³ñã³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éíáÕ ÙÇçáóÝ»- å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñ ¨ ñáõÙ å³ñáõݳÏíáÕ ½ëåÇã ³½¹»óáõÃÛ³Ý áõÅÁ: µáõÛë»ñ ϳ٠¹ñ³Ýó Ù³ë»ñÇó å³ïñ³ëïí³Í ³å- x г׳Ëáñ¹Ý»ñÇ Ñ»ï Ù³ùë³ÛÇÝ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ³Ý- ñ³ÝùÝ»ñ, ûñÇݳÏ, ÷ÕáëÏñÇó ³ñï³¹ñí³Í Çñ»ñ ¨ ÙÇç³Ï³Ý ß÷Ù³Ý Ù³ëßﳵݻñÁ: ³ÛÉÝ: ²Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏñÇÝ Ñ³ëóíáÕ íݳëÁ ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇáñ»Ý ·»ñ³½³Ýó»É ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, »Ã» ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³Ûïݳ- ͳËë»ñÁ: Ø»ñ ųٳݳÏÝ»ñáõÙ, »ñµ ³ß˳ñÑáõÙ µ»ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ ó³Íñ ¿, Ýñ³ ¹»Ù ÏÇ- ·áñÍáõÙ »Ý ÙÇ·³½·³ÛÇÝ ³Ñ³µ»Ïã³Ï³Ý ó³Ýó»ñ, ñ³éíáÕ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ñ¹»Ý áã ÙÇ Ýß³- ÏáéáõÙå³óí³Í å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù (Ù³ùë³- ݳÏáõÃÛáõÝ ã»Ý áõÝ»ÝáõÙ3: ÛÇÝ ³ß˳ïáÕÝ»ñ, ë³ÑٳݳÛÇÝ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ ÎáéáõåódzÛÇ Í³·Ù³ÝÁ ϳñáÕ »Ý Ýå³ëï»É ¨ ³ÛÉÝ), áñáÝù ÷³ëïáñ»Ý ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë áñ- ݳ¨ ³Ûɨ³ÛÉ ãÉáõÍí³Í ѳñó»ñ, ûñÇݳÏ, »Ã»© å»ë ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³íáñ ËÙµ³íáñáõÙÝ»ñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñ, ϳñáÕ »Ý Éáõñç x ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÁ µ³ñ¹ »Ý ÁÝϳÉÙ³Ý íï³Ý· Ý»ñϳ۳óÝ»É ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³ñ ¨ ¹ñ³ ѻ勉Ýùáí ϳñáÕ »Ý áõÝ»Ý³É ï³ñµ»ñ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ù»ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñ: гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ýÇݳÝë³- x гñÏ»ñÇ í׳ñáõÙÁ ѳ׳˳ÏÇ ß÷áõÙÝ»ñ ¿ å³- Ï³Ý ÏáñáõëïÝ»ñ ¿ ÏñáõÙ: سùë³ÛÇÝ Í³Ëáõ ãÇÝáí- ѳÝçáõ٠ѳñϳïáõÝ»ñÇ ¨ ѳñϳÛÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõ- ÝÇÏÇÝ ïí³Í áã ³ÛÝù³Ý Ù»Í Ï³ß³éùÁ Ý߳ݳÏáõÙ ÃÛ³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ÙÇç¨: ¿, áñ ë³ÑÙ³Ýáí ³é³Ýó å»ï³Ï³Ý ïáõñù í׳ñ»- x àã áù ãÇ ½µ³ÕíáõÙ áñå»ë Ïáéáõåódz áñ³ÏíáÕ Éáõ ϳÝóϳóíÇ ·áõó» ÙÇ ³ÙµáÕç µ»éݳñÏÕ Í˳- í³ñã³ñ³ñÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³Ûï- Ëáï ¨ å»ï³Ï³Ý ·³ÝÓ³ñ³ÝÁ Ù³ùë³ÛÇÝ ïáõñùÇ Ù³Ùµ, ϳ٠ÝÙ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³Ûïáõ- ãí׳ñÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ÏÏáñóÝÇ Ñ³½³ñ³íáñ ¹á- ÙÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ËñÃÇÝ ·áñÍ, ϳ٠¹ñ³Ýó ѳÛï- ɳñÝ»ñ: ì»ñç»ñë Þ³ÝѳÛáõ٠ѳÛïݳµ»ñí»ó, áñ ݳµ»ñÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ã³÷³½³Ýó Ù»ÕÙ Ù³ùë³ÛÇÝ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳñáÕ³ó»É ¿ å»- å³ïÇÅÝ»ñ, ϳ٠ÁݹѳÝñ³å»ë ÙÇçáóÝ»ñ ã»Ý Ó»é- ïáõÃÛ³ÝÁ ˳µ»É 145 ÙÉÝ ²ØÜ ¹áɳñáí: ܳ áõÕ- ݳñÏíáõÙ: 106 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
x ä»ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉáõÝ Édz- x ¸³ Ýå³ëïáõÙ ¿ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ½áñí³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ýϳïٳٵ å»ï³Ï³Ý í»- ³×ÇÝ` ѳñÏ»ñÇ í׳ñáõÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ å³ï׳- ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ éáí Ýñ³ ³Õ³í³ÕáõÙÝ»ñÇ ßïÏÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ³Ýµ³í³ñ³ñ »Ý: x ¸³ Ëñ³ËáõëáõÙ ¿ ³ñ¹³ñ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ (ѳñÏ»ñ í׳ñáÕÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³ÝÇó Ëáõë³÷áÕÝ»ñÇ ÙÇç¨): лﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, áñ x ¸³ Ýå³ëïáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý ³×ÇÝ ¨ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ` ³Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏñáõÙ áã å³ßïáÝ³Ï³Ý ïÝï»ëáõ- ÇÝãå»ë ѳÛñ»Ý³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ûï³ñ»ñÏñÛ³ Ó»é- ÃÛ³Ý Ù³ëßﳵݻñÇ ³×Ç å³ï×³é »Ý Ñ³Ý¹Çë³- ݳñϳï»ñ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ý»ñ¹ñáõÙ³ÛÇÝ ÏÉÇÙ³Ý µ³ñ»- ÝáõÙ Ñ»Ýó ѳñϳÛÇÝ áõ ϳñ·³íáñÇã é»ÅÇÙÝ»ñÇ áã ɳí»Éáõ ßÝáñÑÇí: ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ¹ÇëÏñ»óÇáÝ ÏÇñ³éáõÙÁ ¨ Ïá- x ¸³ Ïñ׳ïáõÙ ¿ ³ñï³ùÇÝ ¹»ýÇóÇïÁ ¨ ÷á˳éáõÃÛáõÝ- éáõåódzÛÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ: ¸³ ³ñ·»É³ÏáõÙ ¿ áÕç Ý»ñÇ ã³÷»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳÛáõݳóÝáõÙ ¿ ³ñï³ñ- ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ: àã å³ßïáÝ³Ï³Ý ÅáõóÛÇÝ ÏáõñëÁ: ÎáéáõåóÇ³Ý Ñ³×³Ë Ï³åí³Í ¿ ϳ٠ëïí»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëßﳵݻñ ϳåÇï³ÉÇ ³ñï³ÑáëùÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ Ñ»ï: áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÁ ³×Ç ï»Ùå»ñÇ ¹³Ý¹³Õ»óÙ³Ý x ¸³ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ ß³ñù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óáõÝ, áñÁ ÙÇïáõÙ »Ý óáõó³µ»ñáõÙ4: ÎáéáõåódzÝ, ÙÇ ÏáÕÙÇó, ëïÇåí³Í ¿ í׳ñ»É ÏáéáõåódzÛÇ µ³ó³ë³Ï³Ý µá- Ïñ׳ïáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ, ÇëÏ ÙÛáõë Éáñ Ñ»ï»í³ÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ÏáÕÙÇó, ¹³Ý¹³Õ»óÝáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý ³×Á: ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï` ÏáéáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»- äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ àÈàðîàôØ ñÁ ç³ÝáõÙ »Ý Ñݳñ³íáñÇÝë ³í»É³óÝ»É å»ï³Ï³Ý ´²ðºöàÊàôØÜºðÆ úðÆÜ²Îܺð ͳËë»ñÁ` ѻﳷ³ÛáõÙ »Ï³Ùáõï ëï³Ý³Éáõ Çñ»Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÁݹɳÛÝ»Éáõ Ýå³- гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ ÏáÕÙÇó ³Ûë áÉáñ- ï³Ïáí: ²Û¹åÇëÇ Ó·ïáõÙÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ µÛáõç»ï³- ïáõÙ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ϳï³ñ³Í »ñÏñÝ»ñÇ ß³ñ- ÛÇÝ ¹»ýÇóÇïÇ ³é³ç³óÙ³ÝÁ5: ùáõÙ ÑÇß³ï³ÏíáõÙ »Ý ȳïí³Ý ¨ ¶í³ï»Ù³É³Ý7: زÎÇ ²é¨ïñÇ ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý ËáñÑñ¹Ç ѳÛ- ä»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ áÉáñïÇ Ï³é³í³ñ- ï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ Ù³Ý µÝ³·³í³éáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ùë³ÛÇÝ Ó¨³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ»ï¨»Éáõ ͳË- ȳïí³ÛáõÙ ÏÇñ³éíáÕ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳÝ- ë»ñÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ï»Õ³÷áË- ¹Çë³ÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ Áݹ³ñÓ³Ï ÙÇ é³½Ù³í³ñáõ- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ í׳ñíáÕ ïáõñù»ñÁ: ¸³ Ù³ùë³ÛÇÝ ÃÛ³Ý Ù³ë: ²Ûë »ñÏñÇ å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Í³- ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ë×áÕí³Í µÝáõÛÃÇ Ñ»ï ϳåí³Í é³ÛáõÃÛ³Ý Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ϳï³- ϳñ¨áñ ÙÇ ÑÇÙݳѳñó ¿: ²Ñ³ ³ñ¹»Ý ÙÇ ù³ÝÇ ñ»É³·áñÍí»É ¿` Ýñ³ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ áÕç ѳñϳ- ï³ñÇ ¿ µ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñÇ Ý»ñÙáõÍáÕÝ»ñ ¨ ³ñ- ѳÝáõÙÁ, Ù³ùë³ÛÇÝ ïáõñù»ñÁ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ï³Ñ³ÝáÕÝ»ñ ·³Ý·³ïíáõÙ »Ý, áñ ³Û¹ ÁÝóó³- ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÙÇçáóÝ»ñÇ ëï³óáõÙÁ Ùdzíá- ϳñ·»ñÁ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³é³ç³óÝáõÙ ¨ ѳÝ- ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ý»ñùÇÝ ÑëÏáÕáõ- ·»óÝáõÙ »Ý Ïáéáõåódz ÍÝáÕ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ: ÃÛ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³éáÕç ¨ ·áñ- ØÛáõë ÏáÕÙÇó` áñáß »ñÏñÝ»ñ ·áñÍݳϳÝáñ»Ý ÍáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ· ëï»ÕÍ»Éáõ ѳٳñ: ´³óÇ ³Û¹, áñ¹»·ñ»É »Ý ¹»Ù÷ÇÝ·³ÛÇÝ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ ¨ ëï»ÕÍí»É ¿ ѳñϳÛÇÝ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÇó ³ÝÏ³Ë µ³ó³Ñ³Ûïáñ»Ý Ëñ³ËáõëáõÙ »Ý §ã³ñãdzϳݦ ·áñÍáÕ ì»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙ, áñÇ ³é¨ïáõñÁ: Êñ³Ëáõë»Éáí ÝÙ³Ý ³é¨ïáõñÁ` å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç »Ý ÙïÝáõÙ© Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý Éáõñç íݳë ѳëóÝ»É Ñ³ñ¨³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛ³Ý ×ÛáõÕ»ñÇÝ ¨ Ýå³ë- x ̳é³ÛáÕ³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ïá¹»ùëáí Õ»- ï»É Ý»ñÙáõÍáÕÝ»ñÇ ¨ Ù³ùë³ÛÇÝ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ï³í³ñíáÕ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ í»ñ³Ñë- ÙÇç¨ §·áñÍÁÝÏ»ñáõÃ۳ݦ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ6: ÏáõÙÁ ¨ ÏñÃáõÙÁ: ä»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý µÝ³·³- x ²åûñÇÝÇ Ñ³ñëï³óÙ³Ý ¹»åù»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÙÁ: í³éáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ Ýí³½³·áõÛÝÇ x γñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý Ë³ËïÙ³Ý ¹»åù»ñÇ ùÝÝáõÙÁ: ѳëóÝ»ÉÁ ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ÙÇ ù³ÝÇ x ÎáéáõåódzÛÇ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ·áñÍ áõÝ»óáÕ Õ»- å³ï׳éÝ»ñáí© Ï³í³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ Ùß³ÏáõÙÁ: x ²ß˳ï³ÝùÇ í»ñ³Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ` áñáßáõÙÝ»ñÇ áã x ¸³ å»ïáõÃÛ³ÝÁ µ»ñáõÙ ¿ »Ï³ÙáõïÝ»ñ, áñáÝù ³ÝÑ- í»ñ³ÑëÏ»ÉÇ ÁݹáõÝÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ñ³Å»ßï »Ý Í³Ëë»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý, µÝ³Ïãáõ- ë³Ñٳݳ÷³Ï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ÃÛ³ÝÁ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý µ³ñÇùÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ, x ²½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ɳí í³ñùÇ Ëñ³ËáõëáõÙÁ: ïÝï»ë³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³- x ÊáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÇ, ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ¨ å»ï³- ϳñ·Ç å³Ñå³ÝÙ³Ý ¨ »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óíáÕ »Ï³Ùáõï- ëï»ÕÍÙ³ÝÁ ¨ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ Ý»ñÇ ¨ áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ ëïáõ- ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ѳٳñ: ·áõÙÁ: äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 107
²Ûë ³Ù»ÝÝ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ å³Ñ³Ýç ¿, áñ ѳñϳ- Õ³óí³Í ¿ Ý»ñùÇÝ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ, áõÅÇ Ù»ç ¿ Ùï»É ѳÝÙ³Ý ·áõÙ³ñÁ ÉÇÝÇ Ñ»ßï ѳßí³ñÏ»ÉÇ ¨ áñ Ýñ³ Ù³ùë³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝáõÙ í³ñùÇ Ýáñ Ïá¹»ùëÁ: ã³÷ë»ñÁ ÉÇÝ»Ý Çñ³ï»ë³Ï³Ý: ì»ó ³Ùëí³ ÁÝóó- ´³óÇ ³Û¹, ·Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ³ÝÏ³Ë ÁÝÏ»- ùáõÙ Ùß³Ïí»ó ì³ñùÇ Ïá¹»ùë, áñÇ Ñ³Ù³ñ ÑÇÙù ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ϳ- ͳé³Û»ó ÐØÎÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ûñÇݳÏÁ: ÐÇß- ï³ñáõ٠ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇ ¨ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ Û³É Îá¹»ùëÁ ï³ÉÇë ¿ ³ñï³ùÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñÇ, Çñ³- ѻﳹ³ñÓ Ï³åÇ ëϽµáõÝùáí` å³ñ½»Éáõ ѳٳñ, í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ ¨ áñáÝáõÙÝ»ñÇ Ñëï³Ï µ³ó³ï- û áñù³Ýáí »Ý Ñ³çáÕ Ý»ñϳ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ: ñáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ óáõÛó »Ý ïñí³Í, û ÇÝãå»ë ²ýñÇÏÛ³Ý »ñ»ù »ñÏñÝ»ñ (¶³Ý³Ý, î³Ý- »Ý ¹ñ³Ýù ϳåí³Í Ù³ùë³ïÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ½³ÝÇ³Ý ¨ àõ·³Ý¹³Ý) ¨ë Ó»éݳÙáõË »Ý »Õ»É ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³éûñÛ³ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ»ï: ì»ñá- Çñ»Ýó ѳñϳÛÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³ñÙ³ï³- ÑÇßÛ³É ¹Çñ»ÏïÇíÝ»ñÁ å³ñáõݳÏáõÙ »Ý Ññ³Ñ³Ý- å»ë í»ñ³÷áË»Éáõ ·áñÍÇÝ` Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ·áõÙÝ»ñ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ·áñÍÇ Í³- ٻͳóÝ»É å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Í³í³ÉÁ ¨ é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÁ ϳ߳éùÇ ³é³ç³ñÏ ë³Ýӳѳñ»Éáõ ÏáéáõåódzÝ: ²Ûë µ³ñ»÷áËáõÙÝ»- ëï³Ý³Éáõ ¹»åù»ñáõÙ8: ñÇ ÁÝóóùáõÙ Ýßí³Í »ñÏñÝ»ñáõÙ ëáíáñ³Ï³Ý å»- ¶í³ï»Ù³É³Ý áñáßáõÙ ¿ ÁݹáõÝ»É Ù»Ï ³íïá- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó ¹áõñë ëï»ÕÍ- ÝáÙ Ù³ñÙÝáõ٠ѳñϳÛÇÝ ¨ Ù³ùë³ÛÇÝ µáÉáñ ·»ñ³- í»É »Ý ѳïáõÏ Ñ³ñϳÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñ, áõñ áñå»ë ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ùdzíáñ»Éáõ Ù³ëÇÝ: ̳é³ÛáÕ³- ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ëñ³Ëáõë³Ýù ¿ ÁÝïñí»É ³ß˳ï³ÏÇó- Ï³Ý áÕç ³ÝÓݳϳ½ÙÁ ϳ٠³ÙµáÕçáíÇÝ ÷áËí»ó, Ý»ñÇ µ³ñÓñ ³ß˳ï³í³ñÓÁ` ß³ï ³í»ÉÇ µ³ñÓñ, ϳ٠¿É Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³ß˳ï³ÏÇó ¹ÇÙáõÙ ·ñ»ó ù³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝáõÙ Ýñ³Ýó ·áñÍÁÝ- Çñ»Ý Çñ ÇëÏ å³ßïáÝÇÝ ÝáñÇó Ý߳ݳϻÉáõ Ù³ëÇÝ: Ï»ñÝ»ñÇÝÁ: ´³óÇ ³Û¹, î³Ý½³ÝÇ³Ý Çñ Ùáï ²ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝÙ³Ý áÕç ·áñÍÁÝóóÇ Çñ³Ï³- Ùïóñ»É ¿ §Ã»Å¦ Ñ»é³Ëáë³·ÇÍ ¨ ѳñÏ»ñÇ í׳ñáõ- ݳóáõÙÁ å³Ûٳݳ·ñáí ïñí»ó ϳ¹ñ»ñÇ Ñ³í³- ÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý í³ñ- ù³·ñٳٵ ½µ³ÕíáÕ Ù³ëݳíáñ ýÇñٳݻñÇÝ ¨ Ó³ïñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·: ê³Ï³ÛÝ ³é³çÇÝ Ñ³çáÕáõ- ï»ÕÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÇÝ: ´³óÇ ³Û¹, ·áñÍÇ ÃÛáõÝÝ»ñÇó Ñ»ïá ³Ûë »ñ»ù »ñÏñÝ»ñáõÙ ¿É ëÏë»óÇÝ ¹ñí»ó ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ ͳ·»É: ܳË` ³ß˳ï³í³ñÓÇ ³í»ÉÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·9, ÇÝãå»ë ݳ¨ í»ñ³Ý³Ûí»óÇÝ ¨ å³ñ- µ³ñÓñ ¹ñáõÛùÝ»ñÁ ãå³Ñå³Ýí»óÇÝ ù³Õ³ù³ódz- ½»óí»óÇÝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ: ²Û- Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ ÙÛáõë Ù³ëÇ Ñ³Ý¹»å, ÇÝãÁ ß³ï ÝáõÑ»ï¨ ù³ñá½³ñß³í ëÏëí»ó, áñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ñ ßáõï µ»ñ»ó ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÝ Çñ³½»Ï»É ³ÛÝ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»- ÏáñëïÛ³Ý: ºí »ñÏñáñ¹© ³Û¹å»ë ¿É ãÙß³Ïí»ó ³ñ¹- ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝó ѳë»É ¿ Ýáñ Ù³ñÙÇÝÁ ѳ׳Ëáñ¹- Ûáõݳí»ï Ý»ñùÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ` ³éáÕç ¿ÃÇ- Ý»ñÇ ëå³ë³ñÏÙ³Ý áñ³ÏÇ µ³ñÓñ³óÙ³Ý ¨ å»ï³- Ï³Ï³Ý ÑÇÙùÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ¨ å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³- Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý áÉáñïáõ٠ݳ˳Ýß- Ù³ñ11: í³Í óáõó³ÝÇßÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ·áñÍáõÙ10: ̳é³ÛáÕ³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳ- Ȼѳëï³Ýáõ٠λÝïñáÝ³Ï³Ý Ù³ùë³ÛÇÝ é³í³ñÙ³Ý å³ï׳éáí î³Ý½³ÝdzÛáõÙ ¨ àõ·³Ý- í³ñãáõÃÛáõÝÁ ɳÛݳͳí³É µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ¿ ݳ- ¹³ÛáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ µ³ñÓñ ³ß˳ï³í³ñÓ»ñÇ ¨ ³ß- ˳ӻéÝ»É å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ñ³í³ùÙ³Ý Ë³ï³ÝùÇ É³í å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ Ïá- áÉáñïáõÙ: ¸ñ³Ýù áõÕÕí³Í »Ý ÑÇßÛ³É í³ñãáõÃÛ³Ý éáõåóÇ³Ý ³é³çí³ å»ë ͳÕÏáõÙ ¿ áõ µ³ñ·³í³- ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ³å³- ×áõÙ: ÆÝãå»ë óáõÛó ïí»ó åñ³ÏïÇϳÝ, ³ß˳ï³- ÑáíÙ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ñáõݳÏáõÙ »Ý Ïá- í³ñÓ»ñÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ ѳݷ»óñ»ó µ³ñÓñ í³ñ- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ áõŻճóÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í Ó³ïñíáÕ, ë³Ï³ÛÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ¹»é¨ë ã³- ÙÇ ³ÙµáÕç ß³ñù ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ: Þ³ï ³í»ÉÇ Ù»Í ÷³½³Ýó ÏáéáõÙå³óí³Í ѳñϳÛÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõ- µÍ³ËݹñáõÃÛáõÝ ¿ óáõó³µ»ñíáõÙ Ù³ùë³ÛÇÝ ³ß- ÃÛ³Ý ëï»ÕÍÙ³Ý: ºñµ ÏáéáõÙå³óí³Í å³ßïáÝÛ³- ˳ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñ- Ý»ñÇÝ µ³ó³Ñ³Ûï»óÇÝ ¨ Ñ»é³óñ»óÇÝ, Ýñ³Ýù, áñ- ÍáõÙ: öáñÓ³ßñç³ÝáõÙ ³Ù»Ý ÙÇ Ýáñ ³ß˳ï³ÏÇó å»ë ϳÝáÝ, ³Ýó³Ý Ù³ëݳíáñ ѳïí³Í` áñå»ë Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ í»ó ³ÙÇëÁ Ù»Ï ³ÝóÝáõÙ ¿ ³ï»ë- ѳñϳÛÇÝ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñ ¨ ëÏë»óÇÝ ï³íáñáõÙ, áñÇ ÁÝóóùáõÙ ëïáõ·íáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ û·ï³·áñÍ»É Çñ»Ýó Ý»ñùÇÝ Ï³å»- Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý Çñ³½»ÏáõÃÛáõÝÁ, ³Ûɨ ѳÏí³- ñÁ` ѳϳÇñ³í³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳ- ÍáõÃÛáõÝÁ ÏáéáõåódzÛÇÝ: سùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»- Ï»Éáõ ѳٳñ: ÆÝã¨Çó», ѳñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÁ, ³ÛÝ- ñáõÙ Ùßï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ³ÝóÝáÕ ³ÝÓÇÝù áõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, áñáß³ÏÇáñ»Ý ³×»óÇÝ: ÝáõÛÝå»ë ³ÝóÝáõÙ »Ý ѳٳÝÙ³Ý ëïáõ·áõÙ: ²éϳ ÷áñÓÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ Øïóí³Í ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ³Ù»- ѳñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ ³í»É³óÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇó Ù»- ݳÙÛ³ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙ, ¹ñ³ÝÇó ÏÁ ϳñáÕ ¿ ¹³éÝ³É Ñ³ñϳÛÇÝ ï»ëáõãÝ»ñÇ Ñݳñ³- µ³óÇ, ïÝûñ»ÝÝ Çñ³íáõÝù áõÝÇ ó³Ýϳó³Í ųٳ- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝáõÙÁ, ¨ ³Ù»Ý¨ÇÝ ¿É áã` Ý»- Ý³Ï å³Ñ³Ýç»É Éñ³óáõóÇã ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ: àõÅ»- Õ³óáõÙÁ: ²Ûë ϳñÍÇùÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ³ÛÝ »Ýó¹ñáõ- 108 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
ÃÛ³Ý íñ³, áñ ѳñϳÛÇÝ ï»ëáõãÝ»ñÁ ÏëÏë»Ý ³í»ÉÇ ÙdzÛÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ûñ»ÝùÝ»ñÇ Ù»Ïݳµ³Ýáõ- ß³ï ѳí³ù»É å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ÙÁ Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý ¿, ÇëÏ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ëï³Ý¹³ñ- å³ñ³·³ÛáõÙ, »ñµ Ýñ³Ýù ³í»ÉÇ ß³ï ѳí³ùáõÙ »Ý ï³óí³Í »Ý, Áëï áñáõÙ` Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·áñͳñùÇ Ñ³- Çñ»Ýó ѳٳñ: ²Ûë û½Á ѳ½Çí û ˻ɳÙÇï ¿: à±ñ Ù³ñ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ÝáõÛÝ é»ÅÇÙÁ, ÇÝã ݳËáñ¹ ·áñ- ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñ¹³ñ³óÝÇ ÙÇ Çñ³íÇ׳Ï, »ñµ ͳñùÇ Ñ³Ù³ñ: ݳ ÇÝùÝ ¿ ¹ñ¹áõÙ ÏáéáõÙå³óí³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ x سëݳ·Çï³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñ: ²ß˳ï³ÝùÇ ÝÙ³Ý Ï»ñåáí ѳñëï³Ý³É` Ç Ñ³ßÇí Çñ »ñÏñÇ ù³- å»ïù ¿ ÁݹáõÝ»É ÷áñÓ³éáõ, ɳí å³ïñ³ëïí³Í Õ»- Õ³ù³óÇÝ»ñÇ: ºí ÁݹëÙÇÝ ÝÙ³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳí³ñÝ»ñÇ, ³ÛÉ áã Ù³ñ¹Ï³Ýó, áñáÝó å³ßïáÝÇ »Ý DZÝã µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ ¿ ï³É å»ï³Ï³Ý ͳ- Ý߳ݳÏáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí: ̳- é³ÛáõÃÛ³Ý Ùݳó³Í Ù³ëÇÝ12: é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³ÛÉ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»- ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»Éáõ ϳ٠ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñ»Ýí»É ´²ðºöàÊØ²Ü Ìð²¶ðºðÆò غÎÀ í³ëï³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç íñ³, Ýß³Ý³Ï»É ³ß˳ï³- í³ñÓ, áñÁ ϳå³ÑáíÇ Ýí³½³·áõÛÝ ³åñáõëïÁ, ¨ ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Íñ³·ÇñÁ ϳñáÕ Ùßï³å»ë µ³ñÓñ³óÝ»É ³ß˳ï³ÏóÇ áñ³Ï³íáñáõ- ¿ å³ñáõÝ³Ï»É Ñ»ï¨Û³É ÙÇçáóÝ»ñÁ© ÙÁ: ´³óÇ ³Û¹, å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ µ³ßËí»Ý ϳï³ñíáÕ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇÝ ¨ ·³Ý·³ï- x гñϳÛÇÝ Ï³Ù Ù³ùë³ÛÇÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ å³ñ½»- Ý»ñÇ ùÝÝÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: óáõÙ: ²Û¹ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¨ ûñ»Ýë·ñù»ñÁ Ñ³×³Ë ß³ï ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ϳï³ñ»É³·áñÍ»É ³ß˳ï³ÝùÇ ÁÝ- µ³ñ¹ áõ ¹Åí³ñ »Ý ÁÝϳÉÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ å³ßïáݳ- ¹áõÝÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ, ѳí»ÉÛ³É í³ñÓ³ïñ»É ï³ñ ³ÝÓ³Ýó ï³ÉÇë »Ý ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz½áñáõÃÛáõÝ- ûñÇݳϻÉÇ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ϳñ·³å³Ñ³- Ý»ñ: ºÃ» Ù»Ýù ó³ÝϳÝáõÙ »Ýù ÏáéáõåóÇ³Ý Ñ³ëó- Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ ÏÇñ³é»É Ý»É Ýí³½³·áõÛÝÇ, ³å³ ϳÝáÝÝ»ñÁ, ãÝãÇÝ µ³ó³- Ýñ³Ýó Ýϳïٳٵ, áíù»ñ ˳ËïáõÙ »Ý Ù³ùë³ÛÇÝ éáõÃÛ³Ùµ, å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý å³ñ½ áõ ѳëϳݳÉÇ: ´³- ϳÝáÝÝ»ñÁ: óÇ ³Û¹, Ýñ³Ýù å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ñ³Ýñ³Ñ³Ûï: î»Õ»Ï³ï- x ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ: ÆÝãå»ë ѳñϳ- íáõÃÛáõÝÁ ¨ ÷³ëï³ÃÕûñÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³- ÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ùë³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳÝçÝ»ñÁ ѳñÏ ¿ ѳëóÝ»É Ýí³½³·áõÛÝÇ: ä»ï³- å³ñµ»ñ³µ³ñ »ÝóñÏí»Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÇÝã- Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÁ ï»Õ»- å»ë Ý»ñùÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³ùÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ ³½¹»- ϳïíáõÃÛ³Ý ¨ ÷³ëï³ÃÕûñÇ Çñ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»- óáõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹ ÙÇçáóÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ñÁ å»ïù ¿ áñáßÇ ³ÛÝå»ë, áñå»ë½Ç í³ñã³Ï³Ý å³- ¹³ñÓÝ»Éáõ ѳٳñ å»ïù ¿ ë³ÑÙ³Ýí»Ý ·áñͳéÝáõ- ѳÝçÝ»ñÁ ¹³éÝ³Ý Ýí³½³·áõÛÝ: ²Û¹ Ù³ñÙÝÇ Ñ³- ÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñ (ÇÝãå»ë ׳Ëáñ¹Ý»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ɳÛÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý ÑëÏÇã óáõó³- å»ïù ¿ Çñ³½»Ïí»Ý Ýáñ ѳÕáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÝÇßÝ»ñÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ Ï³ñ¨áñ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ºÃ» Ù³ùë³- í»ñ³µ»ñáÕ), ÇÝãå»ë ݳ¨ í³ñùÇ Ïá¹»ùë: ²Û¹ Ïá¹»ù- ÛÇÝ ïáõñù»ñÁ ¨ ѳñϳÛÇÝ ¹ñáõÛù³ã³÷»ñÁ ÁÝϳÉíáõÙ ëÁ å»ïù ¿ Éñ³óíÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ë³ÝÏódzݻñÇ ÏÇ- »Ý áñå»ë ³ñ¹³ñ³óÇ, ³å³ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ùáï ñ³éٳٵ: ¸ñ³Ýó ÃíáõÙ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ï³ñ·³å³- »Õ³Í ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏÝí³½»Ý: Ñ³Ï³Ý Ý»ñùÇÝ ÙÇçáóÝ»ñ` Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ x ÀÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ¨ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ Çñ³í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ` ëï³Ý¹³ñï³óáõÙ: ÀÝóó³Ï³ñ·»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ³í»ÉÇ Éáõñç ¹»åù»ñáõÙ, ûñÇݳÏ` ÇÝãåÇëÇù »Ý Ï»Õ- Ó»éݳñÏÝ»ñÁ ¨ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ó¨»ñÁ å»ï³Ï³Ý »Ï³- ÍáõÙÝ Ï³Ù ÏáéáõåódzÝ, Ç ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ Ý»ñ- ÙáõïÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ûÅïáõÙ »Ý ùÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ëï»ÕÍ»É í»ñ³ÑëÏÇã ѳïáõÏ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í ³ëïÇ׳Ýáí, ݻճó- ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ: ÝáõÙ »Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó ãí»ñ³ÑëÏ- x ÎáÙåÛáõï»ñ³óáõÙ: سùë³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÇ íáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ Ùß³ÏáõÙÁ, ÙÛáõë µáÉáñ Ýáñ³Ùáõ- ¨ ³Ùñ³åݹáõÙ »Ý »Ýóѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛáõÝÁ: ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇó áõ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ûñ¨ë êï³Ý¹³ñï³óí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ å»ïù ¿ ë³Ñ- ³í»ÉÇ ¿ µ³ñ»Ýå³ëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¿ ëï»ÕÍáõÙ ³ÛÝ- ٳݳ÷³Ï»Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ¨ Ñ³×³- åÇëÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ³- Ëáñ¹Ý»ñÇ »ñ»ë ³é »ñ»ë ß÷áõÙÝ»ñÁ ¨ Ïñ׳ï»Ý ³ÝÑ- Ù³ñ, áñáÝù Ýí³½³·áõÛÝÇ ÏѳëóÝ»Ý å³ßïáݳï³ñ ñ³Å»ßï Ó¨»ñÇ ¨/ϳ٠ë³ÝÏódzݻñÇ ¨ í³í»ñ³óáõÙ- ³ÝÓ³Ýó ¹ÇëÏñ»óÇáÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ´³óÇ Ý»ñÇ ù³Ý³ÏÁ (Áëï §µáÉáñ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ³Û¹, ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ý áõÝ³Ï ¿ ïñ³- ë³ÝÏódzݻñÁ Ù»Ï ï»ÕáõÙ¦ ëϽµáõÝùÇ)13: سùë³- Ù³¹ñ»Éáõ ³ÛÝåÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿, ÛÇÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÏñÇ ûñÇݳÏ, Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñÁ Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý µÝáõÛÃ: Ü»ñÙáõÍáÕÝ»ñÇ ¨ ù³Õ³ù³óÇ- ·»ñ³½³ÝóáÕ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠áã ëáíáñ³- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝßáõÙ Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ (³ë»Ýù, ³é³ùíáÕ ³åñ³Ýù- Ù³ùë³ÛÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ëå³ë»É äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 109
Ý»ñÇ ã³÷³½³Ýó Ù»Í ËÙµ³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ýǽÇϳ- êîàô¶àôØ ØÆÜâºì ²äð²ÜøÆ ²è²øàôØÀ Ï³Ý ëïáõ·áõÙÁ) ϳï³ñáÕ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ³ÝáõÝ- Ý»ñÁ: êïáõ·áõÙ ÙÇÝ㨠³åñ³Ýù ³é³ùáõÙÁ (êØ²²) x г׳Ëáñ¹Ý»ñÇ Ñ»ï³½áïáõÙ ¨ ËáñÑñ¹³ïíáõ- Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÃÛáõÝÝ»ñ û·ïíáÕÝ»ñÇ Ñ»ï: г׳Ëáñ¹Ý»ñÇ Ñ»ï³- ÁÝÏ»ñáõÃÛ³ÝÁ í³ñÓáõÙ »Ý ÙÇÝ㨠áñ¨¿ »ñÏÇñ ³å- ½áïáõÃÛáõÝÝ û·ï³Ï³ñ ÙÇçáó ¿ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ñ³ÝùÇ ³é³ùáõÙÁ ¨ Ý»ñÙáõÍáõÙÁ ëïáõ·áõ٠ϳï³- µÝáõÛÃÇ å³ñ½Ù³Ý ¨ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóÇÏ ñ»Éáõ ѳٳñ: êáíáñ³µ³ñ ³ñï³Ñ³ÝáÕÁ ѳٳ- ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ³éáõÙáí: ì»ñç³å»ë, å³ï³ëË³Ý Ñ³Ûï³ñ³ñ³·Çñ ¿ áõÕÕáõÙ êØ²² ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³ñµ»ñ³µ³ñ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³ÝÁ, áñÇó Ñ»ïá ³Û¹ ÁÝ- ³ÝóϳóÝ»É Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï»ñáõÃÛáõÝÁ ëïáõ·áõÙ ¿ ³åñ³ÝùÁ ¨ ¹áõñë ·ñí³Í ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý, ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»- ѳßÇíý³Ïïáõñ³ÛÇ ×ßïáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝáõÑ»ï¨ Çñ ñÇ ¨ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï14: ë»÷³Ï³Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳÕáñ¹áõÙ ¿ Ý»ñÏñáÕ »ñÏñÇ Ù³ùë³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛ³ÝÁ: ºñµ ³Û¹ ³åñ³Ý- гٳß˳ñѳÛÇÝ Ù³ùë³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõ- ùÁ Ý»ñÏñíáõÙ ¿ »ñÏÇñ, ÑÇßÛ³É ³ñï³Ñ³ÝáÕÇ ¨ ÃÛ³Ý ÇÝùݳ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ëïáõ·Çã ó³ÝÏáõÙ15 ½»- ëïáõ·áõÙ Çñ³Ï³Ý³óñ³Í ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ï»Õí³Í »Ý ѳñó»ñ, áñáÝó Ù³ëÇÝ ËáëíáõÙ ¿ ²ñáõ- ïñ³Ù³¹ñí³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳٻٳïíáõÙ ßÇ Ñéã³Ï³·ñáõÙ (¹ñ³ Ù³ëÇÝ Ëáëù Ϸݳ ëïáñ¨): »Ý Ý»ñÏñí³Í ³åñ³ÝùÇ ã³÷³ù³Ý³ÏÇ Ñ»ï: ²ÛÝ Ñ³ñó»ñÇ ÃíáõÙ, áñáÝó ³é³ç³ñÏíáõÙ ¿ å³- ÆÙ³ëïÝ ³Ûëï»Õ ³ÛÝ ¿, áñ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ µ³ó³- ï³ëË³Ý»É Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ, Ï³Ý Ñ³Ûï»É ³åñ³ÝùÇ ·ÝÇ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ³í»É³óáõÙÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ»ñÁ© ϳ٠Ýí³½»óáõÙÁ, ϳ٠¿É ³åñ³ÝùÇ áã ×Çßï ¹³ë³- ϳñ·áõÙÁ: x ÂáõÛɳïñíá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳ- àñáß Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ íÇ׳ñÏáõÙ »Ý êØ²²Ç ϳ½ÙÇÝ ½µ³Õ»óÝ»É å³ßïáÝÝ»ñ, áñáÝóáõ٠ݳ ϳ- ѳۻó³Ï»ïÁ` ÑÇÙù áõݻݳÉáí ³ÛÝ, áñ Çñ³Ï³Ý ñáÕ ¿ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï »ÝóñÏí»É ÏáéáõÙå³óí³Í Ýå³ï³ÏÁ ÏáéáõåódzÛÇ Ë³÷³ÝáõÙ ¿ ¨ Ý»ñÏñáÕ ³ÝÓ³Ýó ¨ ýÇñٳݻñÇ ³½¹»óáõÃÛ³ÝÁ: »ñÏñÇ Ù³ùë³ÛÇÝ í³ñã³Ï³½ÙÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý x êå³ëíá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý í»ñ³óáõÙÁ: ìëï³Ñáõ- å³ñµ»ñ³µ³ñ ï»Õ³÷áËáõÙ ³ÛÉ ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³Ù ÃÛ³Ý ³ñųÝÇ ùÇã íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ï³Ý ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, åɳݳÛÇÝ éáï³ódz: áñ êØ²²Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ x гݹÇë³Ýá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳ- Ý»ñÏñáÕ »ñÏÇñÁ óÕí³Í ¿ ÏáéáõåódzÛÇ Ù»ç: êØ²² ϳ½ÙÇ ¹Ûáõñ³ß³ñÅáõÃÛáõÝÁ ϳ٠éáï³óÇ³Ý ³ß- Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ ï»ëáõãÝ»ñÇ ¨ ³ñï³Ñ³ÝáÕÝ»ñÇ Ë³ï³ÝùÇ É³í Ûáõñ³óñ³Í ϳÝáÝ: ÙÇç¨ Ñ³Ýó³íáñ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÁ ÙÇÝ㨠x γ±Ý ³ñ¹Ûáù ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÁ å³ñ- ³ÛÅÙ ¿É Ñݳñ³íáñ ¿ ÃíáõÙ, û¨ ëïáõ·áÕ ÁÝÏ»ñáõ- µ»ñ³µ³ñ Ýáñ å³ßïáÝÝ»ñÇ Ý߳ݳÏÙ³Ý í»ñ³ÑëÏ- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ߳ѳ·ñ·éí³Í »Ý Ù³Ý ·áñÍáõÝ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ: ²ñ¹Ûá±ù ³Û¹ ·áñÍÁÝ- å³ßïå³Ý»É ³½ÝÇí ·áñÍÁÝÏ»ñáç Çñ»Ýó µ³ñÇ Ã³óÁ ½»ñÍ ¿ ϳÝ˳ϳÉáõÃÛáõÝÇó ϳ٠Ñáí³Ý³- ѳٵ³íÁ: ä³ï³Ñ»É ¿, áñ êØ²²Ç ·Íáí Ù³ëݳ·Ç- íáñãáõÃÛáõÝÇó: ï³óáÕ »íñáå³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, x ²ñ¹Ûá±ù ³ß˳ï³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ã»Ý Ýå³ëïáõÙ ó³ÝϳݳÉáí êØ²²Ç ³ÝóϳóÙ³Ý å³Ûٳݳ·Çñ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇ ëï³Ý³É, Ù»Õ³íáñ ¿ ׳ݳãí»É å³ÏÇëï³ÝÛ³Ý ÙÇ ÙÇç¨ áã å³ïß³× Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ: ݳ˳ñ³ñÇ Ï³ß³éù ï³Éáõ Ù»ç: ²Ûë ³Ù»ÝÇó µ³- ºÃ» Ýå³ëïáõÙ »Ý, ³å³ ÇÝãåÇëDZ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ óÇ, êØ²²Ç Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ µ³í³Ï³Ý óÝÏ ·áñ- »Ý ݳ˳ï»ëí³Í ÝÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³ß˳ïáÕ ÍÁÝóó ¿, ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ³ñï³Ñ³ÝáÕÁ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ³Û¹ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ëáíáñ³µ³ñ í׳ñáõÙ ¿ í»ñëïáõ·Ù³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³ »Ý- ³åñ³ÝùÇ ·ÝÇ Ù»Ï ïáÏáëÁ: óѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: îå³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍíáõÙ, áñ ³åñ³ÝùÇ x ²ñ¹Ûáù ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï ѳٳ·áñͳÏóáõ- ³é³ùÙ³Ý í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ³Ûë é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÃÛ³Ý Ï»ï»ñáõÙ Ï³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ ã»Ý Ó³ËáÕÙ³Ý å³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏ- ï³ÉÇë, áñå»ë½Ç ݳËûñáù ѳÛïÝÇ ¹³éݳ, û áñ ñÇ Ù³ùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ` Çñ»Ýó »ñÏñÇ ë³ÑÙ³Ý- å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ý»ñÁ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÝ ¿: ÜÙ³Ý Çñ³- ½µ³Õ»óÝ»Éáõ áñáß³ÏÇ å³ßïáÝÝ»ñ: íÇ׳Ïáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ Ñ»ßïáñ»Ý Ëáõë³÷»É ë³ÑÙ³- x ²ñ¹Ûá±ù ϳ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ µ³Å³ÝáõÙ Ïá- ÝáõÙ ³åñ³ÝùÇ Ù³ùë³½»ñÍáõÙÇó: àõ áñù³Ý ³ñ¹- éáõåódzÛÇ Í³·Ù³Ý ѳٳñ ³é³í»É µ³ñ»Ýå³ëï Ûáõݳí»ï »Ý å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ: úñÇݳÏ` Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝDZ ³Ûë ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í ¿ ߳ѳ·ñ·- ϳ٠³ÛÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ ¹³éÝ³É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ éáõÃÛáõÝÁ ³åñ³ÝùÇ Ù³ùë³Ý»Ý·, ³é³Ýó Ù³ùë³- í׳ñÝ»ñÇ ·³ÝÓÙ³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáÕÁ ϳ٠ëïáõ·»É ¨ ïáõñùÇ í׳ñÙ³Ý Ý»ñÏñÙ³Ý Ñ³Ý¹»å: êØ²²Ç Ó³- ÃáõÛɳïñ»É ¹ñ³Ýù: 110 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
ËáÕÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÝ ³ÛÝ ¿, áñ ÏáéáõÙ- ï»Õ ϳ۳ó»É ¿ ÐØÎÇ ÑÇßÛ³É Ñ³Ý¹ÇåáõÙÁ) Éñ³óí»ó å³óí³Í ¨ áã ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù³ùë³ïÝ»ñÁ ˳- ÆÝùݳ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ó»éݳñÏáí, áñáõÙ µ³ó³ïñ- ã³Ó¨ ëïáõ·Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí ÷³ëï³ÃÕûñÇ ÙÇ íáõÙ ¿, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ Ï»Ýë³·áñÍ»É Ñéã³Ï³·- ÷³Ã»ÃÁ ã»Ý ѳٻٳïáõÙ ÙÛáõëÇ Ñ»ï: Àëï ³ÛÉ ñÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ19: ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ` ÝÙ³Ý ÏñÏݳÏÇ ëïáõ·áõÙÁ ѳÛïÝÇ ¿ ÐØÎÇ ²ñáõßÛ³Ý Ñéã³Ï³·ñáõÙ20 Áݹ·ÍíáõÙ ¿, áñå»ë ѳßÇíÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óáõÙ ¨ ß³ï Ù»Í áñ »Ã» Ù³ùë³ÛÇÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ç³- Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ êØ²²Ç ѳٳϳñ·Ç ³ñ¹Ûáõ- ÝáõÙ »Ý Ýí³×»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³í³ïÁ ¨ ݳí»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: гϳé³Ï ¹»å- ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ, ³å³ ¹ñ³ ѳٳñ ³é³çݳѻñà ùáõ٠˳ñËÉíáõÙ ¿ Ýñ³ µáõÝ ÑÇÙùÁ: Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ: ²Ûë Ñéã³Ï³·- ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ý»ñϳÛáõÙë ÍÝáõݹ ¿ ³é- ñáõ٠׳ݳãíáõÙ ¿ ³ÛÝ µ³ó³ë³Ï³Ý ¹»ñÁ, áñÁ ϳ- ÝáõÙ ÙÇ ï»ë³Ï»ï, ѳٳӳÛÝ áñÇ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, ñáÕ ¿ áõÝ»Ý³É ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ³Ûë ϳ٠»ñµ Ý»ñÏñáÕ »ñÏñÇ Ù³ùë³ÛÇÝ ·áñÍÇ ¹ñí³ÍùÁ ÑÇÙ- ³ÛÝ Ù³ñÙÝÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý íñ³: ݳíáñí³Í íëï³Ñ»ÉÇ µÝáõÛà ¿ ÏñáõÙ, ³å³ êØ²²Ý ²ñáõßÛ³Ý Ñéã³Ï³·ÇñÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ï³ëÁ ÑÇÙݳ- Çëϳå»ë ϳñáÕ ¿ ÏÇñ³éí»É áñå»ë ÏáéáõåódzÛÇ Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñ, áñáÝóáí å»ïù ¿ ջϳí³ñí»Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Éñ³óáõóÇã ÙÇçáó16: Ù³ùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Ù³ùë³ïÝ»ñáõÙ ³½Ýíáõ- ÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Çñ»Ýó ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÁ Ù߳ϻÉÇë: î²ð²ê²ÐØ²Ü²ÚÆÜ Ð²Ø²¶àð̲ÎòàôÂÚàôÜ 1. Իϳí³ñ ¹»ñÁ ¨ ѳí³ï³ñÙáõÃÛáõÝÁ ·áñÍÇÝ ºÃ» »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ »ñÏáõ ÏáÕ- ÎáéáõåódzÛÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³- Ù»ñáõÙ ãϳ ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ½·³ÉÇ Ù³Ï³ñ- ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÏñÇ Ù³ùë³ï³Ý ջϳí³ñÁ ¨ ¹³Ï, ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ͳÕÏ»É Ý³¨ ÙÇç³½·³- ·áñͳ¹Çñ ϳé³í³ñÙ³Ý Ýñ³ ËáõÙµÁ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: êáíáñ³µ³ñ, ³Û¹åÇëÇ Áݹ·Í»É ³Ýµ³ëÇñ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝÏ»ÕÍ Ñ³í³ï³ñÙáõ- ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ å»ïáõ- ÃÛ³Ý ¹ñë¨áñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ »ñÏÏáÕ٠ѳٳӳÛݳ·ñ»ñÇ ³é³ñ- å³Ûù³ñÇ Íñ³·ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ·áñ- ϳ: ²Ûë µÝ³·³í³éÁ Ñ³×³Ë ³Ýáõß³¹ñáõÃÛ³Ý ¿ ÍáõÙ: Ù³ïÝíáõÙ, ³ÛÝå»ë áñ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³ñµ»ñ³- µ³ñ ëïáõ·»É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏñÇ Ýßí³Í µÝ³·³- 2. γñ·³íáñÇã ÑÇÙùÁ í³éáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ñ»ñÇ ¨ سùë³ÛÇÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ, ûñ»ÝùÝ»ñÝ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ³ÛÉ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Áݹ·ñÏÙ³Ý ³é- å»ïù ¿ ³ãùÇ ÁÝÏÝ»Ý ³é³í»É³·áõÛÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óí³Íáõ- ϳ ͳí³ÉÁ ¨ µÝáõÛÃÁ: ì»ñ³ÑëÏ»Éáí Çñ»Ýó »ñÏñáõÙ ÃÛ³Ùµ ¨ å³ñ½áõÃÛ³Ùµ: سùë³ÛÇÝ Ó¨³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóáÕ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` ´áõÉÕ³ñdzÛÇ ù³- ϳï³ñáõÙÁ ³ÝÑÇÙÝ Í³Ýñ³µ»éÝÇã µÝáõÛà ãå»ïù ¿ ÏñÇ: Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ Ùß³Ï»É ¨ гñÏ ¿ å³ñµ»ñ³µ³ñ ¨ ųٳݳÏÇÝ í»ñ³Ý³Û»É ¨ µ³ñ»- åñ³ÏïÇϳÛáõÙ Ý»ñ¹ñ»É »Ý ÙÇ ÙÇçáó, áñÇ û·Ýáõ- ÷áË»É Ù³ùë³ïÝ»ñáõÙ ÏÇñ³éíáÕ åñ³ÏïÇÏ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ` ÃÛ³Ùµ Ñݳñ³íáñ ¿ ã³÷»É Ù³ùë³Ý»Ý· ³ñï³Ñ³Ý- µÛáõñáÏñ³ïǽÙÇ í»ñ³óÙ³Ý ¨ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ³ÝѳñÏÇ Ù³Ý ¨ Ý»ñÙáõÍÙ³Ý Í³í³ÉÝ»ñÁ: ¸³ Çñ³Ï³Ý³ó- ÏñÏÝáÕáõÃÛ³Ý Ù³ëßﳵݻñÁ Ïñ׳ï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ²ÛÝ- íáõÙ ¿ ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §Ñ³Û»É³ÛÇÝ íÇ׳ϳ·ñáõ- ï»Õ, áõñ ¹³ Ñݳñ³íáñ ¿, ³ñï³Ñ³ÝíáÕ ¨ Ý»ñÙáõÍíáÕ ³å- Ã۳ݦ ÏÇñ³éÙ³Ý ÙÇçáóáí: гٻٳï»Éáí µáõÉÕ³- ñ³ÝùÝ»ñÇ ïáõñù»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ã³÷³íáñ: ´³óÇ ³Û¹, ñ³Ï³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ³ñï³Ñ³ÝÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»É µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ý»ñÙáõÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³ñ¨³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»- ëï³Ý¹³ñï ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇó: ñÇ Ñ»ï` ϳñ»ÉÇ ¿ ·Ý³Ñ³ï»É ëïí»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõ- ÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ Ù³ëßﳵݻñÁ ¨ µ³ó³Ñ³Ûï»É 3. ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ Ù³ùë³Ý»Ý· ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ßáõϳݻñÁ سùë³ÛÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñÁ, ϳÝáÝÝ»ñÁ, ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ¨ ´áõÉÕ³ñdzÛáõÙ17: í³ñã³Ï³Ý ջϳí³ñ óáõóáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý µáÉáñÇÝ Ñ³ÛïÝÇ ¨ Ñ»ßï ѳë³Ý»ÉÇ: ¸ñ³Ýù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÏÇñ³é»É вزÞʲðÐ²ÚÆÜ Ø²øê²ÚÆÜ Ùdzï»ë³Ï ¨ ³ÛÝå»ë, áñ Ýñ³Ýù ÙÇÙÛ³Ýó ãѳϳë»Ý: β¼Ø²ÎºðäàôÂÚ²Ü ²ðàôÞÚ²Ü Ðèâ²Î²¶ÆðÀ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý áñáᯐ ³ÛÝ ÑÇÙùÁ, áñÇ íñ³ Çñ³- ϳݳóí»Éáõ »Ý ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ÝÑ- 1993é سùë³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ëáñ- ñ³Å»ßï ¿ Ý»ñ¹Ý»É µáÕáù³ñÏÙ³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý í»ñ³Ý³Û- Ñáõñ¹Á (³ÛÅÙ` гٳß˳ñѳÛÇÝ Ù³ùë³ÛÇÝ Ï³½- Ù³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ Ïï³Ý ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇÝ Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ` ÐØÎ) Ññ³å³ñ³Ï»ó Ù³ùë³ïÝ»- áõÝ»Ý³É Ù³ùë³ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý Ï³Ù µáÕá- ñáõÙ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ù³ñÏÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·: ä»ïù ¿ Ý»ñ¹ñí»Ý ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ Çñ Ñéã³Ï³·ÇñÁ18: ijٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ ëå³ë³ñÏÙ³Ý å³ñï³¹Çñ Ó»éݳñÏÝ»ñ ϳ٠ѳ׳Ëáñ¹- ²ñáõßÛ³Ý Ñéã³Ï³·ÇñÁ (³Û¹ ³Ýí³ÝáõÙÁ ݳ ëï³- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó ëå³ëí»ÉÇù ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ó³í ï³Ý½³ÝÇ³Ï³Ý ²ñáõß ù³Õ³ùÇ ³ÝáõÝáí, áñ- µÝáñáßáÕ ëï³Ý¹³ñï ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ: äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 111
4. ²íïáÙ³ï³óáõÙ x سùë³ïÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÁ ³ß- سùë³ÛÇÝ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ³íïáÙ³ï³óáõÙÁ ϳ٠ÏáÙå- ˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»ÉÇë ¨ Ýñ³ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ûáõï»ñ³óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ µ³ñÓñ³óÝ»É ³ñï³¹ñáճϳÝáõ- áÕç ÁÝóóùáõÙ å³ïß³× áõëáõóÙ³Ý ¨ Ù³ëݳ·Çï³- ÃÛáõÝÁ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ í»ñ³óÝ»É Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ³å³ÑáíáõÙ, Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ³é³ç³óÙ³ÝÁ Ýå³ëïáÕ ß³ï Ñݳñ³íá- ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ ¨ ã³- ñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ÷áñáßÇãÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ·áñÍáõÙ Ýñ³Ý Ùßï³- Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý óáõó³µ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ 5. ´³ñ»÷áËáõÙ ¨ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óáõÙ ³ç³ÏóáõÙ, áñå»ë½Ç ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½- سùë³ÛÇÝ Õ»Ï³í³ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ µ³ñ»÷áË»Ý ¨ ÙÁ ³í»ÉÇ ËáñÝ ÁÝϳÉÇ Ýßí³Í ÝáñÙ»ñÇ ¨ ã³÷áñá- ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÝ»Ý Çñ»Ýó ѳٳϳñ·»ñÝ áõ ÁÝóó³Ï³ñ- ßÇãÝ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ: ·»ñÝ ³ÛÝå»ë, áñ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ í»ñ³óÝ»É å³ßïáݳ- x äñ³ÏïÇϳÛáõ٠ϳé³í³ñÙ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ù³- Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ßñç³ÝóáõÙáí ëï³óíáÕ ó³Ýϳó³Í ϳñ·»ñÇ ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ï- ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý Ó»éùµ»ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: Ù³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙ, áñáÝù ϳÙ- ñ³åݹ»Ý ·áñÍÝ³Ï³Ý ×Çßï »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõ- 6. ²áõ¹Çï ¨ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙ ÙÁ ¨ Ïѳëï³ï»Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý áõ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÎáéáõåódzÛÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ¨ ˳÷³ÝÙ³Ý ·áñÍáõÙ ³½ÝíáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ûñÇݳÏÝ»ñÁ: û·ï³í»ï ¿ ÉÇÝáõÙ ÙáÝÇÃáñÇÝ·Ç ¨ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý ÙÇ ß³ñù ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ: ¸ñ³Ý- 9. ´³ñáÛ³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ÏáõÉ- óÇó »Ý Ý»ñùÇÝ ëïáõ·Ù³Ý, ³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ ³áõ¹ÇïÇ, Ñ»- ïáõñ³Ý ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ð³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñ Ù³ùë³ï³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ ³½- Íñ³·ñ»ñÁ: ÝÇí í³ñù Ïóáõó³µ»ñ»Ý, ß³ï ³í»ÉÇ Ù»Í ¿ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ Ýñ³Ýù ·ïÝíáõÙ »Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý É³í íÇ׳ÏáõÙ, »ñµ ÏÇ- 7. ì³ñùÇ Ïá¹»ùë ñ³éíáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ³ñ- سùë³ïÝ»ñáõÙ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ó³Ýϳó³Í ¹³ñ åñ³ÏïÇÏ Ù»Ãá¹Ý»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ »ñµ Ýñ³Ýó ѳٳñ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Íñ³·ñÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ µ³Õ³¹ñÇã ¿ ѳݹÇ- Ï³Ý ÑÇÙݳíáñ µ³ñ»Ýå³ëï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳñÇ- ë³ÝáõÙ í³ñùÇ Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ Ïá¹»ùëÇ Ùß³ÏáõÙÁ, Ññ³- »ñ³ÛÇ ß³ñáõݳÏÙ³Ý ¨ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճó- å³ñ³ÏáõÙÁ ¨ ÁݹáõÝáõÙÁ: ¸ñ³ÝáõÙ å»ïù ¿ Ñëï³Ï ¨ Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: ³Ý»ñϵ³ ß³ñ³¹ñíÇ ³ÛÝ í³ñù³Ó¨Á, áñÁ ³ÏÝϳÉáõÙ »Ý Ù³ùë³ï³Ý ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý áÕç ³ÝÓݳϳ½ÙÇó: 10. öáËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ñ»ï ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ç³Ïó»É Ù³ùë³ÛÇÝ Ï³é³í³ñáÕ Ù³ñÙÇÝÝ»- 8. سñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ ñÇÝ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ñ»ï µ³ó, ó÷³ÝóÇÏ ¨ ³ñ¹Ûáõݳ- ÎáéáõåódzÛÇ í»ñ³óÙ³Ý Ï³Ù Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ·áñÍáõÙ í»ï ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ¨ ½³ñ·³óÝ»Éáõ Çñ»Ýó û·ï³Ï³ñáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ïí³Í Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñë- ·áñÍáõÙ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ñ³×³Ëáñ¹Ý»- Ý»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý ñÇÝ ¹ñ¹»É, áñå»ë½Ç Ù³ùë³ï³ÝÁ ͳ·áÕ ó³Ýϳó³Í ѳñ- x ´³í³ñ³ñ ã³÷Ç ³ß˳ï³í³ñÓÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÷³- óáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ Ï»Ýë³·áñÍ»- ûÃÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙ, áñÁ Ù³ùë³ï³Ý ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ÉÇë, Ýñ³Ýù ¨ë Çñ»Ýó íñ³ í»ñóÝ»Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇÝ ¨ Ýñ³ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ Ï³- ¨ ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»Éáõ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ï: å³ÑáíÇ å³ïß³× Ï»Ýë³Ù³Ï³ñ¹³Ï: x ̳é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³ß˳- ï³ÝùÇ ÁݹáõÝáõÙ ¨ ³Ùñ³·ñáõÙ, áñÁ å³Ñå³ÝáõÙ ¿ زêܲìàð êºÎîàðÆ ¸ºðÀ ϳÙ, Áëï ³Ù»Ý³ÛÝÇ, Ïå³Ñå³ÝÇ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ سëݳíáñ ë»ÏïáñÁ áñáß³ÏÇ ¹»ñ ¿ ˳ÕáõÙ µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ: Ù³ùë³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ÏáéáõåódzÛÇ Ù³ë- x ²ÛÝåÇëÇ ¹ñáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍáõÙ, áñÇ Å³Ù³Ý³Ï Í³- ß³µÝ»ñÇ Ïñ׳ïÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ç³Ýù»ñáõÙ: ²í»ÉÇ é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ¨ Ýñ³ ͳ- áõ ³í»ÉÇ Ù»Í Ãíáí »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ù- é³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Ùßï³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ý»ñÇ ÙÇçá- ½»ñÍ ÏÉÇÝ»Ý Ï³Ý˳ϳÉáõÃÛáõÝÇó ϳ٠Ñáí³Ý³- óáí å³ñµ»ñ³Ï³Ý ѳݹÇåáõÙÝ»ñ ¨ ³Û¹ ûٳݻ- íáñãáõÃÛáõÝÇó ¨ ÏÑÇÙÝí»Ý ÷³ëï³ñÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³- ñáí ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³ÝóϳóÝáõÙ ³ñ- ϳñ·Ç íñ³: ï³Ñ³ÝáÕÝ»ñÇ ¨ Ý»ñÙáõÍáÕÝ»ñÇ Ñ»ï` ÇÝãå»ë ³é- x ²ÛÝ µ³ÝÇ ³å³ÑáíáõÙ, áñå»ë½Ç ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý Ï³ ÑÇÙݳѳñó»ñÁ å³ñ½»Éáõ, ³ÛÝå»ë ¿É ¹ñ³Ýó ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ï»Õ³µ³ßËÙ³Ý, éáï³ódzÛÇ, ³ß˳- ÉáõÍÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ó»éù µ»ñí³Í ³é³çÁÝóóÁ ï³ÝùÇ Ýáñ í³Ûñ ϳ٠³ÛÉ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³÷áËÙ³Ý µÝáñáß»Éáõ ѳٳñ: Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñáõÙ ÝϳïÇ Ï³éÝíÇ ³ÛÝ Ñ³Ý·³- ØÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñ³Ï³Ý å³É³ïÁ Ùß³Ï»É Ù³ÝùÁ, áñ Ù³ùë³ïÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½- ¿ Çñ ë»÷³Ï³Ý §Ø³ùë³ÛÇÝ Õ»Ï³í³ñ óáõóáõÙÝ»- ÙÁ Ùßï³å»ë ϳ٠»ñϳñ ųٳݳÏáí ã½µ³Õ»óÝÇ Ïá- ñÁ¦` áõÕÕí³Í ³ñ¹Ç³Ï³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ·áñ- éáõåóÇáÝ Ñ³ÏáõÙÝ»ñÇÝ Ýå³ëïáÕ å³ßïáÝÝ»ñ: 112 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
ÍáõÝ Ù³ùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ: ²Ûë µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ: ´áÉáñ ³ÛÝ ÷³ëï³ÃÕÃáõÙ ½»ï»Õí³Í 54 Ï»ï»ñÁ ßáß³÷áõÙ ÷³ëï³ÃÕûñÁ, áñáÝó íñ³ ÑÕáõÙ ¿ ³ñíáõÙ, »Ý ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ñó»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý µ»éÝ»ñÇ Ùß³- ëïáñ¨, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³Ýѳå³Õ Ññ³å³ñ³Ï»É: ÏáõÙÁ, í³ñã³Ï³Ý ջϳí³ñÙ³Ý ¨ ϳñ·³íáñÙ³Ý å³ñ½áõÃÛ³Ý áõ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõ- x ä»ï³Ï³Ý µÛáõç»Ç ݳ˳·ÇÍÁ å»ïù ¿ ËáñÑñ¹³ñ³- ÃÛáõÝÁ, ¹ñ³ ³íïáÙ³ï³óáõÙÁ, ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ¹³- ÝÇÝ Ý»ñϳ۳óíÇ í³Õûñáù, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇ- ë³Ï³ñ·áõÙÁ ¨ ѳٳϳñ·áõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ í»- ÝÇ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ í»ñÉáõÍ»É ³Û¹ ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ: îíÛ³É ×»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ, ë³ÝÏódzݻñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, áõÕ¨áñ- ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ å»ïù ¿ ѳëï³ïíÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ý»ñÇ Ù³ùë³ÛÇÝ ëïáõ·áõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ21: ÏáÕÙÇó ÙÇÝ㨠ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ ëÏǽµÁ: ´Ûáõç»Ç Ù»ç å³ñï³¹Çñ ϳñ·áí ÙïóíáõÙ »Ý Ù»Ïݳ- µ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ Ûáõñ³- вðÎ²ÚÆÜ îºêàôâܺðÀ ºì îмΠÎàÜìºÜòÆ²Ü ù³ÝãÛáõñ Íñ³·ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: ²ÛÝï»Õ, áñï»Õ ¹³ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿, ͳËë»ñÇ Íñ³·ñ»ñÇ Ñ³Ù³ñ гñϳÛÇÝ ï»ëáõãÝ»ñÁ ¨ë áñáß³ÏÇ ¹»ñ »Ý å»ïù ¿ ½»ï»Õí»Ý áã ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳñ·Ç ïíÛ³ÉÝ»ñ, ˳Õáõ٠ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ: ØÇ- Ý»ñ³éÛ³É ïíÛ³É µçáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý ëïáõ·Çã Ãí»ñ: ç³½·³ÛÇÝ ·áñͳñùÝ»ñáõÙ ûï³ñ»ñÏñÛ³ å»ï³- x ´Ûáõç»Ý å»ïù ¿ Ý»ñ³éÇ ÙÇçݳųÙÏ»ï Ñ»é³Ýϳñ, Ï³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý áñÝ ³ÏÝ»ñ¨ óáõÛó Ïï³, û ÇÝãå»ë »Ý Ó¨³íáñíáõÙ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ëÇÝ îмÎÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1997 é) »Ï³ÙáõïÝ»ñÝ áõ ͳËë»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ, û ÇÝã- ëïáñ³·ñ³Í »ñÏñÝ»ñÁ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ãÇÝáíÝÇÏÝ»- å»ë »Ý ¹ñ³Ýù ѳñ³µ»ñí»Éáõ ³ÛÝ Ï³Ý˳ï»ëáõÙÝ»- ñÇ Ï³ß³éáõÙÁ ׳ݳãáõÙ »Ý ùñ»³Ï³Ý ѳÝó³·áñ- ñÇ Ñ»ï, áñáÝù å³ñáõݳÏíáõÙ ¿ÇÝ ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³- ÍáõÃÛáõÝ: γñ¨áñ ¿, áñå»ë½Ç ѳñϳÛÇÝ ï»ëáõãÝ»- ϳÙÇçáóÇ Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ³í»ÉÇ í³Õ ѳßí»ï- ñÁ Çñ³½»Ï ÉÇÝ»Ý ³Û¹ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇÝ: Üñ³Ýù å»ïù ¿ íáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ä³ñï³¹Çñ å»ïù ¿ µ³ó³ïñí»Ý ·Çï»Ý³Ý ³Û¹ ÏáÝí»ÝódzÛÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ·áñÍáõÙ ½·³ÉÇ ß»ÕáõÙÝ»ñÁ, »Ã» ³Û¹åÇëÇù ϳÝ: Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý ¹»ñÇ Ù³ëÇÝ: ÎáÝí»ÝódzÝ, Ç ¹»å, x Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ Íñ³·ñÇ Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óíÇ áõÕÕí³Í ¿ Ýñ³Ýó ÇëÏ »ñÏñÝ»ñÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ýáõ- »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ ·áõÙ³ñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ù»- ÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ: ²Ûë ѳٳï»ùëïáõÙ Ù³ï³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ý»ñϳ- îмÎÁ Ññ³ï³ñ³Ï»É ¿ §îмÎÇ ï»Õ»Ï³ïáõ ѳñ- Û³óÝ»É Ý³¨ ÁÝóóÇÏ ï³ñí³ Ýáñ³óí³Í ϳÝ˳- ϳÛÇÝ ï»ëáõãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ© DZÝã ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï ÇÙ³- ï»ëáõÙ: àã ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳñ·Ç ϳï³ñÙ³Ý ïíÛ³É- Ý³É Ï³ß³é³Ï»ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ22: Ý»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óíÇ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý Ñ³Ù»Ù³ï³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ: äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ x ºÃ» ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ë³ÝÏódzíáñáõÙ ¿ »Ï³Ùáõï- Ý»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ áñáß³ÏÇ Ù»ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³å³ ȳÛÝ ï³ñ³ÍáõÙ ¿ ëï³ó»É ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÁ, ³Û¹ ·áõÙ³ñÝ»ñÁ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí áñ å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ óáõÛó ïñí»Ý µÛáõç»áõÙ: ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ï³- x ²Û¹ ½»ÏáõÛóÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý »Ý- ñ¨áñ³·áõÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó ¿: ÆÝãå»ë îмÎÇ, ³ÛÝ- ó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ññ³å³ñ³Ïí»Ý, ÇëÏ µÛáõ- å»ë ¿É ²ñÅáõÛÃÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ (²ØÐ) ç»Ý å»ïù ¿ Ý»ñ³éÇ Í³Ëë»ñÇ Ñ³Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ Ñ»ï³- Ùáï Ï³Ý ³Ûë Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É ½áïáõÃÛáõÝ` Áëï ѳñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ: ²Ûë »ñÏáõ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ïá¹»ùëÝ»ñ: ÷³ëï³ÃÕûñÁ å»ïù ¿ ϳ½Ùí»Ý îÐ¼Î Ç ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ §²ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý É³- í³·áõÛÝ ÙÇçáóÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݦ: îмΠÎàÔØÆò ²è²æ²ðÎìàÔ ´ÚàôæºÆ ²ö²ÜòÆÎàôÂÚ²Ü ²ä²ÐàìØ²Ü ²Þʲî²ÜøÆ β¼Ø²ÎºðäØ²Ü È²ì²¶àôÚÜ ØºÂà¸ÜºðÀ ´Ûáõç»Ç ¨ ³½·³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý íñ³ Ýñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÁ Ëñ³Ëáõë»Éáõ Ýå³- ´Ûáõç»Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ³ÛÇÝ ï³Ïáí å»ïù ¿ ϳ½ÙíÇ µÛáõç»Ç Ù³ëÇÝ Ý³Ëݳ- ÷³ëï³ÃáõÕÃÝ ¿: ²ÛÝ å»ïù ¿ ѳÙÁݹ·ñÏáõÝ ÉÇÝÇ ¨ Ï³Ý ½»ÏáõÛó: ²Û¹ ݳËÝ³Ï³Ý ½»ÏáõÛóÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³éÇ å»ï³Ï³Ý µáÉáñ »Ï³ÙáõïÝ»ñÝ áõ ͳËë»ñÝ Ññ³å³ñ³ÏíÇ µÛáõç»ï³ÛÇÝ ³é³ç³ñÏ Ý»ñϳ۳ó- ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý ï³É Ý»Éáõó ³éÝí³½Ý »ñÏáõ ³ÙÇë ³é³ç: ÏÇñ³éíáÕ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ½³Ý³½³Ý ¨ ³ÝÑ- ì»ñáÑÇßÛ³É ½»ÏáõÛóáõÙ å»ïù ¿ ×ß·ñÇï ß³- ñ³Å»ßïáñ»Ý ÷á÷áËíáÕ ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇÝ: ñ³¹ñí»Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ѳñ- îмÎÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ µÛáõç»Ç ó- ϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³- ÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³½- ųÙÏ»ï Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ³é³çÇϳ µÛáõç»Ç ¨ ³éÝ- ٳϻñåÙ³Ý §È³í³·áõÛÝ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ¦ Ý»ñ³éáõÙ í³½Ý Ñ³çáñ¹ »ñÏáõ ï³ñí³ µÛáõç»Ý»ñÇ í»ñ³µ»ñ- »Ý ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛ³Ý Û³É: ²Ûë ݳËÝ³Ï³Ý ½»ÏáõÛóáõÙ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï»ÕÁ äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 113
å»ïù ¿ ѳïϳóíÇ Í³Ëë»ñÇ, »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ, ëÕ³- íñ³ ÑÇÙÝíáõÙ »Ý ³Û¹ ½»ÏáõÛóáõÙ å³ñáõݳÏíáÕ ×Ç Ï³Ù ·»ñ³×Ç ¨ å³ñïùÇ ÁݹѳÝáõñ ٳϳñ- ϳÝ˳ï»ëáõÙÝ»ñÁ, å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ñëï³Ï ¨ ¹³ÏÝ»ñÇÝ: å³ñ½: ´³óÇ ³Û¹, Ýñ³ÝáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ý»ñϳ- î³ñ»Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ »Ýóѳßí»ï- Û³óÝ»É »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ ¹ÇݳÙÇϳÛÇ` í³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ- Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ Ùáï ÙÇ ß³ñù ëó»Ý³ñÝ»ñ: Ï³Ý ÷³ëï³ÃáõÕÃÝ ¿: ²ÛÝ å»ïù ¿ ³áõ¹Çï³Ï³Ý ÎáÝÏñ»ï µÝ³·³í³éÝ»ñÁ, áñáÝó Ý»ñϳ۳ó- ëïáõ·áõÙ ³ÝóÝÇ ¹Çïáñ¹³Ï³Ý ³ÝÏ³Ë ÑÇÙݳñÏ- íáõÙ ¿ µ³ó ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý å³Ñ³Ýç, Ñ»ï¨Û³ÉÝ Ý»ñÇó Ù»ÏáõÙ ¨ Ññ³å³ñ³ÏíÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñ- »Ý. í³ ³í³ñïÇó í»ó ³ÙÇë ßáõï: î³ñ»Ï³Ý ³Ûë ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù»ç óáõÛó ¿ x îÝï»ë³Ï³Ý »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ´Ûáõç»Ç ÑÇÙùáõÙ ïñíáõÙ µÛáõç»Ç »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ áõ ͳËë»ñÇ Ñ³Ù³- ÁÝÏ³Í ÑÇÙÝ³Ï³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ϳÝ˳ï»ëáõÙÝ»- å³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ñÇó ß»ÕáõÙÝ»ñÁ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ÏáÕÙÇó ѳëï³ïí³Í Ýñ³Ýó ٳϳñ¹³ÏÇÝ: ܳË- ·É˳íáñ éÇëÏÝ ¿: Ý³Ï³Ý µÛáõç»Ç ó³Ýϳó³Í ßïÏáõÙÝ»ñ å»ïù ¿ Ý»ñ- x гñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ ·Íáí ͳËë»ñÁ: ²Û¹ ͳËë»ñÝ Ï³Û³óí»Ý ³é³ÝÓÇݳé³ÝÓÇÝ: гßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù»ç Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ѳñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ Ùá- å»ïù ¿ å³ñáõݳÏíÇ å»ïáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³íáñ ÏáñáõëïÝ»ñÁ` ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³é³ÝÓÇÝ ³ÏïÇíÝ»ñÇ ¨ å³ëÇíÝ»ñÇ, Ýñ³ áã ýÇݳÝë³Ï³Ý ÏáÝÏñ»ï Ó¨»ñÇ Ñ³Ý¹»å åñ»ý»ñ»ÝóÇ³É é»ÅÇÙÇ ÏÇ- ³ÏïÇíÝ»ñÇ, í³ñÓáõ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ Ãá߳ϳÛÇÝ ñ³éÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ: гñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ í»ñ³µ»ñ- ëå³ë³ñÏÙ³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ñݳñ³- Û³É ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Í³Ëë»ñÇ ³ñÅ»ùÇ Ù³ëÇÝ` íáñ ϳ٠ëå³ëí»ÉÇù (åáï»ÝódzÉ) ³ÛÉ å³ñï³íá- µÛáõç»áõÙ µ³óíáõÙ ¿ áñå»ë Éñ³óáõóÇã ï»Õ»Ï³ïíáõ- ñáõÃÛáõÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ: ÃÛáõÝ: гñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ Í³Ëë»ñÇ Ù³ëÇÝ ùÝݳñ- ܳËÁÝïñ³Ï³Ý ó³Ýϳó³Í ½»ÏáõÛó Ýå³- ÏáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¹³éÝ³Ý ÁݹѳÝáõñ ͳËë»ñÇ ï³Ï³¹ñí³Í ¿ µ³ó³ïñ»É å»ï³Ï³Ý ýÇݳÝëÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý Ù³ë` áñå»ë½Ç å³ñ½³µ³ÝíÇ µÛáõç»Ç ÁݹѳÝáõñ íÇ׳ÏÁ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³ÝÙÇç³- Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÏáÝÏñ»ï µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ: å»ë ³é³ç: ¸³ Ýå³ëïáõÙ ¿ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ ³é³í»É x üÇݳÝë³Ï³Ý å³ëÇíÝ»ñÁ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³Ï- µ³ñÓñ Çñ³½»ÏáõÃÛ³ÝÁ ¨ Ëñ³ËáõëáõÙ ¿ ýÇݳÝë³- ïÇíÝ»ñÁ: üÇݳÝë³Ï³Ý µáÉáñ å³ëÇíÝ»ñÇ ¨ ³Ï- Ï³Ý Ñ³ñó»ñÇ ³í»ÉÇ É³ÛÝ ùÝݳñÏáõÙÁ: ÐÇßÛ³É ½»- ïÇíÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ- ÏáõÛóÇ Çñ³ï»ë³Ï³Ý ÉÇÝ»ÉÁ ϳñáÕ ¿ ϳËí³Í ÉÇ- Û³óíÇ µÛáõç»áõÙ, ³é³çÇÝ ÏÇë³ÙÛ³ÏÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ß- Ý»É ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÇó ¨ ÁÝïñáõÃÛáõÝ- í»ïíáõÃÛáõÝáõÙ ¨ ï³ñ»Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝáõÙ: Ý»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇó: È³í³·áõÛÝ x àã ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ µ³ó»É ¹»åùáõÙ ³ÛÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ññ³å³ñ³Ï»É ÁÝïñáõ- ÝÙ³Ý µáÉáñ ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ÃÛáõÝÝ»ñÇó »ñÏáõ ß³µ³Ã ³é³ç ¨ Ýñ³ÝáõÙ ½»ï»- (Ý»ñ³éÛ³É áõÝ»óí³ÍùÁ ¨ ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÁ): Õ»É ÝáõÛÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ, ÇÝã ³é³çÇÝ ÏÇë³ÙÛ³ÏÇ Ù³- x ì³ñÓáõ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ Ãáß³ÏÝ»ñÁ: ²Ûë å³ñï³íá- ëÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝáõÙ: гïáõÏ å»ïù ¿ Ñá· ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ µ³ó- ï³ñíÇ Ñ³ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ ÝÙ³Ý ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ¨ íÇ µÛáõç»áõÙ, ³é³çÇÝ ÏÇë³ÙÛ³ÏÇ ¨ ï³ñ»Ï³Ý ѳß- ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳÙá½»Éáõ í»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ѳٳñ, Áݹ áñáõÙ, ¹³ å»ïù ¿ ³ñíÇ îмÎÇ §È³- x Ðݳñ³íáñ (åáï»ÝódzÉ) å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ: í³·áõÛÝ Ù»Ãá¹Ý»ñǦ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý ¸ñ³Ýù Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý å³ñï³íáñáõ- íñ³: ÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ µÛáõç»Ç íñ³ ϳË- ºñϳñ³Å³ÙÏ»ï Ñ»é³Ýϳñáí Ý»ñϳ۳ó- í³Í ¿ ¹»åù»ñÇ Ñ»ï³·³ ½³ñ·³óáõÙÇó: ÜÙ³Ý å³ñ- í³Í ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ½»ÏáõÛóáõÙ ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý ¿ ï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³Íí³Í ûñÇݳÏÝ»ñÇó »Ý å»- ïñíáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÁÝóóÇÏ ù³Õ³ù³Ï³- ï³Ï³Ý ÷á˳éáõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇùÝ»ñÁ, å»ï³Ï³Ý ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ϳÛáõÝáõÃÛáõÝÁ: ÜÙ³Ý ³å³Ñáí³·ñáõÃÛ³Ý Íñ³·ÇñÁ, å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å ½»ÏáõÛóÝ»ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ññ³å³ñ³Ï»É ³éÝí³½Ý å³Ñ³ÝçÇ Çñ³íáõÝùÁ ¨ ³ÛÉÝ: êå³ëí»ÉÇù ½·³ÉÇ ÑÇÝ· ï³ñÇÝ Ù»Ï Ï³Ù ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ »Ï³- å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ÙáõïÝ»ñÇ Ï³Ù Í³Ëë»ñÇ ÇÝùÝáõñáõÛÝ Íñ³·ñ»ñáõÙ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ µÛáõç»áõÙ, ÏÇë³ÙÛ³ÏÇ ¨ ï³ñ»Ï³Ý ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ½·³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ: ÐÇß- ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: Û³É ½»ÏáõÛóáõÙ å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý ïñíÇ ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, û Ñݳñ³íáñ ÇÝã ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ »Ý §²ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý É³í³·áõÛÝ Ù»- áõÝ»Ý³É ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ãá¹Ý»ñǦ µ³ÅÇÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ÝíÇñí³Í ¿ ³½ÝíáõÃÛ³- ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Í»ñ³óáõÙÁ, ÝÁ, í»ñëïáõ·Ù³ÝÁ ¨ »Ýóѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ: ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÉ Ñݳñ³íáñ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÁ »ñϳ- ñ³Å³ÙÏ»ï (10-Çó 40 ï³ñÇ) Ñ»é³ÝϳñÇ Ïïñí³Í- x ´áÉáñ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõÕ»Ïóí»Ý ·áñ- ùáí: ²é³Ýóù³ÛÇÝ µáÉáñ »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó ÍÇÝ ³ÝãíáÕ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ë³Ñ- 114 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
Ù³ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³éáï ß³ñ³¹ñ³Ýùáí, ¨ ѳñϳµ- ²ØÐÁ ÏÇëáõÙ ¿ ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÁ, áñ ѳñϳµÛáõ- Ûáõç»ï³ÛÇÝ µáÉáñ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ç»ï³ÛÇÝ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¿ ٻͳå»ë û·Ý»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñáõ٠ϳ½- ÝáõÛÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ: ٳϻñå»Éáõ ·áñÍÇÝ: ²Ûë ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù x ä»ïù ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óíÇ Ñ³ßí³å³- ¿ µ»ñÇ Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ï³Ý Ñ³ßí³éÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ó³Ýϳó³Í ÷á- Ùß³ÏÙ³Ý áõ Ýñ³ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñÇ ³ÛÝåÇëÇ ÷áËÙ³Ý Ù³ëÇÝ, ѳßí»ïáõ ݳËáñ¹ ųٳݳ- ùݳñÏáõÙÝ»ñÇ, áñáÝó ÁÝóóùáõ٠ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõ- ϳßñç³ÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ù»ç ѳñϳíáñ ¿ ÃÛáõÝÁ Ïóáõó³µ»ñÇ ·áñÍÇ ¿áõÃÛ³Ý ³é³í»É Ù»Í ÇÙ³- Áëï ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ßïÏáõÙ- óáõÃÛáõÝ: ´³óÇ ³Û¹, ³Ûë áÉáñïáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõ- Ý»ñ ϳï³ñ»É ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ñ³Ù»- ÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹáõÙÁ µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõ- Ù³ï»É ѳßí»ïáõ ųٳݳϳßñç³ÝÁ: ÃÛ³Ý »Ýóѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ¨ å³ï³ë˳- x гßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ µ»ñíáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ý³ïíáõÃÛáõÝÁ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³- ×ßïáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÝáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³·áñÍÙ³Ý ³éáõÙáí, ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ ÏÇñ³é»É Ý»ñùÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹáõÙ ¿ íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ Ù³ÏñáïÝï»ë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, Ý»ñ³éÛ³É Ý»ñùÇÝ ³áõ¹Ç- ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ¨ ÁÝïñí³Í ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇ Ýϳï- ïáñ³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ѳßí»ïíáõ- ٳٵ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó ³í»ÉÇ Ëáñ ÃÛ³Ý íñ³ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñÇ ¨ ÁÝϳÉáõÙÁ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: ïíÛ³É Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ý Ï³½ÙÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ï³ë- ¶ÉᵳɳóÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ѳñϳµÛáõç»- ˳ݳïáõ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ ï³ÛÇÝ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ ½·³ÉÇ ¹»ñ ¿ ˳ÕáõÙ ëïáñ³·ñáõÃÛáõÝÁ` ¹ñ³ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù³ÏñáïÝï»ë³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïáõ ÉÇÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ: ܳ˳ñ³ñÁ í³- ½·³ÉÇ ³×Ç ³å³ÑáíÙ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó: ²Û¹áõѳÝ- í»ñ³óÝáõÙ ¿, áñ Ëݹñá ³é³ñϳ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý ¹»ñÓ, ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ѳñϳµ- Ù»ç Ùïóí³Í »Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý µáÉáñ áñáßáõÙÝ»ñÁ, Ûáõç»ï³ÛÇÝ áÉáñïÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ áñáÝù ϳñáÕ »Ý ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý »½ñ»ñÇó ÙdzÛÝ Ù»ÏÝ ¿: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõÝ»Ý³É ³½·³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý íñ³: ÐÇßÛ³É µ³ñÓ- ݳ¨ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝ»É å»ïáõÃÛ³Ý ·áñÍáõ- ñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ í³í»ñ³óÝáõÙ ¿, áñ Ý»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ ¨ ëáõÛÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù»ÉÇë ݳ˳ñ³ñÝ û·- ϳÛáõÝ å»ï³Ï³Ý ýÇݳÝëÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ: ï³·áñÍ»É ¿ Çñ Ñ»ÕÇݳϳíáñ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ϳñ- ²ØÐ ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÁ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ »Ý ëï³- ÍÇùÁ: Ýáõ٠ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³ß- x î³ñ»Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù»Ãá¹- ëïáõ·Ù³Ý »ÝóñÏíÇ ³ÝÏ³Ë ¹Çïáñ¹³Ï³Ý ýÇ- Ý»ñÇ Ïá¹»ùëÁ (³ÛÝ Ïß³ñ³¹ñíÇ ëïáñ¨) Çñ»Ýó ݳÝë³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó` Áëï ѳÙÁݹ- åñ³ÏïÇϳÛáõÙ û·ï³·áñÍ»Éáõ ѳٳñ: ²Û¹ Ïá- ѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ ëï³ó³Í ϳÝáÝÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³- ¹»ùëÝ Çñ Ù»ç ¿ µÛáõñ»Õ³óñ»É ²ØÐ ³Ý¹³Ù»ñÏñÝ»- å³ï³ë˳Ý: ²Û¹ ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ- ñáõ٠ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ áÉáñïáõÙ ÏÇñ³éíáÕ Ï³- Û³óñ³Í ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ é³í³ñÙ³Ý µ³½Ù³ÙÛ³ ÷áñÓÁ: å»ïù ¿ áõß³¹Çñ ùÝݳñÏí»Ý ËáñÑñ¹³ñ³ÝáõÙ: Îá¹»ùëÝ ³Ý»ñϵ³Ûáñ»Ý å³ßïå³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ x ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ų- ï»ë³Ï»ïÁ, áñ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ù³Ý³Ï áõݻݳ ùÝݳñÏ»Éáõ ó³Ýϳó³Í ѳñϳµ- ¹»ñ»ñÇ ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÇ Ûáõç»ï³ÛÇÝ ½»ÏáõÛó ϳ٠ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ, áñÁ ݳ Ñëï³Ï µ³ßËáõÙ, áñ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõ- ³ÝÑñ³Å»ßï ÏѳٳñÇ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñ»É: ÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳÛïÝÇ ÉÇÝÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ, áñ µÛáõç»Ç ݳ˳å³ï- ñ³ëïáõÙÁ ¨ ϳï³ñáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳٳå³- ²ðÄàôÚÂÆ ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ ÐÆØÜ²¸ð²ØÆ (²ØÐ) ï³ëË³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ïñ»Ý µ³ó ÎàÔØÆò ܲʲä²îð²êîì²Ì µÝáõÛÃ, áñ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ вðβ´Úàôæºî²ÚÆÜ ²ö²ÜòÆÎàôÂÚ²Ü å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ë˳ÝÇ áñ³ÏÇ Ñ³Ýñ³×³Ý³ã ²ä²ÐàìØ²Ü ²Þʲî²ÜøÆ β¼Ø²ÎºðäØ²Ü ²ð¸Úàôܲìºî غÂà¸ÜºðÆ ÎฺøêÀ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ, ¨ áñ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ýñ³ ѳí³ë- ïÇáõÃÛ³Ý ûµÛ»ÏïÇí ã³÷³ÝÇßÝ»ñ: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ 2001 é ²ØÐÁ í»ñ³Ý³Û»ó ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ó»éݳñÏ, áñÝ û·ÝáõÙ ¿ ·áñÍݳϳÝáñ»Ý ÏÇñ³é»É ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ³Ûë Ïá¹»ùëÁ: ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáóÝ»ñÇ Ïá¹»ùëÁ: »¨ ³Ûë ÷³ë- ²ØÐ ÏáÕÙÇó Ùß³Ïí³Í ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ï³ÃÕÃÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ÙݳóÇÝ ³Ý÷á- ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³ß˳- ÷áË, í»ñ³Ý³Ûí³Í ï³ñµ»ñ³ÏáõÙ Ù»Ï ³Ý·³Ù ¨ë ï³ÝùÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù»Ãá¹- ß»ßï³¹ñí»É ¿ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ áñá- Ý»ñÇ Ïá¹»ùëÇ í»ñ³Ý³Ûí³Í ï³ñµ»ñ³Ïáõ٠ݳ˳- ß³ÏÇ »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ23: ï»ëíáõÙ ¿© äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 115
I. ¸»ñ»ñÇ ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÇ II. гë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ùáï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñëï³Ï µ³ßËáõÙ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ
1.1. γé³í³ñ³Ï³Ý ë»ÏïáñÁ å»ïù ¿ áõñáõÛÝ ï»Õ ·ñ³íÇ 2.1. гë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ å»ïù ¿ ïñ³Ù³¹ñíÇ ÉñÇí ¨ ³ÙµáÕ- å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ ¨ Ùݳó³Í ïÝï»ëáõÃÛáõÝáõÙ: ä»ï³- ç³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë- Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áñáßÙ³Ý ¨ ջϳí³ñ- ÏÇÝ, ÁÝóóÇÏ ¨ ³é³çÇϳ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍáõ- Ù³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¹»ñ»ñÁ å»ïù ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý µ³ßËí³Í Ý»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ÉÇÝ»Ý, ÇëÏ ³Û¹ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ¹³éݳ ѳë³Û³ÏáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: 2.1.1. гë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í µÛáõ- ç»ï³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÁ, í»ñçÝ³Ï³Ý ¨ ѳñϳµÛáõç»ï³- 1.1.1. ä»ïù ¿ Ñëï³Ï ¨ ÏáÝÏñ»ï áñáßí³Í ÉÇÝ»Ý Ï³é³í³- ÛÇÝ ³ÛÉ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ å³- ñáõÃÛ³Ý Ï³éáõóí³ÍùÁ ¨ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ: ñáõÝ³Ï»Ý Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý µÛáõç»ï³ÛÇÝ ¨ ³ñï³µÛáõç»ï³ÛÇÝ áÕç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ÇëÏ Ï»Ýï- 1.1.2. ä»ïù ¿ Ñëï³Ï µÝáñáßí³Í ÉÇÝ»Ý å³ï³ë˳ݳï- ñáÝ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÝëáÉǹ³óí³Í µÛáõç»Ý »Ý- íáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÁ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ Ù³- óϳ ¿ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý: ϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ¨ ¹³ï³Ï³Ý ×ÛáõÕ»ñáõÙ: 2.1.2. ä»ïù ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñíÇ ·áñÍáõÝ»áõ- ÃÛ³Ý Ý³Ëáñ¹ »ñÏáõ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñÇÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¨ 1.1.3. ä»ïù ¿ ëï»ÕÍí»Ý µÛáõç»ï³ÛÇÝ ¨ ³ñï³µÛáõç»ï³ÛÇÝ ³ÛÝ å»ïù ¿ ѳٻٳï»ÉÇ ÉÇÝÇ ³ÛÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ù³Ý ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý É³í áñÁ å³ñáõݳÏíáõÙ ¿ ï³ñ»Ï³Ý µÛáõç»áõÙ` ·áõÙ³ñ³Í µÛáõ- ³ß˳ïáÕ ¨ ·áñÍáõÝ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ24: ç»ï³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëáõÙÝ»ñÁ` µÛáõç»Ç ÁÝ- ¹áõÝÙ³ÝÁ ѳçáñ¹áÕ »ñÏáõ ï³ñÇÝ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏáí: 1.1.4. γé³í³ñ³Ï³Ý ¨ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ (ûñÇݳÏ` Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý µ³ÝÏÇ, å»ï³Ï³Ý 2.1.3. ´Ûáõç»Ç ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ù³ë å»ïù ¿ ѳݹÇë³Ý³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å»ï³Ï³Ý áã ýÇ- Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ëå³ëí»ÉÇù (åá- ݳÝë³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ) ÙÇç¨ Ñ³ñ³µ»ñáõ- ï»ÝódzÉ) ¨ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳéáõóí³Í ÉÇÝ»Ý Ï³½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µÝáõÛÃÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõ- Ñëï³Ï ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ¨ ÏáÝÏñ»ï Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ íñ³: ÃÛáõÝÝ»ñÁ, Áëï ѳñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ Ýñ³ ͳËë»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³ Ïí³½ÇµÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ 1.1.5. ä»ïáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ Ù³ëݳíáñ ë»Ïïá- ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ñáõÙ (ûñÇݳÏ` µ³ÅÝ»ïÇñ³Ï³Ý ϳåÇï³ÉÇ ïÝûñÇÝÙ³Ý ¨ ϳñ·³íáñÙ³Ý ÙÇçáóáí) å»ïù ¿ ÉÇÝÇ µ³ó áõ ó÷³ÝóÇÏ, 2.1.4. λÝïñáÝ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ áÕç ͳ- ѳݹÇë³Ý³ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¨ í³Éáí ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ññ³å³ñ³ÏÇ Çñ å³ñïùÇ ¨ ýÇ- ϳéáõóíÇ Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñÇ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ íñ³, ݳÝë³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ áõ ϳ½ÙÇ Ù³ëÇÝ: áñáÝù ÏÏÇñ³éí»Ý Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý 2.1.5. ²ÛÝï»Õ, áõñ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ¨ ï»Õ³Ï³Ý Çß˳- å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý, å»ïù ¿ 1.2. ä»ïù ¿ ëï»ÕÍíÇ Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ññ³å³ñ³ÏíÇ ¹ñ³Ýó ѳٳï»Õ µÛáõç»Ç ϳé³í³ñÙ³Ý Ñëï³Ï Çñ³í³Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ÑÇÙù: ¨ ÁݹѳÝáõñ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÝëáÉǹ³óí³Í µÛáõç»Ç Ù³ëÇÝ: 1.2.1. ä»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ó³Ýϳó³Í ÷á˳Ýóáõ٠ϳ٠2.2. γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Í³Ëë å»ïù ¿ ϳñ·³íáñíÇ µÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ ëï³ÝÓÝÇ Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ųٳ- ûñ»ÝùÝ»ñáí ¨ Ññ³å³ñ³Ïí³Í í³ñã³Ï³Ý ϳÝáÝÝ»ñáí: ݳÏÇÝ Ññ³å³ñ³Ï»Éáõ Ù³ëÇÝ: 1.2.2. ä»ï³Ï³Ý ѳñÏ»ñÁ, ïáõñù»ñÁ ¨ ³ÛÉ ÙáõÍáõÙÝ»ñÁ å»ïù 2.2.1. гñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ññ³å³ñ³- ¿ áõÝ»Ý³Ý áñáß³ÏÇ Çñ³í³Ï³Ý ÑÇÙù: гñϳÛÇÝ ûñ»Ýë¹- ÏáõÙÁ å»ïù ¿ ¹³éݳ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Çñ³í³- ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ѳñϳÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ù³ïã»ÉÇ ¨ Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: ѳëϳݳÉÇ, ÇëÏ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ó³Ýϳ- ó³Í í³ñã³Ï³Ý ¹ÇëÏñ»óÇáÝ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ áñá- 2.2.2. ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Çñ³½»Ï»É ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ï»Õ»- ßáõ٠ϳ۳óÝ»ÉÇë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ջϳí³ñí»É Ñëï³Ï ã³- ϳïíáõÃÛ³Ý ³ñï³Ñ»ñà ϳ٠ųٳݳÏÇó ßáõï Ññ³å³- ÷³ÝÇßÝ»ñáí: ñ³ÏÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÇ Ù³ëÇÝ:
1.2.3. ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ ÝáñÙ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ñëï³Ï, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ݳ¨ ɳÛÝáñ»Ý ù³ñá½»É ³Û¹ ÝáñÙ»ñÁ: 116 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
III. ´Ûáõç»Ç ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý áõ ϳï³ñÙ³Ý 3.2.3. γé³í³ñáõÃÛ³Ý ¹ñ³Ù³Ï³Ý µáÉáñ ѳñ³µ»ñáõ- Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹ñ³ í»ñ³µ»ñÛ³É ÃÛáõÝÝ»ñÁ Áݹ·ñÏáÕ Ñ³ßí»ÏßÇéÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óÝÇ Ï³- ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ é³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ¹ñáõÃÛ³Ý ëï³Ý¹³ñï ѳÝñ³·áõÙ³ñ³ÛÇÝ óáõó³ÝÇß: ²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»å- 3.1. ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ å»ïù ¿ ÏáÝÏñ»ï Ýßí»Ý ùáõÙ ³ÛÝ å»ïù ¿ ѳí»ÉíÇ Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ³ÛÉ óáõó³- ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, ÝÇßÝ»ñáí, áñáÝù ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ÁݹѳÝáõñ ϳé³í³ñáõ- Ù³ÏñáïÝï»ë³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÁ, µÛáõç»Ç Íñ³·ñ³ÛÇÝ ÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É (ûñÇݳÏ, ·áñͳñù³ÛÇÝ Ñ³ßí»Ïßéáí, ÑÇÙùÁ ¨ ѳßí³ñÏÙ³Ý »Ýóϳ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ·É˳- ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ Ñ³ßí»Ïßéáí ϳ٠ݳËÝ³Ï³Ý Ñ³ß- íáñ ÑÇÙù»ñÁ: í»Ïßéáí): 3.1.1. î³ñ»Ï³Ý µÛáõç»Ç ÑÇÙù å»ïù ¿ ϳ½Ù»Ý ѳñϳµÛáõ- 3.2.4. ä»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Ñ³ßí»ÏßÇéÁ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ ç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ß³ñ³¹ñáõÙÁ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ å»ï³Ï³Ý ë»Ïïá- ¨ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÁ: ñÇ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ½µ³ÕíáõÙ »Ý Ïí³½Çµ- Ûáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ ï»ë³ÏÝ»ñáí: 3.1.2. ä»ïù ¿ Ñëï³Ï Ýßí³Í ÉÇÝÇ Ñ³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ó³Ý- ϳó³Í ϳÝáÝ (ûñÇݳÏ` µÛáõç»ï³ÛÇÝ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñ³ß- 3.3. ä»ïù ¿ Ñëï³Ï ¨ ÏáÝÏñ»ï óáõÛó ïñí»Ý µÛáõç»Ç ͳËë»ñÇ í»Ïßéí³Í å³Ñ³ÝçÁ ϳ٠÷á˳éÙ³Ý ã³÷³ù³Ý³ÏÝ»ñÁ Ù³ëÇ Ï³ï³ñÙ³Ý, ѳëï³ïí³Í ͳËë»ñÇ ÙáÝÇÃáñÇÝ·Ç, å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ï³ñ³Íù³ÛÇÝ Ï³Ù ï»Õ³Ï³Ý Ù³- ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ï³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý ÁÝóó³- ϳñ¹³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ): ϳñ·»ñÁ: 3.1.3. î³ñ»Ï³Ý µÛáõç»Ç ݳ˳å³ïñ³ëïáõÙÁ ¨ Ý»ñϳ۳- 3.3.1. ä»ïù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳß- óáõÙÁ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óí»Ý ѳÙÁݹ·ñÏáõÝ ¨ ϳÛáõÝ í³éÙ³Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·, áñÁ Ù³ÏñáïÝï»ë³Ï³Ý ù³Ý³Ï³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: ²ÝÑ- Ñáõë³ÉÇ ÑÇÙù ϳå³ÑáíÇ ÙáõÍáõÙÝ»ñÇ ·Íáí å³ñïù»ñÇ ñ³Å»ßï ¿ Ý»ñϳ۳óÝ»É Ý³¨ µÛáõç»Ç ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ÑÇÙ- ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ý³Ï³Ý »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: 3.3.2. ¶ÝáõÙÝ»ñÁ ¨ ½µ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÁ ϳñ·³íáñáÕ 3.1.4. ä»ïù ¿ ïñíÇ µÛáõç»Ç Ù»ç Ý»ñÙáõÍíáÕ Ýáñ ë³ÑÙ³- ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ëï³Ý¹³ñï³óí³Í ¨ µáÉáñ ß³- ÝáõÙÝ»ñÇ Ñëï³Ï Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ: ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ù³ïã»ÉÇ: 3.1.5. Ðݳñ³íáñáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ µÝáñáß- 3.3.3. ´Ûáõç»Ç ϳï³ñáõÙÁ å»ïù ¿ »Ýóϳ ÉÇÝÇ Ý»ñùÇÝ í»Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïí»Ý ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñݳñ³íáñ éÇëÏ»- ³áõ¹ÇïÇ, ÇëÏ ³áõ¹ÇïÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ µ³ó ÉÇÝ»Ý ñÁ, Ý»ñ³éÛ³É ïÝï»ë³Ï³Ý ϳÝ˳ï»ëáõÙÝ»ñÇ ÷á÷áËáõ- ¹ñ³Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í, ÇÝãå»ë ݳ¨ Áëï ÏáÝÏñ»ï å³ñï³íá- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýáñáß Í³Ëë»ñÁ (ûñÇݳÏ` ýÇݳÝë³Ï³Ý 3.3.4. ²½·³ÛÇÝ Ñ³ñϳÛÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Çñ³- é»ëïñáõÏïáõñ³óÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ): í³µ³Ýáñ»Ý å³ßïå³Ýí³Í ÉÇÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³- ñáõÃÛáõÝÇó: ²Û¹ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ å³ñµ»ñ³µ³ñ 3.2. ´Ûáõç»Ç Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳ó- ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ Çñ ·áñ- íÇ ³ÛÝå»ë, áñ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ñ»ßï³óÝ»É ïÝï»ë³Ï³Ý ÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÁÝïñáõÃÛ³Ý ¨ »Ýóѳßí»ïí³ÛÝáõ- ÃÛ³ÝÁ Ýå³ëï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Çñ³Ï³Ý³óíáÕ í»ñÉáõÍáõ- 3.4. ä³ñµ»ñ³µ³ñ å»ïù ¿ ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ßí»ïíáõ- ÃÛáõÝÁ: ÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óíÇ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇÝ ¨ ѳë³ñ³- ϳÛÝáõÃÛ³ÝÁ: 3.2.1. ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù»ç å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí»Ý ѳٳ˳éÝ ÑÇÙùÇ íñ³: ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, 3.4.1. úñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇÝ å»ïù ¿ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ï³ñµ»ñ³Ï»É »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ, ͳËë»ñÁ ¨ ýÇ- Û³óíÇ ³ÛÝ ³Ù»ÝÇ í»ñ³µ»ñÛ³É, ÇÝã ϳï³ñí»É ¿ µÛáõç»áõ٠ݳÝë³íáñáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ͳËë»ñÁ µ³Å³Ý»É Áëï ³é³çÇÝ ÏÇë³ÙÛ³ÏÇ ÁÝóóùáõÙ: ´³óÇ ³Û¹, ³í»ÉÇ Ñ³- ïÝï»ë³Ï³Ý, ·áñͳéáõóÛÇÝ ¨ í³ñã³Ï³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÇ: ×³Ë (³éÝí³½Ý »é³ÙëÛ³ÏÁ Ù»Ï) å»ïù ¿ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ- ²ñï³µÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ Ý»ñ Ññ³å³ñ³Ïí»Ý µÛáõç»Ç íÇ׳ÏÇ Ù³ëÇÝ: å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí»Ý ÝáõÛÝ ÑÇÙù»ñáí: 3.4.2. üÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ ³í³ñïÇó Ñ»ïá` Ù»Ï ï³ñí³ 3.2.2. ä»ïù ¿ ß³ñ³¹ñí»Ý ³ÛÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó ϳé³- ÁÝóóùáõÙ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇÝ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óíÇ í»ñç- í³ñáõÃÛáõÝÁ Ùï³¹Çñ ¿ ѳëÝ»É µÛáõç»ï³ÛÇÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ý³Ï³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝ: Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ßÝáñÑÇí (ûñÇݳÏ` ëáódzɳ- Ï³Ý áÉáñïáõÙ ³é³í»É µ³ñ»Ýå³ëï óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ Ñ³ë- 3.4.3. Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï³ñÇ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇÝ å»ïù ¿ Ý»ñ- Ý»Éáõ Ýå³ï³Ï): ϳ۳óí»Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý µÛáõç»ï³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ: äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 117
IV. гí³ëïÇáõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇùÝ»ñ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇó ϳËí³Í` ¹ñ³Ýù ³ñųÝÇ »Ý ³é³çݳѻñà ϻÝë³·áñÍÙ³Ý25: 4.1. гñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ë- üÇݳÝë³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ÅáÕáíÁ Ë³Ý»Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ áñ³ÏÇ Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ ÙdzíáñáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ·ï³Í ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ: (ûñÇݳÏ` Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý µ³ÝÏ»ñÇ, í»ñ³ÑëÏÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ), 4.1.1. ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉ»Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ÏñáïÝï»ë³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ñ·³íáñÇã ¨ í»ñ³ÑëÏÇã Ùdzíá- íñ³ ³½¹áÕ í»ñçÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ñáõÙÝ»ñÇ, Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý µ³ÝÏ»ñÇ ÷áñÓ³·»ïÝ»- ͳËë»ñÇ ÙÇïáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ñëï³Ïáñ»Ý ñÇ ÏáÙÇï»Ý»ñÇ ¨ ºíñáå³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý µÝáñáßí³Í Íñ³·ñ³ÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: µ³ÝÏÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ: üÐÎÝ Ï³ñ¨áñ ¹»ñ ¿ ˳ÕáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý 4.1.2. î³ñ»Ï³Ý µÛáõç»áõÙ ¨ í»ñçÝ³Ï³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ý Ï³ÛáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í µ³½- Ù»ç å»ïù ¿ ÝßíÇ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÑÇÙùÁ Ù³ÏáÕÙ ç³Ýù»ñáõÙ: ²é³çÇÝ ³Ý·³Ù ³ÛÝ ·áõÙ³ñ- (ûñÇݳÏ` ϳÝËÇÏÁ ϳ٠Ïáõï³ÏáõÙÝ»ñÁ) ¨ ³ÛÝ ã³÷áñá- í»ó 1999é` ÙÇç³½·³ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳÛáõÝáõ- ßÇãÝ»ñÁ, áñáÝù ÏÇñ³éí»É »Ý µÛáõç»ï³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ý³- ÃÛ³ÝÝ ³ç³Ïó»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý ¨ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ: ÷á˳ݳÏÙ³Ý, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõ- ÃÛ³Ý ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáõÙ áõ ¹Çï³ñÏáõÙ 4.1.3. гñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ áñ³ÏÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ׳ݳå³ñÑáí ³ÛÝ Ýå³ëïáõÙ ¿ å»ïù ¿ ïñí»Ý ÏáÝÏñ»ï »ñ³ßËÇùÝ»ñ: سëݳíáñ³å»ë, ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³ÝÁ: ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýß»É` Ý»ñùáõëï ѳٳï»Õ»ÉDZ »Ý ³ñ¹Ûáù ѳñ- Üßí³Í ѳٳÅáÕáíÁ ѳٳËÙµáõÙ ¿ ÙÇç³½- ϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ¨ ³Û¹ ·³ÛÇÝ Ï³ñ¨áñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ßáõϳݻñáõÙ ýÇ- ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ѳٳå³ï³ë˳ݻóí»±É »Ý ·áñÍÇÝ ³éÝãíáÕ Ý³Ýë³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳ- ³ÛÉ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ»ï: ïáõ ³½·³ÛÇÝ í³ñã³Ï³½Ù»ñÁ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ñ- 4.2. гñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ »Ý- ·³íáñÇã áõ í»ñ³ÑëÏÇã ÙdzíáñáõÙÝ»ñÁ ¨ Ï»Ýïñá- óñÏíÇ ³ÝÏ³Ë Ñ»ï³½áïÙ³Ý: Ý³Ï³Ý µ³ÝÏ»ñÇ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ÏáÙÇï»Ý»ñÁ: 4.2.1. ä»ï³Ï³Ý ѳßÇíÝ»ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõ- Æ ëϽµ³Ý» üÐÎÝ Ï³ñ¨áñ»ó ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³- ÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇÝ ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõ- ÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÁ, ½³ñ·³óáõÙÁ ¨ ï³ñ³Íáõ- ÃÛ³ÝÁ ½»ÏáõÛó ϳ٠ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óÝÇ ÙÁ` ÇÝãå»ë ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳ- ³½·³ÛÇÝ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý áñ¨¿ Ù³ñÙÇÝ Ï³Ù ³ÛÉ Ñ³Ù³ñ- ٳϳñ·»ñÇ ³Ùñ³åݹٳÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ÙÇç³½·³- Å»ù ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ, áñÝ ³ÝÏ³Ë ¿ ·áñͳ¹Çñ Çß˳- ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý ¨ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ÝáõÃÛáõÝÇó: ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: àõ û¨ ³é³ç³ñÏíáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ã³÷áñáßÇã- 4.2.2. ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ññ³íÇñ»É ³ÝÏ³Ë ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ` Ý»ñÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³í³ÝáõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ ³ëïÇ- ѳñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ Ï³Ý˳ï»ëáõÙÝ»ñÇ, Ù³ÏñáïÝï»ë³- ׳ÝÝ»ñ áõÝ»Ý, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ¹ñ³Ýù ɳÛÝáñ»Ý Ï³Ý Ï³Ý˳·áõß³ÏáõÙÝ»ñÇ ¨ ³Û¹ µáÉáñ ϳÝ˳ï»ëáõÙ- ׳ݳãíáõÙ »Ý áñå»ë ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñå- Ý»ñÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í µáÉáñ »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëïáõ·Ù³Ý Ù³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù»Ãá¹Ý»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ñ³Ù³ñ: Ýí³½³·áõÛÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñ: ÐÇÙÝ³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇó ÙÇ ù³ÝÇëÁ í»- 4.2.3. гñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ áñ³ÏÇ ëïáõ·Ù³Ý ñ³µ»ñáõÙ »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³Ïáí ³½·³ÛÇÝ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý Ù³ñ- ÙÇ ù³ÝÇ áÉáñïÝ»ñÇ: ²Ûëå»ë, ûñÇݳÏ, ¹ñ³Ù³í³ñ- ÙÇÝÁ å»ïù ¿ ³å³ÑáííÇ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ³ÝϳËáõ- ϳÛÇÝ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ã³- ÃÛ³Ùµ: ÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ²ØÐÇ ÏáÕÙÇó Ùß³Ïí³Í ²ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ïá¹»ùëÇ µ³ÅÇÝÝ»ñÝ üÆÜ²Üê²Î²Ü βÚàôÜàôÂÚ²Ü Ð²Ø²ÄàÔàìÀ ³éÝãíáõÙ »Ý ÙáõÍáõÙÝ»ñÇ ¨ ѳßí³ñÏÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ºì üÆÜ²Üê²Î²Ü вêî²îàôÜ Ð²Ø²Î²ð¶ºðÆ Ý³¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³ñ·³íáñ- 12 ÐÆØÜ²Î²Ü â²öàðàÞÆâܺðÀ Ù³Ý ¨ ¹ñ³ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ñ»ï: â»ËdzÛÇ Ð³Ýñ³- å»ïáõÃÛ³Ý ²áõ¹ÇïÇ í³ñãáõÃÛáõÝÁ, ûñÇݳÏ, üÇݳÝë³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ÅáÕáíÁ åñ³ÏïÇϳÛáõÙ ³Û¹ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý (üÎÐ) Ýᯐ ¿ ï³ëÝ»ñÏáõ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ` áñå»ë áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ³ß˳ïáÕ Ï³éáõÛóÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿26: ѳëï³ïáõÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ÑÇÙù»- ñÇó Ù»ÏÁ: ²Ûë ϳ٠³ÛÝ »ñÏñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ì»ñáÝßÛ³É 12 ã³÷áñáßÇãÝ»ñÝ »Ý© 118 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
سÏñáïÝï»ë³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÇÝãå»ë ݳ¨ í³ñùÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ Ñ»ßï ãÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ ïñíáõÙ: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½- 1. ¸ñ³Ù³í³ñϳÛÇÝ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ýáõ- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ ¸ñ³Ù³í³ñϳÛÇÝ ¨ µ³ñ»Ýå³ëï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍáõÙ Çñ³- ýÇݳÝë³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõ- íÇ׳ÏÁ ßïÏ»Éáõ ѳٳñ: ²Ûë ѳٳï»ùëïáõÙ ØÇ- ÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ç³½·³ÛÇÝ µÛáõç»ï³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÇÍÁ ѳٳ·áñ- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáóÝ»ñÇ Îá¹»ùë (²ØÐ)27: ͳÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ Ý»ñ·ñ³íáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý 2. гñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇ- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ ³ß˳ñÑÇ ß³ï ï³ñ³- ÏáõÃÛáõÝ Ð³ñϳµÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõ- ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³½- ÉáõÙ ·ïÝíáÕ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ41: ØÇç³½·³ÛÇÝ Ù³Ï»ñåÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Îá¹»ùë28: µÛáõç»ï³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÇÍÝ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½- 3. îíÛ³ÉÝ»ñÇ ï³ñ³Íáõ٠гïáõÏ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ï³ñ³ÍÙ³Ý Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ áõ ѻﳽáïáÕÝ»ñÇÝ û·ÝáõÙ â³÷áñáßÇã29 ÀݹѳÝáõñ µÝáõÛÃÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ï³- ¿ í»ñÉáõÍ»É µÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ` ñ³ÍÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ· ²ØÐ)30: Ýå³ëï»Éáí ݳ¨ µÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ áõ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍÙ³ÝÁ: ²Ûë ݳ- ÆÝëïÇïáõóÇáÝ³É ¨ ßáõÏ³Û³Ï³Ý »Ýóϳéáõóí³Íù ˳·ÇÍÁ ѳïϳå»ë ߳ѳ·ñ·éí³Í ¿ ³ç³Ïó»Éáõ 4. ²Ýí׳ñáõݳÏáõÃÛáõÝ Ý»ñϳÛáõÙë ݳ˳å³ï- ·áñÍÝ³Ï³Ý Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù û·- ñ³ëïíáõÙ ¿ гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ ÏáÕÙÇó): ï³Ï³ñ »Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóÇÏ ùÝݳñ- 5. Îáñåáñï³Çí ϳé³í³ñáõÙ Îáñåáñ³ïÇí ϳé³- ÏáõÙÝ»ñÇ ³éáõÙáí, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÁÝã³½áõñÏ Ë³í»- í³ñÙ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñ (îмÎ)31: ñÇ Ñ³Ù³ñ µÛáõç»ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»- 6. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõ٠гßí³å³Ñ³Ï³Ý 勉ÝùÝ»ñÇ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ²Ûë ݳ˳- ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷áñáßÇãÝ»ñ IAS/ ·ÇÍÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³ß˳ïáõÙ ¿ ½³ñ·³óáÕ »ñÏñ- IASB)32: Ý»ñÇ Ï³Ù Ýáñ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áã ϳé³- 7. è¨Ç½Ç³ è¨Ç½Ç³ÛÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷áñáßÇãÝ»ñ í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ѻﳽá- ISA/IFAC)33: ïáÕÝ»ñÇ Ñ»ï: ´³óÇ ³Û¹, ê³ÝÏï ä»ï»ñµáõñ·áõÙ 8. ØáõÍáõÙÝ»ñ ¨ ѳßí³ñÏÝ»ñ гٳϳñ·³ÛÇÝ Ù»Í ëï»ÕÍíáõÙ ¿ ѳٳÝÙ³Ý Ý³Ë³·ÇÍ` §´³ó µÛáõ绦 Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÙáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³Ýí³Ýٳٵ42: ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ (CPSS)34 ¨ ³ñÅ»ÃÕûñÇ ²Ûë µÝ³·³í³éáõÙ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳ- ·Íáí ѳßí³ñÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñ³- ϳÝáõÙ ÙÇïí³Í ¿ ·É˳íáñ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ µ¨»é»É ϳÝÝ»ñ (CPSS/IOSCO)35: Ýßí³Í ·áñÍÁÝóóÇ Çñ³í³Ï³Ý ÏáÕÙÇ íñ³, û¨ 9. ²½ÝíáõÃÛáõÝ ßáõϳÛáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáó³- ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ¹³ Ñݳñ³íáñ ¿, µÛáõç»ï³ÛÇÝ éáõÙÝ»ñÇ ¨ ÷³ëï³ÃÕûñÇ ·Íáí ûå»ñ³ïÇí ËÙµÇ ËÙµ»ñÁ ¨ë ³ÏïÇíáõÃÛáõÝ »Ý óáõó³µ»ñáõÙ ûñ»Ýë¹- 40 ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ (FATF36 ¨ ²Ñ³µ»Ïãáõ- ñ³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ ûñ»ÝùÇ Ï³ï³- ÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý áõà ѳïáõÏ ñáõÙÁ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ ·áñÍáõÙ: Ü»ñϳ ¹ñáõÃÛ³Ùµ ù³- ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ (FATF37): Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÇ Ù³ëݳÏ- óáõÃÛáõÝÁ µÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÇÝ Ýí³½³·áõÛ- üÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³ñ·³íáñáõÙ ¨ í»- ÝÇ ¿ ѳëÝáõÙ, »ñµ ³ÛÝ ·ïÝíáõÙ ¿ ³áõ¹ÇïÇ ÷áõ- ñ³ÑëÏáõÙ ÉáõÙ: ê³Ï³ÛÝ ³Ûëï»Õ ¿É ¹ñáõÃÛáõÝÁ` û¨ ¹³Ý¹³Õ, 10. ´³ÝϳÛÇÝ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙ ²ñ¹Ûáõ- ë³Ï³ÛÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ÷áËíáõÙ ¿ ¹»åÇ É³íÁ: ݳí»ï µ³ÝϳÛÇÝ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ð³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³- ëϽµáõÝùÝ»ñÁ (BCBS)38: ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï Ñݳñ³- 11. ²ñÅ»ÃÕûñÇ Ï³ñ·³íáñáõÙ ²ñÅ»ÃÕûñÇ Ï³ñ·³- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ëï»ÕÍáõ٠ųٳݳϳÏÇó ³áõ¹Ç- íáñÙ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ áõ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ IOSCO)39: ïáñ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍÙ³Ý 12. ²å³Ñáí³·ñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ í»- Ýå³ï³Ïáí ³é³ç³íáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³é- ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙ ²å³Ñáí³·ñáõ- Ù³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ IAIS)40: ³ÛÝ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ ѳٳñ: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»- ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ áã ÙÇßï »Ý å³ïß³× ³ñÓ³·³Ýù ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚ²Ü ¸ºðÀ ·ïÝáõ٠ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ: ¸ñ³ å³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ù³ñ¹ÇÏ Ñ³×³Ë ã»Ý âÝ³Û³Í ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÇ, ýÇݳÝë³- å³ïÏ»ñ³óÝáõÙ, û Çñ»Ýó »ñÏñÝ»ñáõÙ ÇÝã ¹»ñ »Ý Ï³Ý ³áõ¹ÇïÇ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, »ñµ»ÙÝ Ý³¨ ˳ÕáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ, áñáÝù Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ ç³Ýù»ñÇÝ, ³Ýóáõ- ÃáõÛÉ ã»Ý ï³ÉÇë ³é³ÝÓÇÝ å»ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»- ÙÁ ³áõ¹ÇïÇ ·Íáí û·ï³Ï³ñ ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³Ý- ñÇÝ Ï³Ù ³é³ÝÓÇÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ѳϳ- Ý»ñÇó ¹»åÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, Çñ³í³Ï³Ý ϳ٠³Ýå³ï³ë˳ݳïáõ ³ñ³ñùÝ»ñ äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 119
ϳï³ñ»É, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ, û ÇÝãåÇëÇ Ñݳñ³- ϳóÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áã ×Çßï ϳ- íáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ³Û¹ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ ß³ñ- é³í³ñÙ³Ý ¹»åù»ñÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ ù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÏÛ³ÝùÇ íñ³: ϳ٠¿É ß³ñáõÝ³Ï»É ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ëïáõ·Ù³Ý ³ñ¹- ¶Çï³ÏÇó, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùÇÝ ³ÏïÇ- ÛáõÝùáõ٠ͳ·³Í íÇ×»ÉÇ Ñ³ñó»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ: íáñ»Ý Ù³ëݳÏóáÕ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñ ¹³ëïdzñ³Ï»- x ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ ϳñáÕ Éáõ ѳٳñ` ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ, áñáÝù ߳ѳ·ñ·é- »Ý û·Ý»É í»ñ³ÑëÏ»Éáõ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ëïáõ·Ù³Ý í³Í ÏÉÇÝ»Ý ëïÇå»Éáõ ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ, áñå»ë½Ç ϳ٠ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÉëáõÙÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ å»- ³ÛÝ å³ï³ëË³Ý ï³ Çñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³- ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³Ûë ϳ٠³ÛÝ áñáßáõÙ- Ù³ñ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³Û¹ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ íñ³ÛÇó Ý»ñÇ Ï³Ù ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ϳï³- Ñ³Ý»É ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý ùáÕÁ ¨ µ³ñÓñ³óÝ»É µÝ³Ï- ñáõÙÁ: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ãáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ µÛáõç»Ç Ùß³Ï- ÝÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Ù ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å Ù³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ: óáõó³µ»ñí³Í áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ù³Õ³- ÜÙ³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÇÝùÝáõñáõÛÝ ù³óÇ³Ï³Ý ËÙµ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳ- ϳï³ñ»É Çñ»Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ` µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý í»ÉÛ³É ×Ýßáõ٠ѳݹÇë³Ý³É å»ï³Ï³Ý Çß˳Ýáõ- Áݹ·ñÏÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ³ñß³íÝ»ñ ³ÝóϳóÝ»Éáõ, ÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ íñ³` ëïÇå»Éáí Ýñ³Ý ßïÏ»É ·áñÍ»ñÇ ¹ñáõÃÛáõÝÁ Ýñ³Ý µ³ó³ïñ»Éáõ, ù³Õ³- ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÇ áõ ½³Ý·í³- x ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ ϳñáÕ Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳ·áñͳÏó»Éáõ »Ý ³ÝÙÇç³Ï³Ý û·ÝáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³É ýÇݳÝë³- ¨ Ýñ³Ýó ³ß˳ï³ÝùÇÝ ³ç³Ïó»Éáõ ׳ݳå³ñ- Ï³Ý ¹Çïáñ¹³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇÝ` Ñáí: ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ ËÙµ»ñÝ áõÝ»Ý Ñ³Ù³å³ï³ë- Ù³ëݳÏó»Éáí ͳËë»ñÇ í»ñ³ÑëÏÙ³ÝÁ` ³ç³Ïó»- Ë³Ý ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ, áñáÝù Ñݳ- Éáí ï»Õ»ñáõÙ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ³Ýó- ñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ³Û¹ ËÙµ»ñÇÝ ýÇݳÝë³- ϳóÙ³ÝÁ ϳ٠·Ý³Ñ³ï»Éáí Íñ³·ñ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ: Ï³Ý µ³ñ¹ ÷³ëï³ÃÕûñÁ í»ñ³÷áË»É Ñ³ë³ñ³Ï ù³Õ³ù³óáõ ѳٳñ Ù³ïã»ÉÇ áõ ѳëϳݳÉÇ ï»- ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ ËÙµ»ñÇ ÃíÇ ³×Á ϳñáÕ ¿ ͳé³- Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ: Üñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ϳ½Ù³Ï»ñå»É áõ Û»É áñå»ë å»ï³Ï³Ý ýÇݳÝëÝ»ñÇ åñ³ÏïÇϳÛáõÙ ³ÝóϳóÝ»É Ý³¨ áõëáõó³ÝÙ³Ý ¹³ëÁÝóóÝ»ñ ѳ- ϳñ¨áñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ñ³ï- ïáõÏ ³ÛÝ Éë³ñ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñÁ å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳÝÇß: ºñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëáõÙ å»ï³Ï³Ý µÛáõç»Ç ãáõÝÇ µÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ï³½ÙáõÙÁ Çß˳ݳíáñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó í³Õáõó ³ñ¹»Ý ÏáÕÙÇ Ù³ëÇÝ: ´³óÇ ³Û¹, ÝÙ³Ý ËÙµ»ñÁ Ññ³ï³ñ³- ÁÝϳÉíáõÙ ¿ áñå»ë ë»÷³Ï³Ý ïÇñáõÛÃ: ºí ÙdzÛÝ ÏáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»é- ѳٻٳﳵ³ñ í»ñç»ñë ëÏë»ó ó³ÝϳÉÇ Ñ³Ù³ñ- ݳñÏÝ»ñ: àñå»ë ûñÇÝ³Ï Ï³ñ»ÉÇ ¿ µ»ñ»É Êáñ- í»É (³ÛÝ ¿É ¹»é ë³Ï³í³ÃÇí å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ) í³ÃdzÛÇ ýÇݳÝëÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ ³ÛÝ û·áõïÁ, áñÁ µ»ñáõÙ ¿ µÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍÁÝ- ÏáÕÙÇó ݳ˳å³ïñ³ëïí³Í §ø³Õ³ù³óáõ ï»Õ»- óóÝ»ñÇ µ³óáõÙÁ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áã ϳé³í³- ϳ·Çñù ѳñϳѳÝÙ³Ý Ù³ëÇݦ ¨ §ø³Õ³ù³óáõ ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ Ï³éáõÛóÝ»- ï»Õ»Ï³·Çñù µÛáõç»Ç Ù³ëÇݦ ·ñùáõÛÏÝ»ñÁ43: ñÇ ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ý ³éç¨: ¼³ñ·³óáÕ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ ß³ï »ñÏñÝ»- ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÙÇ ³ÙµáÕç ß³ñù ³ñÙ³- óáõó³µ»ñ»É ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÇ û·ÝáõÃÛáõÝ© ï³íáñí³Í íݳ복»ñ ³é³ëå»ÉÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí ³é³çí³ å»ë ³ñ·»É³ÏíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý x ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ ϳñáÕ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý, ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ ½³Ý·- »Ý û·Ý»É µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ÝÏ³Ë ³ß˳ï³Ý- ٳϳñ¹³ÏÁ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ùÁ µÛáõç»Ç ϳ½ÙÙ³Ý ¨ ϳï³ñÙ³Ý ³éáõÙáí: ²Û¹ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏÇã ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ³é³ëå»ÉÝ»ñÇ Ï³ñáÕ »Ý å³ñáõÝ³Ï»É Ñ»ï¨Û³É ÇÝãå»ë ݳ¨ ³å³Ñáí»É µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÇÙ³óáõÃÛ³Ý ÙáÉáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ© ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ï ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ¨ ¹ñ³ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ñ³ñ- x ´Ûáõç»Ý å»ïù ¿ ϳ½ÙíÇ ·³ÕïÝÇ Ñ³Ï³é³Ï ¹»å- ó»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: ùáõ٠ϳñáÕ ¿ ˳Ëïí»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ßáõϳݻñÇ x лÝí»Éáí ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ»ï Çñ»Ýó ë»ñï ß÷áõÙÝ»ñÇ µÝ³Ï³ÝáÝ ³ß˳ï³ÝùÁ: íñ³` ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ ¨ x àã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ù³Ûù³- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Û»É µÛáõç»Ç ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³- ýÇݳÝë³Ï³Ý ¹Çïáñ¹³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³éç¨ Å»ßï ³Ý³ã³éáõÃÛáõÝÁ: ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÇ Ñ³ñó»ñ ³é³ç³¹ñ»É` ¹ñ³Ýó Ù³Ý- x úñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÁ ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³Ïáõ- ñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí: ÃÛáõÝÁ ³í»ÉÇ ß³ï ߳ѳ·ñ·éí³Í »Ý ϳñ¨áñ»É Çñ»Ýó x ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ ¨ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÁ` Ç íÝ³ë »ñÏñÇ ÁݹѳÝáõñ ß³- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³Ýó- Ñ»ñÇ: 120 äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ
x γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ïÇñ³å»ïáõÙ ¿ ÷³Ï ·áñÍÁÝó- ²í»ÉÇÝ© µÛáõç»Ç Ù³ëÇÝ ³ÙµáÕç³Ï³Ý, ëïáõÛ·, û·- óÇ Ï³ñ·áí ¨ Çñ ϳéáõÛóÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ »ñÏñÇ ï³Ï³ñ, ųٳݳÏÇÝ Ñ³Õáñ¹í³Í ¨ µáÉáñÇ Ñ³- µÛáõç»Ý ϳ½Ù»Éáõ ٳݹ³ïÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ µ³- Ù³ñ ѳë³Ý»ÉÇ áõ Ù³ïã»ÉÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ÝÇ Çñ³íáõÝùÁ, áñ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÁ ë³Ñٳݳ- ѳÛñ»Ý³Ï³Ý ¨ ûï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÷³ÏíÇ å³ïñ³ëïÇ µÛáõç»Ç ½áõï ٻ˳ÝÇÏ³Ï³Ý ³í»ÉÇ ¹ÛáõñÇÝ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ åɳݳíáñáõÙÁ ¨ ϳåÇ- ѳëï³ïٳٵ: ï³ÉÇ Ý»ñ¹ñáõÙÁ: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÇ ´Ûáõç»Ç ·³ÕïÝÇáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ýå³ëï»É ³ß˳ï³ÝùÝ ³Ûë µÝ³·³í³éáõÙ Ëáëï³ÝáõÙ ¿ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ¨ µáñë³Ï³Ý ëå»ÏáõÉÛ³ódzݻñÇÝ, ¹³éÝ³É ³Ù»Ý³Ýáñ³ñ³Ï³ÝÁ ¨ ³Ù»Ý³û·ï³Ï³- ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ñÁ ³ÛÝ µáÉáñ ËݹÇñÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ, áñáÝó ÉáõÍáõÙÁ ³ëïÇ׳ÝÇ ³å³ÑáíáõÙÝ áõÝ³Ï ¿ ·áñÍݳϳÝáñ»Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, Ó·ï»Éáí Ù»ÕÙ³óÝ»É ßáõϳÛÇ Ñ³ñÙ³ñ»óáõÙÁ ù³Õ³ù³Ï³- ѳëÝ»É Ï³é³í³ñÙ³Ý ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳí»ï »Õ³- ÝáõÃÛ³Ý ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ñ³ÛïÝÇ ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇÝ: ݳÏÝ»ñÇÝ, í»ñóÝáõÙ ¿ Çñ íñ³:
ÐÔàôØÜºð
1 Public Expenditure Management Handbook (The ݳϳ½ÙÇ ÏáÕÙÇó å»ï³Ï³Ý áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ë- World Bank) (1998): http://www1.worldbank.org/ ݳíáñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ íñ³, ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÙÇç³- publicsector/pe/handbook/pem98.pdf; J. Crotty, í³ÛñÇ íñ³: Practical Measures to Promote Integrity in Customs 4 Simon Johnson, Daniel Kaufmann & Pablo Zoido- Administrations: http://www.transparency.org/iacc/ Lobaton Corruption, Public Finances, and the unof- 8th_ iacc/papers/crotty.html; LINK A. Das-Gupta, An ficial Economy, World Bank Working Paper. 2169. Anticorruption Strategy for Revenue Administration, 5 Tanzi. Vito (1997) Corruption in the Public Finances World Bank PREMnote October 33, 1999: http:// http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/ www1.worldbank.org/publicsector/tax/documents/ vtanzi.html. ä»ñáõÇ Ù³Ûñ³ù³Õ³ù ÈÇÙ³Ûáõ٠ϳ- PREMnote33.pdf; Sheetal K. Chand & Karl O. Û³ó³Í ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ ÝíÇñí³Í 8- Moene, “Controlling Fiscal Corruption”, Interna- ñ¹ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ý¹ÇåÙ³ÝÁ Ý»ñϳ۳óñ³Í tional Monetary Fund, August 1997; World Bank, “E- ½»ÏáõÛóÁ: Government: Philippine Customs Reform,” Gover- nance & Public Sector Reform. J. Gill, Customs: 6 §Ø»Í áõÃÝÛ³ÏǦ »ñÏñÝ»ñÁ Ó·ïáõÙ »Ý Ñ»ßï³ó- Developing an Integrated Anticorruption Strategy, Ý»É ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïáõñÁ, Ïñ׳ï»É ϳ½Ù³- in: D. Kaufmann, M. G. de Asis, P. Dininio (2001), Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Í³Ë- Improving Governance and Controlling Corruption: ë»ñÁ: §Ø»Í áõÃÝÛ³ÏǦ »ñÏñÝ»ñÇ Ø³ùë³ÛÇÝ http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/ ËáõÙµÁ ÷áñÓáõÙ ¿ ³é³í»É³·áõÛÝë å³ñ½»óÝ»É improving.htm; World Bank: Helping countries re- Ù³ùë³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³Ñ³Ýç- form economic and sector policies: http:// Ý»ñÁ, áñå»ë½Ç ¹ñ³Ýù ѳٳå³ï³ëË³Ý»Ý www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/ Ù³ùë³ÛÇÝ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳ- corruptn/cor05.htm; OECD website on taxation: http: í»ï ϳï³ñÙ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ëï³Ý¹³ñï³ó- //www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_ Ý»É ïíÛ³ÉÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ¨ ѳß- 1_1_1_1_37427,00.html. í»ïí³ÛÝáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí Ý»ñϳ۳óíáÕ ³Û¹ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ã³÷³Ó¨Á: î»ë` the G7 Initiative on 2 Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes Con- Customs Standardization and Simplification Plain sequences, Scope and Cures: http://www.imf.org/ Language Description (KYOTO Customs Data external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.html. Principles): http://www.wcoomd.org/ie/En/Topics_ 3 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ Issues/FacilitationCustomsProcedures/ ie/En/en.html. §²é¨ïñÇ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ï³½Ù³- DataModelG7Initiative.html. Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ Ùß³Ï»É ¿ Ù³ùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»- 7 سñáÏÏáÛáõÙ Çñ³Ï³Ý³óí³Í µ³ñ»÷áËáõÙÝ»- ñáõÙ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Íñ³·Çñ ¨ Ù³ñ- ñÇ Ù³ëÇÝ ï»ë© PREM notes No. 67 April 2002: ï³í³ñáõÃÛáõÝ: سùë³ÛÇÝ å³ßïáݳï³ñ ³Ý- http://www1.worldbank.org/publicsector/tax/docu- Ó³Ýó ì³ñùÇ ûñÇݳϻÉÇ Ïá¹»ùëÁ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿© ments/PREMnote67.pdf. ³ÝÓÝ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý íñ³, ûñ»Ý- ùÇÝ Ñ»ï¨»Éáõ íñ³, Ýí»ñÝ»ñ ¨ í³ñÓ³ïñáõ- 8 Latvian Customs Code of Conduct: http://www.vid. ÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ íñ³, ³Ýí׳ñ ÁݹáõÝ»Éáõ- gov.lv/eng/user/show.asp?ID=208&Cld=30 ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ½í³ñ׳ÝùÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ 9 Transparency International Source Book 2000, íñ³, ÑÛáõñ³ëÇñáõÃÛ³Ý ¨ ½»Õã»ñÇ ¹ñë¨áñáõÙÝ»- Chapter 23 – Good Financial Management: http:// ñÇ íñ³, ߳ѻñÇ ÏáÝýÉÇÏïÇó Ëáõë³÷»Éáõ íñ³, www.transparency.org/sourcebook/23.html. ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý íñ³, ¹ñ³Ù³Ï³Ý 10 World Bank PREM note 33: http://www1.worldbank. ѳñó»ñáõÙ í³ñùÇ íñ³, ·³Õïݳå³ÑáõÃÛ³Ý ¨ org/publicsector/tax/documents/PREMnote33.pdf. ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍ- 11 Michael Waller, Review of Integrity Management of Ù³Ý íñ³, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ·áõÛùÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝ- Staff in the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Ý»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý íñ³, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³ÝÓ- Authorities (TI – CIR, London): http://www.transpa äºî²Î²Ü ºÎ²ØàôîܺðÆ êî²òØ²Ü Â²ö²ÜòÆÎàôÂÚàôÜÀ 121
rency.org.working_papers.mwaller/integrity_ áõÕ»Ïó»Éáõ ¿ µÛáõç»áí ³Ýóϳóí³Í ͳËë»ñÁ): management_review.html#summary. àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý û·ÝáõÃÛáõ- 12 Fjeldstad, Odd – Helge (2003) Fighting fiscal corrup- ÝÁ ¨ µÝ³Ï³Ý å³ß³ñÝ»ñÇ í³×³éùÇó ëï³óí³Í tion; Lessons from the Tanzania Revenue Authority in ÙÇçáóÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ï»Õ³¹ñíáõÙ »Ý ѳïáõÏ Public Administration and Development 23/2, p.165- ѳßÇíÝ»ñáõÙ, áñáÝù ÙÇïí³Í »Ý å³Ï³ë ó- 175; and Fjeldstad, Odd – Helge & Bertil Tungodden ÷³ÝóÇÏ ÉÇÝ»Éáõ ¨ ³í»ÉÇ ùÇã ã³÷áí »Ý í»ñ³Ñë- (2003) Fiscal corruption: A vice or a virtue? World De- Ï»ÉÇ, ù³Ý µÛáõç»áí ³ÝóÝáÕ ÷áÕ»ñÁ, ¨ Ñ³×³Ë velopment. Vol.31 no. 8 pp.1473 – 1475. û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý áã ûñÇÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ϳ٠¿É áõÕÕ³ÏÇ ³ÝóÝáõÙ »Ý å³ßïáݳ- 13 سùë³ÛÇÝ µ³ñ»÷áËÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¹»å- ï³ñ ³ÝÓ³Ýó ·ñå³ÝÁ: î»ë` Vito Tanzi, Corrup- ùáõ٠ϳñáÕ ¿ ï»ÕÇ áõÝ»Ý³É Ù»Ïù³ÛɳÝÇ ·áñ- tion and the World: Causes, Consequence, Acope ÍÁÝóó: سùë³ÛÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ÇñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ and Cures: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/ Ý»ñϳ۳óÝ»É Ø³ùë³ÛÇÝ í³ñãáõÃÛáõÝ, ÇëÏ ÷³ë- staffp/1998/12-98/tanzi.htm. ï³ÃÕûñÇ Ó¨³Ï»ñåáõÙÁ Ïϳï³ñÇ í³ñãáõ- ÃÛ³Ý í³ñã³Ï³½ÙÁ: ²ñ¹ÛáõÝùáõ٠ϵ³ó³éíÇ Ñ»- 25 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ ï³·³ ß÷áõÙÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ: compendium/key_standards_for_sound_ financial_system.html 14 öá˳µ»ñí³Í ¿ Practical Measures to Promote In- tegrity Customs Administration (above): http://www. 26 Tenth International Anti-Corruption Conference transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html; http://www.10iacc.org/content.phtml?documents= and the Utstein Anti-Corruption Resource Center 102&art=177. FAQ: http://u4.no/documents/faqs1.cfm. 27 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 15 World Customs Organization: http://www.wcoomd. compendium/compendium_of_standards_2_9.htm. org/ie/En/en.html. 28 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 16 Jose Anson, Oliver Cadot and Marcelo Ollareaga, compendium/compendium_of_standards_2_10.html. Tariff Evasion and Customs Corruption: Does 29 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ PreShipment Inspection Help? http://www.econ. compendium/compendium_of_standards_2_12.html. worldbank.org/files/30442_wps3156.PDF and 30 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ Noel Johnson, Committing to Civil Service Reform: compendium/compendium_of_standards_2_11.html. The Performance of Pre-Shipment Inspection un- 31 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ der Different Institutional Regimes http://www.econ. compendium/compendium_of_standards_2_17.html. worldbank.org/files/1714_wps2594.PDF. 32 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 17 Corruption and Trafficking: Monitoring and Preven- compendium/compendium_of_standards_2_18.html. tion: http://www.csd.bg/news/law/CorTREP _E.html. 33 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 18 The 1996 Arusha Declaration on Burundi and compendium/compendium_of_standards_2_19.html. the1999 Arusha Declaration on the Rights of Indig- enous Peoples. 34 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ compendium/compendium_of_standards_2_7.htm. 19 World Customs Organization: http://www.wcoomd. org/ie/En/en.html. 35 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ compendium/compendium_of_standards_2_24.html. 20 ²ÙµáÕç³Ï³Ý ï»ùëïÁ ï»ë© http://www.wcoomd. org/ie/En/Topicslssues/FacilitationCustoms 36 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ Procedures/Revised%20Arush%20E-Print% compendium/compendium_of_standards_2_30.html. 20version.PDF 37 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 21 International Chamber of Commerce Customs Guide- compendium/compendium_of_standards_2_28.html. lines: http://www.iccwbo.org/home/statements_rules/ 38 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ statements/2003/customs_guidelines.asp compendium/compendium_of_standards_2_4.htm 22 Second Evaluation Round: Training Seminar for 39 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ GRECO Expert-Evaluators: Information and Work- compendium/compendium_of_standards_2_52.html. ing Documents: http://www.greco.coe.int/evalua- 40 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ tions/seminar/DocsE.htm. compendium/compendium_of_standards_2_72.html. 23 IMF Code of Good Practices on Fiscal Transpar- 41 Warren Krafchik, What Role Can Civil Society and ency: http://www.imf.org/external/np/fad/trans/ Parliament Play in Strengthening the External Au- code.htm#code. diting Function? http://www.internationalbudget.org/ 24 ²ñï³µÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñÁ ׳ݳãáõÙ áõÝ»Ý auditorgeneral.html. ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ: ²Û¹ ѳßÇíÝ»ñÇó áÙ³Ýù ѳٳ- 42 Open Budget Project: http://www.pskov.org.ru/bud- å³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ áõ ϳÝáÝÝ»ñÇÝ get. ¨ µ³óíáõÙ »Ý ÏáÝÏñ»ï Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ (Ãáß³Ï- 43 The International Budget Project: http://www.interna Ý»ñÇ, ׳ݳå³ñѳÛÇÝ ïáõñù»ñÇ) ѳٳñ: tionalbudget.org/groups/croatia.html. ØÛáõëÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ Ïñ׳ï»É í³ñã³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù³ëßﳵݻñÁ (³Û¹ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ å³ñï³¹Çñ ϳñ·áí ¶ÈàôÊ 9 | äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 123
г½Çí û ·ïÝíÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ Éáõ Ù»Í éÇëÏÇ: ¶áñͳñùÇÝ Ù³ëݳÏóáÕ Ûáõñ³ù³Ýã- áÉáñï, áñï»Õ ³í»ÉÇ ß³ï ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠Ûáõñ ÏáÕÙÇ Ùáï ¿É ³Ýå³Ï³ë »Ý Ù³ñ¹ÇÏ, áñáÝó Ñ»ï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ÉÇÝ»Ý ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³Ù³ñ, ϳñ»ÉÇ ¿ §É»½áõ ·ïݻɦ: ºí ³Ûëï»Õ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ù³Ý å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïÝ ¿1: Ù»Í ½·áÝáõÃÛáõÝ, ù³ÝÇ áñ ·ÝáõÙÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ- ä»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñÁ (ϳ٠·áñͳñùÁ ѳëï³ïáÕÝ»ñÁ) ͳËëáõÙ »Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝáõÙÝ»ñÁ ÙÇ- áã û Çñ»Ýó, ³ÛÉ å»ï³Ï³Ý ÷áÕ»ñÁ: çÇÝÁ ϳ½ÙáõÙ »Ý ѳٳ˳éÝ ³½·³ÛÇÝ ³ñ¹ÛáõÝùÇ ä»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇÝ ³ÛÝ ³ëïÇ×³Ý 15-20 ïáÏáëÁ, ÇëÏ ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝ ¿ ïñíáõÙ, áñ гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý ³í»ÉÇÝ: ¶áõÙ³ñ³ÛÇÝ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ùµ ¹ñ³Ýù гÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝÇëÏ Ñ³ïáõÏ ³é³ÝÓݳó- ï³ñ»Ï³Ý ѳëÝáõÙ Ý» ÙÇÉdzñ¹³íáñ ¹áɳñÝ»ñÇ: ñ»É ¿ ¹ñ³Ýù 1994Ã. Çñ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝáõÙ: ²Ûë- ¼³ñٳݳÉÇ ã¿, áñ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ ß³ï Ù³ëݳ- å»ë, ѳٳӳÛÝ 187 µ³ÅÝÇ. ÏÇóÝ»ñ, ë»÷³Ï³Ý ߳ѻñÇó »ÉÝ»Éáí, ·³ÛóÏÕíáõÙ »Ý ѳٻٳﳵ³ñ Ñ»ßï ѳñëï³Ý³Éáõ Ñݳñ³- 1. ò³Ýϳó³Í ٳϳñ¹³ÏÇ å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñ- íáñáõÃÛ³Ùµ ¨ ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÇ Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»- åáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ¨ ͳé³Ûáõ- ñÇ »Ý ¹ÇÙáõÙ` ³×áõñ¹Ý»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇó ßáñû- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝáõÙÝ»ñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ϳñ·³íáñ»É Éáí ¹ñ³Ù, ³ÝÓÝ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ½³Ý³½³Ý ͳé³Ûáõ- ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ïï»ñáí ¨ ݳѳݷݻñÇ ûñ»ÝùÝ»- ÃÛáõÝÝ»ñ, ϳ߳é»Éáí ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·Íáí ·áñͳϳÉ- ñáí, áñáÝù å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ³Û¹åÇëÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ý»ñÇÝ Ï³Ù ·ÝÙ³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ ÏÝù»Éáí Çñ»Ýó ѳٳñ å³ï³ë˳ݳïáõ ³ÝÏ³Ë ¨ ³Ý³ã³é ͳÝáÃÝ»ñÇ áõ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇ Ñ»ï: ì»ñç»ñë È»ëá- ³×áõñ¹³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÙ: ïáÛáõ٠ϳ۳ó³Í ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÉáõÛë ë÷é»ó 2. 1-ÇÝ Ï»ïáõÙ ÑÇß³ï³ÏíáÕ ³×áõñ¹Ý»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, û ÇÝãåÇëÇ åñ³ÏïÇϳ »Ý ÏÇñ³- å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³½ÝÇí, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¨ Ùñó³Ïó³- éáõÙ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³Ûë ½³ñ·³óáÕ »ñÏñáõÙ` ÛÇÝ, ÇëÏ ³×áõñ¹³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ å»ïù ¿ ÑÇÙ- Ùdzíáñí»Éáí ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý µ³ñÓ- ݳíáñÇ Çñ áñáßáõÙÝ»ñÁ ߳ѳ·ñ·Çé ó³Ýϳó³Í ñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ Ï³ß³é»Éáõ Ýå³ï³- ÏáÕÙÇ å³Ñ³Ýçáí: Ïáí: ²Ûë ·áñÍÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ϳ۳óí»- 3. àã ÙÇ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ, å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ áã ÙÇ óÇÝ ÙÇ ß³ñù ¹³ï³í×ÇéÝ»ñ, ·³ÝÓí»óÇÝ Ëáßáñ ³Ý¹³Ù, ÇÝãå»ë ݳ¨ áõñÇß áñ¨¿ Ù»ÏÁ ãÇ Ï³ñáÕ ïáõ·³ÝùÝ»ñ, ÇëÏ áñáß ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ- ³é³Ýó ë³ÝÏódzÛÇ ÙÇç³Ùï»É ³×áõñ¹³ÛÇÝ Ñ³ÝÓ- Ý»ñÇ ³éç¨ Í³·»ó гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ ÏáÕ- ݳÅáÕáíÇ ³ß˳ï³ÝùÇÝ ¨ áñáßÙ³Ý Ï³Û³óÙ³ÝÁ: ÙÇó ýÇݳÝë³íáñíáÕ Ëáßáñ ݳ˳·Í»ñÇó ¹áõñë 4. ²×áõñ¹³ÛÇÝ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ѳÝÓݳÅáÕáíÇ µáÉáñ ÙݳÉáõ Ñ»é³ÝϳñÁ2: áñáßáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÷³ëï³ÃÕóíáñí»Ý: »¨ ³ÛÝ Ñ³ñóÁ, û ³ñ¹Ûá±ù å»ï³Ï³Ý å³Û- ٳݳ·ñ»ñÇ ·Íáí ÏáéáõåóÇ³Ý Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ¿ Ïá- γñÍÇù ϳ, áñ ÏáéáõåóÇ³Ý å»ï³Ï³Ý éáõåódzÛÇ ³Ù»Ý³ï³ñ³Íí³Í Ó¨Á, µ³í³Ï³Ý íÇ- ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ µÝáñáß ¿ ÙdzÛÝ ÃáõÛÉ Ï³é³í³- ׳ñÏ»ÉÇ ¿, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Ûë åñ³ÏïÇϳÛÇ ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ó³Íñ í³ñÓ³ïñíáÕ ³ß˳ïáÕÝ»ñ Ù³ëßﳵݻñÁ áã ÙdzÛÝ Ùï³Ñá·Çã »Ý, ³Ûɨ ³Ý- áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÇÝ: ê³Ï³ÛÝ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ï³ñ³ÏáõÛë` ë³ñë³÷»óÝáÕ: ê³Ï³ÛÝ ³ÝíÇ×»ÉÇ ¿, í³Õáõó ³ñ¹»Ý ѳëï³ïáõÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý áñ ¹³ ÏáéáõåódzÛÇ ³Ù»Ý³ß³ï Éáõë³µ³ÝíáÕ ¨, é»ÅÇÙÝ»ñ áõÝ»óáÕ µ³ñÓñ ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñÁ ûñ¨ë, å»ïáõÃÛ³Ý µ³ñûñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³Ù»Ý³í- ÝáõÛÝå»ë ɳÛÝáñ»Ý ³å³óáõó»óÇÝ, áñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ï³Ý·³íáñ ï»ë³ÏÝ ¿: ²ÛÝ ³ñ¹»Ý å³ï×³é ¿ ¹³ñ- ÏáéáõåóÇáÝ åñ³ÏïÇÏ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ýñ³Ýó Ó»É ³ÝÃÇí-³Ýѳٳñ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ãÇÝáíÝÇÏ- ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ýµ³Å³Ý»ÉÇ Ù³ëÁ: ¶ÝáõÙÝ»ñÇ Ý»ñÇ Ñ»é³óÙ³Ý ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÙµáÕç ϳé³í³ñáõ- áÉáñïáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý ãÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³å³ÉÙ³Ý: ¸³ å»ï³Ï³Ý ͳËë»ñáõÙ ÙÇÙdzÛÝ ·ÝáÕ Ï³Ù Í³Ëë»ñÁ í»ñ³ÑëÏáÕ ÏáÕÙáí` ÑëÏ³Û³Ï³Ý ·áõÙ³ñÝ»ñÇ í³ïÝÙ³Ý ³ÕµÛáõñ ¿. ÝáõÛÝ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ݳ˳ӻéÝ»É Ù³- ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ ¹ñ³Ýù ϳ½ÙáõÙ »Ý ·ÝíáÕ ï³Ï³ñ³ñÁ ϳ٠ϳå³É³éáõÝ` ³Ý»Éáí Çñ»Ýó ë»- ³åñ³ÝùÇ ÁݹѳÝáõñ ³ñÅ»ùÇ »ñ»ëáõÝ ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ÷³Ï³Ý ³é³ç³ñÏÁ: ³í»ÉÇ ïáÏáëÁ: ¸³ å³ñ³ñï ÑáÕ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñ- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: ê³Ï³ÛÝ, ó³íáù, ÏáéáõåódzÛÇ ³Û¹ ²¼ÜÆì ºì ²ð¸Úàôܲìºî ¶ÜàôØÜºðÆ ï»ë³ÏÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ Ëáëù»ñÝ ³í»ÉÇ ß³ï »Ý, êμ´àôÜøÜºðÀ ù³Ý ·áñÍÁ: ²Ýï»ÕÛ³Ï Ù³ñ¹áõ ѳٳñ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»- ¶ÝáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ïÝï»ëí³ñ ÉÇÝ»Ý: ¸³ Ýß³- ñÇ ·áñÍÁÝóóÁ ÃíáõÙ ¿ ã³÷³½³Ýó µ³ñ¹ ¨ ÝáõÛÝÇëÏ Ý³ÏáõÙ ¿, áñ Çñ ÙáõÍ³Í ·ÝÇ Ñ³Ù³ñ å³ïíÇñ³ïáõÝ ËáñÑñ¹³íáñ: Þ³ï Ñ³×³Ë ³Ûëï»Õ ¹ÇÙáõÙ »Ý ½³- å»ïù ¿ ëï³Ý³ É³í³·áõÛÝ ³åñ³ÝùÁ ϳ٠ͳé³- ݳ½³Ý Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ` ³é³Ýó µ³ó³Ñ³Ûïí»- ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ¶ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳ó- 124 äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð
Ý»ÉÇë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ¨° ·ÇÝÁ, ¨° áñ³ÏÁ. ²ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ݳ˳·ÇÍÁ ýÇݳÝë³íá- í»ñçÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÁ å»ïù ¿ ûɳ¹ñí³Í ÉÇÝÇ ñáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ áñ¨¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳ½Ù³- ÙdzÛÝ ³Ûë »ñÏáõ ·áñÍáÝÝ»ñÇó Ù»Ïáí: Ï»ñåáõÃÛáõÝ, ëáíáñ³µ³ñ ͳ·áõÙ »Ý ݳ¨ ѳí»É- ²åñ³ÝùÝ»ñÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñÅ»ùÁ Û³É å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ. å»ïù ¿ ¹ÇïíÇ áñå»ë ·Ý³Ñ³ï³ÛÇÝ ³ñÅ»ù, ³Û- ëÇÝùÝ` å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝí»Ý ݳ¨ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³- x î³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñÇó Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ, ϳå³É³- ñ³ÏÇó ·áñÍáÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇÝ »Ý ߳ѳ·áñÍÙ³Ý éáõÝ»ñÇÝ ¨ ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ ѳí³ë³ñ ͳËë»ñÁ, å³Ñ»ëï³ÛÇÝ ¨ ÷áËíáÕ Ù³ë»ñÇ áõ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ëï»ÕÍí»Ý ³×áõñ¹ÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳ- ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï Ù³ñ: ¸³ ѳïϳå»ë í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ³ÛÝ Ù³ëݳÏÇó- ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ: Ý»ñÇÝ, áñáÝù Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ýÇݳÝë³íáñíáÕ ä³Ûٳݳ·ñÇ ÏÝùÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÁ ³Ý¹³Ù-»ñÏñÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ: å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³½ÝÇí ¨ ³ÝÏáÕÙݳϳÉ: ä»ï³Ï³Ý x γ½Ù³Ï»ñåÇã »ñÏñÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ/ Ù³ëݳ- ÙÇçáóÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ û·ï³·áñÍí»Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÏÇóÝ»ñÁ ϳ٠ϳå³É³éáõÝ»ñÁ »ñµ»ÙÝ Ï³ñáÕ »Ý áõ- ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõó»Éáõ ѳٳñ: â³÷áñá- Ý»Ý³É ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ, áñÝ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ å³Û- ßÇãÝ»ñÝ áõ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳí³ë³ñ ÉÇÝ»Ý Ù³Ý³·ñÇ ³ñÅ»ùÇ ïáÏáëÝ»ñáí (³Ûëå»ë, гٳß- ÙñóáõÛÃÇ µáÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: سï³Ï³- ˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÁ ³Ûë ³éáõÙáí ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ³å- ñ³ñÝ»ñÝ áõ ϳå³É³éáõÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÁÝïñí»Ý ñ³ÝùÇ ³ñÅ»ùÇ 15 ïáÏáë ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñÅ»- Ýñ³Ýó ÷áñÓÇ ¨ ³é³ç³ñÏÇ ³ñųÝÇùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý ùÇ 7.5 ïáÏáë): ÜÙ³Ý ³ñïáÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ëá- íñ³: ijÙÏ»ïÝ»ñÇ ¨ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý ³éáõ- íáñ³µ³ñ ï»Õ»Ï³óÝáõÙ »Ý ³×áõñ¹Ç µ³óÙ³Ý Å³Ù³- Ùáí ѳí³ë³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ å»ïù ¿ ëï»ÕÍí»Ý Ñݳ- ݳÏ: ñ³íáñ µáÉáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: x γå³É³éáõÝ»ñÁ` ¹»é ÙÇÝ㨠ѳÛï Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÁ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÑÇᯐ ÙÇ ù³ÝÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ñ³×³Ë å»ïù ¿ ³å³óáõó»Ý Çñ»Ýó ѳٳå³ï³ë- Ù³ëÇÝ. ˳ÝáõÃÛáõÝÁ ³×áõñ¹Ç Ù³ëݳÏóÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³Ñ³ÝçÇÝ (¹ñ³ Ù³ëÇÝ ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ` x ¶ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ñ³ëϳݳÉÇ: ëïáñ¨): àñáßÙ³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ϳÝáÝÝ»ñÁ ¨ x ÊáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ëáíáñ³µ³ñ ݳ˳å³ï- ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¹Ûáõñ³Ù³ïã»ÉÇ ÉÇÝ»Ý åá- ñ³ëïíáõÙ ¿ Ý»ñϳ۳óí³Í ѳÛï»ñÇ Ñ³Ù³éáï óáõ- ï»ÝóÇ³É µáÉáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ áõ ϳå³É³éáõÝ»- ó³Ï: ²Û¹ óáõó³ÏÁ ݳ˳å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ áã û ýÇ- ñÇ Ñ³Ù³ñ, ¨ ó³ÝϳÉÇ ¿, áñ ¹ñ³Ýù Ññ³å³ñ³Ïí»Ý ݳÝë³íáñáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, ³ÛÉ ·Ýáñ¹Ç ÏáÕ- ³×áõñ¹Ç Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ: Îá- ÙÇó: ¸³ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë Ëáõë³÷»É ß³ï Ãíáí ËáñÑñ- å³ñÝ»ñÇ µ³óáõÙÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ, ¹³ïáõÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ·áñͳ¹ñíáÕ ç³Ýù»ñÇó, ù³ÝÇ áñ ÇëÏ µáÉáñ áñáßáõÙÝ»ñÁ` ³ÝËïÇñ ·ñ³Ýóí»Ý ÷³ë- å³Ûٳݳ·Çñ ϳñáÕ ¿ ÏÝùí»É ÙdzÛÝ Ù»ÏÇ Ñ»ï: г- ï³ÃÕûñáõÙ: Ù³éáï óáõó³ÏÇ Ù»ç Áݹ·ñÏí³Í Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ x ¶ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï: å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óÝ»Ý ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñ (ëáíáñ³µ³ñ ¶ÝáõÙÝ»ñÇ Ï³ñ·Á å»ïù ¿ ³ñï³óáÉÇ ·ÝíáÕ ³åñ³Ýù- ³Ù»Ý »ñÏñÇó` áã ³í»ÉÇ, ù³Ý »ñÏáõ ϳå³É³éáõ): Ý»ñÇ ³ñÅ»ùÝ áõ µ³ñ¹áõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ: àã µ³ñÓñ x úï³ñ»ñÏñÛ³ ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇÝ Ï³ñáÕ »Ý Ñáñ¹áñ»É ³ñÅ»ù áõÝ»óáÕ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ï³ñ·Á å»ïù ¿ ÉÇÝÇ å³ñ½ ݳ¨ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñ Ý»ñ·ñ³í»É ϳ½Ù³Ï»ñåáÕ ¨ ³ñ³·: ê³Ï³ÛÝ ·ÝÇ ¨ µ³ñ¹áõÃÛ³Ý ³×Ç Ñ»ï Ù»Ï- »ñÏñÇó` ·áÝ» ³ß˳ï³ÝùÇ ÙÇ Ù³ëÁ ϳï³ñ»Éáõ ѳ- ï»Õ, Ýßí³Í ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ Ñ»ï¨»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³- Ù³ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ñï³¹ñ»É ѳٳï»Õ Ó»éݳñ- Å»ßï ÏÉÇÝ»Ý ³í»ÉÇ Ù»Í Å³Ù³Ý³Ï ¨ ³í»ÉÇ µ³ñ¹ ϳ- ÏáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»É` ûï³ñ»ñÏñÛ³ ¨ ï»Õ³Ï³Ý ËáñÑñ- ÝáÝÝ»ñ: ²é³í»É µ³ñ¹ ·ÝáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É å³Û- ¹³ïí³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ: ٳݳ·ñ»ñ ÏÝù»Éáõ Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÝ Ñݳñ³íáñ ¿, å»ïù ¿ í»ñ³Ý³ÛÇ áñ¨¿ ѳïáõÏ Ñ³ÝÓݳÅáÕáí, ³Û- ØÇ³íáñí³Í ²½·»ñÇ Î³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕ- áõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ѳñϳíáñ ¿ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»É ÙÇó ýÇݳÝë³íáñíáÕ Ý³Ë³·Í»ñáõÙ áñå»ë ·Ýáñ¹ µÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ó³Ýϳó³Í ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÁ: ³é³í»É Ñ³×³Ë Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë ÇÝùÁ` زÎ-Á: àõ x ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ëñ³Ëáõë»É ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛáõÝÝ áõ û¨ ݳ »ñµ»ÙÝ û·ï³·áñÍáõÙ ¿ ݳ¨ í»ñÁ Ýϳ- ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ: ¸³ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ ¨ ϳå³É³- ñ³·ñí³Í ·ÝáõÙ³ÛÇÝ åñ³ÏïÇϳÝ, زÎ-Á ѳïáõÏ éáõÝ»ñÇÝ Ï¹ñ¹Ç ³é³ç³ñÏ»É ³é³í»É ߳ѳí»ï ç³Ýù»ñ ¿ ·áñͳ¹ñáõÙ, áñå»ë½Ç ·ÝáõÙÝ»ñ ϳï³- ·Ý»ñ, ÇÝãÁ, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, Ïû·ÝÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳ- ñÇ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÇó, áñáÝù í³ñÏ»ñ »Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙ í»ïáõÃÛ³ÝÁ: ¶ÝáõÙÝ»ñÇ ³ÛÝ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ, áñáÝù Ýñ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ³ÝóÛ³ÉáõÙ ·ÝáõÙ³ÛÇÝ ß³ï ùÇã ã»Ý ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ »Ý ÏÝùí»É زÎ-Ç Ñ»ï: زÎ-Ý ³ß- ¨ ³½ÝíáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ, ßáõïáí ˳ïáõÙ ¿ ݳ¨ ·ÝáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»É ³ÛÝ »ñÏñÝ»- ëÏëáõÙ »Ý ÁÝϳÉí»É áñå»ë ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ñáõÙ, áñï»Õ ݳ áõÝÇ áã ³ñÅáõóÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ýó³ÝϳÉÇ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñ: Ù»Í å³ÑáõëïÝ»ñ: äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 125
²ÏÝѳÛï ¿, áñ ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝ- x ºñµ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ å³Ûٳݳ·ñÇ å³ñ³·³- Ý»ñáõÙ å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ ÉÇÝ»Ý Ï³ß³éù ¨ Ïáõ- ÛáõÙ Ç Ñ³Ûï »Ý ·³ÉÇë ѳí»ÉÛ³É å³Ñ³ÝçÝ»ñ: éáõåódz: öáñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ »Ã» Çëϳå»ë x ºñµ ÏáÝÏñ»ï ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ µ³í³ñ³- ϳ Ó·ïáõÙ ¨ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ, ³å³ ß³ï µ³Ý ϳñáÕ ñ»É ÙdzÛÝ áñáß³ÏÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ: ¿ ³ñí»É ÏáéáõåóÇ³Ý ë³Ýӳѳñ»Éáõ ѳٳñ: àñ- å»ë½Ç ѳëϳݳÝù, û ÇÝãå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ å³Ûù³- ÆÝã Ëáëù, Ù»Ï ³ÕµÛáõñÇ Ñ»ï ÏÝùí³Í áã µáÉáñ ñ»É å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ å³Ûٳݳ·ñ»ñÝ »Ý ͳËáõ: àñáß ¹»åù»ñáõÙ ³Ù»- ¹»Ù, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëϽµÇó å³ñ½»É, û ÇÝãå»ë ¿ ݳѳñÙ³ñ ·áñͻɳϻñåÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É áõÕÕ³ÏÇ ¹³ ï»ÕÇ áõÝ»ÝáõÙ: µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ê³Ï³ÛÝ »Ã» áñå»ë å³ï׳é ѳÛï³ñ³ñí³Í ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ µ³- ó³Ï³ÛáõÙ »Ý, ³å³ ³é³í»É Ñ³×³Ë ÝÙ³Ý Ë³- ÆÜâäºê ¾ ÎàèàôäòÆ²Ü ²¼¸àôØ ¶ÜàôØÜºðÆ ìð² µ»áõÃÛáõÝÁ ͳé³ÛáõÙ ¿ ÏáéáõåóÇ³Ý Ñ»ßï³óÝ»- ä³Ûٳݳ·ñ»ñáõÙ Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý í³×³- ÉáõÝ: éáÕÝ áõ ·Ýáñ¹Á: Üñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ µ³½Ù³- ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ÝáõÛÝÇëÏ ÙñóáõÛÃÇ å³ÛÙ³ÝÝ»- ÃÇí Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñ ñáõÙ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ Ï³Ý ³Ý»É ³ÛÝå»ë, áñ ϳï³ñ»É ·ÝÙ³Ý ó³Ýϳó³Í ÷áõÉáõÙ: ѳÕÃáÕ ¹³éݳ Ñ»Ýó ó³ÝϳÉÇ Ù³ëݳÏÇóÁ: ºÃ» ØÇÝ㨠å³Ûٳݳ·Çñ ëï³Ý³ÉÁ ·Ýáñ¹Á ϳ- ³×áõñ¹Ç Ù³ëÇÝ ùã»ñÇÝ ¿ ѳÛïÝÇ, ³å³ Ù³ëݳ- ñáÕ ¿. ÏÇóÝ»ñÇ ÃÇíÁ ß³ï ³í»ÉÇ ÷áùñ ¿ ¹³éÝáõÙ, ¨ ó³Ý- ϳÉÇ ÏáÕÙÁ Éñ³óáõóÇã Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ x ÷á÷áË»É å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ` ѳßíÇ ëï³ÝáõÙ: ²×áõñ¹Ç Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ϳ- ³éÝ»Éáí ÏáÝÏñ»ï Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ: ñáÕ ¿ Ññ³å³ñ³Ïí»É ³ÝÝß³Ý Ï³Ù ùÇã ѳÛïÝÇ x ê³Ñٳݳ÷³Ï»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳ·- ³ÕµÛáõñáõÙ. ¹³ µ³í³ñ³ñáõÙ ¿ Ó¨³Ï³Ý å³Ñ³Ý- ñ³ÛÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: çÇÝ, ë³Ï³ÛÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ ³ÝÝÏ³ï ¿ ÙÝáõÙ Ñݳñ³- x ܳ˳·ÇÍÁ ³ÝÑ»ï³Ó·»ÉÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ»É, áñå»ë½Ç íáñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ÜÙ³Ý Ë³ñ¹³ËáõÃÛ³- ³é³Ýó ÙñóáõÛÃÇ å³Ûٳݳ·Çñ ÏÝùÇ ÙÇ³Ï Ï³å³- ÝÁ Ù³ëݳÏóáÕ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ, ³Ýßáõßï, ݳ- ɳéáõÇ Ñ»ï: Ëûñáù ëï³ÝáõÙ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï áÕç ï»Õ»Ï³ï- x ʳËï»É Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ³Ûï»ñÇ ·³ÕïÝÇáõÃÛáõÝÁ: íáõÃÛáõÝÁ: x ²ÝÇñ³í³ã³÷ å³Ñ³ÝçÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáí` áñ³- Øñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ï³ñáÕ ¿ ϳ½ñÏ»É Ñݳñ³íáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ` ÙÇÝ㨠¿É ³í»ÉÇ Ãáõɳóí»É, »Ã» ¹»é ÙÇÝ㨠ѳÛï»ñÇ Ý»ñ- Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ѳÛï Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÁ: ϳ۳óáõÙÁ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ëï³ÑṠϳ٠³í»Éáñ¹ x γ߳éù í»ñóÝ»É: å³Ñ³ÝçÝ»ñ, ÇëÏ Ñ»ïá ³×áõñ¹Ç »Ý Ññ³íÇñíáõÙ ÙdzÛÝ ÁÝïñÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ØÇ¨ÝáõÛÝ ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ ϳñáÕ ¿. Å³Ù³Ý³Ï Çñ³í³ã³÷ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ÙÇÝ㨠ѳÛï»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ ϳï³ñí³Í ûÏ- x å³Ûٳݳíáñí»É ѳëï³ï³·ñí³Í ³é³ç³ñÏíáÕ Ý³ÍáõÝ»ñÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ Ùdzݷ³- ·Ý»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: Ù³ÛÝ ÁݹáõÝ»ÉÇ ÁÝóó³Ï³ñ· ¿, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë x àñ¹»·ñ»É Ëïñ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ã³÷áñá- ѳí³ëïdzݳÉ, áñ ûÏݳÍáõÝ»ñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ßÇãÝ»ñ: ÷áñÓ áõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»Ý å³Ûٳݳ·Ç- x ²Ýå³ï»Ñ ÙÇç³Ùï»É ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇÝ: ñÁ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ: ´³Ûó »Ã» ÁÝïñáõÃÛ³Ý ã³- x γ߳éù ï³É: ÷áñáßÇãÝ»ñÝ ³ÝÑÇÙÝ »Ý ϳ٠áã ѳí³ëïÇ, ³å³ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ͳé³Û»É áñå»ë Ó»éݳѳë, ë³- ¶ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÇ Ù»ç ÏáéáõåódzÛÇ Ï³ÛÝ ³Ýó³ÝϳÉÇ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇÝ Ñ»é³óÝ»Éáõ Ù»- Ý»ñÙáõÍÙ³Ý ³Ù»Ý³å³ñ½ »Õ³Ý³ÏÝ ¿ ³ÛÝå»ë ˳ÝǽÙ: ³Ý»É, áñ å³Ûٳݳ·ÇñÁ ïñíÇ ó³ÝϳÉÇ Ù³ëݳÏ- ºÃ» å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ í»ñçݳϳÝáñ»Ý µ³ó³é»É óÇÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ý µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³Ýó³ÝϳÉÇ, µ³Ûó ѳٳé ûÏݳÍáõÇÝ, áñÇÝ, ³ÛÝ- ¨ ³é³Ýó Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý: ÜáõÛÝÇëÏ ÙñóáõóÛÇÝ ÁÝ- áõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ѳçáÕí»É ¿ ѳÕóѳñ»É µáÉáñ ³ñ- óó³Ï³ñ·»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³- ·»ÉùÝ»ñÁ, ³å³ å³Ûٳݳ·ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ϳ- ϳñ·»ñáõÙ Ï³Ý µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ »Ý ñáÕ »Ý ÑÙïáñ»Ý ѳñÙ³ñ»óí»É ÏáÝÏñ»ï Ù³ï³Ï³- ï³ÉÇë áõÕÕ³ÏÇ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ: úñÇݳÏ. ñ³ñÇ: ÆÝã Ëáëù, §Çñ¦ ûÏݳÍáõÇ áñáß³ÏÇ Ù³ÏÝÇ- ßÇ ¨ Ùá¹»ÉÇ ë³ñù³íáñÙ³Ý áñå»ë å³Ñ³Ýç ÝßáõÙÁ x ²Õ»ïÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ³é³ç³ó³Í ͳÛñ³Ñ»Õ ¹»å- ÇëÏáõÛÝ ³ãù Ͻ³ñÝÇ: ê³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝùÇÝ ù»ñáõÙ: ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÝ»É` å³Ñ³Ýç»Éáí ³ÛÝåÇëÇ Ù³Ýñáõù- x ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ëå³éݳÉÇùÇ Ý»ñ, áñáÝù ϳñáÕ ¿ ³å³Ñáí»É ÙdzÛÝ ó³ÝϳÉÇ Ù³- ³é³ç³óÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ: ï³Ï³ñ³ñÁ: ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ·áñ- 126 äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð
ÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï ëáíáñ³µ³ñ áã ÙÇ Ï³å ãáõÝ»óáÕ ³Û¹ ñÇ Ñ»ï)` ï³ÝáõÉ ïí³ÍÝ»ñÇÝ í³Õûñáù ÙáõÍ»Éáí å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ùñó³ÏÇóÝ»ñÇ ³Ýѳٳå³ï³ë- å³Ûٳݳíáñí³Í ·áõÙ³ñÁ: ²Ûë ³Ù»ÝÁ ϳñáÕ ¿ ϳ- ˳ÝáõÃÛáõÝÝ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ áñå»ë ѳñÙ³ñ ï³ñí»É ³é³Ýó ·Ýáñ¹Ç ÇÙ³óáõÃÛ³Ý, ¨ »Ã» ³ñí³Í å³ïñí³Ï §³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃ۳ݦ åÇï³- ¿ ß³ï ÑÙáõï, ³å³ áã ÙÇ Ï³ëÏ³Í ãÇ Í³·áõÙ, »Ã», ÏÇ ï³Ï Ýñ³Ýó ѳÛï»ñÇ Ù»ñÅÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ÇѳñÏ», ³ÝÁݹѳï ãÇ ÏñÏÝíáõÙ: ê³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝÇëÏ ØñóáõÛóÛÇÝ ë³ñϳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·áñÍáõÝ ³Ûë ¹»åùáõÙ ã³÷³½³Ýó µ³ñ¹ ·áñÍ ¿ ¹ñ³ µ³ó³- »Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ѳÛï»ñÇ ËáñÑñ¹³- ѳÛïáõÙÁ ¨ ³é³í»É ¨ë` å³ïÅ»ÉÁ: å³ÑáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³ÝíáõÙ ¿ ÙÇÝ㨠³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ÆÝã¨Çó», å³Ûٳݳ·ñÇ ëïáñ³·ñáõÙáí ·áñ- áñáßÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ųÙÏ»ïÁ: ¶Ýáñ¹Ç ÍÁ ãÇ ³í³ñïíáõÙ, û¨ ß³ï»ñÁ ϳñÍáõÙ »Ý, áñ ÏáÕÙÇó ѳÛï»ñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³ÝÁ ˳Ëïáõ- Ñ»Ýó ³Ûë ÷áõÉáõÙ ¿É ³í³ñïíáõÙ ¿ ÏáéáõåóÇ³Ý å»- ÙÁ ³Ù»Ý³Ñ»ßï ÙÇçáóÝ ¿ ë³Ï³ñÏÙ³Ý »ÉùÁ ϳÝËá- ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ: Æñ³Ï³ÝáõÙ, ë³- ñáß»Éáõ ѳٳñ© ÇٳݳÉáí Ùñó³ÏÇóÝ»ñÇ ³é³ç³ñ- ϳÛÝ, å³Ûٳݳ·ñÇ ëï³óáõÙÇó Ñ»ïá, ³ñ¹»Ý ϳ- Ï³Í ·ÇÝÁ` ó³ÝϳÉÇ Ã»ÏݳÍáõÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ Çñ ï³ñÙ³Ý ÷áõÉáõÙ, ϳñáÕ »Ý ¹ñë¨áñí»É Ïá- ÙÇ ùÇã ³í»ÉÇ ó³Íñ ·ÇÝÁ: ÎáéáõåódzÛÇ ³Ûë »Õ³- éáõåódzÛÇ ³Ù»Ý³Éáõñç ¨ ã³÷³½³Ýó óÝÏ Ý³ÏÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ å³ñ½ »Ý, Ó¨»ñÁ: лÝó ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ³åñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³Ù Í³- ѳïϳå»ë »Ã» ûÏݳÍáõÝ»ñÇÝ ãÇ ÃáõÛɳïñíáõÙ é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ýáñ¹Á ϳñáÕ ¿. Ý»ñϳ ·ïÝí»É Íñ³ñÝ»ñÇ µ³óÙ³ÝÁ: ²Ûë ·áñÍÁÝóóÁ ϳñáÕ ¿ ³í»ÉÇ Ã³÷³ÝóÇÏ x âí»ñ³ÑëÏ»É áñ³ÏÇ ¨ ù³Ý³ÏÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ ϳ٠¹³éݳÉ, »Ã» ѳÛï»ñÇ µ³óÙ³ÝÁ Ý»ñϳ ÉÇÝÇ áñ¨¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï å³Ûٳݳ·ñÇ ³ÛÉ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ: áã å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇã: x êï³óí³Í ³åñ³ÝùÝ»ñÁ í»ñ³í³×³é»É ϳ٠û·ï³- ²é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ ѳٻ- ·áñÍ»É ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí: Ù³ïÙ³Ý ÷áõÉÁ í»ñçÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ ¿ Ùñóáõ- x ä³Ñ³Ýç»É ³ÛÉ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ óÛÇÝ ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ˻ճÃÛáõñ»- (áõÕ¨áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, Ýí»ñÝ»ñ, »ñ»Ë³Ý»ñÇ áõëÙ³Ý Éáõ ѳٳñ: ä³ï³ë˳ݳïáõ Ùáï»óÙ³Ý ¹»å- í³ñÓÇ ÷³ÏáõÙ ¨ ³ÛÉÝ): ùáõÙ ³Û¹ ÷áõÉÝ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³é³ç³ñ- ÏÇ` å³ïí»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ýáõ- Æñ Ñ»ñÃÇÝ` ͳËáõ Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ ϳ٠ϳ- ÃÛ³Ý ûµÛ»ÏïÇí í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¨ É³í³·áõÛÝ ³é³- å³É³éáõÝ Ï³ñáÕ ¿. ç³ñÏÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝ: ¶Ý³Ñ³ïÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ, ÷³ëïáñ»Ý, ³Ýë³ÑÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ x λÕÍ»É áñ³ÏÇ Ï³Ù ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³- ÁÝÓ»éáõÙ ó³ÝϳÉÇ Ã»ÏݳÍáõÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ñ³- ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý íϳ۳·ñ»ñÁ: Ù³ñ: ºÃ» ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇÝ ÃáõÛÉ x ´³ñÓñ³óÝ»É Ï³Ù Ýí³½»óÝ»É ·Ý»ñÁ ѳßÇíÝ»ñáõÙ: ï³Ý, ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ÑáñÇÝ»É Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ýáñ ã³- x γ߳éùÝ»ñ ï³É å³Ûٳݳ·ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇÝ: ÷³ÝÇßÝ»ñ` §É³í³·áõÛݦ ³é³ç³ñÏÁ áñáß»Éáõ ѳ- Ù³ñ ¨, ¹ñ³ÝóÇó »ÉÝ»Éáí, ëï³Ý³É §×Çßï¦ ³ñ¹- ºÃ» í³×³éáÕÝ»ñÁ ϳ߳éù »Ý ïí»É ϳ٠å³Û- ÛáõÝùÝ»ñ: ²Ûë ·áñÍÁÝóóÇÝ Ñ³×³Ë Ýå³ëïáõÙ ¿ ٳݳ·Çñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ ³é³ç³ñÏí»É »Ý ³Ý»- ë³Ï³ñÏáõÃÛ³Ý áõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ¨ ñ¨³Ï³Û»ÉÇ ó³Íñ ·Ý»ñ, ³å³ å³Ûٳݳ·ñÇ Ï³- ÁÝïñáõÃÛ³Ý áñáßÙ³Ý Ï³ñ·Ç í»ñ³µ»ñÛ³É ÷³ë- ï³ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ýñ³Ýù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ï³ÃÕûñÇ ÙÇïáõÙݳíáñ ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÝ áõ ³Ý- ÷áËѳïáõó»É ³Û¹ ͳËë»ñÁ: ²Ûë ¹»åùáõÙ ¿É ݳ˳- ѳëϳݳÉÇáõÃÛáõÝÁ: Ó»éÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ å³ïÏ³Ý»É ó³Ýϳó³Í ÏáÕ- ì»ñÁ Ãí³ñÏí³Í »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ ÙdzÛÝ ÙÇ ù³- ÙÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ÏáéáõåóÇáÝ ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ÝÇëÝ »Ý ³ÛÝ Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝó û·Ýáõ- ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ϳ٠³ÏïÇí ѳٳ·áñͳÏóáõ- ÃÛ³Ùµ ·Ýáñ¹Á ϳñáÕ ¿ ³½¹»É ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝ- ÃÛáõÝ, ϳ٠¿É ¹Çï³íáñÛ³É ³Ý÷áõÃáõÃÛáõÝ` å³ñï³- óóÇ íñ³: ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ·áñÍáõÙ: êË³É ÏÉÇÝÇ Ñ³Ù³ñ»É, áñ Ù»Õ³íáñÁ ÙÇßï ì»ñç³å»ë, ÏáéáõÙå³óí³Í í³×³éáÕÝ»ñÁ å³ïíÇñ³ïáõÝ ¿: Þ³ï Ñ³×³Ë í³×³éáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÷áË»É ³åñ³ÝùÝ ³í»ÉÇ ó³Íñ ï»ë³ÏÇ Ï³ß³éáõÙ »Ý å³ïíÇñ³ïáõÝ»ñÇÝ, Áݹ áñáõÙ, ³åñ³Ýùáí, ù³Ý ¹³ ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ñ ϳ٠ѳÛ- ³é³Ýó í»ñçÇÝÝ»ñÇë ½·³ÉÇ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý: ï³ñ³ñ³·ñí»É ¿ñ ³é³ç³ñÏÇ Ù»ç: ØáõÍÙ³Ý Ñ³- γ߳éùÇ Ï³Ù áñ¨¿ ³ÛÉ Ëñ³Ëáõë³ÝùÝ»ñÇ ÙÇ- ßÇíÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÇë Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý Ï»ÕÍ»É çáóáí Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹ñ¹»É å³ïíÇ- Ù³ïáõóí³Í ³åñ³ÝùÇ Ï³Ù Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ñ³ïáõÝ»ñÇÝ í»ñÁ Ýϳñ³·ñí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»- ͳí³ÉÝ»ñÁ ¨ ϳ߳éùÝ»ñ ï³É, áñå»ë½Ç Ï»ÕÍÇùÁ ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ Ï³ï³ñÙ³Ý: ´³óÇ ³Û¹, Ýñ³Ýù ϳ- Ùݳ ³ÝÝϳï: ´³óÇ ³Û¹, í³×³éáÕÝ»ñÝ Çñ»Ýù ñáÕ »Ý ÙÇÙÛ³Ýó ÙÇç¨ å³Ûٳݳíáñí»É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, ϳñáÕ »Ý ϳ߳éùÝ»ñ í»ñóÝ»É, ãí»ñ³ÑëÏ»É áñ³ÏÇ Ã» áí ¿ ëï³Ý³Éáõ å³Ûٳݳ·ÇñÁ, ÇëÏ Ñ»ïá ѳٳ- ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ×ßïáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳñáÕ å³ï³ë˳ݳµ³ñ Ý߳ݳÏÇ Çñ ·ÇÝÁ (³Ûë åñ³Ï- »Ý û·ï³·áñÍ»É ëï³óí³Í ³åñ³ÝùÁ í»ñ³í³- ïÇÏ³Ý Ñ³ÛïÝÇ ¿ áñå»ë Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳÛï»- ׳éùÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí: äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 127
ÜìºðܺðÆ ÀܸàôÜàôØÀ ä»ïáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ ë³Ñ- Ù³ÝÇ Çñ å³ßïáÝ۳ݻñÇ í³ñùÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: ²Û¹ ä»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ ïñíáÕ áñáß Ýí»ñ- ϳÝáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³ñï³¹ñ»Ý Ñ»ï¨Û³ÉÁ. Ý»ñ ÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý, ÇëÏ ÙÛáõëÝ»ñÁ, áñáÝù ÏñáõÙ »Ý å³ñï³íáñ»óÝáÕ µÝáõÛÃ` áã: Üí»ñÝ»ñÇ ³Ýí³Ý x âÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ (¨ Ýñ³Ýó ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ) ï³Ï ïñíáÕ Ï³ß³éùÁ ϳñáÕ ¿ ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ Çñ³íáõÝù ãáõÝ»Ý ³ñÅ»ù³íáñ Ýí»ñÝ»ñ ëï³Ý³É áã Ó¨»ñÝ Áݹáõݻɩ ׳ßÏ»ñáõÛÃ, Ù³ñ½³Ï³Ý áñ¨¿ ÙÇ- ³ÛÝ Ù³ëݳíáñ ³ÝÓ³ÝóÇó ¨ áã ¿É ³ÛÝ ÁÝÏ»ñáõ- çáó³éÙ³Ý ïáÙë, §èáÉ»ùë¦ Å³Ù³óáõÛó, ÁÝÏ»ñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝù ·áñͳñ³ñ ϳå»ñÇ Ù»ç »Ý ÃÛ³Ý µ³ÅÝ»ïáÙë»ñ, áõÕ¨áñáõÃÛáõÝ ³ñï³ë³Ñ- ·ïÝíáõÙ Ýñ³Ýó ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ³ÛÝ µ³- Ù³Ý, ½³í³ÏÝ»ñÇ áõëÙ³Ý í³ñÓÇ Ñá·áõÙ ¨ ³ÛÉÝ: ÅÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï, áñï»Õ ³ß˳ïáõÙ ¿ å³ßïáÝÛ³Ý: ÜÙ³Ý åñ³ÏïÇÏ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ³Ýí³Ýí»É §Ïáñ- x ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÙïóÝ»É ¨ å³Ñå³Ý»É µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý åáñ³ïÇí ½í³ñ׳ÝùÝ»ñ¦© ¹³ ϳËí³Í ¿ Ýñ³ÝÇó, å³ßïáÝ۳ݻñÇ áõÝ»óí³ÍùÇ, å³ñïù»ñÇ ¨ »Ï³Ùáõï- û áñù³Ýáí ¿ Ç íÇ׳ÏÇ Õ»Ï³í³ñÁ í»ñ³ÑëÏ»É Ý»ñÇ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñ: âÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·Íáí Çñ »ÝóϳݻñÇÝ: γñ¨áñ ¿ ݳ¨ ³Ýµ³ó³ïñ»ÉÇ Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳݷ»óÝÇ Ñ»- ³ÛÝ, ³ñ¹Ûáù ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍ»ñáí ³Û¹ ÏáÝÏñ»ï ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý: å³ßïáÝÛ³Ý Ñ»ï³·³ÛáõÙ ãDZ í³ñϳµ»ÏÇ Çñ»Ý x ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ï»Õ»Ï³óÝ»É ³ÛÉ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ï³ë- ³Û¹ ýÇñÙ³ÛÇ Ñ»ï ϳåí³Í ·³ÉÇù ÷áËѳñ³µ»- ϳͻÉÇ µáÉáñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¨ ³Û¹åÇ- ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: Ü߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý³¨ ³ÛÝ, û ëÇ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ Ñ³Õáñ¹³Í ãÇÝáíÝÇÏÁ å»ïù ¿ ·ïÝíÇ ³ñ¹Ûá±ù ÝáõÛÝ Ï»ñå »Ý í³ñíáõÙ å³Ûٳݳ·ñÇ Ñ³- å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ï³Ï: í³ÏÝáÕ ÙÛáõë ûÏݳÍáõÝ»ñÁ, ¨ ³ñ¹Ûáù ¹³ ãDZ x ¶ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ³ÛÉ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý å³ñï³íáñ»óÝáõÙ ãÇÝáíÝÇÏÇÝ Ï³Ù³ û ³Ï³Ù³ Ñ»ï ϳåí³Í ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ïÝíáÕ å³ßïáÝÛ³Ý ·»ñ³å³ïíáõÃÛáõÝÁ ï³É áñáß³ÏÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³ÝÁ: å»ïù ¿ ëïáñ³·ñÇ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ. ãå³Ñ³Ýç»É ¨ ´³óÇ ³Û¹, ï³ñµ»ñ ýÇñٳݻñáõ٠ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇá- ãÁݹáõÝ»É áã ÙÇ ³ñÅ»ù³íáñ µ³Ý, áñÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ ñ»Ý ï³ñµ»ñí»É ëå³ëí»ÉÇù ¨ ãå³ñï³¹ñáÕ, ÇÝã- ϳ٠Ө³Ï³Ýáñ»Ý ϳñáÕ ¿ ³½¹»É ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý å»ë ݳ¨ ëáíáñ³Ï³Ý ѳٳñíáÕ Ý»ñϳ۳óáõóã³- ÏáÕÙÇó ÁÝïñáõÃÛ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý íñ³: Ï³Ý Í³Ëë»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ: x âÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ÏÇñ³½»Ïí»Ý ³Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÇ Ù³- ²Ûëå»ë, ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý ã³- ëÇÝ ¨ Ýñ³Ýó Ïáõëáõó³Ý»Ý, û ÇÝãå»ë ¿ ѳñϳíáñ ÷³½³Ýó Ù»Í Í³Ëë»ñÁ, ûñÇݳÏ` ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·Íáí ¹ñ³Ýù ÏÇñ³é»É åñ³ÏïÇϳÛáõÙ: å³ßïáÝÛ³ÛÇ` ÏÝáç ϳ٠³ÙáõëÝáõ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, ³ñÓ³Ïáõñ¹³ÛÇÝ Ñ³Ý·ëïÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ: Ö³ß- Ï»ñáõÛÃÝ»ñÇ Ï³Ù ïáÝ³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ï»ë- ²Þʲî²ÜøÀ äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚàôÜÆò кîà ùáí Ýí»ñÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ùÇã ϳëϳÍÝ»ñ »Ý ѳñáõ- óáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ¹»åùáõÙ ¿É å³ßïáÝÛ³Ý, Áݹáõ- Ý»Éáí ³é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ³ÝÝß³Ý Ýí»ñÝ»ñ ϳ٠²í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ Ù»Í ï³·Ý³å ¿ ѳñáõóáõÙ ³ÛÝ Ùßï³Ï³Ý ÑÛáõñ³ëÇñáõÃÛáõÝ, ųٳݳÏÇ ÁÝóó- åñ³ÏïÇϳÝ, »ñµ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ùáõ٠ϳñáÕ ¿ ³Ý·Çï³Ïó³µ³ñ ÑÙ³Ûí»É ÝíÇñ³ï- ³í³ñï»Éáõó Ñ»ïá ݳËÏÇÝ å³ßïáÝÛ³ÛÇÝ ³ß˳- áõÇ ³ÝÓáí: ï³Ýù »Ý ³é³ç³ñÏáõÙ Ù³ëݳíáñ Ïáñåáñ³ódz- àñå»ë ϳÝáÝ` ë³Ñٳݳ·ÇÍÝ ³Ûëï»Õ ³ÛÝ Ý»ñÁ, áñáÝó Ñ»ï ݳ ·áñÍ ¿ áõÝ»ó»É: ¸³ Ïá- ٳϳñ¹³ÏÝ ¿, áñÇó Ñ»ïá Ýí»ñ ÁݹáõÝáÕÇ Ùáï éáõåódzÛÇ ß³ï íï³Ý·³íáñ ï»ë³Ï ¿: ä³ñ½ ¿, û áñáß³ÏÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¿ ͳ·áõÙ ÝíÇñ³ïáõÇ ÇÝã ϳñ¨áñáõÃÛáõÝ »Ý ëï³ÝáõÙ ³ÛÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ, ³éç¨: ²Û¹ ٳϳñ¹³ÏÁ ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳ٠áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ýÇñٳݻñáõÙ ï³ñµ»ñ ¿, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ëáíáñ³µ³ñ Ñ»é³ó³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ»ï³·³ ³ß˳ï³Ý- µÝáñáßíáõÙ ¿ ÙÇ ·áõÙ³ñáí (ϳ٠ÑÛáõñ³ëÇñáõÃÛ³Ý ùÇÝ: ²ñ¹³ñ³óÇ ¨ ˻ɳÙÇï ãÇ ÉÇÝÇ å³Ñ³Ýç»É, áñ- ³ëïÇ׳Ýáí), áñÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ áñáß³ÏÇ ã³÷Á: å»ë½Ç ݳËÏÇÝ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ å»- سëݳíáñ ¨ Ïáñåáñ³ïÇí ÑÛáõñ³ëÇñáõÃÛ³Ý ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ ³í³ñï»Éáõó Ñ»ïá ãÙ³ë- ï³ñµ»ñ³ÏÙ³Ý ÷áñÓ»ñÁ ëáíáñ³µ³ñ í»×»ñ »Ý ݳÏó»Ý ³é¨ïñ³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ: ê³Ï³ÛÝ Ñ³ñáõóáõÙ, ³ÛÝå»ë áñ, ³í»ÉÇ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ³ñï³ùÇÝ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ɳÛݳͳ- ¿ ½»ñÍ ÙÝ³É ¹ñ³ÝÇó: í³É ÏáéáõåóÇáÝ ó³Ýó»ñ ëï»ÕÍ»É áã ÙdzÛÝ ¹ñ³Ù³- ´³ÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ·ÝáõÙÝ»ñáí ·Íáí ãÇÝáíÝÇÏÝ»- Ï³Ý Ï³ß³éùÝ»ñÇ ¨ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ ßù»Õ ѳÝ- ñÁ ÙÇßï ¿É Ï³½ÙáõÙ »Ý §éÇëÏÇ ËáõÙµ¦, ³Û¹ å³ï- ·Çëï ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ ÙÇçáóáí: ׳éáí ¿É »Ýóϳ »Ý Ùßï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏÙ³Ý: ²ß˳ï³ÝùÇ Ù»Í ÷áñÓ, µ³Ûó ³í»ÉÇ ù³Ý ѳ- ò³Ýϳó³Í ѳÛï³ÝÇß, áñ Ýñ³Ýù §³ß˳ï³í³ñ- Ù»ëï Ï»Ýë³Ãáß³Ï áõÝ»óáÕ Ý³ËÏÇÝ å»ïå³ßïáÝ- Óáí ã»Ý ³åñáõÙ¦, ³ñ¹»Ý ﳷݳå³Ñ³ñáõÛó ³½- Û³ÛÇ Ñ³Ù³ñ ß³ï ·³ÛóÏÕÇã ¿ ÁݹáõÝ»É ³ß˳- ¹³Ýß³Ý ¿: ï³ÝùÇ Ññ³í»ñÁ ݳËÏÇÝ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇó: Þ³ï Å³Ù³Ý³Ï ³Û¹åÇëÇ Ññ³í»ñÝ»ñÇ Ù»ç áã ÙÇ ¹³ï³- 128 äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð
å³ñï»ÉÇ µ³Ý ãϳ: ºí Çñáù, ¹³ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ºÃ» ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý Ïá- ¿ ï³ÉÇë û·ï³Ï³ñ ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÏÇñ³é»É ³ñÅ»- éáõåódzÛÇ Ï³ñ¨áñ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ (áí ¿ ˳éÝ ³Û¹ ù³íáñ ÷áñÓÁ, áñÁ ѳϳé³Ï ¹»åùáõÙ ÏÏáñã»ñ ·áñÍÇÝ, áñù³Ý ϳ߳éù ¿ ïñí»É ϳ٠ëï³óí»É, ÇÝã- ½áõñ ï»ÕÁ: ù³Ý ¿ ¹³ Ýëï»É ѳñϳïáõÝ»ñÇ íñ³ ¨ ³ÛÉÝ) ¨ »Ã» ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ãå»ïù ¿ ã³ñ³ß³Ñ»É ³Û¹ ß³ñáõݳÏíáõÙ »Ý Éáõë³µ³Ýí»É Ýáñ³Ýáñ µáÉáñ ¹»å- åñ³ÏïÇϳÝ: ²Ûëå»ë, ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó Ñ»é³óáÕ ù»ñÁ, ³å³ ¹Åí³ñ ¿ å³ïÏ»ñ³óÝ»É, áñ ÅáÕáíáõñ¹Á å³ßïáÝÛ³Ý Ï³ñáÕ ¿ Çñ Ñ»ï ï³Ý»É ³å³·³ ë³- ãå³Ñ³ÝçÇ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»É: ºí Çëϳ- ϳñÏáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É å»ï³Ï³Ý é³½Ù³í³- å»ë, í³Õáõó ѳëï³ïí³Í ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠é»ÅÇÙÝ»ñáí »ñÏñÝ»ñáõ٠ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ùñó³ÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï ³Ýóϳóí³Í ѳÙá½í³ÍáõÃÛáõÝÁ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý §Ï»Õïáïí³- ϳ٠³Ýóϳóí»ÉÇù ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý ѳݹÇ- ÍáõÃ۳ݦ í»ñ³µ»ñÛ³É` ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ³Û¹ ϳé³í³- åáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ÆÝã Ëáëù, ÝÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ññ³Å³ñ³Ï³ÝÇÝ: ºñÇï³ë³ñ¹ Åá- íÝ³ë ¿ ѳëóíáõÙ ¨° å»ï³Ï³Ý, ¨° Ù³ëݳíáñ µÇ½- Õáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Áݹ¹ÇÙáõÃÛ³Ý Ã»ÏݳÍáõ- Ý»ëÇ ß³Ñ»ñÇÝ: Ý»ñÁ Ñ³×³Ë Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·ÉáõË »Ý »Ï»É ³ÛÝ Å³- ÀÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³å³·³ ³ß˳- ٳݳÏ, »ñµ ï³å³Éí³Í ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ í³- ï³ï»Õ Ëáëï³Ý³É ãÇÝáíÝÇÏÇÝ Ý³¨ áñå»ë §ßÝáñ- ñ³Ïí³Í ¿ »Õ»É ÏáéáõåódzÛáí: ºí ³Û¹ ÏáéáõåóÇ³Ý Ñ³Ï³ÉáõÃÛáõݦ ëï³Ý³ÉÇù å³Ûٳݳ·ñÇ Ñ³Ù³ñ: ³é³í»É ѳ׳˳ÏÇ ·ñ³Ýóí»É ¿ Ñ»Ýó å»ï³Ï³Ý ÜÙ³Ý ÏáéáõåóÇ³Ý ³ÝÑݳñ ¿ µ³ó³Ñ³Ûï»É å³ß- ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ: ïáÝÛ³ÛÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇÝ ¨ áõÝ»óí³ÍùÇÝ ä»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ áÕç ³ß˳ñÑáõ٠ѻ層Éáí: àõ û¨ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³í³ñ- ÝϳïáõÙ »Ý, áñ ѳñϳïáõÝ»ñÁ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ïÇó Ñ»ïá ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñí»ÉÁ ³ÙµáÕçá- å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ÁÝÏ³É»É áñå»ë Çñ»Ýó ë»- íÇÝ ³ñ·»É»ÉÁ Çëϳå»ë ³Ý³ñ¹³ñ³óÇ ¨ ¹³Å³Ý ÷³Ï³Ý ¹ñ³ÙÁ, ¨ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ ¹áõñ ãÇ ·³ÉÇë, ÏÉÇÝÇ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ï³Ý Ý³¨ ³ÛÝåÇëÇ §ï»- »ñµ Çñ»Ýó ÷áÕ»ñÁ í³ïÝíáõÙ »Ý ½áõñ ï»ÕÁ: ÆÝã Õ³íáñáõÙÝ»ñ¦, áñáÝù ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ѳϳëáõÙ »Ý Ëáëù, ÅáÕáíáõñ¹Ý ³Ù»Ý¨ÇÝ ãÇ áõ½áõÙ ï»ëÝ»É, û å»ï³Ï³Ý ߳ѻñÇÝ: ²Ûëå»ë, ûñÇݳÏ. ݳ˳ñ³ñÁ ÇÝãå»ë »Ý` ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ÷áÕ»ñÁ Ï³Ù Ù»Ï ³ÛÉ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝÛ³ Ñ»é³- ³ÝóÝáõÙ áõñÇßÇ ·ñå³ÝÁ: лÝó áñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Çñ³- ÝáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó Ñ»Ýó ³ÛÝ Å³Ù³- ϳݳóÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ µ³ñ»÷áËÙ³Ý å³Ñ³ÝçÁ ݳÏ, »ñµ ³ÝóϳóíáõÙ »Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ³ß˳- µ³í³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ëï³Ý³, ·ñáÑÁ Ïá- ï³ÝùÝ»ñÇ Ëáßáñ ݳ˳·ÍÇ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ: éáõåódzÛÇ ³Û¹ ï»ë³ÏÇ íñ³ ϳñáÕ ¿ ï³ñí»É ä³ñ½ ¿, áñ ³Û¹ Ù³ñ¹Á ãå»ïù ¿ ³ÝÙÇç³å»ë ³ß- ï³ñµ»ñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí: êϽµáõÙ, ëáíáñ³µ³ñ ˳ï³ÝùÇ ³ÝóÝÇ ÙÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝáõÙ, áñÁ ѳÛï ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÉÇÝáõÙ ³Ùñ³åݹ»É Çñ³í³Ï³Ý µ³- Ý»ñϳ۳óñ»É ³Û¹ ݳ˳·ÍÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³Ù ³ñ- ½³Ý` ëÏë»Éáí Çñ³Ï³Ý áõÅ áõÝ»óáÕ Ñ³Ï³Ï³- ¹»Ý ³ÏïÇí µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ í³ñáõÙ å»ïáõ- éáõåóÇáÝ ûñ»ÝùÇ Ùß³ÏáõÙÇó: ²ÛÝ å»ïù ¿ ݳ˳- ÃÛ³Ý Ñ»ï: ï»ëÇ ·áñÍáõÝ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáóÝ»ñ: ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ûñ»ÝùÝ»ñáõÙ ³Ù»Ý³Ù»Í ³ÝáÙ³ÉdzÝ, ûñ¨ë, ³ÛÝ ¿, áñ ãÝ³Û³Í »ñÏñÝ»ñÇ Ù»- ƱÜâ βðºÈÆ ¾ ²ÜºÈ äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºðÆ Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ ³Ýí»ñ³å³Ñáñ»Ý ¨ Ñëï³Ï ³ñ- àÈàðîàôØ ÎàèàôäòÆ²ÚÆÜ Ð²Î²¼¸ºÈàô вز𠷻ÉáõÙ ¿ ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛáõÝÁ »ñÏñÇ Ý»ñëáõÙ, ë³- ϳÛÝ ß³ï ¹»åù»ñáõÙ ÉéáõÙ »Ý, »ñµ ËáëùÁ í»ñ³µ»- ä»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ñáõÙ ¿ Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý ³ñï³Ñ³ÝáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ·áñÍáõÙ å³ñ½áõÃÛáõÝÁ Ùdzݷ³ÙÇó ûï³ñ»ñÏñÛ³ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ Ï³ß³é»ÉáõÝ ¨ ³í»- »ñÏáõ ¹»ñ ¿ ˳ÕáõÙ: ²é³çÇÝ. Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÉÇÝ. ³Ý·³Ù Ëñ³ËáõëáõÙ »Ý ¹³` ѳñϳÛÇÝ ³ñïá- ϳ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÁ ¹³ñÓÝ»É ³í»ÉÇ µ³ó áõ ó- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ï³Éáí: ÷³ÝóÇÏ: ¸ñ³ ï³Ï ÝϳïÇ ¿ áõÝ»óíáõÙ µáÉáñ ë³- È³í³·áõÛÝ ¹»åùáõÙ ¹³ µ³ó³ïñíáõÙ ¿ ѳçáÕ Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Å³Ù³- ÙÇç³½·³ÛÇÝ µÇ½Ý»ë í³ñ»Éáõ Ù³ëÇÝ ëË³É å³ïÏ»- ݳÏÇÝ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ` ÇÝãå»ë ûñûñáõÙ, ³ÛÝ- ñ³óٳٵ, ÇëÏ í³ï³·áõÛÝ ¹»åùáõÙ ¹³ ³ñï³óá- å»ë ¿É ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ÉáõÙ ¿ óÇÝÇÏ ¨ å³ï»ñݳÉÇëï³Ï³Ý ѳ۳óùÝ ³ÛÝ áñáÝù ѳë³Ý»ÉÇ »Ý Ñݳñ³íáñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇÝ, Ù³ëÇÝ, û ÇÝãÝ ¿ ɳí áõñÇßÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ØÇ³óÛ³É ÇÝãå»ë ݳ¨ ÇÝï»ñÝ»ïáõÙ: ܳѳݷݻñáõÙ 1977 Ãí³Ï³ÝÇó ·áñÍáõÙ ¿ ²ñï³- ºñÏñáñ¹© ϳñ»ÉÇ ¿ áñå»ë ѽáñ ½»Ýù û·ï³- ë³ÑÙ³ÝóÇÝ»ñÇÝ Ï³ß³é»Éáõ ³ñ·»ÉÙ³Ý Ù³ëÇÝ ²Ï- ·áñÍ»É Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÁ: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ ïÁ3, ѳٳӳÛÝ áñÇ` å³Ûٳݳ·Çñ ëï³Ý³Éáõ ϳ٠Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ϳñ¨áñ ¹»ñ ˳ճÉ` ³ÛÝ å³Ñå³Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ûï³ñ»ñÏñÛ³ ãÇÝáí- ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ Çñ³½»Ï»Éáí å»ï³Ï³Ý ÝÇÏÝ»ñÇ Ï³ß³éáõÙÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ѳÝó³·áñÍáõ- ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ·áÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÃÛáõÝ, ÝáõÛÝÇëÏ »Ã» ¹³ ϳï³ñí»É ¿ ³ñï³ë³ÑÙ³- ¨ ËÃ³Ý»É Ýñ³ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ áõÕÕí³Í ç³Ýù»ñÁ: ÝáõÙ: ØÇç³½·³ÛÇÝ ·áñͳñùÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáÕ äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 129
ûï³ñ»ñÏñÛ³ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ï³ß³éÙ³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ µ³ó ¨ ïñ³Ýëå³ñ»Ýï ϳñ·»ñÇ ¨ ÁÝ- ¹»Ù îмÎ-Ç ÏáÝí»ÝódzÝ4, áñÝ áõÕÕí³Í ¿ ÙÇç³½·³- óó³Ï³ñ·»ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙÝ ¿: ¸»é áã áù ãÇ Ñݳñ»É ÛÇÝ µÇ½Ý»ëáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý ³ñ·»ÉáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ³í»ÉÇ É³í Ó¨, ù³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ Ï³Ù Ï³å³É³é- ëï»ÕÍÙ³ÝÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, Ýå³ï³Ï áõÝÇ ³Ù»Ýáõ- áõÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ Çñ³Ï³Ý ÙñóáõÛÃÇ å³ÛÙ³ÝÝ»- ñ»ù Ý»ñ¹Ý»É ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùáï»óáõÙÁ: ñáõÙ: úñ»ÝùÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ÙÛáõë å³Ñ³ÝçÝ ¿` ÀÝóó³Ï³ñ·»ñÇ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ ϳ٠å³ñ- ëï»ÕÍ»É É³í Ùï³Íí³Í ¨ ÙdzëÝ³Ï³Ý µ³½³, áñÁ ½áõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ Ó»éù µ»ñíáÕ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³ïí³ÍÇ Ñ³Ù³ñ Ïë³ÑÙ³- ϳ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝÇó ¨ ï»ë³ÏÇó, û¨ ÝÇ ÑÇÙݳñ³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ¨ ϳñ·»ñÁ: ëϽµáõÝùÝ»ñÁ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ ÝÙ³Ý »Ý. ¸³ ϳñáÕ ¿ ³ñí»É ï³ñµ»ñ ׳ݳå³ñÑÝ»ñáí, ë³Ï³ÛÝ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ, ÑÇÙÝ³Ï³Ý x ä³ñ½ ¨ Ñëï³Ï Ýϳñ³·ñ»É ³ÛÝ, ÇÝã å»ïù ¿ Ó»éù µ»ñ- ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñëï³Ï Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý ¨ Çñ³·áñÍáÕ íÇ: ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ ¹ñ³Ýù ³í»ÉÇ x Ðñ³å³ñ³Ï»É ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»- å³ñ½ ϳÝáÝÝ»ñáí áõ ûñ»ÝùÝ»ñáí ѳí»ÉÙ³Ý Ùdzë- ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: Ý³Ï³Ý Ùáï»óÙ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³í»ÉÇ áõ x ²ñ¹³ñ³óÇ ã³÷³ÝÇßÝ»ñ ë³ÑÙ³Ý»É Ù³ï³Ï³ñ³ñ- ³í»ÉÇ ³ÏÝ»ñ¨ »Ý ¹³éÝáõÙ: àñáß »ñÏñÝ»ñ ³Û¹åÇëÇ Ý»ñÇ Ï³Ù Ï³å³É³éáõÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ïá¹»ùë »Ý ëï»ÕÍáõÙ ³ñ¹»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ x гÛï»ñ ÁݹáõÝ»É å³ï³ë˳ݳïáõ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»- ûñ»ÝùÝ»ñÇó, áñáÝù ³é³Ýó áñáß³ÏÇ Ï³ñ·³íáñ- ñÇó: Ù³Ý ëï»ÕÍí»É »Ý µ³½áõÙ ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ: x гٻٳï»É ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ ¨ ÁÝïñ»É É³í³·áõÛÝÁ` »É- ì»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ½³ñ·³óÙ³Ý ÑÇÙ- Ý»Éáí ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³å»ë ë³ÑÙ³Ýí³Í ϳÝáÝ- ݳѳñó»ñáí ã½µ³ÕíáÕ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙÇ ß³ñù Ëá- Ý»ñÇó: ßáñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñ û·ÝáõÙ »Ý ³ÛÝ »ñÏñÝ»- x ä³Ûٳݳ·ÇñÁ ßÝáñÑ»É ÁÝïñí³Í ûÏݳÍáõÇÝ, ñÇÝ, áñáÝó Ýñ³Ýù å³ñïù »Ý ï³ÉÇë, Ùß³Ï»É å»- ãå³Ñ³Ýç»Éáí ·ÝÇ Çç»óáõ٠ϳ٠ѳÕÃ³Í ³é³ç³ñ- ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ïá¹»ùëÝ»ñ ¨ ³ç³ÏóáõÙ ÏÇ ³ÛÉ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ: »Ý ³ÛÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù Ý»ñ¹ÝáõÙ »Ý ³Û¹ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ: ºñϳñ ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ àã Ù»Í å³Ûٳݳ·ñ»ñáí Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ³Û¹åÇëÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³Ûë ϳÝáÝÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í áõÝ»ÇÝ ·ÝáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ë»÷³Ï³Ý ϳÝáÝ- ß³ï å³ñ½ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ µ³í³- Ý»ñ, áñáÝó å»ïù ¿ ѻ層ÇÝ å³ñïù í»ñóÝáÕÝ»- ñ³ñ »Ý: ê³Ï³ÛÝ Ëáßáñ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ å»ïù ¿ ñÁ` ³Û¹ ÷á˳éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ ýÇݳÝë³íáñ- ßÝáñÑí»Ý Ó¨³Ï³Ý ÙñóáõóÛÇÝ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»- íáÕ å³Ûٳݳ·ñ»ñ ÏÝù»ÉÇë: ºí ³Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÁ ñÇ ³ÝóϳóáõÙÇó Ñ»ïá, ÇÝãÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ Ù³Ýñ³- Çñáù ϳñ¨áñ ¹»ñ ˳ճóÇÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ó¨³íáñ- Ù³ëÝáñ»Ý Ý»ñϳ۳óí³Í Ù³ëݳ·ñ»ñ, Ññ³Ñ³Ý·- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ, ÇÝãÁ Ù»Ýù ³Ûëûñ ѳٳñáõÙ »Ýù ÙÇ- Ý»ñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ³é³ç³ñÏíáÕ å³Û- ç³½·³ÛÇÝ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ×Çßï ã³÷á- ٳݳ·ñ³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ` ÙdzëÝ³Ï³Ý Ùñóáõó- ñáßÇãÝ»ñ: ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÇ ÷³Ã»ÃÇ ï»ëùáí, áñÁ ëáíáñ³- ò³íáù, ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ñ í³×³éíáõÙ ¿ ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙÇÝ: ÏáÕÙÇó ÏÇñ³éíáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ã»Ý ²Û¹ ÷³Ã»ÃÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³½¹áõÙ ³ÛÉ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó ýÇݳÝë³íáñíáÕ ·ÝáõÙ- ϳñáÕ »Ý å³Ñ³Ýçí»É ³ÙÇëÝ»ñ: ¾É ³í»ÉÇ Å³Ù³- Ý»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÏáéáõåódzÛÇ íñ³: ê³- Ý³Ï Ï³ñáÕ ¿ å³Ñ³Ýçí»É Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ` ϳÛÝ í»ñç»ñë ½³ñ·³óÙ³Ý µ³ÝÏ»ñÁ ëÏë»óÇÝ ·Ç- ѳÛïÁ ݳ˳å³ïñ³ëï»Éáõ ѳٳñ, ¨ ·Ýáñ¹ÇÝ` ï³Ïó»É, áñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ³ÛÉ ï»ë³ÏÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³Ûï»ñÁ ùÝݳñÏ»Éáõ ¨ ѳÕÃáÕÇÝ áñáß»Éáõ ѳ- ÏÇñ³éáÕ å»ï³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñáõÙ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ- Ù³ñ: àñå»ë ϳÝáÝ` ³Ûë ÷áõÉ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ·»ñáõÙ ³Û¹ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ѳٳ- å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ï»ë ï³ñÇ Ï³Ù ÝáõÛÝÇëÏ ³í»ÉÇ Å³- å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Çñ»Ýó ³Ý¹³Ù-»ñÏñÝ»ñÇ ß³Ñ»- ٳݳÏ: ¶ÝáõÙÝ»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáÕÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ñÇÝ: ´³ÝÏ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÝ ¹ñë¨áñíáõÙ ¿ ³éÝÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ ³Ûë ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ ¨ ·áñÍÁÝ- ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÇÝ óáõÛó ïñíáÕ ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ ï»Ë- óóÁ ëÏëÇ í³Õûñáù, áñå»ë½Ç ³åñ³ÝùÝ»ñÁ ¨ ÝÇÏ³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ï»ëùáí, áñáÝù ó³ÝϳÝáõÙ »Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý ×Çßï ųٳݳ- µ³ñ»÷áË»É ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³ïí³ÍÁ ¨ ½³ñ·³óÝ»É ÏÇÝ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ëáõë³÷»É §Ññ³ï³å¦ áñáßáõÙ- ¹ñ³Ýó Ñ»ï ϳåí³Í ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Ý»ñ ϳ۳óÝ»Éáõ ó³Ýϳó³Í ×ÝßáõÙÇó:
²ö²ÜòÆÎ Àܲò²Î²ð¶ºð вÚîºðÆ ´²òàôØÀ
Æñ³í³Ï³Ý µ³½³ÛÇ ëï»ÕÍáõÙÇó Ñ»ïá Ïá- ¶Ýáñ¹Ç ÏáÕÙÇó áñáß³ÏÇ Å³ÙÏ»ïÝ»ñáõÙ, áñá- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõ٠ѳçáñ¹ ù³ÛÉÁ µáõÝ ß³ÏÇ ï»ÕáõÙ ¨ ó³ÝϳóáÕ µáÉáñ ûÏݳÍáõÝ»ñÇ 130 äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð
ϳ٠Ýñ³Ýó Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ùµ ÆÞʲÜàôÂÚ²Ü öàʲÜòàôØÀ ѳÛï»ñÇ µ³óáõÙÁ ³é³Ýóù³ÛÇÝ å³Ñ ¿ ïñ³Ýëå³- ñ»ÝïáõÃÛ³Ý ¨ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²ÝÏ³Ë ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ¨ ³áõ¹ÇïÇ ëϽµáõÝùÁ гÛï»ñÇ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ µ³óáõÙÁ, »ñµ µáÉáñÁ ϳñ¨áñ ï»Õ ¿ ·ñ³íáõÙ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñ- ÉëáõÙ ¨ ï»ëÝáõÙ »Ý, û áí ¿ ѳÛï Ý»ñϳ۳óñ»É, ÍÁÝóóáõÙ ¨ ɳÛÝáñ»Ý ÁݹáõÝíáõÙ ¿ áñå»ë ë˳É- ÇÝãå»ë ݳ¨ ³é³ç³ñÏí³Í ·Ý»ñÁ, Ýí³½»óÝáõÙ ¿ Ý»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý áõ ßïÏÙ³Ý Ï³Ù ¹Çï³íáñÛ³É Ùñó³ÏÇóÝ»ñÇÝ Ñ³Ûï»ñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ë³÷³ÝÙ³Ý ÙÇçáó: ò³íáù, ˳ËïÙ³Ý, ѳÛï»ñÇ ³Ýï»ëÙ³Ý Ï³Ù Ý»Ý·³- ÝáõÛÝÇëÏ ³Ûë »Õ³Ý³ÏÝ áÙ³Ýó ÏáÕÙÇó û·ï³·áñÍ- ÷áËÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³Ýó Ñ»ï ³ÛÉ Ù»ù»Ý³Ûáõ- íáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ Ýáñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ éÇëÏÁ: ëï»ÕÍ»Éáõ ѳٳñ: àñáß³ÏÇ ùÝݳñÏÙ³Ý ³é³ñϳ àñáß Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ¹»Ù »Ý Ññ³å³ñ³Ï³- å»ïù ¿ ¹³éݳ, Ù³ëݳíáñ³å»ë` å³Ûٳݳ·ÇñÁ ÛÇÝ ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ ÝÙ³Ý Ó¨ÇÝ, ³é³ñÏ»Éáí, áñ ѳëï³ïáÕ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ý߳ݳÏÙ³Ý Ñ³ñóÁ: ÝáõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝùÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ѳëÝ»É, »Ã» ѳÛï»ñÁ ²é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó Ý߳ݳÏÙ³Ý ÑÇÙݳíáñáõ- µ³óí»Ý å³ïíÇñ³ïáõÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ñ³ÝÓݳ- ÙÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ñ³Ùá½Çã ¿: êïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó` ³é³Ýó ûÏݳÍáõÝ»ñÇ Ù³ëݳÏ- Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»É óáõÃÛ³Ý: ä³ñ½ ¿, áñ ³Ûë »Õ³Ý³ÏÁ ½ÇçáõÙ ¿ Ù³Ýñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ÇëÏ ³í»ÉÇ Ëáßáñ å³ÛÙ³- ïñ³Ýëå³ñ»ÝïáõÃÛ³Ý ¨ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ý³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ ѳëï³ïí»Ý ³í³· å³ßïáÝÛ³- ³éáõÙáí, ѳïϳå»ë ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ ÁݹáõÝ- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó: àñù³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í ¿ å³Ûٳݳ·ñÇ í³Í ¿ ϳñÍ»É (¨ Ñ³×³Ë áã ³ÝÑÇÙÝ), áñ ·Ýáñ¹Á ³ñÅ»ùÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ïù ¿ Ù³ëݳÏóáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇÝ: ÉÇÝÇ ³ÛÝ Ñ³ëï³ïáÕ å³ßïáÝÛ³Ý: ¶ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³ñóáí ·áñͳϳÉÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ·ñ³ë»Õ³ÝÇ Ó»éùµ»ñáõÙÁ, ïÝûñ»ÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ѳٳϳñ·- вÚîºðÆ ¶Ü²Ð²îàôØÀ ãÇ ·ÝáõÙÁ, ݳ˳ñ³ñÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ׳ݳå³ñ- ѳßÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ·ÝáõÙÝ»ñÁ, ÇëÏ ¶ÝáõÙ³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóáõ٠ѳÛï»ñÇ ·Ý³Ñ³- ³Ùµ³ñï³ÏÇ Ï³éáõóÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÁ, Áëï ïáõÙÁ ³Ù»Ý³Í³Ýñ ËݹÇñÝ»ñÇó ¿` µ³ñ»ÏÇñà ¨ »ñ¨áõÛÃÇÝ, å»ïù ¿ ѳëï³ïÇ »ñÏñÇ Ý³Ë³·³ÑÁ: ³ñ¹³ñ Ó¨áí Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ³Ûë ÷áõÉáõÙ ³Ù»ÝÇó Ñ»ßï ¿ ³Ûë ëË»Ù³Ý ß³ï É³í ¿ ³ß˳ïáõÙ: ê³Ï³ÛÝ ÙÛáõë ˻ճÃÛáõñ»É ·áñÍÁÝóóÁ, »Ã» ѳÕÃáÕ å»ïù ¿ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ µ³ßËáõÙÁ ׳ݳãíÇ áñáß³ÏÇ Ã»ÏݳÍáõ: ѳñëï³Ý³Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ ¿, ¹³ Ý߳ݳ- öáñÓ³·»ïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ãÝãÇÝ Ù³ÝñáõùÝ»- ÏáõÙ ¿, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ñ»ñÃ³Ï³Ý ÷áõÉ å³Ñ³Ý- ñÇ å³ïñí³Ïáí` Ù»ñÅ»É Ñ³ÛïÁ. çÝçáõÙ ¿ ³ñí³Í, çáõÙ ¿ ³í»ÉÇ Ù»Í Í³Ëë»ñ. áñù³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¿ Ýßí³Í ã¿ ¿çÁ ¨ ³ÛÉÝ, ϳ٠¿É ѳÛï³ñ³ñ»É, áñ ³ÛÝ ãÇ Ñ³ëï³ïÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ³ÛÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ, áñáÝù ·áõÙ³ñÝ»ñ »Ý ÙáõÍíáõÙ: ÆÙÇçdzÛÉáó, ¹³ Ý߳ݳ- Ýñ³Ýù ϳñ¨áñ »Ý ѳٳñáõÙ: гÛï»ñÇ ùÝݳñÏáõ- ÏáõÙ ¿ ݳ¨, áñ ÇÝãù³Ý Ëáßáñ ¿ å³Ûٳݳ·ÇñÁ, ÙÇó Ñ»ïá ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÁ, »Ã» Ýñ³Ýó ã˳ݷ³- ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ¿ å»ïù áñáßáõÙ ñ»Ý, ϳñáÕ »Ý ÑáñÇÝ»É Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ýáñ å³ñ³- ϳ۳óÝ»Éáõ ѳٳñ: ²Ûë ³Ù»ÝÁ íϳÛáõÙ ¿, áñ Ïá- Ù»ïñ»ñ, ѳٳӳÛÝ áñáÝó, ǵñ, ¨ å»ïù ¿ áñáßíÇ éáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ Ýí³½»óÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑ- ѳÕÃáÕÁ: ´³óÇ ³Û¹, ѳÛï»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ã³- ñ³Å»ßï ¿ ¨ë Ù»Ï ï³ññ` ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å³- ÷³ÝÇßÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³ÛÝù³Ý ëáõµÛ»ÏïÇí ¨ ï³ë˳ݳïáõ ³ñÑ»ëï³í³ñÅ, µ³ÝÇÙ³ó ¨ ³½- ûµÛ»ÏïÇí ÇÙ³ëïÇó ½áõñÏ, áñ Ýñ³Ýó ÑÇÙ³Ý íñ³ ÝÇí å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñ: ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÑÇÙݳíáñ»É Çñ»Ýó ѳ- ²Û¹åÇëÇ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ËÙµÇ å³ïñ³ëïáõ- Ù³ñ ó³ÝϳÉÇ ó³Ýϳó³Í í×Çé: ÙÁ »ñϳñ³ï¨ ·áñÍÁÝóó ¿, áñÁ »ñµ¨¿ ãÇ Ï³ñáÕ ²Ûë µáÉáñ ÷³ëï³ñÏÝ»ñÁ ËáëáõÙ »Ý Ñû·áõï ³ÙµáÕçáíÇÝ ³í³ñïí³Í ѳٳñí»É: ¸ñ³ ѳٳñ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ ÑáõÛÅ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÙñóáõÛÃÇ Ù³ëÇÝ å³Ñ³ÝçíáõÙ »Ý áõëáõóÙ³Ý ¨ í»ñ³áõëáõóÙ³Ý ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ Ñëï³Ï Ó¨³Ï»ñå»É ³é³ç³ñÏÇ Ùßï³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñ, ѳÙá½ÙáõÝù, áñ »Ã» å³ÛÙ³- ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ, ÇëÏ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ Ý³·Çñ ëï³Ý³ ݳ˳ñ³ñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ýó³ÝϳÉÇ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ùÝÝíÇ ³Ý³ã³é ѳÝÓݳ- ûÏݳÍáõÝ, ³å³ áã áù ãÇ ÏáñóÝÇ ³ß˳ï³ÝùÁ, ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó` Ýñ³ ÑÇÙݳíáñí³ÍáõÃÛ³Ý áõ áÕç³- ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ, áñ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ³ïñáõ- ËáÑáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó: ²é³çÇÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ÃÛáõÝÁ ³éÝí³½Ý µ³í³ñ³ñ ¿, áñå»ë½Ç ͳé³ÛáÕÇ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ Ý»ñϳ۳óÝ»É Çñ»Ýó Ùáï ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝ ã³é³ç³Ý³ ϳ߳éù í»ñóÝ»É ³é³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` »Ã» Ýñ³Ýù ³Û¹ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ Çñ ÁÝï³ÝÇùÇ ³é³çݳѻñà ϳñÇùÝ»ñÁ µ³í³ñ³- ѳٳñáõÙ »Ý áã ³¹»Ïí³ï, ÇëÏ »ñÏñáñ¹Ý ³í»ÉÇ ¿ ñ»Éáõ ѳٳñ: ²ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ÏÓ¨³íáñí»Ý ³Ùñ³åݹáõ٠ѳÙá½í³ÍáõÃÛáõÝÝ ³é ³ÛÝ, áñ ·Ý³- µ³ÝÇÙ³ó ·Ýáñ¹³ÛÇÝ Ï³¹ñ»ñÁ (ÇëÏ áñáß ï»Õ»ñáõ٠ѳïáõÙÁ ϳï³ñí»É ¿ å³ïß³× Ù³Ï³ñ¹³Ïáí: äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 131
¹ñ³Ý ³ñ¹»Ý ѳë»É »Ý), ѳëï³ïáÕ Çß˳Ýáõ- íáõÙ ¿ ߳ѳ·ñ·Çé µáÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇÝ, áñÇó Ñ»- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ßÕóÝ` ѳٳå³ï³ëË³Ý Ó·Ó·áõÙÝ»- ïá Ý߳ݳÏíáõÙ ¿ ѳݹÇåáõÙ, ¨ µáÉáñ Ù³ëݳÏÇó- ñáí ¨ ³ÛÉ íï³Ý·Ý»ñáí ѳݹ»ñÓ, ϳñáÕ ¿ ѳëóí»É Ý»ñÁ Ññ³íÇñíáõÙ »Ý Ñݳñ³íáñ ¹³ßÇÝùÁ ùÝݳñÏ»- Ýí³½³·áõÛÝÇ: Éáõ ѳٳñ: ä³ïíÇñ³ïáõÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÁ Ù³ë- ݳÏóáõÙ ¿ ³Û¹ ѳݹÇåÙ³ÝÁ, »Ã» ÙdzÛÝ Ýñ³ Ý»ñ- ϳÛáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ßϳݹáõÙ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇÝ ³½³- ²ÜÎ²Ê êîàô¶àôØÜºð ºì ²àô¸Æî ïáñ»Ý ³ñï³Ñ³Ûï»É Çñ»Ýó ϳñÍÇùÝ»ñÁ: ²½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ì»ñÝ ³ëí³ÍÝ ³Ù»Ý¨ÇÝ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ Ù³ëÇÝ ¹³ßÇÝùÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ ÏÝ߳ݳÏíÇ ³Ý- å»ïù ¿ Ññ³Å³ñí»É µáÉáñ ³ÝÏ³Ë ³áõ¹ÇïÝ»ñÇó ¨ Ï³Ë ÙÇçÝáñ¹` ·áñÍÁÝóóÇÝ Ù³ëݳÏóáÕ ÏáÕÙ»ñÇó ëïáõ·áõÙÝ»ñÇó, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù Ù»Í Ý߳ݳÏáõ- áñ¨¿ Ù»ÏÇ í³ñùÇ Ù³ëÇÝ ·³Ý·³ï ëï³Ý³Éáõ ¹»å- ÃÛáõÝ áõÝ»Ý: ê³Ï³ÛÝ áñáß »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ ùáõÙ ùÝÝáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ: Ðݳñ³- ÷³ëïáñ»Ý ϳÃí³Í³Ñ³ñ »Ý ÉÇÝáõÙ ï³ñµ»ñ íáñ ³ÝÇñ³í³ã³÷ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ¨ ѳٳӳÛÝ»óáõÙÝ»ñÇ áõ ѳë- ÙÇçÝáñ¹Á å»ïù ¿ áñáßáõÙ ÁݹáõÝÇ Ù»Õ³íáñÇ Ñ³Ý- ï³ïÙ³Ý ³Ñé»ÉÇ ù³Ý³ÏÇ å³ï׳éáí: àñáß ¹»å ë³ÝÏódzݻñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ù³ëÇÝ: ØÇçÝáñ¹Ç »ñÏñÝ»ñáõÙ Ëáßáñ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ¨ ë³ÝÏódzݻñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÁ Ó·íáõÙ ¿ ѳÛï Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ å³ÑÇó »ñÏáõ ï³- ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ¹³ßÇÝùÇ Ï»ï»ñáí: ñáõó áã å³Ï³ë: ºÃ» ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñ Ù³ëݳÏÇó- Ý»ñÁ ѳí³ÝáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ·áñÍÁÝóóÇÝ, ³å³ ¹³ßÇÝùÇ ï»ùëïÁ ëïáñ³·ñíáõÙ ¿ å³ïíÇñ³ïáõÇ ´²ò ÈêàôØÜºð ·»ñ³·áõÛÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ ¨ Ù³ëݳÏóáÕ ÁÝ- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ³í³· Ý»ñϳ- ²í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ Ù»Í Ãíáí »ñÏñÝ»ñÇ ÷áñÓÁ Û³óáõóÇãÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ Ëáßáñ ݳ˳·Í»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍÙ³Ý ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõ- ÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ï»ë³Ï»- вê²ð²Î²Î²Ü ¸Æî²ðÎàôØ ïÇó ѳïϳå»ë ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ÙÇ ß³ñù ɳí Éáõë³µ³Ýí³Í µ³ó ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ å»ï³Ï³Ý Ëáßáñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ: ²Ûëå»ë, ´áõ»Ýáë ²Ûñ»ëáõÙ Ù»ï- ·áñÍÁÝóóÇÝ Ñ»ï¨»Éáõ ѳٳñ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ û·- ñáÛÇ Ýáñ ·ÍÇ ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ï³·áñÍíáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõ- ³Ýóϳóí»É »Ý »ñ»ù µ³ó ÉëáõÙÝ»ñ, áñáÝó ÁÝóó- ÝÁ: Æñ ѳïáõÏ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇó ³ÛÝ Ñ³í»ÉÛ³É ùáõÙ ÇÝùÁ` ´áõ»Ýáë ²Ûñ»ëÇ ù³Õ³ù³å»ïÁ, ß³- »ñ³ßËÇùÝ»ñ ¿ ëï³ÝáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳÙá½íáõÙ ¿, ñ³¹ñ»ó ݳ˳·ÇÍÁ ¨ ³é³ç³ñÏ»ó »ñϳ۳óÝ»É áñ ³Ù»Ý ÇÝã Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ å³ïß³× Ó¨áí: Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÛÝ- гë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ Ý»ñ·ñ³í»Éáõ ¹»åùáõÙ åÇëÇ Ñ³ñó»ñáí, ÇÝãåÇëÇÝ »Ý Ýáñ ·Í»ñÇ áõÕÕáõ- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÏÇñ³é»É Ñ»ï¨Û³É ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. ÃÛáõÝÝ»ñÁ, ϳ۳ñ³ÝÝ»ñÇ ï»Õ³¹ñáõÃÛáõÝÝ áõ ϳ- éáõóí³ÍùÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ßÇݳñ³ñ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõ- x ÊáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ñ³ñ·í³Í, ³ÝíÇ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ: ÈëáõÙÝ»ñÝ ×³ñÏ»ÉÇ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ï»ñ Ù³ñ¹ÇÏ: ³Ýó³Ý Ù»Í Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ: ¸ñ³Ýù Ñ»é³ñÓ³ÏíáõÙ x ÊáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ïÇñ³å»ï»Ý ѳٳå³- ¿ÇÝ áõÕÇÕ »Ã»ñáõÙ ¨ ï»ë³·ñí»óÇÝ Ñ»ï³·³ ³í»- ï³ëË³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ Ï³Ù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»- ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ý³Ý ëï³Ý³Éáõ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõ- ÝÁ: ²¼ÜìàôÂÚ²Ü ºì ´²ðºÊÔÖàôÂÚ²Ü x ºÃ» ï»ÕÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ãáõ- êμ´àôÜøÜºðÆ Ø²êÆÜ ¸²ÞÆÜø ÝÇ ³ÝÑñ³Å»ßï Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ, ³å³ Ýñ³Ý ³ÝÑñ³- Å»ßï ¿ áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ ßáõï ¹ñëÇó í³ñÓ»É ³Û¹åÇ- ²½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ëÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ` ݳ¨ ³ñï³ë³ÑÙ³- Ù³ëÇÝ ¹³ßÇÝùÁ ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ¿ ³å³·³ ûÏ- ÝÇó: âïÇñ³å»ï»Éáí ѳïáõÏ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ, ¹Åí³ñ ¿ ݳÍáõÝ»ñÇ ¨ å³ïíÇñ³ïáõÇ ÙÇç¨, ѳٳӳÛÝ áñÇ µ³ó³Ñ³Ûï»É ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ, ³ÝÑݳñ ¿ Ù³ëݳ- Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÏáÕÙÁ å³ñï³íáñíáõÙ ¿ Ñ»ï¨»É ·Çï³Ï³Ý ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ áõÕÕáõÙÝ»ñ ³é³- í³ñùÇ áñáß³ÏÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ ϳ߳éùÝ»ñ ãï³É5: ç³¹ñ»É, ÇëÏ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ³Ýѳñ·³ÉÇó Ïí»ñ³µ»ñ- ²Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÁ ùÝݳñÏíáõÙ »Ý ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ ß³- í»Ý ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇÝ: ѳ·ñ·Çé Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï å»ï³Ï³Ý Ûáõñ³- x ä»ïáõÃÛáõÝÁ ³é³ÝÓÇÝ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇ ·áñÍáõ- ù³ÝãÛáõñ å³Ûٳݳ·ñÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ: ê³Ï³ñ- Ý»áõÃÛ³ÝÁ ³ñ·»É»Éáõ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãå»ïù ¿ áõ- ÏáõÙÝ»ñÁ µ³ó»Éáõó Ñ»ïá ·áñÍÁÝóóÁ å³ñ½³µ³Ý- ݻݳ: 132 äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð
x ÊáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝ- í»É ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ·áñÍ»ñáõÙ ³í»Éáñ¹ Ó»éíÇ ·áñÍÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ µáÉáñ å»ï³Ï³Ý ÷³ë- Ó·Ó·áõÙÝ»ñÁ ¨ å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ï³ÃÕûñÇÝ ³Ýí׳ñ ¨ ³Ýϳßϳݹý ͳÝáóݳ- Ñݳñ³íáñ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÁ í»ñ³óÝ»Éáõ Ýå³ï³- Éáõ, ÇÝãå»ë ݳ¨ µáÉáñ ѳݹÇåáõÙÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ ÉÇ- Ïáí: ÆÝï»ñÝ»ï-ѳٳϳñ·Á ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ù³Õ³- Ý»Éáõ ¨ µáÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷í»Éáõ ѳٳñ: ù³óÇÝ»ñÇÝ Ñ»ï¨»É ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý x ̳·³Í µáÉáñ ѳñó»ñÝ áõ µáÕáùÝ»ñÁ ËáñÑñ¹³Ï³Ý- ϳ٠ѳëï³ïÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ¹ÇÙáõÙÝ»ñÇ ÁÝ- Ý»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý ùÝݳñÏ»É Ý³Ë Çß˳ÝáõÃÛáõÝ- óóùÇÝ (Ñ»Ýó ³Ûëï»Õ »Ý ·ñ³ÝóíáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ Ý»ñÇ Ñ»ï, ÇëÏ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝ- ¹»åù»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ) ¨ ѳñó³Ï³ÝÇ ï³Ï ¹Ý»É ³ñ- Ý»ñ ³Ý»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ˻ɳÙÇï ųٳ- ï³éáó ¹»åù»ñÁ: ²Ûë åáñï³ÉÝ ûñ³Ï³Ý ³Ûó»Éáõ٠ݳϳÙÇçáóáõÙ áã ÙÇ ÙÇçáó ãÇ Ó»éݳñÏí»É ¹ñáõ- ¿ ³í»ÉÇ ù³Ý 2000 Ù³ñ¹6: ÃÛáõÝÁ ßïÏ»Éáõ ѳٳñ: лï½Ñ»ï» ³×»Éáí, µáÉáñ ß÷áõÙÝ»ñÁ ù³Õ³- x ÊáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý Çñ»Ýó ù³å»ï³ñ³ÝÇ ¨ Ýñ³ Ñ»ï ѳٳ·áñͳÏóáÕ Ï³½- íñ³ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ í»ñóÝ»É ãÑñ³å³ñ³Ï»É áñá- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å³Ûٳݳ·ñ»ñ ³ÏÝϳÉáÕ ÁÝ- ß³ÏÇ ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý ·áñͳñ³ñ ï»Õ»Ï³ïíáõ- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÙÇç¨ Áݹѳ- ÃÛáõÝÁ: Ýáõñ ³éٳٵ å»ïù ¿ ÁÝÃ³Ý³Ý ³Û¹ ËáÕáí³ÏÝ»- x ÊáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ Ù³ïã»ÉÇ ÉÇÝ»Ý ï»Ý¹»ñ³- ñáí: ºÃ» ³Ù»Ý áù ϳñáճݳ é»³É Å³Ù³Ý³ÏáõÙ ÛÇÝ µáÉáñ ÷³ëï³ÃÕûñÁ, ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³ß- ëïáõ·»É, û ÇÝã ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ³ÝáõÙ ù³- í»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, å³Ûٳݳ·ñÇ ßÝáñÑÙ³Ý áñáßáõÙ- Õ³ùÁ ïíÛ³É å³ÑÇÝ, ÇÝã å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ¨ ÇÝã ³ñ- Ý»ñÁ ¨ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý ÇÝã- Å»ùáí, »Ã» ³ÝáõÝÝ»ñáí áõ ³é³ç³ñÏíáÕ ·Ý»ñáí å»ë ï»ËÝÇϳϳÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳß- ϳñáճݳ ÇÙ³Ý³É Ùñó³ÏÇóÝ»ñÇÝ, ³å³ ¹³ í»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Üñ³Ýù å»ïù ¿ Ù³ëݳÏó»Ý ѳÝ- ½·³ÉÇáñ»Ý ÏÝí³½»óÝÇ µ³½Ù³åÇëÇ Ù»ù»Ý³Ûáõ- ¹ÇåáõÙÝ»ñÇÝ ¨ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý³Ý Ñ³ñó»ñ ï³Éáõ: ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ ¨, ѻ勉å»ë, ݳ¨ ϳ߳éù ëï³Ý³Éáõ ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÁ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýϳï»É, ë³Ï³ÛÝ, áñ ù³Õ³- ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ áã ÙÇßï áõÝ»Ý Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï Ù³- êºì òàôò²Î ϳñ¹³Ï, ³ÛÝå»ë áñ, ϳñáÕ ¿ å³Ñ³Ýçí»É áñ¨¿ ³Ý- Ï³Ë Ù³ñÙÝÇó ÝÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ: γå³É³éáõ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¿ÃÇϳ- гñÏ ¿ Ýß»É Ý³¨, áñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³- Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ Ï³Ù ³ß˳ï³ÝùÇ áñ³ÏÇ ã³÷áñá- ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ß³ï ѳ׳Ë, áñå»ë ϳÝáÝ, Ñݳñ³- ßÇãÝ»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý ¹»åùáõÙ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ Ñ»ï¨»É å³Ûٳݳ·ñÇ ßÝáñÑáõÙÇó å»ïù ¿ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý³Ý ¹ñ³Ýó §ë¨ óáõó³ÏǦ Ñ»ïá ½³ñ·³óáÕ ¹»åù»ñÇÝ, »ñµ µ³í³Ï³Ý ѳ׳- Ù»ç ·ñ³Ýó»Éáõ (ϳ٠ѻé³óÝ»Éáõ) ѳٳñ: γ߳- ˳ÏÇ »Ý ·ÝÇ ¨ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, é³Ï»ñáõÃÛ³Ý, ·Ý»ñÇ Ñ³ëï³ï³·ñÙ³Ý, ѳÛï»ñÇ ÇÝãÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ Ï³ñáÕ ¿ í³ñ- Ñ»ï Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ³Ýáñ³Ï ϳ٠å³ÛÙ³- ϳµ»Ï»É áÕç ·áñÍÁÝóóÇ ï»ë³Ý»ÉÇ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ: ݳ·ñÇÝ ãѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ ³åñ³Ýù Ù³ï³- ϳñ³ñ»Éáõ Ù»ç Ýϳïí³Í ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ, ³ÝÏ³Ë ³ÛÝ µ³ÝÇó, ³ñí»É ¿ ¹³ ÇÝùÝáõñáõÛÝ Ï³Ù å»ï³- ÆÜîºðÜºîÆ ú¶î²¶àðÌàôØÀ Ï³Ý å³ßïáÝÛ³ÛÇ Ñ»ï ѳÝó³íáñ å³Ûٳݳíáñ- í³ÍáõÃÛ³Ùµ, å»ïù ¿ ½ñÏí»Ý å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»- â³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ ÙÇ ·áñÍáõÝ ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ Çñ³íáõÝùÇó: ²Ûë å³ïÇÅÁ ϳ- ÙÇçáó ¿ Ý³¨ ÇÝï»ñÝ»ïÁ: àñáß »ñÏñÝ»ñ (Ø»ùëÇ- ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ÝųÙÏ»ï ϳ٠áñáß³ÏÇ Å³ÙÏ»ïáí: ϳÝ, âÇÉÇÝ, ÎáÉáõٵdzÝ, í»ñç»ñë ݳ¨` ²íëïñdzÝ) ÜÙ³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý³Ë å»ïù ¿. ¨ Ëáßáñ ù³Õ³ù³å»ï³ñ³ÝÝ»ñ (ûñÇݳÏ` ê»áõÉÁ) ·ÝáõÙÝ»ñÇ Çñ»Ýó ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÝ x ¼ñÏí»Ý å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó: ³ÙµáÕçáíÇÝ ï»Õ³Ï³Û»É »Ý µáÉáñÇÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇ ÇÝ- x ä³ïÇÅ Ïñ»Ý ѳÛïÇ Ñ³ÝÙ³Ý ï»ëùáí ϳ٠íëï³Ñáõ- ï»ñÝ»ï³ÛÇÝ ó³ÝóáõÙ: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³é³ñÏáõ- ÃÛ³Ý ³ñųÝÇ áñ¨¿ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÇó »ñ³ßËÇùÝ»ñ ÃÛáõÝÝ»ñ ÑÝã»óÇÝ, ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óÝ»Ý, áñ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ Ïϳï³ñí»Ý ϳ٠·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ áñáß³ÏÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ï- ³åñ³ÝùÁ ÏÙ³ï³Ï³ñ³ñíÇ å³ïß³× Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ í³ñϳµ»Ï»É áñ³ÏÁ ¨ íï³Ý- (ϳï³ñÙ³Ý »ñ³ßËÇù): ·Ç ï³Ï ¹Ý»É ³ÙµáÕç³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñ: x üÇݳÝë³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ÏñÇ å»ï³- ê»áõÉ ù³Õ³ùÇ ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³í»Éí³Í- Ï³Ý å³ïíÇñ³ïáõÇÝ Ñ³ëóí³Í íݳëÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝã- Ý»ñÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ µ³ñ»É³íáõÙ ûÝɳÛÝ é»ÅÇ- å»ë ݳ¨ Ùñó³ÏÇó ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éç¨, áñáÝù Ùáí ѳٳϳñ·Á (Online Procedures for Civil Appli- ÏáñáõëïÝ»ñ »Ý Ïñ»É Çñ»Ýó ѳÛïÁ ãµ³í³ñ³ñ»Éáõ cations` OPEN) Ùß³Ïí»É ¿ ù³Õ³ùÇ í³ñã³Ï³½ÙáõÙ å³ï׳éáí: ïñ³Ýëå³ñ»ÝïáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ: ¸³ ³ñ- äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 133
Æñ³íáõÝùÝ»ñÇó ½ñÏí³Í ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳݹ»å ¨ ÇÝã å³ï׳éáí »Ý ÏÇñ³éí»É ÝÙ³Ý Ï³ñáÕ »Ý áñáß³ÏÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñ µ³í³ñ³ñ»Éáõó ë³ÝÏódzݻñÁ: Ñ»ïá ÝáñÇó Ù³ëݳÏó»É ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ²Û¹ ê¨ óáõó³ÏÝ»ñÇ (ϳ٠Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó »Ý. ïáõųí׳ñÇ ÙáõÍáõÙÁ, å»ï³- ½ñÏÙ³Ý) ѳٳÝÙ³Ý åñ³ÏïÇϳ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ Ï³ß³é³Í ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ Ð³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏáõÙ ¨ áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ, Ñ»é³óáõÙÁ, ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý ¹»Ù ³ñ¹Ûáõݳí»ï ûñÇݳÏ, êÇÝ·³åáõñáõÙ: ê¨ óáõó³ÏÇ Ù³ëÇÝ ½»- ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áñ¹»·ñáõÙÁ ¨ ³Û¹ ù³Õ³ù³- ÏáõÛóÁ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ гñ³í³ÛÇÝ ²ý- ϳÝáõÃÛ³Ý ëÇëï»Ù³ïÇÏ Çñ³·áñÍáõÙÁ ûñ»Ýë¹ñ³- ñÇϳÛÇ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓ- Ï³Ý ¨ ÝáñÙ³ïÇí ³Ïï»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÝ ³å³Ñá- ݳÅáÕáíáõÙ (2002)9: íáÕ Íñ³·ñÇ ÙÇçáóáí: ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ³Ýµ³ñ»ËÇÕ× ÁÝÏ»- ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ÎàÌÎàôØÀ ØÆæÜàð¸²¸ð²ØÆ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»é³óáõÙÁ ݳѳݷ³ÛÇÝ ¨ ¹³ßݳ- ØÆæàòàì ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ɳÛÝáñ»Ý ÏÇñ³éíáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É ¹»åù»ñáõÙ. î»Õ³Ï³Ý ·áñͳϳÉÇÝ ÙáõÍíáÕ ÙÇçÝáñ¹³¹- ñ³ÙÁ (ÏáÙÇëÇáÝ ¹ñ³ÙÁ) ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·ÝáõÙÝ»ñÇ x гϳïñ»ëï³ÛÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ Ë³Ëï- áÉáñïáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ÏáÍÏÙ³Ý ³Ù»Ý³ï³ñ³Í- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ·áñÍáí ¹³ï³å³ñ- í³Í Ó¨Ý ¿: ¶áñͳϳÉÇ ËݹÇñÝ ¿` ëï³Ý³É å»ï³- ïáõ٠ϳ٠¹³ï³Ï³Ý áñáßáõÙ` ˳ñ¹³ËáõÃÛ³Ý, ½»Õ- Ï³Ý å³Ûٳݳ·Çñ: ¸ñ³ ѳٳñ Ýñ³Ý ÙáõÍíáõÙ ¿ ͳñ³ñáõÃÛ³Ý, å»ï³Ï³Ý áõÝ»óí³ÍùÇ Ñ³÷ßï³Ïáõ- ·áõÙ³ñ, áñÁ µ³í³Ï³Ý ¿ ³Û¹ ËݹÇñÁ ϳï³ñ»Éáõ ÃÛ³Ý, ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ï»ÕÍÙ³Ý, ëáõï íϳÛáõÃÛáõÝ ï³- ѳٳñ` ³é³Ýó ½³ñ·³ó³Í ³ñï³Ñ³ÝáÕ »ñÏñÇ Éáõ ¨ ³ÛÉ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ Ù³ëáí, áñáÝù íϳÛáõÙ »Ý ·áñ- ÁÝÏ»ñáõÃÛ³ÝÁ §³ÝѳñÏǦ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÇ Ù»ç Í»ñáõÙ µ³ñÇ í³ñùÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: Ý»ñ·ñ³í»Éáõ: ¸ñ³ ßÝáñÑÇí ߳ѳ·ñ·Çé ÁÝÏ»ñáõ- x ä»ï³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙ, ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ïñí³Ï ¿ ëï»ÕÍíáõÙ Ïáéáõåódz- ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳÏ, å³Ûٳݳ·ñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ÛÇó §³Ýï»Õ۳Ϧ Ó¨³Ý³Éáõ ѳٳñ, ³ÛÝå»ë áñ, ¹Çï³íáñÛ³É ãϳï³ñáõÙÁ ϳ٠å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ ³Ý- ³Ýó³ÝϳÉÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¹»åùáõÙ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý ÏñÏÝíáÕ ¹»åù»ñÁ: ½³ñÙ³Ýù ¨ ÝáõÛÝÇëÏ íñ¹áíÙáõÝù ³ñï³Ñ³Ûï»É áõ x γå³É³éáõÇ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ³½¹áÕ ³Ù»Ý ÇÝã Ñ»ñù»É: ¶áñÍÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ï»- ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ, áñÁ µ³í³Ï³Ý³- Õ³Ï³Ý ·áñͳϳÉÝ»ñÁ ϳ߳éù µ³Å³Ý»Éáõó Ñ»ïá ã³÷ Éáõñç ¿ ¨ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ñ»é³óÙ³Ý Ï³Ù Çñ³- ϳñáÕ »Ý Çñ»Ýó ·ñå³ÝÁ ¹Ý»É ³é³ï ÙÇçÝáñ¹³¹- íáõÝùÝ»ñÇó ½ñÏÙ³Ý: ñ³ÙÇ Ùݳóáñ¹Á: Ðݳñ³íáñ ¿, áñ ³Û¹ ·áõÙ³ñÇ ·»- ñ³ÏßÇé Ù³ëÝ Ç ëϽµ³Ý» ݳ˳ï»ëí³Í ¿ñ áñá- ²Ûë ËÙµÇ Ù»ç ѳÛïÝí³Í ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ßáõ٠ϳ۳óÝáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó ϳ߳é»Éáõ ѳٳñ, ë³- ÃáõÛÉ ãÇ ïñíáõÙ ëï³Ý³É å»ï³Ï³Ý ϳå³ÉÝ»ñ: ϳÛÝ, ÇÝã Ëáëù, áã áù ¹ñ³ ѳßÇíÝ»ñÁ ãÇ å³ÑáõÙ: ¶áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù ãáõÝ»Ý ³é³ç³ñ- ¸³ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ ¨ µáÉáñ ٳϳñ¹³Ï- ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»É ³Û¹åÇëÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ- Ý»ñáí ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý ³ÉÇù ¿ ÍÝáõÙ, ÇëÏ í³- Ý»ñÇó, Ýñ³Ýó ßÝáñÑ»É Ýáñ å³Ûٳݳ·ñ»ñ, »ñϳ- ׳éùÝ»ñÇ µ³ÅÝÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ, ÷³ëïáñ»Ý, ñ³Ó·»É ϳ٠³ÛÉ »Õ³Ý³Ïáí ß³ñáõÝ³Ï»É Ýñ³Ýó ë»÷³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ·áñͳïáõÇ ÷áÕ»ñÁ: Ñ»ï ³ñ¹»Ý ÏÝùí³Í å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ²ÝϳëϳÍ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ áñáß í³ñϳÛÇÝ »Ýóϳå³ÉÇ å³Ù۳ݳ·ñ»ñ ÏÝù»É Ýñ³Ýó Ñ»ï: ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ç³Ýù»ñÇ ßÝáñÑÇí ï³ñÇ- ´³ó³éáõÃÛáõÝ »Ý ϳ½ÙáõÙ ³ÛÝ ¹»åù»ñÁ, »ñµ Ý»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ß³ï µ³Ý ¿ ³ñí»É, ³Û¹ ÃíáõÙ Áݹ- å³ïíÇñ³ïáõ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÁ ϳ٠¹ÇÙ³óáÕ ß³ï ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³çáÕí»ó Ý߳ݳÏí³Í å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ áñáßáõÙ ¿, áñ ѳÙá½»É ³ÝóÝ»É µ³ó ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ ³Ýóϳó- ³Ý³é³ñÏ»ÉÇ ÷³ëï³ñÏÝ»ñ Ï³Ý Ñû·áõï ÝÙ³Ý Ù³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇÝ: ¸ñ³Ýó Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ Ïá- ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ: лé³óáõÙÁ ·áñÍáõÙ ¿ áñáß³ÏÇ éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ µ³ñ»- ųٳݳÏáí, ÇëÏ ³Û¹ ųÙÏ»ïÁ áñáßáõÙ ¿ Çñ³- ÷áËáõÙÝ»ñÇÝ ³í»ÉÇ Ý߳ݳϳÉÇó ÏÉÇÝ»ñ, »Ã» íáõÝùÝ»ñÇó ½ñÏíáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ` ÇÝãå»ë Ýñ³Ýù ÙdzݳÛÇÝ ÙÇçÝáñ¹³¹ñ³ÙÇ ïñ³Ýëå³ñ»Ý- Ýßí³Í ¿ Ññ³å³ñ³ÏíáÕ óáõó³ÏáõÙ7: ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ûù³ñÇÝ: öáùñ ÇÝã ³ÛÉ Ùáï»óáõÙ ¿ ÏÇñ³éíáõ٠гñ³- í³ÛÇÝ ²ýñÇϳÛáõÙ: гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý Ð³Ýñ³å»- ä²Úزܲ¶ðºðÆ ú¶î²¶àðÌàôØÀ ïáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ ùÝݳñÏ»É ¿ ÙÇ ûñÇݳ·ÇÍ8, ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ Üä²î²Îàì. ѳٳӳÛÝ áñÇ ³Û¹ ë¨ óáõó³ÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ÜÚàô ÚàðøÆ Æð²ìÆÖ²ÎÆ ä²îØàôÂÚàôÜÀ µ³ó ÷³ëï³ÃáõÕÃ: ²Û¹åÇëáí, ÇÝãå»ë ϳé³í³- ñ³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ëݳíáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- ºñϳñ ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ÜÛáõ ÚáñùÁ Ý»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÇٳݳÉ, áõÙ ï³é³åáõÙ ¿ñ ßÇݳñ³ñ³Ï³Ý áÉáñïáõÙ Çñ»Ý µÝá- 134 äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð
ñáß ÏáéáõåódzÛÇó: 1980-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ x Ü»ñϳ۳óÝ»É µáÉáñ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ïÇñáç Ù³ëÇÝ, ÇÝã- Ù³ýdzÛÇ ¹»Ù ÙÇ ß³ñù ѳçáÕ ùñ»³Ï³Ý ·áñÍ»ñÁ å»ë ¨ ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ëݳÏóÇ å³ñ½»óÇÝ, áñ Ù³ýÇ³Ý ù³Õ³ùÇ ßÇݳñ³ñ³Ï³Ý (ϳå³É³éáõÝ»ñÇ ¨ »Ýóϳå³É³éáõÝ»ñÇ) ÏáÕ- áÉáñïáõÙ ½³Ý³½³Ý ëå»ÏáõÉÛ³ódzݻñ ¿ñ ϳ½Ù³- ÙÇó Çñ³Ï³Ý³óí³Í µáÉáñ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñ- Ï»ñåáõÙ ¹ñ³Ù³ßáñÃáõÃÛ³Ý, ϳ߳éùÝ»ñÇ, ß³Ý- Ù³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ: ï³ÅÇ, ѳÛï»ñÇ Ñ»ï Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×³Ý³- x î»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»É Ý³Ëáñ¹ Ó»ñµ³Ï³- å³ñÑáí` ¹ñ³ ѳٳñ û·ï³·áñÍ»Éáí ³ñÑÙÇáõ- ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ¹³ï³å³ñïáõÙÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÃÛáõÝÝ»ñÁ, ßÇÝÍáõ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³Ù»Ý ϳ߳éù ï³Éáõ-í»ñóÝ»Éáõ, ѳÛï»ñÇ Ñ»ï ˳ñ¹³Ëáõ- ï»ë³ÏÇ Ë³µ»áõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ºí ãÝ³Û³Í ³Û¹ ùñ»³- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ¨ Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³ÝÁ ¨ Ù³ýdzÛÇ ï³ëÝÛ³Ï Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý áñ¨¿ Ý»ñϳ- å³ñ³·ÉáõËÝ»ñÇ ¹³ï³å³ñïÙ³ÝÁ, ÏáéáõåódzÝ, Û³óáõóÇãÝ»ñÇ Ñ»ï ϳå»ñÇ Ù³ëÇÝ: ϳñÍ»ë, ³Ù»Ý¨ÇÝ ãÝí³½»ó: x سëݳÏÇóÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ å³ñï³íáñáõ- ÊݹÇñÝ ³ÛÝå»ë ¿ñ ëñí»É, áñ ÜÛáõ ÚáñùÇ Ý³- ÃÛáõÝ ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ å³Ñå³Ý»É ·áñͳñ³ñ ¿ÃÇ- Ñ³Ý·Ç ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíÁ Ññ³Å³ñí»ó ÜÛáõ Úáñù ù³- ϳÛÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ: Õ³ùÇ ÏñÃáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹ÇÝ ÙÇÉdzñ¹³- x ìϳÛáõÃÛáõÝ ³é ³ÛÝ, áñ Ý»ñϳ۳óí³Í ï»Õ»Ïáõ- íáñ ¹áɳñÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñ»É ¹åñáóÝ»ñÇ ù³Ûù³ÛíáÕ ÃÛáõÝÝ»ñÁ ëïáõÛ· »Ý ¨ ×ßÙ³ñÇï, ÇÝãå»ë ݳ¨ Çñ³½»- »ÝóϳéáõÛóÇ Ï³åÇï³É í»ñ³Ýáñ³·Ù³Ý ѳٳñ: ÏáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ³ÛÝ Ý»ñϳ۳óí»É ¿ ¸åñáó³- ÆëÏ ³Û¹ ѳٳϳñ·Ý ³Ù»Ý³Ù»ÍÝ ¿ñ »ñÏñáõÙ. 1100 Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõÃÛáõÝÇó å³Ûٳݳ- ¹åñáó ¨ Ù»Ï ÙÇÉÇáÝÇó ³í»ÉÇ ³ß³Ï»ñïÝ»ñ: ܳ- ·Çñ ëï³Ý³Éáõ Ýå³ï³Ïáí: Ñ³Ý·Ç å³ßïáÝ۳ݻñÁ ѳÙá½í³Í ¿ÇÝ, áñ ÊáñÑñ- ¹ÇÝ ïñ³Ù³¹ñí³Í ÙÇçáóÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ÏѳÛïÝíÇ îÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ïÇå³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ÇñÁ å³- Ù³ýdzÛÇ ·ñå³Ýáõ٠ϳ٠¿É ÏÙëËíÇ Ï³ß³éùÝ»ñÇ ¨ ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ݳ¨ å³Ûٳݳ·ÇñÁ ã»ÕÛ³É Ñ³Ù³ñ»- Ûáõñ³óáõÙÝ»ñÇ ×³Ý³å³ñÑáí: Æñ³íÇ׳ÏÇó »Éù Éáõ Ù³ëÇÝ Ñ³ïáõÏ Ï»ï: гٳӳÛÝ ³Û¹ Ï»ïÇ` »Ã» ·ïÝ»Éáõ ѳٳñ ù³Õ³ùÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 1988Ã. å³ñ½íáõÙ ¿ñ, áñ ϳå³É³éáõÝ Çñ ѳÛï³ÛÇÝ ÷³ë- ѳٳӳÛÝí»óÇÝ ëï»ÕÍ»É Ýáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ` ï³ÃÕûñáõÙ Ý»ñϳ۳óñ»É ¿ ëáõï ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ- ¸åñáó³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõÃÛáõÝ, áñÇ Ý»ñ, ³å³` å³Ûٳݳ·ÇñÁ ˽íáõÙ ¿ñ` Ýñ³ ѳٳñ ³ÏïÇí ¨ ɳí í³ñÓ³ïñíáÕ ·É˳íáñ ï»ëáõãÇ í³ñ- Éáõñç ѻ勉ÝùÝ»ñáí: ²Ûëå»ë, »Ã» å³ñ½íáõÙ ¿ñ, ãáõÃÛáõÝÁ å³Ûù³ñ ͳí³É»ó Ù³ýdzÛÇ ³½¹»óáõ- áñ ϳå³É³éáõÝ ëáõï ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ Ý»ñϳ- ÃÛ³Ý ¹»Ù` Ñû·áõï ÏñÃáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éáõ٠ϳ- Û³óñ»É ϳ٠å³Ûٳݳ·ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ÁÝóó- ñ¨áñ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý: 1988Ã. ùáõ٠˳éÝ ¿ »Õ»É ˳ñ¹³ËáõÃÛáõÝ»ñÇ Ï³Ù Ï³ß³- ¹åñáó³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõÃÛ³ÝÁ é³Ï»ñáõÃÛ³Ý, ³å³ Ýñ³Ý ëå³éÝáõÙ ¿ñ áã ÙdzÛÝ Ñ³ïϳóí»ó 5 ÙÇÉdzñ¹ ¹áɳñ` Ýáñ ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ¹³¹³ñ»óáõÙ, ³Ûɨ ¨ ϳåÇï³É í»ñ³Ýáñá·Ù³Ý ѳٳñ: ¶É˳íáñ ï»- ûñ»Ýùáí »ñ³ß˳íáñí³Í å³Ñ³Ýç` Ñ»ï í»ñ³- ëáõãÇ í³ñãáõÃÛ³Ý µÛáõç»Ý ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï Ï³½ÙáõÙ ¹³ñÓÝ»É µáÉáñ ëï³óí³Í ·áõÙ³ñÝ»ñÁ: ´³óÇ ³Û¹, ¿ñ 2 ÙÉÝ ¹áɳñ, ³ÛëÇÝùÝ` ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ÇÝãå»ë ϳå³É³éáõÝ, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõ- µÛáõç»Ç 0.05 ïáÏáëÇó ¿É å³Ï³ë: ÝÁ ³å³·³ÛáõÙ ¨ë ½ñÏíáõÙ »Ý ¸åñáó³Ï³Ý ßÇݳ- ¸åñáó³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõÃÛáõÝÇó å³Ûٳݳ·ñ»ñ ëï³- ·É˳íáñ ï»ëáõãÁ å³Ûù³ñ ëÏë»ó ¹åñáó³Ï³Ý ßÇ- ݳÉáõ Çñ³íáõÝùÇó: ݳñ³ñáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ µÝáñáß Ïáéáõåódz- ¶É˳íáñ ï»ëáõãÇ í³ñãáõÃÛáõÝÁ Ù³Ýñ³Ù³ë- ÛÇ ¨ é»Ï»ïÇ ¹»Ù: гïϳÝß³Ï³Ý ¿, áñ ¹ñ³ ѳ- Ýáñ»Ý ëïáõ·áõÙ ¿ñ ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ñ ãå³Ñ³Ýçí»ó áã Ýáñ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ ¨ áã ¿É Ù³ëݳÏóÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óí³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»- µ³½Ù³ÙÇÉÇáݳÝáó ͳËë»ñ` ѳñϳïáõÝ»ñÇ Ñ³ß- ñÁ ¨ áõëáõÙݳëÇñáõÙ µáÉáñ ϳå³É³éáõÝ»ñÇ ³Ýó- íÇÝ Ï³Ý˳ñ·»ÉÇã óÝϳñÅ»ù ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Û³É ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ: γëϳͻÉÇ ¹»åù»ñáõÙ ë³- ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Æñ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ϳñÏáõÙÝ»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÁ ϳ٠ϳå³É³éáõÝ Ï³Ýã- ѳٳñ ·É˳íáñ ï»ëáõãÁ û·ï³·áñÍ»ó Ý³Ñ³Ý·Ç íáõÙ ¿ÇÝ ·É˳íáñ ï»ëáõãÇ í³ñãáõÃÛáõÝ` »ñ¹Ù³Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ûñ»ÝùÁ ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ï³Ï ѳñó»ñÇÝ å³ï³ë˳ݻÉáõ ѳٳñ: ºÃ» ϳ- å³Ûٳݳ·ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á` ѳí»É»Éáí ¹ñ³Ýù å³É³éáõÝ Ññ³Å³ñíáõÙ ¿ñ ÝÙ³Ý Ñ³Ù³·áñͳÏóáõ- ëáíáñ³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ùµ ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ùµ: ÃÛáõÝÇó, å³Ûٳݳ·ÇñÁ Ýñ³ Ñ»ï ã»ÕÛ³É ¿ñ ѳ- ²Û¹ ³ß˳ï³ÝùÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ·»ñ³½³Ýó»óÇÝ Ù³ñíáõÙ ¨ ѻﳷ³ ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ¹³- µáÉáñ ëå³ë»ÉÇùÝ»ñÁ: ¹³ñ»óíáõÙ ¿ñ: ºñ¹Ù³Ý ï³Ï ëáõï óáõóÙáõÝùÝ»ñ ²Ûëå»ë, ·É˳íáñ ï»ëáõãÁ ÷á÷áË»ó ѳÛï»- ïí³Í ϳå³É³éáõÝ, ÇѳñÏ», ëáõï íϳÛáõÃÛ³Ý ñÇ ¨ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ Ñ³ëï³ïí³Í Ó¨»ñÁ` ¹ñ³Ýó ѳٳñ »Ýóϳ ¿ñ Ñ»ï³åݹٳÝ` ѳٳӳÛÝ ·áñ- Ù»ç ÙïóÝ»Éáí Ñ»ï¨Û³É å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ. ÍáÕ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý: γå³É³éáõÝ»ñÁ å³ñï³íáñ ¿ÇÝ Ï³½Ù»É ¨ äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 135
ó³Ýϳó³Í å³Ûٳݳ·ñÇ ³í³ñïÇ Å³ÙÏ»ïÇó Ñ»- ÃÛ³Ý, Çñ³íáõÝùÇ ¨ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³é- ïá »ñ»ù ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ å³Ñå³Ý»É ïÝûñÇ- Ý»ñáõÙ, ¨ ÇÝùÝ ¿É ѳٳϳñ·áõÙ ¿ñ Ýñ³ ³ß˳- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳï³ñí³Í ³ß˳ï³ÝùÇ Ù³ëÇÝ ï³ÝùÁ: ·ñ³éáõÙÝ»ñÁ: ²Û¹ ÷³ëï³ÃÕûñÁ »Ýóϳ ¿ÇÝ ²Û¹åÇëÇ Ùáï»óÙ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýß³- ³áõ¹ÇïÇ ¨ ëïáõ·Ù³Ý í³ñãáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: ºÃ» ݳϳÉÇó »Ý, ÇëÏ ³ÛÝ, áñ ³Û¹ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ ³áõ¹ÇïÁ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ¿ñ ·ÝÇ ó³Ýϳó³Í ³í»- ß³ï ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Õ³Ý ݳ¨ åñ³ÏïÇϳÛáõÙ, ɳóáõ٠ϳ٠í»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙ, áñÇ ·áõÙ³ñÁ ·»ñ³- µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ѳÙá½Çã ¿, áñå»ë½Ç ÙÛáõëÝ»ñÁ ½³ÝóáõÙ ¿ñ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ·áõÙ³ñÇ Ï»ë ïáÏá- ¨ë ³í»ÉÇ ÙáïÇÏÇó ͳÝáÃ³Ý³Ý ³Ûë §å³Ûٳݳ·- ëÁ, ³å³ ϳå³É³éáõÝ áã ÙdzÛÝ å»ïù ¿ í»ñ³- ñ³ÛÇÝ Ùá¹»ÉÇݦ ¨ Ùï³Í»Ý, û ÇÝãå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ ¹³ñÓÝ»ñ ³Û¹ ·áõÙ³ñÁ, ³Ûɨ Ñá·³ñ ³áõ¹ÇïÇ Ë»- ³ÛÝ ÏÇñ³é»É Çñ»Ýó Ùáï ͳ·³Í Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ: ɳÙÇï ͳËë»ñÁ: ¶É˳íáñ ï»ëáõãÇ í³ñãáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõ- ÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ÑÇÝ· ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ í³ñãáõ- Ä²Ø²Ü²ÎÆ ºì ÎàÔØÜ²ÎÆ زêÜ²ÎÆòܺðÆ Üºð¶ð²ìØ²Ü Ð²ðòºðÀ ÃÛ³Ý ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñáõÙ Ù³ëݳÏó»Éáõ Çñ³íáõÝùÇó ½ñÏí»óÇÝ ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ñÛáõñ ϳå³É³éáõÝ»ñ, ã»Õ- Û³É Ñ³Ù³ñí»óÇÝ ï³ëÝÛ³Ï å³Ûٳݳ·ñ»ñ, ÇÝãÇ ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù áõÕÕí³Í ÝáñÙ³É ûñ»Ýë¹- ѻ勉Ýùáí ϳå³É³éáõÝ»ñÁ ½ñÏí»óÇÝ ÙÇÉÇáݳ- ñáõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³µ³ñ ϳñ»ÉÇ ¿ ³í»ÉÇ ·áñÍáõÝ ¨ íáñ ¹áɳñÝ»ñ Ûáõñ³óÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó: ºí ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¹³ñÓÝ»É Éñ³óáõóÇã »ñÏáõ ·áñÍáÝÝ»- ³Ûë ³Ù»ÝÇÝ Ñ³çáÕí»ó ѳëÝ»É ëáíáñ³Ï³Ý ù³Õ³- ñÁ` ųٳݳÏÇ Ù»ç åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ÏáÕÙݳÏÇ ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÝÝß³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý ÙÇçáóáí: Ãíáí ¹³ï³Ï³Ý ѳÛó»ñÇ ßÝáñÑÇí: ´³óÇ ³Û¹, ijٳݳÏÇ ³éáõÙáí ×Çßï åɳݳíáñáõÙÁ ·É˳íáñ ï»ëáõãÇÝ ëáõï íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ï³Éáõ ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿: ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ï³ëÝÛ³ÏÇó ³í»ÉÇ Ï³å³É³éáõÝ»ñÇ Ù»- Ù»Í Ù³ëÁ ãÇ Ï³ñáÕ ³ë»É §³Ûá¦` Ýñ³Ýù ³í»ÉÇ ßáõï Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óí»óÇÝ: ϳë»Ý §áã¦, §ÙÇ·áõó»¦, ϳ٠ÁݹѳÝñ³å»ë ÏÉé»Ý: Þ³ï ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ ¿, ë³Ï³ÛÝ, ³ÛÝ, áñ Çñ³- γñ¨áñ áñáßáõÙÝ»ñÇ ³ÝÑÇÙÝ Ó·Ó·áõÙÝ»ñÁ ³é³- í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇÝ Ñ³çáÕ- í»É ³ÏÝ»ñ¨ ³Ñ³½³Ý·áõÙ »Ý, áñ ³Ûëï»Õ ·áñÍ áõ- í»ó Ó³Ûݳ·ñ»É Ù³ýdzÛÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ï³Û³- Ý»Ýù ³ÝÙ³ùáõñ ·áñͳñùÝ»ñÇ Ñ»ï: ²Û¹ ÇëÏ å³ï- ó³Í Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. Ýñ³Ýù ¹Å·áÑáõÙ ¿ÇÝ, áñ ׳éáí ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ å»ïù ¿ Ñëï³Ï ϳÝáݳ- ëÏëí³Í ·áñÍÁÝóóÁ, ÷³ëïáñ»Ý, Çñ»Ýó ½ñÏáõÙ ¿ ϳñ·í»Ý Áëï ųٳݳÏÇ (ë³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝÇëÏ ³Ù»- ¹åñáó³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý å³Û- ݳËÇëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÝϳïÇ áõݻݳÝ, ٳݳ·ñ»ñÁ ëï³Ý³Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó: ÆëÏ áñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõ٠ѳ׳˳ÏÇ »Ý áñáß³ÏÇ, ³Ù»Ý³·É˳íáñÁ, ÇѳñÏ», ³ÛÝ ¿ñ, áñ åáï»ÝóÇ³É µ³Ûó, ³Û¹áõѳݹ»ñÓ, Çñ³í³ã³÷ áõß³óáõÙÝ»ñÁ): ßÇݳñ³ñ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ ½·³ÉÇ- ijÙÏ»ïÝ»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý ¹»åùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ áñ»Ý ٻͳó³í ³ÛÝ ûñÇݳå³Ñ ¨ µ³ÝÇÙ³ó ÁÝÏ»- ݳ˳ï»ë»É áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ý- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ, áñáÝù ³Û¹ áÉáñïáõÙ ù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóó, ÇÝãÁ ³ÝÑݳñ Ϲ³ñÓÝÇ ß³Ý- Ù³ýdzÛÇ ·»ñÇßËÙ³Ý å³ï׳éáí ݳËÏÇÝáõÙ ï³ÅÁ ųٳݳÏÇ Ó·Ó·Ù³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: Ññ³Å³ñíáõÙ ¿ÇÝ Ù³ëݳÏó»É ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇÝ: ø³ÝÇ áñ ûñ»ÝùÁ ãÇ å³ßïå³ÝáõÙ ³ÝÙ³ùáõñ ²×³Í Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ͳËë»ñÝ Áݹ- ·áñͳñùÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇÝ, ³Û¹åÇëÇ ·áñͳñù- ѳÝáõñ ³éٳٵ å³Ï³ë»óÇÝ, ÇëÏ ³ß˳ï³ÝùÇ Ý»ñÝ ³í»ÉÇ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ: ²Û¹ áñ³ÏÁ µ³ñÓñ³ó³í: ųٳݳÏÁ ͳËëíáõÙ ¿ Ï»ÕÍ ýÇñٳݻñ ¨ ÷áÕ»ñÁ ì»ñç³å»ë, ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ϳå³- Éí³Ý³Éáõ »Õ³Ý³ÏÝ»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ѳٳñ: êï»ÕÍ- ɳéáõÝ ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý Ùáï ϳëϳÍÝ»ñ ¿ñ ÍÝáõÙ` í³Í §Í³Íù»ñÁ¦ å»ïù ¿ ³ÝÝϳï ÉÇÝ»Ý ¨ ³ÛÝåÇ- ϳñáÕ ¿ñ ½ñÏí»É å³Ûٳݳ·ñÇó Çñ áã ϳñ·ÇÝ ëÇÝ, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¹»åù»ñáõÙ Ýñ³ÝóÇó Ñ»ßï ÉÇ- å³Ñí³ÍùÇ Ñ³Ù³ñ, ϳ٠Ýñ³Ý ϳñáÕ ¿ÇÝ ³é³- ÝÇ ³½³ïí»É ϳ٠Ññ³Å³ñí»É: àõ ù³ÝÇ áñ ÝÙ³Ý ç³ñÏ»É »ñÏáõ ï³ñµ»ñ³Ï` Áëï Ýñ³ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý, ¹»åù»ñáõÙ ÷á˳¹³ñÓ íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ϳ٠¹áõñë ·³É ë³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáÕÝ»ñÇ Ï³ÝáÝ, µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿, ³å³ ϳ߳éùÁ ¨ Ëáëï³- ÃíÇó, ϳ٠߳ñáõÝ³Ï»É ³ß˳ï»É ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ó³Í û·ÝáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ë»ñïáñ»Ý ÷áËϳå³Ïó- Ñ»ï, µ³Ûó Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ·É˳íáñ ï»ëáõãÇ í³Í ÉÇÝ»Ý: àñáß ¹»åù»ñáõÙ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ѳí³Ï- Ùßï³Ï³Ý ¨ ËÇëï í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³Ýáí: ÝáõÙ »Ý ݳ¨ ß³ÑáõÛÃÇ áñáß³ÏÇ Ù³ëÇ: ºñµ»ÙÝ ¿É ¸åñáó³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý éÇëÏÁ Ýí³½»óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ·áñͳñùÇ Ù³ë- ·É˳íáñ ï»ëáõãÝ ÇÝùÝ ¿ñ ÁÝïñáõÙ Ù³ëݳíáñ ë»Ï- ݳÏÇóÝ»ñÁ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ûÕ³ÏÝ»ñÇó ïáñÇ ³ÝÏ³Ë ·É˳íáñ ï»ëáõãÇÝ` Ù»ÏÇÝ ³ÛÝ µ³Õϳó³Í §ÙÇçÝáñ¹Ý»ñǦ ßÕó: ÜÙ³Ý µ³Ý³Ï- áñ³ÏÛ³É ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝù Ù³ëݳ·Çï³- óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ß³ï Ýáõñµ ·áñÍ »Ý, ù³ÝÇ áñ ó³Ýϳ- ÝáõÙ »Ý ¹³ï³Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ÷áñÓ³·Çïáõ- ó³Í å³ÑÇÝ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳñáÕ ¿ ˳ÕÇó ¹áõñë ·³É ¨ µ³ó³Ñ³Ûï»É áÕç ë˻ٳÝ: ²Ûë ³Ù»ÝÁ 136 äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð
Å³Ù³Ý³Ï ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ` ųٳݳÏ, áñÁ ³ñ¹Ûáõ- x гïáõÏ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ÙÇçáóáí å»ïù ¿ ÷³Ïí»Ý ݳí»ï ÝáñÙ³ïÇí µ³½³ ãÇ Ý³Ë³ï»ëáõÙ: ³ÛÝ µáÉáñ ëáÕ³Ýóù»ñÁ, áñáÝù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ³ÝÏ³Ë Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ËݹÇñÝ ¿ ï³ÉÇë ͳÍÏ»É ³ñÑ»ëï³Ï³Ýáñ»Ý ëï»ÕÍí³Í ·»ñ³- ËáãÁݹáï»É áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ¨ Ýñ³ Çñ³- ͳËëÁ áã û ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÷á˳éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³ÛÉ ·áñÍÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ §Ý»ñùÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñǦ å»ï³Ï³Ý µÛáõç»Ç ÙÇçáóÝ»ñÇó: Ó¨³íáñÙ³ÝÁ: ²ß˳ï³ÝùÁ å»ïù ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåíÇ x ¶»ñ³Í³Ëë»ñÁ å»ïù ¿ ÃáõÛɳïñí»Ý ÙÇÙdzÛÝ í»- ³ÛÝå»ë, áñå»ë½Ç ³ÝÏ³Ë Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ ãÝ»ñ·- ñ³ÑëÏáÕ Ù³ñÙÇÝ ½»ÏáõÛóÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ñ³íí»Ý Ý»ñùÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ: ÆÝãå»ë ¨ ³Ý- áñáÝóáõÙ óáõÛó Ïïñí»Ý å³ñ½Ù³Ý å³ÑÇÝ ·ÝÇ Ù»- Ï³Ë ³áõ¹ÇïáñÝ»ñÁ, ³ÝÏ³Ë Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ å»ïù ͳóÙ³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ: âå»ïù ¿ ÁݹáõÝí»Ý §Ñ»ïÇÝ ¿ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ѳïáõÏ ·Çï»ÉÇùÝ»ñ áõÝ»Ý ¨ Ãíáí¦ Ý»ñϳ۳óí³Í í»ñ³ÑëÏÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ûÅïí³Í ÉÇÝ»Ý ³½ÝíáõÃÛ³Ùµ ¨ µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ùµ: ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²Ûë ÁÝóó³Ï³ñ·Á å³ñï³- ²Ûëï»Õ ѳñÏ ¿ ÑÇß³ï³Ï»É áñáß³ÏÇ ³ÝÑñ³- íáñ»óÝáõÙ ¿ ϳå³É³éáõÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ Ñ³Õáñ¹»É Å»ßï ù³ÛÉ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ²Ûëå»ë. ͳ·³Í ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ:
x ²ÝÏ³Ë Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ, ѳïϳå»ë ³ÝÏ³Ë ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÁ, áñáÝó ѳٳñ ϳñ¨áñ ¿ Çñ»Ýó Èð²òàôòÆâ ¶àðÌàÔàôÂÚàôÜܺð í³ñϳÝÇßÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ßñç³- ÝáõÙ, ϳñáÕ »Ý û·Ý»É ÙñóáõóÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÇ ä»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³ÝÁ: Çñ³½»ÏÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ í»ñ³µ»ñ»Ý µáÉáñ x ²ÝÏ³Ë Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ûųݹ³Ï»É ÏáÕÙ»ñÇÝ` ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïáõ ·Ý³Ñ³ïÙ³ÝÁ (µ»ñ»Éáí Éñ³óáõóÇã ³ÝÏ³Ë Ï³ñÍÇù, å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ, å³Ûٳݳ·Çñ ëï³Ý³Éáõ Ù»ç áñáÝù Ïѳëï³ï»Ý ϳ٠·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ϳ٠߳ѳ·ñ·Çé Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ áõ ϳå³É³éáõ- Ïѳϳë»Ý ¹ñ³Ýó): Ý»ñÇÝ ¨ µáõÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÝ ÁݹѳÝñ³å»ë: x ä³Ûٳݳ·ñ»ñ ßÝáñÑáÕ Ñ³ÓݳÅáÕáíÇ Ï³½ÙáõÙ Üñ³Ýó áõß³¹ñáõÃÛ³ÝÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí»Ý å»ïù ¿ Áݹ·ñÏí»Ý µ³ñÇ Ñ³Ùµ³í áõÝ»óáÕ Ñ³ÛïÝÇ Ñ»ï¨Û³É ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ. Ù³ñ¹ÇÏ, áã ³Ýå³ÛÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ: سëݳÏ- óáõÃÛáõÝÁ ѳÝÓݳÅáÕáíÇÝ å»ïù ¿ ¹ÇïíÇ áñå»ë x Æñ³íáõÝùÇ ÏáÝÏñ»ï ëáõµÛ»ÏïÁ, å»ïáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙ, ¨ ¹³ Ýñ³ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ áõÝÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ í»- å»ïù ¿ ÁÝϳÉíÇ áñå»ë å³ïÇí: гÝÓݳÅáÕáíÇ ñ³µ»ñÛ³É Ñëï³Ïáñ»Ý Ó¨³Ï»ñåí³Í ϳÝáÝÝ»ñ, ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ù³ëݳíáñ áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ å»ïù ¿ áñáÝó ϳï³ñÙ³ÝÁ ݳ Ùï³¹Çñ ¿ Ñ»ï¨»É ³Ù»Ý³ÛÝ Çñ³½»ÏíÇ Ñ³ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ: áõß³¹ñáõÃÛ³Ùµ: x ä³Ûٳݳ·ñ»ñ ßÝáñÑáÕ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ ãå»ïù ¿ x γÝáÝÝ»ñÇ Ë³ËïáÕÝ»ñÁ Ïå³ïÅí»Ý ûñ»Ýùáí: í³Õûñáù Çٳݳ ÏáÝÏñ»ï ݳ˳·Í»ñÇ Ù³ëÇÝ, x ÎáéáõåódzÛÇ Ù³ëݳÏó³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ÏÑ»- áñáÝó í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³ñáÕ »Ý å³Ñ³Ýçí»É Ýñ³ ³Ý- é³óí»Ý ³ß˳ï³ÝùÇó: ¹³ÙÝ»ñÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: òáõó³ÏÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ x ê³Ï³ñÏáõÙÝ»ñÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ ˳ËïáÕ Ù³ëݳÏÇó- ÉÇÝ»Ý ³í»ÉÇ ß³ï Ù³ñ¹ÇÏ, ù³Ý ϳñáÕ ¿ å³Ñ³Ýçí»É: Ý»ñÁ Ïïáõ·³Ýí»Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳñáÕ »Ý ѳÛïÝí»É àñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ÝÓݳÅáÕá- µ³ÝïáõÙ ¨ Ï·ñ³Ýóí»Ý ë¨ óáõó³ÏáõÙ` ÏáñóÝ»Éáí` Ñ»- íÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ãåÇïÇ ýǽÇÏ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõ- ï³·³ ·ÝáõÙ³ÛÇÝ ÙñóáõÛÃÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ Çñ³- ÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ³ÝÓݳٵ ϳåí»Éáõ ë³Ï³ñÏáõÙÝ»- íáõÝùÁ: ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï, ÇÝãÇ Ñ³Ù³ñ ϳñáÕ ¿ å³- ѳÝçí»É áñáß³ÏÇáñ»Ý í»ñ³ÑëÏ»ÉÇ ÙÇç³í³ÛñÇ ²Ýßáõßï, ϳñ¨áñ ¿, áñ ë¨ óáõó³ÏáõÙ Áݹ·ñÏ- ëï»ÕÍáõÙ, ûñÇݳÏ` ï»Õ³íáñáõÙÁ ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ: ºÃ» í³Í ³ÝÓÇÝù ϳ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Çñ³- ѳÝÓݳÅáÕáíÁ ãÇ Ï³ñáÕ³ÝáõÙ áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»É íáõÝù áõÝ»Ý³Ý µáÕáù³ñÏáõÙáí ¹ÇÙ»É ³ÝÏ³Ë ¨ ë³ÑÙ³Ýí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ, ³å³ å»ïù ¿ ·áõÙ³ñíÇ Çñ³í³ëáõ ïñǵáõÝ³É Ï³Ù áñ¨¿ ³ÛÉ ³ïÛ³Ý: ²Ûë Ýáñ ÝÇëï` Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ³ÛÉ Ï³½Ùáí: ÙÇçáóÁ Ýñ³Ýó Ïå³ßïå³ÝÇ ÏáéáõÙå³óí³Í ãÇ- x ²ß˳ï³ÝùÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ Ï³Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- ÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇó, áñáÝù Ï÷áñÓ»Ý Ý»ñÁ ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ïáÕ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíáõÙ, Çñ»Ýó Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»É ë¨ óáõó³ÏÇ Ù»ç ·ñ³Ýó- Ó³ÛÝÇ Çñ³íáõÝù ãå»ïù ¿ áõݻݳÝ, ë³Ï³ÛÝ å»ïù ¿ ÉÇ- í»Éáõ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ÙÇçáóáí: ²Ûë ϳñ·Á, Ý»Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý ï³Ï` Ñݳñ³íáñ ëáíáñ³µ³ñ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñ- ѳñó»ñÇÝ å³ï³ë˳ݻÉáõ ѳٳñ: ÜáõÛÝÁ í»ñ³µ»- ï»Õ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ ûÅïí³Í »Ý í³ñã³Ï³Ý ·áñ- ñáõÙ ¿ ݳ¨ ï»Ý¹»ñ³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñ ݳ˳å³ï- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³í³ã³÷áõÃÛ³ÝÁ ѻ層Éáõ µá- ñ³ëïáÕ ó³Ýϳó³Í ÙÇç³½·³ÛÇÝ ËáñÑñ¹³ïáõÇÝ: Éáñ ³ÝÑñ³Å»ßï Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí: x î»Ý¹»ñ³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ·Çï³Ïó»É, ë³Ï³ÛÝ, áñ Ãí³ñÏ- ѳٳñ å³ï³ë˳ݳïáõ ËáñÑñ¹³ïáõÝ ãå»ïù ¿ Õ»- í³Í ÙÇçáóÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ ³é³ÝÓÇÝ-³é³Ý- ϳí³ñÇ Ý³Ë³·ÍÇ Çñ³·áñÍáõÙÁ: ÓÇÝ Ç ½áñáõ ã»Ý í»ñ³óÝ»Éáõ ÏáéáõåóÇ³Ý å»ï³- äºî²Î²Ü ¶ÜàôØÜºð 137
Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ¨ ÇѳñÏ», áã ³ÝÙÇç³- ÍáõÙ µ³ÝÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ ½áõ·áñ¹íáõÙ ¿ áõëáõóٳٵ å»ë: ¼·³ÉÇ ³ñ¹ÛáõÝù ϳñáÕ »Ý ï³É ÙdzÛÝ Ñ³Ù³- ¨ å³ßïáÝÇ ³é³ç˳ճóٳٵ, »Ã» µáÉáñÁ ·Çï»Ý ÉÇñ ¨ ѳٳϳñ·í³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ºí »Ã» ¨ ѳÙá½í³Í »Ý, áñ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ Éñçáñ»Ý ÁݹáõÝí³Í áõ Ññ³å³ñ³Ïí³Í »Ý ÏáéáõåódzÛÇ Ùï³¹Çñ ¿ Çñ³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳÛáõÙ áñ¹»·ñ»É ³½- ¹»Ù ·áñÍáõÝ ûñ»ÝùÝ»ñ, »Ã» Ý»ñ¹ñí³Í »Ý Ñáõë³ÉÇ ÝÇí áõ ³ñ¹³ñ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, ³å³ ¹ñ³Ï³Ý ¨ ëïáõ·í³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ, »Ã» ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñ- ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ÏÉÇÝ»Ý:
ÐÔàôØÜºð
1 ØÇ ß³ñù ÙÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- å»ë ݳ¨ ºíñáå³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ÁݹáõÝ- ÃÛáõÝÝ»ñ ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ ³ß˳ï»É »Ý ·ÝáõÙÝ»- í³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ó»éݳñÏÁ: ²Ûë µáÉáñ ñÇ Ñ³ñóÇ íñ³: ØÇ³íáñí³Í ³½·»ñÇ Ï³½Ù³- ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ ³é³ç³ñÏíáõÙ »Ý Ïá- Ï»ñåáõÃÛ³Ý ØÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñÇ Çñ³íáõÝùÇ éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÙÇçáóÝ»ñ: ê³Ï³ÛÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ Ùß³Ï»É ¿ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ, ³ß˳- ¹ñ³ÝóÇó áã Ù»ÏÁ ãÇ å³Ñ³Ýçáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõ- ï³ÝùÝ»ñÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ïÇ- ÃÛ³Ý áõ ѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛ³Ý µ³í³Ï³Ý³ã³÷ å³ÛÇÝ ûñ»Ýù. http://www.undp.org.fj/gold/docs/ ɳÛÝ Ï³éáõóí³Íù: ²ÛÝÇÝã Çñ³Ï³ÝáõÙ ³ÝÑñ³- UNICITRA.PDF, ï»ë ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ºíñ³- Å»ßï ¿ Édzϳï³ñ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ ¨ ϳÝáÝ- ÙÇáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÝ áõ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ Ý»ñÇ ³ÝËïÇñ ѻ層Éáõ Ñáõë³ÉÇ »ñ³ßËÇùÝ»ñ, www.bisinfonet.ac/uk/InfoKits/contract-negotia- áñáÝù ¿É ³å³ÑáíáõÙ »Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï í»- tion/InfoKits/infokits-related-files/ec-procurement- ñ³ÑëÏáõÙÁ ¨ Ý»ñùÇÝ áõ ³ñï³ùÇÝ Ñ³ë³ñ³Ï³- issues ϳÛùáõÙ. ݳ¨ ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇ- Ï³Ý ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÇ áõ ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ÇÝï»Ý- ÙáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»ë` http://www.ogc.gov.uk/ ëÇí Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ: index.asp?id=1000084 ϳÛùáõÙ, ݳ¨ سñ¹³- 4 Foreign Corrupt Practicies Act’ http:// ëÇñ³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ÁÝ- www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa/html. óóùáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ í»ñ³óÙ³Ý Ù³ëÇÝ 5 OECD Convention on Combating Bribery of îмÎ-Ç Ñ³Óݳñ³ñ³Ï³ÝÁ http://www.ogc.gov/ Foregn Public Officials in International Business uk/index.asp?id=417 ϳÛùáõÙ: §¶ÝáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹- Transactions: http://www.imf.org/external/np/gov/ Ûáõݳí»ï Ùá¹»ÉÁ¦ ï»ë http://www.oecd.org. 2001/eng/091801/htm. d o c u m e n t / 3 0 / 0 , 2 3 4 0 , e n _ 2 6 4 9 _ 2 0 11 8 5 _ 2394526_119672_1_1_1,00.html: гٳß˳ñ- 6 Transparency International, The Corruption ѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ Ý³Ë³·Í»ñáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³Ý- Figters’ Toolkit: http://www.transparensy.org/ Ë»Éáõ Ù³ëÇÝ Ñ³í»ÉÛ³É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ï»ë toolkits/2001/ccinp_ip-columbia.html. http://www1.worldbank.org/publicsector/ 7 Online procedures Enhancement for Civil Applica- anticorrupt/preventing.htm ϳÛùáõÙ; the World tions: http://open.metro.seoul.kr. Bank’s Panel of Procuremnt Experts; Fiduciary 8 ÆÝï»ñÝ»ïáõÙ ï»Õ³¹ñíáõÙ »Ý Ñ»é³óí³Í ÁÝ- Risk Management, Capacity Building and Anti- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝáõÝÝ»ñÁ: кé³óí³Í ÏáÕÙ»- Corruption ѳëó»áí http://www.worldbank.org/ ñÇ óáõó³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ í³ñ- html/extdr/business/dfid.htm; ï»ë ݳ¨ the OECD ϳÍÝ ¿ ³ÛÝ ÏáÕÙ»ñÇ óáõó³ÏÇ, áñáÝó ÃáõÛÉ ãÇ Anti-Corruption Instruments and he OECD Guide- ïñíáõÙ Ù³ëݳÏó»Éáõ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ¹³ßݳÛÇÝ lines for Multinational Enterprises ѳëó»áí http:/ Íñ³·ñ»ñÇÝ ¨ ³ÛÉ Íñ³·ñ»ñÇ: ²Û¹ óáõó³ÏÇ Ù»ç www.greco.coe.int./Default-orgE.html ϳÛùáõÙ: ·ñ³Ýóí³Í »Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Çñ³- 2 Southern African Documentation and Cooperation íáõÝù ãáõÝ»Ý ëï³Ý³Éáõ å»ï³Ï³Ý å³ÛÙ³- Centre, “Heavy Fine Lesotho Corruption Trial”, Oc- ݳ·ñ»ñ ϳ٠áñáß³ÏÇ ï»ë³Ï »Ýóϳå³ÉÝ»- tober 30, 2002; http://www.sadocc.at./news2002/ ñÇ å³Ûٳݳ·ñ»ñ å»ï³Ï³Ý ¨ áã ÙÇ ëïáñ³- 2002-323.shtml. µ³Å³ÝÙ³Ý Ñ»ï (»Ã» Ýßí³Í ã»Ý ѳϳé³ÏÁ), 3 àñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É ³Ûë ·ÉËáõÙ ÇÝãå»ë ݳ¨ ã»Ý ϳñáÕ ëï³Ý³É å»ï³Ï³Ý ýÇ- Ý»ñϳ۳óí³Í ß³ï ѳñó»ñ ¹Çï³ñÏíáõÙ »Ý ݳÝë³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ï»ë³ÏÇ û·ÝáõÃÛáõÝ ¨ ³ñïá- ݳ¨ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï³ñµ»ñ ÷³ï³ÃÕû- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ: î»ë` Excluded Parties List System: ñáõÙ: ¸ñ³Ýó ÃíáõÙ »Ý. ØÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñÇ http://epls.arnet.gov. ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý §¶ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ·»ñ³- 9 àñáßáõÙÁ гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ·áõÛÝ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ÇñÁ¦, زÎ-Ç ØÇç³½·³ÛÇÝ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ ¿ Ý»ñϳ۳óí»É 2003 Ã. ÝáÛ»Ù- ³é¨ïñÇ Çñ³íáõÝùÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ` ïÇå³ÛÇÝ µ»ñÇÝ: ûñ»ÝùÁ. ³åñ³ÝùÝ»ñÇ, ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ¨ ͳ- 10 Publice Service Commission Report on Blacklist- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ð³Ù³ß˳ñѳ- ing (Aðril 2002): http://www.polity.org.za/pdf/ ÛÇÝ µ³ÝÏÇ Ó»éݳñÏÁ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇ ÁÝï- blacklisting.pdf ñáõÃÛ³Ý ¨ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ áõ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É, ÇÝã- ¶ÈàôÊ 10 | ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð 139
Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ §å»ïáõÃÛáõݦ µ³éÝ ÁÝϳÉ- ÛáõÙÁ, ÇÝãÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÑáÕÇ ·ÇÝÁ ϳñáÕ ¿ Ýí³½³- íáõÙ ¿ áñå»ë §Ï³ÝáÝÝ»ñ¦, §ÝáñÙ»ñ¦, §µÛáõñáÏ- ·áõÛÝÇó ³×»É ÙÇÝ㨠³é³í»É³·áõÛÝÇ Ï³Ù Áݹѳ- ñ³ïdz¦ µ³é»ñÇ ÑáÙ³ÝÇß: ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ó³Ý- ϳé³ÏÁ: ϳó³Í ï»ë³Ïáí ½µ³Õí»Éáõ ѳٳñ` ëÏë³Í Ù»ù»- x ä»ï³Ï³Ý ÑáÕ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³ñïáݳ·ñÇ ïñ³- ݳ í³ñ»Éáõó ¨ í»ñç³óñ³Í ³é¨ïñáí, å³Ñ³Ýç- Ù³¹ñáõÙÁ, ³ë»Ýù, ³Ýï³é³Ñ³ïÙ³Ý Ï³Ù û·ï³Ï³ñ íáõÙ »Ý ³ñïáݳ·ñ»ñ, íϳ۳ϳÝÝ»ñ áõ ѳٳӳÛ- ѳݳÍáÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõݳѳÝÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí, ÇÝãÁ Ý»óáõÙÝ»ñ, ѳ׳Ë` ݳ¨ ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ Ù³ñÙÇÝ- ϳñáÕ ¿ ã³÷³½³Ýó ß³Ñ»Ï³Ý ÉÇÝ»É: Ý»ñÇ ÃáõÛɳïíáõÃÛáõÝÁ: x ²ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý Ëáßáñ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³ëï³ï- ÆÝãå»ë ÙÇ ³éÇÃáí Ýϳï»É ¿ ²ñÅáõÛÃÇ ÙÇç³½- Ù³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù Ý»ñ¹ÝáÕÇÝ Ñ³×³Ë ·³ÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ³ß˳ï³- ûÅïáõÙ »Ý ٻݳßÝáñѳÛÇÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ÏÇóÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, §³Ûë ϳÝáÝÝ»ñÇ ¨ ѳٳӳÛÝ»- x ä»ï³Ï³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ëáßáñ ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ í³- óáõÙÝ»ñÇ ·áÛáõÃÛáõÝÁ ÙÇ ï»ë³Ï ٻݳßÝáñѳÛÇÝ ×³éùÁ: Çñ³íáõÝùáí ¿ ûÅïáõÙ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ, áñáÝù å³ñ- x سëݳíáñ»óÙ³Ý ¨ ¹ñ³ ³ÝóϳóÙ³Ý Ó¨»ñÇ Ù³- ï³íáñ »Ý ï³É ³Û¹åÇëÇ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÁ: í»ñ³ÑëÏ»É ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ: Üñ³Ýù ϳñáÕ »Ý x àñáßáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù ٻݳßÝáñÑ »Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙ ³ñ- Ññ³Å³ñí»É ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ï³Éáõó ϳ٠³ÙÇëÝ»- ï³Ñ³ÝÙ³Ý Ï³Ù Ý»ñÙáõÍÙ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ·áñÍá- ñáí ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ï³ñÇÝ»ñáí å³ñ½³å»ë áñáßáõÙ ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É, ϳ٠¿É Ý»ñùÇÝ ßáõϳÛáõÙ2: ãϳ۳óÝ»É: лÝó ³Û¹ »Õ³Ý³Ïáí Ýñ³Ýù û·ï³·áñ- ÍáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ߳éùÝ»ñ ò³Íñ í³ñÓ³ïñíáÕ ÏáéáõÙå³óí³Í ãÇÝáí- ßáñûÉáõ ѳٳñ Ýñ³ÝóÇó, áõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ³Û¹- ÝÇÏÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇ å³ßïáõÙ »Ý µÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý åÇëÇ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠ѳٳӳÛÝ»óáõÙÝ»- ϳñ·»ñÁ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù ëïÇåáõÙ »Ý ÃáõÛÉïíáõ- ñÁ¦1: ÃÛáõÝ Ï³Ù å»ï³Ï³Ý ÇÝã-ÇÝã ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ´³óÇ ³Û¹, ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ å»ïáõÃÛáõÝÝ ëï³Ý³É ³ÏÝϳÉáÕ ¨ ó³í³ï³Ýç ëå³ëáõÙÇó ³åñ³ÝùÝ»ñ áõ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ïñ³Ù³¹ñáõÙ Ñá·Ý³Í µÇ½Ý»ëÙ»ÝÝ»ñÇÝ Çñ»Ýó ϳ߳éù ³é³ç³ñ- ßáõϳ۳ϳÝÇó ³í»ÉÇ ó³Íñ ·Ý»ñáí: ²Û¹åÇëÇ ³å- Ï»É: ²ÛëåÇëáí, ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ Ñû·áõï Çñ»Ýó »Ý û·- ñ³ÝùÝ»ñÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùÇÝ »Ý ¹³ë- ï³·áñÍáõ٠ѳٻñÏñ³óÇÝ»ñÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ: íáõÙ çñ³Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÁ, å»ï³Ï³Ý µÝ³Ï³- гßíÇ ³éÝ»Éáí ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ ÙÇ ß³ñù ñ³ÝÝ»ñÁ, ÏñÃáõÃÛáõÝÁ, ³éáÕç³å³ÑáõÃÛáõÝÁ, å»- »ñÏñÝ»ñáõÙ Ù³Ýñ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ Ï³ñáÕ »Ý ³ÙÇë- ï³Ï³Ý ÑáÕ³ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, Ï»Ý- Ý»ñáí ³ß˳ï³í³ñÓ ãí׳ñ»É, ³ÛÝù³Ý ¿É ×Çßï ãÇ ë³Ãá߳ϳÛÇÝ ³å³ÑáíÙ³Ý áñáß ï»ë³ÏÝ»ñÁ ÉÇÝÇ Ýñ³Ýó §ÏáéáõÙå³óí³Í¦ áñ³Ï»É: ò³Ýϳó³Í (ûñÇݳÏ` ·áñͳ½ñÏáõÃÛ³Ý Ýå³ëïÝ»ñÁ) ¨ ³ÛÉÝ: í³ñã³Ï³½ÙÇ ³é³çݳѻñà ËݹÇñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ è»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛáõÝÝ ³ÝËáõë³- Çñ ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ ³ß˳ï³í³ñÓ ÷»ÉÇáñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ ¿ µ³½Ù³åÇëÇ µ³ßËÇã ѳ- í׳ñ»ÉÁ: ٳϳñ·»ñÇ ¨ Ñ»ñûñÇ ³é³ç³óÙ³ÝÁ, ³ÛÝå»ë áñ, ÆÝ¹áÝ»½Ç³ÛáõÙ ³ÛÝ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ëï»ÕÍíáõÙ ¿ ѳí»Éáõñ¹³ÛÇÝ å³Ñ³Ýç³ñÏ ¨ ³ÝÑ- áñï»Õ Ï³Ý §Ó³Ë¦ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõ- ñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ¿ ͳ·áõÙ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»É ÃÛáõÝ, ÏáãíáõÙ »Ý §Ã³ó¦, ÇëÏ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»- ë³Ñٳݳ÷³Ï é»ëáõñëÝ»ñÇ µ³ßËÙ³Ý í»ñ³µ»ñ- ñÁ, áõñ ³Û¹åÇëÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ë³Ñٳݳ- Û³É: ºí ½³ñٳݳÉÇ ã¿, áñ ³Û¹åÇëÇ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ÷³Ï »Ý` §ãáñ¦: §Â³ó¦ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñ »Ý ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñÇù áõÝ»óáÕ Ù³ñ¹ÇÏ Ñ³Ù³ñíáõÙ ³ß˳ï³ÝùÁ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝáõÙ, å³ïñ³ëï »Ý Ï³ß³éùÝ»ñ ï³É ¹ñ³Ýù ³ñï³- ѳñϳÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ïݳ- Ñ»ñà ëï³Ý³Éáõ ϳ٠å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ïñ³- ˳ñ³ñÇ ó³Ýϳó³Í å³ßïáÝ: §ä»ï³Ï³Ý µÛáõ- Ù³¹ñíáÕ Ýå³ëïÝ»ñÇÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇ ÉÇÝ»Éáõ ѳٳñ: ñáÏñ³ï³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ѳñϳ- Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ ³Ûë ³Ù»ÝÇ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý³¨ ѳí³ùÇ å³ßïáÝÁ ѳñëï³Ý³Éáõ ѳëï³ï ׳- §Áëï å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ Ñ³Û»óáÕáõÃ۳ݦ áñá- ݳå³ñÑ ¿ñ¦,- ѳí³ëïáõÙ ¿ Ù»ÏÝ ³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ý- ßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ åñ³ÏïÇϳÝ, áñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»- óÇó, áñáÝó ѳñóáõ÷áñÓ ¿ÇÝ ³Ýáõ٠λÛï ȳí³ñ¹Ç ñáõÙ ¿³Ï³Ý ¹»ñ ϳñáÕ ¿ Ë³Õ³É ÏáéáõåódzÝ, ³Û¹ §êáõѳñïá. ÆÝ¹áÝ»½Ç³ÛÇ í»ñçÇÝ ëáõÉóÝÁ¦ ·ñùÇ ÃíáõÙ` Çß˳ÝáõÃÛ³Ý í»ñÇÝ Ë³í»ñáõ٠ϳ٠ÝáõÛ- íñ³ ³ß˳ï»Éáõ ųٳݳÏ3: §âáñ¦ å³ßïáÝÇ ÝÇëÏ ù³Õ³ù³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáí: ²Û¹åÇëÇÝ Ï³- Ý߳ݳÏáõÙÁ »ñ¨Ç ³Ù»Ý³ë³ñë³÷»ÉÇ ×³Ï³ï³- ñáÕ »Ý ÉÇÝ»É. ·ÇñÝ ¿ ó³Ýϳó³Í ãÇÝáíÝÇÏÇ Ñ³Ù³ñ¦, - íϳÛáõÙ ¿ Ù»Ï áõñÇßÁ: x гñϳÛÇÝ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ, ÇÝãÁ Àëï áñáß ïíÛ³ÉÝ»ñÇ` üÇÉÇåÇÝÝ»ñÇ ²ñï³- ϳñáÕ ¿ ¹ñ³Ýù ëï³ó³Í ³ÝÓÇÝ µ³½Ù³ÙÇÉÇáݳ- ·³ÕÃÇ í³ñãáõÃÛáõÝÝ áõÕÕ³ÏÇ Ã³Õí³Í ¿ ϳ߳é³- Ýáó ß³ÑáõÛÃÝ»ñ µ»ñ»É: Ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ×³ÑÇ×áõÙ, ¨ §µáÉáñÁ` x ÐáÕ»ñÇ ·áïdzíáñáõÙÁ ϳ٠·áïdzíáñÙ³Ý í»ñ³Ý³- ëÏë³Í ÏáÙÇë³ñÝ»ñÇó ¨ í»ñç³óñ³Í ³Ù»Ý³ó³Íñ 140 ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð
·áñͳíáñáí áõ ѳí³ù³ñ³ñáí, ËáëáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ÙÇÝ㨠1250 ÷áÕÇó, ÷áÕÇó, ÷áÕÇó` Ï»Õïáï ÷áÕÇó¦4: ¹áɳñ »Ý ÙáõÍáõÙ Ñ»é³ËáëÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý, 390 ²Ñ³ ÇÝãå»ë ¿ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ ³Û¹ Çñ³íÇ׳ÏÁ ¹áɳñ` Ý»ñÙáõÍáõÙ³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñïáݳ- Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ²ñï³·³ÕÃÇ í³ñãáõ- ·Çñ ëï³Ý³Éáõ, 295 ¹áɳñ` ³ñï³ë³ÑÙ³Ý Ù»ÏÝ»- ÃÛ³Ý Ý³ËÏÇÝ ËáñÑñ¹³Ï³Ý ·Ý¹³å»ï ê³Éí³¹áñ Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáõ, 125 ¹áɳñ` ѳñ- èá¹áÉýáÝ. ϳÛÇÝ ï»ëáõãÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³Ûó»ÉáõÃÛ³Ý ¨ 60- ³Ï³Ý ¹áɳñ` ë³Ý¿¹Çåϳ۳ÝÇ Ï³Ù Ñ³Ï³Ññ¹»Ñ³- §²ñï³·³ÕÃÇ í³ñãáõÃÛáõÝÁ í»ñ¨Çó ÙÇÝ㨠ݻñù¨ ÛÇÝ ï»ëáõãÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³Ûó»ÉáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ý»ñó÷³Ýóí³Í ¿ ÏáéáõåódzÛáí` ѳٳϻÉáí ÑÇ»ñ³ñ- ÆÝãå»ë óáõÛó ïí»ó ѳñ¨³Ý »ñÏñÇ 50 Ó»éݳñÏáõ- ËÇÏ ë³Ý¹áõÕùÇ µáÉáñ ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÁ: γ߳éù í»ñóÝ»Éáõ ÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³Ýóϳóí³Í ѳñóáõÙÁ, ѳٳå³- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÷³ëïáñ»Ý, ³Ýë³ÑÙ³Ý »Ý` ßÝáñ- ï³ëË³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ïñíáÕ Ï³- ÑÇí ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ í³ñãáõÃÛ³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ É³ÛÝ Édz- ß³éùÝ»ñÁ ³Ûëï»Õ ¨ë Ùáï³íáñ³å»ë ÝáõÛÝ ã³÷- ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ïñí»É ÇÝãå»ë üÇÉÇåÇÝÝ»ñáõÙ ³åñáÕ ë»ñÇ ¿ÇÝ7: ûï³ñ»ñÏñ³óÇÝ»ñÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³ë³ÑÙ³Ý Ù»ÏÝ»É ó³Ý- ²ñïáݳ·Çñ ï³Éáõó Ñ»ïá Ýñ³ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ï³óáÕ ýÇÉÇåÇÝóÇÝ»ñÇ ÏÛ³ÝùÁ ïÝûñÇÝ»Éáõ ³éáõÙáí: ²ß- ó³Ýϳó³Í ˳ËïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ·³ÝÓíáÕ ïáõ- ˳ï³ÏÇóÝ»ñÇó ß³ï»ñÝ ³Ýµ³í³ñ³ñ áñ³Ï³íáñáõÙ áõ- ·³ÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٻٳï»ÉÇ ÉÇÝ»Ý ³Û¹ ˳Ë- Ý»Ý ¨ ³ß˳ï³Ýù »Ý ëï³ó»É ÙÇÙdzÛÝ ³½·³Ïó³Ï³Ý ϳ٠ïáõÙÝ»ñÇ Í³ÝñáõÃÛ³ÝÁ: ²é³ÝÓÇÝ Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳå»ñÇ ßÝáñÑÇí¦5: ϳñÍÇùáí, ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٻٳï»Ý ïáõ·³ÝùÇ ·áõÙ³ñÁ ³ÛÝ ß³ÑáõÛÃÇ Ñ»ï, áñÁ ϳñáÕ ÆÝãå»ë å³ñ½í»ó, ѳñ¨³Ý سɳ۽dzÛáõÙ »Ý ëï³Ý³É` ·Çï³Ïó³µ³ñ ·Ý³Éáí ˳ËïÙ³Ý: 100 ѳ½³ñÇó áã å³Ï³ë Ù³ñ¹ÇÏ í³ñáñ¹³Ï³Ý àñå»ë½Ç ³ñïáݳ·ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ϳñáճݳ Çñ³íáõÝù »Ý ëï³ó»É ³é³Ýó ³ÝÑñ³Å»ßï ùÝÝáõ- å³ïß³× Ï³ï³ñ»É Çñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ, »ñµ»ù ÃÛáõÝÝ»ñ ѳÝÓÝ»Éáõ: ãå»ïù ¿ ³é³ç³Ý³ ÙÇ Çñ³íÇ׳Ï, áñÇ Å³Ù³Ý³Ï ²ß˳ñÑÇ ÙÛáõë ͳÛñáõÙ` ¹»åÇ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ³ñïáݳ·Çñ ëï³ó³Í ³ÝÓÇ Ñ³Ù³ñ ³í»ÉÇ ß³Ñ³- ïÝï»ëáõÃÛáõÝ ³ÝóÝáÕ »ñÏñÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ, ϳݳ- í»ï ÏÉÇÝÇ Ë³Ëï»É Ýñ³ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, ù³Ý ¹³óÇ Éñ³·ñáÕÁ Ýϳñ³·ñ»É ¿ Ñ»ï¨Û³É ïËáõñ Ñ»ï¨»É ¹ñ³Ýó: å³ïÏ»ñÁ. ÎáéáõåóÇ³Ý ¹ñë¨áñíáõÙ ¿ ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ Ó¨»ñáí: ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ³ñï³Ñ³Ûïí»É áñå»ë ó³Íñ §Ð³Ù³Ó³ÛÝ í»ñçÇÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»- í³ñÓ³ïñíáÕ Ù³Ýñ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Í³Ëí³Íáõ- ñÇ, ϳ߳éùÝ»ñÇ, §ï³ÝÇù ѳݹÇë³Ý³Éáõ¦ ¨ ³ÝûñÇݳ- ÃÛáõÝ, áñáÝù Ó·Ó·áõÙ »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÷³ëï³ÃÕ- Ï³Ý ³ÛÉ §ÙáõÍáõÙÝ»ñǦ íñ³ Ù³ëݳíñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝ- ûñÇ Ó¨³Ï»ñåáõÙÁ ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, ÙÇÝ㨠ݻñÁ ³Ûëï»Õ ͳËëáõÙ »Ý ï³ñ»Ï³Ý Ùáï 37 ѳ½³ñ ¹áɳñ: Ëݹñ³ïáõÝ»ñÁ áñáß³ÏÇ ·áõÙ³ñ ÏѳïϳóÝ»Ý ÀÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñ ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ Çñ»Ýó ³ß- å»ï³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ ³ÝÇíÝ»ñÁ §ÛáõÕ»Éáõ¦ ѳٳñ: ˳ï³ÝùÇ Å³Ù³Ý³ÏÇ Ùáï 40 ïáÏáëÁ í³ïÝáõÙ »Ý ãÇÝáí- ¸³ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ý³¨ ³Ù»Ý³µ³ñÓñ ٳϳñ¹³- ÝÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ѳݹÇå»Éáõ ѳٳñ, áñå»ë½Ç µ³Ý³Ïó»Ý Ïáí, »ñµ å³ï³ë˳ݳïáõ ջϳí³ñÝ»ñÝ Ç ³ñïáݳ·Çñ ëï³Ý³Éáõ ϳ٠ѳñϳѳñÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ýå³ëï ϳ߳éù³ïáõÇ ÷á÷áËáõÙ »Ý, ϳٳ۳- í»ñ³µ»ñÛ³É: гٻٳïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ë»Ýù, áñ ÈÇïí³- ϳÝáñ»Ý »Ý ÏÇñ³éáõ٠ϳ٠áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ³Ýï»- ÛáõÙ ¹ñ³ íñ³ ¿ ͳËëíáõ٠ųٳݳÏÇ 15 ïáÏáëÁ, ä³- ëáõÙ »Ý áñ¨¿ ϳÝáÝ: ÏÇëï³ÝáõÙ` 12 ïáÏáëÁ, ê³Éí³¹áñáõÙ` 8 ïáÏáëÁ¦: ÜÙ³Ý µ³Ý»ñ å³ï³ÑáõÙ »Ý áã ÙdzÛÝ ½³ñ·³- óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ: гÝñáõÃÛ³ÝÁ ѳÛïÝÇ »Ý ¹³éÝáõÙ ²Û¹ »ñÏñáõÙ ³ñïáݳ·ñÙ³Ý »Ý »Ýóϳ ÏáéáõåódzÛÇ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³åß»óáõóÇã ¹»åù»ñ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ùáï 100 ï»ë³ÏÝ»ñ, ݳ¨ ²ØÜ-áõÙ: ²Ûëå»ë, ÆÉÇÝáÛëáõÙ µ»éݳï³ñ Ù»- ÇÝãÁ, гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ Ï³ñÍÇùáí, Çñ»ÝÇó ù»Ý³ í³ñ»Éáõ Çñ³íáõÝù ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ å»ïù Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ï»- ¿ »ñϳñ ¨ µ³ñ¹ ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳÝÓÝ»Ý ³Ýíï³Ý- ë³ÏÝ»ñÇ §·áñÍݳϳÝáñ»Ý ÉñÇí óáõó³ÏÁ¦: Æñ³- ·áõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ï³ÝáõÙ ¹³ ¹»åù»ñÇ Ùáï Ù»Ï »ññáñ¹áõÙ ¿ ³ñ¹³- ÇÙ³óáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: Ü»ñ·³ÕóÍÝ»ñÁ, áñáÝù ñ³óí³Í` ³éáÕçáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, µÝ³- ó³ÝϳÝáõÙ »Ý ëï³Ý³É µ»éݳï³ñÇ í³ñáñ¹Ç Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ï³Ù å»ï³- µ³ñÓñ í³ñÓ³ïñíáÕ ³ß˳ï³Ýù, ë³Ï³ÛÝ ã·Ç- Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí: ²ñïá- ï»Ý ³Ý·É»ñ»Ý ϳ٠í³ï »Ý ïÇñ³å»ïáõÙ ³Û¹ É»½- ݳ·Çñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ »ñϳñ ³ÙÇëÝ»ñ »Ý ³ÝÑ- íÇÝ, ÷³ëïáñ»Ý ³ÝϳñáÕ »Ý ѳÝÓÝ»É ³Û¹ ùÝÝáõ- ñ³Å»ßï: ´³óÇ ³Û¹, ϳñáÕ »Ý å³Ñ³Ýçí»É µ³½- ÃÛáõÝÝ»ñÁ: гٳӳÛÝ ¹³ßݳÛÇÝ ¹³ï³Ë³½áõ- Ù³åÇëÇ ÷³ëï³ÃÕûñ ¨ Ù»Í Í³Ëë»ñ6: ÃÛ³Ý Ñ³Õáñ¹Ù³Ý, í³ñáñ¹³Ï³Ý Çñ³íáõÝù ëï³- ºíñáå³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ÑÇÝ· ù³Õ³ùÝ»- ݳÉáõ ѳٳñ ѳñÛáõñ³íáñ Ý»ñ·³ÕóÍÝ»ñ ϳ- ñÇ 150 Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý ³ñ¹- ß³éù »Ý ï³ÉÇë Ý³Ñ³Ý·Ç ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ, áñáÝù ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð 141
ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³é³ç å³ñ³åáõÙ »Ý Ýñ³Ýó Ñ»ï Ñ»Ýó ³Û¹ ¹»åù»ñáõÙ Ýñ³Ýù ϳ߳éù ëï³Ý³Éáí, ϳ٠å³ñ½³å»ë Ýñ³Ýó ÷á˳ñ»Ý Éñ³óÝáõÙ »Ý ϳñáÕ »Ý ¿°É ³í»ÉÇ Ó·Ó·»É ·áñÍÁ: лﳽáïáÕÝ»- ùÝݳûñÃÇÏÝ»ñÁ: ²Ûë »Õ³Ý³Ïáí ëï³óí³Í ÷áÕ»- ñÇ ÏáÕÙÇó ³Ýóϳóí³Í ¿ÙåÇñÇÏ Ã»ëïÁ óáõÛó ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ³Û¹ å»ïͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ³ÛÝáõÑ»ï¨ ÷á- ïí»ó, áñ ϳ߳éù ïíáÕ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Ý»- ˳ÝóáõÙ ¿ÇÝ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÇ Ý³ËÁÝïñ³Ï³Ý ç»ñÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ß³ï Å³Ù³Ý³Ï »Ý ͳËëáõÙ ãÇÝáí- ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇÝ: ²Ûë ·áñÍáí Ù»Õ³¹ñí»óÇÝ 31 Ù³ñ¹, ÝÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷áõÙÝ»ñÇ íñ³: áñáÝóÇó 26-Á Çñ»Ýó Ù»Õ³íáñ ׳ݳã»óÇÝ8: гٳÝ- ¶áñͳñ³ñ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ ÙdzÛÝ Ïß³Ñ»Ý ³ÛÝ Ù³Ý Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý µ³ó³Ñ³Ûïí»É ݳ¨ ûñ»ÝùÝ»ñÇó ¨ ÙdzëÝ³Ï³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÝ»- ²ñ¨ÙïÛ³Ý ºíñáå³ÛáõÙ: ñÇó, áñáÝù ϳÙñ³åݹ»Ý ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³ÝÁ ÆÝãå»±ë ¿ ¹³ Ñݳñ³íáñ ¹³éÝáõÙ: ²Ýѳëϳ- §á°ã¦ ³ë»Éáõ Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ݳÉÇ µ³ñ¹ ϳ٠»ñÏÇÙ³ëï Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ ßÝáñ- ÑÇí: ܳ¨ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ áñáßáõÙÝ»ñÁ ÃáÕÝ- íáõÙ »Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ñ³Û»óáÕáõÃÛ³ÝÁ: ÞÝáñÑÇí β޲è²ÎºðàôÂÚ²Ü Ðºîºì²ÜøÜºðÀ ¸ð²Üàì ì²ð²Îì²Ì äºî²Î²Ü ÆÜêîÆîàôîܺðÆ Ð²Ø²ð Ýñ³, áñ Ù³ñ¹Ï³Ýó ëïÇåáõÙ »Ý ëå³ë»É, ³ÛÝ ¹»å- ùáõÙ, »ñµ ¹³ Ýñ³Ýó å»ïù ¿ ïñ³Ù³¹ñíÇ ûñ»Ýùáí, ûñÇݳÏ` ÝáõÛÝ í³ñáñ¹³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁ: ÞÝáñÑÇí ²í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ ß³ï íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý Ç Ýñ³, áñ µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý µáÕáù³ñÏÙ³Ý Ñáõë³ÉÇ ¨ ѳÛï ·³ÉÇë ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ëïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ ³ÝÏ³Ë Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÁ, áñáÝóÇó ϳñáÕ »Ý û·ï- ¹ñë¨áñíáÕ ÏáéáõåódzÝ, áñÁ í³Õáõó ³ñ¹»Ý µÝá- í»É ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ: ñáßíáõÙ ¿ áñå»ë §Ù³Ýñ¦, Çñ³Ï³ÝáõÙ ß³ï ³í»ÉÇ ÆÝãåÇëDZù »Ý ³Ûë ³Ù»ÝÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ µÇ½- íï³Ý·³íáñ ¿, ù³Ý ϳñÍáõÙ »Ý ß³ï»ñÁ: Þ³ï Ý»ëÇ Ñ³Ù³ñ: лﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ï³- »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ÛÝ å³ßïáÝÝ»ñÁ, áñï»Õ å»ï³Ï³Ý ÉÇë, áñ áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³- ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ßáñûÉáõ í³ñ ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ ëïÇåí³Í »Ý ÉÇÝáõÙ Çñ»Ýó ³ß- ³é³í»É Ù»Í Ï³ß³éùÝ»ñ, ¹³ñÓ»É »Ý ³Ù»Ý³ó³Ý- ˳ï³Ýù³ÛÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÇ Ùáï ù³éáñ¹ Ù³ëÁ ϳÉÇÝ»ñÁ: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ó¨³íáñí»É ¿ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ Í³Ëë»É å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷Ù³Ý ÙÇ ßáõϳ, áñï»Õ ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇ í³- íñ³9: ׳éíáõÙ »Ý Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó, áíù»ñ ïÝûñÇÝáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÁ ϳ٠¿É §ïñíáõÙ »Ý í³ñÓáí¦` å³ÛÙ³Ýáí, áñ ¹ñ³Ýù ½µ³- β޲èøÜºðÜ ²ð¸Úàø ²ð²¶²òÜà±ôØ ºÜ Õ»óÝáÕ å³ßïáÝ۳ݻñÁ ϳÝáݳíáñ áñáß³ÏÇ ·áõ- вðòºðÆ ÈàôÌàôØÀ Ù³ñÝ»ñ ÙáõÍ»Ý í»ñ³¹³ëÇÝ: Àݹ áñáõÙ, ÷áÕÁ ϳ- ñáÕ ¿ áÕç ßÕóÛáí ³ÝóÝ»É ³Ù»Ý³Ý»ñù¨Ý»ñÇó ºñµ»ÙÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ Éë»É, áñ Ù³Ýñ ϳ߳éùÝ»ñ ÙÇÝ㨠³Ù»Ý³í»ñ¨Ý»ñÁ, ÇÝãÁ ÝÙ³Ý Ñ³ëï³ïáõ- ï³ÉÇë »Ý §ÁÝóóùÝ ³ñ³·³óÝ»Éáõ¦ ѳٳñ` ÃÛáõÝáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý ¹³ñÓÝáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ Ñ³Ù³- ¹ñ³Ýù, ǵñ, §ÛáõÕáõÙ »Ý ³ÝÇíÝ»ñÁ¦, ¨ ·áñÍ»ñÝ Ï³ñ·³ÛÇÝ, ³Ûɨ ëÇëï»Ù³ïÇÏ: ³í»ÉÇ ³ñ³· »Ý ÁÝóÝáõÙ: ²ñ¹Ûá±ù ¹³ ³Û¹å»ë ¿: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõß³¹Çñ í»ñÉáõÍ»É å»ï³Ï³Ý лÝí»Éáí ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ù³ëßï³µáí ѳ- ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ å³ßïáÝÝ»ñÇ Ýß³- ½³ñ³íáñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Áݹ·ñÏ³Í »ñ»ù Ñ»- ݳÏÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÁ: Ðݳñ³íáñ µáÉáñ ¹»åù»- ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ íñ³` гٳß˳ñ- ñáõÙ Ý߳ݳÏáõÙÁ å»ïù ¿ å³Ûٳݳíáñí³Í ÉÇÝÇ Ñ³ÛÇÝ µ³ÝÏÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ ¸»ÝÇ»É Î³áõýÙ³ÝÁ ûÏݳÍáõÇ áñ³Ï³íáñٳٵ ¨ ³ñųÝÇùÝ»ñáí, ¨ Þ³ÝÆÝ ì»ÛÁ ѻﳽáï»óÇÝ Ï³ß³éùÝ»ñÇ, µÛáõ- ϳï³ñíÇ µ³ó, ÙñóáõóÛÇÝ ÑÇÙáõÝùáí ¨ ѳٳ- ñáÏñ³ïÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷áõÙÝ»ñÇ íñ³ ϳé³í³ñÇãÝ»- å³ï³ëË³Ý ¹»å³ñï³Ù»ÝïÇó ϳ٠ÑÇÙݳñÏÇó ñÇ Í³Ëë³Í ųٳݳÏÇ ¨ í³ïÝ³Í ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ÝϳË: ÙÇç¨ »Õ³Í ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ: ä³ñ½í»ó, áñ ϳ߳éùÇ ï»ëùáí ³í»ÉÇ Ëáßáñ ·áõÙ³ñÝ»ñ ÙáõÍáÕ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ³í»ÉÇ ß³ï ų- ²ÜÂÆì ø²Ü²ÎàôÂڲش ²ðîàܲ¶ðºð Ù³Ý³Ï »Ý ͳËëáõÙ µÛáõñáÏñ³ïÝ»ñÇ Ñ»ï ½³Ý³- ½³Ý ϳÝáÝÝ»ñÇ ¨ ѳñó»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óÙ³Ý ÎáéáõåódzÛáí Éñçáñ»Ý ³Ëï³Ñ³ñí³Í ß³ï íñ³: γ߳éùÝ»ñÇ åñ³ÏïÇϳ ÏÇñ³éáÕ ÁÝÏ»ñáõ- »ñÏñÝ»ñáõÙ ÇÝãå»ë ³é³ÝÓÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇó, ÃÛáõÝÝ»ñÁ µ³ËíáõÙ »Ý ݳ¨ ϳåÇï³ÉÇ ³í»ÉÇ ³ÛÝå»ë ¿É Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ óÝϳóÙ³Ý ËݹñÇÝ10: Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ³ñáïݳ·ñ»ñ ëï³Ý³É ·áñ- лÕÇݳÏÝ»ñÇ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ Ó¨»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ´³óÇ ëË³É ¿ åݹ»É, áñ ϳ߳éùÝ Çµñ ϳñáÕ ¿ å³ñ½»ó- ³Û¹, Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ ³Ù»Ý ï³ñÇ »ÝóñÏíáõÙ Ý»É µÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ` ³ÛÝ ¹»å- ¿ ï³ñµ»ñ ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ¨ ó³Ýϳó³Í ëïáõ·áõÙ ùáõÙ, »ñµ µÛáõñáÏñ³ïÝ»ñÁ ϳÝáÝÝ»ñÝ áõ ÝáñÙ³- ϳñáÕ ¿ ³í³ñïí»É Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ÷³Ïٳٵ: ïÇíÝ»ñÁ ÏÇñ³éáõÙ »Ý Çñ»Ýó ѳۻóáÕáõÃÛ³Ùµ ¨ ´³½Ù³ÃÇí ³ñïáݳ·ñ»ñ ¨ ³ñïáÝáõÃÛáõÝ- 142 ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð
Ý»ñ ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ »ñϳñ³óÙ³Ý »Ýóϳ ã»Ý: ݳï»ñ»ñÇó ¨ ³Û¹ ·áõÙ³ñÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí ½·³ÉÇ ë»- ²ñïáݳ·ñ»ñÇ ëï³óáõÙÁ Ý߳ݳíáñáõÙ ¿ áã û ÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¿ñ Ó»éù µ»ñ»É Æï³ÉdzÛáõÙ: ²ÛÝ µ³- í»ñç, ³ÛÉ ëÏǽµ ³ÛÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, áñáÝó ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ³Ûë ï»ëáõãÁ ѳÛïÝí»ó µ³ÝïáõÙ, ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ¿ ¹ñ³Ù³ßáñÃáõÃÛáõÝÁ: ÄÝ¨Ç ù³Õ³ù³ÛÇÝ ËáñÑáõñ¹Á ëÏë»ó ³Û¹ å³ßïáÝÇ àã ùÇã »ñÏñÝ»ñáõÙ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõ- ѳٳñ Ýáñ ûÏݳÍáõ ÁÝïñ»É ¨ ¹ñ³Ýáí ½µ³Õí»ó ÃÛ³Ý í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëï³Ý³É ³ÛÝ- ³ÛÝù³Ý »ñϳñ ųٳݳÏ, ÙÇÝ㨠ËáñÑñ¹Ç ³Ý- ù³Ý ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñ ¹ñ³Ýó ëå³éÇã óáõó³Ï ¹³ÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ áñáß»ó Ñ»ï³ùñùñí»É ³Û¹ å³ß- ÝáõÛÝÇëÏ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·»ñ³- ïáÝÇ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñáõÃÛ³Ùµ: ÆÝãå»ë å³ñ½- ï»ëãáõÃÛáõÝ ¨ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÑÇÙݳñÏ ë³ÑÙ³- í»ó, ï»ëáõãÁ ³éÝãáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ áã ë³ÝÇï³ñ³- ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÝ áõ ë»÷³- ϳÝ, áã ¿É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ñ»ï. ݳ áõÕ- Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ: ²Ûë ³Ù»ÝÇÝ ·áõÙ³ñíáõÙ »Ý Ù»Í Õ³ÏÇ áñáßáõÙ ¿ñ` ïÝï»ë³å»ë ³ñ¹ÛáõÝ³í»±ï ¿ ÉÇ- ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ûñÇÝ³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÁ, áñáÝ- Ý»Éáõ ³ñ¹Ûáù Ýáñ é»ëïáñ³ÝÁ û` áã: ²Û¹ ѳݷ³- óÇó ß³ï»ñÁ ÏñáõÙ »Ý ³Ù»Ý³ÁݹѳÝáõñ µÝáõÛà ¨ Ù³ÝùÁ å³ñ½í»Éáõó Ñ»ïá, ËáñÑáõñ¹Ý ³ÝÙÇç³å»ë ϳñáÕ »Ý Ù»Ïݳµ³Ýí»É áõ½³Í¹ Ó¨áí: ²ñïáݳ·- í»ñ³óñ»ó ³Û¹ å³ßïáÝÁ: ñ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ Ó¨³Ï»ñåíáõÙ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ñïáݳ·ñ»ñÇ ¨ ÃáõÛÉï- »Ý ³ÛÝ ³ëïÇ×³Ý Ùßáõßáï áõ ɳÛÝ, áñ å³ñ³ñï íáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÇ í»ñ³óáõÙÁ ϳ٠ϳï³- ÑáÕ »Ý ëï»ÕÍáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³Ù³ñ: ´³óÇ ³Û¹, ñ»É³·áñÍáõÙÁ ³ÛÝù³Ý ¿É Ñ»ßï ·áñÍ ã¿: ºí áñù³Ý µáÕáùÝ»ñÝ áõ ·³Ý·³ïÝ»ñÁ, Ç í»ñçá, ¹ñíáõÙ »Ý ³ÝÑÇÙÝ, ³Ýѻûà áõ áã å»ïù³Ï³Ý ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ÛÝ ÝáõÛÝ ë»Õ³ÝÇÝ, áñÇ ßáõñç ¿É ÁݹáõÝí»É »Ý µáÕá- ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ ß³ï ÑÇÙù»ñ Ï³Ý ùÇ ³é³ñϳ ¹³ñÓ³Í áñáßáõÙÝ»ñÁ: »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ ³ÛÝ Ñ³ïáõÏ ÑáñÇÝí³Í ¿ Ýñ³ÝóÇó ²Û¹åÇëÇ »ñÏñÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ êÉáí³ÏdzÝ: ²Ûë ϳ߳éù ßáñûÉáõ ѳٳñ, áõÙ å³ñï³¹ñáõÙ »Ý »ñÏñÇ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³½·³ÛÇÝ Íñ³·- ëï³Ý³É ÝÙ³Ý ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ: γé³í³ñÙ³Ý ñÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ï³ññÝ ¿ ϳ½ÙáõÙ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óáõÙÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, ³é³ÝÓÇÝ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý µ³ñÓ- áñ å»ïù ¿ ³½³ïí»É ÏáéáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»- ñ³·áõÛÝ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó Ý»ñϳ۳óíáÕ ñÇ ÙÇ ³ÙµáÕç µ³Ý³ÏÇó: å³Ñ³ÝçÁ. í³ñ»É Çñ»Ýó ÏáÕÙÇó ïñíáÕ Ï³Ù Ý»ñ- ϳ۳óíáÕ ³ñïáݳ·ñ»ñÇ, ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÷á˳éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ ²ÜÒÜ²Î²Ü Î²äºðÆ ìºð²òàôØ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ óáõó³ÏÝ»ñ: ´³óÇ ³Û¹, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áñáßÙ³ÝÁ å³- ²ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ѳÝçíáõÙ ¿ Ïó»É ¹ñ³Ýó ѳٳñ å³ï³ë˳ݳïáõ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ëå³ë³ñÏáõÙ »Ý ÙǨÝáõÛÝ Ñ³- ¹»å³ñï³Ù»ÝïÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ, å³ï³ë˳ݳïáõ ׳Ëáñ¹Ý»ñÇÝ, ÝáõÛÝÇëÏ ³Ý·Çï³Ïó³µ³ñ ϳñáÕ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ÏÇñ³éíáÕ ã³÷³ÝÇßÝ»- »Ý ͳ·»É, ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ¹áõñë »Ý ñÁ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·³ÉÇë ½áõï ·áñÍݳϳÝ, å³ßïáÝ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»- ѳٳñ ÑÇÙù ѳݹÇë³ó³Í Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ, ѳÝÓ- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó: سñ¹ÇÏ ÁÝÏ»ñ³Ýáõ٠ݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÇ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ å³ï×»Ý- »Ý, Çñ³ñ ÑÛáõñ »Ý ·ÝáõÙ, ѳݹÇåáõÙ »Ý áã å³ßïá- Ý»ñÁ: ²ÛÝáõ»ï¨ Ùß³ÏíáõÙ ¿ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ: ÜÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ Íñ³·Çñ, áñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ áã ³ÝÑñ³Å»ßï µáÉáñ ³Ù»Ý³³½ÝÇí å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý Çñ»Ý å³ñ- ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³óáõÙÁ, ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ ï³íáñí³Í ¿ ½·áõÙ ßÝáñÑ³Ï³É ÉÇÝ»É áõß³¹ñáõ- »ñϳñ³óíáÕ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ñïáÝáõÃÛáõÝ- ÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ûë ÑÇÙݳѳñóÁ ϳ- Ý»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ý»ñ¹ñáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÝÑñ³- ñ»ÉÇ ¿ ÉáõÍ»É »ñÏáõ »Õ³Ý³Ïáí: Å»ßï ѳٳñíáÕ ó³Ýϳó³Í ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ܳË` ·áñÍÝ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ- ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý å³ñï³¹Çñ ϳ- ñ»ÉÇ ¿ ¹ÇÙ³½ñÏ»É, áñå»ë½Ç ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÁ ãÇÙ³- ÝáÝÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÁ: ݳÝ, û áí ¿ ÏáÝÏñ»ï ½µ³ÕíáõÙ Çñ»Ýó ·áñÍáí: ¶ðºÎú-Ç 2003 é ³é³çÇÝ ½»ÏáõÛóáõÙ ³Û¹ êÇÝ·³åáõñáõÙ, ûñÇݳÏ, Ù³ùë³Ï»ïáí ³ÝóáõÙÁ Íñ³·ÇñÁ ¹ñí³ï³ÝùÇ ¿ ³ñųݳó»É, û¨ Áݹ·Í- ½·³ÉÇáñ»Ý ³ñ³·³ó³í ѳٳϳñ·ÇãÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý í»É ¿, áñ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇÝ㨠³ÛÅÙ ¿É ãÇ ×ßï»É ßÝáñÑÇí, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ݳ¨ áãÝã³óÙ³Ý »Ýóϳ ³ñïáݳ·ñ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ ¨ ãÇ ë³ÑÙ³Ý»É ³åñ³ÝùÝ»ñÇ Ù³ùë³½»ñÍÙ³Ý Å³Ù- ÑÇÙݳíáñ»É ³ÛÝ ³ñïáݳ·ñ»ñÁ, áñáÝù ¹»é ÙÝáõÙ Ï»ïÝ»ñÁ: ÜÙ³Ý Ùáï»óáõÙ »Ý áñ¹»·ñ»É ݳ¨ ÙÇ »Ý áõÅÇ Ù»ç: ß³ñù ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñ: ºÃ» áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÁÝ- ÜáõÛÝÇëÏ Þí»Ûó³ñdzÛáõÙ, ï³ñÇÝ»ñ ³é³ç óóùáõÙ ³åñ³ÝùÁ Ù³ùë³ÛÇÝ ëïáõ·áõÙ ãÇ ³Ýó- ѳÛïݳµ»ñí»ó ½³ñٳݳÉÇ ÙÇ µ³Ý: ä³ñ½í»ó, áñ ÝáõÙ, í»ñ³ÑëÏáÕ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñ é»ëïáñ³ÝÝ»ñÇ ï»ëáõãÁ, áñÇÝ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ: ºí ù³ÝÇ áñ µáÉáñ ß÷áõÙÝ»ñÁ å»- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ñ ÄݨáõÙ Ýáñ é»ëïáñ³ÝÝ»ñ µ³ó»Éáõ ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ¨ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³Ù³ñ, ϳ߳éùÝ»ñ ¿ñ Ïáñ½áõÙ ·áñÍáÕ é»ëïáñ³- Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ áã û ³ß˳ï³ë»ÝÛ³ÏáõÙ ³ÛÉ ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð 143
ѳٳϳñ·ãÇ ÙÇçáóáí, ³å³ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß÷áõÙÁ Çñ»Ýù »Ý å³Ûù³ñ ÙÕ»Éáõ ˳ñïdzݻñáí »ñ³ß˳- µ³ó³éíáõÙ ¿: öáëïÇ ÙÇçáóáí ·áñÍ»ñÇ í³ñáõÙÁ íáñí³Í Çñ»Ýó Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ Ïû·ï³- ¨ë` ѳí»ÉÛ³É Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ëï»ÕÍáõ٠ѳ- ·áñÍ»Ý µáÕáù Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ݳ˳ï»ëí³Í ÁÝ- Ù³å³ï³ëË³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ¹ÇÙ³½ñÏ»Éáõ óó³Ï³ñ·»ñÁ µáÉáñ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ Ýñ³Ýó ѳٳñ: Ù³ïáõóíáÕ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý ѳٳå³ï³ë- ºñÏñáñ¹. ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ï³½ÙÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ˳ÝáõÙ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ: ²ÛëåÇëáí, Çñ»Ýó ·áñ- å³ñµ»ñ³µ³ñ ÷á÷áË»É, áñå»ë½Ç Ù³ñ¹ÇÏ »ñϳñ ͳéáõÛÃÝ»ñÁ å³ïß³× Ï³ï³ñ»Éáõ Ýϳï³éáõ- Å³Ù³Ý³Ï ãÙÝ³Ý §Ëáó»ÉǦ ï»Õ»ñáõÙ: ²Ûë ¹»å- Ùáí, å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó íñ³ ·áñͳ¹ñíáõÙ ¿ ùáõÙ, ³Ýßáõßï ³ÝËáõë³÷»ÉÇ »Ý áñáß³ÏÇ Ïá- áã ³ÛÝù³Ý Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý, áñù³Ý Ñá·»µ³Ý³- ñáõëïÝ»ñÁ, ù³ÝÇ áñ Ù³ñ¹ÇÏ ³ñ¹»Ý áñáß³ÏÇ Ï³Ý ×ÝßáõÙ: ê³Ï³ÛÝ ³ñ¹»Ý ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ͳ- ÷áñÓ »Ý Ó»éù µ»ñáõ٠ݳËÏÇÝ ³ß˳ï³ï»ÕáõÙ: é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ïáõóÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ »ñ³ß- ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ¹³ Ñ»Ýó ³ÛÝ ÏáñáõëïÝ»ñÝ »Ý, ËÇùÝ»ñÁ ÷³Ïóí³Í »Ý å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇ áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ í³Õûñáù ѳßíÇ ³éÝ»É Ï³- å³ïÇÝ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ÙÇßï é³í³ñÙ³Ý éÇëÏ»ñáõÙ: ºÃ» ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Í³ÝáóݳÉáõ ¹ñ³Ýó Ùßï³å»ë ϳ٠»ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ÙÝ³Ý ÙǨÝáõÛÝ Ñ»ï: å³ßïáÝÝ»ñáõÙ, ÏáñáõëïÝ»ñÁ, Áëï ³Ù»Ý³ÛÝÇ, Êñ³Ëáõë»Éáí ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ å³Ñ³Ýç»É ß³ï ³í»ÉÇ Ù»Í ÏÉÇÝ»Ý: å³ïß³× Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, í»ñ³Ñë- ì»ñç³å»ë, ϳñ»ÉÇ ¿ Ý»ñ·ñ³í»É »ññáñ¹ ÏáÕ- ÏáÕ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ëï³ÝáõÙ Ù»ñÇÝ: ºñÏñÝ»ñÇó Ù»Ïáõ٠ѳñϳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ- ѻ層Éáõ ëï³óíáÕ µáÕáùÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÇÝ ¨ ³Ññ³- ·áõÙ ÏáéáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ѳçáÕí»ó ½·³ÉÇ- Å»ßï ÙÇçáóÝ»ñ Ó»éݳñÏ»É ³ÛÝ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝ- áñ»Ý Ýí³½»óÝ»É` ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇÝ å³ñï³íáñ»ó- Ý»ñÇ Ýϳïٳٵ, áñáÝó ³ß˳ï³ÝùÝ ³é³í»É Ý»Éáí ѳñϳÛÇÝ µáÉáñ ÙáõÍáõÙÝ»ñÁ ϳï³ñ»É Édz- ß³ï ¹Å·áÑáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ѳñáõóáõÙ: ½áñí³Í µ³ÝÏÇ ÙÇçáóáí, ÇÝãáí ѳñϳÛÇÝ Í³é³- ÛáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ ³½³ï»óÇÝ ¹ñ³Ù ÁÝ- ¹áõÝ»Éáõ ·áñͳéáõÛÃÇó: ÆÜîºðÜºîÆ ú¶î²¶àðÌàôØÀ
ØÇ³Ý·³Ù³ÛÝ ³ÏÝѳÛï ¿, áñ ÇÝï»ñÝ»ïÁ ûµ- ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ê²ðîÆ²Üºð Û»ÏïÇíáñ»Ý Ïñ׳ïáõÙ ¿ ³ñïáݳ·ñ»ñÇ ¨ ÃáõÛÉï- íáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ñݳñ³íáñ ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ë³ñïdzݻñÁ ³é³çÇÝÁ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ ÃÇíÁ: ê³Ï³ÛÝ Ðݹϳëï³ÝÇ ëï»ÕÍí»óÇÝ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛáõÙ ¨ ³ñ³·áñ»Ý ÷áñÓÁ, ûñÇݳÏ, óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ÏáéáõåódzÛáí ï³ñ³Íí»óÇÝ áÕç ³ß˳ñÑáõÙ: Ø»Í ´ñÇï³Ýdz- í³ñ³Ïí³Í ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ûÝ- ÛáõÙ ³½·³ÛÇÝ Ë³ñïdzݻñÁ Áݹ·ñÏáõÙ »Ý å»ï³- ɳÛÝ é»ÅÇÙÇ ï»Õ³÷áË»ÉÁ ¨ ³ÛÝ §¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝåÇëÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ Ï³é³í³ñáõÃÛáõݦ Ïáã»ÉÁ` ³Ù»Ý¨ÇÝ ¿É µ³í³ñ³ñ áÉáñïÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ, ³éáÕç³- ã¿: ÆÝï»ñÝ»ïÇ µáÉáñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ï³- å³ÑáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ñïáÝáõ- ·áñÍ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ µ³ñ»÷áË»É ¨ í»- ÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ³é³ÝÓݳßÝáñÑÝ»ñÇ í³ñãáõÃÛáõÝÁ: ñ³Ï³½Ù³Ï»ñå»É ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ áõ ·áñÍáõÝ»áõ- ʳñïdzݻñÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃÛ³Ý áÕç ϳñ·Á: Ù³ïáõóÙ³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ ¨ µáÕáùÝ»ñÇ Ý»ñϳ- ê»áõÉáõÙ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ¹ÇÙáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõ- Û³óÙ³Ý Ï³ñ·Á ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ Ýßí³Í ã³÷á- ݳí»ï Ùß³ÏÙ³Ý ûÝɳÛݳÛÇÝ Ï³ñ·Á (OPEN) ñáßÇãÝ»ñÁ ã»Ý å³Ñå³ÝíáõÙ: ëï»ÕÍí»É ¿ñ ù³Õ³ù³ÛÇÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³- ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ñ³ïáõÏ Ë³ñïdzݻñ, ϳñ·Ç ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ï»Õ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÇ Í³- ÇÝãÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ñ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ·áñÍ»ñÇ é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ³Û¹ ÃíáõÙ` ï»ÕÇ µÅÇßÏÝ»ñÇ, ÑÇ- ùÝÝáõÃÛ³Ý Ó·Ó·áõÙÝ»ñÁ ¨ ûñ³óáõÙÝ»ñÁ í»ñ³ó- í³Ý¹³ÝáóÝ»ñÇ, ¹åñáóÝ»ñÇ, ëáóÇ³É³Ï³Ý Í³é³- Ý»Éáõ ׳ݳå³ñÑáí: ÆÝï»ñÝ»ïÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ åñ³ÏïÇϳÛÇÝ: ºÃ» ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ íñ³ ÑÇÙÝí³Í ³Ûë ѳٳϳñ·Á Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Çñ³½»Ï »Ý ïñ³Ù³¹ñíáÕ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ã³- ¿ ï³ÉÇë ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ ÃáõÛÉïíáõ- ÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ ¨ ·Çï»Ý` áõÙ ¨ ÇÝãå»ë µáÕáù»Ý ³Û¹ ÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý ¹»åùáõÙ, ³å³ ѳ- Çñ»Ýó ¹ÇÙáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùÁ ³ÛÝ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, Ù³å³ï³ëË³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ù³Ýñ Ïá- »ñµ ÏáéáõåódzÛÇ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ ³é³í»É Ñݳñ³- éáõåódzÛáí ½µ³Õí»ÉÁ ¹³¹³ñáõÙ ¿ ³Ýíï³Ý· ÉÇ- íáñ »Ý, ¨ ųٳݳÏÇÝ µáÕáù Ý»ñϳ۳óÝ»É Ý»Éáõó11: ˳Ëïí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ: гٳ- Üßí³Í ˳ñïdzݻñÁ áõÕÕ³ÏÇ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý å³ï³ëË³Ý í»µ-ϳÛùÇ ³Ûó»ÉáõÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ ³Ïï»ñ »Ý. »Ýó¹ñíáõÙ ¿, áñ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ûñ»Ï³Ý 2000 Ù³ñ¹áõó ³í»ÉÇ ¿12: 144 ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð
§äà¼ÆîÆì ÈèàôÂÚàôܦ ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ³ñÑ»ë- ï³í³ñÅáõÃÛ³Ý ¨ ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ²Û¹åÇëÇ ´áÉÇídzÛáõÙ í»ñç»ñë Çñ³Ï³Ý³óí³Í µ³ñ»- ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇó »Ý ýÇݳÝëÝ»ñÇ ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»- ÷áËáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë, Ññ³- ëáõñëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, å»ï³Ï³Ý å³ñ³Ïí»É ¿ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ å»- ³×áõñ¹³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÁ, å³Ûٳݳ·ñ»ñ ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ ¨ ÙáõÍíáÕ µá- ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ѳñóáí ѳÛï»ñÁ ·Ý³Ñ³ïáÕ ï»Ë- Éáñ ïáõñù»ñÇ áõ Ù³ùë»ñÇ Ù³ëÇÝ: ²ÛÅÙ å»ï³Ï³Ý ÝÇÏ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý µáÉáñ ÑÇÙݳñÏÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ ÷³Ïóí³Í ÉÇÝ»Ý ï»- ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ ³áõ¹Ç- ջϳïí³Ï³Ý µÛáõÉ»ï»ÝÝ»ñ, áñáÝóáõÙ Ãí³ñÏíáõÙ ïÇ µ³ÅÇÝÝ»ñÁ: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, å»ï³Ï³Ý ͳé³- »Ý å³Ñ³ÝçíáÕ µáÉáñ ÷³ëï³ÃÕûñÁ ¨ ÁÝóó³- ÛáõÃÛ³Ý µ³ñ»÷áËÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ³í»ÉÇ ù³Ý 60 ϳñ·»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÝßíáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ѳٳñ »ñÏñÝ»ñÇÝ Ð³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ ÏáÕÙÇó óáõÛó ÙáõÍíáÕ å»ï³Ï³Ý ïáõñù»ñÇ ×ß·ñÇï ·áõÙ³ñÁ: ïñí³Í û·ÝáõÃÛáõÝÁ íϳÛáõÙ ¿, áñ ³Û¹ ÏáÝÏñ»ï ²Ûë ϳñ·Á Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ¿ ϳÝË»Éáõ ϳ߳- áÉáñïáõÙ ³é³çÁÝóóÇ ï»Ùå»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, é³Ï»ñáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¨ ã³÷³½³Ýó ¹³Ý¹³Õ »Ý13: Ó»ñµ³½³ïí»Éáõ §ÙÇçÝáñ¹Ý»ñÇó¦, áñáÝù û·ÝáõÙ ¿ÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ §³ñ³·³óݻɦ ·áñÍÁÝóóÁ: ´³óÇ ³Û¹, Ý»ñ¹ñí³Í ¿ §åá½ÇïÇí ÉéáõÃ۳ݦ ²ðîàܲ¶ðºðÆ ºì ÂàôÚÈîìàôÂÚàôÜܺðÆ îð²Ø²¸ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶àôØ ÎàèàôäòÆ²ÚÆ åñ³ÏïÇϳÝ: ²ÛÝ Ï³Û³ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ Ù³ëݳ- ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ¶àðÌàÔàôÂÚàôÜܺðÆ Ìð²¶Æð ·Çï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñïáݳ·ñÇ, ³íïáï- ñ³ÝëåáñïÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ï³Ù å»- ²ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉÇ ïÝï»ëáõÃÛ³Ùµ »ñÏñÝ»ñÇó ï³Ï³Ý ³ÛÉ íϳ۳ϳÝÝ»ñÇ áõ ï»Õ»Ï³ÝùÝ»ñÇ Ù»ÏáõÙ ³é³ç³ï³ñ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³- ëï³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹ÇÙ³Í ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ѳٳñ- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ó¨³Ï»ñå»É ¿ ·áñÍáõÝ»áõ- íáõÙ »Ý å³Ñ³Ýç³Í ÷³ëï³ÃÕûñÁ ëï³ó³Í, »Ã» ÃÛ³Ý ³ñïáݳ·ñÙ³Ý áÉáñïáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ¹ÇÙáõÙÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý å³ÑÇó 15 ûñí³ ÁÝóó- å³Ûù³ñÇ Ñ»ï¨Û³É Íñ³·ÇñÁ: ùáõÙ Ù»ñÅáõÙ ãÇ Ñ»ï¨áõÙ: ´áÉÇídzÛáõÙ µáÉáñÇÝ ¿ ѳÛïÝÇ, û ÇÝã ¿ Ý߳ݳÏáõÙ §»Ï»ù í³ÕÁ¦ ³ñï³- ѳÛïáõÃÛáõÝÁ` ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿` §³é³Ýó ÷áÕÇ §²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ûñ»Ýë¹ñáñ»Ý ϳñ·³íáñ»É ·áñÍáõ- ã·³ù¦: ´³ñ»÷áËáõÙÇó Ñ»ïá ù³Õ³ù³óÇÝ, Éë»Éáí Ý»áõÃÛ³Ý ³ÛÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó ѳٳñ å³Ñ³ÝçíáõÙ »Ý §»Ï»ù í³ÕÁ¦, áõÕÕ³ÏÇ Ïëå³ëÇ 15 ûñ, ÇëÏ Ñ»ïá ³ñïáݳ·ñ»ñ ¨ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñ, Áݹ áñáõÙ, ³ñïáݳ·ñ»- Ïû·ïíÇ §åá½ÇïÇí ÉéáõÃ۳ݦ ϳÝáÝÇó, »Ã», ñÇ ¨ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý µáÉáñ ÁÝóó³Ï³ñ- ÇѳñÏ», ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ ÑÇÙݳíáñí³Í Ù»ñÅáõÙ ãÇ ·»ñÝ áõ ϳÝáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ë³ÑÙ³Ýí»Ý µáõÝ ûñ»Ýùáí, ³ÛÉ ëï³ó»É: áã û »Ýóûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ϳ٠ѳïáõÏ ³Ïï»ñáí: ²é³- ÆÝã Ëáëù, Ñݳñ³íáñ ¿ ݳ¨, áñ ³ñïáݳ·Çñ ç³ñÏíáÕ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý ϳ٠ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ³ÏÝϳÉáÕ ÇÝã-áñ Ù»ÏÁ, áñÝ ³Û¹ Çñ³íáõÝùÁ ãáõÝÇ, Ïϳ߳éÇ å³ßïáÝÛ³ÛÇÝ, áñå»ë- x ²Û¹åÇëÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ ½Ç ѳٳå³ï³ëË³Ý ¹ÇÙáõÙÁ §ÏáñãǦ, ¨ ³Û¹ ׳- ÙdzÛÝ ³ÛÝ áÉáñïÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ¹³ ÑáõÛÅ ³ÝÑñ³Å»ßï ݳݳå³ñÑáí ëï³Ý³ ó³ÝϳÉÇÝ: §äá½ÇïÇí Ééáõ- ¿: ÜÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ å»ïù ¿ ³å³Ñáíí»Ý ïñ³Ýëå³- Ã۳ݦ ѳٳϳñ·Ç ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ñ»ÝïáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ Ñáõë³ÉÇ »ñ³ßËÇùÝ»ñ: ²ñïáݳ·- ϳñ¨áñ ¿ í»ñ³ÑëÏ»É ³Û¹ ëϽµáõÝùÇó û·ïí»Éáõ µá- ñ»ñ ¨ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ïíáÕ ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇ ·áñÍáõ- Éáñ ¹»åù»ñÁ` ѳÙá½í»Éáõ ѳٳñ, áñ ¹ñ³ÝóÇó Ûáõ- Ý»áõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ »Ýóѳßí»ïáõ ÉÇÝÇ Ñ³ë³ñ³- ñ³ù³ÝãÛáõñÇ Ñ³Ù³ñ Ï³Ý µ³í³ñ³ñ å³ï׳éÝ»ñ, ϳÛÝáõÃÛ³ÝÁ: ³ñųݳѳí³ï µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ, ¨ áñ ÝÙ³Ý µ³ÝÁ x ²ñïáݳ·ñÙ³Ý Ï³Ù ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ã³÷³½³Ýó ѳ׳˳ÏÇ ãÇ Ï³ï³ñíáõÙ áñ¨¿ Ù»Ï ûñ»Ýë¹ñáñ»Ý ãë³ÑÙ³Ýí³Í ó³Ýϳó³Í ϳñ·Ç ³ñ- µ³ÅÝáõ٠ϳ٠ÙǨÝáõÛÝ ³ÝÓ³Ýó Ñ»ï ϳåí³Í: ·»ÉáõÙ: гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ Ï³ñÍÇùáí` å»ï³- x ²ñïáݳ·ñÙ³Ý Ï³Ù ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³ñ¹»Éáõ Ï³Ý ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇó Ù»ÏÁ åñá- ϳñ·Á ϳñ·³íáñáÕ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ µáÉáñ ý»ëÇáÝ³É ¨ ɳí ÷³ëï³ñÏí³Í å»ï³Ï³Ý ͳé³- ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ, ϳÝáÝÝ»ñÇ, Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ í»ñ³óáõÙ: ÛáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ x ²ÛÝ µáÉáñ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ í»ñ³óáõÙ, ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ¨ ³é³ç˳ճóáõÙÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ áã û áñáÝó ѳٳӳÛÝ ³ñïáݳ·ñ»ñÇ ¨ ÃáõÉïíáõÃÛáõÝÝ»- Ñáí³Ý³íáñãáõÃÛ³Ý, ³ÛÉ Ã»ÏݳÍáõÇ áñ³Ï³íáñ- ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ ÃáÕÝíáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝ- Ù³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý ³ñųÝÇùÝ»ñÇ íñ³: ²ñ¹Ûáõݳí»ï Ý»ñÇ Ñ³Û»óáÕáõÃÛ³ÝÁ: (¸ñ³ ûñÇݳÏÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ ³ß˳ïáÕ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ áã ÙdzÛÝ Ñ³- ѳݹÇë³ÝáõÙ §Øñó³ÏóáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³½¹áõÙ ¿ Ù³Ýñ ÏáéáõåódzÛÇ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇÝ, Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ ·áí³½¹ÇÝ ÝíÇñí³Í µ³ÅÇÝÁ, ¨ë ³Ûɨ ϳ¹ñ»ñ ¿ ݳ˳å³ïñ³ëïáõÙ ³ÛÝ ÑÇÙݳñÏ- Ù»Ï ûñÇÝ³Ï ¿ ¼ÈØÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³·ÇÍÁ Ý»ñÇó ß³ï»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù Ñá· »Ý ï³ÝáõÙ å»- ¨ ³ÛÉÝ): ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð 145
x ²ñïáݳ·Çñ ϳ٠ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ Ù»ñÅ- Ý³Ï³Ý Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñÇ ¨ Ïá¹»ùëÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ: Ù³Ý ¹»åù»ñáõÙ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõ- x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó áõÝ»óí³Í- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝáõÙ: ùÇ ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ, ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ »Ï³Ùáõï- Ý»ñÇ ¨ áõÝ»óí³ÍùÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñ»ñÇ å³ñ- ì³ñã³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñ³µ»ñ- ï³¹Çñ Ý»ñϳ۳óáõÙ (ÝáõÛÝÁ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ ݳ¨ Û³É ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ): ²Û¹ ϳñ- ·Ç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëï³óáÕ ¨ ëïáõ·áÕ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ x ²ñï³ùÇÝ ³é¨ïñÇ áÉáñïáõÙ` ºíñáå³Ï³Ý ÙÇáõÃÛ³Ý å»ïù ¿, Çñ»Ýó Ñ»ñÃÇÝ, Édz½áñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý å»- ¨ ²é¨ïñÇ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇó å³Ñ³Ýç»Éáõ Ýñ³Ýó »Ï³- ³éç¨ »ñÏñÇ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙáõïÝ»ñÇ ¨ áõÝ»óí³ÍùÇ ûñÇÝ³Ï³Ý Í³·Ù³Ý ³å³- ËÁëïÇí ϳï³ñáõÙ: óáõÛóÝ»ñ` ÷áË³Ý³Ï ¹ñ³Ýó ³åûñÇÝáõÃÛáõÝÝ x üÇݳÝëÝ»ñÇ ¨ ²ñÅáõóÛÇÝ ËáñÑñ¹Ç Ñ»ï, ϳå- ³å³óáõó»Éáõ Çñ»Ýó íñ³ ¹ñí³Í å³ñï³Ï³Ýáõ- í³Í` ²ØÐÇÝ ³Ý¹³Ù³Ïó»Éáõ ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ »ñÏ- ÃÛ³Ý: ÜÙ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ïñí»É ϳ٠ݳ- ñÇ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³Û¹ Ãíáõ٠˳ñ³ñáõÃÛ³Ý ï»ëã³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ, ϳ٠³½- ²ØÐ γÝáݳ¹ñáõÃÛ³Ý VIII Ñá¹í³ÍÇ, ËëïÇí ϳ- ·³ÛÇÝ ³ÛÝåÇëÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ýÇ- ï³ñáõÙ: ¸ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùÁ ÏѳݹÇë³Ý³ å»ï³Ï³Ý ݳÝë³Ï³Ý áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ áõ Ó¨»ñÇ Ï³ï³ñ»É³·áñ- Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝÙ³Ý í³ñãáõÃÛáõÝÁ: ÍáõÙÁ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óáõÙÁ, ÇëÏ áñ- x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ýí»ñÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ å»ë ѻ勉Ýù` µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ å»ï³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ϳÝáÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¨ ¹ñ³Ýù ÏÇñ³é»Éáõ ëïáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³í»ÉÇ áñ³ÏÛ³É ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ: ²Ûë ³ñ¹- ·áõÙ` Ý»ñùÇÝ í»ñ³ÑëÏÇã ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ÙÇçáóáí: ÛáõÝùÇÝ Ñ³ëÝ»ÉáõÝ Ýå³ëï»Éáõ ¿ ϳé³í³ñÙ³Ý í»- x ´³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ýÇݳÝ- ñ³µ»ñÛ³É áñáß³ÏÇ å³ñï³¹Çñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ý»ñ- ë³Ï³Ý ¨ áõÝ»óí³Íù³ÛÇÝ ¹ñáõÃÛ³Ý ïñ³Ýëå³ñ»Ý- ϳ۳óáõÙÁ, áñáÝù ³éÝãíáõÙ »Ý áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳ó- ïáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí å»ï³Ï³Ý é»- Ý»Éáõ ·áñÍÁÝóóÇÝ (ûñÇݳÏ` áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³- ·ÇëïñÇ ëï»ÕÍáõÙ: óáõÙ, ÁݹáõÝí³Í áñáßáõÙÝ»ñÇ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý x ޳ѻñÇ ÏáÝýÉÇÏïÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉáõÙ: Ó¨»ñ ¨ ³ÛÉÝ): ÎáéáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ íñ³ ³Ûë µáÉáñ ù³ÛÉ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ü»ñùÇÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ùß³Ï»É ¨ Ï»Ýë³·áñÍ»É ÷áñÓÝ³Ï³Ý Ý³- µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ·áñ- ˳·ÇÍ áã Ù»Í Ï³Ù ÙÇçÇÝ ã³÷»ñÇ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇó ÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³- Ù»ÏáõÙ: ϳñ·Ç ëï»ÕÍáõÙ` Ý»ñ³éÛ³É Ï³ñ·³å³Ñ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ:
úñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝ` Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»- ì»ñ³ÑëÏÇã ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ѳÝÓ- ñÇ ³ÝáõÝÇó ëáõµÛ»ÏïÇí áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»Éáõ Ñݳñ³- Ý»É å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍ»ñáí ݳ˳ñ³- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïñ׳ïÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí¦: ñÇ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ Ñ³ïáõÏ µ³ÅÝÇÝ:
ì»ñÁ Ýßí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ѳëÝ»É ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ³ïñáõ- ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ»ï ÃÛ³Ý Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙ, ½áõ·áñ¹í³Í í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ï³åí³Í Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ, å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻ˳ÝǽÙÝ»ñáí ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹- ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ñëï³Ï µÝáñáßٳٵ áõ Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïٳٵ: Ó¨³Ï»ñåٳٵ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ å»ïáõÃÛ³Ý ¹»ñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ÑÇÙݳ- ì»ñáÝßÛ³É ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõ- íáñÙ³Ý í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ÃÛáõÝ Ïï³Ý ³Ùñ³åݹ»É å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÷³ëï³ñÏí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨ µ³ñÓ- ñ³óÝ»É Ýñ³Ýó ëáóÇ³É³Ï³Ý Ï³ñ·³íÇ׳ÏÁ: §äºî²Î²Ü ̲è²ÚàôÂÚ²Ü Ø²êÆÜ¦ úðºÜøÆ ÀܸàôÜàôØ Ü»ñùÇÝ Ï³Ýáݳϳñ·Ç ¨ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ññ³Ñ³Ý·Ý»- ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ: ÜÙ³Ý ûñ»ÝùÁ å»ïù ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý ë³ÑÙ³ÝÇ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ, å³ñï³- Üßí³Í Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³- ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ: ²Ûë Å»ßï ¿, áñå»ë½Ç å»ï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ÏáéáõåódzÛÇ ë³ÝӳѳñÙ³Ý Ñ»ï ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³ñ ϳñáÕ »Ý Ó»éݳñÏí»É Ñ»ï¨Û³É ù³ÛÉ»ñÁ© í»ñ³µ»ñáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÝ áõ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÁ ÉÇÝ»Ý Ñ³Ý- ñ³Ù³ïã»ÉÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ñݳñ³íáñÇÝë å³ñ½, x ä»ï³Ï³Ý µáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ áõ- ѳëϳݳÉÇ ¨ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ï- ëáõó³ÝáõÙ ¨ å³ïñ³ëïáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ í³ñùÇ ÑÇÙ- 146 ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð
í³ÙÇçáóÝ»ñáõÙ ¹ñ³Ýó Ññ³å³ñ³ÏáõÙÁ ÃáõÛÉ Ïï³ ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÑÇ»ñ³ñËÇÏ Ñ³Ù³Ï³ñ- ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ ³í»ÉÇ É³í ÇÙ³Ý³É Çñ»Ýó Çñ³- ·áõÙ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ù³ñ Çñ»Ýó ³ÙáõëÇÝ- íáõÝùÝ»ñÇ ¨ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ å³ñï³Ï³- Ý»ñÇ Ï³Ù ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ (ÁݹÑáõå ÙÇÝ㨠³½·³Ïóáõ- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ²Û¹åÇëáí ¨° ϳÝáÝÝ»ñÁ, ¨° ÃÛ³Ý ãáññáñ¹ ³ëïÇ׳ÝÁ) ³ÝÙÇç³Ï³Ý »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÁ ¿É ³í»ÉÇ Ïå³ñï³íáñ»óÝ»Ý å»ïͳ- Çñ³íÇ׳ÏÇ µ³ó³éáõÙ: é³ÛáÕÝ»ñÇÝ, ÇëÏ ¹ñ³Ýó ×Çßï ϳï³ñáõÙÁ ³ñ·»Éù ÏѳݹÇë³Ý³ ϳٳ۳ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ù³Õ³ù³- Üßí³Í ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÁ ϳñáÕ ¿ í»ñ³µ»- óÇÝ»ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ ¹»Ù: ñ»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇÝ ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÇÝ, áñï»Õ ÝÙ³Ý »ÝóϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ϳËí³- ÎáéáõåódzÛÇÝ Ù³ëݳÏÇó å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕ- ÍáõÃÛáõÝÝ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ·áñÍݳϳÝáõÙ, ³ÛÉ áã û Ý»ñÇ Ñ³Ý¹»å ï³ñµ»ñ Ù³ëßﳵݻñÇ ¨ Ó¨»ñÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ µáõÝ å³ßïáÝÇ ³éáõÙáí: áõ ë³ÝÏódzݻñÇ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ϳñ·³íáñáõÙÁ: гٳå³ï³ëË³Ý ûñ»ÝùÝ»ñáõÙ ¨ ϳÝáÝÝ»ñáõÙ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñá· ï³Ý»É ÇÝãå»ë ùñ»³Ï³Ý, ϳ¹ñ»ñÇ éáï³ódzÛÇ Ù³ëÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ Áݹ·ñÏáõÙ: ³ÛÝå»ë ¿É ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý å³ïÇÅÝ»ñÇ Ñ³Ù³- ϳñ·Ç ëï»ÕÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ: Æñ³í³µ³Ý³Ï³Ý å³- ¸³ ÃáõÛÉ Ïï³ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ, ѳ- ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ³éϳ- Ù³ÝÙ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñáí ³ÛÉ å³ßïáÝÝ»ñ ½µ³- ÛáõÃÛáõÝÁ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ Ñ»ï Ïå³ÑÇ Ñݳñ³íáñ Õ»óÝ»Éáí, å³Ñå³Ý»É Çñ»Ýó áñ³Ï³íáñáõÙÁ, ½³ñ- ˳ËïáõÙÝ»ñÇó: γñ·³å³Ñ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ·³óÝ»É Çñ»Ýó ·Çï»ÉÇùÝ»ñÝ áõ áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ϳñáÕ »Ý Ý»ñ³é»É å³ßïáÝÇ Çç»óáõ٠ϳ٠ÝÛáõó- ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ëáõë³÷»Éáí ÏáÝÏñ»ï Ù³ë- Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ݳíáñ ³ÝÓ³Ýó Ñ»ï Ùßï³Ï³Ý ß÷áõÙÝ»ñÇó14: å³ßïáÝÛ³Ý ÏáéáõåóÇáÝ Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí å»- ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ áã ߳ѳí»ï ·áñͳñù ¿ Çñ³Ï³- ݳóñ»É: ²Ûë ³éáõÙáí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ï³ë- ´àÔàø²ðÎàôØ Ë³Ý³ïíáõÃÛáõÝÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳ- í»ï ÙÇçáó: ì»ñç³å»ë, ¨ë Ù»Ï Ï³Ý˳ñ·»ÉÇã ÙÇçáó ¿ Çß- ˳ÝáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÜÛáõÃ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ݳ- µáÕáù³ñÏÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÁ: ²ÛÝ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, ˳ï»ëÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ Ë½Ù³Ý Ñ»ï »ñµ ù³Õ³ù³óÇÝ Çñ³íáõÝù áõÝÇ ¹ÇÙ»Éáõ ³ñïáݳ- ϳåí³Í ó³Ýϳó³Í ͳËë»ñÇ ÷áËѳïáõóáõÙ: ·Çñ ϳ٠ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ, å»ïù ¿ ݳ˳ï»ëí³Í ÉÇÝÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ù»Ë³- ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ÏáéáõåódzÛÇ ¹»åù»ñÇ ÝǽÙ, áñÁ Ýñ³Ý ÃáõÛÉ Ïï³ µáÕáù³ñÏ»É Çñ Çñ³- µ³ó³Ñ³ÛïÙ³ÝÁ ûųݹ³ÏáÕ å»ï³Ï³Ý ͳé³- íáõÝùÇó û·ïí»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ Ù»ñÅáÕ ó³Ý- ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ëñ³Ëáõëí»Ý ¨ áñå»ë í³ñÓ³ï- ϳó³Í áñáßáõÙ: ´áÕáùÁ å»ïù ¿ áõÕÕíÇ Ù»Ï ³ÛÉ ñáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Ý ÏáéáõåódzÛÇ Ù»ç Ù»Õ³¹ñíáÕ ÑÇÙݳñÏ, ³ÛÉ áã Ýñ³Ý, áñÁ ϳ۳óñ»É ¿ ݳËÝ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó ÙáõÍí³Í ÷áËѳïáõóÙ³Ý Ï³Ù áñáßáõÙÁ, ¨ ùÝÝíÇ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ß- ïáõ·³ÝùÇ áñáß³ÏÇ Ù³ëÁ: ïáݳï³ñ ³ÝÓ»ñÇ ÏáÕÙÇó, ù³Ý Ýñ³Ýù, áíù»ñ ϳ۳óñ»É »Ý áñáßáõÙÁ: ´áÕáùÁ »Ýóϳ ¿ ³Ýѳ- ²ÝÏ³Ë áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý å³Õ ùÝÝáõÃÛ³Ý, ÇëÏ »Ã» ù³Õ³ù³óÇÝ ¹Å·áÑ ¿ Çñ Ýå³ï³Ïáí ûñ»Ýë¹ñáñ»ñÝ ³ñ·»É»É å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñ µáÉáùÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇó, ³å³ ݳ å»ïù ã½µ³Õ»óÝ»É ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó, áñáÝù ¹³éÝáõÙ »Ý ³é¨ïñ³ÛÇÝ ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳ ¹ÇÙ»Éáõ Ù³ñ¹áõ Çñ³- ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñ: íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝÇÝ Ï³Ù ¹³ï³ñ³Ý: ²Ûë ϳñ·Á, áñÇ Å³Ù³Ý³Ï ÏáÝÏñ»ï áñáßáõÙ- Ý»ñÁ »Ýóϳ »Ý ÏáÕÙݳÏÇ ³ÝÓ³Ýó ³ÝÏ³Ë ·Ý³- Üßí³Í ³ñ·»ÉùÇó ó³Ýϳó³Í µ³ó³éáõÃÛáõÝ Ñ³ïÙ³ÝÁ, ϳñáÕ ¿ ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáóÁ å»ïù ¿ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï áõëáõÙݳëÇñíÇ ¨ Ù³Ýñ³- ¹³éÝ³É ½ëå»Éáõ ³ÛÝ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ, áñáÝù ³ÛÉ Ù³ëÝ Ï³ñ·³íáñíÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùµ, áñå»ë½Ç, ÙÇ å³ñ³·³Ûáõ٠ϳñáÕ »Ý ·³ÛóÏÕí»É Çñ»Ýó Çß˳- ÏáÕÙÇó, áã ÙÇ ëáÕ³Ýóù ãÃáÕÝíÇ ûñ»ÝùáõÙ, ÇëÏ ÝáõÃÛ³Ý ã³ñ³ß³Ñٳٵ: ÙÛáõë ÏáÕÙÇó` ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ³ñ·»É³÷³Ïáó ã¹³é- ݳ µ³ñÓñ³Ï³ñ· Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇÝ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ññ³íÇñ»Éáõ ѳٳñ: ²ðîàܲ¶ðºð ºì ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺð 147
ÐÔàôØÜºð
1 Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes, ing Governance, Corruption, and State Capture: Consequences, Scope and Cures http://www. How Firms and Bureaucrats Shape the Business imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/ Environment in Transit: http://econ.worldbank.org/ tanzi.htm. view.php?type=5&id=1066. 2 Tanzi. Pg 569. 10 Shang- Jin Wei, and Daniel Kaufmann, Does 3 Keith Loveard, Suharto: Indonesia’s Last Sultan “Grease Money” Speed Up the Wheels of Com- (Singapore: Horizon Books, 1999, p 111). merce? http://www.nber.org/papers/w7093. 4 Chua and Rimban, “Gatekeeper”, in Sheila S. 11 Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/ Coronel, (ed) Pork and Other, Perks: Corruption about. Governance in the Philippines (1998) pgs. 153- 12 OPEN: Seol’s Anti-Corruption Project: 154. www1.worldbank.org/publicsector/egov/ 5 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ: seoulcs.htm. 6 Embarrassment Looms for Ukraine”, Geoffrey, 13 Helping countries combat corruption: The role of York The Globe and Mail, Desember 6, 1997. the World Bank, Note #35: http://www1. worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/ 7 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ: cor06.htm#note35. 8 CNN: “Illinois alerts truck drivers to bogus track 14 “Clean Future” Public Awareness Campaign, Coa- driver’s licenses,” 16 March 2000: http:// lition 2000 (Bulgaria): http://www.csd.bg/publica edition.cnn.com/2000 /US/03/16/truck.licenses. tions/coalition2000/Clean%20Future_Public_ 9 Geraint Jones, Joel S. Hellman, Mark awareness_campaign.PDF. Schankerman, and Daniel Kaufmann, Measur- ¶ÈàôÊ 11 | êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ 11 149 ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ
âÝ³Û³Í ½³ñ·³ó³Í ßáõÏ³Û³Ï³Ý ïÝï»ëáõ- ë»ÏïáñÝ»ñáõÙ: ÎáéáõåódzÛÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù»Ë³- ÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ÝǽÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ Ù³ëݳíáñ ÁÝÏ»- »ñµ»ÙÝ ùÝݳ¹³ïíáõÙ ¿, ³ÛÝ »ñÏÝ»ñáõÙ áñï»Õ Ýáñ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ߳ѳí»ï å³Ûٳݳ·ñ»ñ ëï³Ý³Éáõ »Ý ³½³ïí»É Ï»Ýïñáݳóí³Í åɳݳíáñáõÙÇó ¨ Ñ³Ù³ñ ϹÇÙ»Ý å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ÏáÙáõÝÇëï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÇó, ï³ëݳÙÛ³Ï- ÇÝãÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Õ»Ï³í³ñ- Ý»ñ ß³ñáõÝ³Ï ·áñÍáõÙ »Ý Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÛÉ áõÅ»ñ: Ý»ñÇ Ï³ß³éáõÙ: øã»ñÁ ϳé³ñÏ»Ý ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ ²Û¹ ëË»Ù³Ý ÝáõÛÝå»ë ³éÝãíáõÙ ¿ Çñ»Ýó ÇëÏ »ñÏñÝ»ñáõÙ ïÝï»ëáõÃÛáõÝáõÙ å»ï³Ï³Ý ·»ñÇß- Û³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³- ˳ÝáõÃÛ³Ý Í³Ûñ³ëïÇ×³Ý áã ³ñ¹Ûáõݳí»ï ïÇ- ݳßÝáñÑÙ³ÝÁ: ¸³ Ý»Õ ËÙµ³Ï³ÛÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ ñ³å»ïáõÃÛáõÝÇó ³½³ïí»Éáõ ѳٳñ ë»÷³Ï³- ɳÛÝ ï³ñ³ÍáõÙ ëï³ó³Í ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿: ݳßÝáñÑÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ËÇëï ³ÝÑ- §ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý Ù³ëÇݦ µáõÉÕ³ñ³Ï³Ý ñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»Ù: ²ÛÝ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ß³- ûñ»ÝùÁ (1996-1997ÃÃ.), ûñÇݳÏ, ջϳí³ñÝ»ñÇ ¨ ï»ñÁ, áñáÝù ïáõÅáõÙ ¿ÇÝ Í³ÝáÃáõÃÛáõÝáí å³ß- ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ë³ÑÙ³Ý»É ¿ ³ñïáÝáõ- ïáÝÝ»ñÇ Ý߳ݳϻÉáõó, áõųëå³é ¹³ñÓ³Í Ï³- ÃÛáõÝÝ»ñ (³é³çÇÝ í׳ñÁ` 10% ¨ Ùݳó³Í 90%-Ç é³í³ñíáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý í»ñ³µ³ËßáõÙÁ ï³ë ï³ñí³ íñ³): ²Û¹ ûñÇÝ³Ï³Ý ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙÇó, µáÉáñ ٳϳñ- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ïí»É ³Û¹ Ó»éݳñÏáõ- ¹³ÏÝ»ñÇ ÏáéáõÙå³óí³Í ջϳí³ñÝ»ñÇ ¨ Ó»éùÇó ÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏáéáõÙå³óí³Í ݳËÏÇÝ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇÝ ³ÝÙ³ùáõñ ³Ýß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ã³É³ÝÇó ѳÛïÝí»É å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó»éùµ»ñÙ³Ý »Ý ÇÝãå»ë ýÇݳÝë³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³¹ñáõ- ßáõñç ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ·³É ÏÇë³ùñ»³Ï³Ý³ó- ÃÛ³Ý ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý áã Ýå³ëï³íáñ íÇ- í³Í ËÙµ³íáñáõÙÝ»ñÇ ¨/ϳ٠ϳé³í³ñáÕ Ïáõ- ׳ÏáõÙ: ¸ñ³Ýù ·áÛ³ï¨»É »Ý ÙdzÛÝ áã Ùßï³Ï³Ý ë³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ»ï: Üñ³Ýù Çñ»Ýó µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ å»ï³Ï³Ý ëáõµëǹdzݻñÇ ¨ ãÑÇÙݳíáñí³Í å»- ѳٳñ í׳ñ»É »Ý ßáõÏ³Û³Ï³Ý ³ñÅ»ùÇ ÙdzÛÝ ï³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ßíÇÝ: 10%-Á: ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ³Û¹ ÏáÝÏñ»ï ëË»- γñ»ÉÇ ¿ ëå³ë»É, áñ ³Û¹åÇëÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ- Ù³Ý Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇÝ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ïí»É, Ý»ñÇ Ù³ëݳíáñ»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ËݳÛáÕáõÃÛ³Ý ¨ µ³Ûó ͳÛñ³ëïÇ×³Ý ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ »Õ»É: ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ï³ññ»ñ Ý»ñÙáõÍ»É: ²Û¹åÇëÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ ¨ ³ß- ػݳßÝáñѳÛÇÝ áÉáñïÝ»ñáõÙ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõ- ˳ï³ÝùÇ ³ñï³¹ñáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ µ³- ÙÁ, ѳïϳå»ë ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏáÙáõÝ³É Í³é³Ûáõ- ñ»É³íí»É, ÇëÏ å»ïáõÃÛáõÝÁ ëáõµëǹdzݻñÇ í׳ñ- ÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ϳñáÕ ¿ í»ñ³óÝ»É Ù³Ýñ ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛáõ- Ù³Ý ÷á˳ñ»Ý ϳñáÕ ¿ ѳñÏ»ñ ëï³Ý³É: ê³Ï³ÛÝ ÝÁ, ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ï³ñáÕ ¿ µ»ñ»É ³é³í»É Éáõñç ã³ñ³- ÙÛáõë ÏáÕÙÇó, ݳËÏÇÝáõÙ ¹áï³óÇáÝ Ó»éݳñÏáõ- ß³ÑáõÙÝ»ñÇ: ¸ñ³ ѳٳñ, ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³ÝÁ å»ïù ¿ ÃÛáõÝÝ»ñÁ, ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÇó Ñ»ïá, ëáíáñ³- ݳËáñ¹Ç Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Íñ³·ñ³íáñí³Í ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý µ³ñ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ù»Í ³ÝÏáõÙ µ³½³ÛÇ ¨ áõëáõóáõÙ ³Ýó³Í ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñáí ϳñ·³- »Ý áõÝ»ÝáõÙ, áñÁ ϳñáÕ ¿ ³ñÑÙÇáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Áݹí½- íáñáÕ Ù³ñÙÝÇ Ý»ñ¹ñáõÙÁ: Ù³Ý Ññ³ÑñÇãÇ ¹»ñ ˳ճÉ: ØñóáõÝ³Ï ÁÝÏ»ñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, Áݹѳϳé³ÏÁ` Ñݳñ³íáñ Ïñ׳- ÆÝãå»ë ÏùÝݳñÏ»Ýù ѻﳷ³ÛáõÙ, áñáßáõÙ- ïáõÙÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ýí³½³·áõÛÝ: Ý»ñÁ ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ïí»Ý ÙdzÛÝ ë»÷³Ï³- ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ϳñáÕ ¿ µ»ñ»É Ïá- ݳßÝáñÑÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáí, ³ÛÉ Ý³¨ å»ïù ¿ éáõåódzÛÇ Ýí³½Ù³ÝÁ, Ç Ñ³ßÇí ³Ùáñý ¨ §ëïí»- Ñá·³Ý ³ÛÝ ßáõϳÛÇ µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý ¨ ³½Ýíáõ- ñ³ÛÇݦ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ Í³ÝñáõÃÛ³Ý Ï»Ýïñá- ÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, áñáÝóáõÙ å»ïù ¿ ·áñÍ»Ý ë»÷³Ï³- ÝÁ Ù³ëݳíáñ ë»Ïïáñ ï»Õ³÷áËÙ³Ý: ê»÷³Ï³- ݳßÝáñÑí³Í Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ1: ݳßÝáñÑáõÙÁ Çç»óÝáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³- ÆÝãå»ë Ýϳï»É »Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù»Ý³µ³ÝÝ»ñ, ÏÁ, ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ ÁݹáõÝáõÙ »Ý ÇÝãåÇëÇÝ æ»ýýñÇ ê³ùëÝ ¿, ë»÷³Ï³Ý³ïÇñáç áñáßáõÙÝ»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ µ³í³ñ³ñ»Ý ï»ñ»ñÇÝ, ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ ÇÝùÝÇÝ ¹»é¨ë µ³í³ñ³ñ ã¿ ïÝï»- ³ÛÉ áã û å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ, ¨ å»ï³Ï³Ý ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñáճϳÝáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ñ³- ÙÇçáóÝ»ñÇ ³Ýí»ñ³ÑëÏ»ÉÇ Í³ËëáõÙÝ»ñÁ ¹³¹³- Ù³ñ: ØÇ³ÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ¨ ñáõÙ »Ý: ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ³í³ñïÇó Ñ»ïá, ·áñÍáõÙ »Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ¨ ϳñ·³íáñáÕ Ù³ñÙÇÝ- ³ÝÏ³Ë ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Çñ»Ýó ·áñÍ»- Ý»ñÁ, áñáÝù å³ßïå³ÝáõÙ »Ý Ù³ëݳíáñ ë»÷³- ñÁ í³ñ»É ³é³Ýó å»ï³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý: ϳݳï»ñ»ñÇÝ, ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕÝ»ñÁ ²ÛÝáõѳݹ»ñÓ, ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý Ñ»ï ϳñáÕ »Ý û·ïí»É Çñ»Ýó Ýáñ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó ¨ Ï³åí³Í »Ý áñáß íï³Ý·Ý»ñ: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ µ³ñÓñ³óÝ»É ³ñï³¹ñáճϳÝáõÃÛáõÝÁ áõ ß³Ñáõ- å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ýáñ ϳ½Ù³íáñ- óµ»ñáõÃÛáõÝÁ2: ¸»é ³í»ÉÇÝ, ³ÛÝ ë˻ٳݻñÁ, í³Í Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ, ÏáéáõåódzÛÇ Ñݳñ³íá- áñáÝù Ýáñ ËÙµ³Ï³ÛÇÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñ- ñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍáõ٠ѳí³ë³ñ³å»ë »ñÏáõ Ù³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ã»Ý ëï»Õ- 150 êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ
ÍáõÙ, ѳ½Çí û µ»ñ»Ý ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÇ3: ݳíáñ ë»ÏïáñÇó Ýñ³Ýó ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇÝ, í³- ²ñ¨»ÉÛ³Ý ¨ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý ºíñáå³ÛÇ ÷áñÓÁ ׳éíáÕ ·áõÛùÇ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ý»ñϳ۳óí»É ¿ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ϳñáÕ ¿ áã ×Çßï ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ: ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³É سëݳíáñ³å»ë, ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõó»É: ·Ý»ÉÁ »Õ»É ¿ ·»ñß³Ñáõóµ»ñ ·áñÍ, »Ã» ÝϳïÇ áõÝ»- Êáßáñ ³ÏïÇíÝ»ñÁ í³×³éí»É »Ý ·ñáßÝ»ñáí ¨ ݳÝù, áñ ·Ý»ñÁ ѳßí³ñÏáÕ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ áã ×Çßï ÙÇÝ㨠³ÛÅÙ ·ïÝíáõÙ »Ý í»ñݳ˳íÇ Ó»éù»ñáõÙ: ïíÛ³ÉÝ»ñ »Ý ѳÕáñ¹»É ³ÛÝåÇëÇ ³ÏÝѳÛï ·áõÛùÇ Üáñ ë»÷³Ï³Ý³ï»ñ»ñÁ, Ñáí³Ý³íáñÝ»ñÇó ëï³- Ù³ëÇÝ, ÇÝãåÇëÇÝÝ ¿ ÑáÕÇ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: ݳÉáí Çñ»Ýó ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ñ³×³Ë ã»Ý ßï³- ä»ï³Ï³Ý ߳ѻñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³- å»É ¹ñ³Ýù í»ñ³Ï³éáõó»É: ²ÛÝå»ë áñ å»ïáõÃÛáõÝÁ ï³Ïáí, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ó»éݳñÏ»É ÙÇçáóÝ»ñ` ã³- ëïÇåí³Í ¿ »Õ»É û·Ý»É ³Û¹ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ß³- ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýí³½»óÝ»- ï»ñÇÝ: ÐØ²Ð-Ç ³í³· ãÇÝáíÝÇÏ ìÇïá î³Ý·ÇÝ Éáõ ѳٳñ: Ýϳï»É ¿, áñ ÑáõÙùÇ ¨ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ Ñ³ïí³ÍÝ»ñÇó µ³óÇ, Ùݳó³ÍÝ»ñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ë»÷³Ï³Ý³ß- ÝáñÑ»É, áñå»ë½Ç ËáõÛë ïñíÇ å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñ- ²è²Üò ÎàèàôäòÆ²ÚÆ êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐØ²Ü Æð²Î²Ü²òØ²Ü ÐÆØÜ²ÊܸÆðܺðÀ ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñå»ë ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³Ïóáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó Ïáõë³ÏóÇÝ»ñÇÝ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñ»Éáõ ѳٳñ ÏáéáõÙå³óí³Í ýÇݳÝë³- ƱÝã å»ïù ¿ ³Ý»É ÏáéáõåódzÛÇ Ñݳñ³íáñáõ- íáñÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñ û·ï³·áñÍ»Éáõó: §ò³íáù ÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýí³½»óÝ»Éáõ ѳٳñ, »Ã» ϳé³í³ñáõ- ëñïÇ, - ·ñáõÙ ¿ î³Ý·ÇÝ,- å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõ- ÃÛáõÝÁ áñáßáõÙ ¿ ÁݹáõÝ»É ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÃÛáõÝÝ»ñÇ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÁÝóóùÁ ÇÝùÝÇÝ Íñ³·Çñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ: ÆÑ³ñÏ», Áëï ¿áõ- ëï»ÕÍ»É ¿ ÙÇ íÇ׳Ï, »ñµ áñáß ³ÝÓÇÝù (ݳ˳ñ³ñ- ÃÛ³Ý, ¹³ ß³ï ÝÙ³Ý ¿ å»ï³Ï³Ý Ëáßáñ ·ÝáõÙÝ»ñ Ý»ñ, µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñ) ϳï³ñ»ÉáõÝ ¨ ³Ûëï»Õ ÏÇñ³é»ÉÇ »Ý å»ï³Ï³Ý ϳñáÕ »Ù ³Ù»Ý³ÑÇÙÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ ÁݹáõÝ»É ·ÝáõÙÝ»ñÇ ß³ï ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ: (¸ñ³ Ù³ëÇÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ áõñÇßÝ»ñÁ (ջϳí³ñÝ»ñÁ ¨ ËáëíáõÙ ¿ 9-ñ¹ ·ÉËáõÙ): ³ÛÉáù) ï»Õ»Ï³óí³Í ÉÇÝ»Éáí, ϳñáÕ »Ý Ç Ýå³ëï ¸ñ³ ·áñÍÁÝóóÁ åñáý»ëÇáÝ³É Ù³Ï³ñ¹³- Çñ»Ýó, û·ïí»É ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÇó: ²é³í»É Ïáí ³ÝóϳóÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ µ³í³ñ³ñ Ù»Í ã³÷»ñÇ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÁ Ç Ñ³Ûï »Ý ·³ÉÇë Å³Ù³Ý³Ï ïñ³Ù³¹ñ»É, ë³Ï³ÛÝ áã ß³ï, ÇÝãÁ ÃáõÛÉ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉÇ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñï»Õ Ïï³ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛ³Ý ·³É ³Ý³½ÝÇí ·áñͳñùÝ»- å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ù³ëݳíáñÇÝ ñÇ ßáõñç: ²ÝóÛ³ÉáõÙ, ï³ñµ»ñ ËݹÇñÝ»ñ »Ý ³é³- ³ÝóÝ»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÁ Ýϳ- ç³ó»É, áñáÝù ϳåí³Í »Ý »Õ»É ÙÇç³½·³ÛÇÝ ýÇ- ñ³·ñ»Éáõ ѳٳñ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ Ý³Ýë³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ë³Ñ- ï»ñÙÇÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý` ³ÏïÇíÝ»ñÇ ¹áõñë µ»- Ù³Ýí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñÇ Ñ»ï: ÎáÙáõÝ³É Í³é³Ûáõ- ñáõÙÁ, ÝáÙ»ÝÏɳïáõñ³ÛÇÝ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ÃÛáõÝÝ»ñÁ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑí»É »Ý å³Ñ³ÝçíáÕ ¨ ³ÛÉÝ: ¸ñ³ÝÇó å»ïù ¿ ³Ý»É Ñ»ï¨Û³É Ñ»ï¨áõ- ųÙÏ»ïÝ»ñÇó ¹áõñë` ÙÇÝã ϳñ·³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÃÛáõÝÁ, áñ ÏáéáõåódzÛÇ Ýϳïٳٵ Ý»ñϳÛÇë Ñ»- ·áñÍáÕ ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ: ØÇç³½·³ÛÇÝ ï³ùñùñáõÃÛáõÝÁ ³í»ÉÇ ßáõï ³ñï³óáÉáõÙ ¿ ï³- ³ñÅáõÛóÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ ½»ÏáõÛóÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ³Û¹ »ñ¨áõÛÃÇ Ù³ëßﳵݻñÇ Ýßí»É ¿. §ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñáÝù Çñ³Ï³Ý³óñ»É »Ý ٻͳóÙ³ÝÁ, ³ÛÉ áã û ÑÇÝ ÑÇÙݳËݹñÇ Ù³ëÇÝ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ñ»ñ, Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ¦4: ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÁÝóóùÁ ÙÇßï ëÏëí»É ¿ ÙÇÝã ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ë˻ٳ- ³ÝÑñ³Å»ßï Çñ³í³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ` ëáódzɳ- Ý»ñÁ ÏÇñ³éí»É »Ý áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ: ¸ñ³Ýù ÁÝϳÉ- Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ ÷á˳Ý- í»É »Ý, áñå»ë ³é³Ýó ÏáéáõåódzÛÇ ·áõÛùÇ µ³Å³Ý- ó»Éáõ ϳ٠å»ï³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ù³Ý ³ñ¹³ñ³óÇ ÙÇçáó: ê³Ï³ÛÝ, ïÝï»ë³Ï³Ý ã³- ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ¦5: ÷³ÝÇßÝ»ñáí ³Û¹ Ó¨Á ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ »Õ»É, ù³- ijٳݳϳíñ»å ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ϳ- ÝÇ áñ ãÇ Ñ³Ý·»óñ»É ³é³í»É ϳåÇï³É³óÙ³ÝÁ, á°ã ñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Ñ»ï¨Û³É ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇÝ. ¿É ϳé³í³ñÙ³Ý Ï³ï³ñ»É³·áñÍÙ³ÝÁ ¨ á°ã ¿É ÁÝÏ»- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³Ï³½Ù³íáñÙ³ÝÁ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³- x γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë ãÇ Ï³ñáÕ³Ýáõ٠ϳ½- Ù³ñ, áñå»ë½Ç ÉáõÍí»Ý ßáõϳÛÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ: ٳϻñå»É ó÷³ÝóÇÏ ¨ µ³ó ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï, ³ß˳ñÑÇ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ, ¨ Ññ³å³ñ³Ï»É ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñ·³íáñáÕ ûñ»Ýù- ÝáõÛÝÇëÏ »Ã» ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÁÝóóùÁ ãÇ Ý»ñÁ: »Õ»É ÏáéáõÙå³óí³Í, »Õ»É »Ý ¹»åù»ñ, »ñµ ãÇÝáí- x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑíáÕ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³- ÝÇÏÝ»ñÇÝ, áñáÝù å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý ë»÷³Ï³- í³ñÝ»ñÁ ¨ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ ½·áõ߳ݳÉáí ³å³- ݳßÝáñÑÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ Ù³ë- ·³ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¨ Ñ³Ùá½í³Í ÉÇÝ»Éáí, áñ êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ 151
ÏËáõë³÷»Ý å³ïÅÇó, áñå»ë ϳÝáÝ, ë»÷³Ï³- غÂา´²Ü²Î²Ü ØÆ ø²ÜÆ î²ð´ºð²Îܺð ݳßÝáñÑÙ³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÁ ¹áõñë »Ý Ñ³ÝáõÙ: x ´³½Ù³ÃÇí ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ êáódzɳϳÝ, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÝ»Ý ¨` ë»÷³Ï³Ý µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç ÙïÝ»É ï³ñµ»ñ Ýϳï³éáõÙÝ»ñ ϳÝËáñáßáõÙ »Ý ïíÛ³É Ý»ñùÇÝ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï ¨` Ù³ëݳÏó»É ù³Õ³ù³- ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý ÏáÝÏñ»ï »Õ³- Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ` Ç Ýå³ëï ë»÷³Ï³Ý ß³- ݳÏÁ: ÎáéáõåódzÛÇ ³é³í»É ùÇã »Ý »Ýóϳ í³áõ- Ñ»ñÇ: ã»ñ³ÛÇÝ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ¨ §ÉÇÏíǹ³ódz¦ x êï»ÕÍí³Í ïÝï»ë³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ß³ï å»ï³- ³Ýí³ÝáõÙáí ѳÛïÝÇ ·áñÍÁÝóóÁ, áñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ í³×³éùÇ Å³Ù³Ý³Ï ã»Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÁ í³×³éíáõÙ »Ý áã û ÙÇ Ñ³ëóÝáõÙ ¹³éÝ³É Ï»ÝëáõݳÏ, áñÁ ѳ׳˳ÏÇ ÷³Ã»Ãáí ³ÛÉ ³é³ÝÓÇÝ-³é³ÝÓÇÝ: µ»ñáõÙ ¿ ßáõϳ۳ϳÝÇó ó³Íñ ·Ý»ñáí Ó»éݳñÏáõ- øÇã ³í»ÉÇ íï³Ý·³íáñ ¿ Ñ»Ýó ëϽµÇó µ³ó ÃÛáõÝÝ»ñÇ í³×³éùÇÝ, ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ í»ñ³- ³é³ç³ñÏáõÃÛ³Ý »Õ³Ý³Ïáí ϳï³ñíáÕ ë»÷³Ï³- ϳåÇï³Éǽ³ódzÛÇ íñ³ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ù»Í Ý³ßÝáñÑáõÙÁ, ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ¹³ µ³ÅÝ»- ·áõÙ³ñÝ»ñ »Ý ͳËëí»É6: ïáÙë»ñÇ ·Ý»ñÇ µ³ó Ý߳ݳÏÙ³Ý Ó¨³Ï³Ý ÁÝù³ó- ùÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë: ´»ñ»Ýù ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ²é³í»É åñáµÉ»Ù³ïÇÏ »Ý ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»- Ýϳïí³Í ÏáéáõåódzÛÇ ÙÇ ù³ÝÇ ÏáÝÏñ»ï ûñÇ- ñÁ: ¸ñ³Ýù ß³ï Å³Ù³Ý³Ï »Ý ËÉáõÙ, ùÇã ó÷³Ý- ݳÏÝ»ñ. óÇÏ »Ý ¨ ϳñáÕ »Ý Ù»Í ³½³ïáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»éÝ»É Ñ³- ϳûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: γñ»ÉÇ x ê³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ åáï»ÝóÇ³É Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇÝ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ³é³ç³óÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ß³Ýï³ÅÇ »Ý »ÝóñÏáõÙ, áñå»ë½Ç ϳÝË»Ý Ýñ³Ýó Ýí³½»óÝ»É, »Ã» Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ï³ ë³Ï³ñÏáõ- Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»É ³ÝÏ³Ë ¨ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó µ³ñÓñ³óíÇ ³é³ç³ñÏíáÕ ·áõÙ³ñÁ: ³é³Ýó ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõ- x êå»ÏáõÉÛ³ÝïÝ»ñÁ Éáõñç Ý»ñ¹ñáÕÝ»ñÇó ßáñÃáõÙ »Ý ÃÛ³Ý: ´áÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, ѳٻٳï³Í ëϽµÝ³Ï³Ý ·áõÙ³ñÝ»ñ, Çñ»Ýó ãÙ³ëݳÏó»Éáõ ѳٳñ, Ëáëï³- µ³ó ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ñ»ï, ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁÝ- ݳÉáí ·áõÙ³ñ ã¹Ý»É ¨/ϳ٠㵳ñÓñ³óÝ»É ³é³çñÏ- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÇ íáÕ ·Ý»ñÁ: µ³ñ»É³íÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù»Í Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ x ²×áõñ¹Ý»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñåíáõÙ »Ý ³ñÑ»ëï³Ï³Ýáñ»Ý »Ý ëï»ÕÍáõÙ: Ýí³½»óí³Í ·Ý»ñáí, »ñµ åáï»ÝóÇ³É Éáõñç ·Ýáñ¹Ý»- øÇã ó³ÝϳÉÇ ¿ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ³ÛÝåÇ- ñÇÝ ³Ñ³µ»ÏáõÙ »Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñáí: ²Û¹åÇëÇ ëÇ Ó¨Á, ÇÝãåÇëÇÝÝ ¿ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ¨ ³ß˳ï³- ³×áõñ¹Ý»ñáõÙ µ³ñÓñ ·ÇÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ í³×³éáÕÁ, ÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ·ÝáõÙÁ, áñÁ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ ë»- ÇëÏ ³ÛÝáõÑ»ï¨ ³ÛÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ Çç»óíáõÙ ¿ ÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý µ³½Ù³ÃÇí Íñ³·ñ»ñáõÙ: ¶áñÍ- ÙÇÝ㨠³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, »ñµ ë³Ï³ñÏáõÃÛ³Ý Ù³ë- ݳϳÝáõÙ ¹ñ³Ýáí ÙÇßï ·Ýáñ¹Ý»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõ- ݳÏÇóÁ ãÇ ÁݹáõÝáõÙ ³é³ç³ñÏíáÕ ·ÇÝÁ: ÃÛáõÝ ¿ ïñí»É ßáõϳ۳ϳÝÇó ó³Íñ ·Ý»ñáí ·Ý»Éáõ x ²×áõñ¹Ý»ñáõÙ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·ÝáõÙ »Ý Ùï³- µ³ÅÝ»ïáÙë»ñ: ¹Çñ ãÉÇÝ»Éáí ÏáÝÏñ»ï ųÙÏ»ïáõ٠ϳï³ñ»É ³ñÅ»ùÇ ²Ù»Ý³í³ï ï³ñµ»ñ³ÏÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ³Ûë- í׳ñÙ³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÉ ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ å»ë Ïáãí³Í §ÇÝùݳµáõË ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ¦, Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ï³·áñÍ»Ý ¹ñ³Ýó ³ÏïÇíÝ»- áñÁ ïÝï»ë³·»ïÝ»ñ ¸³ÝÇ»É Î³áõýÙ³ÝÁ ¨ öáÉ ñÁ ¹áõñë ѳݻÉáõ ϳ٠³ÛÉ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ` êÇ·»É-´³áõÙÁ µÝáõó·ñ»É »Ý áñå»ë §ÇÝùÝÇÝ Ïá- ÙÇÝã ³ÛÝ å³ÑÁ, »ñµ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝù- éáõåódz, »ñµ å»ï³Ï³Ý ·áõÛùÁ óɳÝíáõÙ ¿ ù³- Ý»ñÁ ã»ÕÛ³É ÏѳÛï³ñ³ñí»Ý: Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ¨ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýá- x ö³ëï³ÃÕûñÁ Ï»ÕÍíáõÙ »Ý, áñå»ë½Ç óáõÛó ïñíÇ Ã» Ù»ÝÏɳïáõñ³ÛÇÝ ïÝûñ»ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó¦8: ǵñ¨ ³×áõñ¹áõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÁ γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ áõݻݳ ë»÷³- ³í»ÉÇ í³Õ í³ñӳϳÉí»É ¿ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ÝßÝáñÑÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ï³ñµ»ñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ÏáÕÙÇó, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñ: ²ÝϳëϳÍ, ÙǨÝáõÛÝ ËáñÑñ¹³- û·ïí»É ·ÝÙ³Ý ³ñïáÝáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÇó: ϳÝÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ` ·áñͳñùÇ é³½Ù³í³ñáõ- ¶áõÛùÁ ËÇëï ó³Íñ ¿ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ: ÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ¨ ÏáÝÏñ»ï ѳñó»ñÇ ËáñÑñ¹³ï- x î»Õ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçÝáñ¹áõ- íáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ϳñáÕ ¿ ³ñ³·³óÝ»É ·áñÍÁÝó- ÃÛ³Ùµ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ óÁ, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ÑÕÇ ¿ ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý ³é³ç³ó- áã ûñÇݳã³÷ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ7: ٳٵ: ²ÛÝ ÝáõÛÝå»ë ϳñáÕ ¿ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇ ¨ å»ï³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ÙÇç¨ µ³ËáõÙ ÍÝ»É: ²ÛÝ Å³- ٳݳÏ, »ñµ å»ïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ó·ï»É ÇÝ- ¹áõëïñdzÛÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ í»ñ³Ï³éáõóÙ³ÝÁ ¨ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍÙ³ÝÁ, ËáñÑñ¹³ïáõÝ Ï³ñáÕ 152 êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ
¿ åݹ»É »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ³í»É³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí x ²ÛÝ å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ, áñáÝù ³ß˳ïáõÙ »Ý í³×³é»É ³ÏïÇíÝ»ñÁ` ٻݳßÝáñѳÛÇÝ Çñ³íáõÝù- ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý íñ³, å»ïù ¿ ëï³Ý³Ý ³í»ÉÇ Ý»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, ÇÝãÁ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ïµ³ñÓñ³óÝÇ µ³ñÓñ ³ß˳ï³í³ñÓ, ù³Ý ÙÛáõë å»ï³Ï³Ý ͳé³- ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇ ÙÇçÝáñ¹³¹ñ³ÙÝ»ñÁ9: ÛáÕÝ»ñÁ ¨ ëï³Ý³Ý ݳ¨ ³ß˳ï³í³ñÓÇ Ñ³í»É³í- ׳ñÝ»ñ` å³Ûٳݳíáñí³Í Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ѳçáÕ ³Ýóϳóí³Í ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑٳٵ10: êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐØ²Ü ²ØºÜ²È²ì ÒºìºðÀ
âÝ³Û³Í ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑ- Î¸ÆØ²Ü²± ²ð¸Úàø êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐØ²ÜÀ Ù³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý µ³½Ù³ÃÇí »Õ³Ý³ÏÝ»ñ, ÙÇßï äºî²Î²Ü êºÎîàðÆ ¾ÂÆÎ²Ü å»ïù ¿ å³Ñå³Ý»É áñáß³ÏÇ ëϽµáõÝùÝ»ñ. âÝ³Û³Í ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý µáÉáñ ³é³í»- x ¶Ýáñ¹»ÝÇ ÙÇç¨ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝ: ²×áõñ¹Ý»ñÁ ¨ µ³ó ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ ÝáñÙ³ïÇí ÑÇÙùÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõ- ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýí³½»óÝáõÙ »Ý ³é³ÝÓÇÝ ÃÛ³ÝÁ, ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñóÁ ÙÇßï ÙÝáõÙ ¿ ãÉáõÍí³Í: ²ÛÝ ·Ýáñ¹Ý»ñÇÝ Ý³Ë³å³ïíáõÃÛáõÝ ï³Éáõ éÇëÏÁ: ųٳݳÏ, »ñµ å»ïáõÃÛ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ x ê³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ Ñ³Û- ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ûµáõݹëÙ»ÝÇ ÙÇçáóáí ϳñáÕ ï³ñ³ñáõÙ, Ýß»Éáí ¹ñ³Ýó å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É »Ý »ÝóñÏí»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³ÝÁ, å³ñ½ ¨ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ: Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ùßï³å»ë x Ðñ³å³ñ³ÏáõÙÇó Ñ»ïá ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ë»- å³ßïå³ÝíáõÙ ¿ §³é¨ïñ³ÛÇÝ ·³ÕïÝÇùǦ ùáÕÇ ÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ÷á÷áË- ï³Ï, áñÁ Ñ³×³Ë û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ áñå»ë å³ï- í»Ý: ׳é, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÇó x ´áÉáñ ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇÝ ïñíáõÙ ¿ Ù³ëݳÏóáõ- óùóÝ»Éáõ ѳٳñ, ѳϳé³Ï ¹»åùáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ñ ÃÛ³Ý Ñ³í³ë³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ: ¹ñ³ÝÇó û·ïí»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ëï³Ý³É: x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑíáÕ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ³½³ï Ùáõïù àñå»ë½Ç ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ å»ï³Ï³Ý ·áñÍ»Éáõ ãë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ: äáï»ÝóÇ³É ·Ýáñ¹Ý»- ·³ÝÓ³ñ³ÝÇÝ Ï³Ýáݳíáñ »Ï³ÙáõïÝ»ñ µ»ñÇ, ñÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ³Ûó»É»Éáõ ÁÝ- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñ»ï¨»É ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý óáõ- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, Ëáë»É ջϳí³ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï ¨ Ýñ³Ýó ó³ÝÇßÇÝ: ¸ñ³ ѳٳñ ϳñáÕ ¿ û·ï³·áñÍí»É å»ïù ¿ Ù³ïã»ÉÇ ÉÇÝÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ï»- å³Ûٳݳíáñí³Í ųٳݳϳÁÝóóùáõÙ ÁÝÏ»- ջϳïíáõÃÛáõÝÁ: ñáõÃÛ³Ý ³ÏïÇíÝ»ñÇ ¨ µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ å³ÑáõÙÁ x гÕÃáÕÇÝ ÁÝïñ»Éáõ ÙÇ³Ï ã³÷³ÝÇßÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ (áñå»ë½Ç ËáõÛë ïñíÇ ëå»ÏáõÉÛ³ÝïÝ»ñÇ Ù³ëݳÏ- ³é³ç³ñÏíáÕ µ³ñÓñ ·ÇÝÁ: óáõÃÛáõÝÇó), ݳ˳ï»ëí³Í ½µ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ýí³- x ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ëáõë³÷»É áõÕÕ³ÏÇ í³×³éùÝ»ñÇó: ½³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ å³Ñå³Ý»ÉÁ` áñáß³ÏÇ Å³- ¸³ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ³é³í»É éÇëϳÛÇÝ Ó¨ ¿, ٳݳϳѳïí³ÍÇ ÁÝóóùáõÙ ¨, Ñݳñ³íáñ ¿, ÁÝ- ѳïϳå»ë, »Ã» ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ Áëï ¿áõÃÛ³Ý í»- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ·Çï³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»- ñ³ÑëÏíáõÙ ¿ Ù»Ï ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ÏáÕ- ñÇ ¨ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ µ³ÅÇÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ: ØÇ³- ÙÇó: ųٳݳÏ, ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ï»ÕÍ»É x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ë»Õ٠ųÙÏ»ïÝ»ñÁ, áñáÝù ·áñÍÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý óáõó³ÝÇßÝ»- ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ »Ý ÏáéáÙå³óí³Í ·áñͳñùÝ»- ñÁ, ÷áñÓ»Éáí åݹ»É ³ÛÝ, áñ ¹ñ³Ýù »ÝóñÏí»É »Ý ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ųٳݳϳѳï- ûµÛ»ÏïÇí ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ¨ ã³÷³·ñáõÙÝ»ñÇ: ò³- í³ÍÁ: íáù, Ýñ³Ýó ³í»ÉÇ ß³ï ϳñáÕ ¿ ½µ³Õ»óÝ»É áã û x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÁÝóóùÁ å»ïù ¿ ÁÝóݳ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ, å³ñ½ ¨ ûµÛ»ÏïÇí ã³÷³ÝÇßÝ»ñáí, ÇÝãÁ ϳÝËáõÙ ¿ áñÁ ã³÷³·ñáõÙÝ»ñÇ »Ýóϳ ã¿, ³ÛÉ ã³÷³·ñáõÙ- ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ã³÷Çó ³í»ÉÇ ³½³ï ·áñÍ»Éáõ Ñݳ- Ý»ñÇ »Ýóϳ Ãí³ù³Ý³Ï³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: Ó»éùµ»ñáõÙÝ»ñÁ: úñÇݳÏ, Ýñ³Ýù ϳÝѳݷëï³- x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³ÝÁ ³éÝãíáÕ áÕç ï»Õ»Ï³ïíáõ- Ý³Ý áã û ÑÇí³Ý¹³ÝáóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ù³ïáõóíáÕ ÃÛ³Ý Ññ³å³ñ³ÏáõÙ ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñå»ë½Ç µáÉá- ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñ³Ïáí, ³ÛÉ ïíÛ³É ÑÇí³Ý¹³- ñÇÝ Ñ³ÛïÝÇ ÉÇÝÇ Ï³ñ·Á ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳñá- ÝáóáõÙ Áݹáõí³Í ³Ûó»ÉáõÝ»ñÇ ù³Ý³Ïáí: ճݳ ѳݹ»ë ·³É ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³ÝÁ Ñ»- ö³ëï³µ³ÝÝ»ñÁ ·»ñ³å³ïíáõÃÛáõÝÁ ï³ÉÇë ï¨áÕÇ ³ÝÏ³Ë ¹»ñáõÙ: »Ý ³ÛÝ µ³Ý³Ó¨»ñÇÝ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý íϳ۳Ïáã- x ޳ѻñÇ µ³ËÙ³ÝÁ ³éÝãíáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ í³ñù³·- í»É ¹³ï³ñ³ÝáõÙ ¨ »ÝóñÏ»É ³ñï³ùÇÝ ëïáõ·- ÍÇ Ïá¹»ùëÝ»ñÇ µÍ³ËݹÇñ å³Ñå³ÝáõÙ: Ù³Ý, ³ÛÝå»ë áñ ѳñóÁ í»ñ³µ»ñíáõÙ ¿ áã û Ýñ³Ý, x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÁÝóóùÇ ³ÝÏ³Ë Ï³é³- û ÇÝã å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ »Ý µ³Ýï³ñÏÛ³ÉÝ»ñÁ å³Ñ- í³ñáõÙ: ¸³ µ³ñ¹³óÝáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»- íáõÙ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑí³Í µ³ÝïáõÙ, ³ÛÉ Ýñ³Ý, û ñÇ Ñ»ï ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÏáéáõÙå³óí³Í ϳå»ñÇ ù³ÝÇ Ñ³çáÕí³Í ÷³Ëáõëï ¿ »Õ»É ³Û¹ï»ÕÇó: û·ï³·áñÍáõÙÁ: êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ 153
êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐØ²Ü ÜÎ²îØ²Ø´ ñ³ódzݻñÁ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ßáõ- ¸Æîàð¸ÜºðÀ ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ï³ÛáõÙ ã³ñ³ß³ÑáõÙ »Ý Çñ»Ýó ¹ÇñùÁ, áñáÝù å»ïù вê²ð²ÎàôÂÚàôÜÆò ¿ ϳé³í³ñí»Ý »ñÏñÇ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³- ÝáõÃÛ³Ùµ12: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñ- سëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ, ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍ- åáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ϳéáõóáÕ³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõ- Ý»áõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý, ÇÝã- ÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³ÝÁ: 1999 Ãí³Ï³ÝÇÝ, å»ë ݳ¨ ³½ÝÇí ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ µáõÉÕ³ñ³Ï³Ý áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáó ¿ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ Ùñó³Ï- Ù³ëݳÏó»É ¿ ´áõÉÕ³ñdzÛáõÙ Ëáßáñ³·áõÛÝ ¨ ³é³í»É íÇ- óáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ïßé³¹³ïí³Í ûñ»ÝùÇ Ùß³ÏáõÙÁ: ×»ÉÇ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏÇ` ´áõÉÕ³ñ³Ï³Ý Ñ»- ²ÛÝ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ³ß˳ï³Ý- é³Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑ- ùÇ Ñ³Ù³ñ ѳٳñÅ»ù Ù»Ãá¹Ý»ñ, ÇÝùÝÁëïÇÝùÛ³Ý Ù³Ý ÁÝóóùÇ ¹Çï³ñÏÙ³ÝÁ: ¸ñ³ ßÝáñÑÇí ѳçáÕí»É ¿ ³å³Ñáí»Éáí ѳÙÁݹѳÝáõñ ߳ѻñÇÝ É³í³·áõÛÝë Ëáõë³÷»É ÁÝóóùÇ Ñ»ï³·³ ˳ËïáõÙÝ»ñÇó ¨ ³å³·³- ͳé³Û»ÉÁ: ÎáÙáõÝǽÙÇ ÷Éáõ½áõÙÇó Ñ»ïá, ·áÛáõ- ÛáõÙ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÁÝóóùÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍÙ³Ý ÃÛáõÝ áõÝ»ñ ѳÙá½ÙáõÝù ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ å»ïáõÃÛáõ- Ýå³ï³Ïáí ½»ÏáõÛó ¿ å³ïñ³ëïí»É ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáó³- ÝÁ ϳñáÕ ¿ Ñëϳ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ë»÷³Ï³- éáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ11: ݳßÝáñÑ»É ³é³Ýó ¹ñ³Ýó Ù³ëݳïÙ³Ý ¨ ÑáõÛë áõ- ݻݳÉ, áñ Ý»ñÙáõÍÙ³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ãÇ ï³ ²ß˳ñÑÇ ÙÛáõë ͳÛñáõÙ` ä³Ý³Ù³ÛáõÙ, ϳ- ³Û¹åÇëÇ Ó»éݳñÏáõÃÛ³ÝÁ ã³ñ³ß³Ñ»É ßáõϳÛáõÙ é³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ññ³íÇñ»É ¿ ѳñ·í³Í áã ϳé³í³- ·ñ³í³Í Çñ ¹ÇñùÁ: ê³Ï³ÛÝ Ñ³ßíÇ ã¿ÇÝ ³éÝí»É ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ, ¹Çïáñ¹Ç ϳ·³íÇ- ï³ñµ»ñ ·áñÍáÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳÏ, Ý»ñ- ׳Ïáí Ù³ëݳÏó»Éáõ ä³Ý³Ù³Ï³Ý å»ï³Ï³Ý Ñ»- ÙáõÍÙ³Ý Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ ³ñ·»ÉùÝ»ñÁ, áñáÝù é³Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý í³×³éùÇ µ³- ͳ·áõÙ »Ý ³ñï³ñÅáõÛÃÇ ÷á˳ݳÏÙ³Ý ÷á˳ñ- ݳϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: Å»ùÇ Ñ»ï ϳåí³Í, ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ í³ï ѳ- ê³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»É »Ý ÙdzÛÝ Ù³Ï³ñ·»ñÁ, Ñ³×³Ë Ý³¨ ï»Õ³Ï³Ý ¨ ï³ñ³Í- »ñÏáõ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ áñáᯐ ù³ÛÇÝ ÏáéáõÙå³óí³Í Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ¿, áñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳëϳͳÝùáí Ïí»ñ³µ»ñ- ÙÇçáóÝ»ñ »Ý Ó»éݳñÏáõÙ Çñ»Ýó Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»- íÇ ¹ñ³Ý, »Ã» ã³å³ÑáííÇ ÁÝóóùÇ ÉñÇí ó÷³Ý- ñÁ ó³Ýϳó³Í Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ó¨Çó å³ßïå³Ý»Éáõ óÇÏáõÃÛáõÝÁ: àã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- ѳٳñ13: Ðáõë³ÉÇ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ýáõ- ÃÛáõÝÁ å³ïß³× Ó¨áí Ñ»ï¨»É ¿ ÁÝóóùÇÝ ¨ ѳ- ÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ³é³çݳѻñà ËݹÇñ ¿ ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ï»Õ»Ï³óñ»É Çñ ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ßáõϳÛáõ٠˳ñ¹³ËáõÃÛ³Ý Ù³ëß- Ù³ëÇÝ: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ³Û¹ µ³í³Ï³ÝÇÝ íÇ×»ÉÇ ë»- ﳵݻñÇ Ýí³½»óáõÙÁ: ¸ñ³ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ³Ýó»É ¿ ³é³Ýó áñ¨¿ ï³ñ³- ³ñ·»É»É ϳñï»ÉÝ»ñÁ ¨ ÏáéáõÙå³óí³Í ËÙµ³íá- Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ: ñáõÙÝ»ñÁ: ²Û¹åÇëÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝå»ë Æ ·ÇïáõÃÛáõÝ ÁݹáõÝ»Éáí ³ÛÝ, áñ ѳë³ñ³- ÃáõÛÉ Ïï³ Ýí³½»óÝ»É ³ñ·»ÉùÝ»ñÁ ßáõϳ Ùáõïù ÏáõÃÛáõÝÁ ãÇ íëï³ÑáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ ·áñÍ»Éáõ ѳٳñ, ÇÝãÁ ÏÁݹɳÛÝÇ Ù³Ýñ ¨ ÙÇçÇÝ ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ß³Ñ»ñÇÝ, ϳñ»ÉÇ ¿ ³ë»É, áñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»- ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÁ ÙÇßï Çñ Ù»ç å³ñáõݳϻÉáõ ñÁ: Üå³ï³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ݳ¨ Ñáõë³ÉÇ Ïáñåáñ³- ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý éÇëÏÇ áñáß³ÏÇ Ù³ë: öáñÓÁ óáõÛó ¿ ïÇí ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍáõÙÝ ¿: ï³ÉÇë, áñ ³Û¹ éÇëÏÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ³é³í»É³·áõÛÝë àÙ³Ýó ÃíáõÙ ¿, û Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³- Ýí³½»óÝ»É, »Ã» ÁÝóóùÁ Ñݳñ³íáñÇÝë ³é³í»É ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹ñ³Ý í»ñ³µ»ñáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ݳ˳- ó÷³ÝóÇÏ ¹³ñÓíÇ: ¸³ ³é³í»É ¿³Ï³Ý ¿ ³ÛÝ ã³- ï»ëí³Í »Ý ÙdzÛÝ Ñ³ñáõëï ¨ áõñµ³Ýǽ³óí³Í ÷³ÝÇßÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝóáí å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ïí»Ý »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ê³Ï³ÛÝ, Ý»ñϳÛÇë ³ñ¹Ûáõݳµ»- ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ: ñ³Ï³Ý ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñÁ ÇÝã-áñ Å³Ù³Ý³Ï ·ïÝí»É »Ý ë³ÝÓ³ñÓ³Ï ÏáéáõåódzÛÇ ¨ ³Õ³Õ³- ÏáÕ ß³Ñ³ÙáÉ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×ÝßÙ³Ý Ý»ñ- ÎàèàôäòƲÜ, êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ùá: ìÇ׳ÏÁ ÷áË»Éáõ ѳٳñ ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÁ áñáᯐ Øðò²Îò²ÚÆÜ ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜÀ »Ý Çñ»Ýó ßáõϳݻñÁ ϳñ·³íáñ»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ í»- ñ³å³Ñ»É Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ14: ÆÑ³ñÏ», ÏáéáõåóÇ³Ý ï»ÕÇ ¾ áõÝ»ÝáõÙ áã âݳ۳ó ϳñ»ÉÇ ¿ Ýß»É, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏ- ÙdzÛÝ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ: ²ÛÝ ãÇ ë³Ñٳݳ- ñáõ٠ϳ áñáß³ÏÇ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ýáõ- ÷³Ïíáõ٠ݳ¨ å»ï³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÝ»- ÃÛáõÝ, ÝáõÛÝÇëÏ »Ã» Ñëï³Ï ãÇ Ó¨³Ï»ñåí³Í ¨ ³ÛÝ ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ ϳï³ñíáÕ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙ- å³ñ½³å»ë ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ëï³ïáõë-ùíáÇ å³Ñ- Ý»ñÇ ·áñͳñùÝ»ñáí: ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ï»ÕÇ áõÝ»Ý³É å³ÝÙ³ÝÁ, áíù»ñ Ùï³Íí³Í ½³ñ·³óÝáõÙ »Ý Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõÙ Çñ»Ýó ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ѳÏí³Í »Ý Ý»ñ¹Ý»- ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨, »ñµ Ïáñåá- 154 êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ
Éáõ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ15: ÆÝã-áñ Ù»ÏÁ x سëݳíáñ ë»÷³Ï³Ý³ïÇñáõÃÛ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕ ¿ Ùï³Í»É, áñ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ ѳëï³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÝáñÙ³ïÇí µ³- Ïáãí³Í ¿ ³Õù³ïÝ»ñÇ ¨ ÃáõÛÉ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ å³ñ- ½³ÛÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ: ï³¹ñ»É ϳåÇï³ÉǽÙÇ Ó¨»ñÁ: x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É µ³Ý³Ïóáõ- Æñ³Ï³ÝáõÙ, ³ÛÝ Ý³Ë³ï»ëí³Í ¿ Ñ»Ýó ѳϳ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝϳóÙ³Ý ¨ ·Ýáñ¹Ç ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ é³Ï µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³ ·áñͳéáõÛÃÁ ãÇ ë³Ñٳݳ- ѳïáõÏ ¨ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ16: ÷³ÏíáõÙ ïÝï»ëáõÃÛáõÝáí, ¹ñ³Ýù Çñ»Ýó Ù»ç Ý»ñ³- x ÊáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÁ í³ñӳϳÉíáõÙ »Ý µ³ó ¨ ó÷³Ý- éáõÙ »Ý ݳ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ ³ñ- óÇÏ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³ ¨ Ýñ³Ýù ³ß˳ïáõÙ ¹³ñáõÃÛáõÝ, ëå³éáÕÝ»ñÇ µ³ñ»Ï»óáõÃÛáõÝ ¨ µáÉáñÇ »Ý ÙdzÛÝ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó »ÉÝ»Éáí: ѳٳñ ÏÛ³ÝùÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óáõÙ (¨ ѳï- x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ÁÝóóùÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ: ϳå»ë µ³ñÓñ éÇëÏÇ ËÙµ»ñÇ Ñ³Ù³ñ): x ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑáõÙÇó ëï³óí³Í »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ßñç³Ý³éáõÃÛ³Ý ·áñÍáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ17: гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ³Ù³ñ ë»- êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐØ²Ü вæàÔ ÀܲòøÆ ÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý µ³ó³ë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ ä²ÚزÜܺðÀ Ù»ÕÙ³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ó»éݳñ- ÏáõÙ18: ê»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý Íñ³·ñÇ Ñ³çáÕ ³Ýó- ϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³Ñå³Ý»É Øñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ, ѳë³ñ³Ïáõ- Ñ»ï¨Û³É å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ. ÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ ÑÇÙݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ íëï³ÑáõÃÛáõÝ ¨ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍáõÙ ¨ ³ñ¹- x ä»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý Ýϳï- ÛáõÝùáõÙ Ýå³ëïáõÙ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ûáõ- ٳٵ Éáõñç ïñ³Ù³¹ñí³ÍáõÃÛáõÝ, ½áõ·áñ¹í³Í ѳ- ݳóÙ³ÝÁ: ²ÛÝ ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ¹ñ³ ÁÝóóùÇ ÁÝϳÉÙ³Ý ¨ ßáõÏ³Û³Ï³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõ- ë³ï³ñÙ³Ý Ñ»ï: ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ü»ñϳÛáõÙë ß³ï»ñÁ ѳٳñáõÙ »Ý, x ØñóáõÝ³Ï ßáõϳݻñÇ ëï»ÕÍáõÙ` ßáõϳ Ùáõïù ·áñÍ»- áñ ³Õù³ï »ñÏñÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ å»ïù ¿ ï³Ý»É Éáõ ¨ ¹ñ³ÝÇó ¹áõñë ·³Éáõ ѳٳñ ³ñ·»ÉùÝ»ñÇ í»- Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ ³ßËáõųóÙ³Ý ×³Ý³å³ñ- ñ³óÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: Ñáí, ³ÛÉ áã û å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ϳé³í³ñíáÕ x ²é¨ïñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ, áõÕÕí³Í ³ÝѳçáÕ ³é¨ïñ³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí: ÏáÙ»ñóÇáÝ ÏáÕÙÝáñáßÙ³Ý µ³ÝϳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ²ÛëåÇëáí, Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ïßé³¹³ïí³Í ëï»ÕÍÙ³ÝÁ: ûñ»ÝùÁ ϳñáÕ ¿ »ñÏñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ͳé³- Û»É áñå»ë ÑÇÙù:
ÐÔàôØÜºð
1 ö³µÉÇÏ ê»ñíÇë ÆÝûñÝ»ÛßÝÉ (PSI) ѻﳽáïáõ- 5 External Evaluation of the ESAF, Report by a ÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ÅÇÝÁ, áñÝ ³ß˳ïáõÙ ¿ ÈáݹáÝÇ Group of Independent Experts, IMF, 1998, p.94. ¶ñÇÝíÇãÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇ µ³½³ÛÇ íñ³, ѳë- http://www.imf.org/external/pubs/ft/extev/index.HTM ï³ïáõÙ ¿, áñ ³ß˳ñÑÇ ½³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ 6 See Sue Hawley, Exporting Corruption: Privatisa- çñ»ñÁ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑ³Í ÙáõÉïÇ-³½·³ÛÇÝ tion, Multinationals and Bribery, The Corner House ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óÕí³Í »Ý ÏáéáõåódzÛÇ Briefing 19,1 June 2000 (www.thecornerhouse. Ù»ç, Ï³Ý·Ý³Í »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý Ïñ³ËÇ ³é³ç ¨ org.uk/pdf/briefing/19bribe.pdf) í³Õáõó ѳÛïÝÇ »Ý ³Õù³ï µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ß³Ñ³- 7 Ivan Miklos, Privatisation Corruption Risks, http:// ·áñÍٳٵ: http://www.Iabournet.net/world/0208/ www.intefnet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT. psi4.html HTM#III.1%20Small-scale%20Privatisation 2 Jeffrey. Sachs, Clifford Zinnes and Yair Eilat, The 8 Daniel Kaufmann and Paul Siegelbaum, Privatisa- Gains from Privatization in Transition Economies: tion and corruption, in the transition: http//www. Is Change of Ownership Enough?, http:// worldbank.org/wbi/governance/pdf/siegel2.pdf. www.imf.org/External/Pubs/FT/staffp/2001/04/ zinnes.htm. 9 Privatising State-Owned Enterprises (supra), p. 62. ¶ñùáõÙ å³ñáõݳÏíáõÙ »Ý ËáñÑñ¹³ïáõ- 3 Privatizing State-owned Enterprises: An Over- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ñëï³Ï ٳݹ³ïÝ»ñÇ Ó¨»ñÇ í»- view of Policies and Practices in OECD Countries ñ³µ»ñÛ³É »ñ³ß˳íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ: (OECD, Paris, 2003) ISBN 92-64-10408-9, p. 17. 10 ²Û¹ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ û·ï³·áñÍí»É »Ý 4 VitoTanzi, Corruption Around the World, IMF Staff ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ, áñáÝù Papers Vol. 45 No. 4 (December 1998) »ñ³ß˳íáñí»É »Ý àõÏñ³ÝdzÛáõÙ ë»÷³Ï³Ý³- êºö²Î²Ü²ÞÜàðÐàôØÀ ºì ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ àôÔÔì²Ì Àܲò²Î²ð¶ºðÀ 155
ßÝáñÑÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ Ï³é³í³- 14 î»ë. Jeremy Pope, Competition Policy and Con- ñáõÃÛ³Ý ÊáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ݳ˳·Íáí. http:// taining Corruption ϳÛùÇ íñ³. http:// www.privatisation.kiev.ua/Priv_Eng/rounde/XIX/ www.transparency.org/sourcebook/26.html 10yearsE.htm. î»ë ݳ¨. ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý 15 Ü»ñϳÛáõÙë ³Û¹åÇëÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ¨ å»ï³Ï³Ý ·áõÛùÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý îмΠ³ß˳- ³é¨ïñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý 80 ï³Ýù³ÛÇÝ ËÙµÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÁ. http://www.oecd. ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñ ¨ ¹ñ³Ýó ÃÇíÁ ·Ý³Éáí ³×áõÙ ¿: org/document/36/0,2340,en_2649_37439_ ¸ñ³Ýó ß³ñùáõÙ »Ý ³ÛɳݹÁ, гñ³í³ÛÇÝ 2431588_1_1_1_37439.00.html; àõÏñ³ÇݳÛáõÙ ²ýñÇϳÝ, áñï»Õ ëï»ÕÍí»É »Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñ: ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ݳ˳·- 16 îмÎ-Ç ½»ÏáõÛóÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, Ȼѳëï³ÝáõÙ Íáí. http://www.privatisation.kiev.ua/Priv_Eng/ ëï»ÕÍí»É »Ý å³ñ½, Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ¨ ó÷³ÝóÇÏ aboutE.htm. ì»ñ³ÙdzíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ »Ý ïí»É ѳçáÕáõ- ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¶»ñÙ³ÝÇ³Ý Ñ³ñáõëï ÷áñÓ ¿ ÃÛ³Ùµ ³ÝóϳóÝ»É ³éáõͳËÁ Ïáñåáñ³ódzݻ- Ó»éù µ»ñ»É ÷á˳ϻñåÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ: ñÇ ÙÇç¨, Ñ³×³Ë ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý, áñáÝù ³ñ- ²ñ¨»ÉÛ³Ý ¶»ñÙ³ÝdzÛáõÙ Çñ³í³Ï³Ý, ïÝï»- ¹»Ý ³é¨ïáõñ »Ý ϳï³ñáõÙ Ù»Ï Ñ³ïí³ÍáõÙ: ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³Ý- î»°ë. (Privatising State-owned Enterprises (su- ݳ˳¹»å »Ý »Õ»É ºíñáå³ÛÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý pra), p.93.) Ù»ç: ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ ѳٳ- ñáõÙ ¿, áñ ³Û¹ ÷áñÓÁ Çñ»Ýó ïí»É ¿ ë»÷³Ï³Ý³ß- 17 Ȼѳëï³ÝáõÙ ëï³óí³Í »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ áõÕÕ- ÝáñÑÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçíáÕ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ í»É »Ý ëáóÇ³É³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ù³ëßﳵݻñÇ ¨ ¹ñ³ ³í³ñïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ų- µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇÝ: â»ËdzÛÇ ¨ ²Éáí³ÏdzÛÇ Ù³Ý³Ï³íáñ ͳËë»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñëï³Ï ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳïáõÏ Ï³ñÇùÝ»ñÇ Ñ³- å³ïÏ»ñ³óáõÙ: Ù³ñ ÝáõÛÝå»ë ѳïϳóñ»É »Ý ÙÇçáóÝ»ñ: ØÇ³ó- Û³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ, Þí»¹Ç³ÛáõÙ ¨ 11 Âñ³Ýë÷»ñ»ÝëÇ ÇÝï»ñÝ»ÛßÝÉÁ ѳٳϳñÍÇù ¸³ÝdzÛáõÙ ¹ñ³Ýù Ùáõïù³·ñíáõÙ »Ý áñå»ë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ññ³å³ñ³Ï»É ëáíáñ³Ï³Ý »Ï³Ùáõï: гßíÇ ¿ ³éÝíáõÙ, áñ ѳ- ¿ ³Û¹ Ù»Ãá¹áÉá·Ç³Ý: http://www.transparency. ïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ ëï»ÕÍáõÙÁ org/toolkits/2001/ccinp_tele-bulgaria.html. ϳñáÕ ¿ ͳé³Û»É å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ Çñ»Ýó 12 ÜٳݳïÇå ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïÝ»É ³ñÅ»ùÇó ó³Íñ í³×³é»Éáõ ¹»åùáõ٠ϳñ׳- ·ÉáõË 26 TI Source Book 2000: http:// ųÙÏ»ï ÉÇÏíǹ³ódzÛÇ ß³Ñ»ñÁ ³Ýíï³Ý· www.transparency.org/sourcebook/26.html. î»ë ¹³ñÓÝ»Éáõ ÙÇçáó: ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ ¹³ßݳÛÇÝ Â³ÛÉ³Ý¹Ç Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ 1999Ã. ûñ»Ý- µÛáõç»Ç ûñ»Ýë·ñùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ùÁ ÝáõÛÝå»ë, http://www.oecd.org/dataoecd/40/ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳÙá½í³Í ÉÇÝ»É Ýñ³ÝáõÙ, 45/2491524.doc ¨ 1998Ã. гñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳ- áñ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ í׳ñí»É ¿ ßáõϳÛáõÙ ÛÇ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ. http:// å³Ñ³ÝçíáÕ ·ÇÝÁ: î»ë. (Privatising State-owned w w w. c o m p c o m . c o . z a / t h e l a w / t h e l a w _ a c t _ Enterprises (supra), p. 84.) competition_acts.asp?level=1&child=l. 18 î»ë. John Nellis and Sunita Kikeri, Privatization in 13 î»°ë. John Nellis, The World Bank, Privatization Competitive Sectors: The Record to Date (World and Enterprise Reform in Transition Economies: Bank): http://econ.worldbank.org/view.php?topic= A Retrospective Analysis ϳÛùÇ íñ³` http:// 20&type=5&id=15960. î»ë ݳ¨. the OECD Work- lnwebl8.worldbank.org/OED/OEDDocLib.nsf/0/ ing Group on Privatisation and Governance of A8579A9A28A100B485256B6D006542F6? State-owned Assets (formerly the OECD opendocument. Privatisation Network). ¶ÈàôÊ 12 | øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 157
øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁ, áñÝ áõÕÕí³Í ¿ Ïá- x úµáõ¹ëÙ»ÝÇ å³ßïáÝÇ ëï»ÕÍáõÙÁ: éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ, ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõ- x ì³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý ÝÁϳïٳٵ ÃÛáõÝ áõÝÇ Ï³ß³é³Ï»ñáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ, ¹³ï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ: ÇÝãå»ë å»ï³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ëݳíáñ ë»Ïïáñ- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ: êáõÛÝ ·ÉËáõÙ áõëáõÙݳëÇñíáõÙ ¿ øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ·áÛáõÃÛáõÝ ùñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ½³ñ·³óáõÙÁ, ¹ñ³ ·»Ý»½Ç- áõÝ»Ý áõà ÁݹѳÝáõñ ϽµáõÝùÝ»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ ëÇó ÙÇÝ㨠Çñ³í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ ¹³ï³ñ³Ý- å³Ñå³Ýí»Ý. Ý»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï»ë³ÏÇ Ù³ñÙݳíáñáõÙÁ (¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¹»ñÁ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ 16- x سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ µÝ³·³í³éáõÙ ÙÇç³½·³- ñ¹ ·ÉËáõÙ): ÛÇÝ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙ: x â³÷Çó ß³ï å³ïÅÇã ¹ñáõÛÃÝ»ñÇó Ëáõë³÷áõÙ: x ¸³ï³í×ÇéÝ»ñÇ ï³ñµ»ñ³ÏÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí Ñëï³Ï вβÎàèàôäòÆàÜ úðºÜøÜºð ջϳí³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ: x ÎáéáõåódzÛÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ï³ñµ»ñ ùñ»³Ï³Ý ûñ»Ýù- ²Ù»Ý³ÛÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý Ùß³Ïí³Í ûñ»Ýù- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ËÙµáõÙ: Ý»ñÁ ÇÝùÝÇÝ ã»Ý ϳñáÕ í»ñ³ÑëÏ»É ÏáéáõåódzÝ1: x øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ Ï³Ýáݳíáñ ´³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñáõÙ, Ý»ñϳÛÇë ׷ݳųÙÁ Ýß³- ï»ëáõÃÛáõÝ: ݳϳÉÇ ã³÷áí µËáõÙ ¿ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇó, áñ x ÎáéáõåódzÛÇ ·áñÍ»ñáí ѳïáõÏ ¹ñáõÛÃÝ»ñ, áñáÝó ¹ñ³Ýó ûñ»ÝùÝ»ññ ·áñÍݳϳÝáõÙ ã»Ý ÏÇñ³éíáõÙ: ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ÝÓÇÝù å»ïù ¿ ×ßï»Ý ³Ýµ³- ²½·³ÛÇÝ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ¨ Ù³ëݳíáñ³- ó³ïñ»ÉÇ Í³·áõÙ áõÝ»óáÕ Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: å»ë Ñ»Ýó Çñ³í³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ³Ùñ³åݹ- x ÎáááõåóÇáÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ï³É³Ýù ¨ ¹ñ³Ýó ÷á- Ù³Ý Ï³ÙùÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ³Û¹ ÇÝë- ˳ÝóáõÙÁ å»ïáõÃÛ³Ý û·ïÇÝ: ïÇïáõïÝ»ñÁ ã»Ý ϳï³ñáõÙ Çñ»Ýó ¹»ñÁ: x ÎáéáõåódzÛÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ, áñÁ Çñ Ù»ç å»ïù ¿ Ý»ñ³- ²ÛÝáõѳݹ»ñÓ, ˻ɳÙÇï Çñ³í³Ï³Ý ßñç³- éÇ ¨´ ϳ߳éù ï³ÉÁ, ¨´ ëï³Ý³ÉÁ: ݳÏÝ»ñÁ Çñ»ÝóÇó ³ÝÑñ³Å»ßï Ñ»ÝÙ³Ý Ï»ï »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõÙ: ºñµ ûñ»ÝùÝ»ñÁ Ùß³ÏíáõÙ »Ý, ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý å³ñ½` ÁÝϳɻÉáõ ¨ ÏÇñ³é»- úðºÜøÜºðÆ ØÞ²ÎàôØÀ Éáõ ѳٳñ: ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³ÏïÇíÇëïÝ»ñÁ, øñ»³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝñ ϳñáÕ ¿ ѳݹ»ë áñå»ë ïíÛ³É ³é³ñϳÛÇÝ ³éãíáÕ »Ý ¹Çï³ñÏáõÙ, ·³É, áñå»ë ÏáéáõåóÇ³Ý ½ëåáÕ ÙÇçáó, ë³Ï³ÛÝ ÙÇ ß³ñù ûñ»ÝùÝ»ñ: ¸ñ³Ýó ß³ñùáõÙ ÝϳïÇ »Ý ëáëÏ áñáß³ÏÇ ã³÷áí: ºÃ» ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ³éÝíáõÙ ³ÛÝ ûñ»ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý. ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ã¿ Ï³Ù ¹ñ³Ýù ÁݹáõÝ³Ï ã»Ý ³ÝËáõ- ë³÷»ÉÇáñ»Ý ÏÇñ³éí»Éáõ, ³Û¹ ųٳݳÏ, Ýñ³Ýù, x î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ëï³óáõÙÁ (Ý»ñ³éÛ³É å³ßïáݳ- áíù»ñ ˳ËïáõÙ »Ý ³Û¹ ûñ»ÝùÝ»ñÁ, í³ËÇ ùÇã Ï³Ý ·³ÕïÝÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ): ½·³óáõÙ »Ý áõÝ»ÝáõÙ, ÇëÏ ûñ»ÝùÝ»ñÝ ¿É ϳñáÕ »Ý x ޳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ: ÏáñóÝ»É Çñ»Ýó ÇÙ³ëïÁ: àñáß Ù³ñ¹ÇÏ Ýáñ ÁݹáõÝ- x ä»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ: í³Í ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ûñ»ÝùÝ»ññ ѳٳñáõÙ »Ý ÊáëùÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ: áñå»ë ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³é³çÇÝ ù³ÛÉ x سÙáõÉÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ: (ãÝ³Û³Í ß³ï »ñÏñÝ»ñ ³ñ¹»Ý áõÝ»Ý ÙÇ ß³ñù x ¸Çٳϳ½»ñÍ ³ÝáÕÝ»ñÇ ¨ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ í»ñ³- ûñ»ÝùÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý å³Ûù³ñ»É Ïáéáõåódz- µ»ñÛ³É, ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ µáÕáù Ý»ñϳ۳óÝáÕÝ»ñÇ ÛÇ ¹»Ù, »Ã» ³å³ÑáííÇ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éáõÙÁ): ²ñ¹- å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ: ÛáõÝùáõ٠ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ÙÛáõë x ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÙáµÇÉÇ- Ó¨»ñÇ å³ïÅÙ³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ ³ÙµáÕç ½³ódzÝ: ³ß˳ñÑáõÙ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ³×»É ¿, Ùdzųٳ- x ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ݳÏ, ³Û¹ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ áãÇÝã ãÇ ³ñí»É, áñå»ë½Ç x ä»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ ½µ³Õ»óÝ»ÉáõÝ Ï³Ù ¹ñ³Ý ѳ- ³å³ÑáííÇ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éáõÙÁ ϳ٠³å³ÑáííÇ í³ÏÝ»ÉáõÝ ÇÝãå»ë ݳ¨ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å³ß- ϳÝ˳ñ·»ÉÇã ÙÇçáóÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ: Üáñ ûñ»ÝùÇ ïáÝ ½µ³Õ»óÝ»ÉáõÝ ËáãÁݹáï»ÉÁ Ýñ³Ýó ѳٳñ` áí- ÁݹáõÝáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Ãí³É Ó»éݳñÏíáÕ ÇçáóÝ»ñÇ ù»ñ ¹³ïí³Í »Ý Éáõñç µ³ñáÛ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ Í³Ëë»ñ ãå³Ñ³ÝçíáÕ »Õ³Ý³Ï, ë³Ï³ÛÝ ·áñÍݳ- áõÝ»óáÕ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãåÇ- ϳÝáõÙ, ¹³ ÇÝùÝÇÝ Ñ³½Çí û Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝÇ ÇÝã-áñ ëÇù »Ý µéݳµ³ñáõÃÛáõÝÁ ϳ٠·áÕáõÃÛáõÝÁ: µ³Ý ÷áË»É: x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ýí»ñÝ»ñÇ ëï³ó- гϳÏáéáõåóÇáÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³- Ù³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ¨ ÑÛáõñÁÝϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳñ·³íá- µ³ñ áõÕÕí³Í ¿ ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý, ËݳÙdzϳ- ñáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ: ÝáõÃÛ³Ý, ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý, å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ßÝáñÑ- 158 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
Ù³Ý ý³íáñÇïǽÙÇ Ï³Ù Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ³ñïá- §Èàôê²ìàð ¶ÌƦ βÜàÜܺðÀ ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»Ù: ²Ûë Ó¨áí ѳݹ»ë ·³Éáí, ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý áñáß Ùß³ÏáÕÝ»ñ ÷áñÓáõÙ »Ý Ãí³ñ- ²ÛëåÇëÇ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõ- Ï»É ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µáÉáñ Ñݳñ³íáñ Ó¨»ñÁ ¨ Ý»óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ, гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÁ ³é³- ¹ñ³Ýù µáÉáñÁ ѳÛï³ñ³ñ»É ûñ»ÝùÇó ¹áõñë: ê³- ç³ñÏáõÙ ¿ ݳ˳·ÍáõÙ û·ï³·áñÍ»É, ³Ûëå»ë Ïáã- ϳÛÝ ÏáéáõÙå³óí³Í Ù³ñ¹ÇÏ »ñµ»ù ã»Ý ³é³ÝÓ- í³Í, §Èáõë³íáñ ·ÍÇ Ï³ÝáÝÝ»ñ¦ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ݳó»É »ñ¨³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³Ï³ëáí ¨ Ýñ³Ýù ÙÇßï ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ: ²Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÁ, áñáÝù Ñ»ßï »Ý Ñ³ë- ϳñáÕ »Ý ׳ݳå³ñÑ ·ïÝ»É ³ñ·»ÉùÝ»ñÁ ßñç³Ý- ϳóíáõÙ, ¹ÛáõñÇÝ »Ý ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹³ïáÕáõ- ó»Éáõ ѳٳñ: ¸ñ³ ѳٳñ, ÁݹѳÝñ³å»ë ³é³í»É ÃÛáõÝÝ»ñ ã»Ý ³é³ç³óÝáõÙ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éáõÙÁ áñá- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ Ùß³Ï»É ³í»ÉÇ ß³ï ³ÛÝåÇëÇ Áݹ- ß»ÉÇë: ²ÛëåÇëÇ ûñ»ÝùÝ»ññ ѳϳ¹ñíáõÙ »Ý ³ÛÝ Ñ³Ýáõñ ³ñ·»ÉùÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿, ûñÇݳÏ, §³ÝÓݳ- ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ, áñáÝù å³ñáõݳÏáõÙ »Ý Çñ³í³ÏÇ- Ï³Ý ß³ÑÇ Ýå³ï³Ïáí å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÇ ã³- ñ³é ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ï³ñµ»ñ Ï»ñå Ù»Ïݳ- ñ³ß³ÑáõÙÁ¦: µ³ÝíáÕ ã³÷áñáßÇãÝ»ñ: ÀݹѳÝáõñ Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ëñ³Ýù §Èáõë³íáñ ·ÍǦ ϳÝáÝÝ»ññ µ³ó³éáõÙ »Ý` »Ý, Ý»ñ³éáõÙ »Ý ³Ù»ÝÁ µ³Ûó ¹ñ³Ýó ûñáõÃÛáõÝÁ Çñ³íáõÝùÁ ÏÇñ³éáÕÝ»ñÇ Çñ»Ýó ѳۻóáÕáõÃÛ³Ùµ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ¹ñ³Ýù ÝáõÛÝå»ë Ùñó³Ï- ·áñÍ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, µ³Ûó ³Û¹ ·áñÍÁÝ- óáÕ ÏáÕÙ»ñÇ ÏáÕÙÇó` ѳٳϳñ·Ç ßñç³Ý³ÏÝ»- óóÁ áõÝÇ Çñ ·ÇÝÁ: úñÇݳÏ, »Ã», ϳé³í³ñáõÃÛáõ- ñáõ٠ϳñáÕ »Ý û·ï³·áñÍí»É áñå»ë½Ç íÇ׳ñÏíÇ, ÝáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»Éáõ ѳٳñ ͳé³ÛáÕÝ»- Áëï ¿áõÃÛ³Ý, ÉñÇí ûñÇݳã³÷ ѳݹÇë³óáÕ ·áñ- ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ËݳÙdzϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÍáÕáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹å»ë ¿ å³ï³Ñáõ٠ѳïϳå»ë, ý³íáñÇïǽÙÁ Çñ»ÝóÇó Éáõñç ÑÇÙݳËݹÇñ »Ý Ý»ñ- »Ã» ùÝÝÇãÝ»ñÁ ¨ ¹³ï³íáñÝ»ñÁ »ÝóñÏíáõÙ »Ý ϳ۳óÝáõÙ, ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ³ñ·»É»É å»- ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ×ÝßáõÙÝ»ñÇ: ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ í³ñÓ»Éáõ Çñ»Ýó ÁÝÏ»ñÝ»- ²ÛëåÇëáí, ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ûñ»ÝùÁ ÇÝùÝÇÝ ñÇÝ ¨ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇÝ, »Ã» ÇѳñÏ» Ýñ³Ýù ãáõÝ»Ý Ï³ñáÕ »Ý ¹³éÝ³É ÏáéáõåódzÛÇ ³ÕµÛáõñ: µ³í³ñ³ñ áñ³Ï³íáñáõÙ, áñå»ë½Ç ½µ³Õ»óÝ»Ý àñå»ë½Ç ËáõÛë ïñíÇ ³ÛëåÇëÇ ëó»Ý³ñÝ»ñÇó, ÝÙ³Ý å³ßïáÝ: ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï, ³Û¹ ¹»åùáõÙ ¹³- ûñ»ÝùÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³µ ½µ³ÕíáÕÝ»ñÁ, å»ïù ¿ Ñ»Ýó ï³Ë³½Ý»ñÁ ¨ ¹³ï³íáñÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³ñ½»Ý` ëϽµÇó Çñ»Ýó ³é³ç ¹Ý»Ý ÙÇ ß³ñù ѳñó³¹ñáõÙ- ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ³Û¹ ÏáÝÏñ»ï µ³ñ»Ï³ÙÁ Ý»ñ. áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»óáÕ ³ÝÓ, û áã ¨, ѻ勉µ³ñ, áõÝ»Ý³Ý ¿³Ï³Ý ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ x ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ, áñáÝó ѳÝÓݳñ³ñí³Í ¿ ûñ»ÝùÇ ÏÇ- Çñ³í³Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ: ñ³éáõÙÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ Ïáõݻݳ±Ý ϳï³ñ»É ²ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ï³ñ·áí ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ, ³Û¹: áñÁ Çñ Ù»ç Ý»ñ³éáõÙ ¾ §Éáõë³íáñ ·ÍǦ ϳÝáÝ- x ´³í³ñ³±ñ »Ý ³ñ¹Ûáù áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý, ¹³ï³Ë³- Ý»ññ, ϳñáÕ ¿ ³ñ·»É»É ÇÝã-áñ ÙÇ µ³ñ»Ï³ÙÇ Ï³Ù ½áõÃÛ³Ý, ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ¨ ÙÛáõë Çñ³í³ÏÇñ³é ÑÇÙ- ÁÝÏ»ñáç Ý߳ݳÏáõÙÁ ÇÝã-áñ ÙÇ å³ßïáÝÇ, ³é³Ýó ݳñÏÝ»ñáõÙ ³½ÝÇí, ï»ËÝÇϳå»ë ·Çï³Ï åñá- áñ¨¿ µ³ó³éáõÃÛ³Ý ¨ áñ³Ï³íáñÙ³Ý: ²Û¹ ¹»åùáõÙ ý»ëÇáݳÉÝ»ñÁ (ß³ï »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳï³ñí³Í ѳñ- Çñ³í³Ï³ï³ñáÕÝ»ññ ã»Ý áõݻݳ áã ÙÇ ¹ÇëÏñ»óÇ- óáõÙÝ»ñÁ íϳÛáõÙ »Ý ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ áÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ºÃ» å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ Ï³ñÍÇùáí áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳ- ÇÝã-áñ ÙÇ µ³ñ»Ï³ÙÇ ³ÝáõÝÁ ѳÛïÝíáõÙ ¿ ³ß˳- ϳñ·Á ¹³ëíáõÙ »Ý ³é³í»É ß³ï ÏáéáõÙå³óí³Í ï³í³ñÓÇ í׳ñÙ³Ý óáõó³ÏáõÙ, ³å³ ÝáñÙ³ïÇí ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ÃíÇÝ): ˳ËïáõÙÝ ³ÏÝѳÛï ¿: ê³Ï³ÛÝ, »Ã» ûñ»ÝùÁ µ³- x гݹÇë³ÝáõÙ »Ý ³ñ¹Ûá±ù ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÁ ï»ë³- ó³éáõÃÛáõÝ å³ñáõݳÏÇ áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»óáÕ Ï³Ý ³éáõÙáí ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÇó ³Ý- ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»- ϳË: ƱëÏ ·áñÍݳϳÝáõÙ: óáÕ Ã»ÏݳÍáõÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÑÇÙݳíáñáõÙÝ»ñÁ x àõ±Ù ³éç¨ ¨ DZÝã Ó¨áí »Ý ³Û¹ ³ÝÓÇù ѳßí»ïáõ: Ïû·ï³·áñÍí»Ý Ý߳ݳÏí»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í å³ï- Ï»ñÁ ³ñ¹³ñ³óÝ»Éáõ ϳ٠åÕïáñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: γñáÕ ¿ Å³Ù³Ý³Ï å³Ñ³Ýçí»É ³ÛÝ µ³ÝÇ ²é³Ýó áñ¨¿ µ³ó³éáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙÁ ³ÏÝѳÛï ¿ ѳٳñ, áñå»ë½Ç ëï»ÕÍíÇ ³ÝÑñ³Å»ßï Ý»ñáõÅ ¨ ¹³éÝáõÙ µáÉáñÇ Ñ³Ù³ñ, ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ, ½³Ý·- ϳéáõÛóÝ»ñ` ³ñ¹³ñ ¨ åñáý»ëÇáÝ³É Çñ³í³å³Ñ í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ¨ í»ñ³ÑëÏáÕ³- ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³ ѳٳñ ûñ»ÝùÝ»ñ Ï³Ý ËÙµ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ûå»ñ³ïÇí Ó¨áí áñáß»É. Ùß³ÏáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝ»Ý ÑÇÙ- ³ñ¹Ûáù Éáõñç »Ý Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ûñ»ÝùÝ»ñÇ Ý³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃáõÛÉ ûÕ³ÏÝ»ñÇ íñ³, áñáÝó ѳñϳ¹Çñ ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ϳé³í³ñáõ- ѳÝÓݳñ³ñí³Í ¿ Çñ³í³ÏÇñ³é ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõ- ÃÛ³Ý Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ÝÁ: ê³Ï³ÛÝ, ³Û¹åÇëÇ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ×ÏáõÝ ã»Ý ¨ ÃáõÛÉ ã»Ý ï³ÉÇë ÇÝã-áñ µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñ: ¸ñ³Ýù øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 159
å³ñ½»óí³Í »Ý (·áõó» ¨ ã³÷Çó ¹áõñë å³ñ½»ó- Û³óÝ»Ý Çñ»Ýó »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÁ, å»ïù ¿ ݳ¨ ѳ- í³Í) ÙÇÝ㨠ϳٳ۳ϳÝáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ: Ù³å³ï³ëË³Ý Çñ³í³å³Ñ ÑÇÙݳñÏÇó ËáñÑáõñ¹ ÊݳÙdzϳÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù áõÕÕí³Í ûñ»ÝùÇ å³ñ³- ¨ ջϳí³ñáõÙ ëï³Ý³Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»- ·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ ¿ ÏáñóÝ»É ³ÛÝ Ù³ñ¹áõÝ, áñÁ ݳÝ: ºÃ», Ñ»Ýí»Éáí ѳÛïÝÇ ÷³ëï»ñÇ íñ³, Çñ³- ³í»ÉÇ Ñ³ñÙ³ñ ¿ ³Û¹ å³ßïáÝÇ Ñ³Ù³ñ: í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝñ Ñ»ï¨áõÃÛáõÝ ¿ ³ÝáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, µ³ÝÁ Ýñ³ÝáõÙ ¿, áñ ÃáõÛÉ áñ »Ýó¹ñíáÕ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝñ ˳ËïáõÙ ãÇ Ñ³Ý- ¹³ï³íáñÝ»ññ, áñå»ë ϳÝáÝ, í³ï »Ý ݳ˳- ¹Çë³ÝáõÙ, ³å³ ͳé³ÛáÕÁ ѻﳷ³ÛáõÙ å»ïù ¿ å³ïñ³ëïí³Í ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ ³½³ïíÇ áñ¨¿ Ñ»ï³åݹáõÙÇó: àñå»ë½Ç ³Û¹ Ý»ñ¹ñÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, »ñµ Ýñ³Ýù ·áñÍáõÙ »Ý ·áñÍñÝóóÁ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ ã³- ³í»ÉÇ ÁݹѳÝáõñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: ÷Çó ß³ï ãáõß³óÝÇ, ÑÇÙݳñÏáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõ- гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÁ »ñ³ß˳íáñ»É ¿, áñ- óÇãÝ»ñÇó ϳñ»ÉÇ ¿ å³Ñ³Ýç»É Ëݹñ³Ýùñ Ý»ñϳ- å»ë½Ç ÃáõÛÉ Çñ³í³Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõï- Û³óÝ»É ë³ÑÙ³Ýí³Í ųÙÏ»ïáõÙ: ºÃ» Ýñ³Ýù Ññ³- Ý»ñáí »ñÏñÝ»ñÁ Ùï³Í»Ý Çñ»Ýó ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Å³ñíáõÙ »Ý ³Û¹ ϳï³ñ»É ѳٳӳÛÝ ûñ»ÝùÇ, ûñ»ÝùÝ»ñáõÙ Áݹ·ñÏ»É §Éáõë³íáñ ·ÍǦ Ñ»ï¨Û³É Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ áñáß»É, ѳݹÇë³Ýá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ϳÝáÝÝ»ñÁ. ïíÛ³É ÙÇçáóÝ ûñÇݳϳÝ: §²í³Ýëáí¦ áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»Éáõ ³ñ³ñáÕ³- x γé³í³ñ³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ ã»Ý ϳñáÕ ÇÝã-áñ ϳñ·Á ¨ë ϳñáÕ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñáõ- Ù»ÏÇó, áñÁ ãÇ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ïíÛ³É ³ÝÓÇ ÁÝï³ÝÇùÇ ÃÛáõÝÝ»ñÁ í»ñ³Í»É ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³Ý¹³ÙÁ, ëï³Ý³É ÇÝã-áñ Ýí»ñÝ»ñ, ûñÇݳÏ, å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ¿ÃÇϳÛÇ í»- í׳ñÝ»ñ ϳ٠³ñÅ»ù³íáñ Çñ»ñ, áñáÝó ³ñÅ»ùÝ»ñÁ ·»- ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ å³ßïáݳï³ñ ³Ý- ñ³½³ÝóáõÙ »Ý áã Ù»Í ã³÷Ç ·áõÙ³ñÇó: Ó³Ýó Ñ»ï ѳٳ·áñͳÏóáõÙ »Ý ³ÛÝå»ë, áñ ¹³ x àã ÙÇ Í³é³ÛáÕ ãÇ Ï³ñáÕ áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ûñ»ÝùÇÝ: Æ í»ñçá, »Ã» Ñ»- Ó¨áí (³ÛÉ Ëáëùáí ÁÝï³ÝÇùÇ Ï³Ù áõñÇß ·áñͳϳÉÇ ï³·³ÛáõÙ µ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ï³ëϳͻÉÇ ÙÇçáóáí) Ó»éù µ»ñ»É ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ³ÛÉ Ï³½- ÷³ëïÁ, áñáí ݳËûñáù ÁݹáõÝí³Í áñáßÙ³Ý ï»ë- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ ÷³Ã»Ã, áñáÝù ùáí ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ã¿ñ ïñí»É` ¹³ ËáëáõÙ ¿ ³ÛÝ ³éÁÝãíáõÙ »Ý ³Û¹ ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ»ñÇÝ: Ù³ëÇÝ, áñ ûñ»ÝùÇó ß»Õí»Éáõ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÁ Çñ³- x ²Ù»Ý ï³ñÇ µáÉáñ ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áñáÝó »Ï³ÙáõïÝ»- å»ë ·áÛáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ó»É: ̳Ëí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ñÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý ³ß˳ï³í³ñÓÇ áñáß³ÏÇ Ù³- ËݳÙdzϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ÙÛáõë ³Ïï»- ϳñ¹³ÏÁ, å»ïù ¿ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáñ»Ý Ññ³å³ñ³- ñÁ ûñ»ÝùÇó ¹áõñë ѳÛï³ñ³ñáÕ Ï³Ýáݳ·ñù»ñÁ` Ï»Ý µáÉáñ ³ÏïÇíÝ»ñÁ, áñáÝó Ó»éùµ»ñáÕÝ»ñÁ Çñ»Ýù ÙÇßï å»ïù ¿ å³Ñå³Ýí»Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³` »Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ` áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Ó¨áí: û·Ý»Éáí µ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ ÏáéáõåódzÝ: x àã ÙÇ Í³é³ÛáÕ ãÇ Ï³ñáÕ í³ñÓ»É µ³ñ»Ï³ÙÇ (Ñëï³Ï Ýß»Éáí ³ÛÝ ï³ñµ»ñ³ÏáõÙÁ, û áñù³Ý Ñ»é³íáñ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³½·³Ïó³Ï³Ý ϳåÁ, áñå»ë½Ç ³ÛÝ ³Ûɨë вðêîàôÂÚ²Ü îÆðºÈÀ, àðÆ Ì²¶àôØÜ ²Ü´²ò²îðºÈÆ ¾ §µ³ñ»Ï³Ù¦ ãѳٳñíÇ): x ´áÉáñ ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ññ³å³ñ³Ï»Ý í³ñÓ- í³Í Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï Çñ»Ýó ³½·³Ïó³Ï³Ý ϳåÇ Ð³×³Ë Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÏÝѳÛï ¿, áñ å»ï³- ³ëïÇ׳ÝÁ ¨ ѳÛïÝ»Ý ýÇñٳݻñáõ٠ϳ٠ϳ½Ù³- Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ññ ½µ³Õí³Í »Ý ë»÷³Ï³Ý ѳñë- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ï³óٳٵ: ºñµ»ÙÝ ³ëí³ÍÇ íϳÛáõÃÛáõÝÁ ëï³Ý³- Ù³ëÇÝ, áñáÝó Çñ»Ýù ï³ÉÇë »Ý å³Ûٳݳ·Çñ ϳ٠Éáõ ѳٳñ Ù³ùë³ÛÇÝ å³ßïáÝÛ³ÛÇ ³íïáÙ»ù»Ý³- ÏáÝó»ëdz: (гßíÇ ³éÝ»Éáí ³ÛÝ, áñ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ÛÇ Ï³Û³Ý³ï»ÕÇó Ñ»éáõÝ ·Ý³Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõ- ï³Õ³Ý¹³íáñ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ¨ ýÇñÙ³-Éǹ»ñÝ»ñÇ ÃÛáõÝÁ ãϳ: ê³Ï³ÛÝ, ÇÝãå»±ë ϳñáÕ ¿ Çñ³í³ÏÇ- ËáõÙµÁ Ù»Í ã¿, ³Û¹ ϳÝáÝÁ, ÏáéáõåódzÛÇ Ù³ëÇÝ ñ³é ѳëï³ïáõÃÛáõÝÁ µ³í³ñ³ñ ³å³óáõÛóÝ»ñ áñáßáõÙÁ ÃáÕÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÇ Ñ³Û»- ëï³Ý³É, áñå»ë½Ç ³å³ÑáíÇ Ñ³Ýó³·áñÍÇÝ ¹³- óáÕáõÃÛ³ÝÁ): ï³å³ñï»ÉÁ, ãáõݻݳÉáí íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÛÝ Ù³- ëÇÝ, áñ ϳ߳éùÁ å³Ñ³Ýç»É »Ý ¨ ³ÛÝ ïñí»É ¿: ²Ý·ÉdzÛÇ ¨ àõ»ÉëÇ ·Íáí Çñ³í³Ï³Ý ѳÝÓݳ- ܲÊàðàø ÀܸàôÜì²Ì àðàÞàôØÜºðÀ Æ ¼àðàô ÅáÕáíÁ ѳÛï³ñ³ñ»É ¿, áñ ÏáéáõåódzÛÇ ·áñÍáí ºÜ ú¶ÜºÈ Êàôê²öºÈàô ÐÆØÜ²ÊܸÆðܺðÆò Ù»Õ³íáñÇÝ ¹³ï»ÉÁ ³í»ÉÇ §¹Åí³ñ 㿦, ù³Ý û ÇÝã- áñ ÙÇ áõñÇß ·Íáí, áñÁ ϳåí³Í ¿ Éáõñç ïÝï»ë³- ºñµ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ûñ»ÝùáõÙ ³éϳ »Ý Ï³Ý Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï, ³Û¹ ÁݹѳÝáõñ ¹ñáõÛÃÝ»ñ, áñáÝù ɳÛÝ ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz- å³ñ³·³Ý ³é³ç³¹ñáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É ѳñóÁ. »ñµ ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍáõÙ, Ýñ³Ýù áíù»ñ ï³ñ³- é»ëáõñëÝ»ñÁ ë³Ï³í »Ý, Çñ³í³ÏÇñ³é ѳëï³- Ïáõë³ÝùÝ»ñ áõÝ»Ý ³ÛÝ µ³ÝáõÙ, û ÇÝãå»ë Ý»ñϳ- ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý³Ý ½µ³Õ- í»Éáõ ß³ï ·áñÍ»ñáí, ÇëÏ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ í³ñ- 160 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
ã³Ï³Ý ÏáéáõåódzÛÇ Ù»Í Ù³ëÁ ϳ٠³ÙµáÕçáõ- ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áñáÝù Ù»Õ³¹ñíáõÙ ¿ÇÝ ã³÷Çó ß³ï ÃÛ³Ùµ, ϳñáÕ ¿ ÷³ëï³óÇ ³Ýå³ïÇÅ ÙݳÉ: ѳñëïáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáõ Ù»ç, íÇ׳ñÏ»É »Ý ³é³- ÐáÝÏáÝ·áõÙ (áñï»Õ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ç³¹ñí³Í Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ ³ÛÝ ÑÇÙݳíáñٳٵ, áñ ¹³ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ Çñ Ýϳïٳٵ ¿³Ï³Ý Ñ»ï³ùñù- ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³ÝÙ»ÕáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳í³ñϳÍÇ ñáõÃÛáõÝ ¨ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝ ¿ ³é³ç³óñ»É ³ÙµáÕç Çñ»Ýó Çñ³íáõÝùÇ Ýϳïٳٵ áïÝÓ·áõÃÛáõÝ: ³ß˳ñÑáõÙ), ³é³ç ß³ñÅí»Éáõ áõÕÇÝ ·ï»É »Ý2: ä»- ÆÝãå»ë ÐáÝÏáÝ·áõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ØÇ³óÛ³É Â³- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇ Ñ³Ù³ñ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ß˳- ·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ, ³Ù»Ý³µ³ñÓñ í»ñ³ùÝÝÇã ³ï- ï³í³ñÓÇó ³í»É ѳñëïáõÃÛáõÝ áõݻݳÉÁ ѳٳñ- Û³ÝÇ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ Ù»ñÅ»É »Ý ³Û¹ ÑÇÙݳíáñáõ- íáõÙ ¿ ùñ»áñ»Ý Ñ»ï³åݹ»ÉÇ ³ñ³ñù, »Ã» ݳ ãÇ ÙÁ: Üñ³Ýù ·ï»É »Ý, áñ ³Û¹ ïÇåÇ Çñ³í³Ë³Ëï- ϳñáÕ³ÝáõÙ µ³í³ñ³ñ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ- Ù³Ý ¹»åùáõÙ, Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇ ¿³Ï³Ý Ù³ë»ñÇ ³å³- Û³óÝ»É ³Û¹ ѳñëïáõÃÛ³Ý Ó»éùµ»ñÙ³Ý ÷³ëïÇ óáõóÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ Ù³ëÇÝ: ²ÛëåÇëÇ Ùáï»óáõÙÁ áã ÙdzÛÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, ÁÝÏÝáõÙ ¿ Ù»Õ³¹ñáÕ ÏáÕÙÇ íñ³: áñ ѳٻٳﳵ³ñ Ñ»ßï ¿ Ñ»ï³ùÝÝ»É ÏñÏݳÏÇ ØÇ³ÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÁ Ïå³ñ- í³ñã³ñ³ñ³Ï³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»åù»ñÁ, ³Ûɨ ³ÛÝ ½Ç, áñ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÁ ã¿ñ ϳñáÕ Ó»éù áñå»ë Ý߳ݳϳÉÇó ·áñÍáÝ Ïͳé³ÛÇ ÏáéáõåóÇáÝ µ»ñí»É Ýñ³ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ß˳ï³í³ñÓÇ ßÝáñ- Ó»éùµ»ñáõÙÝ»ñÇ Ó·ïáõÙÁ ½ëå»Éáõ ѳٳñ: ÑÇí, Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óÝÇ µ³í³ñ³- ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ, ѳïϳå»ë ³í³· ñáÕ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ: ´³í³ñ³ñ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ í³ñù³·ÍÇ Ñ³Ù³ñ, ³Û¹- ѳٳñíáõÙ ³ÛÝ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝñ, áñÝ Ç íÇ׳ÏÇ ¿ åÇëÇ Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÁ ³é³í»É ËÇëï »Ý ³ñ¹³ñ³óÝ»É Ñ³ñëïáõÃÛ³Ý Ó»éùµ»ñáõÙÁ` ³ß˳- ·Ý³Ñ³ïíáõÙ: ÊݹÇñÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, û ï³í³ñÓÇ ·»ñ³½³ÝóÙ³Ý ¹»åùáõÙ: ¸³ ³ÛÝåÇëÇ ³ñ¹Ûáù ï»Õ »Ý ·ï»É Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ¨ å»- ѳñó ¿, áñÝ ³í»ÉÇ ß³ï í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇ ÑÇÙݳñ³ñ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ëáëïáí³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇÝ: ˳ËïáõÙ, áñáÝù Ù»Õ³¹ñíáõÙ »Ý ³Û¹åÇëÇ Çñ³- ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï, Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇó µ³í³ñ³ñ µ³- í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ûëï»Õ, ³éϳ »Ý »ñÏáõ ó³ïñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ å³Ñ³ÝçÁ ϳñÇù áõ- ï»ë³Ï»ïÝ»ñ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ùÝݳñÏ»É. ÝÇ ½áñ»Õ ³ñ¹³ñ³óÙ³Ý Ýñ³ ѳٳñ, áñå»ë½Ç ³é³çÇÝÁ` ѳñóÁ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ ¿, û ³ñ¹Ûáù Çñ³í³- Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳñ³ñ ëϽµáõÝ- ˳ËïáõÙ, áñÁ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ å³ßïáÝ³Ï³Ý ùÇó ³Û¹ ß»ÕáõÙÁ ѳٳï»Õ»ÉÇ ÉÇÝÇ Ù³ñ¹áõ Çñ³- ³ß˳ï³í³ñÓÁ ·áñ³½³ÝóáÕ Ñ³ñëïáõÃÛ³Ý ïÇ- íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ÆÝãáõ?ÙÝ ¿ ϳ- ñ³å»ïٳٵ` ÑÇÙù ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- Û³ÝáõÙ ³Û¹ §½áñ»Õ ³ñ¹³ñ³óáõÙÁ¦: ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ: ºñÏñáñ¹, ÆÝãå»ë Ù»Ïݳµ³Ý»É ¿ ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõ- ѳñóÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, û ³ñ¹Ûá±ù ͳÝñ³Ï- ÃÛ³Ý ¶³ÕïÝÇ ÊáñÑáõñ¹Á, (Ëáë»Éáí ÐáÝÏáÝ·Ç ßÇé ¿ §µ³í³ñ³ñ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÁ¦ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ í×é³÷áËáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ). §Î³ß³éùÁ ѳÝó³íáñ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ` ѳßíÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¿, íï³Ý·³íáñ ó³Ýϳó³Í ½³ñ- ³éÝ»Éáí ³ÝÙ»ÕáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳í³ñϳÍÁ, ù³ÝÇ ·³ó³Í ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÑÇÙù»ñÇ Ñ³Ù³ñ¦: Êáñ- ¹»é ³ÝÓÁ ûñ»ÝùÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ù»Õ³íáñ ãÇ Ñáõñ¹Á ݳ¨ Áݹ·Í»É ¿, áñ §³å³óáõÛóÝ»ñÇ Ñ»ï ׳ݳãí»É: ϳåí³Í ³ÏÝѳÛï ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ¦ ³éϳ »Ý, гϳûñÇÝ³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ѳñëï³Ý³- »ñµ å»ïù ¿ ³å³óáõó»É, áñ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÁ Éáõ ѳۻó³Ï³ñ·Á ÁݹáõÝí»É ¨ Ý»ñ³éí»É ¿ Ïá- å³Ñ³Ýç»É ϳ٠ëï³ó»É ¿ ϳ߳éù: سϳÛÝ éáõåódzÛÇ ¹»Ù ØÇç³Ù»ñÇÏÛ³Ý ÏáÝí»ÝódzÛáõÙ, ¶³ÕïÝÇ ÊáñÑñ¹Ç Ëáëù»ñáí, §ÐáÝÏáÝ·áõÙ Ïá- áñÝ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ÇÝã-áñ ãÇÝáíÝÇÏÇ ³ÏïÇíÝ»ñÇ éáõåódzÛÇ ã³ñÇùÁ í»ñ³óÝ»Éáõ ³ÝÑ»ï³Ó·»ÉÇ §Ý߳ݳϳÉÇó ³×Ǧ Ïáõï³ÏáõÙÁ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ ëáóÇ³É³Ï³Ý å³Ñ³Ýç¦ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ: ²Û¹ ï»- Çñ³í³Ë³ËïáõÙ, »Ã» ³Û¹ ãÇÝáíÝÇÏÁ ÑÇÙݳíáñ ë³Ï»ïÇÝ ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É ¿ ÐáÝÏáÝ·Ç ì»ñ³ùÝÝÇã µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ ãÇ ï³ÉÇë` ûñ»Ýùáí Çñ íñ³ ¹ñí³Í ¸³ï³ñ³ÝÁ. §àã Ù»ÏÇ Ùáï áñ¨¿ ϳëÏ³Í ãå»ïù ¿ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ß˳ï³í³ñÓÇ Ñ»ï ÉÇÝÇ ÏáéáõåódzÛÇ íݳë³Ï³ñ ¨ ݻݷ µÝáõÛÃÇ í»- Ñ³Ù»Ù³ï ³Û¹ ³×Ç ÑÇÙù»ñÇ Ù³ëÇÝ3: §Æñ³íáõÝù- ñ³µ»ñ۳ɦ: Ø»Ï ³ÛÉ ¹»åùáõÙ, ¶³ÕïÝÇ ÊáñÑáõñ¹Á Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ ´ÇÉÉǦ ÐáÝÏáÝ·Û³Ý áñáßÙ³Ý 11(1) Ñá¹- ѳÛï³ñ³ñ»É ¿, áñ ³Ýµ³ó³ïñ»ÉÇ Ñ³ñëïáõÃÛ³Ý í³ÍáõÙ ï³é³óÇáñ»Ý ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ ØÇç³½·³- ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñáí ³ñï³Ñ³ÛïíáÕ Çñ³í³Ë³Ëï- ÛÇÝ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ñÇ Ñ»ï¨Û³É Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñÁ. Ù³Ý ùÝݳñÏáõÙÁ -§³ÏÝѳÛïáñ»Ý áõÕÕí³Í »Õ»É ¿ §Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áù, áí Ù»Õ³¹ñíáõÙ ¿ ùñ»³Ï³Ý ³ÛÝ µ³ÝÇ ¹»Ù, áñå»ë½Ç ³ñÓ³·³ÝùíÇ ³ÛÝ ¹»åù»- ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ù»ç, Çñ³íáõÝù áõÝÇ Ñ³Ù³ñí»- ñÇÝ, »ñµ ûÏáõ½ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ¹Åí³ñ ϳ٠Éáõ ³ÝÙ»Õ, ù³ÝÇ ¹»é Ýñ³ Ù»Õ³íáñáõÃÛáõÝñ ãÇ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝÑݳñ ¿ »Õ»É å³ñ½»É, áñ ÏáÝÏñ»ï å»- ³å³óáõóí»É ûñ»Ýùáí¦4: àñáß Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó, »ñµ ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÁ ëï³ó»É ¿ ÇÝã-áñ ϳ߳éù ϳ٠§Æñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ´ÇÉÉÁ¦ áõÅÇ Ù»ç ¿ Ùï»É, ϳ߳éùÝ»ñ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí Ýñ³ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÐáÝÏáÝ·áõÙ, 1991Ã. µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ѳñëïáõÃÛáõÝÁ ·Ý³Ñ³ïí»É ¿ ÙÇ ·áõÙ³ñáí, áñÁ øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 161
³Ýѳٳã³÷ ¿ »Õ»É Ýñ³ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ß˳- ѳí³ë³ñ³Ïßé»É ¿ Ý»ñϳ۳óíáÕ µáÉáñ ߳ѻñÁ: ï³í³ñÓÇ Ñ»ï ¨ ϳñáÕ ¿ñ ³é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ø³ÝÇ ¹»é Ù»Õ³¹ñ³ÝùÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ï³Ý- ïå³íáñáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»É áñ ïíÛ³É ãÇÝáíÝÇÏÁ Ïá- ˳í³ñϳÍÇ íñ³, áñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ éáõÙå³óí³Í ¿¦5: ϳ٠ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ·ïÝí»É »Ý Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Î³ñ× ³ë³Í, ³ñ¹³ñ³óÇ ¹³ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï, ³ÛÝ ÇѳñÏ» å»ïù ¿ ³å³óáõóÇ Çñ³íáõÝùÁ ¨ ³ÝÙ»ÕáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳í³ñϳÍÇ Çñ³- µáÉáñ ͳ·³Í ϳëϳͻÉÇ ÷³ëï»ñÁ: γÝ˳í³ñ- íáõÝùÁ (ù³ÝÇ ¹»é ³å³óáõóí³Í ã¿, áñ ¹áõ Ù»Õ³- ϳÍÁ å»ïù ¿ ëï³Ý³ ë³Ñٳݳ÷³Ï ϳéáõó- íáñ »ë) å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý, áñå»ë½Ç Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇ í³Íù ³ÛÝ Ñ³ßíáí` áñå»ë½Ç ³Û¹ ÷³ëï»ñÁ Ù»Í ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ÉÇÝ»Ý Í³Ýñ³ÏßÇé ³å³óáõÛóÝ»ñ, ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»Ý ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, µ³Ûó ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ·áñÍ»É Ç û·áõï Ù»Õ³¹ñÛ³- áñ ¹ñ³Ù³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ ϳ٠ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõ- ÉÇ, »ñµ ݳ Ó·ïáõÙ ¿ ³å³Ñáí»É Çñ å³ßïå³Ýáõ- ÝÁ å³ÑíáõÙ »Ý … Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ ³ÝáõÝÇó ϳ٠Ýñ³- ÃÛáõÝÁ` íϳ۳Ïáã»Éáí ˻ɳóÝáñáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ë³Ñ- ÝÇó Ó»éù »Ý µ»ñí»É áñå»ë Ýí»ñ: ٳݳ÷³Ï ³Ý·áñÍáõݳÏáõÃÛáõÝÁ: ²ÛÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ, ºí ³Û¹ ϳÝ˳í³ñϳÍÇ ë³Ñٳݳ÷³Ï Ù»Ï- áñáÝù ³Ùñ³·ñáõÙ »Ý ³ÝÙ»Õ Ñ³Ù³ñ»Éáõ Çñ³íáõÝ- ݳµ³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ù»Õ³¹ñ- ùÁ, ã»Ý ³ñ·»ÉáõÙ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ ¹»Ù ϳÝ˳í³ñϳ- Û³ÉÇ ÑÇÙݳñ³ñ Çñ³íáõÝùÇÝ, ѳݹÇë³Ý³Éáí ³ÛÝ ÍÇ ÷³ëï³óÇ Ï³Ù Çñ³í³Ï³Ý ϳñ·Á, ûÏáõ½ ³Û¹- ·áñͻɳӨ»ñÇ ã³÷³íáñ å³ï³ë˳Ý, áñáÝó û·- åÇëÇ Ï³Ý˳í³ñϳÍÝ»ñÁ å»ïù ¿ ë³Ñٳݳ- ÝáõÃÛ³Ùµ ãѳëϳóáÕÝ»ñÁ ÏϳñáÕ³Ý³Ý Ñ»ßïáõ- ÷³Ïí³Í ÉÇÝ»Ý áÕç³ÙÇï ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáí, ѳßíÇ ÃÛ³Ùµ ÍÇÍ³Õ»É ³Û¹ ˳ËïáõÙÝ»ñÇ íñ³7: ³éÝ»Éáí ³ÛÝ µ³ÝÇ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ, áñ ˳ճ- ù³ñïÇ íñ³ ¿ ¹ñí³Í Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ å³ßïå³Ýí»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ: ²Û¹ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ã»Ý ³ñ·»Éáõ٠ݳ¨ §²è²ìºÈàôÂÚàôÜܺð¦, àðàÜø ²Üì²ÜìàôØ ºÜ β޲èøÜºð ËÇëï å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»Éáõ ¹»å- ùáõ٠˳ËïáõÙÁ, Ñ»Ýó ³ÛÝ Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»- ñáí, áñáÝóáõÙ ³Ùñ³·ñí³Í ã¿ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Ñ³Ýó³- гϳÏáéáõåóÇáÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳ- íáñ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÁ: ´³Ûó ¨ ³ÛÝå»ë, ¹ñ³Ýù Çñ³- ×³Ë Ñ³Ý¹ÇåáõÙ ¿ ϳÝ˳í³ñϳÍ, ѳٳӳÛÝ Ï³ÝáõÙ áñáß å³Ñ³ÝçÝ»ñ »Ý ³é³ç ù³ßáõÙ íϳ- áñÇ, »Ã» ѳÛïݳµ»ñí»É ¿, áñ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÁ ϳ߳é- ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, ùÇ ·áñÍáí ïí»É ¿ ϳ٠ëï³ó»É ¿ ÇÝã-áñ Çñ, áñÁ ϳ- áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ÏáéáõÙå³óí³ÍÝ»ñÇ Ñ»- ñáÕ ¿ ³Ýí³Ýí»É §³é³í»ÉáõÃÛáõݦ, µ³ñÇù, áñÁ ï³åݹٳÝÁ6: å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ áõݻݳ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ ³ñï³Ñ³Û- ïáõÃÛáõÝ Ï³Ù ýÇݳÝë³Ï³Ý ¹»ÝáÙÇݳódz, ³Ûë- åÇëÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ ÏѳٳñíÇ Ëñ³Ëáõë³Ýù ºððàð¸ ÎàÔØÆ ú¶î²¶àðÌàôØÀ ÎàèàôäòÆ²Ü Ï³Ù å³ñ·¨³ïñáõÙ, »Ã» ãÇ ³å³óáõóí»É ѳϳ- ²øòܺÈàô вزð é³ÏÁ: ê³Ï³ÛÝ ³Ûë ëϽµáõÝùÁ ѳ½í³¹»å ¿ ÏÇ- ñ³éíáõÙ: ÎáéáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ϳ- ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ëݳ·»ï ñáÕ »Ý óùóÝ»É ÏáéáõåódzÛÇó ëï³óí³Í Ùáõïù»- ´»ñïñ³Ý¹ ¸» êå»íÇÉÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Çñ³í³- ñÁ`, ¹ñ³Ýù ÷á˳Ýó»Éáí ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ Ï³Ù µ³ñ»- µ³ÝÝ»ñÇ ËÙµÇÝ, áñáÝù »Ýó¹ñáõÙ »Ý, áñ ³Û¹åÇëÇ Ï³ÙÝ»ñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ÙÇçáóÝ»ñÁ å³Ñ»Éáí ÑëÏá- ¹ñáõÛÃÇÝ Ù³ñï³Ññ³í»ñ Ý»ï»ÉÁ` ѳçáÕáõÃÛáõÝ ¿ ÕáõÃÛ³Ý ï³Ï: Æ å³ï³ëË³Ý ÝÙ³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÇ, µ»ñáõÙ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñÁ »ñµ»ÙÝ Ý³Ë³ï»ëáõÙ »Ý, áñ- ³ëå³ñ»½áõÙ: å»ë½Ç ³ÏïÇíÝ»ñÁ, áñáÝù ïñí»É »Ý Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Ü³Ë¨³é³ç, ³Û¹åÇëÇ Ï³Ý˳í³ñϳÍÁ ÏáÕÙÇó ϳ٠ӻéù »Ý µ»ñí»É Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇó áñå»ë »ÉÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝÇó, áñ ÏáéáõåóÇ³Ý Ñ³Ù³ñíáõÙ ¿ Ýí»ñ ¨ ·ïÝíáõÙ »Ý »ññáñ¹ ÏáÕÙÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³í³Ë³ËïáõÙ, áñÁ Ù»Õ³¹ñáÕ ÏáÕÙÁ å»ïù ¿ Ý»ñùá, ѳٳñí»Ý Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï ³å³óáõóÇ: ´³óÇ ³Û¹, ÙdzÛÝ ³ÛÝ, áñ Ýí»ñÁ ïñí»É ·ïÝíáÕ: ²ÛëåÇëÇ Ï³Ý˳í³ñÏ³Í Ñ³×³Ë ·áñ- ¿ ÏáéáõåódzÛÇ Ù»ç Ù»Õ³¹ñíáÕ ³ÝÓÇ ÏáÕÙÇó, ãÇ ÍáõÙ ¿ ϳ߳éùÇ Ï³Ù ³Ýµ³ó³ïñ»ÉÇ ã³÷Çó ³í»ÉÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ Ýí»ñÁ ϳñáÕ ¿ ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ ѳñëïáõÃÛ³Ý ¹»åù»ñáõÙ ¨ ³ÛÝ ï»ÕÇÝ ¿ íϳ۳Ïá- ÝáõÛݳóí»É ÏáéáõåódzÛÇ Ñ»ï: ã»É, »ñµ ѳϳé³ÏÇ Ù³ëÇÝ áñ¨¿ íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ãϳÝ: ²Û¹ ³å³óáõÛóÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý Í³Ýñáõ- ÃÛáõÝÝ ÁÝÏÝáõÙ ¿ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ íñ³: ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Æð²ìàôÜøÆ ú¶î²¶àðÌàôØÀ ²ÎîÆìܺðÀ ä²Ð²ÜæºÈàô вê²ð гݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³ñ¹Ûá?ù ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, §Ñ³Ï³é³Ï ͳÝñáõÃÛáõÝÁ¦ áïÝÓ·áõÃÛáõÝ ³ÝÙ»Õáõ- ÃÛ³Ý Ï³Ý˳í³ñϳÍÇ Ýϳïٳٵ: ²Û¹ ѳñóÇ ³é- гϳÇñ³í³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÏïÇíÝ»- ãáõÃÛ³Ùµ ÐáÝÏáÝ·Ç ì»ñ³ùÝÝÇã ¸³ï³ñ³ÝÁ ñÇ í»ñ³¹³ñÓÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇó Ù»ÏÁ` ³é³Ýó ùñ»³- ¹ñë¨áñ»É ¿ áÕç³ÙÇï Ùáï»óáõÙ, Ùáï»óáõÙ, áñÁ Ï³Ý ·áñÍ»ñáí ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇÝ ¹ÇÙ»Éáõ, »Ýó¹ñáõÙ 162 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
¿ û·ï³·áñÍ»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁ, ù³ÝÇ ïÇϳÝÝ»ñÇ ÇÝã-áñ ³í³½³Ï³ËáõÙµ §ï³ÝÇù ¿¦ áñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ áÕç³ÙÇï ³å³Ñáí»É, ³ÛëÇÝùÝ` Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³ëϳÍÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë ³å³óáõÛóÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¿ ³å³Ñáí»É` ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÷áË- Ý»ñϳ۳óáõÙ ã»Ý å³Ñ³ÝçáõÙ, ³ÛÉ ÙdzÛÝ å³Ñ³Ý- ѳïáõóÙ³Ý ¹ÇÙ³ó: î¨³Ï³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ë³ÝáõÃ- çáõÙ »Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÙ: Ý»ñÇ ïÝûñ»ÝÝ»ñÁ »ÝóñÏí»É »Ý ß³Ýï³ÅÇ ¨ ¸ñ³ ßÝáñÑÇí ·áñÍ»ñÁ Ñ»ßï ¿ ³å³óáõó»É: (²Û¹ ³í³½³Ï³ËáõÙµÁ ëå³éݳó»É ¿ ˳ÝáõÃÝ»ñÇ ï³ñµ»ñ³ÏÁ Ýϳñ³·ñí³Í ¿ 14-ñ¹ ·ÉËáõÙ): ïÝûñ»ÝÝ»ñÇÝ, áñ Çñ»Ýó ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ ÏͻͻÝ, »Ã» ÷áÕ»ñÁ ãí׳ñ»Ý: лÝó ÝáõÛÝ Å³Ù³- Ý³Ï È»Ñ³ëï³ÝáõÙ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ ¿ ³Ýóϳóí»É زêܲìàð êºÎîàðàôØ ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ³ÛÝ µ³ÝÇ ³éÃÇí, áñ Ãáß³ÏÇ ³Ýó³Í áëïÇϳݳ- ¼êäàôØÀ å»ïÁ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ïñïë»ñ ³Ý¹³ÙÇÝ Ñ³Õáñ- ¹»É ¿ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ³é³çÇϳ ëïáõ·³ÛóÇ Ù³- γé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³é³í»É³å»ë Ùï³- ëÇÝ: ì»ñçÇÝë Çñ Ñ»ñÃÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÁ ÷á˳Ýó»É Ñá·í³Í »Ý Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ëñ³Ëáõëٳٵ, ¿ ϳëϳÍÛ³ÉÝ»ñÇÝ, áñáÝù »Õ»É »Ý Ýñ³ ù³Õ³ù³- áñï»Õ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÝ: γé³í³ñáõ- Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ: ÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñå»ë½Ç ÆÝï»ñåáÉÇ í»ñç»ñë ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ѳٳÅá- û·ÝÇ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ëï»ÕÍ»É ³é¨ïñ³ÛÇÝ ÕáíÇÝ, áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ÏáÙÇë³ñ æáõÉdzÝá ¼³- ÙÇç³í³Ûñ, áñÁ µÝáõó·ñíáõÙ ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ϳñ¹»ÉÉÇÝ, áñÁ ·É˳íáñáõÙ ¿ñ γݳ¹³ÛÇ Ã³·³- ³ñ¹³ñ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ùµ: гϳÏáéáõåóÇáÝ áÕç³- íáñ³Ï³Ý Ñ»ÍÛ³É áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ, å³ïÙ»É ¿ ÙÇï ûñ»ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ÏÇñ³é»ÉÇ »Ý Ù³ëݳíáñ ÝáõÛݳïÇå ÙÇ ï³·Ý³å³ÉÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý Ù³- ë»ÏïáñÇ Ñ³Ù³ñ, ·áñͳïáõÝ»ñÇÝ ÝáõÛÝå»ë ëÇÝ: ÂÙñ³ÝÛáõûñÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ µ³ÅÝÇ ï»ëáõãÁ, å³ßïå³ÝáõÙ »Ý ³ÝëϽµáõÝù³ÛÇÝ Í³é³ÛáÕÝ»- ÑáÏ»ÛÇ Ùñó³Ë³ÕÇ ïáÙë»ñÁ áñå»ë Ýí»ñ ¿ ëï³ó»É ñÇó, áñáÝù Çñ»Ýó Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã³ñ³ß³ÑáõÙ Çñ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ Í³Ýáà ÙÇ Çñ³í³µ³ÝÇó, áñÝ »Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ ëï³Ý³Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ȳí ÇÝãå»ë ³å³óáõóí»É ¿, ѳݹÇë³ó»É ¿ ϳ½Ù³Ï»ñå- ûñ»ÝùÁ, áñÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ Ñ³- í³Í ѳÝó³íáñ ËÙµÇ ³Ý¹³Ù: Ù³ñ, ݳ˳ï»ëáõÙ ¿, áñ. Èñ³óáõóÇã ïáÙë»ñÇ ¨ ·áõÙ³ñÇ ¹ÇÙ³ó, Çñ³- í³µ³ÝÁ Ç í»ñçá å³Ñ³Ýç»É ¿ ÇÝã-áñ ͳé³ÛáõÃÛáõÝ- x ¶áñͳϳÉÁ (ëáíáñ³µ³ñ ͳé³ÛáÕÁ) ãÇ Ï³ñáÕ å³- Ý»ñ, ³Û¹ Ãíáõ٠ϳåí³Í ÃÙñ³ÝÛáõûñáí ½µ³ÕíáÕ- ѳÝç»É ϳ٠ëï³Ý³É ÇÝã-áñ µ³ñÇù, ³é³Ýó Çñ ³Ý- Ý»ñÇÝ ³é³çÇϳ Ëáõ½³ñÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ½·áõß³ó- ÙÇç³Ï³Ý ջϳí³ñÇ ÃáõÛÉïíáõÃÛ³Ý (áñå»ë ϳÝáÝ Ý»Éáõ Ñ»ï: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, »ñµ ÇÝã-áñ ã³÷áí Ýñ³ ·áñͳñ³ñÇ), áñÁ ½µ³ÕíáõÙ ¿ Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ջϳ- ѳÝó³ÏóáõÃÛáõÝÁ å³ñ½í»É ¿, ï»ëáõãÁ ÇÝùݳëå³- í³ñÇ ·áñÍ»ñáí ϳ٠µÇ½Ý»ëáí: ÝáõÃÛáõÝ ¿ ·áñÍ»É Î³Ý³¹³ÛÇ Ã³·³íáñ³Ï³Ý Ñ»Í- x ²ÝÓÁ, áñÁ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ÇÝã-áñ µ³ñÇù, ÝáõÛÝå»ë Û³É áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ßï³µ-µÝ³Ï³ñ³ÝÇ úïï³- Çñ³í³Ë³ËïáõÙ ¿ ϳï³ñáõÙ8: í³ÛÇ Çñ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏáõÙ: ²Û¹ áÕµ»ñ·áõÃÛáõÝÁ ³éÇà ¿ ¹³ñÓ»É Î³Ý³¹³ÛÇ Ññ³í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÙ Ïá- Æð²ìàôÜøÆ ÎÆð²èàôØÀ éáõåódzÛÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Ëáßáñ³Ù³ëßï³µ Ñ»- ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ9: ÎáÙÇë³ñ ¼³Ï³ñ¹»ÉÉÇÝ ³ÛÝ ÙÇïùÝ ¿ ѳÛïÝ»É Ð»Ýó áñ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý Çñ³í³Ï³Ý ßñç³Ý³Ï- áñ å³ïß³×, Ñëï³Ï ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍ»Éáõ Ý»ñÁ, ËݹÇñ ¿ ³é³ç³Ýáõ٠ѳëÝ»É Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ѳٳñ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ ջϳí³ñ- ³Û¹ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ ·áñÍ»Ý: ê³Ï³ÛÝ, ÝáõÛ- í»Ý ãáñë ¹ñáõÛÃÝ»ñáí. ÝÇëÏ ³Ûëï»Õ ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ¹»ñ áõݻݳÉ: øÝÝÇãÝ»ñÇ, ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ, ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ¨ ¹³- гí³ù³·ñáõÙ. ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ áã ÙdzÛÝ Ñ³í³ù³·ñ»É ³ÝÑ- ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³ß˳ï³ÝùÁ ѳí³- ñ³Å»ßï Ù³ñ¹Ï³Ýó, ÇÝãÁ, ËÇëï ϳñ¨áñ ¿, ³Ûɨ ³½³ïí»É ë³ñ³å»ë ϳåí³Í »Ý éÇëÏÇ Ñ»ï: ãѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó: »ÏݳÍáõÝ»ñÇ ³ñÅ»íáñáõÙÁ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ñÅ»- àêîÆÎ²Ü²Î²Ü ºì Ðºî²øÜÜàôÂÚ²Ü ùÁ: Üñ³Ýù å»ïù ¿ ÝíÇñí³Í ÉÇÝ»Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ·áñÍ»- غÂà¸ÜºðÀ ñÇÝ Í³é³Û»ÉáõÝ, ³ÛÉ áã û ëáëÏ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ Ñ»- ï³åݹ»Ý:
ÎàèàôäòÆ²Ü àêîÆÎ²ÜàôÂÚàôÜàôØ ì»ñ³å³ïñ³ëïáõÙ. ܳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý ËÇëï Íñ³·ÇñÁ ϳñáÕ ¿ ɳí ÑÇÙù ͳé³Û»É Ýáñ³ÏáãÇÏÝ»ñÇÝ` áëïÇϳÝáõ- Ü»ñϳÛáõÙë, »ñµ ·ñíáõÙ »Ý ³Ûë ïáÕ»ñÁ, ÃÛáõÝáõÙ ³ß˳ï»Éáõ ѳٳñ, ³ß˳ï³Ýù, áñÇ Ñ»ÝùáõÙ ØáëÏí³ÛÇ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ ½µ³Õí³Í ¿ ÙÇ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ µ³ñáÛ³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ ¨ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ` áñá- åÝ¹Ù³Ý Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ùµ, áñ ÏáéáõÙå³óí³Í áë- øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 163
ßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë: ²Û¹ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÁ ³í»ÉÇ ¹ÉÅí³- áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ëå³Ý»ñÁ å»ïù ¿ ϳ¹ñ»ñÇ µ³ÅÝÇÝ ï»Õ»- ñÇÝ ¿, ù³Ý ϳñáÕ ¿ Ãí³É: ²í³Ý¹³µ³ñ áëïÇϳÝÝ»ñÇ Ý³- ϳóÝ»Ý ÁÝï³Ý»Ï³Ý ¹ñáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ˳å³ïñ³ëïáõÙÁ Çñ ¿áõÃÛ³Ùµ Ïñ»É ¿ ÏÇë³½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¸³ ³ñíáõÙ ¿ Ýñ³ ѳٳñ, áñå»ë½Ç ³ÝÓݳϳ½ÙÁ ϳñá- µÝáõÛÃ: γ¹»ïÝ»ñÇÝ ³ëáõÙ »Ý û ÇÝã å»ïù ¿ ϳï³ñ»Ý, ճݳ ÇٳݳÉ, û ³ñ¹Ûáù ëå³Ý ÁÝï³ÝÇùáõÙ ³Ý³Ëáñ- »ñµ å»ïù ¿ ϳï³ñ»Ý ¨ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ϳï³ñ»Ý: ÊݹÇñÁ ÅáõÃÛáõÝÝ»ñ ãáõÝÇ Ï³Ù ãÇ ³ÙáõëݳÉáõÍí»É ¨ ¹Åí³ñáõ- ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñå»ë½Ç ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝ ÃÛáõÝÝ»ñ ãÇ ÏñáõÙ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý Ýñ³ Ùáï ÃáõÉáõÃÛáõÝ ÉÇÝÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý íñ³ ÑÇÙÝí³Í ³é³ç³óÝ»É ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³Ý¹»å: ÊݹÇñÁ ϳ۳ÝáõÙ ³í³Ý¹³Ï³Ý ÏÇë³½ÇÝíáñ³Ï³Ý ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý ¨ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñå»ë½Ç ³Û¹ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÁ û·ï³·áñÍí»Ý ëå³- Çñ»Ýó ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ßÇí ï³Éáõ ½·³óÙ³Ý ÙÇç¨: ÛÇÝ ë³ï³ñ»Éáõ ѳٳñ ¨ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ Ýñ³ ѳٳñ, áñ- ܳ˳å³ïñ³ëï³Ï³Ý ųٳݳϳѳïí³ÍÁ Çñ»ÝÇó å»ë½Ç ݳ ·Çï³ÏóÇ Çñ ÃáõÉáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳñáճݳ ¹Ç- Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ µáÉáñÇÝ ¨ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³ß˳ïáÕÇÝ Ù³·ñ³í»É Ñݳñ³íáñ éÇëÏ»ñÇÝ: ä³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ û·ï³- ³Û¹ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ Ý»ñßÝã»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ûåïÇÙ³É ·áñÍ»É ³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ, ųٳݳÏÁ: ºÃ» ³Û¹ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ ³Ûëï»Õ ã»Ý ³ñÙ³ï³íáñ- áñáÝù ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë í³Õ ßñç³ÝáõÙ ¨ ³ÙµáÕç ÁÝóóùáõÙ íáõÙ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ϳéã³ó³Í Ç Ñ³Ûï µ»ñ»É áã å³ïß³× í³ñù³·Í»ñÁ: γé³í³ñÇãÝ»ñÁ ÙÝ³É ÏáéáõåódzÛÇÝ: Üáñ³ÏÇãÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëï- å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ï»Ý, û ³ñ¹Ûáù ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ áõÝÇ Ù³Ý Ñ»ï ÙdzëÇÝ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝáõÙ 20 ï³ñÇ ³ß˳ï³Í ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù»Ãá¹Ý»ñ áã å³ïß³× ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ç ëï³Å³íáñ ëå³Ý»ñÁ å»ïù ¿ Ëñ³Ëáõëí»Ý ³ÛÝ µ³ÝáõÙ, ѳÛï µ»ñ»Éáõ ѳٳñ: àëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ÏáõÉïáõñ³Ý ³ñï³- áñå»ë½Ç ÝíÇñí»Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ͳé³Û»ÉáõÝ, ÉÇÝ»Ý óáÉáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛáõÝÁ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ï³é³- ³½ÝÇí, ù³ç ¨ ëϽµáõÝù³ÛÇÝ: í³ñáõÙÁ ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ·³ÕïÝÇáõÃÛáõÝÁ: ºí µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ Ñ³×³Ë ³Û¹ ¹ñ³Ï³Ý áñ³ÏÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ÐëÏáÕáõÃÛáõÝ. ²½ÝÇí ¨ ³éáÕç »ñÇï³ë³ñ¹ ù³Õ³ù³óÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ý Ë³Ã³ñÙ³ÝÁ ¨ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ϳñáÕ »Ý ϳñáÕ ¿ ÁݹáõÝí»É áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ß³ñù»ñÁ: ܳ ϳñáÕ ¿ ã³ñ³ß³Ñí»É ÑÇÙݳËݹÇñÁ óùóÝ»Éáõ ѳٳñ: ¹³ëïdzñ³Ïí»Éáí ¹³éÝ³É ³Ù»Ý³É³í ëå³Ý: ´³Ûó, »Ã» ³é³çÇÝ ·ÍáõÙ, áñï»Õ ÁݹáõÝáõÙ »Ý ϻݳó áõ Ù³Ñáõ áñá- àñå»ë ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ³ÝÑñ³Å»ßï å³ï- ßáõÙÝ»ñÁ, ï»Õ ¿ ·ïÝáõÙ áã ѳٳñÅ»ù ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, µáÉáñ Ý»ß, ³éϳ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáõ- Ó»éݳñÏí³Í ç³Ýù»ñÁ ³í³ñïíáõÙ »Ý ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ùµ: Ý»áõÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ÙÇ ß³ñù å³ÛÙ³ÝÝ»ñ: Իϳí³ñÇÝ, ÙdzÛÝ³Ï ¹Åí³ñ ¿ ׳ݳã»É Çñ ³ß˳ï³Ï- ²Û¹åÇëÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÝ Çñ»Ýó Ù»ç å»ïù ¿ Ý»ñ³é»Ý. óÇÝ, áñå»ë½Ç ÝϳïÇ Ýñ³ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ýáõñµ ÷á÷áËáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý óáõÛó ï³É ³ÛÝ, áñ ëå³Ý ÃáõÉáõ- x úñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, Ý»ñ³é»Éáí µÛáõç»ï³- ÃÛáõÝ áõÝÇ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³Ý¹»å ¨ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ ÛÇÝ Í³Ëë»ñÁ Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ: ¹ñ³ÝáõÙ: ²Û¹ ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ, áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý Ï³é³- x ¿ùëïñ³-ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ϳé³- í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ÏÉÇÝÇ ùÝݳñÏ»É ÙÇ ù³- í³ñ³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ѳϳÏá- ÝÇ Ñ³ñó»ñ: ²ñ¹Ûáù ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ Ï³± Éáõñç ѳ۳óù éáõåóÇáÝ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ: Ý»ï»É ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, û ÇÝã ·áñÍ»ñÇ íñ³ ¿ ϳé³í³ñÇãÁ x سëݳ·Çï³óí³Í ï»ëã³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñÁ ݳ- ͳËëáõÙ Çñ ųٳݳÏÁ: Իϳí³ñÝ»ñÁ ÙdzÛÝ ÃÕû±ñ »Ý ˳ñ³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ¹»å³ñï³Ù»ÝïÇ ßñç³Ý³ÏÝ»- ¹³ë³íáñáõÙ, û Ýñ³Ýù Çñáù ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë áñå»ë ñáõÙ, áñáÝù å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý »ñÏñÇ áëïÇϳݳ- Ëñ³ï³ïáõ ¨ Ñ»ï¨áõÙ »Ý Çñ»Ýó ³ÝÓݳϳ½ÙÇÝ: ¶Çï»±Ý Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ³ñ¹Ûáù ջϳí³ñÝ»ñÁ ³ÛÝ ³Ñ³½³Ý·»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝù ݳ- x ä»ï³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÝ»ñÇ Ñ³Ù³·áñͳÏ- ˳½·áõß³óÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó Ýñ³ÝáõÙ, áñ Çñ»Ýó Ù³ñ¹Ï³Ý- óáõÃÛáõÝ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ÙÇçáó- óÇó Ù»ÏÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ѳÏáõÙ áõÝÇ ÏáéáõÙå³óí³Í í³ñ- Ý»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ëïáõ·Ù³Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ·áñÍáõÙ: ù³·ÍÇ Ýϳïٳٵ ϳ٠³ñ¹»Ý ³é³ÝÓݳÝáõÙ ¿ ³Û¹ í³ñ- x àëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³- ù³·Íáí: ¶áõó»± ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÝ ³ÛÝ ¿, û Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ë³ñ³Ï³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÁݹɳÛÝáõÙ` ß»ßïÁ ÑëÏÇã ϳñáÕ³Ýá±õÙ ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó Çñ Ñ»ï¨Çó ï³Ý»É ³ÝÓݳ- ¹Ý»Éáí ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó Çñ³- Ï³Ý ûñÇݳÏáí: »± ÏáéáõåóÇ³Ý ³ß˳ï³ÝùáõÙ ¨ §³é³- ϳݳóÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ íñ³: ç³íáñ ·ÍáõÙ¦ å³ñ½³å»ë ³ÛÝ åñ³ÏïÇϳÛÇ ³ñï³óáÉáõÙÝ x ÎáéáõÙå³óí³Í áëïÇϳÝÝ»ñÇ ¨ ·É˳íáñ ¹³ï³- ¿, áñÁ µÝáõó·ñ³Ï³Ý ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³é³í»É µ³ñÓñ ˳½Ç ÏáÕÙÇó ջϳí³ñíáÕ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áõÅ»- ûÕ³ÏÝ»ñÇ ¿ ѳٳñ: ñáõÙ ÏáéáõåóÇáÝ ó³Ýó»ñÇ Ù³ëÇÝ »Õ³Í áÕç ï»Õ»- ϳïíáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏáõÙ: гÛïݳµ»ñáõÙ. ºí í»ñçÇÝ µÝ³·³í³éÁ, ¹³ ѳÛïݳµ»ñ- x àëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ áõ Ù³Ý ¨ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý µÝ³·³í³éÝ ¿: ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ³ÏïÇíÝ»ñÇ, ѳïϳå»ë µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ãÇÝáíÝÇÏ- Ó»ñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝáõÙ ³ÛÝåÇëÇ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ý»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ÙáïÇÏ Ñ³ñ³½³ïÝ»ñÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ áõ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ, áñáÝù Ç íÇ׳ÏÇ »Ý í»ñ Ñ³Ý»É åá- ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ: ï»ÝóÇ³É ÏáéáõåóÇ³Ý ¨ ¹ñ³Ýáí ½µ³Õí»É å³ïß³× Ù³- ϳñ¹³Ïáí: úñÇݳÏ, γݳ¹³ÛÇ Ã³·³íáñ³Ï³Ý Ñ»ÍÛ³É 164 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
ÆÜîºðäàÈÆ ܲʲҺèÜàôÂÚàôÜÀ Ý»Ý, ѳïϳå»ë, »ñµ Ýñ³Ýó µáÕáùÝ»ñÝ áõÕÕí³Í »Ý áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù: ¸³ ѳñó³Ï³ÝÇ ï³Ï ¿ ÆÜîºðäàÈ-Á (ùñ»³Ï³Ý áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ÙÇ- ¹Ýáõ٠ѳÛóíáñÇ Ýϳïٳٵ íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ: ºí ç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ) ³ÏïÇíáñ»Ý ѳÝ- ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ÇÝãå»±ë ¿ Ñݳñ³íáñ Ñáõë³ÉÇ ¹»ë ¿ ·³ÉÇë ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ³å³óáõÛóÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»É (û ³½ÝíáõÃÛ³Ý, û ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²ÛÝ áã ÙdzÛÝ ÏáéáõåódzÛÇ Ýϳïٳٵ áëïÇϳÝÝ»ñÇ Ñ³ÏÙ³Ý û·ï³·áñÍáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÷áñ- Ù³ëÇÝ): γñá±Õ ¿ ³ñ¹Ûáù ¹³ Ó»éù µ»ñí»É ÙÇ ×³- Ó³·»ïÝ»ñÇ ËÙµÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³Ûɨ Ùß³Ï»É Ý³å³ñÑáí, áñÁ ѳٳï»Õ»ÉÇ ¿ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ãÇ- ¿ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñáõÙ Ïá- ÝáíÝÇÏÝ»ñÇ, áñå»ë ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ, ë³Ñٳݳ¹- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ñ³í³- ñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ ³ÛÝåÇëÇ ×³Ý³- ù³ÍáõÝ10: å³ñÑÝ»ñáí, áñáÝóáí áã ѳÛóíáñÁ, áã ³ÛÝ ³ÝÓÁ, àëïÇÏ³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñáõÙ` ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»- áñÁ ϳåí³Í ¿ µáÕáùÇ Ñ»ï ã»Ý »ÝóñÏíáõÙ ³ñ- ñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÆÜîºðäàÈ-Ç Ñ³- ï³ùÇÝ ×ÝßáõÙÝ»ñÇ: Ù³å³ñ÷³Ï ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ Ýå³ï³Ï »Ý Ñ»- ¼³ñ·³ó³Í ³ß˳ñÑÇ ï³ñµ»ñ Ù³ë»ñáõÙ áë- ï³åݹáõÙ, áñå»ë½Ç ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áë- ïÇÏ³Ý³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÏáéáõåódzÛÇ ³éÇ- ïÇÏ³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñÁ ³é³ÝÓÝ³Ý³Ý Çñ»Ýó ³Ýϳ- Ãáí ëϳݹ³ÉÝ»ñÁ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ Ùßï³å»ë: ²Ý- ß³éáõÃÛ³Ùµ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝ ë³ÝÓ ÏáéáõåóÇ³Ý µ³ó³Ñ³Ûïí»É ¿ ¨ Ó»éݳñÏí»É å³ñï³íáñíáõÙ ¿ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ãÇÝáíÝÇÏÇ ÏáÕ- »Ý ÙÇçáóÝ»ñ` ¹ñ³ ѻ勉ÝùÝ»ñÁ í»ñ³óÝ»Éáõ áõÕ- ÙÇó ÃáõÛÉ ïñí³Í ÏáéáõåóÇ³Ý ¹Çï»É áñå»ë Éáõñç ÕáõÃÛ³Ùµ, ÏáéáõÙå³óí³Í áëïÇϳÝÝ»ñÁ Ñ»ï³- ùñ»³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ: ØÛáõë ã³÷áñáßÇã- åÁݹí»É »Ý ¨ å³ßïáÝÇó ѳÝí»É: ê³Ï³ÛÝ ³Ýó»É ¿ Ý»ñÝ Çñ»ÝóáõÙ Ý»ñ³éáõÙ »Ý ³½ÝíáõÃÛ³Ý, ¿ÃÇϳÛÇ ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ ¨ Ù»Ýù µ³Ëí»É »Ýù ³Ïݹ³ÉÝ»ñÇ ¨ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ýáñ ß³ñ³ÝÇ Ñ»ï: ÐÇÙ³ ³ñ¹»Ý ѳëϳݳÉÇ ¿, áñ ÏÇñ³éٳٵ µ³ñÓñ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ ¨ ¹³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ ëË³É ¿ ûųݹ³ÏáõÙÁ, ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻ˳- ÁÝïñí»É µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ: ÝǽÙÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ ¨ ë³ï³ñáõÙÁ, ¨ áëïÇϳ- ¸ñ³Ýù ÑÇÙÝí»É »Ý ³ÛÝ Ñ³Ùá½ÙáõÝùÇ íñ³, áñ Ïá- Ý³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï éáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇó ³½³ïí»ÉÁ µ³í³- í³ñù³·ÍÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ ³å³ÑáíáõÙÁ: ñ³ñ ¿, áñå»ë½Ç ÑÇÙݳËݹÇñÁ ÉáõÍíÇ: ÐÇÙ³ å³ñ½ Ü»ñϳÛáõÙë, ÆÜîºðäàÈ-Á áõÕÇÝ»ñ ¿ Ùß³ÏáõÙ ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ ϳéáõåódzÛáí ³Ëï³Ñ³ñí³Í áÉáñ- ³ÛÝ ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõÅ»ñÇÝ ·áñÍÝ³Ï³Ý ïÇ §Ù³ùñáõÙÁ¦ µ³í³ñ³ñ ã¿: ²í»ÉÇ ßáõï å»ïù ¿ û·ÝáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³Éáõ ¨ ݳ˳å³ïñ³ëï»Éáõ Ùß³Ï»É Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, áñáÝù ³å³ÑáíáõÙ »Ý Ïá- ѳٳñ, áñáÝù ¹ñ³ ϳñÇùÁ ½·áõÙ »Ý: éáõåódzÛÇ ¹»åù»ñÇ ãÏñÏÝí»ÉÁ: лÝó ³ÝÁÝ¹Ù»ç ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ ϳ- ñáÕ »Ý ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝù ï³É: Ðºî²øÜÜàôÂÚ²Ü ØºÂà¸ÜºðÀ. ²¼ÜìàôÂÚ²Ü ²½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ Ý»ñϳÛáõÙë ѳïáõÏ êîàô¶àôØÀ û·ï³Ï³ñ ÙÇçáó ¿ ¹³éÝáõÙ ÏáéáõÙå³óí³Í áëïÇ- Ï³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñÇ §Ù³ùñٳݦ ѳٳñ` ¹ñ³Ýù å³- ºÃ» ÏáéáõåódzÛÇ ÷³ëïÁ µ³ó³Ñ³Ûïí³Í ã¿ Ñ»Éáí §Ù³ùáõñ íÇ׳ÏáõÙ¦: Üå³ï³ÏÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ ÇÝãå»±ë Ù»Ýù ϳñáÕ »Ýù ÇٳݳÉ, áñ ÏáÝÏñ»ï ãÇ- Ýñ³ÝáõÙ, áñå»ë½Ç ëïáõ·íÇ ãÇÝáíÝÇÏÇ ³½Ýíáõ- ÝáíÝÇÏñ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ÏáéáõÙå³óí³Í: ºí, ³Ù»- ÃÛáõÝÁ, ³ÛÉ áã û Ýñ³ÝáõÙ, áñå»ë½Ç ³Ýϳ߳é ãÇ- ݳϳñ¨áñÁ, ÇÝãå»±ë Ù»Ýù ϳñáÕ »Ýù ³å³Ñáí»É, ÝáíÝÇÏÁ ¹³éݳ ÏáéáõÙå³óí³Í` Ýñ³ ѳٳñ Íáõ- áñ ³Û¹ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ãÝ߳ݳÏí»Ý ³ÛÝ å³ßïáÝÝ»- Õ³Ï ëï»ÕÍ»Éáõ ׳ݳå³ñÑáí: ñÇÝ, áñáÝóáí Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ³é³í»É Ù»Í íÝ³ë ºñÏñÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝáõÙ ùñ»³Ï³Ý å³ï׳é»É: ºí ùÝÝáõÃÛ³Ý ³éÝ»Éáí ãÇÝáíÝÇÏÇ Ïá- ûñ»Ýë·ñù»ñÁ å³ñáõݳÏáõÙ »Ý ³Ûëå»ë Ïáãí³Í éáõåódzÛÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, §åñáíáϳïáñ-·áñͳϳÉǦ ϳÝáÝÝ»ñ, áñáÝù ÇÝãå»±ë ϳñáÕ »Ýù ³å³Ñáí»É, áñ ¹³ ³Ýµ³ñ»Ý- ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë áñå»ë ¹³ï³Ï³Ý ë³Ñٳݳ- å³ëï ³½¹»óáõÃÛáõÝ ãáõݻݳ µ³ñáÛ³Ï³Ý ÙÃÝá- ÷³ÏáõÙ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãÁ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿: ²Û¹ ÉáñïÇ íñ³: ÆÝãå»ë ݳ¨ áñå»ë½Ç µáÕáù³íáñÝ»ñÁ ϳÝáÝÝ»ñÁ ï³ñµ»ñ Çñ³í³½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ÉÇ- ¨ ³ÝÙ»Õ ÏáÕÙ»ñÁ å³ßïå³Ýí³Í ÉÇÝ»Ý: ÜÙ³Ý ÝáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ, µ³Ûó ³ÏÝѳÛï å³ñ½ ¿, áñ åݹáõÙÝ»ñÁ Ñ»ßï ¿ ³ñï³µ»ñ»É: ê³Ï³ÛÝ, »Ã» ¹ñ³Ýó Ù³ëÇÝ å»ïù ¿ ÑÇß»É: ¹ñ³Ýù Ñ»Ýí³Í ã»Ý ÷³ëï»ñÇ íñ³, ³å³ ³Û¹ ¹»å- ÆÑ³ñÏ», ϳñ¨áñ ¿ ³å³Ñáí»É áñå»ë½Ç ·á- ùáõÙ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý íݳë å³ï׳é»É: ÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ·³ÛóÏÕáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ãÉÇÝÇ Ð»ï³·³ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ³é³ç³- ¿ùëïñ»Ù³É: ݳÉ, »ñµ Ýñ³Ýù áíù»ñ ³ÝáõÙ »Ý ³Û¹åÇëÇ Ñ³Ûï³- ²½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ å»ïù ¿ Ùß³ÏíÇ ¨ ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, Çñ»Ýó áõë»ñÇÝ ùñ»³Ï³Ý Çñ³í³- Çñ³Ï³Ý³óíÇ ËÇëï µÍ³Ëݹñáñ»Ý: γñ¨áñ ¿, ˳ËïáõÙÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ áõ- øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 165
ûñÇݳÏ, áñå»ë½Ç ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ͳ·áõÙ ¿ áñáÝó ¹»åùáõÙ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÁ ϳñáÕ ¿ ãÇÝáíÝÇÏÇ ×³Ý³å³ñÑÇÝ, ãÉÇÝÇ ß³ï Ù»Í, áñå»ë½Ç Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É Ï³ï³ñ»Éáõ ÏáéáõåóÇáÝ ÝáõÛÝÇëÏ ³½ÝÇí Ù³ñ¹áõÝ ¹ñ¹Ç Ññ³åáõñí»Éáõ ³Û¹ ³Ïï: ·³ÛóÏÕáõÃÛ³Ùµ: ²Ù»Ý ï³ñÇ 40 ѳ½³ñ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ãÇÝáí- ÝÇÏÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ³½ÝíáõÃÛ³Ý 1500 ëïáõ·áõÙ: ²ÛëåÇëÇ ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝ- ²¼ÜìàôÂÚ²Ü ²îàô¶àôØÀ ÜÚàô-Úàðø ùáõÙ ëï³óí³Í ïíÛ³ÉÝ»ñÁ Ñáõë³ÉÇ ¿ÙåÇñÇÏ íϳ- ø²Ô²øàôØ ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý ³å³ÑáíáõÙ ÜÛáõ-3áñùÇ áëïÇϳ- ÝáõÃÛ³Ý í³ñãáõÃÛ³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ Ïá- 1984Ã.-Çó ëÏë³Í, ÜÛáõ-Úáñù ù³Õ³ùÇ áëïÇ- éáõåódzÛÇ Ù³ëßﳵݻñÇ Ù³ëÇÝ: êï³óí³Í ³ñ¹- ϳÝáõÃÛ³Ý í³ñãáõÃÛáõÝÁ Çñ³Ï³Ý³óñ»É ¿ ³½Ýíáõ- ÛáõÝùÝ»ñÁ »Õ»É »Ý û·ï³Ï³ñ ¨ áõëáõóáճϳÝ: ÃÛ³Ý ëïáõ·Ù³Ý ËÇëï ÇÝï»ÝëÇí Íñ³·Çñ: ²ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïáÏáëÁ (³ÛëÇÝùÝ, »ñµ ø³Õ³ùÇ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý í³ñãáõÃÛ³Ý §Ý»ñ- ëáõµÛ»ÏïÁ ϳï³ñáõÙ ¿ ÏáéáõåóÇáÝ ³Ïï) Ýå³- ùÇÝ ·áñÍ»ñǦ µÛáõñáÝ Ùß³ÏáõÙ ¿ Ùï³ó³ÍÇÝ ëó»- ï³Ï³áõÕÕí³Í ëïáõ·áõÙÝ»ñáõÙ »Õ»É ¿ ½·³ÉÇ: âÇ- ݳñÝ»ñ` ÑÇÙÝí³Í áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ùáï³íáñ³å»ë 20%-Á, áñáÝù ëïáõ·- ѳÛïÝÇ ¹»åù»ñÇ íñ³, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ íáõÙ »Ý ³Û¹ ÑÇÙùáí, ã»Ý ³ÝóÝáõÙ ÷áñÓáõÃÛáõÝÁ, ÷áÕáó³ÛÇÝ í³×³éáÕÇó ¹»Õ»ñÇ ¨/ϳ٠ϳÝËÇÏ »ÝóñÏíáõÙ »Ý Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ¨ Ñ»é³óíáõÙ »Ý ·áõÙ³ñÝ»ñÇ Ñ³÷ßï³ÏáõÃÛáõÝÁ ³ÛÝ Ýå³ï³Ïáí, áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÇó: áñå»ë½Ç ëïáõ·íÇ ÜÛáõ-ÚáñùÇ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý Ð³Ù³Ï³ñ·Ç Ý»ñ¹ñÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ áëïÇ- í³ñãáõÃÛ³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹åÇëÇ Ï³ÝáõÃÛ³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ï³ß³éÙ³Ý ·ñ³Ýóí³Í ûëï»ñÁ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ÑëÏíáõÙ »Ý ¨ Ó³Ûݳ·ñíáõÙ ¹»åù»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ Ý߳ݳϳÉÇó ã³÷áí ³×»É ¿: ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ó³Ûݳ ¨ ï»ë³ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÇ Ü»ñϳÛáõÙë áã ÙÇ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏ íñ³` ÏáÝÏñ»ï ï»ÕáõÙ ¨ ¹ñ³ ßáõñç ï»Õ³¹ñí³Í ã·ÇïÇ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, ѳݹÇë³Ýáõ±Ù ¿ ³ñ¹Ûáù Çñ»Ý ï³ñµ»ñ §íϳݻñǦ û·ÝáõÃÛ³Ùµ: ³ñí³Í ³é³ç³ñÏÁ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõ٠û` áã: ÜÛáõ-ÚáñùÇ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý í³ñãáõÃÛáõÝÁ àëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ϳñÍáõÙ »Ý, áñ Ó·ïáõÙ ¿ Ùß³Ï»É áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ ³é³í»É Çñ³- ³í»ÉÇ É³í ¿ ÉÇÝ»É ³Ýíï³Ý· ¨ ï»Õ»Ï³óÝ»É ÙÇç³- ï»ë³Ï³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñ ¨ ¹ñ³Ýù Ùß³ÏíáõÙ »Ý Ñ»- ¹»åÇ Ù³ëÇÝ, ù³Ý û éÇëÏÇ ¹ÇÙ»É ¨ ¹ñ³Ý í»ñ³- ï³Ëáõ½³Ï³Ý Áݹ³ñÓ³Ï ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ùÙ³Ý µ»ñí»É áñå»ë Çñ ·áñÍÇ Ñ»ï ³éÝãáõÃÛáõÝ ãáõÝ»óáÕ ¨ ¹ñ³Ýó í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³: ´áÉáñ ãÇÝáí- »ñ¨áõÛÃÇ, ¿É ãËáë»Éáí ³ñ¹»Ý, Ùï³ó³ÍÇÝ ³Û¹ ÝÇÏÝ»ñÁ ·Çï³ÏóáõÙ »Ý, áñ ³Û¹åÇëÇ Íñ³·Çñ ·á- ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÁ ÁݹáõÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ: ÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ¨ áñ Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ âÝ³Û³Í Ñ³Ù»Ù³ï³µ³ñ Ù»Í ¿ ³ÛÝ Ù³ñ¹- ϳñáÕ ¿ Å³Ù³Ý³Ï ³é Å³Ù³Ý³Ï »ÝóñÏí»É ³Û¹- ϳÝó Ãí³ù³Ý³ÏÁ, áíù»ñ ã»Ý ѳÝÓÝáõÙ Ýå³ï³- åÇëÇ ëïáõ·Ù³Ý: ê³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýó ã»Ý ³ëáõÙ ³Û¹- ϳáõÕÕí³Í ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí áë- åÇëÇ ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ Ñ³×³Ë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ïÇÏ³Ý³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ÙdzÛÝ Ùáï³íáñ³å»ë (¹³ ïå³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍ»É, áñ ëïáõ·áõÙÝ»ñÁ 1%-Ý ¾ »ÝóñÏíáõÙ ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ¨ ãÇ Ñ³ÝÓÝáõ٠ϳï³ñíáõÙ »Ý ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë, ù³Ý Çñ³Ï³ÝáõÙ ¿): ùÝÝáõÃÛáõÝÁ: ºÝó¹ñíáõÙ ¿, áñ ¹³ ѳëï³ïáõÙ ¾ ²½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñÁ ³ÝóϳóíáõÙ »Ý ÜÛáõ-ÚáñùÇ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý í³ñãáõÃÛ³Ý í³Õ»ÙÇ ÇÝãå»ë Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É å³ï³Ñ³Ï³- ï»ë³Ï»ïÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ áëïÇϳÝÝ»ñÇ ·»ñ³Ï- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: ²ÛÉ Ëáëù»ñáí, áñáß Ã»ë- ßÇé ٻͳٳëÝáõÃÛáõÝÁ ÏáéáõÙå³óí³Í ã¿: ï»ñ Ýå³ï³Ï »Ý Ñ»ï³åݹáõÙ ëïáõ·»É ÏáÝÏñ»ï Æ ÉñáõÙÝ Ý»ñϳ۳óí³ÍÇ, ³í»É³óÝ»Ýù, áñ áë- ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ, áñáÝù ϳëϳÍíáõÙ »Ý Ïá- ïÇÏ³Ý³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ Ïáéáõåódz- éáõåódzÛÇ Ù»ç ¨ ëáíáñ³µ³ñ ¹³ ÑÇÙÝí³Í ¿ ѳ- ÛÇ Ù³ëßﳵݻñÇ Ù³ëÇÝ ³ñÅ»ù³íáñ ¿ÙåÇñÇÏ ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ, ùñ»³Ï³Ý íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, µ³óÇ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ, ï³ññ»ñÇ ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÉ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ù»Ï Ï³Ù ÙÇ û·ï³Ï³ñ ¹³ë»ñ ¿ ïí»É ï»Õ»ñáõÙ áëïÇϳݳ- ù³ÝÇ ÑÇÙݳíáñáõÙÝ»ñÇ íñ³: Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï³µ³ñ ÃáõÛÉ ¨ áõÅ»Õ àñå»ë ¹ñ³ »½ñ³÷³ÏáõÙ, áñáß ëïáõ·áõÙÝ»ñ ÏáÕÙ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ²Û¹åÇëÇ ¹³ë»ñÁ û·ï³·áñÍíáõÙ áõÕÕí³Í »Ý` å³ï³Ñ³Ï³Ýáñ»Ý ÁÝïñí³Í ãÇÝáí- »Ý ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý µ³ñ»É³íÙ³Ý ¨ ³é³í»É ÝÇÏÝ»ñÇ ¹»Ù, áñáÝù ïíÛ³ÉÝ»ñÇ µ³½³ÛÇ ÝÛáõûñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ½µ³ÕíáõÙ »Ý ÙÇ ³ß˳ï³Ýùáí, áñÁ ѳٳñ, áñå»ë½Ç áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ ÑÕÇ ¿ ·áÕáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ ³Ïï»ñáí ¨ Ïáéáõåódz- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ³½ÝÇí ϳï³ñíÇ: Ûáí: ´áÉáñ ëïáõ·áõÙÝ»ñÁ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Íñ³·ñ³- ²é³Ýó ϳëϳͻÉáõ ϳñ»ÉÇ ¿ ³ë»É, áñ ³½Ý- íáñíáõÙ »Ý, áñå»ë½Ç ËáõÛë ïñíÇ §ÍáõÕ³ÏÇó¦ ¨ íáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ` ÏáéáõåóÇ³Ý ½ëå»Éáõ ѽáñ ÙÇ- áñå»ë½Ç áã ÙÇ ãÇÝáíÝÇÏ ã·³ÛóÏÕíÇ Ï³ï³ñ»É Ïá- çáó ¿: éáõåódzÛÇ ÇÝã-áñ ³Ïï: ²Û¹ ëó»Ý³ñÝ»ñÁ ÙdzÛÝ ²½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·Ù³Ý Íñ³·ÇñÁ ·áñÍáÕáõ- ëï»ÕÍáõÙ »Ý Çñ³ï»ë³Ï³Ý ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÁ, 166 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
ÃÛ³Ý Ù»ç ¹Ý»Éáõó Ñ»ïá, ÜÛáõ-ÚáñùÇ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ÏÇٳݳÝ, áñ Çñ»Ýù Ùñó»- í³ñãáõÃÛáõÝÁ ³Ï³Ý³ï»ë ¿ »Õ»É ϳ߳é»Éáõ ÷áñÓ»- Éáõ »Ý ³½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·Ù³Ý Íñ³·ñáí: Üñ³Ýù ÏÇ- ñÇ Ï³Ù Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ïá- Ù³Ý³Ý ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ó³Ýϳó³Í ϳ߳éù ï³- éáõÙå³óí³Í ³ÛÉ í³ñù³·ÍÇ Ù³ëÇÝ áëïÇϳÝÝ»ñÇ Éáõó Ñ»ïá (ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ Çñ»ÝóÇó ϳ߳éù ßáñû- ѳÕáñ¹áõÙÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ ¹ñ³Ù³ïÇÏ ³×ÇÝ: Éáõ Ù³ëÇÝ ãѳÕáñ¹»Éáõ ¹»åùáõÙ) Ýñ³Ýù ³ÝÙÇç³- ²Û¹ ³×Ç áñáß Ù³ëÁ, ³ÝϳëϳÍ, ϳåí³Í ¿ å»ë ¹³éÝáõÙ »Ý ÏáéáõÙå³óí³Í ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÛÝ ÷³ëïÇ Ñ»ï, áñ ÜÛáõ-ÚáñùÇ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ¨ Ï·ñ³Ýóí»Ý ë¨ óáõó³ÏáõÙ: ²½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõ- í³ñãáõÃÛ³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý »ÝóñÏí»É ÙÁ Ñ»ßï ¿ û·ï³·áñÍ»É, Ïñïë»ñ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ëïáõ·Ù³Ý ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ»ï ϳåí³Í ßñç³ÝáõÙ, áñÁ Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ Ù³Ýñ ϳ߳éù- ÙÇç³¹»å»ñÇ Ù³ëÇÝ ãѳÕáñ¹»ÉÁ Çñ»Ýó ѳٳñ ϳ- Ý»ñ ¿ í»ñóÝáõÙ: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí Ïñïë»ñ å³ßïá- ñáÕ ¿ ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ»é³Ýϳñ ݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ÏáéáõåódzÛÇ ÑÇÙݳѳñóÇ µáõÝ ëï»ÕÍ»É: ¿áõÃÛáõÝÁ ã»Ý ϳ½ÙáõÙ: ²é³í»É ¹Åí³ñ ¿ ³ÛÝ ³í³· Ø»Í ÈáݹáÝÇ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ Ó»éݳÙáõË å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñ³Ù³ñ Ù»- »Õ³í ³½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·Ù³Ý ÝٳݳïÇå Íñ³·ñÇ Ãá¹áÉá·Ç³Ý ѳñÙ³ñ³óÝ»ÉÁ, áñáÝù Ù³ëݳÏóáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ, áñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý Ïá- »Ý áã Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ µ³ñÓñ³Ï³ñ· ߳ѳí»ï éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í ëïá- ·áñͳñùÝ»ñÇ: ²ÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñ ³Û¹ ñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÁ: гÕáñ¹áõÙÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ï³- Ù»Ãá¹Á Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ³ß˳ñÑÇ Ù»Í Ù³ëÇ Ñ³- ÉÇë, áñ ÈáݹáÝÇ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ ëï³ÝáõÙ ¿ Ùá- Ù³ñ, ¹»é å»ïù ¿ »ÝóñÏí»Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ñ»- ï³íáñ³å»ë ÝáõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ, ÇÝã-áñ ÜÛáõ-Úáñ- ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý: ê³Ï³ÛÝ, ÝáõÛÝÇëÏ ëϽµÝ³Ï³Ý ùÇ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý í³ñãáõÃÛáõÝÁ: ßñç³ÝáõÙ, ³½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·Ù³Ý Ý»ñ¹ñáõÙÁ гٳï»Õ áõ ÙdzëÝ³Ï³Ý å»ïù ¿ ·áñÍ»Ý áë- Ϲ³éݳ Ù³Ýñ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³ñ¹Ûáõ- ïÇϳÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù µáÕáùÝ»ñÇ ³ÝÏ³Ë ËáñÑáõñ¹Ý»- ݳí»ï ÙÇçáó ¨ ÏÇç»óÝÇ ¹ñ³ ٳϳñ¹³ÏÁ: ñÁ: àëïÇϳÝáõÃÛ³ÝÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ²½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ å»ïù ¿ Ùß³ÏíÇ ¨ ï³É Ñ»ï³ùÝÝ»Éáõ Çñ ¹»Ù Ý»ñϳ۳óí³Í µáÕáùÝ»- Çñ³Ï³Ý³óíÇ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï: γñ¨áñ ñÁ: ÊáñÑáõñ¹Ý»ñáõÙ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí³Í ÉÇÝÇ ¿, ûñÇݳÏ, áñå»ë½Ç å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇ ×³Ý³- ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë½Ç ѳ- å³ñÑÇÝ Ñ³ÛïÝí³Í ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÁ ãÉÇÝÇ ³ÛÝ- ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ѳÙá½íÇ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ÁÝïñí³Í ÁÝ- ù³Ý Ù»Í, áñ ß»ÕÇ ³Ý·³Ù ³½ÝÇí Ù³ñ¹áõÝ: ²Û¹ óó³Ï³ñ·»ñÁ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ »Ý ¨ å³ïß³×: ³ÏódzÛÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ëïáõ·»É ãÇÝáíÝÇÏÇ ³½Ýíáõ- ÃÛáõÝÁ, ³ÛÉ áã û ·³ÛóÏÕáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí` ³½ÝÇí ãÇÝáíÝÇÏÇÝ ¹³ñÓÝ»É ÏáéáõÙå³óí³Í: ¸»é ³í»ÉÇÝ, Ðºî²øÜÜàôÂÚ²Ü ØºÂà¸ÜºðÀ. »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ, Çñ»Ýó ùñ»³Ï³Ý ûñ»Ýë·ñù»- ²¼ÜìàôÂÚ²Ü Øîàô¶Ø²Ü ÈÆ²ðĺø ñáõÙ áõÝ»Ý §·áñͳϳÉ-åñáíáϳïáñǦ ϳÝáÝÝ»- ú¶î²¶àðÌàôØÀ ñÁ, áñáÝù ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë áñå»ë ¹³ï³Ï³Ý ½ëåáÕ ÙÇçáó: γñ¨áñ ¿ ³å³Ñáí»É, áñå»ë½Ç ·³Û- гۻó³Ï³ñ·Á ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ áë- óÏÕáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ãÉÇÝÇ ¿ùëïñ»Ù³É: ïÇϳÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ²Ûë ³Ù»ÝÁ ³ñӳݳ·ñ»Éáõó Ñ»ïá ϳëÏ³Í ãÇ Ã³ùÝí³Í ï»ë³ËóÇÏÝ»ñÁ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ݳ¨ ÙÝáõÙ, áñ ÜÛáõ-ÚáñùÇ ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ùñ»³Ï³Ý ëáíáñ³Ï³Ý Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóó- å³ïß³× ¨ ³½ÝÇí Ó¨áí ³Ýóϳóí³Í ³½ÝíáõÃÛ³Ý ùáõÙ, ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë½Ç í»ñ³ÑëÏí»Ý ѳ- ëïáõ·áõÙÁ Çñ Ý»ñáõÅáí ³ñ¹Ûáõݳí»ï ½»Ýù ¿ µ³½- ϳûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ï»Õ »Ý Ù³ÃÇí ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ·ïÝáõÙ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÝ»ñáõÙ: ²Û¹ ï»- ѳٳϳñ·³ÛÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ï³½- ë³ËóÇÏÝ»ñÁ ³ñï³óáÉ»É »Ý ÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳñù- ٳϻñåÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ý»ñÁ, áñáÝù ϳï³ñí»É »Ý ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ¨ Çñ³- í³µ³Ý³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇã- Ý»ñÇ ÙÇç¨: ºÝó¹ñíáõÙ ¿, áñ ³ÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ û·ï³- Ðºî²øÜÜàôÂÚ²Ü ØºÂà¸ÜºðÀ. ·áñÍ»É Ý³¨ ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñáõÙ, áñï»Õ å»ï³Ï³Ý øàÔ²ðÎì²Ì Ðºî²øÜÜàôÂÚàôÜ ë»ÏïáñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ñ»ï áõÕÕ³ÏÇ ·áñͳñùÝ»ñ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ` øáÕ³ñÏí³Í Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³µ³ñ ѳïϳå»ë Ù³ùë³ïáõÝÁ: ϳåí³Í ¿ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ëïáõ·Ù³Ý Ñ»ï, ë³Ï³ÛÝ Ð»ï³ùñùÇñ ÏÉÇÝ»ñ ÝáõÛÝ Ùáï»óÙ³Ý Ñ»- ¹ñ³ÝáõÙ å³ï³Ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ï³ñ»ñ ãϳÝ: ²Û¹ 勉ÝùÝ»ñÁ ï»ëÝ»É Ý³¨ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Çñ»Ýó ³éç¨ Ýå³ï³Ï »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ áÉáñïáõÙ: ÜáõÛÝ ëó»- ¹ñ»É ÙdzÛÝ ·ïÝ»É ³ÛÝ` ÇÝãÁ ×Çßï ã¿ ¨ ãå³ñ½»É û ݳñÝ»ñáí Ëáßáñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãÝ ¿ ɳí ÁÝóÝáõÙ ¨ áí ¿ ³½ÝÇí: áñáÝù Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý ½³ñ·³óáÕ ÇÝã-áñ »ñÏñáõÙ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÙÇ ß³ñù éÇëÏ»ñ, áñáÝù å»ï³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ѳٳñ å»ïù ¿ Ýí³½»óí»Ý ¨ »ñÏñÝ»ñÁ ³Ûë ï»ë³ÏÇ Ñ»- øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 167
ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, Ñëï³Ï ջϳí³ñáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñ: èÇëÏ»ñÁ ϳñáÕ ÇÝãåÇëÇù »Ý` â»Ë³Ï³Ý лÉëÇÝÏÛ³Ý ÎáÙÇï»Ý, »Ý Çñ»Ýó Ù»ç Ý»ñ³é»É. §Î³ñÇù³íáñ Ù³ñ¹ÇϦ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ¨ ù³- Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ¹Çïáñ¹Ý»ñÁ: x ìݳë, áñÁ å³ï׳éí»É ¿ §ï³ÝÇùǦ ï³Ï ³ß˳ïáÕ ØÇ ÙÇçáó³éáõÙ, áñÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ß³ï ³ñ¹- ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: Ûáõݳí»ï, ¹³ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ¿ÃÇϳÛÇ áÉáñïáõÙ x سëݳíáñ ³ÝÓ³Ýó ¨ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ¨ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñÇ ëá- å³ï׳éíáÕ íݳëÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÏáñáõëïÝ»ñÇ Ñ³- íáñáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, å³ñµ»ñ³µ³ñ ³ÝóϳóíáÕ Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý éÇëÏ, áñáÝù Ïñ»É ¿ ϳ- å³ñ³åáõÝùÝ»ñÝ »Ý: é³í³ñáõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹ ï³ññ»ñÁ ã»Ë³Ï³Ý áëïÇϳÝáõÃÛáõÝáõÙ x Ü»ñËáõÅáõÙ Ù³ëݳíáñ ÏÛ³Ýù: Ý»ñ¹Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ÂÆâ-Á ݳ˳ӻéÝ»É ¿ x §ÌáõճϦ (³ÛëÇÝùÝ`Çñ³í³Ë³ËïÙ³Ý ³é³ç³- â»ËdzÛÇ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ¹åñáóÇ ¹³ë³ËáëÝ»ñÇ óáõÙ, áñÁ ѳϳé³Ï å³ñ³·³Ûáõ٠ѳ½Çí û ï»ÕÇ ÷áñÓÝ³Ï³Ý ¹³ëÁÝóóÝ»ñÇ ³ÝóϳóáõÙ11: áõݻݳñ, ÇÝãå»ë ûñÇݳÏ` ß³ï Ù»Í Ï³ß³éù ³é³- ç³ñÏ»ÉÁ): x ÌåïÛ³É Í³é³ÛáÕÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ñ³Ù³·áñͳÏóáÕ ³Ý- ¸²î²Ê²¼Üºð Ó³Ýó, áñáÝù ³ÏïÇíáñ»Ý Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý Ýå³ï³Ï ¹³ñÓ³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ: úñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ- å»ë½Ç å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ï³ñíáÕ ¹³ï³ùÝÝáõ- êáíáñ³µ³ñ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿, áñ ¹³ï³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ³Ýóϳóí»Ý ³ñ¹³ñ ¨ ˻ɳÙÇï: ˳½Á, »Ã» ³Û¹åÇëÇÝ Ï³, ³Û¹ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ Ù³ë- ػճ¹ñ³ÝùÇ ÁÝóó³Ï³ñ·Á ëÏë»ÉÁ, - ϳ٠ݳÏóÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³ÝÁ: ¸³ ÃáõÛÉ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇ ÁÝóó³Ï³ñ·Á ëÏë»Éáõó Ññ³Å³ñí»- Ïï³ ³å³Ñáí»É, áñå»ë½Ç ëï³óí³Í óáõóÙáõÝùÝ»- ÉÁ ãå»ïù ¿ ÉÇÝÇ áã å³ïß³× å³ï׳鳵³Ýí³Í, ñÁ í»ñ³µ»ñ»Ý ·áñÍÇÝ ¨ ¹³ï³Ï³Ý íÇ׳ñÏÙ³Ý Ù³ëݳíáñ³å»ë, ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»- Å³Ù³Ý³Ï ÉÇÝ»Ý ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¨ áñå»ë½Ç ¹ñ³Ýó ñáí, ³í»ÉÇ ßáõï ³ÛÝ å»ïù ¿ µËÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áñ³ÏÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³ ³å³Ñáí»É ¹³ï³- ߳ѻñÇó ¨ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÇó: ²ÝϳëϳÍ, å³ñïáõÙÁ: ¹³ï³Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz½á- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý Çñ³íáõÝ- ùÇ ³Ù»Ý³µ³ñ¹ áÉáñïÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: ²Û¹ ѳñóÁ Çñ»- ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ βðàÔ ¾ ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ú¶ÜºÈ ³é³Ýóù³ÛÇÝ å³ÑÁ: ä³ñ½ ¿, áñ ³Û¹åÇëÇ ¹³ïá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇÝ »Ý ϳëϳÍÛ³ÉÇ ù³Õ³ù³- ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËÙµ»ñÁ Ï³Ý Ñݳñ³íáñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠ûñáõ- ϳñáÕ »Ý áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ñ û·ï³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ é³ëë³Ý, ͳ·áõÙÁ ¨ ¹³í³Ý³ÝùÁ ·áñÍÇ Ï³ñ ÉÇÝ»É ¨ Ýå³ëï»É ³ÛÝ íÇÑÇ Ïñ׳ïÙ³ÝÁ, áñÁ Ñ»ï áã ÙÇ Ï³å ãáõÝ»Ý: ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ÅáÕáíñ¹Ç ¨ ê³Ï³ÛÝ ³ÛÉ ¿³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÁ, áñáÝù ϳ- Ýñ³Ýó ÙÇç¨, áíù»ñ å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý Ýñ³ ñáÕ »Ý ³½¹»É áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý ÁÝóóùÇ íñ³, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ØÇ ³Û¹åÇëÇ ËáõÙµ ϳñáÕ »Ý ÉáõÍí»É ÙdzÛÝ ÑÇÙù ÁݹáõÝ»Éáí ³ÝÏ³Ë §Âñ³Ýë÷»ñ»ÝëÇ ÇÝûñÝ»ÛßÝÉÁ¦` â»ËdzÛÇ Ñ³Ý- ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: àñå»ë½Ç áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý ñ³å»ïáõÃÛáõÝÇó (ÂÆâ) ³Ù÷á÷»É ¿ 25 »ñÏñÝ»ñÇ ÁÝóóùÁ Çñ³Ï³Ý³óíÇ ³ñ¹³ñ ¨ ó÷³ÝóÇÏ, áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ é³½Ù³- ·É˳íáñ ¹³ï³Ë³½Á ãå»ïù ¿ ÇÝã-áñ Ïáõë³Ïóáõ- í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²Û¹ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ½»ï»Õí»É »Ý ÂÆâ- ÃÛáõÝÇó ϳ٠ËÙµ»ñÇó óáõóáõÙÝ»ñ ëï³Ý³: úñÇ- Ç Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý Ù»ç, “Crossing the Thin Blue Line” ݳÏ, å»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ç í³ñãáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ í»ñݳ·ñáí (§Ð³ï»Éáí Ýáõñµ ϳåáõÛï ·ÇÍÁ¦): ë»ñµ³Ï³Ý ûñ»ÝùÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿, áñ í³ñãáõÃÛáõ- ÂÆâ-Á Ý»ñϳÛáõÙë ã»Ë³Ï³Ý áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³- ÝÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ÇÝùݳí³ñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ ¨ Ù³ñ Ùß³ÏáõÙ ¿ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ é³½Ù³í³ñáõ- áñ ó³Ýϳó³Í å»ï³Ï³Ý í³ñãáõÃÛáõÝ, ½³Ý·í³- ÃÛáõÝÁ ¨ ³ÛÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ѳٳ·áñͳÏó»Éáí ͳÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáó ϳ٠ó³Ýϳó³Í Ññ³- ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ µáÉáñ ë»ÏïáñÝ»ñÇ Ý»ñ- å³ñ³Ï³ÛÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝ, áñáÝù Ç ½áñáõ »Ý ϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ñ»ï, ÇÝãåÇëÇù »Ý Ü»ñùÇÝ ¶áñ- ³½¹»É í³ñãáõÃÛ³Ý íñ³, ³ñ·»Éí³Í »Ý ³ÛÝå»ë, Í»ñÇ Ü³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ, ²ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ü³- ÇÝãå»ë Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ Ó¨: ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÁ, àëïÇϳÝáõÃÛ³Ý Ü³Ë³ñ³ñáõ- ä»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ç í³ñãáõÃÛáõÝñ ϳñáÕ ÃÛáõÝÁ, â»Ë³Ï³Ý áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ, ¶É˳íáñ ¹³- ¿ ѳí³ë³ñ»óí»É µ³ñÓñ³·áõÛÝ ¹³ï³Ï³Ý ³ïÛ³- ï³Ë³½Ç µÛáõñáÝ, ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ, ܳ˳·³ÑÇ ÝÇ Ñ»ï ¨ ³Û¹ áñ³Ïáí ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»ÉÁ ϳñáÕ ¿ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÁ, úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ, γé³í³ñáõÃÛ³Ý ³å³Ñáíí»É ³ÛÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ÙÇçáóáí, áñáÝù å³- سñ¹áõ Æñ³íáõÝùÝ»ñÇ ÏáÙÇë³ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ áã ѳÝçáõÙ »Ý å³ßïáÝÇó ÑÇÙݳíáñí³Í ³½³ïáõÙ: 168 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
Ðëï³Ï ջϳí³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, áñáÝù Ù³ï- µ) ä³ßïå³Ý»Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÁ, ·áñÍ»Ý ã»ÉÇ »Ý ÇÝãå»ë Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý Ù³ëݳ·Çïáõ- ûµÛ»ÏïÇí, å³ïß³× Ó¨áí ѳßíÇ ³éÝ»Ý Ï³ëϳÍÛ³ÉÇ ÃÛ³Ý ³ÝÓ³Ýó, ³ÛÝå»ë ¿É ³í»ÉÇ É³ÛÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ¨ ïáõÅáÕÇ ¹ñáõÃÛáõÝÁ ¨ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝ»Ý Ñ³Ù³ñ, å»ïù ¿ ë³ÑٳݻÝ, û áñ Çñ³í³Ë³Ë- ·áñÍÇ µáÉáñ ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇÝ, ³ÝÏ³Ë ³ÛÝ µ³- ïáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³ñÅ³Ý³Ý³Ý Ù»- ÝÇó, ¹ñ³Ýù ϳëϳÍÛ³ÉÇÝ Ó»éÝïáõ »Ý, û ·áñÍáõÙ Õ³¹ñ³ÝùÇ ³é³ç³¹ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»- »Ý Ýñ³ ߳ѻñÇ ¹»Ù: Éáõ ¹»åùáõÙ ¨ ÇÝãÁ å»ïù ¿ µ³ó³éíÇ: ·) ä³Ñå³Ý»Ý ³ÛÝ Ñ³ñó»ñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛáõ- ¸³ï³Ë³½Ý»ñÇ ¹»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ÙÇç³½- ÝÁ, áñáÝù ·ïÝíáõÙ »Ý Ýñ³Ýó ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ï³Ï, ·³ÛÇÝ Õ»Ï³í³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñ ³ÝáõÝÁ ÏñáÕ ÷³ë- »Ã» ÙdzÛÝ å³ñïùÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ϳ٠³ñ¹³ñ³¹³ïáõ- ï³ÃáõÕÃÁ Ùß³Ïí»É ¿ 1990 Ãí³Ï³ÝÇÝ Ð³í³Ý³ÛáõÙ ÃÛáõÝÁ ³ÛÉ µ³Ý ã»Ý å³Ñ³ÝçáõÙ: (Îáõµ³) ϳ۳ó³Í` ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳÝ- ¹) øÝݳñÏ»Ý ïáõÅáÕÝ»ñÇ µáÕáùÝ»ñÁ ¨ Ùï³Ñá·áõ- Ë»Éáõ ¨ Çñ³í³Ë³ËïÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ í³ñí»óá- ÃÛáõÝÝ»ñÁ, »ñµ ßáß³÷íáõÙ »Ý` Ýñ³Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÕáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ø²Î-Ç 8-ñ¹ ÏáÝ·ñ»ëáõÙ12: ߳ѻñÁ ¨ ³å³Ñáí»Ý`, áñå»ë½Ç ïáõÅáÕÝ»ñÁ ï»Õ»- زÎ-Ç 7-ñ¹ ÏáÝ·ñ»ëÁ Ïáã ¿ ³ñ»É Ùß³Ï»É Õ»Ï³- ϳóí»Ý Çñ»Ýó Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ` ѳÝó³·áñ- í³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñ, áñáÝù í»ñ³µ»ñíáõÙ »Ý ¹³ï³- ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ïáõųÍÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý Ë³½Ý»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³ÝÁ, Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ݳ˳- ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ¨ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ã³ñ³- å³ïñ³ëïÙ³ÝÁ ¨ ϳñ·³íÇ׳ÏÇÝ, Ýñ³Ýó ËݹÇñ- ß³ÑÙ³Ý ¸»Ïɳñ³ódzÛÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: Ý»ñÇÝ ¨ í³ñù³·ÍÇÝ, ùñ»³Ï³Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõ- 14. ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ ã»Ý ݳ˳ӻéÝáõÙ ¨ ã»Ý ß³ñáõݳ- ÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ë³ÑáõÝ ·áñÍ»Éáõ Ù»ç Ýñ³Ýó ÏáõÙ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÁ ¨ Ó»éݳñÏáõÙ µáÉáñ ³í³Ý¹Ç µ³ñÓñ³óÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇÝ ¨ áëïÇϳÝáõ- ÙÇçáóÝ»ñÁ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë½Ç ³Ùñ³åÝ- ÃÛ³Ý Ñ»ï Ýñ³Ýó ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³ÝÁ, ¹ÇëÏñ»óÇ- ¹»Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ, »ñµ ³ÝÏáÕÙÝ³Ï³É Ñ»ï³ùÝ- áÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç Ýñ³Ýó Ý»ñ·ñ³í»ÉáõÝ, ÝáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÁ ³é³ç³¹ñ- ùñ»³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñáõÙ Ýñ³Ýó ¹»ñÇÝ, ÇÝãå»ë í»É ¿ ³ÝÑÇÙÝ: ݳ¨ زÎ-Ç Ñ»ï³·³ ÏáÝ·ñ»ëÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ½»ÏáõÛó- 15. ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ å»ïù ¿ å³ïß³× áõß³¹ñáõÃÛáõÝ Ý»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ¹³ñÓÝ»Ý ³ÛÝ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³ï³Ï³Ý гí³Ý³ÛáõÙ ÁݹáõÝí³Í زÎ-Ç Õ»Ï³í³ñ Ñ»ï³åݹٳÝÁ, áñáÝù ϳï³ñí»É »Ý å»ï³Ï³Ý å³ß- ëϽµáõÝùÝ»ñÁ Çñ»Ýó Ù»ç Ý»ñ³éáõÙ »Ý. ïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó, ѳïϳå»ë Ïá- éáõåódzÛÇ, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ã³ñ³ß³ÑÙ³Ý, Ù³ñ¹áõ 10. ¸³ï³Ë³½Ç å³ßïáÝÁ ËÇëï ï³ñ³Ýç³ïí³Í å»ïù ¿ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Éáõñç ˳ËïáõÙÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ Ñ³Ýó³- ÉÇÝÇ ¹³ï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇó: ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É, áñáÝù ׳ݳãí»É »Ý 11. ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ å»ïù ¾ ³ÏïÇí ¹»ñ áõÝ»Ý³Ý ùñ»³- ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùáí ¨ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñáõÙ, Ý»ñ³éÛ³É Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇ Ï³- ûñ»Ýùáí ¨ ï»Õ³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë- éáõóáõÙÁ ¨ ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ³Û¹ ÃáõÛɳïñíáõÙ ¿ ûñ»Ýùáí Ë³Ý Ï³Ý ÝÙ³Ý Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÁ Ñ»ï³ùÝÝ»Éáõ ϳ٠ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ï»Õ³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳ- ³Û¹åÇëÇ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ÛÇÝ, ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³ÝÁ, ³Û¹ Ñ»- 16. ºñµ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÁ ϳëϳÍÛ³ÉÝ»ñÇ ¹»Ù ï»Õ»Ïáõ- ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³- ÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ëï³ÝáõÙ, áñáÝó Ù³ëÇÝ Çñ»Ýó ѳÛïÝÇ ¿ ÝÁ, ¹³ï³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³- ϳ٠¹ñ³ Ù³ëÇÝ Ýñ³Ýù áõÝ»Ý áÕç³ÙÇï ÑÇÙù»ñ, ϳ٠ÝÁ ¨, áñå»ë ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõ- áñ ¹ñ³Ýù Ó»éù »Ý µ»ñí»É ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ óÇã, ³ÛÉ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ: û·ï³·áñÍÙ³Ý ÙÇçáóáí, ѳïϳå»ë »ñµ ËáëùÁ 12. ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ ûñ»ÝùÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Çñ»Ýó ·ÝáõÙ ¿ Ïïï³ÝùÝ»ñÇ, ¹³Å³ÝáõÃÛ³Ý, ³ÝÙ³ñ¹Ï³ÛÇÝ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý ³ñ¹³ñ, ¨ ëïáñ³óáõóÇã í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ Ï³Ù å³ïÅ»Éáõ ϳ٠ѻï¨áճϳÝáñ»Ý ¨ ûå»ñ³ïÇí, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳñ- Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ³ÛÉ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ·áõÙ ¨ å³ßïå³ÝáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ³ñųݳå³ï- Ýñ³Ýù å»ïù ¿ Ññ³Å³ñí»Ý û·ï³·áñÍ»É ³Û¹åÇëÇ ï»- íáõÃÛáõÝÁ ¨ å³Ñå³ÝáõÙ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ, ջϳïíáõÃÛáõÝÁ ÇÝã-áñ Ù»ÏÇ ¹»Ù, µ³óÇ Ýñ³ÝóÇó, ³Û¹åÇëáí ûųݹ³Ï»Éáí å³ïß³× ¹³ï³í³ñáõ- áíù»ñ û·ï³·áñÍ»É »Ý ³Û¹ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ϳ٠¹³ï³ñ³- ÃÛ³ÝÁ ¨ ùñ»³Ï³Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÝÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ó¨áí ï»Õ»Ï³óÝ»Ý ¹ñ³Ýó ë³ÑáõÝ ÁÝóóùÇ ³å³ÑáíÙ³ÝÁ: Ù³ëÇÝ ¨ å»ïù ¿ µáÉáñ ù³ÛÉ»ñÁ Ó»éݳñÏ»Ý, áñå»ë½Ç 13. Æñ»Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉÇë ¹³ï³- ³å³Ñáí»Ý, áñ Ýñ³Ýù, áíù»ñ å³ï³ë˳ݳïíáõ- ˳½Ý»ñÁ å»ïù ¿. ÃÛáõÝ »Ý ÏñáõÙ ³Û¹åÇëÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³) Æñ»Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Ý ³ÝÏáÕÙ- ѳٳñ, Ï³Ý·Ý»Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý ³é³ç: Ý³Ï³É ¨ Ëáõë³÷»Ý ³Ù»Ý ï»ë³ÏÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý, 17. ²ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÁ ûÅïí³Í »Ý ëáódzɳϳÝ, ÏñáݳϳÝ, é³ëë³Û³Ï³Ý, Ùß³Ïáõ- ¹ÇëÏñ»óÇáÝ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñáí, ûñ»ÝùÁ ϳ٠Ññ³- óÛÇÝ, ë»ùëáõ³É ¨ ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛáõ- å³ñ³Ïí³Í ÝáñÙ»ñÁ ϳ٠ϳÝáÝÝ»ñÁ` ¹³ï³Ï³Ý ÝÇó: ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹ- øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 169
Ù³Ý ¨ áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý ×Çßï Ùáï»óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, ÊÙµ³·ñí³Í ï³ñµ»ñ³ÏÁ ³½¹³ñ³ñáõÙ ¿14. ³Û¹ ÃíáõÙ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ï³½ÙáõÙÁ ϳ٠¹ñ³ÝÇó Ññ³Å³ñí»ÉÁ, ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý ջϳí³ñ 1. سëݳ·Çï³Ï³Ý í³ñù³·ÇÍÁ. ëϽµáõÝùÝ»ñ13: ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ å»ïù ¿ µáÉáñ ųٳݳÏÝ»ñáõÙ å³ßïå³- Ý»Ý Çñ»Ýó Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý å³ïÇíÁ ¨ ³ñųݳå³ï- ò³íáù ëñïÇ, ¹³ï³Ë³½Ý»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ϳ- íáõÃÛáõÝÁ áõ Çñ»Ýó Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ûñ»ÝùÇÝ, ϳÝáÝÝ»- ñáÕ »Ý ϳéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ áõÕÕí³Í ñÇÝ ¨ ¿ÃÇϳÛÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ÙÇßï Çñ»Ýó ¹ñë¨áñ»Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇ ßÕóÛáõ٠ѳݹ»ë ·³É áñå»ë ÃáõÛÉ ³ñÑ»ëï³í³ñÅ: ´áÉáñ ųٳݳÏÝ»ñáõÙ Ýñ³Ýù å»ïù ¿ ûÕ³Ï: Î³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ, û ÇÝãå»ë »Ý ¹³ï³Ë³- ¹ñë¨áñ»Ý ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ³ß˳ï³ëÇñáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ã³- ½áõÃÛ³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ ϳ߳éù í»ñóñ»É, ѳÛï- ÷áñáßÇãÝ»ñ ¨ Ó·ï»Ý ÝÙ³Ýí»É Ýñ³Ýó, áíù»ñ Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý í»É »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ×ÝßáõÙÝ»ñÇ ï³Ï, ¹³ñÓ»É »Ý »Ý, ³ÝÏ³Ë ¨ ³Ý³ã³é: Üñ³Ýù å»ïù ¿ ÙÇßï å³ßïå³Ý»Ý ëå³éݳÉÇùÇ ûµÛ»Ïï ¨ Ñ»é³óí»É ½µ³Õ»óñ³Í Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Çñ³íáõÝùÁ ³ñ¹³ñ ¹³ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóó- å³ßïáÝÇó, »Ã» Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇ ³é³ç³¹ñáõÙÝ »Õ»É ùáõÙ ¨ ³½Ýí³µ³ñ ³å³Ñáí»Ý, áñå»ë½Ç Ññ³å³ñ³Ïí»Ý ¿ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï: ³ÛÝ ³å³óáõÛóÝ»ñÁ, áñáÝù ûñ»ÝùÇÝ Ï³Ù ³ñ¹³ñ ¹³ï³- ¸³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ñ³Ù³ñ ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ýå³ëï³íáñ »Ý Ù»- Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ϳñ¨áñ Ý߳ݳ- Õ³¹ñÛ³ÉÇ Ñ³Ù³ñ: ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÙÇßï ͳé³Û»Ý ÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ: ¸³ï³Ë³½Á, ³å³óáõÛóÝ»ñÁ Ù³Ý- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇÝ ¨ å³ßïå³Ý»Ý ³Û¹ ߳ѻñÁ, ñ³Ù³ëÝ ·Ý³Ñ³ï»Éáõó Ñ»ïá, å³ñï³íáñ ¿ áñáᯐ ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳñ·»Ý, å³ßïå³Ý»Ý ¨ ë³ï³ñ»Ý Ù³ñ¹Ï³- µ³í³ñ³ñ ¿ ³ñ¹Ûáù ³å³óáõÛóÝ»ñÇ Í³í³ÉÁ Ýñ³ ÛÇÝ ³ñųݳå³ïíáõÃÛ³Ý µ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ- ѳٳñ, áñå»ë½Ç Ù»Õ³¹ñ³Ýù ³é³ç³¹ñíÇ ¨ ÝáõÛ- ·Á ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ: ÝÇëÏ, »Ã» ¹³ Çëϳå»ë µ³í³ñ³ñ ¿, ³å³ ѳë³- ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÁ ³ñ¹Ûáù ûɳ¹ñáõÙ »Ý, áñå»ë½Ç 2. ²ÝϳËáõÃÛáõÝ. Ù»Õ³¹ñ³Ýù ã³é³ç³¹ñíÇ: ²Û¹ í»ñçÇÝ ¹»åùÇ Ï³- ¸³ï³Ë³½³Ï³Ý ¹ÇëÏñ»óÇáÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ï³- å³ÏóáõÃÛ³Ùµ áñå»ë ûñÇÝ³Ï Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¹³ïáÕáõÛ- ·áñÍáõÙÁ, »ñµ ¹³ ÃáõÛɳïñí³Í ¿ ÏáÝÏñ»ï Çñ³í³ëáõ- ÃáõÝÝ»ñ ³Ý»É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ã³÷³½³Ýó óÝÏ ¹³- ÃÛ³Ùµ, å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ ³ÝÏ³Ë ¨ ÉÇÝÇ ³½³ï ù³Õ³- ï³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ³ñ¹³ñ³óí³Í ã»Ý, »ñµ ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÇó: ºÃ» áã ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý Çß- Çñ³í³Ë³ËïáõÙÁ ÷³ëï³óÇ áõÝÇ Í»Íí³Í µÝáõÛà ˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇÝ ï³É ¨ ѳϳé³ÏÁ, Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÁ ϳñáÕ ¿ ³ÛÝù³Ý í³ï³- ÁݹѳÝáõñ ¨ ÏáÝÏñ»ï Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ ³Û¹åÇ- éáÕç ÉÇÝ»É, áñ Ýñ³Ý ¹³ï³Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý Ù³ëݳ- ëÇ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý. ÏÇó ¹³ñÓÝ»ÉÁ Ý»ñϳݻñÇÝ ïѳ×áõÃÛáõÝ Ïå³ï׳- éÇ ¨ ϳݳñ·Ç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÁ: x ó÷³ÝóÇÏ, ²ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ- x ûñ»ÝùÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ËÙµÙ³Ý x Ñ»ï¨»Ý Õ»Ï³í³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñáí ë³ÑÙ³Ýí³Í ¹³- Ýå³ï³Ïáí, 1995Ã. ëï»ÕÍí»É ¿ ¸³ï³Ë³½Ý»ñÇ ï³Ë³½³Ï³Ý ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ÁÙµéÝÙ³Ý ¨ Ññ³ï³- ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ëáódzóÇ³Ý ¨ å³ßïáݳå»ë ·áñ- åáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÁ: ÍÇ ¿ ³Ýó»É 1996Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇÝ` ´áõ¹³å»ßïáõÙ ·áõÙ³ñ»Éáí Çñ ³é³çÇÝ ÁݹѳÝáõñ ÅáÕáíÁ: àã ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝÝ»ñÇ ó³Ýϳó³Í ²ëáódzódzÛÇ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ Ýå³ï³ÏÝ»- Çñ³íáõÝùÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ áñáß»ÉÁ ϳ٠ñÇó Ù»ÏÝ ¿. §...½³ñ·³óÝ»É ¨ ³Ùñ³åݹ»É ³ÛÝ ã³- ûñÇÝ³Ï³Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ³ñ·»ÉáõÙÁ ÷áñáßÇãÝ»ñÁ ¨ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÙµáÕç³- å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ ÝáõÛÝ ³Ûë Ó¨áí: å»ë, ÙÇç³½·³ÛÇÝ åɳÝáí ׳ݳãíáõÙ »Ý áñå»ë ³ÝÑñ³Å»ßï` Çñ³í³Ë³ËïÙ³Ý å³ïß³× ¨ ³Ý- 3. ²Ý³ã³éáõÃÛáõÝ. Ï³Ë ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ñ³Ù³ñ¦: ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ 1999Ã-ÇÝ ³ÛÝ ÁݹáõÝ»É ¿ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ ÙÇ- ϳï³ñ»Ý ³é³Ýó í³ËÇ, ³é³Ýó ÇÝã-áñ Ù»ÏÇÝ Í³é³Ûáõ- ç³½·³ÛÇÝ ³ëáódzódzÛÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý å³- ÃÛáõÝ Ù³ïáõó»Éáõ ϳ٠íݳë å³ï׳é»Éáõ ¨, Ù³ëݳíáñ³- ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ ¨ ¹³ï³- å»ë, Çñ»Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ϳï³ñ»Ý ³½Ýíáñ»Ý, ³Ý³- ˳½Ý»ñÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ áõ å³ñï³- ã³é Ï»ñåáí: Üñ³Ýù å»ïù ¿ Ñ»éáõ ÙÝ³Ý ³Ýѳï³Ï³Ý ¨ ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ѳÛ- ³Õ³Ý¹³íáñ³Ï³Ý ߳ѻñÇó ¨ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áõ ï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ ¨ ¹³ï³Ë³½³- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ×ÝßáõÙÝ»ñÇó ¨ Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ ͳé³Û»ñ áñ- ·áñÍ»Ý ÙdzÛÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÇó »ÉÝ»Éáí: Üñ³Ýù å»ë í³ñù³·ÍÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷³ÝÇß: ¸³ ³ß˳- å»ïù ¿ ·áñÍ»Ý ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý ¨ Ó·ï»Ý ³å³Ñáí»É, áñå»ë- ï³Ýù³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃáõÕà ¿, áñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ ½Ç ϳï³ñí»Ý µáÉáñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¨ ÑÇÙݳíáñí³Í Ñ»ï³ùÝ- ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ áñå»ë½Ç ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ Ññ³å³ñ³Ïí»Ý ë»÷³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ Ù߳ϻÉáõ ųٳݳÏ: ³ÝÏ³Ë ³ÛÝ µ³ÝÇó` ¹ñ³Ýù óáõÛó »Ý ï³ÉÇë ϳëϳÍÛ³ÉÇ 170 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
Ù»Õ³íáñáõÃÛáõÝÁ û` ³ñųÝÇÝ ³ÝÙ»ÕáõÃÛáõÝÁ: Üñ³Ýù x γï³ñ»É Çñ»Ýó Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÙÇßï Ó·ï»Ý ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý áñáÝÙ³ÝÁ ¨ û·Ý»Ý ¹³- ³é³Ýó í³Ë»Ý³Éáõ, ³Ý³ñ·»É, ã»ÝóñÏí»Éáí Ñ»- ï³ñ³ÝÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ³ñ¹³ñáõÃÛ³ÝÁ ¨ ³ïÛ³ÝÇÝ ÷áËѳ- ï³åÝ¹Ù³Ý ¨ áã å³ïß³× ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý Ï³Ù ïáõó»Ý ½áÑÇÝ ¨ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇÝ` ûñ»ÝùÇ ¨ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ãÑÇÙݳíáñí³Í å³ñï³íáñí³Í ÉÇÝ»Ý å³ï³ëË³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: ï³É ù³Õ³ù³ódzϳÝ, ùñ»³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ Ó¨Ç å³ï³ë- ˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: 4. Üñ³ ¹»ñÁ ùñ»³Ï³Ý ¹³ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ. x Æß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ýǽÇÏ³Ï³Ý å³ßï- ¸³ï³Ë³½Ý»ñÁ å»ïù ¿. å³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý, »ñµ Çñ»Ýó ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý ·áñ- x Æñ»Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ϳï³ñ»Ý ³ñ¹³ñ³óÇ, ͳéáõÛÃÝ»ñÇ å³ïß³× Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ñ»ï¨áճϳÝáñ»Ý ¨ ûå»ñ³ïÇí, ûµÛ»ÏïÇí, ³Ý³ã³é Ýñ³Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ï³Ù ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ ³Ýíï³Ý·áõ- ¨ ³ñÑ»ëï³í³ñÅ: ÃÛáõÝÁ ѳÛïÝí»É ¿ ëå³éݳÉÇùÇ ï³Ï: x лï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ëÏë»Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ x ²ÏÝÏ³É»É Í³é³ÛáõÃÛ³Ý áÕç³ÙÇï å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¨ ·áñÍÁ ³å³óáõÛóÝ»ñÇ ÇÙ³ëïáí ɳí ÑÇÙݳíáñí³Í ѳٳñÅ»ù ÷áËѳïáõóáõÙ` Çñ»Ýó ¹»ñÇÝ Ñ³Ù³å³- ¿, áñáÝù ¹³ï³ñ³Ýáõ٠ѳٳñíáõÙ »Ý áÕç³ÙÇï ¨ ï³ëË³Ý ¨ áñå»ë½Ç Ýñ³Ýó ³ß˳ï³í³ñÓñ ¨ ³ÛÉ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ, ³ÛÉ áã û Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳ- µ³ñÇùÝ»ñÁ ϳٳ۳ϳÝáñ»Ý ãÏñ׳ïí»Ý: Ï»Ý ³Û¹åÇëÇ ³å³óáõÛóÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ: x ä³ßïáÝÇ ½µ³Õ»ó Ù³Ý áÕç³ÙÇï ¨ ϳÝáݳϳñ·- x ²å³Ñáí»Ý, áñå»ë½Ç ·áñÍÇ ùÝÝáõÃÛáõÝÁ, ³ÙµáÕç íáÕ Å³ÙÏ»ï, ï³ñÇùÇó »ÉÝ»Éáí Ãáß³ÏÇ ³ÝóáõÙ` ѳß- ÁÝóó³Ï³ñ·Ç ÁÝóóùáõÙ ³é³ç ï³ñíÇ ËÇëï, µ³Ûó íÇ ³éÝ»Éáí ½µ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ϳ٠³ñ¹³ñ³óÇ Ó¨áí, ³ÛÉ áã û ³ÛÝ µ³ÝÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ÁÝïñí»ÉÁ áñáß³ÏÇ ¹»åù»ñáõÙ: ¹áõñë, ÇÝãÁ óáõÛó ¿ ïñíáõÙ ³å³óáõÛóÝ»ñáõÙ: x úµÛ»ÏïÇí ·áñÍáÝÝ»ñÇ ¨ ѳïϳå»ë Ù³ëݳ·Çï³- x ºñ³ß˳íáñ»Ý ¹³ï³Ï³Ý ³ïÛ³ÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ Ñ³Ù³- Ï³Ý áñ³Ï³íáñÙ³Ý, ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³ñ¹ÛáõÝù- å³ï³ëË³Ý ÑÇÙݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Ý»ñÇ ¨ ÷áñÓÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ñ¹³ñ³óÇ ¨ ³Ý³ã³é ѳٳ·áñͳÏó»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ: ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ³ß˳ï³ÝùÇ Ýß³- x ØÇÝã ¹³ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Ñ³Ù³ñ Ññ³- ݳÏáõÙ ¨ ³é³ç˳ճóáõÙ: å³ñ³Ï»Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ¨ û·ï³Ï³ñ ï»Õ»Ï³ï- x úå»ñ³ïÇí ¨ ³ñ¹³ñ³óÇ ÉëáõÙÝ»ñ, áñáÝù ÑÇÙÝí³Í íáõÃÛáõÝ ³ÛÝù³Ý ³ñ³·,áñù³Ýáí ¹³ ѳݳñ³íáñ ¿ »Ý ûñ»ÝùÇ Ï³Ù Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ íñ³, áñ- áÕç³ÙïáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ` ûñ»ÝùÇÝ Ï³Ù ³ñ¹³ñ ï»Õ ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ù³ÛÉ»ñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ·áñ- ¹³ï³Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³- Í»É µáÕáùÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, áñáÝóáõÙ ³é- ï³ë˳Ý: ϳ »Ý ÷³ëï»ñ, å³ïß³× Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ã³÷áñá- x Ðñ³Å³ñí»Ý û·ï³·áñÍ»É ³å³óáõÛóÝ»ñ, áñáÝù ѳ- ßÇãÝ»ñÇ ¹Ç³å³½áÝÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë ϳ- Ù³ñíáõÙ »Ý ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí Ó»éù µ»ñ- ï³ñí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: í³Í, áñáÝù Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ϳëϳÍÛ³- x γñ·³å³Ñ³Ï³Ý ÉëáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ûµÛ»ÏïÇí ÉÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Éáõñç ˳ËïáõÙ ¨ Ù³ëݳíáñ³å»ë ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¨ áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝáõÙ: ³ÛÝ Ù»Ãá¹Ý»ñáí, áñáÝù Çñ»ÝóÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý x سëݳ·Çï³Ï³Ý ³ëáódzódzݻñÇ ¨ ³ÛÉ Ï³½Ù³- Ïïï³ÝùÝ»ñ ¨ ¹³Å³Ý í»ñ³µ»ñÙáõÝù: Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³íáñáõÙ ¨ Áݹ·ñÏáõÙ, áñáÝù 5. гٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝ. Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý Ýñ³Ýó ߳ѻñÁ ³ÛÝ Ýå³ï³Ïáí, àñå»ë½Ç ³å³ÑáííÇ ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- áñå»ë½Ç ϳï³ñ»É³·áñÍíÇ Ýñ³Ýó Ù³ëݳ·Çï³- ï³åÝ¹Ù³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ¹³ï³Ë³½Ý»ñÁ å»ïù ¿ Ï³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨ å³ßïå³ÝÇ Ýñ³Ýó ѳٳ·áñͳÏó»Ý áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý, ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ, Çñ³- ϳñ·³íÇ׳ÏÁ: í³µ³Ý³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ, x ²ÝûñÇÝ³Ï³Ý Ññ³Ù³ÝÇ Ï³Ù Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ϳ٠å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý å³ßïå³ÝÝ»ñÇ ¨ ¿ÃÇϳÛÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ Ñ³Ï³ëáÕ Ññ³Ù³ÝÇ Ï³- ³ÛÉ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, ûÏáõ½ ï³ñáõÙÇó ³½³ïáõÙ: ¹ñ³Ýù ³½·³ÛÇÝ »Ý ϳ٠ÙÇç³½·³ÛÇÝ, ³ÛÉ Çñ³í³ëáõÃÛ³Ý ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ êÉáí»ÝdzÛáõÙ ç³Ýù»ñ »Ý ·áñͳ¹ñí»É ¹³ï³- óáõÛó ï³Ý û·ÝáõÃÛáõÝ` ûñ»ÝùÇÝ ¨ ÷á˳¹³ñÓ Ñ³Ù³·áñ- ˳½Ý»ñÇ Ý߳ݳÏÙ³Ý ¨ ³é³ç˳ճóÙ³Ý íñ³ ͳÏóáõÃÛ³Ý á·áõÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: ù³Õ³ù³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 㻽áù³óÝ»Éáõ ѳٳñ: ÀݹáõÝí»É ¿ ûñ»ÝùÝ §ä»ï³Ï³Ý ¹³ï³- 6. Èdz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ûÅï»ÉÁ. ˳½Ç Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùáõÙ (OG N° 110/02) ÷á÷áËáõ- àñå»ë½Ç ³å³ÑáííÇ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ` Çñ»Ýó Ù³ëݳ·Ç- ÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Éñ³óáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ Ù³ëÇÝ, ѳٳ- ï³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³ÝÏ³Ë ¨ ³Û¹ ã³÷áñá- Ó³ÛÝ áñÇ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÁ Ý߳ݳÏíáõÙ ¨ ³é³ç »Ý ßÇãÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ï³ï³ñ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõ- ù³ßíáõÙ å»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ç ËáñÑñ¹Ç ÏáÕÙÇó ÃÛáõÝÁ, ¹³ï³Ë³½Ý»ñÁ å»ïù ¿ å³ßïå³Ýí³Í ÉÇÝ»Ý Ï³- ëï³óí³Í ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: é³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù³Û³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: Àݹ- ÊáñÑáõñ¹Á µ³Õϳó³Í ¿ Ûáà ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó ¨ µáÉáñÁ ѳÝáõñ ³éٳٵ Ýñ³Ýù å»ïù ¿ Çñ³íáõÝù áõݻݳÝ. å»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ý»ñ »Ý: ¶É˳íáñ ¹³ï³- øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 171
˳½Á ¨ Ýñ³ ï»Õ³Ï³ÉÁ ËáñÑñ¹Ç ³Ý¹³ÙÝ»ñ »Ý: ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ Ñݳñ³íáñ ³Û- ÊáñÑñ¹Ç ÙÇ ³Ý¹³ÙÇÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ³ñ¹³ñ³¹³- ÉÁÝïñ³ÝùÝ ¿: ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ` ûÏñáõ·Ý»ñÇ ¹³ï³Ë³½Ý»- àñáß Çñ³í³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñáõ٠ݳ˳- ñÇ ÃíÇó: ÊáñÑñ¹Ç ãáñë ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ Ý߳ݳÏíáõÙ ï»ëíáõÙ ¿ ³ÝÏ³Ë ¹³ï³Ë³½Ç ³éϳÛáõÃÛáõÝ` Ç »Ý å»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇó, áñáÝù ³í³· ÉñáõÙÝ å»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ç: ²ñӳݳ·ñí»É ¿, å³ßïáÝÝ»ñ ã»Ý ½µ³Õ»óÝáõÙ: ¸³ï³Ë³½Ç Ýß³- áñ ³Û¹åÇëÇ Ùáï»óáõÙÁ ³ñ¹³ñ³óí³Í ¿, »ñµ Ù»- ݳÏÙ³Ý Ï³Ù Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý Õ³¹ñ³ÝùÁ ¨ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ßá- Ù³ëÇÝ ËáñÑñ¹Ç ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ß³÷áõÙ »Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ûÕ³ÏÝ»ñÁ: ¿ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇÝ, áñÁ å³ñï³- ²Û¹åÇëÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ íáñ ¿ ѳëï³ï»É ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÁ` ͳé³ÛáÕ³- ϳñáÕ ¿ ãíëï³Ñ»É ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý í³ñã³Ï³Ý Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý ¹»åùáõÙ: Üáñ ¹³ï³Ë³½Ç ³å³ñ³ïÇÝ Ñ»ï³ùÝÝ»Éáõ Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ: Ý߳ݳÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ, ݳ˳ñ³ñÁ Çñ³íáõÝù áõÝÇ ²ÛÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ÃáõÛɳïñáõÙ ¿ Ýß³- Ù»ñÅ»É ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ å³ñï³íáñ ¿ Ý³Ï»É ³ÝÏ³Ë ¹³ï³Ë³½Ý»ñ, Ñ»ï³ùÝÝ³Ï³Ý ³ÛÝ Ñ³ëï³ï»É, »Ã» ËáñÑáõñ¹Á ÏñÏÇÝ Ý»ñϳ۳ó- ϳ٠¹³ï³Ë³½³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ÝÇ ÝáõÛÝ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÁ ¨ ëï³Ý³ ËáñÑñ¹Ç ½ÇݳÝáóÇ Ñ³Ù³ñ û·ï³Ï³ñ Éñ³óáõ٠ϳñáÕ ¿ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ »ñÏáõ »ññáñ¹Ç ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ: лïá ѳݹÇë³Ý³É: ݳ˳ñ³ñÁ í»ñçÝ³Ï³Ý áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»Éáõ ѳ- Ü»ñϳÛáõÙë ³í»ÉÇ ß³ï Ãíáí å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ñ å³ñï³íáñ ¿ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝ»É Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ »Ý óáõó³µ»ñáõÙ ³Û¹ Ùá¹»ÉÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³ÝÁ: Üáñ ѳٳϳñ·Á Ý߳ݳϳÉÇó Ýϳïٳٵ: ã³÷áí Ïñ׳ï»É ¿ ϳ¹ñ»ñÇ Ý߳ݳÏÙ³Ý ¨ ͳé³- ²ÛÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý íñ³ Ñݳñ³íáñ ù³- ï³ÉÇë Ýß³Ý³Ï»É ³ÝÏ³Ë ¹³ï³Ë³½Ý»ñ, »ñÏñÇ Õ³ù³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ15: Ñ»ï³ùÝÝ³Ï³Ý Ï³Ù ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý ³ß˳ï³Ý- ùÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ½ÇݳÝáóÇ Ñ³í³ù³ÍáõÇ Ñ³Ù³ñ, ϳ- ñáÕ ¿ û·ï³Ï³ñ Éñ³óáõ٠ѳݹÇë³Ý³É: ²Û¹ Ùá¹»ÉÇ ²ÜÎ²Ê ¸²î²Ê²¼Üºð Ýϳïٳٵ Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñáÕ »ñÏñÝ»- ñÇ ÃÇíÁ ³×áõÙ ¿: ê³Ï³ÛÝ å»ïù ¿ Ýß»É, áñ »ñµ ï»ÕÇ ºñµ»ÙÝ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý µ³ó ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÇÝã-áñ ÙÇ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝ, áñÝ ³ñ¹³- ѳٳϳñ·Ç Ýϳïٳٵ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý íëï³- ñ³óÝáõÙ ¿ ³ÝÏ³Ë ¹³ï³Ë³½Ç Ý߳ݳÏáõÙÁ, ëá- ÑáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ ÙdzÛÝ ³ÛÝ Ñ³í³ïÇó, áñÁ ݳ íáñ³µ³ñ ß³ï áõß³óáõÙáí ¿ ëï»ÕÍíáõÙ ³Û¹åÇëÇ ï³ÍáõÙ ¿ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó ѳݹ»å, áñáÝó ѳÝÓݳ- å³ßïáÝ, »Ã» ³ÛÝ ¹»é ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ: гå×»å ñ³ñí³Í ¿ Ñ»ï³ùÝÝ»Éáõ ³é³ÝÓݳå»ë íÇ×»ÉÇ Ý߳ݳÏáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É áã ѳٳñÅ»ù ѳñó»ñÁ: ¸»é ³í»ÉÇÝ, »Ã» ³Û¹ ѳñó»ñÁ ÷³ëï³- ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ç³óÙ³ÝÁ, áñáí ë³ÑÙ³ÝíáõÙ óÇ ßáß³÷áõÙ »Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ »Ý ³ÝÏ³Ë ¹³ï³Ë³½Ç Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ÆëÏ Ý»ñùÇÝ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÁ ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ Ñ»Ýó ¹³ï³- ¹³, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ϳñáÕ ¿ Ëáñ³óÝ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóùÁ, Ñ»Ýó Ýñ³Ýù, áíù»ñ ëá- ϳëϳͳÝùÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ å³ßïáÝÇ §Ï³éáõó- íáñ³µ³ñ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝáí ϳï³ñáõÙ »Ý Çñ»Ýó í³ÍùÁ¦ Ñݳñ³íáñ ¿ ³í»ÉÇ ÃáõÛÉ ÉÇÝÇ, ù³Ý ³ÛÝ, ÇÝ- å³ñïùÁ, ÏѳÛïݳµ»ñ»Ý, áñ ·ïÝíáõÙ »Ý ÙÇ íÇ- ãÁ Çëϳå»ë å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×³ÏáõÙ, áñáõÙ Ýñ³Ýù ã»Ý ϳñáÕ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ¨ ³ÝÏ³Ë Ï³ï³ñáõÙÁ: ºÃ» ³Û¹åÇ- Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` ëï³Ý³Éáí ÝáõÛ- ëÇ å³ßïáÝÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, ³å³ ³ÛÝ å»ïù ¿ ÝÇëÏ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ç³Ïóáõ- ëï»ÕÍíÇ ³ÛÝåÇëÇ ÙÃÝáÉáñïáõÙ, áñÁ ͳÝñ³µ»éÝ- ÃÛáõÝÁ: í³Í ã¿ ëϳ¹³ÉÝ»ñáí: Ò»éݳñÏí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ- ²Û¹åÇëÇ íÇ׳ÏÝ»ñÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ϳñáÕ Ý»ñÇó ù³ßí³Í ¹³ë»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ݳ˳·³Ñ ´ÇÉ »Ý ÉáõÍí»É Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáí ëï»Õ- øÉÇÝïáÝÇ í³ñã³Ï³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï Ý߳ݳÏí³Í Í»Éáõ ׳ݳå³ñÑáí: ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ê³Ï³ÛÝ, »ñµ ³éϳ ¿ ϳëϳÍ` ùñ»áñ»Ý íñ³ ѳñϳïáõÝ»ñÇ Í³Ëë»ñÁ ÝáõÛÝå»ë å»ïù ¿ å³ïÅ»ÉÇ í³ñù³·ÍÇ í»ñ³µ»ñÛ³É, Ñ»ï³ùÝÝáõ- ѳßíÇ ³éÝ»É: ÃÛ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ Çñ ³ß˳ï³Ýùáõ٠ϳñáÕ ¿ µ³Ëí»É ËáãñݹáïÝ»ñÇ, »Ã» ݳ ÷áñÓáõÙ ¿ ϳï³- ñ»É Çñ ËݹÇñÝ»ñÁ ¨ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³ñ¹³ñ ¹³ï³- ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ ¸²î²Î²Ü ú¶ÜàôÂÚàôÜ Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ùµ å³ßïå³Ý»É ϳëϳÍÛ³ÉÇ ÑÇÙ- Ý³Ï³Ý ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁ: §Ð³ïáõÏ êáíáñ³µ³ñ, »ñÏñÇ ûñ»ÝùÝ»ñÝ Çñ»Ýó ·áñÍá- Ù»Õ³¹ñáÕÁ¦ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý å³ßïáÝ ¿, áñÁ áã ÕáõÃÛáõÝÁ ¹³¹³ñ»óÝáõÙ »Ý »ñÏñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ ³ÛÝù³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ û·ï³·áñÍí»É ¿ ØÇ³óÛ³É íñ³: ¸³ ÏáéáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ¨ ùñ»³- ܳѳݷݻñáõÙ (ûñÇݳÏ` àõáï»ñ·»ÛïÛ³Ý Ë³Û- Ï³Ý Ñ³Ýó³·áñÍÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»- ï³é³Ï Çñ³¹³ñÓáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï): ¸³ Ñ»- ñÇ ÙÇ ³ÙµáÕç ¹Ç³å³½áÝ ¿ ëï»ÕÍáõÙ, áñáÝù ³½- 172 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
·³ÛÇÝ Çñ³í³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ²ÝÑñ³Å»ßï ÏÉÇÝÇ ÉáõÍ»É Ý³¨ ¹³ï³í³ñ³- û·ï³·áñÍáõÙ »Ý, »ñµ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»ÕÇ Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ³é³ÝÓÇÝ Ñ³ñó»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ áñáß³- »Ý áõÝ»ÝáõÙ »ñÏñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë ϳ٠»Ã», ÏÇáõÃÛáõÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ. ÇÝãÁ Ñ³×³Ë ¿ å³ï³ÑáõÙ, ÏáéáõåódzÛÇó ëï³ó- í³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý û·áõïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý »ñÏñÇó x áõÝ»±Ý ³ñ¹Ûáù ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ Ýßí³Í »ñÏñáõÙ ï»Õ ¹áõñë Ñáë»É: ·ï³Í Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ѳݹ»ë ·³- Éáõ Çñ³í³ëáõÃÛ³Ý ûñÇÝ³Ï³Ý Çñ³íáõÝù, x áñ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ, ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÁ ϳ٠¸²î²Î²Ü ú¶ÜàôÂÚàôÜÀ` ²ðî²ê²ÐØ²ÜÆò ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³ï³ñÙ³Ý ÷³ëïáí í³ñáõÛÃÁ áõÝ»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙáïÇí³ódz, áñ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ëá- ´³ñ»÷áËÇãÁ å»ïù ¿ ѳÕóѳñÇ ÁÝóó³- íáñ³Ï³Ý ¹³ï³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·Á (³ÛëÇÝùÝ` áã û ϳñ·»ñÇ ³áõ¹ÇïÁ, áñáÝù û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý Çñ ÇÝã-áñ ѳïáõÏ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ ¹³ï³Ï³Ý ³ï- »ñÏñÇ ÏáÕÙÇó ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇÝ Çñ³í³Ï³Ý û·Ýáõ- Û³ÝÝ»ñ), ÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»Éáõ ѳٳñ ¨ Áݹ·ñÏáõÙ »Ý ³ÛÝåÇ- x áñ Çñ³í³Ë³ËïáõÙÁ, áñÇ ³éÇÃáí ϳï³ñíáõÙ ¿ ¹³- ëÇ Ñ³ñó»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý` Ñ»ï³Ëáõ½Ù³Ý Ù»ç ï³Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý, ÷³ëï³óÇ Çñ³í³Ë³ËïáõÙ ¿ ·ïÝíáÕ Ñ³Ýó³·áñÍÇÝ Ñ³ÝÓÝ»ÉÁ, ³ñï³ë³ÑÙ³- ѳٳñí»É ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ÝáõÙ ³å³óáõÛóÝ»ñÇ áñáÝáõÙÁ ¨ Ó»éùµñáõÙÁ, ÇÝã- x áñ Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³ÝÁ å³Ñå³ÝíáõÙ ¿ å»ë ݳ¨ ѳϳûñÇÝ³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí Ó»éù (ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ ݳ¨ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ѳí³ëïdz- µ»ñí³Í ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ ϳɳÝù ¹Ý»ÉÁ ¨ í»- óáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ٳѳå³ïÇÅ ãÇ ÏÇñ³éíÇ Ï³Ù ñ³¹³ñÓÝ»ÉÁ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÇó: áñ Ù³ñÙÝ³Ï³Ý å³ïÇÅÝ»ñ ï»Õ ã»Ý ·ïÝÇ): Ü»ñϳÛáõÙë ɳÛÝ ×³Ý³ãáõÙ ¿ ·ï»É ³ÛÝ, áñ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÝï»ñݳóÇáݳɳóáõÙÁ Æ Ñ³í»ÉáõÙ ³ëí³ÍÇ, Ýß»Ýù, áñ »Ã» ÏáÝÏñ»ï (Ý»ñ³éÛ³É ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ßñç³Ý³- ·áñÍÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÷á˳¹³ñÓ Çñ³í³Ï³Ý û·- éáõÃÛáõÝÁ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ˳ñ¹³ËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ÝáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ, ³å³ ѳëï³ïí»ÉÇù å³ï- ï»éáñǽÙÁ) ûɳ¹ñáõÙ »Ý ³ÛÝ µ³ÝÇ ³ÝÑñ³Å»ß- ß³× í³ñù³·ÇÍÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, »ñÏáõ ߳ѳ·ñ·Çé ïáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë½Ç »ñÏñÝ»ñÁ í»ñ³Ý³Û»Ý ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó å»ïù ¿ ׳ݳãíÇ Çñ³í³Ë³Ëï- »ñÏñÝ»ñÇ ùñ»³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñ Çñ»Ýó Ùáï ãÏÇñ³- Ù³Ý µ³Õ³¹ñÇã (áñÁ ѳÛïÝÇ ¿ §ÏñÏݳÏÇ Ñ³Ýó³- é»Éáõ ³í³Ý¹³Ï³Ý ãϳÙáõÃÛáõÝÁ, ¨ ѳٳå³- ·áñÍáõÃ۳ݦ ã³÷³ÝÇß ³Ýí³Ùµ): Æñ³í³Ë³Ë- ï³ëË³Ý ¹»åù»ñáõÙ óáõÛó ï³Ý ÷á˳¹³ñÓ Çñ³- ïáõÙÁ å»ïù ¿ ݳ¨ ³é³ç³óÝÇ áñáß³ÏÇ Ù³Ï³ñ- í³µ³Ý³Ï³Ý û·ÝáõÃÛáõÝ: ²Û¹åÇëÇ Ñ³Ù³·áñͳÏ- ¹³ÏÇ å³ïÇÅ, ëáíáñ³µ³ñ, ͳÛñ³Ñ»Õ ¹»åùáõÙ óáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³å³ÑáííÇ Ï³Ù å³Ûٳݳ·ñáí, Ù»Ï Ï³Ù »ñÏáõ ï³ñí³ µ³Ýï³ñÏáõÃÛáõÝ: ϳ٠½áõ·³Ñ»é ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùµ, áñÝ ³ñï³óáÉáõÙ ²ß˳ï³ÝùÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý µÝáõÛÃÁ Ý߳ݳ- ¿ É³í³·áõÛÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ åñ³ÏïÇÏ³Ý (Ý»ñ³éÛ³É ÏáõÙ ¿, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÷á˳¹³ñÓ Ø³ñ¹áõ Æñ³íáõÝùÝ»ñÇ µÝ³·³í³éáõÙ ÙÇç³½·³- Çñ³í³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éáõÙ Ïáõï³Ï»É ÛÇÝ ÝáñÙ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ): ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ: ä³ñ½ ¿, áñ ³ÛÝ ê³Ï³ÛÝ, áñå»ë ϳÝáÝ, µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ³Û¹åÇëÇ Ëݹñ³ÝùÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ µ³ÝÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë½Ç å»ïáõÃÛáõÝÁ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý ¹»åùáõÙ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ͳé³- û·ÝáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³ Ù»Ï áõñÇß å»ïáõÃÛ³Ý, áñÝ Ç ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ: íÇ׳ÏÇ ã¿ óáõÛó ï³É ѳٳÝÙ³Ý û·ÝáõÃÛáõÝ: ²Ûë- êáíáñ³µ³ñ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý µÛáõç»Ý»ñÁ ¨ ÇÝë- åÇëáí, ѳïáõÏ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ϳ٠ѻï³ùÝ- ïÇïáõóÇáÝ³É ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ, áñáÝù ÁÝÏ³Í »Ý ÝáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ (ÇÝãå»ë ûñÇݳÏ, ѳñϳ¹Çñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñå- ѳñó³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ) ϳñáÕ »Ý ¨ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»- Ù³Ý ÑÇÙùáõÙ, ÃáõÛÉ ã»Ý ï³ÉÇë Ñ»ï³ùÝÝÇãÝ»ñÇÝ` Ý³É ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý »ñÏñáõÙ, ÝáõÛÝÇëÏ »Ã» ³é³Ýó ÇÝã-áñ ëïáõ·Ù³Ý Ó¨Ç, Ëݹñ³Ýùáí ¹ÇÙ»É ¹ñ³Ýù ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ¹³ï³Ë³½Ç ë»÷³Ï³Ý ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý å»ïáõÃÛ³Ý û·ÝáõÃÛ³ÝÁ: êáíá- »ñÏñáõÙ: ñ³µ³ñ ³Ù»Ý »ñÏñáõ٠ϳ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Çß˳Ýáõ- ø³ÝÇ ¹»é »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ ϳ- ÃÛ³Ý ÇÝã-áñ ÙÇ Ù³ñÙÇÝ, áñÁ Ùß³ÏáõÙ ¿ Ñ»ï³ùÝÝáõ- ñáÕ ¿ ³é³ç³ñÏ»É Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝ ÇÝã-áñ ÃÛáõÝÝ»ñáí û·ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É µáÉáñ Ëݹñ³Ýù- ÏáÝÏñ»ï Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝáí, ѳٳå³ï³ëË³Ý Ý»ñÁ, áñå»ë½Ç ³Û¹ ѳñóáõÙÝ»ñáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í »ñÏñÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳ٠¹³ï³Ï³Ý ³ï- Ù³Ýñ³Ù³ë»ñÁ ѳٳå³ï³ë˳ݻÝ` ÇÝãå»ë ï»- Û³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ íëï³Ñ ÉÇÝ»Ý Ýñ³ÝáõÙ, áñ ³ñ¹³- ճϳÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý µáÉáñ Çñ³- ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ ¨ å³ïÅÇ ÏñáõÙÁ í³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ: »¨, ³ÛÉ å³Ûٳݳ·ñ»ñáí å³Ñ³ÝçáÕ »ñÏñáõÙ ³ÛÝåÇëÇÝ »Ý, áñ ÷³ËáõëïÇ ³é³ç³ñÏí³Í ÝÙ³Ý Ëݹñ³ÝùÝ»ñÇ ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ù»ç ·ïÝíáÕÇ í»ñ³¹³ñÓÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ѳٳñ ³Û¹åÇëÇ ³ïÛ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ³ñ¹»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇÝ: áõݻݳÉ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ÙÇ ß³ñù ¹»åù»ñáõÙ ¹ñ³ øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 173
³ÝÓݳϳ½ÙÇó Ïå³Ñ³ÝçíÇ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý x 1998 Ãí³Ï³ÝÇ, ÏáéáõåódzÛÇ ·áñÍ»ñáí ùñ»³Ï³Ý Ý߳ݳϳÉÇó ٳϳñ¹³Ï ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë- Çñ³íáõÝùÇ ÏáÝí»ÝódzÝ19: ½Ç ÷á˳¹³ñÓ Çñ³í³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ÁÝóó³- x 1999 Ãí³Ï³ÝÇ, ÏáéáõåódzÛÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñáí ϳñ·»ñÁ ·áñÍ»Ý ³ÛÝù³Ý ûå»ñ³ïÇí ¨ ³ñ¹Ûáõݳ- ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ÏáÝí»ÝódzÝ20: í»ï, áñù³Ý ¹³ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿: x §ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËÙµÇ-¶ðº- Îঠëï»ÕÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ÇñÁ21:
ú¶ÜàôÂÚ²Ü Ø²êÆÜ ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ ÎáéáõåódzÛÇ ÑÇÙݳѳñó»ñáí ùñ»³Ï³Ý ÎàÜìºÜòƲܺðÀ Çñ³íáõÝùÇ ÎáÝí»ÝódzÛÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, Ûáõñ³ù³Ýã- Ûáõñ Ù³ëݳÏÇó ѳٳӳÛÝíáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Þ³ï »ñÏñÝ»ñ ³é³ç »Ý ß³ñÅíáõÙ ÙÇç³½·³- ÏÛ³ÝùáõÙ, å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù»ç ¨ Ù³ë- ÛÇÝ û·ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³Ï³Ý³óí³ÍÍ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ñ»- ݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ, ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ÙÇ- ѳٳñ, ³½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ÁݹáõÝ»É ÙÇçáó³- ç³½·³ÛÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ í½ÇÝ ÷³Ã³Ãí³Í ûÕ³ÏÁ éáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ýñ³·áõÙ³ñ: Îáñåáñ³ódzݻñÁ å»ïù ³í»ÉÇ ë»ÕÙ»É: ºíñáå³ÛÇ ËáñÑáõñ¹Á ³é³ç³ñÏ»É ¿ ¿ í»ñ³Íí»Ý ùñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ëáõµÛ»ÏïÝ»ñÇ ¨ ë³ÑÙ³Ý»É ÷á˳¹³ñÓ Çñ³í³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ³å³óáõÛóÝ»ñÇ Ñ³í³ùÙ³Ý ³ç³ÏóÙ³Ý ¨ ³ÝûñÇ- ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ, áñÁ гٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý »ñÏñÝ»- Ý³Ï³Ý ëï³óí³Í ÙÇçáóÝ»ñÇ µéݳ·ñ³íÙ³Ý Ñ³- ñÇ ÏáÕÙÇó ÏÛ³ÝùÇ Ïáãí»ó 1986 Ãí³Ï³ÝÇÝ: Æñ Ñ»ñ- Ù³ñ Ó»éݳñÏí»Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ: âÝ³Û³Í ³Û¹ ÃÇÝ ³Û¹ ³ß˳ï³ÝùÁ ØÇ³íáñí³Í ²½·»ñÇ Î³½- ËݹÇñÝ»ñÝ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, ѳݹÇë³ÝáõÙ »Ý ³½·³- ٳϻñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ѳñÙ³ñ»óí»É ¿ ³ÛÝå»ë, áñ- ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ËݹÇñÝ»ñ, ¹ñ³Ýù Ý߳ݳϳÉÇó ã³- å»ë½Ç ³å³Ñáíí»Ý ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ÷áí Ïûųݹ³Ï»Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³éáõÙáí ùñ»³- ßñç³Ý³éáõÃÛ³Ý ¨ Ñá·»Ù»ï ÝÛáõûñÇ ¹»Ù 1988Ã. Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ÏÇñ³éÙ³ÝÁ: زÎ-Ç ÎáÝí»ÝódzÛÇ û·ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»- øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ÏáÝí»ÝódzÛÇ Çñ³Ï³- ñÁ16: ݳóáõÙÁ í»ñ³ÑëÏíáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å»ïáõ- ²Û¹ ųٳݳÏÇó Ç í»ñ ²Ù»ñÇÏÛ³Ý å»ïáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ËÙµÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ (¶ðºÎà) ÏáÕÙÇó, ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñáí³Ýáõ Ý»ñùá áñáÝù ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñ »Ý ³ÝóϳóÝáõÙ áã ÙdzÛÝ 1996Ã. ÁݹáõÝí»É ¿ Ý»ñùÇÝ ¨ ³Ý¹ñ³½·³ÛÇÝ Ïá- ³Û¹ ÏáÝí»ÝódzÛÇ, ³ÛÉ Ý³¨ áõñÇß ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ éáõåódzÛÇ ³Ïï»ñÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÙÇç³Ù»ñÇÏÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, áñáÝù ºíñáå³ÛÇ ÏáÝí»ÝódzÝ17: ²Û¹ å³Ûٳݳ·ÇñÁ áã ÙdzÛÝ ûųÝ- ÊáñÑñ¹Ç ÏáÕÙÇó Ùß³Ïí»É »Ý` ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ¹³ÏáõÙ ¿ ѳ÷ßï³Ïí³Í ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Íñ³·ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: í»ñ³¹³ñÓÙ³ÝÁ, ³ÛÉ Ý³¨ ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿, áñ Ïá- ÎáéáõåódzÛÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñáí ù³Õ³- éáõåóÇáÝ Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÁ Çñ»Ýó µÝáõÛÃáí ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý Çñ»ÝÇó Ý»ñ- ã»Ý ϳñáÕ ¹Çïí»É áñå»ë §ù³Õ³ù³Ï³Ý¦: ¸ñ³ ϳ۳óÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇÝ í»ñ³- ѳٳñ, áõÙ Ù»Õ³¹ñáõÙ »Ý ³Û¹åÇëÇ Ë³ËïáõÙÝ»- µ»ñáÕ Ñ³ñó»ñáí ½µ³Õí»Éáõ »½³ÏÇ ÷áñÓ, áñÁ ÙÇ- ñÇ Ñ³Ù³ñ, »Ýóϳ »Ý ¿ùëïñ³¹ÇódzÛÇ Çñ»Ýó ë»- çáóÝ»ñ ¿ ݳ˳ï»ëáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³- ÷³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñ ¨ ¹ñ³ ѳٳñ ¿É Ñݳñ³íáñáõ- í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí ïáõÅáÕÝ»ñÇ íÇ׳ÏÇ ßïÏÙ³Ý ÃÛáõÝÝ»ñ ãáõÝ»Ý Ã³ùÝí»É §ù³Õ³ù³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ- ѳٳñ: ²ÛÝ ÉáõÍáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ñó»ñ, ÇÝãåÇëÇù ¹áõÙ¦ ͳÝáà óáõó³ï³Ëï³ÏÇ ï³Ï: Îáéáõåódz- »Ý ïáõÅáÕÝ»ñÇÝ Ñ³ëóí³Í ÏáñáõëïÝ»ñÇ ¨ íݳë- ÛÇ ¹»Ù زÎ-Ç Ýáñ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý Ýå³ï³Ï ¿ Ñ»- Ý»ñÇ ÷áËѳïáõóáõÙÁ, ÏáéáõåódzÛÇ ³Ïï»ñÇ Ñ³- ï³åݹáõÙ µ³ñÓñ³óÝ»É ÷á˳¹³ñÓ û·ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ (Ý»ñ³éÛ³É å»ïáõ- ٳϳñ¹³ÏÁ (¨ Ù³ëݳíáñ³å»ë, ·áÕ³óí³Í ÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ), áñáÝù ϳ- ѳñëïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÁ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÇó) ï³ñí»É »Ý å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, å³Û- ß³ï µ³ñÓñ ³ëïÇ׳ÝÇ: ٳݳ·ñ»ñÇ ÇëÏáõÃÛáõÝÁ, ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ å³ßïå³- ÎáéáõåóÇ³Ý ³Ýí³ÝáõÙ »Ý ݳ¨ ËáãÁݹáï ÝáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù ѳÕáñ¹áõÙ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ Ù³- ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛ³Ý ÁݹɳÛÝÙ³Ý ×³Ý³å³ñ- ëÇÝ, ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³áõ¹ÇïÝ»ñÇ Ñëï³- ÑÇÝ, ÇÝãÁ, ѻ勉µ³ñ, ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³- ÏáõÃÛáõÝÁ ¨ ×ßïáõÃÛáõÝÁ: ñÇ Ñ³Ù³»íñáå³Ï³Ý ç³Ýù»ñáõ٠ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë Éñ³óáõóÇã ·áñÍáÝ: ²Û¹ ç³Ýù»ñÁ ѳݷ»óñ»- óÇÝ ºíñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹Ç Ñ»ï ѳٳï»Õ ÏÝùí³Í ÙÇ ²ÜúðÆÜ²Î²Ü ²ÎîÆìܺðÆ ìºð²¸²ðÒܺÈÀ ß³ñù ÏáÝí»ÝódzݻñÇ ÁݹáõÝÙ³ÝÁ: ¸ñ³Ýù »Ý. ²ðî²ê²ÐØ²ÜÆò
x 1990 Ãí³Ï³ÝÇ, ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ùµ ëï³óí³Í Êáßáñ³Ù³ëßï³µ ÏáéáõåódzÛÇó ѳëáõÛÃÝ»- ß³ÑáõÛÃÝ»ñÇ Éí³óÙ³Ý, ѳÛïݳµ»ñÙ³Ý, ³é·ñ³í- ñÁ Ñ³×³Ë Ïáõï³ÏíáõÙ »Ý ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý Ù³Ý ¨ µéݳ·ñ³íÙ³Ý Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝódzÝ18: ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñÇ µ³ÝϳÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñáõÙ ¨ 174 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ÷áÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÁ ϳñáÕ³Ý³Ý Ñ»é³Ý³É ϳ٠ÝáõÛ- (áñáÝù ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳï³ñ»É³·áñÍíáõÙ »Ý Ïá- ÝÇëÏ Ëáõë³÷»Ý ѳñϳѳí³ùÝ»ñÇó ¨ Ñ³ßÇíÝ»- éáõÙå³óí³Í ѳßí³å³ÑÝ»ñÇ, Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇ, ñÁ, ëáíáñ³µ³ñ, »Ýóϳ »Ý µÛáõç»ï³ÛÇÝ »Ï³- µ³ÝÏÇ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, áñáÝù ³Ýã³÷ »ñ- ÙáõïÝ»ñÇ ·Íáí ï»Õ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ç³ÝÇÏ »Ý ëå³ë³ñÏ»Éáõ ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ í³×³éùáí ÑëÏáÕáõÃÛ³ÝÁ: ½µ³ÕíáÕÝ»ñÇÝ ¨ Ýñ³Ýó áã ÙÇ Ñ³ñó ãï³É): ²Û¹ ÇëÏ ê³Ï³ÛÝ áñáß »ñÏñÝ»ñ ³å³ÑáíáõÙ ³í»ÉÇ Ù»Í å³ï׳éáí ½ëå»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, áã å³- å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, ù³Ý ³ÛÝ, áñ ϳñáÕ ¿ áÕç³Ù- ϳë ù³Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛáõÝÁ, ûɳ¹ñáõÙ ¿ ³ÛÝ ïáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³ñ¹³ñ³óí³Í ÉÇÝ»É ¨ µ³ÝÇ å³Ñ³ÝçÁ, áñå»ë½Ç »ñÏÇñÁ ÷áñÓÇ Çñ»Ý Ýñ³Ýó ûñ»ÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ËÇëï ã³ñ³ß³Ñí»É ³ÛÝåÇëÇ ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ¹Ý»É, áñÇ ¹»åùáõ٠ݳ ϳ- ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ ³é¨ïñáí ½µ³ÕíáÕ ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ñáÕ ¿ ÏÇñ³é»É ùñ»³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇ ¨ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ÏáéáõÙå³ó- ³Û¹åÇëÇ Ù³ñ¹Ï³Ýó ¹»Ù ¨ í»ñ³¹³ñÓÝ»É ·áÕ³ó- í³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: í³Í ³ÏïÇíÝ»ñÁ` ÙÇç³½·³ÛÇÝ û·ÝáõÃÛ³Ý óáõó³- Üñ³Ýù Ï»ñ³ÏñíáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³éáõÙáí µ»ñÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ÙÇçáóáí: í³Õáõó Ç í»ñ ï³ñ³Íí³Í ³ÛÝ Ï³ñÍÇùáí, áñ ³ÛÉ ØÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³í³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ³ëå³- »ñÏñÇ µÛáõç»ï³ÛÇÝ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ñ³í³ùÙ³ÝÁ ñ»½áõÙ ÝáõÛÝå»ë ϳñ¨áñ ¿, áñå»ë½Ç Çñ³í³Ï³ñ- û·ÝáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³ÉÁ ÙÇ ³ÛÉ »ñÏñÇ ·áñÍÁ ã¿: ·Ç å³Ñ³å³ÝÝ»ñÁ ÁÝÃ³Ý³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³- §Ê³Õ³Õ ѳñϳÛÇÝ Ý³í³Ñ³Ý·ÇëïÝ»ñǦ é»ÅÇÙ- ¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³ù³ÛÉ ¨ Ññ³Å³ñí»Ý ¹³- Ý»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ïí»É ߳ѳñÏ»É ³Û¹ ÃáõÉáõÃÛáõÝÁ ¨ ñ³íáñ ³ÛÝ Ñ³Ùá½ÙáõÝùÇó, áñ »ñµ ÷áÕ»ñÁ »ñÏñÇó ÝáõÛÝÇëÏ µÉáϳ¹³ÛÇ »ÝóñÏ»É µ»Ý»ýÇódzñ ѳ- ¹áõñë »Ý ·³ÉÇë, ³å³ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ ãϳ Ù»- ßÇíÝ»ñÇ ï»ñ»ñÇÝ å³ñ½»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: ÏÁ, áñ ϳñáճݳ û·Ý»É ³ÛÝ í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõ ·áñ- úñÇݳÏ, ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëï³ï»É, áñ µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ ÍÇÝ: ·ñ³Ýó³ÙïÛ³ÝÁ, ÏáÝÏñ»ï ѳñϳÛÇÝ ¹³ßïáõÙ, Ü»ñϳÛáõÙë, ¿³Ï³Ý Ù»Í ã³÷»ñÇ ýÇݳÝë³- ѳٳñíáõÙ ¿ ·³ÕïÝÇ ¨, ѻ勉µ³ñ, ¹ñ³ µáí³Ý- Ï³Ý ë»Ïïáñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÁ ³é³ç³ñÏáõÙ »Ý ¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ññ³å³ñ³Ïí»É ³é³Ýó û·ÝáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ó¨»ñ: úñÇݳÏ, ßí»Ûó³ñ³Ï³Ý ùñ»³Ï³Ý ·áñÍ Ñ³ñáõó»Éáõ: ºÃ» ³ÝÓÁ, ѳßíÇ Ù³- ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳÛáõÙë å³ïñ³ëï ¿ û·- ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ññ³å³ñ³Ï»Éáõ í»ñ³µ»ñ- ÝáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³É` »Ã» ϳ ¹³ï³ñ³ÝÇ áñáßáõÙÝ Û³É »ñÏñáñ¹ »ñÏñÇ Ññ³í»ñÇÝ å³ï³ëË³Ý»É ¿, ³Û¹ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ÷áÕ»ñÁ ·áÕ³Íí³Í »Ý: ÷³ëï³ñÏÁ ³½¹³ñ³ñáõÙ ¿, áñ ݳ Çñ íñ³ ¿ í»ñó- ÝáõÙ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ: öáÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ û·ï³·áñÍíáõÙ ¶²ÔîÜÆ ´²ÜÎ²ÚÆÜ Ð²ÞÆìܺð ºì »Ý áã ÙdzÛÝ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá, ³ÛÉ Ý³¨ §úüÞàð²ÚÆÜ üÆÜ²Üê²Î²Ü κÜîðàÜܺð¦ ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ÙÇÝã ·áñͳñùÁ: Üñ³ ѳٳñ, áñå»ë½Ç ùáÕ³ñÏíÇ Ï³- ²Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ ÑÇÙ- ß³éùÇ Ñ³Ù³ñ ÷áÕ»ñÇ Í³·áõÙÁ ¨ ·ïÝí»Éáõ ï»ÕÁ, ݳËݹÇñÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ³ñï³ë³Ñ- ýÇݳÝë³Ï³Ý Ñáëù»ñÁ áõÕÕíáõÙ »Ý ³ÛÝ »ñÏñÝ»- Ù³ÝÛ³Ý å»ïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿, ýÇݳÝë³Ï³Ý ñáí, áñáÝù ãáõÝ»Ý ÷áÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý ¨ ÝٳݳïÇå Ï»ÝïñáÝÇ Ñ³Ùµ³í Ó»éù µ»ñ»Éáí, Çñ»Ý ¹Ý»É ³ÛÝ- ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ÷áÕ»ñÇ Ñ³Ûïݳµ»ñÙ³Ý Ñ³Ù³- åÇëÇ íÇ׳ÏáõÙ, »ñµ ϳñáճݳ ûųݹ³Ï»É ÷á- å³ñ÷³Ï ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ·»ñ: ²Û¹ Õ»ñÇ Éí³óÙ³ÝÁ, áñáÝù ·áÕ³óí»É »Ý ³ÛÉ »ñÏñÝ»- »ñÏñÝ»ñáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ë»ÏïáñÝ»ñÁ, áñå»ë ñáõÙ` å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ϳÝáÝ, ³é³ÝÓݳÝáõÙ »Ý ³Ýµ³í³ñ³ñ ϳñ·³- ²Û¹åÇëÇ Ï»ÝïñáÝÝ»ñáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý íáñٳٵ ¨ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ¹ñ³Ýó ·³ÕïÝÇùÇ Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñ, áñáÝù ¹Åí³ñ³óÝáõÙ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù ³ÝÑݳñÇÝ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»- ãÇ »ñ³ß˳íáñáõÙ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ñÇÝ Ñ»ï¨»ÉÁ ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ ÏáéáõÙå³óí³Í ³Ý- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ, ÇëÏ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ó³Ýó ѳٳñ Ñáõë³ÉÇ Ñ³Ý·ñí³Ý ëï»ÕÍáõÙ ³ÛÉ ¹ñ³Ýó ûñ»ÝùÝ»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ëï»ÕÍ»É Ï»ÕÍ ÁÝ- »ñÏñÝ»ñáõÙ: Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ïñ»ëïÝ»ñ, áñáÝù óùóÝáõÙ »Ý ´áÉáñ »ñÏñÝ»ñÝ áõÝ»Ý µ³ÝϳÛÇÝ ·³ÕïÝÇùÇ µ»Ý»ýÇódzñÝ»ñÇ ïñ³Ýëµ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ å³ïϳ- Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñ, ¨ ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí Ù³ëݳ- Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ¨ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÷³ëï³óÇ ï»ñ»ñÇÝ: íáñ ÏÛ³ÝùÇ ³ÝÓ»éÝÙË»÷áõÃÛ³Ý ûñÇÝ³Ï³Ý ß³Ñ»- Àëï Ý»ñϳ۳óÙ³Ý µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÁ (»ñµ ÁÝ- ñÁ å³ßïå³Ýí³Í »Ý: Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ Ù³ñ¹ÇÏ Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ ïÇñ³å»ïáõÙÝ ëÇñáõÙ »Ý Çñ»Ýó ËݳÛáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ýÇݳÝë³- ³ÝóÝáõÙ ¿ Ù»Ï áõñÇß ³ÝÓÇ` ·ñ³íáñ ÷³ëï³ÃÕÃÇ Ï³Ý ¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·³ÕïÝÇ ÷á˳ÝóÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí, ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»- å³Ñ»É: ²Û¹ µ³ÝϳÛÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñÝ Çñ»Ýó ³éç¨ ñÇÝ Ýٳݳå»ë) ¨ Ëݳ۵³ÝÏÇ ·ñùáõÛÏÝ»ñÁ (»ñµ Ýå³ï³Ï ã»Ý ¹ÝáõÙ ³Ý»É ³ÛÝå»ë, áñå»ë½Ç µ³ÝÏÇ Ñ³ßÇíÝ»ñÇ ïÇñ»ÉÁ ¨ Ïá¹»ñÇ Ñ³Ù³ñÝ»ñ ëï³Ý³- øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ 175
Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ѳßÇíÝ»ñÇ x ¶áñͳñùÝ»ñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ýáÝÇ Ù³ëÇÝ Ó³Ûݳ·- ÷³ëï³óÇ ïÇñ³å»ïáõÙ) û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ß³ï ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÝáõÛݳóÙ³Ý ý³ÛÉ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³×³Ë: å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ: üÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß˳- x γëϳͻÉÇ ·áñͳñùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Çñ³í³ëáõ Ù³ñ- ï³Ýù³ÛÇÝ ËÙµÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ïí³ÝÇó, áñÁ ÙÇÝÝ»ñÇÝ ï»ÕÛ³Ï å³Ñ»Éáõ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ: 1998Ã. §Ø»Í ÚáÃÝÛ³ÏǦ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ ¿ñ, Ó»éݳñÏí»É »Ý ÙÇ ß³ñù ³ÛÝåÇëÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙÇ- ê³Ï³ÛÝ ÷áÕ»ñÇ Éí³óáõÙÁ ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ ¨ çáó³éáõÙÝ»ñ, áñå»ë½Ç ÷áÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý, áñáÝó ³ÏÝѳÛï ¿, áñ ³ÛÝ ãÇ Ýí³½áõ٠ݳ¨ Ñ»Ýó ³ÛÝ Í³·áõÙÁ óùÝí³Í ¿ ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ ³é¨ïñÇ §Ï³Ù å³ï׳éáí, áñ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÉ Ñ³Ýó³íáñ ·áñÍáõÝ»áõÃ۳ݦ ï³Ï, ÁÝóóùÁ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Ù³ëݳíáñ µ³ÝÏ»ñÇ ×³Ý³ãíÇ áñå»ë ùñ»³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ22: ÙÇç¨ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝ, ãÝ³Û³Í ¸ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³éÝí³½Ý 40 »ñÏñÝ»ñ, Ý»ñ³éÛ³É µ³ÝϳÛÇÝ ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝáõÙ ³×áõÙ ¿ ³Ýѳݷë- îмÎ-Ç µáÉáñ ³Ý¹³Ù-»ñÏñÝ»ñÁ, ÁݹáõÝ»É »Ý ³ÛÝ- ïáõÃÛáõÝÁ ϳåí³Í µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý åÇëÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ ¨ í³ñã³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙ- ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ý»ñ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý Ñ³ßÇíÝ»ñÇ å³ÑÙ³Ý Ñ»ï: ѻ層Éáõ ³ÛÝ ¹ñ³Ù³Ï³Ý Ñáëù»ñÇÝ, áñáÝù ³Ýó- ²Û¹ ÑÇÙݳѳñó»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Éñ³óáõóÇã ÙÇçá- ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó µ³ÝϳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáí: ó³éáõÙÝ»ñÝ Çñ»Ýó Ù»ç Ý»ñ³éáõÙ »Ý. ²Û¹ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ϳñÇù áõÝ»Ý ³é¨ïñ³- ÛÇÝ µ³ÝÏ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý, ³ÛÝ Ñ³ßíáí áñå»ë½Ç x §Î³ñÙÇñ ¹ñáßáí ϳï³Éá·Ý»ñǦ í»ñ³Ý³ÛáõÙ, áñ- Ñݳñ³íáñ ѳÝó³íáñ ͳ·áõÙ áõÝ»óáÕ ¹»åá½Çï- å»ë½Ç Ý»ñ³éíÇ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÇ ·áñͳñùÝ»ñÁ, Ý»ñÇ ëï³óÙ³Ý Ù³ëÇÝ, ѳÛïÝ»Ý Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý áñï»Õ ÏáéáõåóÇ³Ý áõÝÇ ï»Õ³ÛÇÝ µÝáõÛÃ, áñï»Õ ·áñ- µ³ÝÏÇÝ Ï³Ù ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ³½·³- ÍáÕ ³ÝÓ³Ýó ß³ñùáõÙ µ³ñÓñ å³ßïáÝÝ»ñ ½µ³Õ»ó- ÛÇÝ í³ñãáõÃÛ³ÝÁ: ºíñáÙÇáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ³Û¹ ÙÇ- ÝáÕ Ñ³×³Ëáñ¹Ý»ñÝ»ñ »Ý ϳ٠µ»Ý»ýÇódzñÝ»ñ »Ý çáó³éáõÙÝ»ñÝ Çñ»Ýó ³ñï³óáÉáõÙÝ »Ý ·ï»É ¹Ç- ¨ áñï»Õ ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÁ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ñ»ÏïÇíáõÙ, áñÁ å³ñï³¹Çñ ¿ µáÉáñ ³Ý¹³Ù-»ñÏñ- µÇ½Ý»ëÇ µ³ñÓñ ÏáéáõåóÇáÝ áÉáñïÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇ- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ´³Ûó ¹»é Ï³Ý »ñÏñÝ»ñ, áñáÝù ÷áÕ»- ëÇÝ ¿ ½»ÝùÇ í³×³éùÁ: ñÇ Éí³óáõÙÁ ϳñ¨áñ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»- x ä³ïß³× ßñç³Ñ³Û³óáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý Ýϳïٳٵ ÏÁ ã»Ý ¹ÇïáõÙ ¨ ¹ñ³ ѳٳñ ³ÝϳñáÕ »Ý (ϳ٠ã»Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ëñ³ËáõëáõÙ: ²½Ý- ó³ÝϳÝáõÙ) ÷á˳¹³ñÓ Çñ³í³Ï³Ý û·ÝáõÃÛáõÝ íáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ ϳñáÕ ¿ ï»Õ ·ïÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý óáõó³µ»ñ»É, »ñµ Ù»Ï ³ÛÉ »ñÏÇñ ÷áÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ëïáõ·Ù³Ý ¨ ϳ¹ñ»ñÇ Ý³Ë³å³ï- Ù»Õ³¹ñ³Ýù ¿ ³é³ç³¹ñáõÙ: ñ³ëïÙ³Ý å³Ñ³Ýç³ñÏÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ·áñÍáõÙ: x ²ÛÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ¨ ûå»ñ³ïáñÝ»- ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ, áñáÝù ã»Ý å³Ñå³Ýáõ٠ϳÝáÝ- öàÔºðÆ Èì²òàôØ Ý»ñÁ: ²Û¹åÇëÇ Ùáï»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳÛïݳµ»ñ»É ³ÛÝ ÑÇÙݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ϳ٠ϳÙùÇ å³Ï³- öáÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ Ùß³Ïí»É ëáõÃÛ³Ý, ϳ٠Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãáõݻݳÉáõ »Ý ³Û¹ åñ³ÏïÇϳÛÇÝ Ñ³Ï³½¹»Éáõ ëϽµáõÝùÝ»ñ: å³ï׳éáí, ã»Ý å³Ñå³ÝáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ÝáÝ- ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ݳ˳ï»ëí³Í »Ý ϳñ- Ý»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ¨ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë í³ñã³Ï³Ý å³- ·³íáñ»Éáõ ³ÙµáÕç µÇ½Ý»ëÇ Ñ³Ù³ñ ÷³ëï³ÃÕó- ïÇÅÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ: ÛÇÝ Ñ»ïù»ñÇ (Ý»ñ³éÛ³É ³ÙµáÕç ûñÇݳϳÝÁ) ѳÛïݳµ»ñÙ³Ý ³é³í»É ɳÛÝ ûñ³Ï³ñ· ¨ ëï»Õ- ä³ñ½ ã¿, ÷áÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³Û¹ Í»Éáõ ýÇݳÝë³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ §ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³- ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ϳñáÕ »±Ý Ù³å³ñ÷³Ï ϳéáõóí³Íù¦: ³ñ¹Ûáù µ³ó³Ñ³Ûï»É ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳ߳éùÝ»- ñÇó ëï³óí³Í Ùáõïù»ñÁ, áñáÝù Ý»ñϳÛÇë ѳٳ- ²Û¹ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ Ý»ñ³éáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³ÉÁ. Ó³Ûݳ·ñ»ñáí ÏáÕÙ»ñ ã»Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ, ¨ áñáÝù ÷áÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý ßÕóÛáõ٠ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ÙÇ x §ÆÙ³óÇñ ùá ѳ׳Ëáñ¹Çݦ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ÇÝë- ûÕ³Ï (Ñݳñ³íáñ ¿, ã·Çï³Ïó»Éáí ³Û¹), ¨ áñï»Õ ïÇïáõïÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ³ÝͳÝáà ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇ Ñ»ï ѳñϳíáñ ¿ Ý»ñ¹Ý»É ѳٳÝÙ³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ ¨ ·áñͳñùÝ»ñ ϳï³ñ»Ý: ³ÛÝ Ó¨³Ï»ñå»É ³ÛÝåÇëÇ ï»ëùáí, áñå»ë½Ç ³ÛÝ x àã ëáíáñ³Ï³Ý ¹»åù»ñáõÙ áõŻճóí³Í ßñç³Ñ³- ÏáÝÏñ»ï ³éÁÝãíÇ Ï³ß³é³Ï»ñáõÃÛáõÝÇó ëï³ó- Û³óáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ: í³Í ß³ÑáõÛÃÝ»ñÇÝ: 176 øðº²Î²Ü Æð²ìàôÜøÀ ºì ¸ð² ÎÆð²èàôØÀ
ÐÔàôØÜºð
1 Writing an Effective Anticorruption Law: Prem 11 Transparency International: Transparency in the Po- Notes N 58, October2001. http://www.worldbank. lice: http://www.transparency.cz/index_uk.php? id=48 org/afr/findings/english/find203.pdf. 12 Guidelines on the Role of Prosecutors, Eighth 2 úñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³Ïï»ñÇ ÉñÇí óáõó³ÏÁ ïñíáõÙ United Nations Congress on the Prevention of ¿ Ñ»ï¨Û³É ѳëó»áí. http://www.justice.gov.hk/ Crime and the Treatment of Offenders, Havana, 27 blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201& August to 7 September 1990, U. N. Doc. A/ Count=59&Expand=201.1 CONF.144/28/Rev.l at 189 (1990): http:// 3 OAS General Assembly resolution AG/ www1.umn.edu/humanrts/instree/i4grp.htm res.l398(XXVI-?0/96) of 29 March 1996, annex. 13 Adopted by the International Association of Pros- 4 سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ·»ñ³·áõÛÝ ÏáÙÇë³ñÇ ecutors in Havana, Cuba, September 1990: http:// í³ñãáõÃÛáõÝ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ www.iatp.nl.com/icc_guidelines.html. ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ 14 ÈñÇí ï»ùëïÁ å³ñáõݳÏáõÙ ¿ ÜÇÏáɳë Îááõ¹»- å³Ïï. http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/ ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¹³ï³Ë³½³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»- a_ccpr.htm ñáõÙ. QC http://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/ 5 Quoted in Bertrand de Speville, “Reversing the HOPAC%202001-%20International%20Prosecution Onus of Proof: Is It Compatible with Respect for %20Standards.htm., http://www.iap.nl.com/ Human Rights”: http://www.transparency.org/iacc/ 15 GRECO 2003 Evaluation Report - Slovenia: http:// 8th_iacc/papers/despeville.html w w w. g r e c o . c o e . i n t / e v a l u a t i o n s / c y c l e s 2 / 6 ¶áñÍ»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ¨ GrecoEval2Rep(2003)1E-Slovenia.pdf. ѳñó»ñÇ ³é³í»É Ó¨³Ï³Ý Ýϳñ³·ñÙ³Ý Ù³- 16 United Nations Covention Against Illicit Traffic in ëÇÝ ï»°ë. Speville, Bertrand de. 1997. Reversing Narcotic Drugs and Psychotropic Substances, the Onus of Proof: Is lt Compatible with Respect for 1988: http://www.unodc.org/adhoc/decade/conv.htm Human Rights Norms (above) on which this sec- 17 Inter-American Convention Against Corruption: tion and the following section are based. http://www.oas.org/juridico/english/Treaties/b- 7 Attorney-General V. Hui Kin Hong, Court of Appeal 58.html of Hong Kong, Appeal N 52 of 1995, p. 16. 18 Council of Europe Convention on Laundering, 8 Section 9 of the Prevention of Bribery Ordinance Search, Seizure and Confiscation of the Proceeds (Hong Kong). Similar provisions are in the Secret from Crime: http://conventions.coe.int/Treaty/ Commissions Act 1905 (Australia) and 1910 (New Commun/OueVoulezVous.asp?NT= 141&CL=ENG Zealand). 19 Council of Europe Convention on Laundering, 9 ÎáÙÇë³ñÇ ¹ÇÙáõÙÇ ³ÙµáÕç ï»ùëïÁ ¨ ·áñÍÇÝ Search, Seizure and Confiscation of the Proceeds ³éñÝãíáÕ ÙÛáõë ÷ë³ï³ÃÕûññ ϳñ»ÉÇ ¿ ëï³- from Crime: http://conventions.coe.int/Treaty/Com Ý³É Ñ»ï¨Û³É ѳëó»áí. http://www.icac.org.hk/ mun/QueVoulezVous.asp?NT=141&CL=ENG conference/AboutCF/Progframe.html 20 Council of Europe Civil Law Convention on Cor- 10 ÆÝï»ñåáÉ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñáõÙ/ ͳé³Ûáõ- ruption: http://conventions.coe.int/Treaty/EN/T ÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñ³Ù³- reaties/Html/174.htm å³ñ÷³Ï ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ. http://www.interpol. 21 Group of States against Corruption: http:// int/Public/Corruption/Standard/Default.asp www.greco.coe.int/ 22 Financial Action Task Force on Money Laundering ¶ÈàôÊ 13 | ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 179 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð
貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð, вزβð¶ºð, ÙïóÝáõÙ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ëÇÝ Ï»- àðàÞàôØÜºð ï»ñ: ê»ÛÙÁ ϳÝáݳíáñ Ï»ñåáí ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ- Ý»ñ ¿ ëï³ÝáõÙ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñ- ØÇÝ㨠í»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë áÕç ³ß˳ñ- åáõÃÛáõÝÝ»ñÇó (ûñÇݳÏ` Ù³ùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇó), Ñáõ٠ϳé³í³ñáõÙÁ µ³ñ»É³í»ÉáõÝ áõÕÕí³Í ݳ- áñáÝó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí ÁݹáõÝí³Í áñáßáõÙÝ»ñÁ ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÙÇ ï»ë³Ï ßñç³ÝóáõÙ ¿ÇÝ ÙÇ å³ñï³¹ñáõÙ »Ý ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñ- ѳñó, áñÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ñ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁ ÙÇÝÝ»ñÇÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ÏáÝÏ- ѳݹÇë³Ý³É. ¹³ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù Ó»éݳñÏíáÕ ñ»ï ù³ÛÉ»ñ: ²Û¹ ù³ÛÉ»ñÝ ¿É ÇÝùÝÇÝ Ï³ñ¨áñ ï»Õ »Ý ëÇëï»Ù³ïÇÏ ¨ ·Çï³Ïóí³Í ù³ÛÉ»ñÇ ³ÙµáÕç³- ·ñ³íáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç: ϳÝáõÃÛ³Ý (integrity) ³å³ÑáíÙ³Ý, ³ÛëÇÝùÝ` ³½Ý- ÎáéáõåódzÛÇ Ñ³ñó»ñÁ ßáß³÷íáõÙ »Ý »ñÏñÇ Ý³- íáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛ³Ý, ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³- ˳·³ÑÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³Ù»Ý³ÙÛ³ áõÕ»ñÓáõÙ: ϳñ·Ç µ³ñ»÷áËÙ³Ý Ñ³ñóÝ ¿: ´áõÝ integrityÇ Ñ³- ²Ûë ѳñó»ñÁ ɳÛÝáñ»Ý Éáõë³µ³ÝíáõÙ »Ý Ù³- Û»ó³Ï»ïÁ ͳ·»É ¿ µáÉáñáíÇÝ í»ñç»ñë, Ïá- ÙáõÉáõÙ, áñÝ Ç óáõÛó ¿ Ñ³ÝáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ»ï éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñ³ñó»ñáí í»×»ñÇ ÁÝ- ϳåí³Í ³é³í»É ³ÕÙÏáï ·áñÍ»ñÁ: ´³í³Ï³Ý óóùáõÙ ¨ áñ¹»·ñí»É ¿ ½³ñ·³óÙ³Ý ï³ñµ»ñ Ñ³×³Ë ¼ÈØÝ»ñÁ Çñ»Ýù »Ý µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ÏáéáõÙ- ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó1: å³óí³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ ¨ Ñ»ï³ùÝÝáõÙ »Ý Ïá- âÝ³Û³Í IntegrityÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ Ý»ñ¹ñ- éáõåódzÛÇ ¹»åù»ñÁ ½³Ý³½³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñáõÙ: í³Í ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï»ï»ñÇ ÁÙµéÝáõÙÁ ÇÝùÝÇÝ ¼ÈØÝ»ñÝ ÈÇïí³ÛáõÙ û·ïíáõÙ »Ý ɳÛÝ ³½³ïáõ- ϳñ¨áñ ¿, ë³Ï³ÛÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ݳ¨, áñ áñáßáõÙ- ÃÛáõÝÇó ¨ ·ñ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ã»Ý »ÝóñÏíáõÙ2: Ý»ñÁ ÉÇÝ»Ý Çñ³Ï³Ý: ºí ÝáõÛÝÇëÏ ³í»ÉÇÝ, Ûáõñ³- Ü»ñå»ï³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ áõÕÕí³Í ¿ ù³ÝãÛáõñ ÏáÝÏñ»ï áñáßáõÙ å»ïù ¿ ѳñ³µ»ñ³Ïó- ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýdzÝë³íáñ- íÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ÛÉ ï³ññ»ñÇ Ñ»ï: ²Ûëï»ÕÇó Ù³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý Ù»Í³óÙ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ñ»ï¨áõÙ ¿ ѳٳÉÇñ Ùáï»óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõ- ÑáÕÇ ³éùáõí³×³éùÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳï³ñ»É³- ÃÛáõÝÁ: ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ µ³½áõÙ Ó»é- ·áñÍÙ³ÝÁ: ÐÇÙÝ³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¹³ñÓíáõÙ ¿ ݳñÏáõÙÝ»ñÇ Ó³ËáÕÙ³Ý å³ï׳éÝ ³ÛÝ ¿, áñ ÏáéáõåódzÛÇ ³éáõÙáí ³Ù»Ý³Ëáó»ÉÇ µÝ³·³í³é- Ýñ³Ýù Çñ»Ýó ³éç¨ ¹ÝáõÙ ¿ÇÝ ã³÷³½³Ýó Ý»Õ Ý»ñÇÝ, ÙÇçáóÝ»ñ »Ý Ó»éݳñÏíáõ٠ݳ¨ ù³Õ³ù³- Ýå³ï³ÏÝ»ñ: ê³Ï³ÛÝ å³ñ½ áñáßáõÙÝ»ñ Ï³Ù Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ áõÕ- §Ññ³ß³·áñÍ ÙÇçáóÝ»ñ¦ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý: ÕáõÃÛ³Ùµ (Ý»ñ³éÛ³É ÏáéáõåóÇ³Ý Ñ³ñϳÛÇÝ ¨ Ù³ùë³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÙ, å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ, ³éáÕç³å³- ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺðÆ Ñ³Ï³Ý ¨ Çñ³í³å³Ñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç): ö³ë- úðÆÜ²Îܺð ï³ÃáõÕÃÁ ù³ñ³ó³Í ã¿ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõ٠ϳñáÕ ¿ ëñµ³·ñí»É »ñÏáõ ï³ñÇÝ Ù»Ï3: ÈÇïí³ÛÇ ·»ñ³·áõÛÝ Ý»ñϳ۳óáõóã³Ï³Ý ÐáõÝ·³ñdzÛáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ñÙÇÝÁ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³½·³ÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ÇñÁ Ùß³Ïí»É ¿ Íñ³·ÇñÝ ÁݹáõÝ»É ¿ 2002 é ÑáõÝí³ñÇÝ: ²ÛÝ Ý³Ë³- زÎÇ §ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ·Éáµ³É Íñ³- ï»ëí³Í ¿ ÛáÃÇó ï³ëÁ ï³ñÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: è³½- ·Çñ¦ ÷áñÓÝ³Ï³Ý Ý³Ë³·ÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ4: Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ Ýå³ï³ÏÝ ¿` Ýí³½»óÝ»É ¸ñ³ Ýå³ï³ÏÝ ¿ñ ûñÇÝ³Ï Í³é³Û»É ºíñáå³Ï³Ý ÏáéáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ³ÛÝ ³ëïÇ׳ÝÇ, áñ- ÙÇáõÃÛ³ÝÁ Ýáñ ³Ý¹³Ù³ÏóáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: å»ë½Ç ³ÛÝ ³ÛÉ¨ë ³ñ·»Éù ãѳݹÇë³Ý³ »ñÏñÇ Ð³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÝ áõÕÕí³Í »Ý ëáódzɳϳÝ, ïÝï»ë³Ï³Ý, ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý زÎÇ ·Éáµ³É Ùáï»óáõÙÁ ¨ ºØ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³- ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ³½·³ÛÇÝ ³é³ÝÓݳѳïÏáõ- Ìñ³·ÇñÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ »ñ»ù ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ññ` ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ½áõ·áñ¹Ù³ÝÁ: ÏáéáõåódzÛÇ åñáýÇɳÏïÇϳ, Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ ¨ èáõÙÇÝdzÛáõÙ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Íñ³·ÇñÁ Çñ³í³ÏÇñ³éáõÙ, µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¹³ëïÇñ³ÏáõÙ, ÝáõÛÝå»ë Ù³ë³Ùµ ϳåí³Í ¿ ºØÇÝ ³Ý¹³Ù³Ïó»Éáõ áñáÝù å»ïù ¿ Çñ³·áñÍí»Ý ½áõ·³Ñ»é ¨ áõÝ»Ý³Ý Ñ»é³ÝϳñÇ Ñ»ï (ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ÙÇçáó³éáõÙ- ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝ ÝáõÛÝ ³ëïÇ׳ÝÁ: Ìñ³·ÇñÁ Ý»ñÁ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý ºØ ÁݹáõÝí»Éáõ ·áñÍÁÝó- ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ ¿ å³ñáõݳÏáõ٠ݳ¨ ÏáéáõåódzÛÇ óáõÙ ÏÇñ³éíáÕ §Ïáå»Ýѳ·»ÝÛ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñǦ í»ñ³µ»ñÛ³É ·áñÍ»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳ- ѳٳï»ùëïáõÙ)5: 2001 é èáõÙÇÝdzÛáõÙ ëï»ÕÍí»É í»ïáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³Ý, ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ³½·³ÛÇÝ Ïá- ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ Ý»ñ·ñ³í»Éáõ ¨ Ïá- ÙÇï», áñÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ µ³Å³ÝÙáõÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÁ éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ µÝ³·³í³éáõÙ ÏñÃ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ »ñÏáõ Íñ³·ñ»ñÇ` Ïáéáõåódz- Íñ³·ñ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ÛÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñÇ ¨ Ïá- ´áÉáñ ³ÏïÇí ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½- Ý»ñÁ Çñ»Ýó ù³Õ³ù³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ù»ç ·³ÛÇÝ åɳÝÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: 180 ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð
èáõÙÇÝdzÛáõÙ ÁݹáõÝí³Í ѳٳÉÇñ é³½Ù³- ï»Õ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ ³å³Ï»Ýïñáݳóí³Í ¿ ¨ áã í³ñáõÃÛáõÝÝ áõÕÕí³Í ¿ ×ÛáõÕ»ñÇÝ áõ áÉáñïÝ»ñÇÝ, áù ٻݳßÝáñÑ ãáõÝÇ ¨ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ûáõñ³ù³Ýã- áñáÝù ÏáéáõåódzÛÇ ³éáõÙáí ³é³í»É Ëáó»ÉÇ »Ý: ÛáõñÇ ³Ýѳï³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ: ²Ûë ²Ûëå»ë, ûñÇݳÏ, ¹³ï³Ï³Ý µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÁ ÝáñáõÃÛáõÝ ã¿: ¸ñ³Ýáí ³Ýó»É »Ý Ý»ñ- Íñ³·ÇñÁ, áñå»ë ÑÇÙݳϳÝ, ³é³ÝÓݳóÝáõÙ ¿ ϳÛÇë ïÝï»ë³å»ë ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñÁ` ÁÝó- Ñ»ï¨Û³É Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ© ݳÉáí å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó  ëï»ÕÍÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: x Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇ áñ³ÏÛ³É Ï³¹ñ»ñÇ ¹³ëïdzñ³ÏáõÙÁ, ²Ûë ѳٳϳñ·Ç ³ÝÑñ³Å»ßï Ù³ëÝ ¿ ³½³ï x ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ å³ßïáÝÝ»ñÇ Ý߳ݳÏÙ³Ý ¨ Ù³ÙáõÉÁ: ê³Ï³ÛÝ Ù³ÙáõÉÁ ¨ë ûñ»ÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ³é³ç˳ճóÙ³Ý ³ñ¹³ñ ¨ ³ÝÏ³Ë ·áñÍÁÝóóÇ å»ïù ¿ å³Ñå³ÝÇ áñáß³ÏÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ, ³å³ÑáíáõÙÁ, ûñÇݳÏ, ½»ñÍ Ùݳ Ù³ñ¹Ï³Ýó å³ïÇíÝ áõ ³ñų- x ѳٳÉë³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ¿ÃÇϳÛÇ Ñ³ñó»ñáí Íñ³·ñ»- ݳå³ïíáõÃÛáõÝÁ í³ñϳµ»ÏáÕ ßÇÝÍáõ ϳ٠ëï³- ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ: ÑṠѳÕáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ÜáõÛÝÇëÏ ³½³ï Ù³- ÙáõÉÁ å»ïù ¿ »Ýóѳßí»ïáõ ÉÇÝÇ© »Ã» áã ¼ÈØ-Ý»ñÇ ä»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý ËáñÑñ¹ÇÝ (áñÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý µ³ñ»÷áËáõÙÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ϳ٠áã ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ), ³å³, í»ñçÇÝ ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³å³Ï»ÝïñáݳóÙ³Ý íñ³ ¨ áõÕÕí³Í ¿ ѳßíáí, ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ: ¸³ï³ñ³Ý- í³ñã³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ Ï³Ýáݳϳñ·Ù³ÝÝ áõ å³ñ- Ý»ñÝ, Çñ»Ýó Ñ»ñÃÇÝ, ³Ûɨë ã»Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ ÇßËáÕ ½»óÙ³ÝÁ, ¹³ï³Ï³Ý ¨ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ϳ½Ù³- í»ñݳ˳íÇ Í³é³Ý»ñ, ³ÛÉ ·áñÍáõÙ »Ý ³ÝϳË` Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÝ»ñÇ í»- ³å³Ñáí»Éáí Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ: ê³- ñ³ÑëÏÇã ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ³Ùñ³åݹٳÝÁ: ²½·³- ϳÛÝ ³Ûë ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ µ³ó³ñÓ³Ï ã¿: ¸³ï³- ÛÇÝ Íñ³·ÇñÝ áõÕÕí³Í ¿ ݳ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍáõ- íáñÝ»ñÁ µáÕáù³ñÏÙ³Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ñ³Ù³- Ý»áõÃÛ³Ý Ù»ç ÏáéáõåódzÛÇ ¨ ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý ¹»Ù ϳñ·Ç ßÝáñÑÇí å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý Çñ»Ýó ϳ- å³Ûù³ñÇÝ, ù³ÝÇ áñ Ýñ³ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ϳñ·³íá- Û³óñ³Í í×ÇéÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ´³óÇ ³Û¹, ¹³ï³íáñÝ»- ñ»É ¨ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ÇÝãå»ë ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ñÁ »Ýóѳßí»ïáõ »Ý Ù»Ï ³ÛÉ í»ñ³¹³ë Ù³ñÙÝÇ` ÉÇ- ÇÙáõÝÇï»ïÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³Ïóáõ- ÝÇ ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáí ϳ٠Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ͳé³Ûáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ: ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí áñ¨¿ ѳÝÓݳÅáÕáí: èáõÙÇÝdzÛáõÙ ÁݹáõÝí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ²Û¹ Ù³ñÙÇÝÁ, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, »Ýóѳßí»ïáõ ¿ Íñ³·ÇñÁ Ïáãí³Í ¿ Éñ³óáõóÇã ³Ùñ³åݹ»Éáõ ¹³- ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇÝ ¨, ѻ勉å»ë, ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»- ï³Ë³½áõÃÛ³Ý å³Ñ³Ýçáí ѳïáõÏ Ñ³Ï³Ïá- ñÇ ·áñÍÁÝóóÇ ÙÇçáóáí` ݳ¨ µáÉáñ ù³Õ³ù³óÇ- éáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳËÙµ»ñ Ý߳ݳϻÉáõ ïñ³Ù³¹ñ- Ý»ñÇÝ: §ÐáñǽáÝ³Ï³Ý »Ýóѳßí»ïíáõÃ۳ݦ ѳ- í³Í Çñ³íáõÝùÁ: Æëå³ÝdzÛÇ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ·Á ëï»ÕÍáõÙ ¿ Ûáõñ³ï»ë³Ï ÙÇ ßÕó, áñáõ٠ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ïáõÏ ¹³ï³Ë³½áõÃÛ³Ý Ý³ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ¨° ëïáõ·áÕ ¿, ¨° ëïáõ·íáÕ: Æß- ÝÙ³ÝáõÃÛ³Ùµ ëï»ÕÍí³Í ѳÝÓݳÅáÕáíÁ Ñ»- ˳ÝáõÃÛáõÝÝ ³å³Ï»Ýïñáݳóí³Í ¿, ³ÛÉ áã Ù»- ï³ùÝÝáõÙ ¿ ÏáéáõÙå³óí³Í í³ñù³·ÍÇ ¨ ϳ߳- ݳßÝáñÑí³Í: é³Ï»ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í µáÕáùÝ»ñÁ6: ê³Ï³ÛÝ, ß³ï ³í»ÉÇ Ñ»ßï ¿ Ëáë»É §³Ýµ³ëÇñ ûÕ³ÏǦ ëï»ÕÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ, ù³Ý Ï»Ýë³·áñÍ»É ³ÛÝ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ·ÉËÇí³Ûñ ßñç»É ¹³ñ³íáñ ³í³Ý- ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ ¹áõÛÃÝ»ñÝ áõ Ùï³Í»É³Ï»ñåÁ: ¸ñ³ ѳٳñ Ïå³- вزβð¶À ѳÝçíÇ ÙÇ ³ÙµáÕç ë»ñáõݹ ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ ÙÇ ù³ÝÇ ë»ñáõݹ: ê³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝÇëÏ ³Û¹ ¹»åùáõÙ ¿É Ýå³- гÝñ³Ñ³Ûï ¿, áñ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ï³ÏÁ Ùßï³å»ë ³Ýѳë³Ý»ÉÇ ÏÉÇÝÇ: ųٳݳϳÏÇó ѳٳϳñ·Á »Ýó¹ñáõÙ ¿ »Ýóѳß- »¨ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ïí³ÛÝáõÃÛáõÝ: ²é³Ýó ¹ñ³ áã ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ· ãÇ Ï³- ³ÉÇùÁ Ù»Í ÑáõÛë»ñ ¨ ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñ ÍÝ»ó, ·áñÍݳ- ñáÕ ³ß˳ï»É Ñû·áõï ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý` ³ÛÝ Ï·áñÍÇ Ï³ÝáõÙ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Ó»éùµ»ñáõÙÝ»ñÁ Ñû·áõï Çß˳ݳíáñÝ»ñÇ Ù³ëݳíáñ ߳ѻñÇ: íï³Ý·í³Í »Ý Ñ»Ýó ³ÛÝ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ å³ï׳éáí, Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ½³ñ·³óáÕ ¨ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõ- áñáÝù` ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍ- ÉáõÙ ·ïÝíáÕ »ñÏñÝ»ñÇ ËݹÇñÝ ³ÛÝ ¿, áñå»ë½Ç Ó»ñ- Ù³Ý ÁÝóóùáõÙ å»ïù ¿ ãù³Ý³ÛÇÝ: ¸ñ³Ýù »Ý Ïá- µ³½³ïí»Ý §í»ñÇó í³ñ¦ ëϽµáõÝùÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í éáõåódzÝ, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ã³ñ³ß³ÑáõÙÁ ¨ Ëݳ- ѳٳϳñ·Çó, ³ÛëÇÝùÝ` ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó, ÙdzϳÝáõÃÛáõÝÁ: ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳ- áñï»Õ ϳé³í³ñáÕ í»ñݳ˳íÁ Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ¿ ³ñ- Û³óÝáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ó¨, áñï»Õ §í»- Ó³ÏáõÙ, áñáÝó ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ã³÷áí »ÝóñÏíáõÙ »Ý ñ¨Ý»ñÁ¦ »Ýóѳßí»ïáõ »Ý §Ý»ñù¨Ý»ñÇݦ, ³ÛÉ áã áõÕճѳ۳óÇ ÙÛáõë µáÉáñ ûÕ³ÏÝ»ñÁ: ¸ñ³ ÷á˳- Áݹѳϳé³ÏÁ: ê³Ï³ÛÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÇùÝ»- ñ»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ß³ñÅí»É §ÑáñǽáÝ³Ï³Ý »Ýó- ñÇ µ³ñ»÷áËáõÙÁ ß³ï ³í»ÉÇ Ëáñ ·áñÍÁÝóó ¿, ѳßí»ïíáõÃÛáõݦ ѳٳϳñ·Ç áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, áñ- ù³Ý áõÕÕ³ÏÇ ³ÝóáõÙÁ ïáï³ÉÇï³ñ ѳٳϳñ- ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð 181
·Çó ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç, áñï»Õ ÅáÕáíñ¹ÇÝ å³ñµ»ñ³- ÷áËÙ³Ý áõ µ³ñ»÷áËÙ³Ý íñ³, ³ÛÉ áã ³é³ÝÓÇÝ µ³ñ Ó³ÛÝÇ Çñ³íáõÝù ¿ ïñíáõÙ: ³ÝѳïÝ»ñÇÝ í»ñ³·ñ»É Ñݳñ³íáñ µáÉáñ Ù»Õù»ñÁ: ²ÛëåÇëáí, ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿ ³ÝóáõÙ áõÕճѳ- гϳÏáéáõåóÇáÝ ³Ûë áÕç ßÇÝáõÃÛáõÝÁ å³Ñ- Û³ó å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó ¹»åÇ å³ÝíáõÙ ¿ (ϳ٠˳ñËÉíáõÙ) Ý»ñù¨Çó í»ñ³ÑëÏ- ÑáñǽáÝ³Ï³Ý »Ýóѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·, Ù³Ý ·áñÍÁÝóóáí: ÎáéáõåóÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ëáÕáëÏ»É áñÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ í»- Çß˳ÝáõÃÛ³Ý í»ñÇÝ ¿ß»ÉáÝÝ»ñÇó` »Ã» ջϳí³ñáõ- ñ³ÑëÏÇã ³ïÛ³ÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ, áñáÝù Ïáãí³Í ÃÛáõÝÁ ÏáÙå»ï»Ýï ã¿, ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ѳë³ñ³- »Ý ˳÷³Ý»É Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÁ` Çß- Ï³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Áݹí- ˳ÝáõÃÛ³Ý ³ÛÉ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ ×ÛáõÕ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ½áõÙÁ (³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ³ÛÝ ³ñ¹³ñ³óÇ ¿) Ý»ñϳ- ²Û¹åÇëÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ í»ñ³ÑëÏÇã ³ïÛ³ÝÝ»ñÇ Û³óÝáõÙ »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ßï- ÃíÇÝ »Ý ¹³ëíáõÙ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ, ³ÝÏ³Ë ÁÝïñ³- å³Ý³Ï³Ý ٻ˳ÝǽÙÁ: Ï³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÁ, ³áõ¹ÇïÇ ·»ñ³·áõÛÝ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Ûëï»Õ ß³ñ³¹ñí³Í Ùï»- Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ, Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý µ³ÝÏ»ñÁ, ³ñÑÙÇáõ- óáõÙÁ »ÉÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝÇó, áñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù³ë- ÃÛáõÝÝ»ñÁ, ûñ»Ýë¹Çñ ÅáÕáíÝ»ñÁ (¨ ѳë³ñ³Ï³- ݳÏóáõÃÛ³Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ݳËÁÝïñ»- Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ýñ³Ýó ÏáÙÇï»Ý»ñÁ), ÇÝã- ÉÇ Ó¨Ý ¿ ¿íáÉÛáõódzÛÇ ×³Ý³å³ñÑÁ` ÅáÕáíñ¹³í³- å»ë ݳ¨ ³½³ï ¨ ³ÝÏ³Ë ¼ÈØ-Ý»ñÁ: ñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý, Ù³ëݳíáñ ê³Ï³ÛÝ ³ÝóÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ¹³Ý¹³Õ áõ ë»ÏïáñÇ, ¼ÈØ-Ý»ñÇ, ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ùï³íá- ó³í³·ÇÝ ¿ ÁÝóÝáõÙ: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ËáëùÁ ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÏñáÝ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»- ·ÝáõÙ ¿ ųٳݳÏÇÝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ó³ÍÇ í»ñ³- ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñ- ϳݷÝÙ³Ý Ù³ëÇÝ, ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ѳïϳå»ë åáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ: ´³ñ»÷á- ²ñ¨»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛáõÙ, Ëáëù ϳñáÕ ¿ ·Ý»É µ³éÇë ËáõÙÁ å»ïù ¿ ݳ˳ӻéÝíÇ ¨ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ µáõÝ ÇÙ³ëïáí ¹³ï³ñÏ ï»ÕáõÙ å»ïáõÃÛáõÝ ëï³Ý³ áã ÙdzÛÝ áñáßáõÙ ÁݹáõÝáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ëï»ÕÍ»Éáõ Ù³ëÇÝ: ¸ñ³ÝóáõÙ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ §ÇÝë- ·áñÍÇãÝ»ñÇ, ³Ûɨ áÕç ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- ïÇïáõóÇáÝ³É ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÁ¦ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï³ßñ- ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: ç³ÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, »ñµ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ Ñáñǽáݳ- ´³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ñ»ñÁ, ѳïϳå»ë Ï³Ý »Ýóѳßí»ïíáõÃÛáõÝ: ½³ñ·³óáÕ ¨ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ ¨ ÙÇ- ºÝóѳßí»ïíáõÃÛ³Ý ³Û¹ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ, ç³½·³ÛÇÝ Ï³Ù ¹áÝáñ³Ï³Ý û·ÝáõÃÛáõÝ ëï³óáÕ »Ã» ¹ñ³Ýù ëï»ÕÍíáõÙ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Û- »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñå»ë ϳÝáÝ, ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ¿ÇÝ ù³ñÇ ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, Ý»ñ³- Ù»Ï áñ¨¿ áÉáñïáí ¨ µ³ó³éáõÙ ¿ÇÝ ÙÛáõë µáÉáñÁ: éáõÙ »Ý ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³- ¸³ §ÙÇ ûÕ³ÏǦ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ ¿: Þ³ï ѳ- ٳϳñ·¦ (integrity system): ¸³ ½ëåÇãÝ»ñÇ ¨ ѳ- ×³Ë áñå»ë ³Û¹åÇëÇ §ûճϦ ÁÝïñíáõÙ ¿ ѳٻٳ- ϳÏßÇéÝ»ñÇ ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ· ¿, áñÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ Çß- ï³µ³ñ §Ñ³Ý·Çëï¦ µÝ³·³í³éÁ` ³é³í»É µ³ñ¹ ˳ÝáõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ ×ÛáõÕ»ñÇ ¨ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÷á- ¨ ¹Åí³ñ ËݹÇñÝ»ñ ÉáõÍ»Éáõ ÷á˳ñ»Ý: ²Ûëå»ë, ˳¹³ñÓ »Ýóѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ: гٳϳñ·Á »ñÏñÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ ¹áÝáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ïáãí³Í ¿ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ ÉáõÍ»Éáõ ߳ѻñÇ Çñ³Ï³Ý³óñ»óÇÝ Ù»Í Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳϳëáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³å³- í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ ³Ùñ³åݹ»Éáõ ѳٳñ: Ï»ÝïñáݳóÝ»É Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óíáÕ ½»- ³ÛÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÁ, »ñµ ϳñáÕ ¿ ͳ·»É ߳ѻñÇ ÏáõÛóÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇ ³Ýï»ëíáõÙ ¿ÇÝ, û¨ ɳÛÝáñ»Ý ѳϳëáõÃÛáõÝ Ï³Ù áñáÝù ϳñáÕ »Ý íݳë»É Áݹ- Éáõë³µ³ÝíáõÙ ¿ÇÝ Ù³ÙáõÉáõÙ, ÇëÏ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳÝáõñ ·áñÍÇÝ: ²Ûëï»Õ ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ñ³ëϳóáõ- Ùݳó³Í Ù³ëÁ ·áñÍݳϳÝáõÙ ã¿ñ ³ß˳ïáõÙ: ÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý` »Ýóѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ, ó÷³ÝóÇ- ²Ýßáõßï, ³½·³ÛÇÝ §³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³- ÏáõÃÛáõÝÁ, ϳÝ˳ñ·»ÉáõÙÁ ¨ å³ïÇÅÁ: ٳϳñ·Á¦ ϳñáÕ ¿ Çñ³·áñÍí»É ÷áõÉ ³é ÷áõÉ, ë³- ²ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á µáí³Ý¹³- ϳÛÝ ³Û¹ ÷áõÉ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٳϳñ·í»Ý ¨ Ù³ë ÏáõÙ ¿ ѳٳÉÇñ ѳ۳óù µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇÝ ¨ ϳ½Ù»Ý ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç, áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ѳٳ- áõÕÕí³Í ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Ïá- å³ï³ëË³Ý µáÉáñ µÝ³·³í³éÝ»ñÁ ¨ ÙÛáõëÝ»ñÇ éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ` å»ï³Ï³Ý ϳñ·³íáñ- Ñ»ï Ýñ³Ýó ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Ù³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí (í³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ»ñ ջϳí³ñÝ»ñÇ Integrity ѳٳϳñ·Ç é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, í»ñ³Ï³½Ù³íáñáõÙ, ¹³ï³Ï³Ý µ³ñ»÷á- ³é³ÝóùÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ ѳÙá½í³ÍáõÃÛáõÝÝ ³é ³ÛÝ, ËáõÙÝ»ñ, å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ- áñ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý µáÉáñ ÑÇÙݳËݹÇñ- ·»ñÇ µ³ñ»÷áËáõÙ ¨ ³ÛÉÝ), ÇÝãå»ë ݳ¨ ù³Õ³- Ý»ñÁ` é»ëáõñëÝ»ñÇ ³í»É³óáõÙÁ, ¹»åÇ ³ñ¹ÛáõÝù ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý µ³ñ»÷áËÙ³Ý ×³- áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõ- ݳå³ñÑáí: ÜáõÛÝÇëÏ Ëáñ ³ñÙ³ïÝ»ñ ·ó³Í Ïá- ÃÛáõÝÁ ¨ ³½·³ÛÇÝ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (integ- éáõåódzÛÇ ¹»åùáõÙ Ýñ³ ³ÏáõÝùÁ å»ïù ¿ ÷Ýïñ»É rity)` ÷áËϳå³Ïóí³Í »Ý ¨ ϳ½ÙáõÙ »Ý Áݹѳ- ѳٳϳñ·Ç ûñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: Àݹ áñáõÙ, ÑÇÙݳ- Ýáõñ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù³ë: ÀݹѳÝáõñ Ýå³- Ï³Ý ß»ßïÁ å»ïù ¿ ¹ñíÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ í»ñ³- ï³ÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³é»Ý© 182 ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð
x ë»ÕÙ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, íÇ׳ÏÇ ã»Ý ÉÇÝÇ Ï³ï³ñ»É Çñ»Ýó å³ñï³Ï³Ýáõ- áñáÝù Ýå³ëïáõÙ »Ý ³ÝÁÝ¹Ù»ç ½³ñ·³óÙ³Ý Ýå³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ: γ٠¿É ѳٳϳñ·Á ϳñáÕ ¿ ¹³éÝ³É ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»ÉáõÝ, ã³÷³½³Ýó é»åñ»ëÇí ¨ ÉÇ ½³Ý³½³Ý ï»ë³ÏÇ x å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝ, áñÁ Ñ»ï¨áõÙ ¿ ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ, ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñáí, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨` å»ï³- å³ßïå³ÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ Ï³Ù³Û³Ï³Ýáõ- Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ä»ï³Ï³Ý ѳϳÏá- ÃÛáõÝÝ»ñÇó, »ñ³ß˳íáñáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ, éáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á Ïáãí³Í ¿ ËáõÛë ï³É Ñ»Ýó x ½³ñ·³óÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ, áñÇ åïáõÕÝ»ñÇó ÝÙ³Ý ë˳ÉÝ»ñÇó, ù³Ý½Ç áõÕÕí³Í ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, û·ïíáõÙ ¿ áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ` Ý»ñ³éÛ³É Ýñ³ áñå»ë½Ç Ç ëϽµ³Ý» ÃáõÛÉ ãï³ Ïáéáõåódz ¨ ³Ù»Ý³³Õù³ï ¨ ³Ù»Ý³Ëáó»ÉÇ Ë³í»ñÁ, ³ÛÉ áã ³å³Ñáí»É ϳé³í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Édz- ÙdzÛÝ í»ñݳ˳íÁ: ϳï³ñ ³½³ïáõÃÛáõÝ: ²Ûë ѳٳϳñ·Ý ³½³ï ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ³ñ¹»Ý ϳï³ñí³Í ³Ïï»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ïáßï å³ïÇÅÝ»ñ Ý߳ݳϻÉáõ ѳÏí³ÍáõÃÛáõÝÇó: ²¼¶²ÚÆÜ Ð²Ø²ÈÆð вβÎàèàôäòÆàÜ ²Ûë ϳ٠³ÛÝ Ó¨áí ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³- Ð²Ø²Î²ð¶Æ Î²èàôòàôØÀ ϳñ·»ñ ³ñ¹»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ä»ï³Ï³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç û¨ Ñ³×³Ë ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ÉÇ- ëï»ÕÍÙ³Ý í»ñçÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿` ³Ý»É ³ÛÝ- Ý»É: ä»ï³Ï³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç å»ë, áñå»ë½Ç ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³åí³Í ÉÇÝÇ éÇëÏÇ Ñ³Û»ó³Ï»ïÝ û·ÝáõÙ ¿ µ³ñ»÷áËÇãÝ»ñÇÝ Çñ³Ï³- µ³ñÓñ ³ëïÇ׳ÝÇ ¨ û·áõïÇ ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇ Ý³óÝ»É ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñ³Ù³ÉÇñ Íñ³- Ñ»ï: ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ³Û¹ ѳٳϳñ·Á ãå»ïù ·Çñ: àÕç ѳٳϳñ·Á ßïÏ»Éáõ ѳٳñ Ù»Ï ûÕ³ÏÇ ¿ ã³÷³½³Ýó ͳÝñ³ß³ñÅ ÉÇÝÇ: ÊáëùÁ §µ³ó³ñ- µ³ñ»É³íáõÙÁ ¹»é µ³í³ñ³ñ ã¿: Ó³Ï Ù³ùáõñ ѳë³ñ³ÏáõÃ۳ݦ ѳëÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ î³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ³éϳ ï³ñ³ï»ë³ÏÝ»- ã¿, ù³ÝÇ áñ ÝÙ³Ý ËݹñÇ ³é³ç³¹ñáõÙÁ, ÇÝãå»ë ñáí å»ï³Ï³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÝßáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñ, ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É ïÇåÇÏ ûÕ³ÏÝ»ñÝ »Ý© å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ³ÝѳñÏÇ ¨ ã³ñ¹³ñ³óí³Í µ³ñ¹»óÙ³Ý: ÜÙ³Ý Ýå³ï³ÏÇÝ x ¶áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ: ѳëÝ»Éáõ Ó·ïáõÙÁ ϵ»ñÇ ½ëåÇãÝ»ñÇ áõ ѳϳÏßÇé- x ¸³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ: Ý»ñÇ ³ÛÝåÇëÇ µ³½Ù³Ù³Ï³ñ¹³Ï ѳٳϳñ·Ç x úñ»Ýë¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ: ëï»ÕÍÙ³Ý, áñ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇ Ç x üÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ:
ê»ÏïáñÁ гϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñÍÇùÁ ÐÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ
àÕç ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñ Ò»ñµ³½³ïáõÙ ÏáéáõÙå³óí³Í ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇó
ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÁ гϳÏáéáõåóÇáÝ Ð³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ µ³½³ÛÇ ³å³ÑáíáõÙ
¸³ï³Ï³Ý ¸³ï³ñ³ÝÝ»ñ ÎáéáõÙå³óí³ÍÝ»ñÇ å³ïÅáõÙ, Çß˳ÝáõÃÛáõÝ ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ùñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇó γé³í³ñáõÃÛáõÝ Ð³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ. ¶áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ áã ÏáéáõÙå³óí³ÍáõÃÛáõÝ Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ áõ ÁݹáõÝáõÙ ä»ï³Ï³Ý ì³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ»ñ. ÎáéáõåódzÛÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ, ͳé³ÛáõÃÛáõÝ ÇÝùݳϳñ·³íáñíáÕ ·áñÍÇùÝ»ñ å»ïͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù³ùñáõÙ ÏáéáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇó
´Ç½Ý»ë سëݳ·Çï³Ï³Ý àã ÏáéáõÙå³óí³Í ïÝï»ëáõÃÛáõÝ ¿ÃÇϳÛÇ Ïá¹»ùëÝ»ñ
àã å»ï³Ï³Ý ì»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý ÎáéáõåódzÛÇ Ï³Ý˳ñ·»Éáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ
¼ÈØ-Ý»ñ Ðñ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñ. ÎáéáõåódzÛÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ, ¾É»ÏïñáݳÛÇÝ Íñ³·ñ»ñ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ µ³ñÓñ³óáõÙ ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð 183
x ì»ñ³ÑëÏÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ (ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý í»ñ³Ñë- û·áõï ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ áã ÏáéáõÙå³óí³Í, ѳÝáõÝ ÏáÕáõÃÛ³Ý ÏáÙÇï»,,³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý í³ñãáõÃÛáõÝ, Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³Ûù³ñ»Éáõ å³ï- Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ÝÓݳϳï³ñ,,áëïÇϳÝáõ- ñ³ëï ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÇó, »Ã» áëïÇϳ- ÃÛáõÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ù³ñÙÇÝ ¨ ³ÛÉÝ): ÝáõÃÛáõÝÁ, áñáÝáÕ³Ï³Ý ëïáñ³µ³ÅÇÝÝ»ñÁ, ¹³- x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ: ï³Ë³½áõÃÛáõÝÁ ¨ áÕç Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ѳٳ- x ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ (Ý»ñ³éÛ³É Ï³ñ·Á óÕí³Í ÙÝ³Ý ÏáéáõåódzÛÇ Ù»ç: ²ÛÝ ·áñ- ï³ñµ»ñ Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»- Í»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ùÝÝ»Ý ¹³ï³íáñÝ»ñÁ, Ýñ³Ýó ñÁ, ³ñÑÙÇáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ): áõÕÕ³ÏÇ ã»Ý ѳëÝÇ, ¨ Ýñ³Ýù` ³½ÝÇí, ѳٳñÓ³Ï x ¼ÈØÝ»ñÁ: ¨ áõÝ³Ï ¹³ï³íáñÝ»ñÁ, ³Û¹å»ë ¿É ÏÙÝ³Ý Ù»Ïáõ- x ØÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ë³óí³Í` Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõݻݳÉáí Çñ³óÝ»É Çñ»Ýó ³Û¹ áñ³ÏÝÝ»ñÁ: ä»ï³Ï³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³Ûë ï³ññ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ áõÝÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝó- ó³Ï³ñ·»ñÇ Çñ ѳٳÉÇñÁ: ²Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÝ áõ ÁÝó- ²¼¶²ÚÆÜ вβÎàèàôäòÆàÜ êºØÆÜ²ð ó³Ï³ñ·»ñÁ ϳ½ÙáõÙ »Ý ³ÛÝ ·áñÍÇùÝ»ñÁ, áñáÝù ÏÇ- ñ³éáõÙ »Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: γ- ²½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ëÇë- ÝáÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ñëï³Ï ѳí³ù³ÍáõÇ ï»Ù³ïÇÏ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ¨ ëñµ³·ñÙ³Ý É³í³- µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ íϳÛáõÙ ¿ ÃáõÉáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ·áõÛÝ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇó ¿ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇ- ÆÝãå»ë å³ñ½ ¿ Ý»ñϳ۳óí³Í ³ÕÛáõë³ÏÇó, áÝ ë»ÙÇݳñÁ: Üñ³ ³ÝÑ»ñù»ÉÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÝ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ã¿, áñ ¿, áñ ³ÛÝ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѳٳËÙµ»É ï³ñµ»ñ §Ë³- ë³Ñٳݳ÷³Ïí»Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áñ¨¿ ѳïí³- Õ³óáÕÝ»ñǦ` å»ïáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇÝ ¨ Íáí: µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓÇÝ ËÙµ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»- Ò³Ë ëÛáõݳÏÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ÙÛáõë ñÇÝ, áñáÝù ëáíáñ³µ³ñ ѳ½í³¹»å »Ý ѳݹÇåáõÙ »ñÏáõ ëÛáõݳÏÝ»ñÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ·áñÍÇùÝ»ñÇ Ï³Ù ÁݹѳÝñ³å»ë ã»Ý ѳݹÇåáõÙ ¨ ݳ˳ï»- ¨ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, Áݹѳ- ëáõÙ ¿ ·áñÍÁÝóóÇ µáÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ å³ï³ë- Ýáõñ ³éٳٵ, Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ѳϳ- ˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÝ ¿É ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ѳçá- ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳéáõóí³ÍùÁ: ÕáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï å³ÛÙ³ÝÁ: ä»ï³Ï³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñÍáõÝ Ñ³Ù³- ²½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ë»ÙÇݳñÇ »É³Ï»- ϳñ· ëï»ÕÍ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëÇëï»Ù³- ï³ÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñáõÛÃÝ»ñÝ »Ý© ïÇÏ ³ß˳ï³Ýù µ³óÃáÕáõÙÝ»ñÇ ¨ ûñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ Ñ³Ûïݳµ»ñÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÁݹѳÝáõñ é³½- x ºñÏñáõÙ ³åñáÕ Ù³ñ¹ÇÏ ß³ï ³í»ÉÇ É³í »Ý ÇÙ³ÝáõÙ Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ûÕ³ÏÝ»ñÇó Ûáõñ³- áõ ѳëϳÝáõÙ Çñ»Ýó ÑÇÙݳѳñó»ñÁ, ù³Ý ³ñï³- ù³ÝãÛáõñÇ ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ùÇÝ ó³Ýϳó³Í ÷áñÓ³·»ï: àã ÙÇ ÏáÕÙݳÏÇ ³ÝÓ ãÇ ºÃ» ѳٳϳñ·Ý ³ÙµáÕçáíÇÝ ÏáÕÙÝáñáßí³Í ϳñáÕ ³í»ÉÇ É³í ѳëÏ³Ý³É ³ÛÝ ëáóÇ³É³Ï³Ý ¹Ç- ¿ áñ¨¿ Ù»Ï ûÕ³ÏÇ, ûñÇݳÏ, §µ³ñÇ ¹ÇÏï³ïáñǦ ݳÙÇϳÝ, å³ïÙáõÃÛáõÝÝ áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇñáÕáõ- ϳ٠ÙÇ ù³ÝÇ ûÕ³ÏÝ»ñÇ íñ³, ³å³ ³Û¹åÇëÇ Ñ³- ÃÛáõÝÁ, áñáÝù å³ÛٳݳíáñáõÙ »Ý ѳë³ñ³Ïáõ- ٳϳñ·Á ¹³éÝáõÙ ¿ Ëáó»ÉÇ: ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ųٳ- ÃÛ³Ý Ù»ç ÏáéáõåódzÛÇ ï³ñ³ÍáõÙÁ, ù³Ý ¹³ ·Çï»Ý ݳϳíáñ³å»ë ·áñÍáÕÇ ïå³íáñáõÃÛáõÝ ÃáÕÝ»É: µáõÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ: ²Ûë ¹»åùáõÙ úñÇݳÏ` ÏáéáõÙå³óí³Í ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý é»ÅÇ- §Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñ¦ ³ë»Éáí »Ýó¹ñáõÙ ÙÁ ï³å³É³Í é³½Ù³Ï³Ý ¹ÇÏï³ïáõñ³ÛÇ ÏáÕÙÇó »Ýù áã ÙdzÛÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ³ÝóϳóíáÕ §Ù³ùñٳݦ ¹»åùáõÙ: ºÃ» Ùdzųٳ- (Ý»ñ³éÛ³É Ý³¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ), ³ÛÉ Ñ³í³ë³- Ý³Ï ÙÇçáóÝ»ñ ãÓ»éݳñÏí»Ý ϳé³í³ñÙ³Ý »Ýó- ñ³å»ë ݳ¨ å»ïáõÃÛáõÝÁ: ѳßí»ïáõ ѳٳϳñ· ëï»ÕÍ»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, x ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñ³ñóáí ï³ñ³Ó³Ýáõ- ³å³ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÃÛáõÝÝ»ñ ãÏ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ï³ñµ»ñ Ïáë³ÏóáõÃÛáõÝ- ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ù³Ûù³Ûí»É ¨ integrityÇ ³ñ¹Ûáõݳ- Ý»ñÇ ÙÇç¨` ³Ûëï»Õ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Édzϳï³ñ ѳٳӳÛ- í»ï ѳٳϳñ·Á ãÇ Ï³Û³Ý³: ÝáõÃÛáõÝ: ä»ï³Ï³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç x ²ñ¹Ûáõݳí»ï µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ѳ½Çí û Ñݳñ³íáñ íñ³ ÑÇÙÝí³Í Ùáï»óáõÙÁ ï³ÉÇë ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ÉÇÝÇ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ³é³Ýó Çß˳ÝáõÃÛ³Ý µáÉáñ ³ËïáñáßÙ³Ý ¨ Ñݳñ³íáñ µáõÅÙ³Ý Ýáñ Ù»Ãá¹- ×ÛáõÕ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇ áõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³- Ý»ñ: ²é³ÝÓÇÝ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñ (ûñÇݳÏ` ¹³ï³- ñ³ÏáõÃÛ³Ý µáÉáñ ˳í»ñÇ ³ÏïÇí Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý: Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ) ϳ٠ϳÝáÝÝ»ñÇ áõ ÝáñÙ»ñÇ x ²é³Ýó ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ç³Ï- ѳٳÉÇñÝ»ñ (ûñÇݳÏ` ùñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁ) ¹Ç- óáõÃÛ³Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ݳ˳ӻéÝíáÕ µ³ñ»- ï³ñÏ»Éáõ ¨ ³ÛÝáõÑ»ï¨ Ù»Ïáõë³óí³Í µ³ñ»÷á- ÷áËáõÙÝ»ñÁ ѳí³ï ã»Ý Ý»ñßÝãÇ ¨ ѳ½Çí û Çñ³- ËáõÙÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ÷á˳ñ»Ý ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ ϳݳóí»Ý ³é³í»É ¨ë ¹ñ³Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ »ñϳñ áÕç ѳٳϳñ·Ý ³ÙµáÕç³å»ë: ºí Çëϳå»ë, DZÝã ã»Ý ·áÛ³ï¨Ç: 184 ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð
²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ³Ûë ³ÙµáÕç ·áñÍÇ Çñ³- íñ³ ѳٳËÙµ»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áõÅ»ñÁ: ¸ñ³Ý ϳݳóÙ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á ¨ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ϳË- å»ïù ¿ Ù³ëݳÏó»Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- í³Í »Ý ï»Õ³óÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇó: ²Ûë ·áñÍÁÝó- ÏáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ, Áݹ óáõÙ Áݹ·ñÏí³Í »Ý áã ÙdzÛÝ å»ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ, áñáõÙ, ÝáõÛÝ ã³÷áí` áñù³Ý å»ï³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ áñáÝù ѳÙÁÝÏÝáõÙ »Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñÍáõ- Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ: »° ³é³çÇÝÝ»ñÁ, û° »ñÏ- Ý»áõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý §ûÕ³ÏÝ»ñǦ Ñ»ï, ³Ûɨ áã ñáñ¹Ý»ñÁ å»ïù ¿ ߳ѳ·ñ·éí³Í ÉÇÝ»Ý ·áñÍáÕáõ- ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ý»ñ³é- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÝÏñ»ï Íñ³·Çñ áõݻݳÉáõ ¨ ³ÛÝ Çñ³- Û³É µÇ½Ý»ëÇ, ï³ñµ»ñ Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ·áñÍ»Éáõ Ù»ç: ÀݹѳÝáõñ ç³Ýù»ñáí Ùß³Ïí³Í µ³- ¼ÈØÝ»ñÇ ¨ ½³Ý³½³Ý áõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³- ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ÇñÝ Çñ³·áñÍ»ÉÇë ù³Õ³ù³- Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ: óÇÝ»ñÁ å»ïù ¿ ù³ç ·Çï³Ïó»Ý, û ϳé³í³ñÙ³Ý ¶áñÍÁÝóóÇ ¹ÇݳÙǽÙÇ ³ÕµÛáõñÁ ³Ýå³Û- ÇÝãåÇëÇ Ó¨ »Ý áõ½áõÙ Ýñ³Ýù ï»ëÝ»É Çñ»Ýó »ñÏ- Ù³Ý å»ïù ¿ ·ïÝíÇ »ñÏñÇ Ý»ñëáõÙ: ¸ñ³Ý ѳٳ- ñáõÙ, áã ÙdzÛÝ Ý»ñϳÛáõÙ ¨ Ùáï ³å³·³ÛáõÙ, ³ÛÉ å³ï³ë˳Ý, ³ñï³ùÇÝ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ¹»ñÁ ݳ¨ Çñ»Ýó ѻﳷ³ ë»ñáõݹݻñÇ Ñ³Ù³ñ: ¹ñ³Ï³Ý ÏÉÇÝÇ ÙÇÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» Ýñ³Ýó ËݹÇñÁ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ¿ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇÝ ³ç³Ïó»Éáí ¨ Ýñ³ Ñ»ßï³óٳٵ: Üñ³Ýù ϳñáÕ »Ý вβÎàèàôäòÆàÜ ´²ðºöàÊàôØÜºðÆ ²¼¶²ÚÆÜ Ìð²¶ðÆ ØÞ²ÎàôØÀ Çñ³½»Ï»É, ï»Õ»Ï³óÝ»É, ËáñÑáõñ¹Ý»ñ ï³É` ѳçáÕ ûñÇݳÏÝ»ñ µ»ñ»Éáí ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ ÏÛ³ÝùÇó, ë³- ϳÛÝ ãå»ïù ¿ ѳí³ÏÝ»Ý ³Ëïáñáßáõ٠ϳ۳óÝ»É ²½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏáõÙÁ ¨ Ï»Ý- ϳ٠µáõÅáõÙ Ý߳ݳϻÉ: سñ¹ÇÏ ëáíáñ³µ³ñ ß³ï ë³·áñÍáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ù»- ³í»ÉÇ É³í ·Çï»Ý Çñ»Ýó ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ: ݳï³ñµ»ñ ˳í»ñÇ ÉdzñÅ»ù Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ: ´³½Ù³ÃÇí ÷³ëï»ñ íϳÛáõÙ »Ý, áñ ³ñï³- ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ųٳݳÏÇÝ ùÇÝ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ ¹»Õ³- áñáᯐ ¹ñ³Ýù ¨ Ñ»Ýó ëϽµÇó Ý»ñ·ñ³í»É ·áñÍÁÝ- ïáÙë»ñÁ Ñ³×³Ë ã»Ý ÍɳñÓ³ÏáõÙ ï»Õ³Ï³Ý ÑáÕÇ Ã³óÇ Ù»ç` å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ íñ³ ¨ ³ÝåïáõÕ »Ý ÙÝáõÙ: ÜÙ³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Û»- ѳٳñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ Ýå³ï³Ïáí, áñå»ë½Ç ó³Ï³ñ·Á ëáíáñ³µ³ñ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ Ýñ³Ýó ·³Õ³÷³ñÝ áõ ÷áñÓÝ Çñ»Ýó ³ñï³óáÉáõÙÁ û·ï³·áñÍí³Í Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ³Ù»Ý³å³ñ½áõÝ³Ï ·ïÝ»Ý Íñ³·ñÇ í»ñçÝ³Ï³Ý ï³ñµ»ñ³ÏáõÙ: áõ åñÇÙÇïÇí Ó¨áí Ù»Ï ³ÛÉ »ñÏÇñ ï»÷áË»Éáõ íñ³: ²ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ å³ñ½ Ϲ³éÝ³Ý ß³- ì»ñÁ Ýϳñ³·ñí³Í ٻ˳ÝǽÙáõÙ ³ñï³ùÇÝ ÷áñ- ѳ·ñ·Çé ËÙµ»ñÁ, Ó¨³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ëáíáñ³- Ó³·»ïÝ»ñÇÝ Ñ³ïϳóíáõÙ ¿ Ñëï³Ï ¨ ³ñ¹Ûáõݳ- µ³ñ ëÏëíáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ ë»ÙÇݳñáí, áñÇ ÁÝóó- í»ï ¹»ñ, ë³Ï³ÛÝ` ÙÇÙdzÛÝ áñå»ë ËáñÑñ¹³ïáõÝ»- ùáõÙ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ñÇ, áñáÝù ϳé³ç³ñÏ»Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñ ¨ ѳۻó³- Íñ³·ÇñÁ7: гݹÇåÙ³ÝÁ Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý µÝ³Ïãáõ- ϳñ·»ñ, ë³Ï³ÛÝ áã ÉáõÍáõÙÝ»ñ: Üñ³Ýó ¹»ñÁ å»ïù ÃÛ³Ý ß³Ñ³·ñ·Çé ËÙµ»ñÇ É³ÛÝ ëå»ÏïáñÇ Ý»ñϳ- ¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ ³ñ·³ë³µ»ñ Ý»ñùÇÝ »ñÏËáëáõ- Û³óáõóÇãÝ»ñ, áñáÝù ѳٳï»Õ µÝáñáßáõÙ »Ý Ïá- ÃÛ³Ý ³å³Ñáíٳٵ, ³ÛÉ áã Ëñ³ï³Ï³Ý ¹³ë³Ëá- éáõåódzÛÇ ïÇå»ñÁ, ٳϳñ¹³ÏÁ, ³ß˳ñѳ·ñáõ- ëáõÃÛáõÝÝ»ñáí ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝãå»ë »Ý ѳٳÝ- ÃÛáõÝÁ, å³ï׳éÝ»ñÁ, Ýñ³ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ »Õ³- Ù³Ý ÑÇÙݳѳñó»ñÁ ÉáõÍí»É ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ` ù³Ý- ݳÏÝ»ñÝ áõ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ï³Ï³Ý ½Ç ³Û¹ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ùÇã û·ï³Ï³ñ ³å³ñ³ïÇ ³ß˳ï³ÝùÇ µ³ñ»É³íÙ³Ý Ñݳñ³íá- ϳ٠Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÝÏÇñ³é»ÉÇ ÉÇÝ»É ïíÛ³É »ñÏñÇ ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` Ýñ³ ï³ñµ»ñ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ »Ý- ³éç¨ Í³é³ó³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: óѳßí»ïíáõÃÛ³Ý ¨ ïñ³Ýëå³ñ»ÝïáõÃÛ³Ý ²Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÝ ³ÛÝ ¿, áñ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ ÙÇïí³Í ½³Ý³½³Ý µ³ñ»÷áËáõÙ- ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ųٳݳϳíáñ ãÉÇÝ»Ý ¨ ϳñáÕ³- Ý»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: Ý³Ý í»ñ³åñ»É ¹ñ³Ýó ݳ˳ӻéÝáÕÝ»ñÇÝ: гٳ- ²½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ë»ÙÇݳñÁ ëáíá- ϳñ·Á å»ïù ¿ áõÝ³Ï ÉÇÝÇ Ñ³Õóѳñ»Éáõ ϳé³- ñ³µ³ñ Ñ»ï³åݹáõÙ ¿ »ñ»ù Ýå³ï³Ï© í³ñáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ¹Åí³ñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ·áñÍÁÝ- x ϳ½Ù³Ï»ñå»É ÷áñÓÇ ÷á˳ݳÏÙ³Ý ·áñÍÁÝÃ³ó ¨ Ã³óÁ ÉÇÝ»Éáõ ¿ ¹³Ý¹³Õ, ϳåí³Í µ³½áõÙ Ñdzë- áõëáõó³ÝáõÙ: ó÷áõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ »ñµ»ù ãÇ ³í³ñïí»Éáõ: x ¶áñÍÁÝÏ»ñ³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳëï³ï»É ß³- ¼³ñ·³ó³Í å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³- Ñ»ñÇ ½³Ý³½³Ý ËÙµ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ÙÇç¨, ÉÇë, áñ µ³ó³ñÓ³Ï áñáßáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ: ºí, ÇÝãÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý å»ïù ¿ ³ñï³Ñ³ÛïíÇ ÏáÝë»Ý- Áëï ³Ù»Ý³ÛÝÇ, ëáóÇ³É³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ¹Çݳ- ëáõëÇ ×³Ý³å³ñÑáí ѳٳï»Õ ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ñÇ ÙÇϳÛÇÝ Ñ³ÙÁÝÃ³ó µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ Ïå³Ñ³Ý- ÁݹáõÝÙ³Ý ï»ëùáí, ÇëÏ µáõÝ Íñ³·ÇñÁ å»ïù ¿ »É³Ï»ï ç»Ý Éñ³óáõóÇã ßïÏáõÙÝ»ñ ¨ ëñµ³·ñáõÙÝ»ñ: ѳݹÇë³Ý³ ݳËÁÝïñ³Ï³Ý ÷áõÉáõ٠ݳ˳ӻéÝ- ´³ñ»÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³çáÕ Çñ³·áñÍÙ³Ý íáÕ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ɳÛÝ µ³Ý³í»- ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ɳÛÝ ÏáÝë»ÝëáõëÇ ÑÇÙùÇ ×»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð 185
x êï»ÕÍ»É Çñ³íÇ׳Ï, áñÇ ÁÝóóùáõ٠ϳñáÕ »Ý ÷áñ- å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ½³Ý³- Ó³ñÏí»É Ýáñ ¹»ñ»ñ` ѻﳷ³ÛáõÙ, ѳçáÕáõÃÛ³Ý ¹»å- ½³Ý áõÅ»ñÇ ÙÇç¨ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ù³ÝÁ) ùáõÙ, ¹ñ³Ýù áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ï³ñ³Í»Éáõ ËáãÁݹáïáÕ Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³ñ·»ÉùÝ»ñÁ: ѳٳñ: x γå³Ñáí»Ý áõëáõó³ÝÙ³Ý ¨ ÷áñÓÇ ÷á˳ݳÏ- Ù³Ý ·áñÍÁÝóóÁ, ³ÛëÇÝùÝ` Ïå³ñ½»Ý, ÇÝãÝ ¿ ³ß- ÜÙ³Ý ë»ÙÇݳñÝ»ñÇ ËݹÇñÝ»ñÇó ¿ »ñÏñÇ Ý»ñ- ˳ïáõÙ, ÇëÏ ÇÝãÁ ãÇ ³ß˳ïáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- ëáõÙ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ` å»ïáõÃÛ³Ý, ϳé³í³ñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ ¨ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ Ï³Ù ï³ñ³Í³ßñ- ÃÛ³Ý, ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇ, ¼ÈØÝ»- ç³ÝÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ñÇ, ÏñáÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³ÛÝùÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ áã ϳ- é³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ·áñ- ÍÁÝÏ»ñ³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ëï³ïáõÙÁ: ²¼¶²ÚÆÜ вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²Ø²Î²ð¶Æ Ðºî²¼àîàôÂÚàôÜܺð ¶áñÍÁÝÏ»ñ³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ëï»ÕÍí»É ݳ¨ ߳ѻñÇ ³ÛÉ ËÙµ»ñÇ ÙÇç¨: úñÇݳÏ` ϳñáÕ »Ý ϳ½Ù³Ï»ñåí»É ë»ÙÇݳñÝ»ñ ¹áÝáñÝ»ñÇ Þ³ï µ³Ý ¿ ËáëáõÙ ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ: ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ï³ñíáÕ å³Ûù³ñÇ ×ß·ñÇï ·Ý³- ÆÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»É ¿, ß³ï ϳñ¨áñ ¿, áñå»ë- ѳïÙ³Ý ¨ ÙáÝÇÃáñÇÝ·Ç ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý û·- ½Ç ¹áÝáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇã- ïÇÝ: ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³- Ý»ñÁ ãå³ñï³¹ñ»Ý Çñ»Ýó ѳ۳óùÝ»ñÁ Ù³ëݳÏÇó- ϳñ·Ý Çñ µ³Õ³¹ñ³ï³ññ»ñÇ ßÝáñÑÇí Ý»ñϳ۳ó- Ý»ñÇÝ »ñÏñÇ Ý»ñëáõÙ: Üñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ѳݹ»ë ÝáõÙ ¿ ëÇëï»Ù³ïÇÏ, ÙdzëÝ³Ï³Ý ¨ ѳٳÉÇñ Ùá- ·³É áñå»ë ¹Çïáñ¹Ý»ñ ¨ ϳñáÕ »Ý ³é³ç³ñÏ»É ï»óáõÙ áã ÙdzÛÝ ³é ³ÛÝ, û ÇÝãÝ ¿ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ áõ Çñ»Ýó ÷áñÓÁ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ¨ ³ÛÝ ã³÷áí, áñù³- ã³÷íáõÙ, ³Ûɨ Ëñ³ËáõëáõÙ ¿ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇÝ ¨ ¹á- Ýáí ѳñÙ³ñ Ï·ïÝ»Ý ÏáÝÏñ»ï »ñÏñÇ Ý»ñϳ۳óáõ- ÝáñÝ»ñÇÝ ³Û¹ Ùáï»óáõÙÁ ÏÇñ³é»É áñå»ë ³½·³- óÇãÝ»ñÁ, ÇëÏ ÙÛáõë µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ Ýñ³Ýù å»ïù ¿ ÛÇÝ Íñ³·ñÇ ÑÇÙù áõ ݳ¨ µ³ñ»÷áËÙ³Ý Ýáñ áÉáñï- Éë»Ý ¨ Ù»Ïݳµ³Ý»Ý Édz·áõÙ³ñ ÝÇëï»ñÇ Å³Ù³- Ý»ñÇ ×ßïÙ³Ý ÙÇçáó: Ý³Ï ïíÛ³É »ñÏñÇ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ËÙµ»ñÇ ³ñ- äñáý»ëáñ ²É³Ý ¸áÛ·Ç ·É˳íáñáõÃÛ³Ùµ ï³Ñ³Ûï³Í ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ8: å³ïñ³ëïí³Í ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ·Íáí Øá¹»ÉÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ß»ßïÁ ¹ÝáõÙ ¿ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý Ù³ëÇÝ ½»- ßáß³÷»ÉÇáõÃÛ³Ý íñ³: ²Û¹ ßáß³÷»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ѳÝ- ÏáõÛóÝ»ñÇ ß³ñùÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ³½·³ÛÇÝ Ñ³- ¹»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ÏáÝÏñ»ï Íñ³·Çñ ë»ÙÇݳñÇ Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ûÕ³ÏÝ»ñÁ áã ÙdzÛÝ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ¨ í×é³Ï³Ý ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝ` ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý (½»ÏáõÛóÝ»ñáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³ñóáí ÙdzëÝ³Ï³Ý Ï³ñÍÇùÇ, ÇÝã- »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ áõÝÇ ³Û¹ ûÕ³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñÛ³ å»ë ݳ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ³Ý½ÇçáõÙ å³Ûù³ñ áÕç ѳٳÉÇñÁ, ÇëÏ áÙ³Ýù` ÝáõÛÝÇëÏ ³í»ÉÇÝ), ³ÛÉ ÙÕ»Éáõ ѳëï³ï³Ï³ÙáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ²ÝÑñ³- ݳ¨, áñ ¹ñ³Ýù ѻﳽáïáÕÝ»ñÇÝ ã³÷³ÝÇß »Ý Å»ßï ¿, áñ ë»ÙÇݳñÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá ïå³·Çñ ¨ ï³ÉÇë »ñÏñáõ٠ѳϳÏáéáõåóÇáÝ å³Ûù³ñÇ Ù³- ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ ¼ÈØÝ»ñÁ ɳÛÝáñ»Ý Éáõë³µ³Ý»Ý ÇÝã- ϳñ¹³ÏÁ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ ѳٳñ: å»ë ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Íñ³·ÇñÁ, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ë- γñ¨áñ ¿, áñ Áëï »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇ- ݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏáéáõåódzÛÇ áÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý Ù³ëÇÝ ½»- ¹»Ù å³Ûù³ñ»Éáõ Ýñ³Ýó í×é³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ÏáõÛóÝ»ñÁ ݳ˳å³ïñ³ëïíáõÙ »Ý Ñ»Ýó ³Û¹ ¸³ ϳñ¨áñ ¿ ÇÝãå»ë ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ ÑÇÙ- »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕ- ݳѳñóÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ³í»ÉÇ É³ÛÝ Çñ³½»Ï»Éáõ ï»- ÙÇó` ÑÇÙݳϳÝáõÙ ÏáÙå»ï»Ýï áã ϳé³í³ñ³- ë³Ï»ïÇó, ³ÛÝå»ë ¿É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ë»ÙÇ- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í ݳñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ³í»ÉÇ Ù»Í Ñ³í³ï áõ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ç³Ýù»ñáí, áñáÝù µ³í³Ï³Ý³- ѳÙá½í³ÍáõÃÛáõÝ ë»ñٳݻÉáõ ³éáõÙáí9: ã³÷ ·Çï»ÉÇùÝ»ñ áõ ÷áñÓ áõÝ»Ý ¹ÇݳÙÇÏ³Ý Ñ»- γñ¨áñ ¿, áñ ë»ÙÇݳñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ Ùß³- ï³½áï»Éáõ` ÏáéáõåódzÛÇ ³í³Ý¹³Ï³Ý ¨ Ýáñ ï»- Ï»Ý ¨ ÁݹáõÝ»Ý áñáßáõÙÝ»ñ áõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å áõß³¹ñáõÃÛáõÝ Ññ³íÇñ»Éáõ ³éáõ- Íñ³·ñ»ñ, áñáÝù© Ùáí: Ü»ñϳÛáõÙë ³Û¹åÇëÇ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³Ýóϳóí»É ´áõÉÕ³ñdzÛáõÙ ¨ ÈÇïí³ÛáõÙ10: ²Û¹ Ñ»- x ϵÝáñáß»Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÛÝ ÙÇçáóÝ»ñÝ ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Éáõë³µ³ÝáõÙ »Ý ûñ»Ýë¹ñáõ- áõ Íñ³·ñ»ñÁ, áñáÝù ³éÝãíáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ѳϳ- ÃÛ³Ý ÑÇÙù»ñÁ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ÏáéáõåódzÛÇó ÏáéáõåóÇáÝ Íñ³·- ñÇÝ: å³ßïå³ÝáÕ ÝáñÙ»ñÝ áõ åñ³ÏïÇÏ³Ý Ñ»ï¨Û³É x ιÇï³ñÏ»Ý, û ÇÝ㠻ճݳÏáí ¿ Ñݳñ³íáñ ù³Õ³- µÝ³·³í³éÝ»ñáõÙ© Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕ, ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ áõ Íñ³·ñ»ñÁ É³í³·áõÛÝë ѳñÙ³- ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íá- ñ»óÝ»É ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ: ñáõÙ, ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ѳßíÇã å³É³ï, ¹³ï³Ï³Ý x Îå³ñ½»Ý áõ ϵÝáõó·ñ»Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»- Çß˳ÝáõÃÛáõÝ, áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ ¨ å»ï³Ï³Ý ¹³- ñÇ ³ÏïÇí ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ï³ÝùÇÝ (Ý»ñ³éÛ³É ï³Ë³½áõÃÛáõÝ, å»ï³Ï³Ý ³å³ñ³ï, å»ï³Ï³Ý 186 ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð
·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·, ï»Õ³Ï³Ý ÇÝùݳϳé³- å»ë áëïÇϳÝáõÃÛáõÝáõÙ ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ í³ñáõÙ, ¼ÈØ-Ý»ñ ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- Ëáñ ³ñÙ³ïÝ»ñ ·ó³Í ÏáéáõåódzÛÇ ³Ëï³Ýß³Ý- ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ: Ý»ñÇ Ñ³Ù³ÉÇñ ѻﳽáïáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù: ²í»ÉÇÝ© ¼»ÏáõÛóÝ»ñÁ Áëï ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳ- Ýáñ³ÙáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳÛïÝí»óÇÝ ÇÝëïÇïáõóÇá- ï³ñí³Í ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ý³É ·Çï³Ïóí³Í µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ áõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³Ï³Ý ßñç³- ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, áñáÝù ݳ˳ӻéÝí»óÇÝ ÁÝïñ³Ï³Ý ݳÏÝ»ñ »Ý áõñí³·ÍáõÙ å»ï³Ï³Ý ¨ ѳë³ñ³Ï³- ¨ í³ñã³Ï³Ý µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓ- Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ³ÛÝåÇëÇ áÉáñïÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ݳÅáÕáíÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: ߳ѻñÇ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÁ, ÏÛ³ÝùÇ á×Ç í»ñ³ÑëÏáõÙÁ, øíÇÝëɻݹ Ý³Ñ³Ý·Ç ÷áñÓÝ³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ³·ñáõÙÁ, Ù³ÙáõÉÇ ³½³- (³ÛÝ Ññ³ï³ñ³Ïí»É ¿ §øíÇÝëɻݹáõ٠ѳϳÏá- ïáõÃÛáõÝÁ, ËáëùÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ, ï»Õ»Ï³ïíáõ- éáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ¦ ³Ýí³Ý ÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áñÍáõ- ï³Ï)13 Ý»ñ³éáõÙ ¿ñ© Ý»áõÃÛ³Ý ³í³ñïÇó Ñ»ïá ïñíáÕ ³ñïáÝáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ, ÏáéáõåóÇáÝ ¹»åù»ñÇ Ù³ëÇÝ ³Ñ³½³Ý·»ñÁ, x ݳËÝ³Ï³Ý ë»ÙÇݳñÇ ³Ýóϳóáõ٠ѳϳÏá- í³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ, ë¨ óáõó³ÏÝ»ñÁ ¨ µáÕáùÝ»ñ éáõåóÇáÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï: Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ: x гñó³½ñáõÛóÝ»ñ ¨ ѳñóáõÙÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙ Ò¨³Ï³Ý ³Ûë Ù³ïñÇó³Ý Ù߳ϻÉáõó Ñ»ïá` 24 å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñáõÙ: Çñ³Ï³ÝáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ¹»åù»ñÇ ¨ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ x ºñÏñáñ¹ ë»ÙÇݳñÇ ³ÝóϳóáõÙ` å»ï³Ï³Ý Ù³ñ- ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³ ³ÛÝ ÉóíáõÙ ¿ ÏáÝÏñ»ï µá- ÙÇÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ùÝݳñÏÙ³Ý í³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ùµ: ²Û¹ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÁ ϳñáÕ ¿ µ³- Ýå³ï³Ïáí: ó³Ñ³Ûï»É µáõÝ Ù³ïñÇó³ÛÇ Ï³Ù Ýñ³ ÏÇñ³éÙ³Ý x üáÏáõëËáõÙµ ݳËÝ³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²Ûëå»ë, ûñÇݳÏ, §Ã³Ûý³Û³Ï³- ùÝݳñÏÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí: ÝáõÃÛáõÝÁ¦, ͳÝáÃáí å³ßïáÝÝ»ñÇ Ý߳ݳϻÉÁ ³ñ- x î»Õ»Ï³ïáõÇ Ï³½ÙáõÙ: ·»É³Ï»ÉáõÝ Ïáãí³Í ϳÝáÝÝ»ñÝ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·Á ϳñáÕ »Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ, ë³Ï³ÛÝ ·áñÍݳϳ- øíÇÝëÉ»Ý¹Ç ÷áñÓÝ³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Ýå³ï³Ï- Ýáñ»Ý ³Ýï»ëí»É: Ý»ñÝ ¿ÇÝ© Àëï »ñÏñÝ»ñÇ Ï³ï³ñí³Í ѻﳽáïáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ¹Çï³ñÏáõÙ »Ý ݳ¨ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ï³- x î³É øíÇÝëɻݹ Ý³Ñ³Ý·Ç Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³- ÏáéáõåóÇáÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (»Ã» ³Û¹åÇ- ٳϳñ·Ç Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÝ áõ ù³ñ﻽Á: ëÇù ϳÝ): àñáß ¹»åù»ñáõÙ ³ÝóϳóíáõÙ »Ý Éñ³óáõ- x ´³ó³Ñ³Ûï»É øíÇÝëÉ»Ý¹Ç Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³- óÇã áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ áñáßíáõÙ »Ý ³Û¹ ٳϳñ·Ç ï³ññ»ñÇ ÙÇç¨ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ï- x Øß³Ï»É ÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ýϳñ³·ñÙ³Ý ¨ ù³ñï»- Ù³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ: ²Û¹åÇëÇ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»- ½³·ñÙ³Ý Ù»Ãá¹ÇϳÝ: ñÇ ûµ»Ïï ¹³ñÓ³Í ³é³çÇÝ 18 »ñÏñÝ»ñÇ ÁݹѳÝ- x ÐÇÙù ëï»ÕÍ»É ûñÇݳϻÉÇ (¿ï³ÉáݳÛÇÝ) Ùá¹»ÉÝ»ñÇ ñ³óí³Í ï»ëáõÃÛáõÝÁ å³ñáõݳÏáõÙ ¿ ÏáÝÏñ»ï Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: »ñÏñÝ»ñÇ ûñÇݳÏÝ»ñ ¨ ¹Çï³ñÏáõÙ ¿ ѳϳÏá- x êÏǽµ ¹Ý»É øíÇÝëɻݹáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Û- éáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ï³ñµ»ñ ï³ññ»ñÇ ÷áË- ù³ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ùÝݳñÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ ݳ˳Ýᯐ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ11: ³ÛÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÁ, áñáÝù, Áëï Ù³ëݳÏÇó- Ý»ñÇ, û·ï³Ï³ñ ¿ ùÝݳñÏ»É µ³ñ»÷áËÙ³Ý ï»ë³Ï»- ïÇó: вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²Ø²Î²ð¶ºðÆ §ø²ðîº¼Üºð¦ øíÇÝëÉ»Ý¹Ç Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѻﳽáïÙ³Ý Ù»Ãá¹ÇÏ³Ý µ³í³Ï³Ý ѳí³ÏÝáï ì»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³Ïá- ݳ˳·ÇÍ ¿ñ, áñÁ ½·³ÉÇ ÙÇçáóÝ»ñ ¿ñ å³Ñ³ÝçáõÙ: éáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ áñå»ë ²é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳï³ñí³Í ³í»ÉÇ å³ñ½áõ- ³áõ¹ÇïÇ ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ·áñÍÇù, Ýáñ Ù³- Ý³Ï Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó íñ³ ¿É ÑÇÙÝí³Í ϳñ¹³ÏÇ ¿ µ³ñÓñ³ó»É ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³- ¿ ùíÇÝëÉ»Ý¹Û³Ý Ý³Ë³·ÍÇ Ùáï»óáõÙÁ, ѳçáÕ ÙÇ- ϳñ·»ñÇ §ù³ñ﻽ݻñǦ Ùß³ÏÙ³Ý ßÝáñÑÇí12: ²Û¹- çáó ¹³ñÓ³í ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ¨ åÇëÇ ù³ñ﻽³·ñÙ³Ý ³é³çÇÝ ûµÛ»Ïï ¿ ¹³ñÓ»É Ó»éݳñÏáõÙÝ»ñÇ áõÅ»Õ ¨ ÃáõÛÉ ÏáÕÙ»ñÇ ×ßïÙ³Ý ²íëïñ³ÉdzÛÇ øíÇÝëɻݹ ݳѳݷÁ: àñå»ë ³Ûë ѳٳñ ¨ ÑÇÙù ͳé³Û»óÇÝ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³Ïá- ݳ˳·ÍÇ ³é³çÇÝ ûµÛ»Ïï øíÇÝëÉ»Ý¹Ý ÁÝïñí»É ¿ éáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ù³ñ﻽ݻñÇ Ï³½Ù³Ý` ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ áõÝÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ï³½- ³ÛëÇÝùÝ »ñÏñáñ¹ ë»ñÝ¹Ç ³í»ÉÇ µ³ñ¹ ѻﳽá- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³- ³ÙµáÕç³Ï³Ý óáõó³Ï: ²Û¹ ÙÇçáóÝ»ñÇó ß³ï»ñÁ ñáõÃÛ³Ý áñáßÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ùß³Ïí»É »Ý ϳñ× Å³ÙÏ»ïáõÙ` 1990é ëÏë³Í, áñ- ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²¼¶²ÚÆÜ 貼زì²ðàôÂÚàôÜܺð 187
ÐÔàôØÜºð
1 î»ñÙÇÝÝ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù û·ï³·áñÍí»É ¿ Con- í³ÏdzÛÇ Ñ³Ù³ñ: î»ë. http://www.vlada.gov.sk/ fronting Corruption: The Elements of a National In- bojprotikorupcii/twining_eng/ tegrity System; The TI Source Book 2000 by Jer- anticorruption_prosecution_spanish_slovakia.doc emy Pope (Transparency International, Berlin 7 زÎÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ·áñÍÇùÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ 2000) ·ñùÇ ³é³çÇÝ åñ³ÏáõÙ: ²ÙµáÕç³Ï³Ý ((The UN Anti-Corruption Toolkit) å³ñáõݳÏáõÙ ¿ ï»ùëïÁ ï»ë. http://www.transparency.org/ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ë»ÙÇݳñÇ Ï³½Ù³- sourcebook/index.html. ϳÛùáõÙ: Ï»ñåÙ³Ý ¨ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñݳñ³íáñ ·áñÍÁÝ- 2 1999 é ³Ýóϳóí³Í ëáóÇáÉá·Ç³Ï³Ý ѻﳽá- óóÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝ: î»ë© http:// ïáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ïí»ó, áñ ѳñóÙ³ÝÁ Ù³ëݳÏ- www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html: ó³Í µÇ½Ý»ëÙ»ÝÝ»ñÇ 73.8 ïáÏáëÁ ѳٳñáõÙ ¿, 8 Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ËáõÙµ å»ïù ¿ áñ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ï³å³Ïóáõ- ϳ½Ùí³Í ÉÇÝÇ 15-Çó áã ³í»ÉÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»- ÃÛ³Ùµ ³Ù»Ý³Ù»Í ·áí³ë³ÝùÇÝ ³ñųÝÇ »Ý ñÇó, ÇëÏ ËÙµ»ñÇ Ý³Ë³·³ÑÝ»ñÁ Ûáõñ³ù³Ýã- ¼ÈØÝ»ñÁ: êáóÇ³É³Ï³Ý ³ÛÉ ËÙµ»ñÇ Ý»ñϳ۳- Ûáõñ ³Ý¹³ÙÇÝ å»ïù ¿ ÁÝÓ»é»Ý ³½³ï ³ñï³- óáõóÇãÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ³é³çÇÝ ï»ÕÁ ïí»óÇÝ Ñ³Ûïí»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ: Üñ³Ýù å»ïù ¿ ¼ÈØÝ»ñÇÝ: Ñ»ï¨»Ý Ý³¨, áñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇó áã áù ãÙ»- 3 Anti-Corruption Plan for Transition Economies: ݳßÝáñÑÇ µ³Ý³í»×Á: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf 9 ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝ- 4 ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ·Éáµ³É å³Ûù³ñÇ Íñ³·ÇñÁ Ý»ñÇ ûñÇݳÏÝ»ñ ï»ë© ä³åáõ³Üáñ ¶íÇÝ»³` ݳ˳ӻéÝí»É ¿ زÎÇ ÂÙñ³ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ ѳÝ- peb.anu.edu.au/pdf/PEB18-1larmour-policy.pdf; ó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí í³ñãáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ðáݹáõñ³ë` http://216.239.39.104/search?q=cache: 1999 é` гÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý ¨ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõ- cqm0MxiPuzlJ:www.wri.org/wri/governance/pdf/ ÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÙÇçï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ñ»ï³- ncsds-fed/honduraspledge-eng.pdf+Honduras, ½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÝëïÇïáõïÇ Ñ»ï ѳٳï»Õ: +%22integrity+pledge%22&hl=en&ie=UTF-8: Ìñ³·ñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³ç³Ïó»É زÎÇ ³Ý¹³Ù 10 Transparency International National Integrity Sys- »ñÏñÝ»ñÇ ç³Ýù»ñÇÝ ÏáéáåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³- tems Country Reports: http://www.transparency. ñÇ ¨ ϳÝ˳ñ·»ÉÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ¸ñ³ ÙÇçáó- org/activities/nat_integ_systems/ Ý»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ ѳݹÇë³Ýáõ٠߳ѳ¹Çï³Ï³Ý country_studies.html Ýå³ï³ÏÝ»ñáí Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ã³ñ³ß³ÑÙ³Ý 11 î»ëáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç³Ï³Ý ï»ùëïÁ ï»ë http:// éÇëÏ»ñÇ áõŻճóáõÙÁ: §ÎáéáõåódzÛÇ ¹ñë¨á- www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/ ñáõÙÝ»ñÁ å»ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ ¨ ¹ñ³ ¹»Ù å³Û- nis_index.html ϳÛùáõÙ: лﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³ó³Ï³Ûáõ- ß³ñùÁ ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ Teesside, School, Uni- ÃÛáõÝÁ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»- versity of Teesside, United Kingdom-Ç åñáý»ëáñ óáõÃÛáõÝ ¿ ·áñÍáõÙ ½³ñ·³óÙ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ²É³Ý ¸áÛ·Ç ¨ êï»ý³ÝÇ Ø³Ï³ÛíáñÇ ·É˳íá- íñ³¦, Áݹ·Í»É ¿ زÎÇ í³ñãáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ñáõÃÛ³Ùµ©: ïÝûñ»Ý ²ÝïáÝÇá Ø³ñdz Îáëï³Ý Çñ »ÉáõÛ- ÃáõÙ, áñáí ѳݹ»ë »Ï³í 2003 é ÑáõÝÇëÇ 12-ÇÝ 12 àñå»ë ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñ ³Ûë ݳ˳·Íáõ٠ѳݹ»ë ´ñÛáõë»Éáõ٠ϳ۳ó³Í` ÐáõÝ·³ñdzÛÇ Ñ³ë³ñ³- »Ý »Ï»É TIRI (ϳé³í³ñáõÙ-ѳë³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝ- Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ áõëáõóáõÙ ó³ÝóÁ) (www.tiri.org) ¨ the Key Centre ÝíÇñí³Í ³½·³ÛÇÝ ÏáÝý»ñ³ÝëáõÙ: for Ethics, Law, Justice and Governance at Griffith University, Brisbane, Australia (http://www.gu.edu. 5 European Commission Strategy Paper and Re- au/centre/kceljag/), ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: port 2003: http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_ 2002/node7.php 13 ´áõÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÁ ¨ Ýñ³ ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳ½Ùí³Í ï»Õ»Ï³ïáõÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇ »Ý http:// 6 Æëå³Ý³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ ³é³ç³ñÏí»É ¿ ݳ¨ êÉá- www.gu.edu.au/centre/kceljag/ ϳÛùáõÙ ¶ÈàôÊ 14 | вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 189
àñù³Ý áñ, ÏáéáõåóÇáÝ»ñÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ- ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝÁ` Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ñ³çáÕ ³ß˳ï³ÝùÇ Ý»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý ß³ï ³í»ÉÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍí³Í` ËóÝÇãÇ ¹»ñ ¿ ˳ÕáõÙ: ÐáÝÏáÝ·Ç Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ÏáéáõåódzÛÇ µ³ñ¹ ¹»åù»ñÇ Ñ³Ûïݳµ»ñÙ³Ý ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í »Ý Ñ»ï¨Û³É ¹ñ³ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇÝ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »Ý- ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. óñÏ»Éáõ ëáíáñ³Ï³Ý Çñ³í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ Ýí³½áõÙ ¿: ¶áñÍÁ ³í»ÉÇ ¿ µ³ñ¹³- x ÎáéáõåóÇ³Ý ï»Õ ¿ ·ïÝáõÙ, »ñµ ³ÝÓÁ û·ï³·áñÍáõÙ` ¿ ÝáõÙ, »Ã» ÏáéáõåóÇ³Ý É³ÛÝáñ»Ý ï³ñ³Íí³Í ¿, ÇëÏ Çñ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` áõñÇß Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳßíÇÝ ÏáéáõÙå³óí³Í å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ³ß˳- ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ѳٳñ: ïáõÙ »Ý Ñ»Ýó Çñ³í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ- x ÎáéáõåóÇ³Ý ÍÝáõÙ ¿ ³Ý³ñ¹³ñáõÃÛáõÝ, ÇëÏ ³é³- ·áõÙ: í»É Ù»Í ³Õ³Õ³ÏáÕ ¹»åù»ñáõÙ éÇëÏÇ ¿ »ÝóñÏáõÙ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ù³ñ¹Ï³Ýó ÏÛ³ÝùÁ ¨ Ýñ³Ýó ·áõÛùÁ: Ó·ï»É »Ý ѳëÝ»É Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ѳϳÏáéáõåóÇ- x γ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý Ï³ÝËÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßÙ³Ý áÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí Ýå³ï³ÏÁ6, áñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ³ÝÏ³Ë Ñ³Ï³- ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¹³ñÓÝ»Ý ÏáéáõåódzÛÇ ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ (²ÐÐ)` ѳë³ñ³Ïáõ- ϳÝËÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ï³ñíáÕ ç³Ýù»ñÁ1: ÃÛáõÝáõÙ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÙÝ ¿: x úñ»ÝùÁ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ¨ ·áñͳïáõ- Ý»ñÇ ß³Ñ»ñÁ ¨ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ å³ïÇÅ` ³ÝëϽµáõÝ- βðà±Ô ºÜ ²ð¸Úàø Ð²Î²ÎàèàôäòÆàÜ ù³ÛÇÝ ¨ ÏáéáõÙå³óí³Í ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: вÜÒܲÄàÔàìܺðÀ ÈÆÜºÈ ²ð¸Úàôܲìºî γé³í³ñ³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõ- ²í³Ý¹³Ï³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõ- ÃÛáõÝÁ ϳñ·³íáñíáõÙ ¿ ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý Ï³ÝË- ÃÛ³Ý ûñÇÝ³Ï ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ ÐáÝÏáÝ·Ç ³ÝÏ³Ë Ù³Ý Ù³ëÇÝ áñáßÙ³Ý 3, 4 ¨ 10 µ³ÅÇÝÝ»ñáõÙ, ÇëÏ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ (ICAC)2: ²Û¹ å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ (ï»Ë- ѳÝÓݳÅáÕáíÁ, ëï»ÕÍí»Éáí ³ÝÏ³Ë Ñ³Ï³Ïá- ÝÇÏ³Ï³Ý ³éáõÙáí Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ¨ ãÉÇÝ»É §Ï³- éáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ Ù³ëÇÝ 1974 Ãí³Ï³ÝÇ é³í³ñ³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñ¦) ÁÝÏÝáõÙ »Ý 4-ñ¹ µ³Å- áñáßÙ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ3, ½µ³ÕíáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ Ñ»- ÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï7: 3-ñ¹ µ³ÅÇÝÁ áõÕÕí³Í ¿ ï³ùÝÝáõÃÛ³Ùµ (µ³Ûó áã å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ ³Ýϳ߳éáõ- »ÝóñÏ»Éáí), ϳåí³Í ÏáéáõåódzÛÇ Ñ»ï, ³Ûɨ ÃÛ³Ý µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ ³Ùñ³åݹٳÝÁ` ³ÝóϳóÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏÙ³Ý ³ñ- Ñ»ï¨Û³É ׳ݳå³ñÑáí. ß³íÝ»ñ ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ñݳñ³íá- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»- x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÇÝã-áñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ¹»å³ñï³Ù»ÝïÝ»ñáõÙ ¨ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ Ñ³ëÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³- ñáõ٠ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³áõ¹Çï: ²Û¹ Ïáõ٠ϳ٠¹ñ³Ýù ÏÇñ³é»É ³é³Ýó ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ջϳí³ñÇ ÁݹѳÝáõñ ϳ٠ѳïáõÏ ÃáõÛÉïíáõÃÛ³Ý: å³Ûù³ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï³µ³ñ ѳçáÕ ë³Ï³í³ÃÇí x Ðñ³Å³ñí»É ÏáéáõåódzÛÇ ³Ïï»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñ³- ûñÇݳÏÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ: ²ÛÝ µ»ñÛ³É ³å³óáõÛóÝ»ñ å³Ñ³Ýç»Éáõó: ëï»ÕÍí»É ¿ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·³ÛÇÝ É³ÛÝ Í³í³ÉÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ÇÝãÁ Ýϳï»ÉÇ ¿ Ù»ñ 4-ñ¹ µ³ÅÇÝÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý å³ß- í»µ-ϳÛùáõÙ ï»Õ³¹ñí³Í ·ñ³ýÇÏÇ íñ³4: гÝÓ- ïáÝ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ßñç³ÝáõÙ ÏáéáõåódzÛÇÝ: ݳÅáÕáíÇ ëï»ÕÍÙ³Ý å³ÑÇó å³ßïå³ÝíáõÙ ¿ñ îíÛ³É µ³ÅÝÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý. ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³ÛÝ Ùáï»óáõÙÁ, ѳ- Ù³Ó³ÛÝ áñÇ ³Û¹ å³Ûù³ñÁ Çñ Ù»ç Ý»ñ³éáõÙ ¿ »ñ»ù x ä»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇ ÏáÕÙÇó ÇÝã-áñ ³ñïáÝáõÃÛáõÝ- ÑÇÙÝ³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ, åñáýÇɳÏïÇϳ, Ñ»- Ý»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ ϳ٠¹ñ³Ýó Ýϳïٳٵ å³Ñ³ÝçÁ, ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏáõÙ5: áñáÝù ³é³ç³ñÏíáõÙ »Ý áñå»ë Ëñ³ËáõëÙ³Ý ÙÇ- гÝÓݳÅáÕáíÇÝ ë³ï³ñáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, çáóÝ»ñ ϳ٠ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ` ϳåí³Í Ýñ³Ýó ÇëÏ ÐáÝÏáÝ·Á ¹³ñÓ³í ³ß˳ñÑÇ ³é³í»É ùÇã Ïá- å³ßïáÝ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý éáõÙå³óí³Í »ñÏñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: Ñ»ï, ѳٳñíáõÙ ¿ ˳ËïáõÙ: гë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÇ Ñ³ñóáõÙÝ»ñÁ, x ò³Ýϳó³Í ³ÝÓ, áñÁ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ (ßÝáñÑáÕ ³Ý- áñáÝù ³Ýóϳóí»É »Ý í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÐáÝÏáÝ- ÓÁ) ³Û¹åÇëÇ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÝáõÛÝå»ë ϳï³- ·áõÙ, ѳëï³ïáõÙ »Ý, áñ ѳÝÓݳÅáÕáíÇ Ñ³Ý¹»å ñáõÙ ¿ Çñ³í³Ë³ËïáõÙ: íëï³ÑáõÃÛ³Ý í³ñϳÝÇßÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ 98-99%, ÇÝãÁ ½·³ÉÇáñ»Ý µ³ñÓñ ¿ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ³ÛÉ ·»ñ³- 10-ñ¹ µ³ÅÇÝÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ËÇëï ÏáéáõÙ- ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó: å³óí³Í å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ ¨ ݳ˳ï»- г½Çí û Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ñ³ëÝ»É Ñ³ë³ñ³Ïáõ- ëáõÙ ¿ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»É Ýñ³Ýó, ÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ³í»ÉÇ Ù»Í ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ³Û¹ 190 вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð
áíù»ñ ϳ߳éù »Ý ëï³ÝáõÙ áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï³- µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³Ûë ÷áñÓÁ, ѳí³- ѳïí³ÍáõÙ, ³Ý·³Ù »Ã» ·áõÛùÁ, áñÇÝ Ýñ³Ýù ïÇ- ݳµ³ñ, Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÛÉ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ïѳݷ»ó- ñ³å»ïáõÙ »Ý, ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ¹³ë»É ÏáéáõåódzÛÇ ÇÝã- Ý»ñ: Ü߳ݳÏáõÙ ¿, ³ÛÝ »ñÏÇñÁ, áñÁ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ áñ ÏáÝÏñ»ï ¹»åùÇ: ²Û¹ µ³ÅÇÝÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿, áõÝÇ ß³ñÅí»Éáõ ÐáÝÏáÝ·Ç ×³Ý³å³ñÑáí, ÝáõÛÝå»ë áñ ³ñųݳѳí³ï µ³ó³ïñáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³Ûáõ- å»ïù ¿ ѳïáõÏ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝÇ ¹³ï³Ï³Ý ÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÇ Ñ³Ù³ñ ˳Ë- Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÙ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý íñ³: ïáõÙ ¿ ѳٳñíáõÙ Ýñ³ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ß˳ï³- ºÃ» ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ϳëϳÍÇ ï³Ï í³ñÓÇÝ ³Ýѳٳã³÷ Ï»Ýë³Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ¨ µ³- ¿` Ç ëϽµ³Ý» ÑÇÙÝ³Ï³Ý ß»ßïÁ å»ïù ¿ ¹Ý»É ѳÝÓ- ñÇùÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳ٠áõÝ»óí³ÍùÇ Ýϳï- ݳÅáÕáíÇ ³ß˳ï³ÝùÇ ³ÛÝåÇëÇ ³ëå»ÏïÝ»ñÇ Ù³Ùµ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ïÇñ³å»ïáõÙÁ: íñ³, ÇÝãåÇëÇù »Ý` åñáýÇɳÏïÇÏ³Ý ¨ Çñ³½»Ïáõ- ÐáÝÏáÝ·Û³Ý Ùá¹»ÉÁ ²ÐÐ-Ç ÃáõÛÉ ãÇ ï³ÉÇë ÙÁ, ³ÛÉ áã û å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»ÉÁ: ·áñÍ Ñ³ñáõó»É` ëáíáñ³Ï³Ý Çñ³í³å³Ñ ͳé³Ûáõ- ê³Ï³ÛÝ, ù³ÝÇ áñ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ÃÛáõÝÁ ÃáÕÝ»Éáí áñáß»Éáõ` ѳݹÇë³Ýá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ϳñáÕ »Ý ³ß˳ï³ÝùÇó ³½³ïí»É í³ñã³Ï³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÷³ëïÁ ÑÇÙù` ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹ- ϳñ·áí, ³é³Ýó ·áñÍÁ ¹³ï³ñ³ÝáõÙ ùÝÝ»Éáõ, ÇëÏ Ù³Ý Ñ³Ù³ñ: ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÁ ëáíáñ³µ³ñ Çñ³- Èdz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Û¹åÇëÇ ï³ñ³Ýç³ïáõ- íáõÝù áõÝÇ ³½³ï»Éáõ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇÝ, ·áñͳϳ- ÙÁ ³ÛÝ µ³ÝÇ »ñ³ßËÇùÝ ¿, áñ áã ÙÇ ·áñÍ ëáëÏ ÉáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ ¿³Ï³Ý ³í³Ý¹Á Ý»ñ¹Ý»É: ÙÇÙdzÛÝ ²ÐÐ-Ç áñáßÙ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³ ¹³ï³ñ³Ý ãÇ Ð³ïáõÏ §Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ¹³ï³ñ³ÝÝ»- ѳëÝÇ: ñǦ ϳ٠§³ÝϳÝË³Ï³É ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñǦ ëï»Õ- ÐáÝÏáÝ·Û³Ý Ùá¹»ÉÁ ³å³óáõó»É ¿ Çñ ³ñ¹Ûáõ- ÍáõÙÁ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÙÛáõë ݳí»ïáõÃÛáõÝÁ áã ÙdzÛÝ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ Ñݳñ³íáñ ï³ñµ»ñ³ÏÝ ¿: ѳÝÓݳÅáÕáíÝ áõÝÇ áñ³Ï³íáñí³Í ³ÝÓݳϳ½Ù ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ µÍ³Ëݹñáñ»Ý ÁÝïñ»É ³Û¹åÇëÇ ¨ í×é³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ÏÇñ³é»Éáõ ɳí ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõ- ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ ¨ ûųݹ³Ï ³ÝÓ- ÝÁ, áñÁ ³å³ÑáíáõÙ ¿ Ýñ³ ³ß˳ï³ÝùÇ å³ÛÙ³Ý- ݳϳ½ÙÁ: Ý»ñÁ: ²í»ÉÇ ßáõï ¹³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ, áñáíÑ»ï¨ ²ÛÉ Ùá¹»ÉÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ·áñ- åñáýÇɳÏïÇϳÛÇ ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Í³Ï³ÉáõÃÛ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ íñ³ ¿ í»ñó- Ý»ñ·ñ³í»Éáõ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁ ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ÝáõÙ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ¹»åùáõÙ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ »Ý: äñáýÇɳÏïÇÏ³Ý (ÇÝãå»ë ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ·áñÍ Ñ³ñáõó»Éáõ Çñ³íáõÝù áõÝÇ: ²Û¹- ݳ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏáõÙÁ, áñÝ Çñ³Ï³- åÇëÇ ï³ñµ»ñ³Ï, áñáß³ÏÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ݳóÝáõÙ ¿ ¹ñ³Ý ½áõ·³Ñ»é) ÐáÝÏáÝ·Û³Ý Ùá¹»ÉÇ ÏÇñ³éí»É ¿ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ, ³Û¹ ÃíáõÙ üÇÉÇ- ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ó¨Ý ¨ åÇÝÝ»ñáõÙ9: ³Û¹åÇëÇ ³ß˳ï³ÝùáõÙ Ñ³×³Ë û·ï³·áñÍíáõÙ ØÛáõë í»ñÉáõͳµ³ÝÝ»ñÁ ѳٳñáõÙ »Ý, áñ ¿ Çñ³í³ÏÇñ³é áÉáñïÇ ùÝÝÇãÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñ³Í ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñëï³Ï ë³Ñٳݳ½³ï»É »ñÏáõ ·áñ- ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ: ¸³ ÃáõÛÉ ¿ ïí»É ѳÝÓݳÅáÕá- ͳéáõÛÃÝ»ñÁ` ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ ͳ- íÇÝ Ùß³Ï»É é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ñëï³Ï ¨ ѳٳ- é³ÛáõÙ ¿ í³ñã³Ï³Ý µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³- ϳñ·í³Í ѳٳÉÇñ, áñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ÝÁ, ÇëÏ ¹ñ³Ý ³í»ÉÇ ³ñ³· ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÝ»É, »Ã» ѳñáõóáõÙ »Ý ß³ï»ñÇ Ý³Ë³ÝÓÁ: Üñ³Ýù, áíù»ñ ß³Ñ»ë µÛáõñáÏñ³ïdzÛÇ íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ: (Àݹ ÷áñÓ»É »Ý Ùá¹»ÉÝ ÁݹûñÇݳϻÉ, ß³ï Ñ³×³Ë ³Ý- áñáõÙ, гñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳÛÇ ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³- ѳçáÕáõÃÛ³Ý »Ý Ù³ïÝí»É, ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýó Ùáï ÉÇë, áñ ëáíáñ³Ï³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ µ³ó³Ï³Û»É »Ý ÇÝãå»ë Ñëï³Ï Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ, ³ÛÝ- ³í³Ý¹Ý áõÝ»Ý³É ÏáéáõåódzÛÇ ½ëåÙ³Ý ·áñÍáõÙ10: å»ë ¿É ³ÛÝ é»ëáõñëÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ¶áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ѳÝÓݳÅáÕáíÁ, ÝáõÛÝå»ë ¹ñ³ Çñ³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: áõݻݳÉáí Çñ³í³ÏÇñ³é Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³í»ÉÇ ì»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³Û¹åÇëÇ ³ß˳- ßáõï í³Ë ϳé³ç³óÝÇ, ù³Ý û íëï³ÑáõÃÛáõÝ: ï³Ýù ëÏëí»É ¿ ´áïëí³Ý³ÛáõÙ ¨ سɳídzÛáõÙ ¨ 2000 Ãí³Ï³ÝÇÝ, Ó·ï»Éáí áõŻճóÝ»É Ïáéáõåódz- ݳËÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ Ñáõë³¹ñáÕ »Ý: ²íëï- ÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÁ, ÉÇïí³Ï³Ý ë»ÛÙÁ (å³éɳٻÝï) ñ³ÉdzÛáõÙ ³ÝÏ³Ë Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅá- ÁݹáõÝ»ó Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ñ³ïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ÕáíÁ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ïáõÙ ¿ Üáñ гñ³í³ÛÇÝ Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÁ (ÐÐÌ) ¨ í»ñ³Ï³½Ù³íáñ»ó ³ÛÝ àõ¿ÉëáõÙ, ÇëÏ ¹ñ³ í»µ-ϳÛùÁ ÏáéáõåódzÛÇ Ï³ÝË- Ù³ñÙÇÝÁ, áñÁ ݳËÏÇÝáõ٠ѳßí»ïáõ ¿ñ ϳé³í³- Ù³Ý ¨ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ñáõÃÛ³ÝÁ: ¶áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ѳßí»ïáõ ¿ ݳ˳- »½³ÏÇ é»ëáõñëÝ»ñÇó ¿8: ·³ÑÇÝ ¨ å³éɳٻÝïÇÝ: ØÛáõë ϳñ¨áñ µÝáõó·ñáõÙÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ç ÈÇïí³Ï³Ý ûñ»ÝùÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ÐÐÌ-Ç ëϽµ³Ý» ÐáÝÏáÝ·Á áõÝ»ó»É ¿ ³ÝÏ³ß³é ¹³ï³Ï³Ý ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ áñå»ë ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ, ³Û¹ ѳٳϳñ·, áñÁ ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ñ ·áñÍ»ñÁ ùÝÝ»É ÃíáõÙ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ï³ï³ñÙ³Ý ·áñÍáõÙ: ÐÐÌ- å³ïß³× Ù³Ï³ñ¹³Ïáí: Æñ³í³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý Ç ÑÇÙ³ÝÏ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ »Ý. вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 191
x ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ¨ ϳÝË- x â³÷Çó Ù»Í ÑáõÛë»ñ Çñ³í³ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ³Ý¹»å – Ù³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ûå»ñ³ïÇí ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ` ³Û¹ ´³ñ»Ýå³ëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ã»Ý ëï»ÕÍíáõ٠˳ËïáõÙ- ÃíáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ÷³ëï»ñáí, Ý»ñÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ·áñͳϳÉáõ- x ·áñÍÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñáõÙÁ ¨ ݳË- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ý»ñáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³- Ý³Ï³Ý ùÝÝáõÃÛáõÝÁ, Ù³ñ: x ÏáéáõåódzÛÇ ¨ ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý x ÎáéáõåódzÛÇ ³é³ç³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»- áõ ïÝï»ë³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ í»ñ³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ÙÇçáóÝ»ñÇ ³Ýï»ëáõÙÁ - ñÇ Ñ³í³ùáõÙÁ, å³Ñå³ÝáõÙÁ, í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ ¨ ºÃ» ÑÇÙÝ³Ï³Ý ß»ßïÁ ¹ñíáõÙ ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝñ³óáõÙÁ, ϳï³ñáõÙÇó Ñ»ïá Çñ³í³ÏÇñ³éÙ³Ý íñ³, Ïá- x ÏáéáõåódzÛÇ Ï³ÝËÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ÙÇçáó³- éáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ãÇ Ýí³½áõÙ: éáõÙÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙÁ ¨ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, x úñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ³Ýϳï³ñáõÃÛáõÝ –¶áñͳϳÉáõ- x ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³- ÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳï³ñ»É Çñ ·áñͳ- ëÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·³ÑÇ ¨ ë»ÛÙÇ Ñ³Ù³ñ éáõÛÃÁ, »Ã» µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý ÏÇñ³é»ÉÇ ¨ ³ñ¹Ûáõݳ- ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙÁ, í»ï ûñ»ÝùÝ»ñÁ: x ѳϳÏáéáõåóñáÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»- x ²ÝóÛ³ÉÇ Å³é³Ý·áõÃÛáõÝÁ - Üáñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ïáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ³é³ç³ñÏáõ- ëáíáñ³µ³ñ Ù»Í ã¿ ¨ Å³Ù³Ý³Ï ¿ å³Ñ³ÝçíáõÙ ³ÛÝ ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ: µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë½Ç áïùÇ Ï³Ý·ÝÇ: ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ óÕí»É ã³í³ñïí³Í ·áñÍ»ñÇ Í³ÝñáõÃÛ³Ý ï³Ï, ²Ûë ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇó áñáßÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý áñáÝù ųé³Ý·áõÃÛáõÝ »Ý ëï³óí»É` ³ÛÉ Çñ³í³å³Ñ ¹»åùáõÙ ÐÐÌ-Ç ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõ- Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇó: Ý»Ý, ùñ»³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë·ñùÇ ¨ x гë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ³ß˳ï³ÝùÇ Ù»ç Ý»ñ·ñ³í»Éáõ §úå»ñ³ïÇí ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÇ Ñ³- ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÁ – гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏÙ³Ý Ù³Ó³ÛÝ, ³ÝóϳóÝ»É ûå»ñ³ïÇí ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ: áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ³ñß³íÝ»ñÇ µ³ó³Ï³- ÛáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ÛÉÝ: x ä³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ³Ýµ³í³ñ³ñ ٳϳñ¹³ÏÁ ÆÜâà±ô àðàÞ Ð²Î²ÎàèàôäòÆàÜ - ºÃ» ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ å³ïß³× Ó¨áí å³ï³ë- ¶àð̲βÈàôÂÚàôÜܺð ²ÜвæàÔàôÂÚ²Ü ºÜ ˳ݳïíáõÃÛáõÝ ãÇ ÏñáõÙ, ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ í»ñ³Íí»É ϳ- زîÜìàôØ, ÆêÎ ØÚàôêܺðÀ вêÜàôØ ºÜ é³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ùÝݳ¹³ïáÕÝ»ñÇ Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ð²æàÔàôÂÚ²Ü ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý: x ´³ñáÛ³Ï³Ý Ïéí³ÝÝ»ñÇ Ïáñáõëï – ¶áñͳϳÉáõ- γñ¨áñ ¿ ݳ¨ ѳëÏ³Ý³É Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å Ù³ñ¹Ï³Ýó íëï³ÑáõÃÛ³Ý ÏáñëïÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï- ½áõ·³Ñ»é` Ýñ³ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ ÏáñóÝáõÙ »Ý µ³- ׳éÝ»ñÁ ¨ ÷áñÓ»É ËáõÛë ï³É ¹ñ³ÝóÇó: ²Û¹åÇëÇ ñáÛ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÁ: å³ï׳éÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ãí³ñÏ»É. x ÆÝùÁ` ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ÏáéáõÙå³ó- í³Í11: x ø³Õ³ù³Ï³Ý ϳÙùÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ – Իϳ- í³ñÝ»ñÁ ·É˳íáñ³å»ë ³é³çÝáñ¹íáõÙ »Ý ·áõÛù³- ¸ñ³ÝÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿` áñå»ë½Ç ·áñͳϳÉáõ- ÛÇÝ ß³Ñ»ñáí ¨ ÝٳݳïÇå ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñáí: ÃÛáõÝÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ³ß˳ïÇ, å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ x è»ëáõñëÝ»ñÇ ëÕáõÃÛáõÝÁ - ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ í³ñã³- å³Ñå³Ý»É Ñ»ï¨Û³É å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ. ϳ½ÙÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý û·áõïÝ»ñÇ §Ù³ùñáõÃ۳ݦ ¨ ³ÛÝ ÷³ëïÇ ãÁµéÝáõÙ, áñ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõ- x ¶áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ¨ ͳí³ÉáõÝ ¨ Ù³Ý- ݳí»ï ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳٳ- ñ³Ù³ëÝ Ùß³Ïí³Í ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý å³ï³ëË³Ý ýÇݳÝë³íáñáõÙ: ï³ññ: x ø³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ – ¶áñͳϳÉáõÃÛ³ÝÁ x γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ûÅïí³Í ÉÇÝÇ í×é³Ï³- ã»Ý ÃáõÛɳïñáõÙ ³ß˳ï³ÝùÁ ϳï³ñ»É ³ÝϳË, ÝáõÃÛ³Ùµ ¨ áõݻݳ ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳÙù: ѳïϳå»ë »ñµ ¹³ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ µ³ñÓñ ¨ µ³ñÓñ³- x ¶áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٳӳÛÝ»óí»Ý µáÉáñ ·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ: ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ Ñ»ï: x л勉ÝùÝ»ñÇ ³ÑÁ - Æñ»ñÁ Çñ»Ýó ³ÝáõÝÝ»ñáí Ïáã»- x гٳñÅ»ù ûñ»ÝùÝ»ñ, áñáÝù Ñëï³Ï ë³ÑÙ³ÝáõÙ Éáõ áã µ³í³ñ³ñ ѳÏí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨ å³ïñ³ëïí³- »Ý Çñ³í³Ë³ËïáõÙÁ ¨ Çñ³í³ÏÇñ³é ÙÇçáóÝ»ñÁ: ÍáõÃÛáõÝÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ»ñÇ ³Ý- x ²ÝÏáÕÙݳϳÉáõÃÛáõÝ ¨ ³ÝϳËáõÃÛáõÝ` ù³Õ³ù³- ϳËáõÃÛ³Ý ¨/ϳ٠é»ëáõñëÝ»ñÇ ÏáñëïÇÝ: Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: x àã Çñ³ï»ë³Ï³Ý ëå³ëáõÙÝ»ñ – гٳϳñ·³ÛÇÝ x ³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÁ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ÙÇçá- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ: ó³éáõÙ ¿: x лÕÇݳÏáõÃÛáõÝ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝ: 192 вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð
x ÎáÝëáõÉï³ódzݻñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³Ïáõ- ݳÝë³íáñáõÙÁ µ»ñáõÙ ¿ ÷áñÓÇ ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ý, ÃÛ³Ý Ñ»ï: ãÝ³Û³Í ùÇã »ñÏñÝ»ñ ϳñáÕ »Ý Çñ»Ýó ÃáõÛÉ ï³É x سëݳ·Çï³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ ¨ Ù³ëݳ·Çï³óáõÙ: ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý É³í ýÇ- ´³í³ñ³ñ é»ëáõñëÝ»ñ ¨ ýÇݳÝë³íáñáõÙ: ݳÝë³íáñáõÙ` ÇÝãå»ë ÐáÝÏáÝ·áõÙ: ÐáÝÏáÝ·áõÙ x ¾ÃÇϳÛÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ï, áñÝ ³ñï³óáÉí³Í ¿ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ýϳïٳٵ Ùáï»óáõÙÁ ϳéáõó- í³ñù³·ÍÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳÝáݳ·ñù»ñáõÙ: í»É ¿ ³ÛÝ Ñ³Ùá½ÙáõÝùÇ íñ³, áñ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ Ý»ñ¹ñí³Í é»ëáõñëÝ»ñ Çëϳå»ë Ù»Í ²ÝÑñ³Å»±ßï ¿ ëï»ÕÍ»É Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ß³Ñ³µ³ÅÇÝ »Ý µ»ñ»Éáõ å»ï³Ï³Ý ·³ÝÓ³ñ³Ý` ѳÝÓݳÅáÕáí, û± áã, ѳñóÇ ÉáõÍÙ³Ý å³ñ³·³- áõÕÕ³ÏÇ ¨ ÷áËѳñ³µ»ñ³Ï³Ý ÇÙ³ëïáí: ÛáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñ»ï¨»É Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ ÂÇë- àñáß Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ»Ýó ·áñͳϳ- ë³Û¹Ç ѳٳÉë³ñ³ÝÇ åñáý»ëáñ, ˳ñ¹³ËáõÃÛáõ- ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ïϳóÝáõÙ »Ý ³ÛÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÙÇ Ý»ñÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ áÉáñïÇ Ù³ëݳ·»ï ²É³Ý ¸áÛ- Ù³ëÁ, áñáÝù ѳçáÕíáõÙ ¿ í»ñ³¹³ñÓÝ»É Ýñ³Ýó û·- ·Ç Ëáëù»ñÇÝ12: ܳ ÙÇ Ëáßáñ ѻﳽáïáõÃÛ³Ý Ù»ç ÝáõÃÛ³Ùµ, ãÝ³Û³Í ³Û¹åÇëÇ Ùáï»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Ýᯐ ¿, áñ µ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñ, ³é³Ýó ݳ˳å»ë ѳݷ»óÝ»É ã³÷Çó ¹áõñë ç³Ý³¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ˳Ë- ·Ý³Ñ³ï»Éáõ Çñ³íÇ׳ÏÁ ëï»ÕÍ»É »Ý ѳϳÏá- ïáõÙÝ»ñÇ: ÈÇïí³Ï³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ, ãݳ- éáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñ` ³ÝÑñ³Å»ßï ϳ½Ù³- Û³Í Ñ³Ù»Ù³ï³µ³ñ áã Ù»Í ýÇݳÝë³íáñÙ³ÝÁ, Ï»ñå³Ï³Ý ݳ˳¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ýϳï»ÉÇ Ï³ñ× Å³Ù³Ý³ÏÇ ÁÝóóùáõ٠ɳí ѳÙ- å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ¸³ µ³ó³ë³µ³ñ ¿ ³½¹áõÙ ·áñ- µ³í ¿ Ó»éù µ»ñ»É: ͳϳÉáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ ¹ñ³ ³ß˳ï³ÝùÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý íñ³: ¸áÛ·Á ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ÇÝùÝ Çñ»Ý ï³É à±ôØ ºÜ²βÚàôÂÚ²Ü î²Î äºîø ¾ ¶îÜìÆ ¶àð̲βÈàôÂÚàôÜÀ Ñ»ï¨Û³É ѳñó»ñÁ.
x ƱÝã ÑÇÙݳѳñó å»ïù ¾ ÉáõÍíÇ ¨ DZÝã Ó¨áí ¿ ³ÝÑ- àñáßáõÙ ÁݹáõÝ»Éáí ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍ- ñ³Å»ßï ³ÛÝ ÉáõÍ»É: Ù³Ý Ù³ëÇÝ` ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÉáõÍ»É Ýñ³ ϳñ·³íÇ- x гݹÇë³Ýá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ÏáéáõåóÇ³Ý É³ÛÝáñ»Ý ï³- ׳ÏÇ Ñ³ñóÁ: ä»±ïù ¿ ³ñ¹Ûáù ³ÛÝ ÉÇÝÇ ÙÛáõë ϳ- ñ³Íí³Í (ûñÇݳÏ` ׳ݳå³ñѳÛÇÝ áëïÇϳÝáõ- é³í³ñ³Ï³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³ÝϳË: ÃÛáõÝáõ٠ϳ٠·ñ³ë»Ý۳ϳÛÇÝ ·ñ³·ÇñÝ»ñÇ ßñç³- ÐáÝÏáÝ·áõÙ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ÝáõÙ), ϳ٠ϳ߳é³ï³ñáÕáõÝ³Ï (ûñÇݳÏ` ϳå- ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇ ³å³ñ³ïÇ »Ýóϳ- í³Í å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ Ñ»ï), ÛáõÃÛ³Ý Ý»ñùá, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ³ÝÏ³Ë ½»ÏáõÛóÝ»ñ ¿ ϳ٠ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í (ßáß³÷áõÙ ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇÝ: ²ÛÝ ÷³ë- ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇÝ), ϳ٠µ³ñ¹ ïÁ, áñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý ϳéáõóí³Í- (ûñÇݳÏ` ϳåí³Í »ñÏñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë ÷á- ùÇ Ù³ë ãÇ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ¨ ϳñáÕ ¿ ·áñÍ»É ÇÝùÝáõ- Õ»ñÇ Éí³óÙ³Ý ¨ Ù»Í ã³÷»ñÇ Ñ³ëÝáÕ Ï³½Ù³Ï»ñå- ñáõÛÝ, Çñ ³ñï³óáÉáõÙÝ ¿ ·ï»É ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝáõÙ í³Í ѳÝó³íáñáõÃÛ³Ý Ñ»ï), ϳ٠í»ñáÝßÛ³É Ó¨»ñÇ ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùáõÙ: ²ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ½áõ·³Ïóٳٵ: ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ` x ÆÝãåÇëÇ±Ý »Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ³ñ¹³ñ³- ³ñųÝÇùÝ»ñÁ ¨ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ñݳñ³íá±ñ ¿ ÑÇÙ- ¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: ݳËݹÇñÁ ÉáõÍ»É Ýáñ ÇÝëïÇïáõïÇ ëï»ÕÍÙ³Ý, ï³ñ- ì»ñç»ñë ÝÙ³Ý Ùá¹»ÉÁ ÈÇïí³ÛáõÙ Ù»ñÅí»É ¿: µ»ñ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙdzóÙ³Ý, ѳٳϳñ·- ÆÝùÁ, ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¾ û·ï³- Ù³Ý, ѳٳ·áñͳÏóÙ³Ý Ï³Ù ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ï³- ·áñÍí»É ³Ý³ñ¹³ñ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí, ù³ÝÇ áñ ѳ- ñ³Ýç³ïÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ïáõÏ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÕç ͳí³Éáí ³ÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ áõÕÕ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý Áݹ¹ÇÙ³ËáëÝ»ñÇ ¹»Ù: ÜÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ µ³ó³éíÇ: ²ÛÝ Ï³é³- í³ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇÝ »ÝóϳÛáõÃÛáõÝÁ ѳÝÓ- βðà±Ô ¾ ²ð¸Úàø ²è²æ²ðÎìàÔ Ý»ÉÁ` ׳ϳﳷñ³Ï³Ý ëË³É ¿: ì³ñã³Ï³½ÙÁ, áñÁ ¶àð̲βÈàôÂÚàôÜÀ àôÜºÜ²È ²ÜÐð²ÄºÞî ëï»ÕÍáõÙ ¿ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ, ϳñáÕ ¿ ï³ñµ»ñ èºêàôðêܺð ϳëϳÍÝ»ñÇó í»ñ ϳݷݻÉ, ë³Ï³ÛÝ ÅáÕáíñ¹³- í³ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ ³í»ÉÇ Æ ëϽµ³Ý» ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ùï³Í»É ³ÝÑñ³- »ñϳñ »Ý ³åñáõÙ, ù³Ý ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ áã Å»ßïáõÃÛáõÝ Ï³± ³ñ¹Ûáù ëï»ÕÍ»É Ýáñ ·»ñ³ï»ë- Ù»ÏÁ ãÇ Ï³ñáÕ ·áõß³Ï»É ³å³·³Ý: îíÛ³É å³ñ³- ãáõÃÛáõÝ, ѳïϳå»ë áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝ»Éáí ·³Ûáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ ûÕ³ÏÝ»ñÇ ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, áñ Ñݳñ³íáñ ¿ ³ñ¹Ûáù ³å³Ñáí»É Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ãå»ïù ¿ ³ñųݳݳ: ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³ÝÑñ³Å»ßï ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ` ¸»é ³í»ÉÇÝ, ÏáéáõåódzÛÇ ³Ù»Ý³³Õ³Õ³ÏáÕ ¹ñ³ ÁÝóóÇÏ Í³Ëë»ñÁ ÷³Ï»Éáõ ѳٳñ: »ñýÇ- ¹»åù»ñÁ ϳñáÕ »Ý ï»Õ ·ïÝ»É Ý³Ë³·³Ñ³Ï³Ý вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 193
³å³ñ³ïÇ Ý»ñëáõÙ ¨ Ýñ³ ßáõñç: гϳÏáéáõåóÇ- ѳñóÇ ÉáõÍٳٵ. ³ñ¹Ûá±ù µ³í³Ï³Ý³ã³÷ áÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ³ß˳ïáõÙ ¿ ³Û¹ ³å³- å³ßïå³Ýí³Í ¿ Ý߳ݳÏÙ³Ý ·áñÍñÝóóÇ ³é³- ñ³ïÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ѳ½Çí û ϳñáճݳ ç³ñÏí³Í ٻ˳ÝǽÙÁ: ²Û¹åÇëÇ Ù»Ë³ÝǽÙÁ å»ïù ùÝݳñÏ»É ³å³ñ³ïÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõ- ¿ ³å³ÑáíÇ ³ÝÏ³Ë ¨ ³½ÝÇí Ù³ñ¹áõ Ý߳ݳÏáõÙ ÃÛáõÝÁ, »Ã» Ýñ³Ý ½áñ³íÇ· ã»Ý ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý ³ÛÉ ¨ Ý߳ݳÏíáÕ Ù³ñ¹Á` Çñ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ: ¸ñ³ ѳٳñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñ»ÉÇë å»ïù ¿ áõݻݳ ѳٳñÅ»ù å³ßï- å»ïù ¿ »ÝóñÏíÇ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇÝ ¨ ¹³ï³- å³Ýí³ÍáõÃÛáõÝ: Ü߳ݳÏíáÕ ³ÝÓÁ å³ßïáÝÁ ñ³ÝÝ»ñÇÝ ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ¹ñ³Ýó »Ýóϳ ¿ ûÙ- ½µ³Õ»óÝ»Éáõ ųٳݳϳÁÝóóùáõÙ ³ÛÝåÇëÇ µáõ¹ëÙ»ÝÁ: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñ å»ïù ¿ áõݻݳ, áñáÝóáí ûÅïí³Í ¿ ÏáÙÇï»Ý»ñÁ, ³Ù»ÝûñÛ³ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³ó- ·»ñ³·áõÛÝ ¹³ï³ñ³ÝÇ ¹³ï³íáñÁ: Ý»Éáí ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ä³ßïáÝÇó ³½³ïáõÙÁ ãå»ïù ¿ ѳݹÇë³Ý³ ÐáÝÏáÝ·Û³Ý ³ÝÏ³Ë Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ³ß˳ï³Ý- ·áñÍáÕ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳßÝáñÑÁ, ³ÛÉ ùÇ Ýϳïٳٵ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ Éñ³óáõóÇã å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ Ñëï³Ï ë³ÑÙ³Ýí³Í µ³ó íëï³ÑáõÃÛáõÝ »Ý Ý»ñßÝãáõÙ ³Û¹ ÇÝëïÇïáõïÇ ÁÝóó³Ï³ñ·Ç ѳٳӳÛÝ ¨ ÙdzÛÝ áã ÏáÙå»ï»Ý- Ýϳïٳٵ: ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù ³Ýí³Û»É í³ñùÇ ÑÇÙùÇ íñ³: гϳé³ÏÁ, »Ã» ѳÝÓݳÅáÕáíñ ·ïÝíáõÙ ¿ àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÷áñÓ»ñ »Ý ³ñí»É Çñ»Ýó ݳ˳·³Ñ³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ ÉñÇí »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳï³ñáÕ ¹³ï³íáñÝ»- ï³Ï (³é³Ýó å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ³ÛÉ Ù»Ë³- ñÇÝ Ý߳ݳϻÉáõ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáí- ÝǽÙÝ»ñÇ ë³ï³ñÙ³Ý) ¨ »ÝóñÏíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ý³- Ý»ñÇ Ý³Ë³·³ÑÝ»ñ: ê³Ï³ÛÝ ¹ñ³ ³ñ¹ÛáõÝù »Ý ˳·³ÑÇÝ, ³Û¹åÇëÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ ÙÇßï, µ³ñÓ- ѳݹÇë³ó»É ¹³ï³Ï³Ý ѳÛó»ñ »Ý, áñáÝù íÇ׳ñ- ñ³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³- ÏáõÙ »Ý ³Û¹åÇëÇ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÁ ³ÛÝ ÑÇÙùáí, áñ ñáõÙ Ýϳï»ÉÇ ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ÏñáõÙ13: ¹³ï³íáñÁ Çñ ϳñ·³íÇ׳ÏÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ Çñ³- íáõÝù ãáõÝÇ Çñ ³ß˳ï³ÝùÁ ѳٳï»Õ»Éáõ Çß˳- ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕáõÙ ³Û¹ å³ßïáÝÇ Ñ»ï, ¶àð̲βÈàôÂÚ²Ü ÔºÎ²ì²ðÆ Ü޲ܲÎàôØÀ ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ Ñ³Ï³ëáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³- ñ³Ýç³ïÙ³Ý ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ: ¶áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ϳ- ñáÕ ¿ ٻͳå»ë ϳËí³Í ÉÇÝ»É ³ÛÝ µ³ÝÇó, û ÇÝã Ó¨áí ¿ ϳï³ñíáõÙ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó Ýß³- äºîàôÂÚ²Ü ºì βè²ì²ðàôÂÚ²Ü ÔºÎ²ì²ðÆ Ý³ÏáõÙÁ ¨ ³½³ïáõÙÁ: ºÃ» Ý߳ݳÏÙ³Ý Ù»Ë³- îºÔÀ ÝǽÙÁ Ý߳ݳÏíáÕÇÝ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝ ¿ ³å³ÑáíáõÙ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝáõÙ ÏáÝë»ÝëáõëÇ Ó»éùµ»ñ- úñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ݳ˳ï»ëÇ ³ÛÝåÇ- Ù³Ý ×³Ý³å³ñÑáí, ³ÛÉ áã û ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ, ëÇ ï»ë³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ ³é³ç³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ ¨ ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»Éáõ ٻ˳ÝǽÙÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ϳé³- ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóó³Ï³ñ·Á, »ñµ ѳϳÏá- í³ñáõÃÛ³Ý »ÝóϳÛáõÃÛáõÝÇó ¹áõñë (ûñÇݳÏ` éáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ѳÝÓݳÅáÕáíÁ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÏáÙÇï»áõÙ, áñï»Õ Ý»ñϳ۳óí³Í ëï³ÝáõÙ ¿ ³å³óáõÛóÝ»ñ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ݳ˳- »Ý µáÉáñ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ), ã³ñ³- ·³ÑÁ ϳñáÕ ¿ ˳éÝí³Í ÉÇÝ»É ÏáéáõåóÇáÝ ·áñÍá- ß³ÑáõÙÁ ϳ٠áñáß³ÏÇ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ïÇÝ ÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: àñù³Ý ¿É áñ Ùï³ó³ÍÇÝ ÉÇÝÇ ³Û¹- ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»É: åÇëÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÁ å»ïù ¿ úñ»ÝùÝ»ñáí ë³ÑÙ³Ýí³Í ß³ï ë˻ٳݻñÇ Ý³Ë³ï»ë»Ý ³Ù»Ý³³Ýëå³ë»ÉÇ ßñç³¹³ñÓ»ñÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ݳ- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: Üñ³Ýù å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ»Ý Ë³·³ÑÇÝ (ϳ٠áõñÇß ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹»ÙùÇÝ) ß³ï ݳ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ³Ýíëï³ÑáõÃÛ³Ý ³ñï³- Ù»Í Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ï³ÉÇë ϳåí³Í ѳϳ- ѳÛïÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÛÃáõÝÁ, »Ã» ݳ˳·³ÑÁ ÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝáõÙ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇ ·ïÝíáõÙ ¿ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Çñ³- ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï: í³½áñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë: ܳ˳·³ÑÁ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ Ð³ïáõÏ í»ñ³å³ÑáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ` ջϳí³ñÝ ¿, ÇëÏ ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ Ïï³ Ï³ñ¨áñ ³Ñ³½³Ý·, áñ Û³óáõóÇãÝ»ñÁ ¨ë ϳñáÕ »Ý ã¹ÇÙ³Ý³É ·³ÛóÏÕáõ- ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÁ Ùï³¹ñ- ÃÛ³ÝÁ: ¸³ ϳñáÕ ¿ ݳ˳·³ÑÇÝ ¹Ý»É ³ÝѳñÙ³ñ í³Í »Ý Éáõñç å³Ûù³ñ»Éáõ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ¨ áñ áã íÇ׳ÏáõÙ, »ñµ ݳ ѳñϳ¹ñí³Í ÏÉÇÝÇ áñáß»É` Ñ»- áù ûñ»ÝùÇ ÏÇñ³éÙ³Ý áÉáñïÇó ¹áõñë ãÇ ·ïÝíáõÙ: ï³åݹ»É Çñ Ù»ñÓ³íáñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ½ÇݳÏÇóÝ»- ²Ûë ¹ñáõÛÃÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ ñÇÝ` û áã: ÝáõÛÝå»ë óáõÛó ¿ ï³ÉÇë ³ÛÝ` ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç î³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ Ý߳ݳÏÙ³Ý ÏáÝÏñ»ï Ý»ñ³é»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ: ·áñÍÁÝóóÁ ï³ñµ»ñ ¿ ÉÇÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ Ûáõñ³ù³Ýã- гϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³- Ûáõñ »ñÏÇñ å»ïù ¿ Ùï³Ñá·í³Í ÉÇÝÇ Ñ»ï¨Û³É ñÁ ëáíáñ³µ³ñ ãÇ Ï³ñáÕ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·ïÝíáÕ 194 вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð
ݳ˳·³ÑÇ ¹»Ù Ù»Õ³¹ñ³Ýù ³é³ç³¹ñ»É, ù³ÝÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ý ËáñÑñ- áñ í»ñçÇÝë ëáíáñ³µ³ñ áõÝÇ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ- ¹³ïíáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ Ï³Ý- ¹áõÙÇó ³ÝÓ»éݳÙË»ÉÇáõÃÛáõÝ, áñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ˳ñ·»ÉÙ³Ý áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý ³é³çݳѻñÃáõ- ¿ »ñÏñÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ùµ: ä³ßïáݳÝÏáõÃÛ³Ý ÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ¨ ùÝݳñÏáõÙ ¿ ݳ˳å³ïñ³ëï- ·áñÍñÝóóÁ ëáíáñ³µ³ñ ÁÝóÝáõÙ ¿ ûñ»Ýë¹Çñ í³Í ½»ÏáõÛóÝ»ñÁ: ÆëÏ Ñ³ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù³ñÙÝÇ áñáßÙ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳Ý: úñ»Ýë¹Çñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Íáí ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ù³ñÙÝÇ Ý³Ë³·³ÑÁ ջϳí³ñáõÙ ¿ ³Û¹ ·áñÍÁÝó- ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ý ²ÐÐ-ÇÝ ËáñÑñ¹³ï- óÁ: íáõÃÛáõÝ ¿ Ù³ïáõóáõ٠ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ Éáõë³- ²ÝÓ»éݳÙË»ÉÇáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ ³Û¹ µ³óÁ íáñ»Éáõ áÉáñïáõÙ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ѳë³ñ³- ϳñ»ÉÇ ¿ Éñ³óÝ»É, »Ã» ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ûñ»Ýë¹- ÏáõÃÛ³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí14: ñáõÃÛáõÝÁ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Õ»- гïϳå»ë ϳñ¨áñíáõÙ ¾ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»- ϳí³ñÇÝ ÃáõÛÉ ï³ ·áñÍÁ ÉñÇí ͳí³Éáí ½»Ïáõó»É ñÇ Ýϳïٳٵ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ·Íáí ÏáÙÇï»Ç ¹»ñÁ, ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ Ý³Ë³·³ÑÇÝ, Ñ»ï¨Û³É áñÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ù»ç ¾ ÙïÝáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- ¹»åù»ñáõÙ. ÃÛ³Ý Ý»ñëáõÙ ï»Õ ·ï³Í ó³Ýϳó³Í Éáõñç µ³óÃá- ÕáõÙÝ»ñÇ ¨ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ: Îá- x ºñµ ³éϳ »Ý µ³í³ñ³ñ ÑÇÙù»ñ »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ ݳ- ÙÇï»Ç ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÝ Çñ»Ýó Ù»ç ˳·³ÑÁ ˳ËïáõÙ ¿ ûñ»ÝùÁ: Ý»ñ³éáõÙ »Ý. x ºñµ ³éϳ »Ý ݳËÝ³Ï³Ý ³å³óáõÛóÝ»ñ, áñáÝù ó³Ýϳó³Í ¹³ï³ñ³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý Ï³éÝÇ: 1. гÝÓݳÅáÕáíáõÙ ëï³óí³Í ÏáéáõåódzÛÇÝ í»ñ³- µ»ñáÕ µáÉáñ µáÕáùÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ѳÝÓ- ¸ñ³ ѳٳñ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇ Ý³Ë³·³ÑÇ Ý³ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó Ó»éݳñÏí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿` ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ³- Ù³ëÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇó ï»Õ»Ï³ïíáõ- ϳݳóÝ»É ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÝÇ áñáßÙ³ÝÁ ѳٳå³- ÃÛáõÝ ëï³Ý³ÉÁ: ï³ë˳Ý: ²ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ¿ ѳݹÇë³Ýáõ٠ѳ- 2. Ø»Ï ï³ñáõó ³í»ÉÇ ùÝÝíáÕ ¨ ½·³ÉÇ é»ëáõñëÝ»ñ å³- ïáõÏ ¹³ï³Ë³½Ç Ý߳ݳÏáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ˳- ѳÝçáÕ µáÉáñ ·áñÍ»ñÇ ÁÝóóùÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ÝÓݳ- ï»ëí³Í ¿ ²ØÜ-Ç ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùµ: ÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇó ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ëï³Ý³ÉÁ: 3. гÝÓݳÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇ ÏáÕÙÇó ѳí³Ýáõ- ÃÛáõÝ ïñí³Í Ëáõ½³ñÏáõÃÛ³Ý ûñ¹»ñÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³- ÆÜâ亱ê ä²Þîä²ÜºÈ вβÎàèàôäòÆàÜ ÏÇ áõ ÑÇÙù»ñÇ Ù³ëÇÝ ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ¨ ³Ýѳå³Õ ÙÇ- ¶àð̲βÈàôÂÚàôÜÀ ÎàèàôäòÆ²ÚÆò çáóÝ»ñÇ Ó»éݳñÏÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ` Ñݳñ³íáñÇÝë ³ñ³· ëï³Ý³ÉÁ: ²Û¹åÇëÇ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ, ³ÝϳëϳÍ, 4. гÝÓݳÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇó ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ëï³- Ϲ³éݳ ÏáéáõåóÇáÝ ß³Ñ»ñÇ Ýå³ï³Ï ¨ Ï·ñ³íÇ óáõÙÁ µáÉáñ ³ÛÝ ·áñÍ»ñáí, áñáÝóáí ϳëϳÍÛ³ÉÝ»- ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³íáñáõÃÛ³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõ- ñÁ í»ó ³ÙëÇó ³í»É ųٳݳÏáí ·ñ³íáí ²ÐÐ-Ç ÝÁ: ²Ûëï»ÕÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ ³Û¹åÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÇ ÏáÕÙÇó ³½³ï »Ý ³ñÓ³Ïí»É: ϳÝËÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ó»éݳñÏ»É 5. гÝÓݳÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇó ³ÛÝ ·áñÍ»ñÇ Ñ»- Éáõñç ù³ÛÉ»ñ, áñå»ë½Ç Ñ»Ýó ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ Ïá- ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ëï³óáõÙ, áñáÝù éáõåódzÛÇ ½áÑ ã¹³éݳ: ÐáÝÏáÝ·Á ¹ñ³Ý ѳë»É ¿ ³í³ñïí»É »Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó ¨ ËáñÑñ¹³ï- ·áñͳϳÉáõÃÛ³ÝÁ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇÝ ¨ íáõÃÛáõÝ Ï³åí³Í ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ»ï, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇÝ Ñ³ßí»ïáõ ÉÇÝ»Éáõ ѳݷ³- í³ñí»É ³ÛÝ ·áñÍ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝù ¹³ï³Ï³Ý ùÝÝáõ- Ù³ÝùÇ Ëëï³óÙ³Ý ÙÇçáóáí ¨ ÙÇ ß³ñù ËáñÑñ- ÃÛ³Ý ³é³ñϳ ã»Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ: ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ý»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ùµ: 6. гÝÓݳÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇó ³ÛÝ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ãáñë ³Û¹åÇëÇ ÏáÙÇï», í»ñ³µ»ñÛ³É ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ áñáÝó ϳ½ÙáõÙ »Ý 40 í³ëï³Ï³íáñ ù³Õ³ù³óÇ- Ù³ëÇÝ ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ëï³óáõÙÁ, áñáÝù ·ïÝí»É »Ý Ý»ñ, áñáÝù ²ÐÐ-Ç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ѳÝÓݳÅáÕáíÇ Çñ³í³ëáõÃÛ³Ý Ý»ñùá, ÇÝãå»ë ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ý߳ݳÏí³Í »Ý ϳé³í³ñáõ- ݳ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ¹ÇÙáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇ ÏáÕÙÇó: ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ëï³óáõÙÁ: ÎáéáõåódzÛÇ ·Íáí ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇ- 7. гÝÓݳÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇ Ñ»ï ³ÛÝ Ñ³ñó»ñÇ ï»Ý ÁݹѳÝáõñ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ßáõñç ËáñÑñ¹³ÏóáõÙ, û, ѳÝÓݳÅáÕáíÇ Çñ³í³- ²ÐÐ-Ç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ¨ ËáñÑñ¹³ï- ëáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠˳ËïáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï³ùÝ- íáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñó»- ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáõÙ Ç Ñ³Ûï »Ï³Í ÇÝãåÇëÇ ï»- ñáí: ¶áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ ÷á˳Ýó»É ϳé³í³ñ³Ï³Ý ·Íáí ÏáÙÇï»Ý Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ²ÐÐ-Ç ³ÛÝ ³ß˳- ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½- ï³ÝùÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, áñÁ ³éÝãíáõÙ ¿ ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ÎáéáõåódzÛÇ Ï³ÝËÙ³Ý Ð²Î²ÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 195
Ý»ñÇÝ ¨ Ù³ëݳíáñ ³ÝÓ³Ýó ϳ٠µ³ó³éÇÏ ¹»åù»- ÊÇëï ϳñ¨áñ »Ý ݳ¨ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ñáõÙ, ³ñ¹Ûá±ù ÙÇÝã ÏáÙÇï»Ç ÝÇëïÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳ó- ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ¨ ¹³ï³Ë³½áõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇ Ý»É ³Û¹åÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ƱÝã ÇÙ³ëï áõÝÇ ëï³- áñå»ë½Ç ÏáÙÇï»Ý ϳñáճݳ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý³É ³å³óáõÛóÝ»ñ, »Ã» ϳëϳÍÛ³ÉÇÝ å³ï³ë- ùÝݳñÏ»É Çñ ѳçáñ¹ ÝÇëïáõÙ: ˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»É ãÇ Ï³ñ»ÉÇ: ëáíáñ³µ³ñ, 8. ²ÛÉ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³ÏóáõÙ, áñáÝóáí ѳÝÓݳ- ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ¹³ï³Ë³½áõ- ÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÁ ϳñáÕ ¿ ¹ÇÙ»É ÏáÙÇï»ÇÝ Ï³Ù ÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÁ ÙdzÝÓÝÛ³ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³- áñáÝóáí ÏáÙÇï»Ý ϳñáÕ ¿ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛ³Ý ³ÝÑ- ݳóÝáõÙ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»Éáõ ñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»É: Ñ»ï ϳåí³Í µáÉáñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳï- 9. ¶áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇ (ϳé³í³ñáõ- ٳٵ ¨ Édz½áñáõÃÛáõÝ áõÝÇ ÙÇç³Ùï»Éáõ ó³Ýϳ- ÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇ) áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ññ³íÇñ»É ûå»ñ³- ó³Í ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý` ϳåí³Í ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åݹ- ïÇí µ³ÅÝÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í ³ëå»ÏïÇ Ù³Ý Ñ»ï, áñÁ ݳ˳ӻéÝ»É ¿ ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ ³ÝÓ Ï³Ù ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ ÑÇÙݳѳñó»ñÇ íñ³, áñáÝù ϳ٠·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝ: µ³ó³Ñ³Ûïí»É »Ý ÏáÙÇï»Ç ÏáÕÙÇó: ê³Ï³ÛÝ, ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý 10. î³ñ»Ï³Ý ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙ ·áñͳ¹Çñ Çß- ³ÝϳËáõÃÛ³ÝÁ ¨ Ñݳñ³íáñ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ë³ÝáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇÝ ¨ ³Û¹åÇëÇ ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ñó ¿ Í³·áõÙ, ³Û¹ Õ»- Ññ³å³ñ³ÏáõÙ: ϳí³ñÁ, ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ïÇñ³å»- ïá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù, ³ÝϳËáõÃÛ³Ý µ³í³ñ³ñ ٳϳñ- гÝÓݳÅáÕáíÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»Ýó ëϽµÇó ¹³ÏÇ` å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»Éáõ áõÕ- ëï»ÕÍí»É ¿ Ý»ñùÇÝ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ùµ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ¹»å- ÕáõÃÛ³Ý µ³ÅÇÝ, áñå»ë½Ç Ñ»ï³ùÝÝÇ ²ÐÐ-Ç ³ß- ùáõÙ: ºñ³ßËÇù ¿ å³Ñ³ÝçíáõÙ Ýñ³ ѳٳñ, áñ- ˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ¹»Ù ÏáéáõåódzÛÇ µáÉáñ Ù»Õ³¹- å»ë½Ç ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇç³Ùïáõ- ñ³ÝùÝ»ñÁ: ´áÉáñ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝù- ÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ³ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ·áñͳϳ- Ý»ñÁ` áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, ½»ÏáõóíáõÙ »Ý ÉáõÃÛáõÝÁ ϳí³ñïÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ: ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ·Íáí ÏáÙÇï»ÇÝ: ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Éñ³óáõóÇã ÙÇçáó ¿ Ð²ê²ð²ÎàôÂÚ²Ü Ðºî ÊàðÐð¸²ÎòàôØÜºðÀ ѳݹÇë³ÝáõÙ ²ÐÐ-Ç ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳï- ٳٵ µáÕáùÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý ·Íáí ³ÝÏ³Ë Ïá- гçáÕ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ µ³ó³éÇÏ Ï³- ÙÇï»Ç ·áÛáõÃÛáõÝÁ, áñÇ Ý³Ë³·³ÑÝ ¿ ·áñͳ¹Çñ ñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï ËáñÑñ¹Ç ³Ý¹³ÙÁ (ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÁ), ¨ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Ï³åÁ: àñáß ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ- áñÁ Ñ»ï¨áõÙ ¿ ²ÐÐ-Ç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ý»ñ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ³ñï³Ï³ñ· ѳçáÕí³Í ÐáÝÏáÝ·- µáÉáñ µáÕáùÝ»ñÇÝ: Û³Ý ²ÐÐ-Ý, ·ï»É »Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ó¨³Ï³Ý Ù»Ãá¹- ²ÛëÇÝùÝ, áí ó³ÝϳÝáõÙ ¿ µáÕáù³ñÏ»É ²ÐÐ-Ç Ý»ñ, ѳٳӳÛÝ áñáÝó, ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áñáß- ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠²ÐÐ-Ç Ù³Ý Ù»ç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ, ²ÐÐ-Ç í»µ- ³å³ÑáííáõÙ ¿ ÏáÙÇï»Ý»ñÇ ÙÇçáóáí, áñáÝó Ù³ëÇÝ Ï³ÛùÇ ÙÇçáóáí ¹ÇÙáõÙ »Ý ÏáÙÇï»ÇÝ: Ëáëí»É ¿ í»ñ¨áõÙ: ²ß˳ï³ÝùÇ ³Û¹åÇëÇ Ó¨»ñÇ ºÃ» µ³í³ñ³ñ ÑÇÙù»ñ Ï³Ý Ñ³Ù³ñ»Éáõ, áñ ÙÇçáóáí, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³ñ¹³ñ³¹³ïáõ- ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÝ Çñ»Ýó ¹ñë¨áñ»É ÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ Ý³Ë³·³ÑáõÃÛ³Ùµ ·áñÍáÕ Ïá- »Ý áã å³ïß³× Ó¨áí, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ û·ï³·áñÍ»É ÙÇï»Ç ï»ëùáí, ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á Çñ ³ÛÝ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý Ñ»- ³ß˳ï³ÝùáõÙ Ý»ñ·ñ³íáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ: ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ å³ß- гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳå»ñÁ ϳñ¨áñ »Ý ïáݳí³ñáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³íáñ ¹³¹³ñ»óáõÙ: ݳ¨ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳ñ- ê³Ï³ÛÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ å³ßïáݳí³ñáõÃÛ³Ý ·»ÉÇã ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÑÇÙù»ñÁ ëï»ÕÍ»Éáõ ѳٳñ: ųٳݳϳíáñ ¹³¹³ñ»óÙ³Ý Çñ³íáõÝùÁ ÝáõÛÝå»ë ²ß˳ï³ÝùÇ ÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á å»ïù ¿ ³å³- ϳñ»ÉÇ ¿ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ã³ñ³ß³Ñ»É: γñ»ÉÇ ¿ å³ï- ÑáíÇ Ù³ñ¹Ï³Ýó ¨ ß³Ñ»ñÇ É³ÛÝ ßñç³Ý³ÏÇ Ù³ëݳÏ- Ï»ñ³óÝ»É ÙÇ Çñ³íÇ׳Ï, áñáõ٠ѳϳÏáéáõåóÇáÝ óáõÃÛáõÝÁ` ϳÝ˳ñ·»ÉÇã áÉáñïáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ýáõ- ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÁ ϳ½³ïíÇ ³ß˳- ÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³ÝÁ ¨ ¹ñ³ Ï»Ýë³·áñÍÙ³ÝÁ: ï³ÝùÇó ³å³·³ ݳ˳·³ÑÇ ÏáÕÙÇó ³ÛÝ å³ñ½ ²ÛëåÇëáí, ï³ñµ»ñ ߳ѻñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇã- å³ï׳éáí, áñ ݳ Ñ»ï³ùÝÝ»É ¿ ÙÇ Ù»Õ³¹ñ³Ýù, Ý»ñÁ Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý ϳÝ˳ñ·»ÉÇã ³ß˳ï³Ýù- áñÝ áõÝ»ó»É ¿ Ýáñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñÇÝ ¨ ϳñáÕ »Ý ·áñÍÇ ¹Ý»É Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý ß³ñųéÇÃÝ»ñáí í³ñϳµ»Ï»Éáõ »Ýóï»ùëï: ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë å»ï³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ä»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ³½³ïÙ³Ý Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñáõÙ` ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ç³Ýù»- Çñ³íáõÝùÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ýϳïٳٵ áñáß³ÏÇ ñÇÝ ³ç³Ïó»Éáõ ѳٳñ: ³ÝÏ³Ë ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ: 196 вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð
βè²ì²ð²Î²Ü ²ÚÈ ¶àð̲βÈàôÂÚàôÜܺðÆÜ ´³óÇ ³Û¹, ϳñáÕ »Ý Ùïóí»É ѳïáõÏ ¹ñáõÛÃ- ìºð²´ºðàÔ Ð²ÜÒܲð²ð²Î²Üܺð Ý»ñ, áñáÝù ³éÝãíáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇó ï»Õ»Ï³ïíáõ- êË³É ÏÉÇÝÇ Ñ³Ù³ñ»É, áñ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ÃÛáõÝ å³Ñ³Ýç»ÉáõÝ (ï»´ë ëïáñ¨): ó³Ýϳó³Í ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³Ý, áñÁ ³éÝãíáõÙ ¿ Ïá- γñ¨áñ ¿ ݳ¨, áñå»ë½Ç ó³Ýϳó³Í ѳïáõÏ éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ, ×Çßï ¿ ¨ Ï»ÝëáõݳÏ: Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ëï³ó»É ¿ ѳϳÏá- ²Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ÏÉÇÝÇ ·áñͳϳÉáõÃÛ³ÝÁ Çñ³- éáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ, ѳٳå³ï³ë˳- íáõÝù ï³É å³Ñ³Ýç»É áñáß³ÏÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ: Ý»Ý Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÙÇç³½·³- ²ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ É³í ¿, »ñµ í³ñã³Ï³½ÙÇ Õ»Ï³- ÛÇÝ ÝáñÙ»ñÇÝ, ÇëÏ ÇÝùÁ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ·áñÍÇ í³ñÁ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ óáõóáõÙ ¿ ï³ÉÇë ѳ- ûñ»ÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ¨ ѳßí»ïáõ ÉÇÝÇ ¹³ï³ñ³Ý- Ù³·áñͳÏó»É ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ÇëÏ ·áñͳ- Ý»ñÇÝ: гϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Ï³ÉáõÃÛáõÝÁ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ùÝݳñ- ëï»ÕÍÙ³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ ë³ÑٳݻÉáõ ¹»åùáõÙ, ÏáõÙ ¨ Ùß³ÏáõÙ ¿ ѳٳϳñ·Ç ÷á÷áËÙ³Ý áõÕÕáõ- ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳñó ¹ÝÇ. Ïëï»ÕÍ»±ñ ÃÛ³Ùµ ·áñÍÝ³Ï³Ý ¨ ÁݹáõÝ»ÉÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñ³- ³ñ¹Ûáù ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ, áñÝ ÇÝùÁ Ïѳٳñ»ñ ÁÝ- ϳÝÝ»ñ: ¶»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ å³ñï³íáñ ¿ ϳï³- ¹áõÝ»ÉÇ, »Ã» ÉÇÝ»ñ Áݹ¹ÇÙáõÃÛ³Ý ß³ñù»ñáõÙ: Þ³ï ñ»É ³Ûë Ó¨áí Ùß³Ïí³Í áñáßáõÙÁ: гϳé³Ï ¹»å- Ñ³×³Ë ³Û¹ ѳñóÇ å³ï³ë˳ÝÁ ÷á÷áË³Ï³Ý ¿ ùáõÙ ¹»å³ñï³Ù»ÝïÁ å³ñï³íáñ ¿ Ý»ñϳ۳óÝ»É ÉÇÝáõÙ, ϳËí³Í ³ÛÝ µ³ÝÇó, û áñ ÏáÕÙÇó ¿ ·Ý³- µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ ÇÝãå»ë ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Õ»Ï³- ѳï³Ï³Ý ïñíáõÙ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ·ïÝ»É µ³- í³ñÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ·áñͳϳÉáõÃÛ³ÝÁ: úñÇݳÏ, ݳӨÁ, áñÁ ó³Ýϳó³Í Ù³ñ¹áõ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó` ϳñáÕ »Ý ³éϳ ÉÇÝ»É ·áñÍáÝÝ»ñ, áñáÝù »ñ³ß˳- ³ÝÏ³Ë Ý³ ·ïÝíáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ, û íáñíáÕ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ Ϲ³ñÓ- ¹ñ³ÝÇó ¹áõñë, ÉÇÝÇ ³ñ¹³ñ³óÇ ¨ ·áñÍáõݳÏ: Ý»Ý ³ÝÝå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ: ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ê³Ï³ÛÝ, áñáß »ñÏñÝ»ñ µ³Ëí»É »Ý ѳϳÏá- ëï³Ý³ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ ³ÝóϳóÝ»Éáõ, å³ï³ë- éáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Ñ³ÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»- ˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßï Édz½á- ñÁ áñáß³ÏÇ å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁ` ѳÝó³·áñÍáõ- ÏáÕÙÇó ãϳï³ñ»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ²Û¹åÇëÇ ÃÛ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉÇã Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ: γéáõó- ¹»åù»ñáõÙ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳٳ·áñ- í³ÍùÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ÛÝåÇëÇÝ, áñå»ë½Ç ·áñͳ- ͳÏó»É ãó³ÝϳóáÕ ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ϳÉáõÃÛáõÝÁ áã ÙdzÛÝ Ï³ñáճݳ ·á۳層É, ³Ûɨ Çñ»Ýó ³ß˳ï³Ýùáõ٠ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ í»ñ³óÝ»Éáõ »ñ³ß˳íáñí³Í ·áñÍÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÷á÷áËÙ³Ý ³ÝϳñáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ: »ÝóñÏ»É: ¸³ ϳñáÕ ¿ ϳï³ñí»É ѳϳÏá- êïáñ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ý»É éáõåóÇáÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³ÙÛ³ ½»ÏáõÛóÝ»- ³ÛÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝó å³Ñå³ÝáõÙÁ ϳ- ñÇ, ѳïáõÏ ÑëÏáÕ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ- å³ÑáíÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Ñ³- Ý»ñÇ Ï³Ù ³ÛÉ ÝÛáõûñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: çáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ:
úðºÜê¸ð²Î²Ü ºì ì²ðâ²Î²Ü Þðæ²Ü²ÎܺðÀ (³) î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ:
àñå»ë½Ç ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõ- àñå»ë ϳñ»áñ ·áñÍáÝ, áñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¾ ùÝݳñÏ»É Ñ³- ÝÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ³ß˳ïÇ, å»ïù ¿ áõݻݳ. ϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Çñ³í³Ï³Ý ÑÇÙù»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ x î»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ ³½³ï ëï³Ý³Éáõ »ñ³ß˳íáñ- ¹»åùáõÙ, ѳݹÇë³ÝáõÙ »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõ- í³Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ: ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñÅ»ù Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (³Û¹ ÃíáõÙ µ³Ýϳ- x ²ÏïÇíÝ»ñÁ ¨ µ³ÝϳÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñÁ ë³é»óÝ»Éáõ ÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ) ¨ íϳݻñÇÝ Ñ³ñó³ùÝÝ»Éáõ Çñ³íáõÝù: Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÷áñÓ»ñ »Ý ³ñíáõÙ x ºñè»Ï»Éáõ ÷³ëï³ÃÕûñÇ íñ³ ϳɳÝù ¹Ý»Éáõ Çñ³- ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ íáõÝù: ëï³Ý³Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: ê³Ï³ÛÝ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõ- x Æñ³½»ÏÇãÝ»ñÇÝ å³ßïå³Ý»Éáõ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ: Ý»Ý áã ï»ë³Ï³Ý, ¨ áã ¿É ·áñÍÝ³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñ, áñáÝù x §ê¨ óáõó³ÏÝ»ñǦ ϳ½ÙÙ³Ý Ï³Ù å»ï³Ï³Ý å³Û- Ïå³ñ½³µ³Ý»Ý, û ÇÝãá±õ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ, Ç ï³ñµ»- ٳݳ·ñ»ñÇ ÏÝùÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÙñóáõÛÃÝ»ñÇó` ÏáéáõÙ- ñáõÃÛáõÝ ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ, ãå»ïù ¿ áõݻݳ Çñ³í³å³Ñ Ù³ñ- å³óí³Í ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý ¨ ï»Õ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõ- ÙÇÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ µáÉáñ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ ¨ ϳé³- ÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ»é³óÝ»Éáõ Çñ³íáõÝù: í³ñ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÁ ÉñÇí ëï³Ý³Éáõ Ñݳñ³íáñáõ- x úñ»ÝùÇ Ë³Ëïٳٵ ѳñëï³óáÕÝ»ñÇÝ ùñ»³Ï³Ý ÃÛáõÝ ¨ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ùáï ³½³ï Ùáõïù ·áñÍ»Éáõ ϳñ·áí Ñ»ï³åݹ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ: Çñ³íáõÝù: вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 197
(µ) гïáõÏ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Ù³ëáõÙ, íÏ³Ý å³ñï³íáñí³Í ãå»ïù ¿ ÉÇÝÇ µ³ó³- Çñ³íáõÝù »Ý ï³ÉÇë ë³é»óÝ»É Ñ³Ûï»Éáõ ó³Ýϳó³Í Çñ³½»ÏÇãÇ ³ÝáõÝÁ ¨ ѳëó»Ý ³ÏïÇíÝ»ñÁ ¨ µ³ÝϳÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñÁ: ϳ٠ϳï³ñ»Éáõ ÇÝã-áñ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý µ³ó³Ñ³Ûï»É Ýñ³Ýó: гϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ѳÝÓݳÅá- ÕáíÁ å»ïù ¿ Çñ³íáõÝù áõݻݳ ë³é»óÝ»É ³ÛÝ Ñ³ßÇíÝ»ñÁ, (2) ²ÛÝï»Õ, áñï»Õ áñå»ë Çñ»Õ»Ý ³å³óáõÛó, û·ï³- áñáÝù, áõݻݳÉáí µ³í³ñ³ñ ÑÇÙù»ñ, ѳٳñáõÙ ¿, áñ å³ï- ·áñÍíáõÙ »Ý ·ñù»ñ, ÷³ëï³ÃÕûñ ϳ٠ÃÕûñ (áñáÝù ϳÝáõÙ »Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó: ºñµ ³ÝÑ- å³ñáõݳÏáõÙ »Ý Ýñ³ ³ÝáõÝÁ ¨ ³ÛÉÝ), ¹³ï³ñ³Ýñ ñ³Å»ßï ¿, áñ ¹³ ßï³å ³ñíÇ, ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ å»ïù ¿ ³ÝÇ ³Ù»Ý Ñݳñ³íáñÁ, áñå»ë½Ç, áñù³Ý ¹³ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý áõݻݳ ³ÛÝ Ï³ï³ñ»É ÙÇÝ㨠¹³ï³ñ³- Ñݳñ³íáñ ¿, µáÉáñ ³Û¹åÇëÇ Ñ³ïí³ÍÝ»ñÁ ùáÕ³ñÏ- ÝÇ Ï³ñ·³¹ñáõÃÛáõÝÁ ëï³Ý³ÉÁ: ºÃ» ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ íÇ Ï³Ù Ñ³ÝíÇ: ãáõÝÇ ³Û¹åÇëÇ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, µ³ÝϳÛÇÝ ³ß˳ïáÕ- Ý»ñÇó Ïå³Ñ³ÝçíÇ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙdzÛÝ ÙÇ ù³ÝÇ ñáå», áñ- (3) ºÃ», ³Û¹åÇëÇ ó³Ýϳó³Í ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý å»ë½Ç ѳßÇíÝ»ñÇó ϳï³ñÇ ÷áÕ»ñÇ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ ÷á- ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ¹³ï³ñ³ÝÁ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ áõëáõÙ- ˳ÝóáõÙ: ¶áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ݳ¨ å»ïù ¿ áõݻݳ ѳ- ݳëÇñ»Éáí ·áñÍÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ, µ³í³ñ³ñí³Í ¿ Ù³å³ï³ëË³Ý Çñ³íáõÝù` ¹ÇÙ»Éáõ í»ñÇÝ ³ïÛ³ÝÇ ¹³ï³- ³ÛÝ ÷³ëïáí, áñ Çñ³½»ÏÇãÁ Ùï³¹ñí³Í ¿ ³Ý»É ¿³Ï³Ý ñ³Ý, »Ã» »ññáñ¹ ÏáÕÙÁ Çñ»Ý ѳٳñáõÙ ¿ ïáõÅáÕ: ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝ, áñÝ Çñ ·Çï³Ïó³ÍÇ Ï³Ù »Ýó¹- ñ³ÍÇ ã³÷áí ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ³ÝÑÇÙÝ, ϳ٠ãÇ Ñ³- Ù³ñ»É ³ÛÝ ÑÇÙݳíáñ, ϳÙ, »Ã» ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ ·áñ- (·) ºñè»ÏáõÃÛ³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ íñ³ ÍÁÝóóÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ¹³ï³ñ³ÝÁ ѳݷ»É ¿ ϳɳÝù ¹Ý»Éáõ Çñ³íáõÝù: Ñ»ï¨áõÃÛ³Ý, áñ ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙ»ñÇ ÙÇç¨ í»×Ç Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ³ñ¹³ñ³óÇ áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»ÉÁ êáíáñ³µ³ñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ Çñ³íáõÝù ³ÝÇ Ï³É³Ýù ¹Ý»É Ñݳñ³íáñ ¿ ³é³Ýó Çñ³½»ÏÇãÇ ³ÝáõÝÁ µ³ó³Ñ³Û- ¨ ³é·ñ³í»É »ñè»ÏáõÃÛ³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÁ, áñå»ë½Ç ϳÝ- ï»Éáõ, ¹³ï³ñ³ÝÁ ϳñáÕ ¿ µ³í³ñ³ñ»É Ëݹñ³ÝùÁ ¨ ËÇ »ñÏñÇó ϳëϳÍÛ³ÉÇ ÷³ËáõëïÁ: ̳Ûñ³Ñ»Õ ³ÝÑñ³Å»ß- å³Ñ³Ýç»É ÉñÇí µ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ ³ÝáõÝÁ15: ïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ³íáõÝù áõÝ»- Ý³É ¹³ ϳï³ñ»É ³Ý·³Ù, ãëå³ë»Éáí ¹³ï³ñ³ÝÇ Ï³ñ·³¹- úñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³å³ÑáíÇ ³ÛÝåÇëÇ ñáõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹åÇëÇ Çñ³íáõÝùÝ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¿, ù³ÝÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñ, áñ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ, áñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³µ³ñ ϳɳÝùÇ Çñ³íáõÝù ¿ ëï³- ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ùµ ¨ ³áõ¹Çïáí ½µ³ÕíáÕÝ»ñÇÝ ¨ë ݳ٠ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ³éϳ »Ý µ³í³ñ³ñ ÑÇÙù»ñ å³Ñ³Ýç Ý»ñϳ۳óíÇ µ³ó»É Çñ»Ýó ѳ׳Ëáñ¹Ý»- ѳٳñ»Éáõ, áñ ϳï³ñí»É ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý: ñÇ ·áñÍ»ñÇ íÇ׳ÏÇ Ù³ëÇÝ áñáß³ÏÇ ï»Õ»Ï³ïíáõ- ÃÛáõÝ, ãÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ Ýñ³Ýù ïÇñ³å»ïáõÙ »Ý Ù³ë- (¹) Æñ³½»ÏÇãÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ: ݳ·Çï³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇÝ:
¶áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³µ³ñ Çñ³íáõÝù áõÝÇ å³ßï- (») ÎáéáõÙå³óí³Í ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý å³Ý»Éáõ Çñ³½»ÏÇãÝ»ñÇÝ: àñáß ¹»åù»ñáõÙ, Çñ³½»ÏÇãÝ»ñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ å»ï³Ï³Ý ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É áã µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏ- å³Ûٳݳ·ñ»ñ ëï³Ý³Éáõ ÙñóáõÛÃÝ»ñÇÝ Ý»ñÁ, áñáÝù Çñ»Ýó ջϳí³ñÝ»ñÇ Ïáé³åóÇáÝ ·áñÍáÕáõ- Ù³ëݳÏó»Éáõó Ñ»é³óÝ»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ: ÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý µáÕáùÝ»ñ (ѳ- ½Çí û ϳñ»ÉÇ ¿ ëå³ë»É, áñ Ýñ³Ýù µáÕáùÝ»ñ ÏÝ»ñϳ۳ó- ²ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ Ñ³×³Ë Çñ»Ýó Ý»Ý, »Ã» ³ß˳ï³ÝùÁ ÏáñóÝ»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏÇ »Ý ³½³ï »Ý ѳٳñáõÙ ï»Õ³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ¹ÇÙáõÙ, ϳ٠³éϳ ¿ Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý ³ÛÉ Ó¨»ñÇ éÇëÏñ): ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÇó, ѳÙá½í³Í ÉÇÝ»Éáí, áñ Çñ»Ýù Çß- Æñ³½»ÏÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, ˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ýѳë³Ý»ÉÇ »Ý, ϳñáÕ »Ý ÇÝãå»ë ݳ¨ ýǽÇÏ³Ï³Ý å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý Çñ³- ˳Ëï»É ùñ»³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¨ å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ íáõÝù áõݻݳÝ: ²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ³Û¹åÇëÇ Ï³ß³éùÝ»ñ ï³É: å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ý»ñ³é»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ²Û¹åÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÁ, ûÏáõ½ Ù³ëݳÏÇáñ»Ý, ϳñ»ÉÇ ¿ ï³Ï ·ïÝíáÕ ïÝ»ñáõÙ ³åñ»Éáõ, ÇëÏ µ³ó³éÇÏ ¹»åù»ñáõÙ` ϳñ·³íáñ»É, »Ã» ѳϳÏáé³åóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ ³å³ëï³Ý ëï³Ý³Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: ëï»ÕÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßÙ³Ý Ù»ç Ý»ñ³éí»Ý Ï»ï»ñ, áñáÝù ´áÉáñ Çñ³½»ÏÇãÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý å³ïÇÅÝ»ñ: ²Û¹ Ï»- ´áëïí³Ý³ÛÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñáí ݳ˳ï»ëíáõÙ ï»ñÁ ϳñáÕ »Ý ë³ÑٳݻÉ, áñ »Ã» ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ áõÝÇ ¿ Ñ»ï¨Û³ÉÁ. ³å³óáõÛóÝ»ñ, áñáÝù ѳëï³ïáõÙ »Ý, áñ ÇÝã-áñ ÁÝÏ»ñáõ- ÃÛáõÝ Ï³Ù Ýñ³ ¹áõëïñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝ Ë³ËïáõÙ ¿ ûñ»ÝùÁ, 45 (1) гÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ó³Ýϳó³Í ¹³- ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ¹ÇÙ»É ¹³ï³ñ³Ý ¨ å³Ñ³Ýç»É ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ, áñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ IV ³Û¹ ýÇñÙ³ÛÇÝ Ï³Ù Ýñ³ ջϳí³ñáõÃÛ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ 198 вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð
³Û¹ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ÝáõÛݳóíáÕ ó³Ýϳó³Í ÁÝÏ»- ä»ï³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ѳÛ- ñáõÃÛ³Ý, ¹³ï³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ë³ÑÙ³Ýí³Í ųÙÏ»ïáõÙ, ï»ñÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÙÇçÝáñ¹³Ï³Ý í³ñ- ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ µÇ½Ý»ëáí ½µ³Õí»ÉÁ Ó³ïñáõÃÛ³Ý ã³÷»ñÇ å³ñï³¹Çñ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ: ³ñ·»ÉáÕ áñáßÙ³Ý ÁÝáõÝáõÙ: §ØÇçÝáñ¹³Ï³Ý í³ñÓ³ïñáõÃ۳ݦ û·ï³- ·áñÍáõÙÁ (áñáÝù í׳ñíáõÙ »Ý ï»Õ³Ï³Ý ÙÇçÝáñ¹- Ý»ñÇÝ ¨ Ñ³×³Ë Ï³ß³éùÇ ùáÕ³ñÏÙ³Ý Ó¨ »Ý), ÙÇ- (½) γñáÕáõÃÛ³Ý Ïáõï³ÏÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ç³½·³ÛÇÝ ·áñͳñùÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ, Ñ³×³Ë Ñ³Ý- ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñÇ ³ÕµÛáõñÁ ¹Çë³ÝáõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ³ÕµÛáõñ: ÜÙ³Ý åñ³ÏïÇ- å³ñ½í³Í ã¿: Ï³Ý áã ÙdzÛÝ íï³Ý· ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ×Çßï áñáß- Ù³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, ³Ûɨ ³í»É³óÝáõÙ ¿ å»- ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ûñ»ÝùÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñå»ë½Ç ϳ- ï³Ï³Ý å³ñïùÁ: Üñ³Ýù, áíù»ñ ³Û¹åÇëÇ í׳- ñáÕáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³ÝÓÇÝù, áñáÝó ϳñáÕáõÃÛ³Ý ³Õµ- ñáõÙÝ»ñ »Ý ëï³ÝáõÙ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇó, í׳ñáõÙ »Ý ÛáõñÝ ³ÝѳÛï ¿, Ý»ñϳ۳óÝ»Ý ÑÇÙݳíáñ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ ³ÝÝß³Ý Ñ³ñÏ»ñ ϳÙ` ÁݹѳÝñ³å»ë ã»Ý í׳- ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝã Ó¨áí »Ý Ýñ³Ýù ëï³ó»É ³Û¹åÇëÇ Ï³- ñáõÙ: ä»ïáõÃÛáõÝÁ íݳëÝ»ñ ¿ ÏñáõÙ µáÉáñ »ñ»ù ñáÕáõÃÛáõÝ: гϳé³Ï ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýó ϳñáÕ ¿ Ý»ñϳ- ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ: Û³óí»É Ù»Õ³¹ñ³Ýù ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ Ýñ³Ýù §³åñáõÙ »Ý áã ¸ñ³ ѳٳñ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ݳ˳ï»- Çñ»Ýó ÙÇçáóÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݦ: ëáõÙ ¿ ëï»ÕÍ»É Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõ- ÐáÝÏáÝ·Û³Ý ²ÐÐ-Ý ·ïÝáõÙ ¿, áñ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ÃÛáõÝ Ï³Ù Ñ³ÝÓݳÅáÕáí, ϳñáÕ ¿ å³ñáõÝ³Ï»É Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ áñáßÙ³Ý 10-ñ¹ µ³ÅÇÝÁ, áñÁ ϳñ·³íá- å³Ñ³ÝçÝ»ñ Ýñ³Ýó Ýϳïٳٵ, áíù»ñ Ù³ëݳÏ- ñáõÙ ¿ Ýñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ. óáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ ëï³Ý³Éáõ ÙñóáõÛÃÝ»ñÇÝ ¨ ¹ñ³Ýó ï»Õ³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ ÙÇç- (1) ò³Ýϳó³Í ³ÝÓ, Ý»ñϳÛáõÙë ϳ٠ݳËÏÇÝáõÙ Ýáñ¹Ý»ñÇÝ` ÉñÇí ï»Õ»Ï³óÝ»É ó³Ýϳó³Í ÏáÙÇëÇ- ѳݹÇë³Ý³Éáí å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏ (å»ï³Ï³Ý áÝ í׳ñáõÙÝ»ñÇ ¨ µáÝáõëÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝù ͳé³ÛáÕ), áñÁ. å»ïù ¿ í׳ñí»Ý ѳÛï»ñÇ ïñÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í: (³) áõÝÇ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ Ï»Ýë³Ù³Ï³ñ¹³Ï ù³Ý ¹³ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ݳ¨ å³ñáõÝ³Ï»É å³Ñ³ÝçÝ»ñ, ³é ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ Ý»ñϳÛÇë ϳ٠³ÛÝ, áñ ÙñóáõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ, Áëï å³Ñ³Ý- ݳËÏÇÝ å³ßïáÝ³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇÝ, ϳ٠çÇ, óáõÛó ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µáÉáñ Ù³Ýñ³- (µ) ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¹ñ³Ù³Ï³Ý Ù³ëÝ»ñÁ, áñáÝù Ý»ñϳ۳óí»É »Ý áñå»ë ÙÇçÝáñ- é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³Ù ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýϳï- ¹³Ï³Ý í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý í׳ñáõÙÝ»ñ: ٳٵ, áñáÝù ã»Ý ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ Ýñ³ î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³Û¹åÇëÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ Ý»ñϳÛÇë ϳ٠ݳËÏÇÝ å³ßïáÝ³Ï³Ý »Ï³- å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ ÙñóáõÛÃÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Å³- ÙáõïÝ»ñÇÝ, »Ã» ݳ ¹³ï³ñ³ÝÇÝ ãÝ»ñϳ۳óÝÇ Ù³Ý³Ï ¨ Ù»Ï ³Ý·³Ù ¨ë` å³Ûٳݳ·ñÇ Ï³ï³ñáõ- µ³í³ñ³ñ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝã ÙÇó í»ó ³ÙÇë Ñ»ïá ϳ٠å³Ûٳݳ·ñÇó Ññ³Å³ñ- Ó¨áí ¿ ݳ ϳñáÕ³ó»É ³å³Ñáí»É ³Û¹åÇëÇ í»Éáõ ¹»åùáõÙ: Ï»Ýë³Ù³Ï³ñ¹³Ï ϳ٠ÇÝã Ó¨áí ¿ ³Û¹ ë»÷³- ¶³ÕïÝÇ ÏáÙÇëÇáÝ í׳ñÝ»ñÇ Ñ»ï í³ñí»Éáõ ϳÝáõÃÛáõÝÝ ³Ýó»É Çñ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï, å»ïù ɳí ûñÇÝ³Ï ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ 1910 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÁÝ- ¿ Ù»Õ³íáñ ׳ݳãíÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³- ¹áõÝí³Í Üáñ ¼»É³Ý¹Ç³ÛÇ ûñ»ÝùÁ` ·³ÕïÝÇ Ïá- ï³ñÙ³Ý Ù»ç: ÙÇëÇáÝ í׳ñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ17: (2) ºÃ» Áëï (1) (µ) »Ýóµ³ÅÝÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ³é³ç³¹ñí³Í Ù»Õ³¹ñ³Ýùáí, ·áñÍÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝ- óóùáõÙ` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ ÙáïÇÏ Ñ³ñ³- äº±îø ¾ ²ð¸Úàø Üàð úðºÜøÜºðÀ к²ðÒ µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÇÝã-áñ Ù»ÏÇ Ñ»ï ¨ ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³Ýù- àôÄ àôÜºÜ²Ü ºì ìºð²´ºðºÜ ØÆÜâ ¸ð²Üò ØÆÜâ Ý»ñ, ¹³ï³ñ³ÝÁ ·ïÝÇ, áñ ÑÇÙù»ñ Ï³Ý »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ ÀܸàôÜàôØÀ βî²ðì²Ì ³Û¹åÇëÇ ³ÝÓÁ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñáõÃÛ³Ùµ вÜò²¶àðÌàôÂÚàôÜܺðÆÜ ϳé³í³ñ»É ϳ٠³ÛÉ Ó¨áí ïÝûñÇÝ»É ¿ ¹ñ³Ù³Ï³Ý é»- ëáõñëÝ»ñÁ ϳ٠ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ϳ٠ӻéù ¿ µ»ñ»É Üáñ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ëá- ³Û¹åÇëÇ é»ëáõñëÝ»ñ ϳ٠ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝ` Ù»- íáñ³µ³ñ ëï»ÕÍíáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ, ¹³¹ñÛ³ÉÇ ÏáÕÙÇó ÝíÇñ³ïíáõÃÛ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí, »ñµ ÏáéáõåóÇ³Ý ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÇó ¹áõñë ¿ ·³ÉÇë: ѳϳé³Ï ³å³óáõÛóÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¹»å- ²Û¹åÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ ³éϳ »Ý µ³½Ù³ÃÇí ãÉáõÍ- ùáõÙ å»ïù ¿ ѳٳñ»É, áñ ¹ñ³Ýù å³ïϳÝáõÙ »Ý Ù»- í³Í ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ: ØÇ³éÅ³Ù³Ý³Ï ³ÝÑ»ï³Ó- Õ³¹ñÛ³ÉÇÝ: ·»ÉÇ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ »Ý å³Ñ³ÝçíáõÙ å³ßïáݳ- (3)-(4) (í»ñ³óí»É ¿ 1973Ã. 56 áñáßٳٵ, Ñá¹í³Í 2): Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇÝ ³éÝãíáÕ Ñ³ñó»ñáõÙ: (5) êáõÛÝ µ³ÅÝáõÙ §ä³ßïáÝ³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñ¦ Ýß³- ηïÝí»Ý áã ùÇã ûñ³Ñ³í³ïÝ»ñ, áñáÝù Ïϳëϳ- ݳÏáõÙ ¿` Ï»Ýë³Ãá߳ϳÛÇÝ í׳ñáõÙÝ»ñ ϳ٠¹ñ³- Í»Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ï³ñ- Ù³Ï³Ý ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ16: íáÕ ç³Ýù»ñÇ ÇëÏáõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹åÇëÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 199
Ýáñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ÁݹáõÝ»ÉÇ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ³ÛÝ ·³Õ³÷³ñÁ, áñ ³ÝóÛ³- Ëñí»É ÑÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ¨ ß³ï ÉÇ ·áñÍ»ñÁ å»ïù ¿ ÙÇ ÏáÕÙ ÃáÕÝ»É: ³ñ³· Ó»éù µ»ñ»É ¨ë ÙÇ áã ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·»ñ³- ï»ëãáõÃÛ³Ý Ñ³Ùµ³í: ÆÝãå»±ë ϳñ»ÉÇ ¿ ËáõÛë ï³É ¶àôÚøÆ ´èܲ¶ð²ìàôØÀ вð²ì²ÚÆÜ ÝÙ³Ý íï³Ý·Ý»ñÇó: ²üðÆÎ²ÚÆ öàðÒÀ` βäì²Ì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü úñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ï»- ¸²î²ì²ðàôÂÚ²Ü Þðæ²Ü²ÎܺðàôØ ¶àôÚøÆ ë³ÝÏÛáõÝÇó, ³Ù»Ý³É³í áñáßáõÙÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ´èܲ¶ð²ìØ²Ü Ðºî ³ÛÝåÇëÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ, áñáÝóáõÙ Ýáñ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ѳÝÓݳÅáÕáíÁ Ï»Ýïñá- гñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳÛáõÙ ³ñï³Ï³ñ· ѳçáÕ- ݳÝáõÙ ¿ ³å³·³ÛÇ íñ³, ³ÛÉ áã û µ³ËíáõÙ áëïÇ- í³Í ¿ »Õ»É ³ÛÝ ·³Õ³÷³ñÁ, áñ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó ųé³Ý·³Í ÑÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ïáõï³- ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ»ï ÙdzëÇÝ Ùß³ÏíÇ ÏáõÙÝ»ñÇ Ù³ùñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»- ä³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ³Û¹åÇëÇ µ»éÁ ϳ- ñáõÙ ·áõÛùÇ µéݳ·ñ³íÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ18: ñáÕ ¿ Ýáñ ·áñͳϳÉáõÃÛ³ÝÁ ³ñ³· ͳÝñ³µ»éÝ»É Ð²Ð-Ç ·áõÛùÇ µéݳ·ñ³íÙ³Ý µ³ÅÇÝÁ ѳݹÇ- Çñ³í³ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í å³ñï³íáñáõ- ë³ÝáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½áõÃÛ³Ý ëïáñ³µ³- ÃÛáõÝÝ»ñáí, Ç íݳë ÏáéáõåódzÛÇ Ï³ÝËÙ³Ý ¨ ųÝáõÙ (Office of the National Director of Public ½ëåÙ³Ý ÙÛáõë ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ: ÐáÝÏáÝ·Û³Ý Prosecutions): ºÃ» ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳåí³Í ¿ ²ÐÐ-Ý ¹ñ³Ý ϳñáÕ³ó»É ¿ ѳëÝ»É ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ýó³íáñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï, ëïáñ³µ³Å³Ýáõ- ÁݹáõÝÙ³Ý ÙÇçáóáí, áñÇ Ù³ëÇÝ Ýßí»É ¿ í»ñ¨áõÙ: ÙÁ ϳñáÕ ¿ ݳ˳ӻéÝ»É ¹³ï³í³ñ³Ï³Ý ·áñÍá- ¸ñ³ÝáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë, ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿, áñ. ÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ¹ñ³ µéݳ·ñ³íÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, Ç âÝ³Û³Í 12-ñ¹ µ³ÅÝÇ ³éϳÛáõÃÛ³ÝÁ (Çñ³- û·áõï å»ïáõÃÛ³Ý: í³ëáõÃÛáõÝ), ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ³Ý¹³ÙÁ ³Û¹ µ³ÅÝÇ Î³½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³íáñáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Û- (³), (µ), (·) Ï»ï»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë- ù³ñÇ Ù³ëÇÝ 1998Ã. ûñ»ÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ19, ë»÷³- Ë³Ý ãå»ïù ¿ ·áñÍÇ` »Ýó¹ñíáÕ Ñ³Ýó³·áñÍáõ- ϳÝáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ϳåí³Í ¿ ùñ»³Ï³Ý ѳÝó³ÝùÇ ÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í, áñáÝù ϳï³ñí»É »Ý ÙÇÝ㨠ѻï, å»ïù ¿ µéݳ·ñ³ííÇ å»ïáõÃÛ³Ý û·ïÇÝ` 1977 Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝí³ñÇ 1-Á, µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»- ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý. ñáõÙ: ê»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Û¹åÇëÇ µéݳ·ñ³íáõÙÁ (³) ³ÝÓ³Ýó, áñáÝù ·ïÝí»É »Ý ÐáÝÏáÝ·Çó ¹áõñë, ϳ٠³Ý- ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë å»ïáõÃÛ³ÝÁ ùñ»³Ï³Ý ѳÝó³·áñ- Ó³Ýó, áñáÝó Ýϳïٳٵ 1977Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 5-Ç ¹ñáõÃÛ³Ùµ ÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳå»ñáõ٠ϳëϳÍíáÕ ³ÏïÇíÝ»ñÁ áõÅÇ Ù»ç »Ý »Õ»É ϳɳÝùÇ ûñ¹»ñÝ»ñÁ, (µ) ó³Ýϳó³Í ³Ý- µéݳ·ñ³í»É` å³ñ½³å»ë ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÓÇ Ñ»ï, áñÁ 1977Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 5-Ç ¹ñáõÃÛ³Ùµ ³ß˳ï³- Ýϳïٳٵ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³Ûó Ý»ñϳ۳óÝ»- ÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ѳñó³ùÝÝí»É ¿, ¨ áñÇ Ýϳïٳٵ ¹ÇÙáõÙ Éáõ ׳ݳå³ñÑáí: Àݹ áñáõÙ, ë»÷³Ï³Ý³ïÇñáç ¿ »Õ»É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ݳ ϳï³ñ»É ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ, ¨ ¹»Ù ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ¹³- (·) ³ÛÝ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛ³ÝÁ, áñÁ ݳѳݷ³å»ïÁ µ³í³- ï³ñ³ÝÇ áñáßáõÙÁ ãÇ å³Ñ³ÝçíáõÙ: ϳݳã³÷ Éáõñç ¿ ѳٳñáõÙ ·áñÍ Ñ³ñáõó»Éáõ ѳٳñ: ²½·³ÛÇÝ ¹³ï³Ë³½Ç ¹ÇÙáõÙÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ µ³ñÓñ ¹³ï³ñ³ÝÁ ϳñáÕ ¿ Ññ³Ù³Ý ³ñÓ³Ï»É ÜÙ³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ³ñ¹»Ý ·áõÛùÇ µéݳ·ñ³íÙ³Ý Ù³ëÇÝ` Ç û·áõï å»ïáõ- ϳï³ñí³Í ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÁ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³éÝ»É ÃÛ³Ý, »Ã» ¹³ï³ñ³ÝÁ ·ïÝÇ ³ÛÝ ÷³ëïÇ Ñ³í³- ëáíáñ³Ï³Ý ϳñ·áí (áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó)` ·á- ݳϳÝáõÃÛáõÝÁ, áñ ³Û¹ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳݹÇ- ÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ûñ»ÝùÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: ë³ó»É ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý §·áñÍÇù¦ (³ÛëÇÝùÝ, áñ ´³Ûó ³ÛÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ×ÏáõÝ Ùá- ¹³ ·áñͳ¹ñí»É ¿ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõ ï»óáõÙ ³ÛÝ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, ѳٳñ áñå»ë ÙÇçáó ϳ٠ѳݹÇë³ó»É ¿ ·áÕ³ó- áñáÝù ϳï³ñí»É »Ý ³ÝóÛ³ÉáõÙ ¨ áñáÝù ϳé³í³- í³Í ·áõÛùÇ Ã³ùëïáó) ϳ٠³ÛÝ §Ó»éù ¿ µ»ñí»É ñáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÁ ѳٳñáõÙ ¿ ß³ï ϳñ¨áñ áõ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ¦: ²Û¹- ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ, åÇëÇ Ññ³Ù³ÝÇ ûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ã¿ áñå»ë½Ç ѳÝÓݳñ³ñíÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇÝ Ñ»- ùñ»³Ï³Ý ·áñͳí³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇó: ºÃ» ï³ùÝÝ»É ¹ñ³Ýù: ùñ»³Ï³Ý ·áñÍ»ñáí ¹³ï³ñ³ÝÁ, ùñ»³Ï³Ý ѳÝ- úñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³Û¹åÇëÇ Ï»ïÇ Ý»ñ³éáõ- ó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳëϳÍÛ³ÉÇ ÙÁ ѳÝÓݳÅáÕáíÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ³ß- Ýϳïٳٵ ³ñÓ³ÏÇ ³ñ¹³ñ³óÙ³Ý ¹³ï³í×Çé ˳ï³ÝùÁ ëÏë»É §Ù³ùáõñ ¿çÇó¦ ¨ í»ñ³óÝ»É ³Ýó- (áñï»Õ å»ïáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³å³óáõóÇ ³é³- Û³Éáõ٠ϳï³ñí³Í Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ç³¹ñí³Í Ù»Õ³¹ñ³ÝùÁ ¨ ÁݹëÙÇÝ áã ÙÇ Ï³ëÏ³Í Ï³åí³Í §íÑáõÏÝ»ñÇ áñë¦ ëÏë»Éáõ Ñݳñ³íáñ ãå»ïù ¿ ÉÇÝÇ, ÇÝãÁ ³é³í»É ¹Åí³ñ ¿, ù³Ý ѳí³- Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²Û¹åÇëÇ Ùáï»óáõÙÁ ³í»ÉÇ Ý³Ï³Ý ÑÇÙùáí áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»ÉÁ), ÙǨÝáõÛÝ ¿` 200 вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð
ϳëϳÍÛ³ÉÇ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ µéݳ·- ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ïÇñ³å»ïáÕ ¿ ³ÛÉ Ùáï»- ñ³íí»É å»ïáõÃÛ³Ý û·ïÇÝ: óáõÙÁ: ²Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ Ñ»ï¨áճϳÝá- ´éݳ·ñ³íí³Í ³ÏïÇíÝ»ñÁ û·ï³·áñÍíáõÙ ñ»Ý ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë ³ÛÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý å³ßï- »Ý ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë½Ç Çñ³í³å³Ñ Ù³ñ- å³ÝáõÃÛ³Ý û·ïÇÝ, áñÁ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³- ÙÇÝÝ»ñÇÝ û·Ý»Ý å³Ûù³ñ»Éáõ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í í³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ·áõÛùÇ Ñ³Ýó³íáñáõÃÛ³Ý, ÷áÕ»ñÇ Éí³óÙ³Ý, ѳÝó³íáñ µéݳ·ñ³íáõÙ ¨ Ù»ñÅáõÙ »Ý ³ÝÃÇí Ó¨³Ï³Ý ËÙµ»ñÇ ¨ ÁݹѳÝñ³å»ë ѳÝó³íáñáõÃÛ³Ý ¹»Ù, ³é³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÇó ïáõųÍÝ»ñÇÝ Ñ³Ïí³Í »Ý ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ, áñ µéݳ·ñ³íÙ³Ý ÷áËѳïáõó»Éáõ ѳٳñ: ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»- ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí ëï³óí³Í ÙÇçáóÝ»ñÁ ѳݹÇë³- ñáõÙ, áñï»Õ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ÝáõÙ »Ý ëáíáñ³Ï³Ý é»ëïÇïáõódzÛÇ ûñÇÝ³Ï ¨ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³ÏïÇíÝ»ñÇ µéݳ·ñ³íÙ³Ý Ù³- Çñ»ÝóÇó ã»Ý Ý»ñϳ۳óÝáõÙ áã ïáõ·³Ýù ¨ áã ¿É ëÇÝ ÝٳݳïÇå ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ å³ïÇÅ: Üñ³Ýù ݳ¨ Ù»ñÅáõÙ »Ý ³ÛÝ ÷³ëï³ñÏ- 1970 Ãí³Ï³ÝÇó, µéݳ·ñ³íáõÙÁ ¹³ßݳÛÇÝ Ï³é³- Ý»ñÁ, áñ ¹³ï³ñ³ÝÇ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý ï³Ï í³ñáõÃÛ³ÝÁ ï³ñ»Ï³Ý µ»ñáõÙ ¾ Ùáï³íáñ³å»ë ·ïÝíáÕ ³ÏïÇíÝ»ñÁ å»ïù ¿ û·ï³·áñÍí»Ý Ù»- 500 ÙÉÝ ¹áɳñ: Õ³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ð³ñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳÛáõÙ, µ³½Ù³·áñͳéáõÛà í׳ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÛÝ ÑÇÙùáí, áñ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÁ ѳïáõÏ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ, Çñ ϳ½ÙáõÙ áõݻݳ- Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ Í³Ëë»Éáõ ³ÛÉ ³ÝÓ³Ýó ÷áÕ»ñÁ: Éáí Çñ³í³µ³ÝÝ»ñ (ùñ»³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý êϽµÝ³Ï³Ý ßñç³ÝáõÙ, гñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳ- Çñ³íáõÝùÇ µÝ³·³í³éÝ»ñÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ), ѳß- ÛáõÙ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ »Ý ͳ·»É ϳåí³Í ³ÛÝ µ³ÝÇ í³å³ÑÝ»ñ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ˳ËïáõÙÝ»ñÇ Ñ»- Ñ»ï, û å»±ïù ¿ ³ñ¹Ûáù ûñ»ÝùÁ ÏÇñ³é»É ³ÛÝ ³Ï- ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ, ëï»ÕÍí»É ¿ 1999 ïÇíÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, áñáÝù Ó»éù »Ý µ»ñí»É ÙÇÝ㨠Ãí³Ï³ÝÇÝ, áñå»ë½Ç ³å³ÑáííÇ µéݳ·ñ³íÙ³Ý ïíÛ³É ûñ»ÝùÁ áõÅÇ Ù»ç ÙïÝ»ÉÁ: ٻ˳ÝǽÙÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÏÇñ³éáõÙÁ: ²Û¹ ųٳݳÏí³ÝÇó Ç í»ñ ûñ»ÝùáõÙ Ùïóí»É ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ³ß˳ï³ÝùÇ ÷áñ- »Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ í»ñ³óí»É ï³ñÁÝûñóáõÙ- ÓÁ óáõÛó ¿ ïí»É, áñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³í³- Ý»ñÁ: Ü»ñϳÛáõÙë ³ÛÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ³ß- ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³ÏïÇíÝ»ñÇ µéݳ·ñ³í- ˳ïáõÙ20: Ù³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë µ³í³Ï³Ý³- 2000Ã. ÑáõÝÇëÇ ëϽµÝ»ñÇÝ, ëïáñ³µ³Å³Ýáõ- ã³÷ ɳí ãÇ Ï³ï³ñíáõÙ, ù³ÝÇ áñ áëïÇϳÝáõÃÛáõ- ÙÁ ݳ˳ӻéÝ»É ¿ 28 ·áñÍ, áñÇó 23-Á ѳçáÕáõ- ÝÁ ¨ Ù»Õ³¹ñáÕ ÏáÕÙÁ Çñ»Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝáõÙ ÃÛ³Ùµ ³í³ñïí»É »Ý: ÷áñÓ»É »Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ß»ßïÁ ¹Ý»É ¹³ï³í×éÇ ³ñ- 2003Ã. ÑáõÝÇëÇ ¹ñáõÃÛ³Ùµ µéݳ·ñ³íí³Í Ó³ÏÙ³Ý, ³ÛÉ áã û ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, áñ µéݳ·ñ³í- ³ÏïÇíÝ»ñÁ ·»ñ³½³Ýó»É »Ý 11 ÙÉÝ ²ØÜ ¹áɳñÁ: Ù³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõ- ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³å³óáõÛóÝ»ñ ѳí³ù»Ý: ´éݳ·ñ³í- Ù³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ÁݹáõÝí»É ¿ ѳٻٳﳵ³ñ Ðð²ä²ð²Î²ÚÆÜ ÈêàôØÜºð µ³ñ¹ ¨ Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ûñ»Ýë- ·Çñù, áñÇ Ù³ëÇÝ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ëå³Ý»ñÇ ¨ ¹³- гϳÏáéáõåóÇáÝ ÙÛáõë ³é³ç³ï³ñ ·áñͳ- ï³Ë³½Ý»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ùÇã µ³Ý ¿ ÇÙ³ó»É: ØÇ³ÛÝ Ï³ÉáõÃÛáõÝÁ` ²íëïñ³ÉdzÛÇ Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ¿ÉëÇ ³ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ÎáÝ·ñ»ëÁ ³ÙµáÕç »ñÏñáí, ²ÐÐ-Ý ¿, áñÝ ³ñ¹»Ý ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ²ØÜ-Ç ·É˳íáñ ¹³ï³Ë³½áõÃÛ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áõÝÇ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ÉëáõÙÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Édz- ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙáõÙ, µéݳ·ñ³íÙ³Ý áÉáñïÇ Ù³ë- ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ : ²Û¹åÇëÇ ¹»åù»ñáõÙ íϳݻñÁ Ññ³- ݳ·»ïÝ»ñ í³ñÓ»Éáõ ѳٳñ ѳïϳóñ»É ¿ ѳ- íÇñíáõÙ »Ý óáõóÙáõÝùÝ»ñ ï³Éáõ ѳٳñ ¨ ãÝ³Û³Í ïáõÏ µÛáõç», ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ùñ»³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ Ýñ³Ýó íϳÛáõ- ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³ÏïÇíÝ»ñÇ µéݳ·ñ³íÙ³Ý Ù³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ û·ï³·áñÍí»É Çñ»Ýó ¹»Ù, ëÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ÏÇñ³éí»É ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï: ÉëáõÙÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ѳë³ñ³- гñ³í³ýñÇÏÛ³Ý ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ ݳ- ϳÛÝáõÃÛ³ÝÁ Çñ³½»Ï»É ï»Õ ·ï³Í Çñ³¹³ñÓáõ- ˳½·áõß³óí»É ¿ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ÇÝùÁ ¹³ï³ñ³- ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ø³ÝÇ áñ ÉëáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»- ÝáõÙ ÙÇ ·áñÍáí ѳݹ»ë ¿ ·³Éáõ áñå»ë å³ï³ë- ñáí ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ϳëϳͻ- ˳ÝáÕ, áñÁ ݳ˳ӻéÝí»É ¿ ѳñáõëïÝ»ñÇ ¨ ³½- ÉÇ í³ñù³·ÍÇ Ù³ëÇÝ íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳÛïÝÇ »Ý ¹»óÇÏ Ñ³Ýó³·áñÍÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, áñáÝù ó³Ýϳó»É ¹³éÝáõ٠ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ, ÑáõÛë ϳ, áñ ³Û¹ »Ý å³Ñå³Ý»É ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ¹Ç½³Í ·áñÍ»ñáõ٠˳éÝí³Í ³ÝÓÇÝù ϳٳã»Ý ¨ Ï÷áË»Ý Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÁ, ¨ áñáÝù ϳñáÕ »Ý Çñ»Ýó ÃáõÛÉ í³ñù³·ÇÍÁ: úÇݳÏ, »ñè»ÏáõÃÛ³Ý ³ñïáÝáõ- ï³É í³ñÓ»É »ñÏñÇ É³í³·áõÛÝ Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇÝ` ÃÛ³Ý ã³ñ³ß³ÑÙ³Ý Ñ³ñóÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÉëáõÙÝ»ñÁ, ó³Ýϳó³Í Ó¨³Ï³Ý å³ï׳é û·ï³·áñÍ»Éáõ ѳ- áñáÝóÇó û·ïí»É »Ý Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ¿ÉëÇ Ù³ñ: ²Û¹åÇëÇ µ³Ý Çëϳå»ë å³ï³ÑáõÙ ¿, ãÝ³Û³Í ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ, ÃáõÛÉ »Ý ïí»É вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð 201
³Û¹åÇëÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ¹³ñÓÝ»É ³é³í»É ó- ²ÎÜÎ²ÈÆøÜºð ÷³ÝóÇÏ ¨ µ³ñÓñ³óñ»É »Ý ³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó í³ñ- ù³·ÍÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÁ, áíù»ñ ˳éÝí³Í »Ý »Õ»É ºÝó¹ñíáõÙ ¿, áñ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳ- ³Û¹åÇëÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç: ϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ïѳݷ»óÝÇ áã ²Û¹åÇëÇ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ÉëáõÙÝ»ñÁ ³é³- ÙdzÝß³Ý³Ï ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ: ¸»é¨ë ÉñÇí ãµ³ó³- ç³óñ»É »Ý µáõéÝ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ ¨ ѳݷ»óñ»É ·áñ- ѳÛïí³Í å³ï׳éÝ»ñáí, ³Û¹åÇëÇ Ñ³ÝÓݳÅá- ͳϳÉáõÃÛ³Ý ³å³·³ ³ß˳ï³ÝùÇ Ýϳïٳٵ ÕáíÝ»ñÁ ³í»ÉÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ »Ý ·áñÍáõÙ ²ñ¨»É- Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³ÝÁ: Û³Ý ²ëdzÛÇ ³ÛÝåÇëÇ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇù »Ý` øñ»³Ï³Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó êÇÝ·³åáõñÁ, سɳ½Ç³Ý, ³Ûí³ÝÁ, ÐáÝÏáÝ·Á, ¹áõñë Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ÉëáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ù»- ù³Ý û ³ÛÉ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ: ä³ï׳éÝ»- Õ³¹ñ³ÝùÁ ÃáÕÝ»É ã³å³óáõóí³Í ¨, ÇÝãÝ ³í»ÉÇ ñÇó Ù»ÏÁ ѳÛïÝÇ ¿. ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõ- í³ï ¿, ¹Åí³ñ³óÝ»É Ï³ëϳÍÛ³ÉÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ñáõÙ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ û·ïí»É »Ý ù³Õ³ù³- ¹³ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù µ³Ý³Ï³µ³ñ Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»Í ³ç³Ïóáõ- åݹáõÙ »Ý, áñ ³Û¹åÇëÇ ÉëáõÙÝ»ñÇó Ñ»ïá ³ñ¹³ñ ÃÛáõÝÇó: ¸ñ³Ýù ݳ¨ áõÝ»ó»É »Ý ѻﳽáï³Ï³Ý ¹³ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ ãÇ Ï³ñáÕ ÉÇÝ»É: ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ ³ÝóϳóÝ»Éáõ ѳٳñÅ»ù Ñݳñ³- âݳ۳Í, Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ¿ÉëáõÙ ³Û¹åÇëÇ íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ùß³Ï»É »Ý` ÇÝãå»ë Ñ»ï³ùÝÝáõ- åñ³ÏïÇÏ³Ý Ý»ñϳÛáõÙë í»ñ³óí»É ¿, ³ÛÝ å»ïáõ- ÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù»Ãá¹Ý»ñ, ³ÛÝå»ë ¿É ϳÝ˳ñ- ÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ѳٳϳñ·³ÛÇÝ ÏáéáõåóÇ³Ý ·»ÉÇã ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏñÃáõÃÛ³Ý Ýáñ³ñ³ñ³- ï³ñ³Íí³Í ¿ ¨ áñï»Õ ó³ÝϳÝáõÙ »Ý Ññ³Å»ßï Ï³Ý Íñ³·ñ»ñ: ï³É ³ÝóÛ³ÉÇÝ` ³Û¹åÇëÇ Ùáï»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ µ³- γëϳÍÝ»ñ ϳÝ, áñ »ñµ ëï»ÕÍí»É »Ý áñáß í³Ï³Ý³ã³÷ ³ñÅ»ù³íáñ ÉÇÝ»É ¨ Ïû·ÝÇ ³ÝûñÇ- ³ÛÉ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ã»Ý Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ëå³ë»É áñ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ã½µ³Õí»É ϳé³í³- Çñ³½»Ï»Éáõ ׳ݳå³ñÑáí í»ñç ¹Ý»É Ïáéáõåódz- ñ³Ï³Ý µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇÝ ³éÝãíáÕ µ³ñ¹ ·áñ- ÛÇÝ: ºÃ» ëñ³Ý ãÇ Ñ»ï¨áõÙ ùñ»³Ï³Ý ¹³ï³í³ñáõ- Í»ñáí: ¸ñ³Ýù áõÝ»Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ³ÝÓݳ- ÃÛáõÝÁ (ѳëϳݳÉÇ ¿, »Ã» ³Û¹åÇëÇ ·áñÍáõÝ»áõ- ϳ½Ù ¨ é»ëáõñëÝ»ñ: àñáß ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ µ³ó³Ñ³Ûï- µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ å³Ûù³ñ»É »Ý ѳ- í»É ¿ ³½ÝÇí ¨ ÉñÇí ͳí³Éáí), ³Û¹åÇëÇ åñ³ÏïÇ- ٳϳñ·Ç ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»Ù, ë³Ï³ÛÝ ¹³ í»ñ³- Ï³Ý Ï³ñáÕ ¿ ͳé³Û»É ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñå»ë½Ç ³Ùá- µ»ñ»É ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ëïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇÝ: óÝù ïñíÇ Çñ³í³Ë³ËïÝ»ñÇÝ, áñáÝù ³ÝóÛ³ÉáõÙ ê³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýó ٻͳٳëÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõ- ³Û¹åÇëÇ ³ñ³ñùÝ»ñ »Ý ϳï³ñ»É, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÝÁ µ³ó³ë³µ³ñ ¿ ³½¹»É Ëáßáñ³Ù³ëßï³µ Ïá- ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³ÝÁ Çñ³½»Ï»Éáõ ÙÇçáó, ³ÛÝ Ù³- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Çñ³íÇ׳ÏÇ íñ³: ëÇÝ Ã» áñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý ѳٳñíáõÙ ³ÝÁÝ- ÜáõÛÝÇëÏ, »ñµ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ѳÝÓ- ¹áõÝ»ÉÇ ¨ å»ïù ¿ ÷áËí»Ý: ݳÅáÕáíÁ ïÇñ³³å»ïáõÙ »Ý µ³í³Ï³Ý³ã³÷ é»- àÙ³Ýù ·ïÝáõÙ »Ý, áñ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý µ³ó³- ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý ³ÝûñÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³- ѳÛïÙ³Ý ¨ ѳßï»óÙ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÁ ϳ- ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳Ý` ѳçáÕáõÃÛáõÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ñáÕ »Ý û·Ý»É í»ñç ¹Ý»Éáõ ³ÝóÛ³ÉÇÝ: ê³Ï³ÛÝ Í³- ѳٳñ å»ïù ¿ Çñ»Ýó ³ß˳ï³ÝùáõÙ Ñ»Ýí»Ý ³ÛÉ ·áõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù ÑÇÙݳѳñó»ñ: ØÇ µ³Ý ¿, »ñµ Ý»- ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ íñ³: ºÃ» ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ- ñáõÙ »Ý Ýñ³Ý, áí ˳ËïáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»- ·Á ÃáõÛÉ ¿ ¨ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ` ¹³ï³ñ³ÝÇ û·Ýáõ- ñÁ ¨ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÛÉ µ³Ý ¿ Ý»ñ»É Ýñ³Ý, áí ³Ýû- ÃÛ³Ùµ Çñ³íÇ׳ÏÁ ßïÏ»Éáõ µáÉáñ ç³Ýù»ñÁ Ϲ³é- ñÇÝ³Ï³Ý Ó»éù ¿ µ»ñ»É ѳñëïáõÃÛáõÝ ¨ ïÇñáõÙ ¿ Ý³Ý åñáµÉ»Ù³ïÇÏ: ºñµ ÏáéáõåóÇ³Ý É³ÛÝ ï³- ¹ñ³Ý: ñ³Íí³Í ¿, ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ ÙdzÛÝ³Ï ãÇ Ï³ñáÕ ³ÙµáÕçáíÇÝ ·ÉáõË Ñ³Ý»É Çñ³íÇ׳ÏÇó: ê³Ï³ÛÝ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³í»É Áݹ³ñ- Ó³Ï ³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ¹³éÝ³É Ï³ñ¨áñ Ù³ë: 202 вβÎàèàôäòÆàÜ Ð²ÜÒܲÄàÔàìܺð
ÐÔàôØÜºð
1 ÐáÝÏáÝ·Û³Ý ³ÝÏ³Ë Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓ- ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ (µ³ÅÇÝ 15, R.A. No 6770).¦ ݳÅáÕáíÇ (²ÐÐ) ϳÛù. http://www.icac.org.hk/ http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html eng/main/ 9 î»°ë. http://www.transparcncy.org/iacc/9th_iacc/ 2 ÐáÝÏáÝ·Ç ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html ѳٳϳñ·` »ñÏáõ É»½áõÝ»ñáí. http:// 10 Àëï ÝÛáõûñÇ. Bertrand de Speville, Why do anti- www.justice.gov.hk/home.htm corruption agencies fail, UNGOPAC, Vienna, Aus- 3 ÐáÝÏáÝ·Û³Ý Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ tria, Aril, 2000. ¶ÇñùÁ ϳñ»ÉÇ ¿ å³ïíÇñ»É ¿É»Ïï- Ù³ëÇÝ ï»°ë. http://www.icac.org.hk/eng/abou/ind ñáݳÛÇÝ ÷áëïáí. bdes@compuserve.com ex.html 11 Doig, A, Moran, J, and Watt, D. (2001) Working pa- 4 î»°ë. ÐáÝÏáÝ·Û³Ý ²ÐÐ-Ç Ï³Ý˳ñ·»ÉÇã ³ß˳- per: Business Planning for Anti-Corruption Agen- ï³ÝùÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ïíÛ³ÉÝ»ñÁ Ñ»ï¨Û³É ѳë- cies. ä³ï×»ÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ å³ïíÇñ»É ¿É»Ïïñá- ó»áí. http://www.unafei.or.jp/pdf/56-26.pdf ݳÛÇÝ ÷áëïáí. r.a.doig@tecs.ac.uk 5 http://www.csb.gov.hk/hkgcsb/rcim/pdf/english/ 12 ºñµ гñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳÛáõÙ ³éáÕç³å³Ñáõ- central/aan_c.pdf ÃÛ³Ý ·Íáí ѳÝÓݳÅáÕáíÇÝ å³Ñ³Ýçí»É ¿ 6 úñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³Ïï»ñÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ï»ùë- ÏáÝÏñ»ï µáÕáùÇ Ñ»ï ϳåí³Í ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñ- ï»ñÁ ï»°ë Ñ»ï¨Û³É ѳëó»áí. http://www.justice. Ï»Éáõ ѳٳñ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³- gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B348256484 ñáõÃÛ³Ý Ñ³í³ÝáõÃÛáõÝÁ, ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ 0019D2F97OpenView. ß÷áõÙÝ»ñÝ Áݹѳïí»É »Ý` ݳ˳ñ³ñÇ ÷á- ÷áËÙ³Ý å³ï׳éáí: 7 Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ»ÉëÇ ³ÝÏ³Ë Ñ³Ï³Ïáéáõå- óÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáí. http://www.icac.nsw.gov.au 13 î»°ë. http://www.icac.org.hk/cng/power/powe_acct _1.html 8 úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ §ó³Ýϳó³Í Ó¨Ç Ï³Ù ·áñͻɳá- ×Ç ¨ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ³ß- 14 1994Ã. §ÎáéáõåódzÛÇ ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ѳÝó³- ˳ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ó³Ýϳ- ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ: ó³Í ëïáñ³µ³Å³ÝÙ³ÝÁ, ·áñͳϳÉáõÃÛ³ÝÁ 15 γ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ï³Ù å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ, ³Û¹ áñáßáõÙÁ, ÐáÝÏáÝ· (ú²Ä 201): ÃíáõÙ` ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ å³ïϳÝáÕ Ï³Ù Ï³- 16 1910Ã. ÁݹáõÝí³Í §¶³ÕïÝÇ ÏáÙÇëÇáÝ í׳ñ- é³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ÑëÏíáÕ ÁÝÏ»ñ³Ïóáõ- Ý»ñÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ. http://www.legislation.go ÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ëï³óí³Í µáÕáùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ vt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes å»ïù ¿ ·áñÍÇ ³ñ³· ¨ ¹ñ³Ýó »ÝóñÏÇ í³ñã³- 17 î»°ë. http://www.iss.co.za/PUBS/CRIMEINDEX/ ϳÝ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³Ù ùñ»³Ï³Ý å³ï³ë- OOVOL4NO3/Assetforfeiture.html ˳ݳïíáõÃÛ³Ý, áñå»ë½Ç Ç ß³Ñ ÅáÕáíñ¹Ç ³å³ÑáííÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß- 18 §Î³½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³íáñáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Û- ˳ï³ÝùÁ (µ³ÅÇÝ 13 ¸.ê. No 6770, ï»°ë ݳ¨ 12 ù³ñÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ, вÐ, 1998Ã. http:// µ³ÅÇÝÁ, 1987Ã. ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÁ, Ñá¹í³Í www.gov.za/acts/1998/al21-98.pdf XI): úÙµáõ¹ëÙ»ÝÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝÇ µ³ñÓ- 19 î»°ë. ³Û¹åÇëÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ¹ñ³- ñ³ëïÇ×³Ý Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ¹»Ù ϳÝáõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. Deepak Gupta, Ý»ñϳ۳óí³Í µáÕáùÝ»ñÇ ³é³çÝáõÃÛáõÝÁ ¨/ Republic of South Africa’s Prevention of Organised ϳ٠Ýñ³Ýó, áí ½µ³Õ»óÝáõÙ ¿ ÑëÏáÕ³Ï³Ý å³ß- Crime Act: A Comparative Bill of Rights Analysis: http:/ ïáÝ, ³ÛÝ µáÕáùÝ»ñÁ, áñáÝù å³ñáõݳÏáõÙ »Ý /www.law.harvard.cdu/studnets/orgs/crcl/v.37/ ͳÝñ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É gupta.pdf å³Ñ³ÝçÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ µáÕáùÝ»ñÁ, 20 ²ÐÐ, Üáñ гñ³í³ÛÇÝ àõ»Éë. http://www.icac. áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý Ù»Í ·áõÙ³ñÝ»ñÇÝ ¨/ϳ٠nsw.gov.au/ ¶ÈàôÊ 15 | ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì 205 ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ
¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ñ³ÏíáÕ Ï³Ù Ñ³Õáñ¹íáÕ ÝÛáõûñÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³- ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»Ý ï»Õ»Ï³ï- íáõÃÛ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó û·ïí»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõ- ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ï ÙÇçáó- ÝÁ: Ý»ñÁ ³ÝÏ³Ë ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç Ñ»ï ÙdzëÇÝ x سÙáõÉÇ, Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ³ÝÏ³Ë Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ »Ýó- Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ ³½³ï ëï»ÕÍí»- ϳÛáõÃÛáõÝÇó ½»ñÍ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý »ñÏáõ ×ÛáõÕ»ñÇó Éáõ ¨ ·áñÍ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳÝ: Ù»ÏÁ: º°í Ù»ÏÁ, ¨° ÙÛáõëÁ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ x ºñÏñÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ñ- ÏáéáõåódzÛÇ ³½¹»óÇÏ Ñ³Ï³ÏßÇéÝ»ñÇó »Ý ¨ »ñ- ÙÇÝÝ»ñÇÝ ãå»ïù ¿ »ÝóñÏ»Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ϳ٠ó³Ý- ÏáõëÝ ¿É ѳïáõÏ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù áõÝ»Ý: Æ Ï³ó³Í ³ÛÉ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý: ²ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ, å»ï³Ï³Ý Ù»Õ³¹- Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ` ñáÕÝ»ñÇ ¨ ¹³ï³Ë³½Ý»ñÇ, ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ï- ³ÝÏ³Ë Ù³ÙáõÉÇÝ å»ïù ¿ ïñ³Ù³¹ñíÇ ÝÛáõûñÇ Ñ»ï íáõÃÛ³Ý Ù³ëݳíáñ ÙÇçáóÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ ã»Ý ͳÝáóݳÉáõ ¨ ïå³·Çñ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ÃáÕ³ñÏ- Ý߳ݳÏíáõÙ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÏáÕÙÇó ¨ Ù³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ñ»éáõëï³-é³¹Çá ѳÕáñ¹áõÙÝ»- ã»Ý ѳëï³ïíáõÙ µ³ñÓñ å»ï³Ï³Ý ³ïÛ³ÝÝ»- ñÇ å³ïñ³ëïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ñáõÙ: ²é³Ýó ³½³ï ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇó û·ïí»Éáõ ÝáõÛÝ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ: ÙÇçáóÝ»ñÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ x ä»ïáõÃÛáõÝÁ ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏÇ Éñ³·ñ³ÛÇÝ ÉdzñÅ»ù ÉÇÝ»É ãÇ Ï³ñáÕ` ÇÝãå»ë ï»Õ»Ï³ïíáõ- ÃÕÃÇ, ïå³ñ³ÝÝ»ñÇ ¨ ï³ñ³ÍÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ, ÃÛ³Ý å³Ï³ëÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý »ñÏËá- ÝáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ϳå»- ëáõÃÛáõÝ í³ñ»Éáõ ³ÝϳñáÕáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí: ñÇ, Ñ»éáõëï³-é³¹Çá ѳÕáñ¹áõÙÝ»ñÇ Ñ³×³Ë³- ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÇ Ù³ïã»ÉÇáõ- ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ²¼²î ÃÛáõÝÁ: ØÆæàòܺðÆ êμ´àôÜøÜºðÀ x ¸³ï³å³ñï»ÉÇ »Ý ϳåÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÑëÏáÕ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µáÉáñ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý, ï»ËÝÇ- ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ï³Ï³Ý ¨ ë³Ï³·Ý³ÛÇÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ, áñáÝù ¹Åí³- Ýϳïٳٵ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý ·áñÍáõÙ ñ³óÝáõÙ »Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³ÍáõÙÁ ¨ ë³Ñ- ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ջϳí³ñíÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³Ý³÷³ÏáõÙ »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÑáëùÁ: ëϽµáõÝùÝ»ñáí: ÀݹѳÝáõñ ³éٳٵ ³Û¹ x î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ áõÕÕí³Í »Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ϳñ·³- ËÙµ³·ÇñÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý³Ý Ññ³å³- íáñÙ³Ý ¨ ³Û¹ áÉáñïáõÙ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ñ³Ï»É ï³ñµ»ñ ϳñÍÇùÝ»ñ: ²Û¹ ¹ñáõÛÃÁ å»ïù ¿ ³Ù- ¹»Ù1: ñ³åݹí³Í ÉÇÝÇ ûñ»Ýùáí ¨ åñ³ÏïÇϳÛáí: ¸ñ³ ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ ¿ ͳé³Û»É ²½³ï Ù³Ùáõ- x ºñÏñÇ Ý»ñëáõÙ Ù³ÙáõÉÁ ¨ ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý Ù³ñÙÇÝ- ÉÇ Ë³ñïdzÝ, áñÝ ÁݹáõÝí»É ¿ 34 »ñÏñÝ»ñÇ Éñ³·- Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÝáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ñ- ñáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó` ·ñ³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇÝ ÝíÇñ- ï³ùÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³½³ïáñ»Ý û·ïí»Éáõ í³Í §²½³ïáõÃÛ³Ý Ó³Ûݦ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ÏáÝ- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳÝ, ÇëÏ É³ÛÝ Ñ³ë³ñ³Ïáõ- ý»ñ³ÝëáõÙ2: ÎáÝý»ñ³Ýëáõ٠زÎ-Ç ·É˳íáñ ù³ñ- ÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ û·ïíÇ ûï³ñ»ñÏñÛ³ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝ- ïáõÕ³ñ ´áõïñáë ´áõïñáë Ô³ÉÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ»ó, Ý»ñÁ ëï³Ý³Éáõ, Ñ»éáõëï³-é³¹Çá ѳÕáñ¹áõÙÝ»ñÁ áñ §³ÛÝ /ʳñïdzÛÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ/ ³ñųÝÇ ¿ µá- ÁݹáõÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó: Éáñ Ýñ³Ýó ѳí³ÝáõÃÛ³ÝÁ, áíù»ñ ÉÍí³Í »Ý Åá- x ºñÏñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ µ³ó ÉÇÝ»Ý ûï³ñ»ñÏñÛ³ Õáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: øíáï³Ý»ñ ãå»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍÇݦ: Üñ³ Ëáëù»ñáí, ãݳ- íǽ³Ý»ñÇ, Ù³ÙÉá íϳ۳ϳÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ Éñ³·ñáÕ³- Û³Í ³Û¹ ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ å³ñï³¹Çñ Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ ëï³óÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³Ûï»ñÁ å»ïù ã»Ý, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ¹ñ³Ýù ݳ˳ÝßáõÙ »Ý ³ÛÝ ¿ µ³í³ñ³ñí»Ý ë»Õ٠ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ: úï³ñ»ñÏñÛ³ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ §áñáÝó ѳëÝ»ÉáõÝ å»ïù ¿ Ó·ï»Ý Éñ³·ñáÕÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ ïñ³Ù³¹ñíÇ »ñÏñÇ ï³ñ³Íùáí µáÉáñ »ñÏñÝ»ñÁ¦: ³½³ï ï»Õ³ß³ñÅÇ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý Ê³ñïdzÛáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë, ³ëí³Í ¿. ¨ áã å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó û·ïí»Éáõ Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·áñÍáõ- x àõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ ó³Ýϳó³Í ·ñ³ùÝÝáõ- Ý»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ÝÛáõûñÇ ¨ ë³ñù³íá- ÃÛáõÝ ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ ¿: Àëï ³Û¹Ù` ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ñáõÙÝ»ñÇ ³½³ï Ý»ñÙáõÍÙ³Ý Çñ³íáõÝù: Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³½³ïáñ»Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ- x Èñ³·ñáÕ³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýùáí ½µ³Õí»Éáõ ë³ÑÙ³- Ý»ñ ѳí³ù»Éáõ ¨ ï³ñ³Í»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ ë³Ñٳݳ- ݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ ϳ٠³Û¹ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç Ý»ñ·- ÷³ÏáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¨ åñ³ÏïÇÏ³Ý å»ïù ¿ ã»ÕÛ³É Ñ³Û- ñ³íí»Éáõ ѳٳñ ³ñïáݳ·ñ»ñ ϳ٠³ÛÉ å³ßïáݳ- ï³ñ³ñí»Ý, ÇëÏ ï»Õ³Ï³Ý ¨ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Çß˳- Ï³Ý íϳ۳·ñ»ñÁ å»ïù ¿ í»ñ³óí»Ý: ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ÙÇç³Ùï»Ý Ññ³å³- x ²ÛÉ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ å»ë Éñ³·ñáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ û·ïí»Ý 206 ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ
³ÝÓÇ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõÃÛ³Ý ¨ ûñ»ÝùÇ Édzϳï³ñ ·áÛáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ ݳ˳å³ÛÙ³ÝÁ ϳñÍÇùÝ»ñÇ ³½³ï å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝí»Éáõ »ñ³ßËÇùÝ»ñÇó: ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý »ñ³ßËÇùÝ»ñÝ »Ý, áñáÝù è³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áïÇÝ»ñáõÙ ³ß- ³Ùñ³·ñí³Í »Ý ß³ï »ñÏñÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ˳ïáÕ Éñ³·ñáÕÝ»ñÁ ѳٳñíáõÙ »Ý ù³Õ³ù³ódz- Ï³Ý ³ÝÓÇÝù ¨ û·ïíáõÙ »Ý ÙÛáõë ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ïñ³Ù³¹ñíáÕ µáÉáñ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó ¨ »ñ³ß- ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòÜºðÆ ²ÜβÊàôÂÚàôÜÀ ËÇùÝ»ñÇó3:
γñÍÇùÝ»ñÇ ³½³ï ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý Ñݳñ³- à±í å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý íáñáõÃÛáõÝÁ ¨ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáó- ÙÇçáóÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý »ñ³ß˳íáñÁ: ¼ÈØ-Ý»ñÇ Ý»ñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ ѳٳñíáõÙ »Ý Ù³ñ¹áõ ÑÇÙݳ- Ýϳïٳٵ ·ñ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ áõÝÇ ï³ñµ»ñ ñ³ñ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó ¨ ó³Ýϳó³Í ÅáÕáíñ¹³í³- ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ ¨ Ç Ñ³Ûï ¿ ·³ÉÇë ·ñ»Ã» µáÉáñ »ñÏñ- ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ µ³Õ³¹- Ý»ñáõÙ: øÇã »ñÏñÝ»ñ áõÝ»Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ѳٳ- ñÇãÝ»ñÇó: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ï, ³Ý- ϳñ·»ñ, áñáÝù »ñ³ß˳íáñáõÙ »Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Ï³Ë ¨ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ ³½³ï ¨ µ³ó Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³ó³ñÓ³Ï ³½³ïáõÃÛáõ- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ ï³ññÝ »Ý: ÝÁ: º²ÐÎ ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñéã³Ï»É »Ý ÆÝãå»ë óáõÛó ïí»óÇÝ ²ØÜ-Ç ¶»ñ³·áõÛÝ ¹³- ³½³ï, ³ÝÏ³Ë ¨ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ½³Ý·í³Í³- ï³ñ³ÝáõÙ ³Ýóϳóí³Í ÉëáõÙÝ»ñÁ, ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ áõÕÕáõÙÁ »ñ³ß˳íá- ëϽµáõÝùÇÝ Çñ»Ýó ѳí³ï³ñÙáõÃÛáõÝÁ, ¹³ ѳë- ñáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ·áÛáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ï³ï»Éáí 1975 Ãí³Ï³ÝÇÝ Ð»ÉëÇÝÏÛ³Ý ËáñÑñ¹³Ï- ·ñ³ùÝÝáõÃÛáõÝÇó ³½³ï ¿ ³ÛÝù³Ý, áñù³Ý ¹³ óáõÃÛ³Ý »½ñ³÷³ÏÇã ³ÏïáõÙ: ¸³ 1975 Ãí³Ï³ÝÇó ÁݹѳÝñ³å»ë Ñݳñ³íáñ ¿ ÏáÝÏñ»ï ûñ»Ýë¹ñ³- ³é ³Ûëûñ ÑÇÙݳñ³ñ ëϽµáõÝù ¹³ñÓ³í º²ÐÎ ³Ý- Ï³Ý ³ÏïáõÙ: ¹³Ù µáÉáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ Çñ ³ñï³óá- سɳíÇÇ ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝáõÙ ½³Ý·í³- ÉáõÙÁ ·ï³í ϳñÍÇùÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý ³½³- ͳÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ ïáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ º²ÐÎ µáÉáñ ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ: Ñéã³ÏíáõÙ ¿ áã û Ù»Ï ³ÛÉ »ñÏáõ ³Ý·³Ù, Ñ»ï¨Û³É γñÍÇùÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ï»ñå. ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ³é³í»É Ñëï³Ï Ï»Ýë³·áñÍÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí º²ÐÎ ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñá- §Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ áù áõÝÇ Çñ ϳñÍÇùÁ ³½³ïáñ»Ý ³ñ- ßáõÙ ÁݹáõÝ»óÇÝ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇ- ï³Ñ³Ûï»Éáõ Çñ³íáõÝù¦: çáóÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí º²ÐÎ-Ç Ü»ñϳ- §Ø³ÙáõÉÁ Çñ³íáõÝù áõÝÇ ³½³ï ѳÕáñ¹»É ¨ Ññ³- Û³óáõóãÇ, Çñ ï»ë³ÏÇ Ù»ç, »½³ÏÇ å³ßïáÝÇ å³ñ³Ï»É ÇÝýáñÙ³óÇ³Ý §Ø³É³íÇáõÙ ¨ Ýñ³ ë³ÑÙ³Ý- ëï»ÕÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ4: Ý»ñÇó ¹áõñë, ÇÝãå»ë ݳ¨ û·ïí»É ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÇÝýáñ- ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ñ- Ù³ódzÛÇÝ Ñ³ëáõ ÉÇÝ»Éáõ µáÉáñ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáóÝ»- ó»ñáí º²ÐÎ Ü»ñϳ۳óáõóÇãÁ ³é³ÝÓݳóñ»ó ÙÇ ñÇó¦5: ß³ñù ѳñó»ñ, áñáÝù Ùï³Ñá·áõÃÛ³Ý ï»ÕÇù »Ý ï³ÉÇë ²ñ¨ÙïÛ³Ý ºíñáå³ÛáõÙ ¨ ݳËÏÇÝ ÊáñÑñ- γñÍÇùÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý ³½³ïáõÃÛáõÝ ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ: ¸ñ³ÝóÇó ³é³í»É Ñéã³ÏáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ë³ï³ñÙ³Ý Ï³ñ¨áñÁ §Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ ·ñ³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ ¿¦, ϳñÇù áõÝ»Ý, áñå»ë½Ç ¹ñ³Ýù ϳï³ñí»Ý: ²ÛëåÇ- ³ÛëÇÝùÝ` ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ϳéáõÛó- ëáí, ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ï ÙÇçáóÝ»- Ý»ñÇ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ ×ÝßáõÙÁ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ·ñ³í³Ï³ÝÁ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³í³Ï³Ý ÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, áñáÝù Ñ³×³Ë ³Ýó- ѳٳϳñ·Ý ¿, áñÝ ³ÝÏ³Ë ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³½¹»- Û³ÉÇ í»ñ³åñáõÏÝ»ñ »Ý: §Î³éáõóí³Íù³ÛÇÝ óáõÃÛáõÝÇó ¨ áõÝÇ ³Ùáõñ ÏáÝëïÇïáõóÇáÝ³É Çñ³- ·ñ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ¦, ÇÝãå»ë ·ñ³ùÝÝáõÃÛáõÝ ó³Ýϳ- í³µ³Ý³Ï³Ý µ³½³` ³½³ï ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ï- ó³Í ³ÛÉ Ó¨, ϳñáÕ ¿ ÏáñÍ³Ý»É ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ íáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á å³ßïå³Ý»Éáõ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÁ: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ѳٳñ: ¸³ï³íáñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ·áñÍ»É ø³Õ³- ÃÛ³Ý Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÇó ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¹áõñë` ÙÛáõë ¼ÈØ-Ý»ñÁ ÇÝùݳí³ñ »Ý ¨ ÑÇÙݳϳ- ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¹³ßݳ·ñÇ 19 Ñá¹í³ÍÇÝ Ñ³Ù³å³- ÝáõÙ Çñ»Ýó ·áÛáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³ÝáõÙ »Ý ѳÝñáõ- ï³ë˳Ý, áñáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë, ³ëí³Í ¿. ÃÛ³Ý û·ÝáõÃÛ³Ùµ, áñÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ½³Ý·í³Í³- ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý Ù³ëݳíáñ ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ñï³¹- §Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ áù áõÝÇ Ñ³Ùá½ÙáõÝùÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýù ñ³ÝùÁ ¨ ³ÛÝ Ó»éù ¿ µ»ñáõÙ ïå³·Çñ ϳ٠¿É»Ïïñá- ³½³ï ³ñï³Ñ³Ûï»Éáõ Çñ³íáõÝù, ³Û¹ Çñ³íáõÝùÝ Áݹ·ñÏáõ٠ݳÛÇÝ ï»ëùáí: ¿, ³ÝÏ³Ë å»ï³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó, ó³Ýϳó³Í ï»ë³- ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í ÙÇçáóÇ ÏÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¨ ·³Õ³÷³ñÝ»ñ ÷Ýïñ»Éáõ, ëï³Ý³Éáõ ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ 207
¨ ï³ñ³Í»Éáõ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ, ÉÇÝ»Ý ¹ñ³Ýù µ³Ý³íáñ, ·ñ³- ݳ·ÇñÁ ÏÝùí³Í ¿ 10 ï³ñí³ Ñ³Ù³ñ ¨ å³Ûٳݳ- íáñ, û° ïå³·Çñ, ÉÇÝÇ ³ñí»ëïÇ, û Çñ ÁÝïñ³Í ó³Ýϳó³Í íáñí³Í 㿠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ù³Ý¹³ïÇ ·áñÍáÕáõ- ³ÛÉ ÙÇçáóáí¦: ÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ïáí: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ýÇݳÝë³- íáñíáõÙ ¿ Ñ»éáõëï³¹ÇïáÕÝ»ñÇó ·³ÝÓíáÕ å»ï³- Ï³Ý ïáõñùÇ Ñ³ßíÇÝ: 2.1 Ï»ïáõÙ /áñÁ ¿³Ï³Ý Ýß³- ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü äºî²Î²Ü ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³é³çÇÝ µ³ÅÇÝÝ ¿/ Ù³ëݳíá- ØÆæàòܺðÀ ºì вê²ð²Î²Î²Ü /вÜð²ÚÆÜ/ ñ³å»ë ³ëí³Í ¿. вÔàð¸àôØÜºðÀ 2.1 §Îáñåáñ³óÇ³Ý ³ÝÏ³Ë ¿` Ýñ³ Íñ³·ñ»ñÇ µáí³Ý- àÙ³Ýù åݹáõÙ »Ý, áñ å»ïáõÃÛáõÝÁ ãå»ïù ¿ ¹³ÏáõÃÛ³ÝÁ, ¹ñ³Ýó Ñ»é³ñÓ³ÏÙ³Ý ¨ ѳÕáñ¹Ù³Ý ѳݹÇë³Ý³ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáó- ųٳݳÏÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·áñÍ»ñÇ í³ñÙ³ÝÁ í»ñ³- Ý»ñÇ ë»÷³Ï³Ý³ï»ñ: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ë³Ï³ÛÝ, µ»ñáÕ µáÉáñ ѳñó»ñáõÙ¦7: ϳñÍÇùÝ»ñ »Ý ÑÝãáõ٠ݳ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳ- Õáñ¹áõÙÝ»ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç ¹»Ù: γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ùßï³å»ë Ùñó³ÏóáõÙ ¿ ´Ç- гë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳÕáñ¹áõÙÝ»ñÁ »ñ»ù ¿³Ï³Ý µÇ-ëÇ-Ç Ñ»ï, áñÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ` ϳé³í³ñáõ- µÝáõó·Çñ áõÝ»Ý: Üñ³ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ï³ñµ»ñíáõÙ ÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ùÝݹ³ïí»Éáõ ¹»åùáõÙ Ó·ïáõÙ »Ý »Ý ßáõϳÛÇ Ã»É³¹ñ³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó, Ýñ³ Ýå³- å³ßïå³Ý»É Çñ»Ýó ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ, ãÝ³Û³Í ³ÛÝ ï³ÏÝ»ñÝ »Ý` ï»Õ»Ï³óÝ»É, ëáíáñ»óÝ»É ¨ ½í³ñ- µ³ÝÇÝ, áñ Çñ»Ýù Ý߳ݳÏí³Í »Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ×³óÝ»É µáÉáñ ųÝñ»ñÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ, ³Ù»Ý µ³ÝÇó ÏáÕÙÇó: Üñ³Ýó ÏáÕÙÝ ¿ ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý ³ÝÏ³Ë ½³ï` ³ÛÝ ³Ýí׳ñ ¿ µáÉáñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãåÇëÇÝ Ù³ñÙÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¹Çñù»ñáõÙ Ï³Ý·Ý³Í ¨ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý Çëϳå»ë ѳë³ñ³- áñáß³ÏÇ áõÅ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý Ï³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ: ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ: гÕáñ¹³ÏóÙ³Ý ßáõϳݻñÁ ¹ñë¨áñáõÙ »Ý êñ³ ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÁ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳÕáñ- Çñ»Ýó ³ÝÑáõë³ÉÇáõÃÛáõÝÁ: ºÃ» ѳÕáñ¹³ÏóáõÙÝ ¹³ÏóÙ³Ý ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ý ¿, áñÁ ·á- ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ÃáÕÝíÇ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ï³ñ»ñùÇ Û³ï¨áõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ÝíÇñ³ï- ϳÙùÇÝ, ³å³ ÏѳÛïÝí»Ý Íñ³·ñ»ñ, áñáÝù ¹Çï»É íáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, µÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ïϳóáõÙÝ»ñÇ, áã ãÇ ó³Ýϳݳ ÝáõÛÝÇëÏ Éë³ñ³ÝÇ §³Ù»Ý³Ï»ñ¦ å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ïáñåáñ³- ѳïí³ÍÁ: ºÃ» ßáõÏ³Ý ÃáÕÝíÇ ÇÝùÝ Çñ»Ý, ³å³ ïÇí ëåáÝëáñÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñ³Í ¹ñ³Ù³ßÝáñÑÝ»ñÇ »Ã»ñÁ ÏѻջÕíÇ µéÝáõÃÛáõÝ ¨ åáéÝá·ñ³ýdz óáõ- ¨ ÙÇçáóÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ý»¹»ñ³É, é»·ÇáÝ³É ¨ ó³¹ñáÕ ÝÛáõûñáí, ÇÝãÁ ãÇ áõ½áõÙ ëå³éáÕÝ»ñÇ Ù»- ï»Õ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõ٠ѳñϳÛÇÝ Ùáõïù»ñÇ Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ: ²ÛëåÇëáí, å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³- ѳßíÇÝ: üÇ-µÇ-¿ë-Ý, ϳ٠§ö³µÉÇÏ µñá¹ù³ëïÇÝ· ϳÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹»ñÁ Ýñ³ÝáõÙÝ ¿, áñ ϳñ- ë»ñíÇë¦-Á ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ѳٳϳñ·Ç Ñ»éáõëï³- ·³íáñÇ ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ6: ï»ë³ÛÇÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ, ÇëÏ é³¹ÇáÍñ³·ñ»ñÁ Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ѳݹÇ- Ñ»é³ñÓ³ÏíáõÙ »Ý ¾Ý-÷Ç-¿é /§Ü»ßÝÉ ÷³µÉÇÏ ë³ÝáõÙ ¿ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ é»¹Çá¦/ ѳٳϳñ·Ç ÙÇçáóáí: âÝ³Û³Í ï³ñ³Í- Ëáßáñ³·áõÛÝ ë»÷³Ï³Ý³ï»ñÁ /ѳ׳Ë` ³é³ç³- í³Í ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ, áñ ³Ûë ѳٳϳñ·Á ÑÇÙݳ- ï³ñ Ñ»éáõëï³ï»ë³ÛÇÝ ó³Ýó»ñÇ ¨ é³¹Çáϳ- ϳÝáõÙ ýÇݳÝë³íáñíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Û³ÝÝ»ñÇ/, ÇÝãÁ ˳ñËÉáõÙ ¿ Çëϳå»ë å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ßíÇÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí Ýñ³ µÛáõç»Ç 75 ïáÏáëÁ ³½¹»óáõÃÛáõÝÇó ³½³ï ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ëï³óíáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó8: ÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñáõÙ Éñ³·ñáÕÝ»- ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó áõÝ»ó³Í ³½³ïáõÃÛ³Ý êºö²Î²ÜàôÂÚ²Ü Æð²ìàôÜøÆ ³ëïÇ׳ÝÁ áã ÙÇßï ¿ ݳ˳Ýßí³Í ¨ »ñ³ß˳íáñ- ê²Ðزܲö²ÎàôØÜºðÀ í³Í ûñ»Ýùáí: ²Ûë áÉáñïáõÙ ûñ»ÝùÇ ¨ ϳñ·³íáñ- Ù³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ áõÕÕ³ÏÇ íï³Ý· ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óÝ»É ¼ÈØ-Ý»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: Ýϳïٳٵ Ù³ëݳíáñ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝ- »ñ¨ë, ³ëí³ÍÇ É³í³·áõÛÝ ûñÇݳÏÝ ¿ §´ñÇ- ùÁ Çñ»ÝáõÙ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»- ÃÇß µñáïù³ëïÇÝ· ùáñåáñ»Ûßݦ-Á /´Ç-µÇ-ëÇ/: ñÇ ÏáÝ·ÉáÙ»ñ³ïÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý íï³Ý· ¿ å³ñá- êï»ÕÍí»Éáí ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÇ Ý³ÏáõÙ: ¼ÈØ-Ý»ñÇ Ýϳïٳٵ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñ·³¹ñáõÃÛ³Ùµ /ó·³íáñ³Ï³Ý Ññáí³ñï³- Çñ³íáõÝùÇ Ñ³Ù³Ï»ÝïñáݳóáõÙÁ ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý- Ïáí/, ³Ûë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ å³ñµ»ñ³µ³ñ Ó³Ýó Ó»éùáõ٠ϳñáÕ ¿ Éé»óÝ»É ³ÝѳٳӳÛÝÝ»ñÇ Ó¨³Ï³Ý ѳٳӳÛݳ·Çñ ¿ ÏÝùáõ٠ϳé³í³ñáõ- Ó³ÛÝ»ñÁ ¨ ÁÝïñ³½³Ý·í³ÍÇ Ñ»ï Ó»éݳÍáõÃÛáõÝ- ÃÛ³Ý Ñ»ï` áñáõ٠ݳ˳ÝßíáõÙ »Ý Ýñ³ ·áñÍáõÝ»áõ- Ý»ñÇ Ñ³ßíÇÝ Éáõñç íï³Ý· ëï»ÕÍ»É ÅáÕáíñ¹³í³- ÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: Ü»ñϳÛáõÙë ·áñÍáÕ Ñ³Ù³Ó³Û- ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ íï³Ý·Á Ù³ïݳóáõÛó ¿ 208 ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ
³ÝáõÙ ÙdzíáñÙ³Ý ¨ ÏɳÝÙ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ- Ý»ñ ëï³Ý³Éáõ ¨ ï³ñ³Í»Éáõ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ` ³é³Ýó Ý»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ëϽµáõÝù³- å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝÏ³Ë ÛÇÝ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõ- ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó: ²Ûë Ñá¹í³ÍÁ ãÇ ËáãÁݹáïáõÙ å»- ÃÛ³ÝÁ: ºñÏñÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ë³ÑٳݻÉáõ é³¹ÇáѳÕáñ¹áõÙÝ»- ³å³Ñáí»Ý Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ ¼ÈØ-Ý»ñÇ ßáõϳÛáõÙ: ñÇ, Ñ»éáõëï³ï»ë³ÛÇÝ Ï³Ù ÏÇݻٳïá·ñ³ýÇ³Ï³Ý ê³Ï³ÛÝ, ·Éáµ³Éǽ³ódzÛÇ ¨ ѳïϳå»ë ³ñµ³Ý- Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÉÇó»Ý½³íáñáõÙ¦: ۳ϳÛÇÝ Ñ»éáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¹³ ³Ù»Ý¨ÇÝ ¿É ѳë³ñ³Ï ËݹÇñ ã¿: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, 2. §²Ûë ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, ù³ÝÇ áñ ÆÝï»ñÝ»ïÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é ï»Õ»Ï³ï- ³ÛÝ Ï³åí³Í ¿ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ å³ï³ë- íáõÃÛ³Ý Ñ³Õáñ¹Ù³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñá- ˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ϳñáÕ ¿ å³Ûٳݳíáñí»É ³ÛÝ- ß³ÏÇáñ»Ý ³í»ÉÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý »Ý ¹³ñÓ»É: åÇëÇ Ó¨³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí, å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí, ë³Ñ- ê³Ï³ÛÝ ¹³ ϳñáÕ ¿ ëï»ÕÍ»É Ýáñ ÑÇÙݳѳñó»ñ: ٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñáí ϳ٠å³ïųÙÇçáóÝ»ñáí, ºí, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ³Ûë ³ß- áñáÝù ݳ˳ï»ëí³Í »Ý ûñ»Ýùáí ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý Ë³ñÑÇ Ñ½áñÝ»ñÁ ³ÛÉ¨ë ·Éáµ³É Ï³åÇ Ýϳïٳٵ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ` Ç ß³Ñ Ù»Ý³ßÝáñÑ ãáõÝ»Ý: å»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý, ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ³ÙµáÕ- ØÇ³óÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝÁ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÇó ç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõ- Ù»ÏÝ ¿, áñÁ Ó·ïáõÙ ¿ Ýå³ëï»É ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÃÛ³Ý, ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠ѳÝó³·áñÍáõ- ¹Çý»ñëÇýÇϳódzÛÇÝ: ²Ûëï»Õ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳÝË»Éáõ, ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ ϳ٠µ³ñáÛ³- ï»Õ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, ù³Õ³ù³- ϳÝáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÉ ³ÝÓ³Ýó Ñ»ÕÇݳ- Ï³Ý ¨ ÏñáÝ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ÏáõÃÛáõÝÁ ϳ٠Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ å³ßïå³Ý»Éáõ, Ù»¹Ç³-ÑáɹÇÝ·Ý»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ³ñ·»ÉùÝ»ñ /ϳñ- ËáñÑñ¹³å³Ñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ëï³óí³Í ï»- ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ³é³ÝÓÇÝ Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ ϳÝË»Éáõ ϳ٠³ñ- ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ¹³ ãÏÇñ³é»É/: ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛáõÝÝ áõ ³Ý³ã³éáõ- ÜÙ³Ý ³ñ·»ÉùÝ»ñ »Ý ·áñÍáõ٠ݳ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáí¦: ýÇݳÝë³íáñٳٵ ·áñÍáÕ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ, ·áí³½- ¹³ÛÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ϳñ- âÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇó ß³ï»- ·³íáñÇã Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáí, ³ñ¹»Ý ÇëÏ ã³- ñÁ ÝÙ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý áÕç³- ÷Çó Ù»Í ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý: ´³óÇ ³Û¹, ·áÛáõ- ÙÇï ѳٳñ»É, Ýñ³Ýù ·ñ»Ã» µáÉáñÁ ÏѳٳӳÛÝ- ÃÛáõÝ áõÝ»Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»- í»Ý, áñ ³Û¹ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ å»ïù ¿ ËÇëï ë³Ñٳݳ- ñÇ Ýϳïٳٵ ˳ã³Ó¨ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³- ÷³Ï Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝ áõݻݳÝ: ä³ïíÇ ¨ Ñ»ÕÇ- íáõÝùÇ ³ñ·»ÉùÝ»ñ, áñáÝù ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ »Ý ݳÏáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³Ûó»ñÁ ϳ- Ñ»éáõëï³-é³¹ÇáѳÕáñ¹áõÙÝ»ñÇ ¨ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ñáÕ »Ý ¹³éÝ³É ³Ñ³µ»ÏÙ³Ý` ³Ý·³Ù ³½³ïáõÃÛáõ- Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ïå³·Çñ ÙÇçáóÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ³ß- ÝÇó ½ñÏ»Éáõ ¨ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇÝ áõ Ù»¹Ç³-ÁÝÏ»ñáõ- ˳ïáÕ Ù»¹Ç³-ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ9: ÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ëݳÝϳóÝ»Éáõ ·áñÍÇù: ²í»ÉÇ í³ï ¿ ³ÛÝ, áñ ³Û¹ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý û·ï³·áñÍí»É ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñ ѳñϳ¹ñ»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»- ´àì²Ü¸²Î²ÚÆÜ ê²Ðزܲö²ÎàôØÜºð óáÕ Çñ³í³Ï³ñ·Á ùÝݳ¹³ïáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý Áݹ- ¹ÇÙ³ËáëÝ»ñÇÝ Éé»É, Ýñ³Ýó ½ñÏ»É ·áÛ³ï¨Ù³Ý ÙÇ- γñÍÇùÇ ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ³- çáóÝ»ñÇó ¨ Ï³É³Ý³íáñ»É: ÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãÙ³Ý ³ñųݳó³Í Çñ³íáõÝùÇ Æñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ¨ ÝáñÙ³ïÇí µ³½³Ý å»ïù ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý Ù³ëݳíáñ ¿ ³å³ÑáíÇ ³ÝÙ»ÕÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï å³ßïå³- ³ÝÓ³Ýó Çñ³íáõÝùÝ»ñÇÝ ¨ ѳٵ³íÇÝ, ³½·³ÛÇÝ ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ãå»ïù ¿ ݳ˳ï»ëÇ ë³Ñٳݳ÷³- ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇÝ ¨ ³ÛÝ ³ñ·»ÉùÝ»ñÇÝ, ÏáõÙÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ½³Ý·í³Í³- áñáÝù áõÕÕí³Í »Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÇ å³ßï- ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí ÝÛáõûñÇ Ññ³å³ñ³- å³ÝáõÃÛ³ÝÁ, áñáÝó ·áÛáõÃÛáõÝÁ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³- ÏáõÙÇó Ññ³Å³ñÙ³Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõ٠ϳñáÕ ¿ ³ñ¹³ñ³óí³Í ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý íݳë»É å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ÉÇÝ»É ÙdzÛÝ áÕç³ËáÑ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ /³ÛëÇÝùÝ` ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý í³ñÏÇÝ: ÜÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ÙdzÛÝ åáéÝá·ñ³ýdzÛÇ ¨ 廹áýÇÉdzÛÇ ³ñ·»ÉùÁ/: Ï˳ñËÉ»Ý Ï³ñÍÇùÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý ³½³- سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ »íñáå³Ï³Ý ÏáÝ- ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙù»ñÁ: سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ »íñá- í»ÝódzÛÇ 10 Ñá¹í³ÍáõÙ ³ëí³Í ¿ Ñ»ï¨Û³ÉÁ. å³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÇ áñáßáõÙÝ»ñáõÙ ³ëíáõÙ ¿, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÁ §³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ¨ ·Ç- 1. §Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ áù áõÝÇ ³½³ïáñ»Ý ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ ï³Ïó³µ³ñ ѳٳӳÛÝíáõÙ ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ñ»ï, áñ Çñ Çñ³íáõÝù: ²Û¹ Çñ³íáõÝùÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ë»÷³Ï³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ËáëùÁ ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÁ ¹³éݳÉáõ ϳñÍÇù áõݻݳÉáõ, ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ·³Õ³÷³ñ- ¿ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ 209
áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý ³é³ñϳ ¨ Áëï ³Û¹Ù å»ïù ¿ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ѳٳñ»É »Ý Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ѳݹ»ë µ»ñÇ Ù»Í Ñ³Ý¹áõñÅáճϳÝáõÃÛáõݦ10: ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÑÕáõÙÝ»ñ ë³Ñ- úñ»ÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ñëï³Ï ë³Ñٳݳ·ÇÍ ¹Ý»Ý Ù³Ýí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñÇ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ Çñ³½»- ѳÕáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ï»Õ ·ï³Í ãϳÝ˳Ù- Ï»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý, §Çµñ¨ û¦ µ³éÇ û·ï³·áñÍ- ï³Íí³Í ¨ Ýå³ï³Ï³¹ñí³Í, ã³ñ³ÙÇï ë˳ÉÝ»- Ù³Ý Ï³Ù ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇ íñ³, áñ Ëݹñá ³é³ñ- ñÇ ÙÇç¨, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýå³ëï»Ý Ý»ñáÕáõÃÛáõÝ Ñ³Û- ϳ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ³ñí»É ¿ ³ÛÉ ³ÕµÛáõñÇ ÏáÕ- óáÕ, Ñ»ñùáÕ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÇ ßáõï³÷áõÛà Ññ³- ÙÇó: å³ñ³ÏÙ³ÝÁ, »Ã» í³ñϳµ»ÏÇã ÝÛáõÃÁ ÃáÕ³ñÏí»É ¿ ¶»ñÙ³ÝdzÛáõÙ ¨ë ³Ûë ÝáñÙ»ñÁ Ñëï³Ï ѳß- ãϳÝ˳Ùï³Íí³Í: í»Ïßéí³Í »Ý: ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ·»ñ- Ù³Ý³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ áõÝ»Ý Ï³ñÍÇùÇ ³ñï³Ñ³Ûï- Ù³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝù, ÖÞØ²ðîàôÂÚ²Ü ²ä²òàôòØ²Ü ÇÝãÁ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ ¿ ½ñå³ñïáõÃÛ³Ý Ù»Õ³¹- ̲ÜðàôÂÚàôÜÀ, Üð² Ðð²ä²ð²Î²ÚܲòØ²Ü ñ³Ýùáí ¹³ïÇ ï³Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ µ³- ìî²Ü¶À óÇ ³Û¹ ³Ýí³Ý³ñÏÙ³Ý /¹Çýý³Ù³ódz/ ·áñÍ»ñáí ÷áËѳïáõóÙ³Ý ã³÷Á ³í»ÉÇ ÷áùñ ¿ ù³Ý ²ØÜ-áõÙ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ÁÝ- ϳ٠³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ` ÇÝãåÇëÇÝ ³ë»Ýù Ø»Í ´ñÇ- ¹áõÝí»É »Ý ûñ»ÝùÝ»ñ, áñáÝù Éáõñç å³ïÇÅÝ»ñ »Ý ï³ÝÇ³Ý ¿: ݳ˳ï»ëáõÙ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ Ð³Ýó³íáñ ³Ýí³Ý³ñÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ·»ñٳݳ- í³ñϳµ»ÏáÕ Ñá¹í³ÍÝ»ñ Ññ³å³ñ³Ï³Í Éñ³·ñáÕ- Ï³Ý ûñ»ÝùáõÙ ï³ñµ»ñ³ÏíáõÙ »Ý ÝÙ³Ý ·áñÍáÕáõ- Ý»ñÇ ¨ Ññ³ï³ñ³ÏÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ºñµ»ÙÝ ³Û¹ ÃÛáõÝÝ»ñÇ »ñ»ù ï»ë³Ï. íÇñ³íáñ³Ýù, ½ñå³ñïáõ- ûñ»ÝùÝ»ñÁ ã»Ý ë³Ñٳݳ½³ïáõÙ ³ñųݳѳ- ÃÛáõÝ ¨ ã³ñ³ÙÇï ³Ýí³Ý³ñÏáõÙÁ: ìÇñ³íáñ³ÝùÁ` í³ï ¨ áã ³ñųݳѳí³ï ѳÕáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»- ѳÛóíáñÇ å³ïÇíÁ ÙñáïáÕ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ñÁ: ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í, ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ Éñ³·ñáÕÁ ³ñ- ³ãùáõÙ ½áÑÇ í³ñϳÝÇßÁ ³ñ³ï³íáñáÕ ³ñ³ñùÝ Å³Ý³Ñ³í³ï ï»Õ»Ï³óñ»É ¿ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¿: ¼ñå³ñïã³Ï³Ý ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷á- å³ßïáÝÛ³ÛÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ¹³ï³å³ñï»ÉÇ Ë³ÝóíáõÙ »Ý »ññáñ¹ ³ÝÓÇ ÙÇçáóáí ¨ Ýí³ëï³ó- ³ñ³ñùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¹³ï³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ãÇ ¹Ç- ÝáõÙ »Ý Ýñ³ ³ñųݳå³ïíáõÃÛáõÝÁ ѳë³ñ³Ïáõ- ï³ñÏíÇ áñå»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇ ÷³ë- ÃÛ³Ý ûñÇݳíáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ³ãùáõÙ: â³ñ³ÙÇï ï³ñÏ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ÏÇñ³éíáõÙ »Ý å³ïíÇ ³Ýí³Ý³ñÏáõÙÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ Ï»ÕÍ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ- ¨ ³ñųݳå³ïíáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ý»ñÇ ¹Çï³íáñÛ³É ¨ ϳÝ˳Ùï³Íí³Í ï³ñ³- Ñá¹í³ÍÝ»ñÁ: Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ³Û¹ Ñá¹í³ÍÝ»ñÁ ³Ñ³- ÍáõÙ, áñÁ ϳ٠í³ñϳµ»ñÏáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõÝ Ï³Ù Ýñ³Ý µ»ÏÙ³Ý ¨ ·ñ³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ó¨ »Ý, áñáÝù, Ù³ëݳíá- íÝ³ë ¿ å³ï׳éáõÙ: ñ³å»ë, ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ÏáéáõÙå³óí³Í ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ùñ»³- å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ: ²Û¹ ï»ë³ÝÏÛáõÝáí å³ïíÇ ¨ Ï³Ý ³Ýí³Ý³ñÏÙ³Ý ·áñÍ»ñáí Çñ³í³Ï³Ý å³ßï- ³ñųݳå³ïíáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ å³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨Û³É ï»ë³ÏÝ»ñÁ. ×ßÙ³ñïáõÃÛáõ- ûñ»ÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¹³ëí»Ý ½ñå³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÝÁ, ûñÇÝ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ ¨ Ù»Ïݳ- ûñ»ÝùÝ»ñÇ ß³ñùÇÝ: ²ëí³ÍÇ ³é³í»É ó³ÛïáõÝ µ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ùÝݳ¹³ï³Ï³Ý ѳ۳óùÝ»ñÁ: ûñÇݳÏÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ï»ëÝ»É ýñ³ÝëÇ³Ï³Ý ¨ âÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ å³ßï- ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: å³ÝáõÃÛ³Ý É³í Ó¨ ¿, ³ÛÝ ÙÇßï ã¿, áñ ϳñáÕ ¿ ÉÇ- üñ³ÝëdzÛáõÙ å³ßïå³ÝÛ³ÉÁ ϳñáÕ ¿ ÙÇç- ³ñÅ»ù å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ³å³Ñáí»É: úñÇÝ³Ï³Ý Ýáñ¹áõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝ»É ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý, µ³- ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ` ¹ñ³Ýù å³ßïå³Ýáõ- ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý ¨ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛ³Ý å³ßïå³- ÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ »Ý, áñáÝù µ³ó³é³å»ë ÏÇñ³éíáõÙ ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ÖßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ ѳٳñíáõÙ ¿ µ³- »Ý ·áñÍÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ ß³ñ³¹ñÙ³Ý ¹»åùáõÙ: ó³ñÓ³Ï ³ñ¹³ñ³óáõÙ` µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ùñ»³Ï³Ý ¶»ñÙ³Ý³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ µ³ñ»Ñ³× »Ý ïñ³- ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÛÝ ·áñÍ»ñÇ, áñáÝóáõÙ ÏÇ- Ù³¹ñí³Í å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ûó»ñáí, »ñµ íÇ- ñ³éíáõÙ »Ý ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇáõ- ׳ñÏíáõÙ »Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ: ´³óÇ ³Û¹, ÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáÕ Çñ³íáõÝùÇ ÝáñÙ»ñÁ, ÇÝãå»ë ³é³ÝÓݳÏÇ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ ¹³ñÓíáõÙ Ù³ÙáõÉáõ٠ݳ¨ ³ÛÝ ÃáõÛÉ ïí³Í ë˳ÉÁ` Ñ»ñùÙ³Ý Ï³Ù Ý»ñáÕáõÃÛáõÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ·áñÍÁ í³ñíáõÙ ¿ 10 ï³ñáõó ѳÛó»Éáõ ÙÇçáóáí áõÕÕ»ÉáõÝ, ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³í»ÉÇ Ï³Ù Ýñ³ íñ³ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ÷áËѳïáõóÙ³Ý í׳ñáõÙÁ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë »ñÏ- ѳٳݻñÙ³Ý, ³ñ¹³ñ³óÙ³Ý, í³Õ»ÙáõÃÛ³Ý ñáñ¹³Ï³Ý ÙÇçáó: ųÙÏ»ïÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ϳ٠í×é³µ»ÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ñ- ¹ñ³Ï³Ý áñáßáõÙÁ: ÖßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ µ³ó³Ñ³Ûï»- ó»ñáí º²ÐÎ Ü»ñϳ۳óáõóÇãÁ ¨ë Ù³ïݳóáõÛó ¿ Éáõ ³ÝÑݳñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ` å³ßïå³ÝÛ³ÉÝ»ñÁ ³ñ»É ϳé³í³ñ³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳñáÕ »Ý Ý»ñϳ۳óÝ»É µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ý ³å³- ½ñå³ñïáõÃÛáõÝÇó ¨ ³Ýí³Ý³ñÏáõÙÇó å³ßïå³Ý- óáõÛóÝ»ñ, ûñÇݳÏ, ³ÛÝ µ³ÝÇ ³å³óáõÛó, áñ Çñ»Ýù 210 ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ
í»Éáõ Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÇ áã ×Çßï ÏÇñ³éÙ³Ý ÑÇÙݳ- ٳٵ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ѳñóÇ íñ³, ÇÝãÁ Ñ³×³Ë Ñ³Ý·»óÝáõÙ ¿ ³ÝÏ³Ë ¨ ÜÙ³Ý ³ñïáݳ·ñáõÙ ÏÇñ³é»Éáõ ÙÇ³Ï ûñÇÝ³Ï³Ý Ñ³ïϳå»ë Áݹ¹ÇÙ³¹Çñ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ÑÇÙùÝ ³ÛÝ ¿, áñ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÷³ÏÙ³ÝÁ: ¼ñå³ñïáõÃÛ³Ý ¨ ³Ý- íëï³Ñ ÉÇÝ»Ý ³ÛÝ µ³ÝáõÙ, áñ ûñÃÁ áõÝÇ ·ñ³Ýó- í³Ý³ñÏÙ³Ý ÏÇñ³éáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Ý»·³ïÇí ³Ý¹- í³Í ѳëó», áñï»Õ, Ýñ³ ï»ñ»ñÇ ÏáÕÙÇó ûñ»ÝùÝ»- ñ³¹³éÝ³É ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»- ñÇ Ë³ËïÙ³Ý ¹»åùáõÙ` ϳñáÕ »Ý ¹³ï³í³ñ³- ñÇ Ï³ñ·³íáñáÕ ·áñͳéáõÛÃÇ íñ³` ϳé³í³ñ³- Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ³Ï³Ýóí»É: Ï³Ý Ï³Ù ·áñͳñ³ñ áñáßáõÙÝ»ñÇ ³éáõÙáí ¨ Ïáñ- Èñ³·ñáÕÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñïáݳ·ñ- ͳݳñ³ñ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ÏáéáõåódzÛÇ Ù³Ý Ñ»ï ϳåí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ï³ñ- ·áñÍ»ñáí Ñ»ï³ùÝÝ³Ï³Ý Éñ³·ñáõÃÛ³Ý íñ³: µ»ñ Ó¨»ñ ëï³Ý³É ¨ Ñ³×³Ë ³Ñ³µ»ÏÙ³Ý ÙÇçáó ²ÝóáõÙ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³é³ÝÓÇÝ »Ý: ²é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ »ñÏñÝ»ñáõÙ Ñ³×³Ë å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³Ýû- ÷áñÓáõÙ »Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»- ñÇÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ·ñáÕ Éñ³·- ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ³ñïáݳ·ñáõÙ ñáÕÝ»ñÁ ×ÝßáõÙÝ»ñÇ »Ý »ÝóñÏíáõÙ` Ýå³ï³Ï Ñ»- Çñ³Ï³Ý³óÝ»É áõÕÕ³ÏÇ, ³ÛÝ ¹»åùáõÙ` »ñµ ³ÛÉ ï»- ï³åݹ»Éáí µ³ó³Ñ³Ûï»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Õ»ñáõ٠ϳñáÕ »Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ¼ÈØ-Ý»ñÇ ³ß- Ýñ³Ýó ³ÕµÛáõñÁ, ³ÛëÇÝùÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ý»ñëáõ٠˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ³ñÑÙÇáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Ó·ïáõÙ ·ïÝíáÕ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó` áíù»ñ ïñ³Ù³¹ñáõÙ »Ý ³Û¹- »Ý Çñ»Ýó ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ å³ñï³¹ñ»É ³ß˳ï³Ýù- åÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ: ²ëí³ÍÁ Áݹ·ÍáõÙ ¿ ºí- Ý»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáÕ åñ³ÏïÇϳ: ²ñïáݳ·ñáõ- ñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ÎáÙÇï»Ç P/2000/ ÙÁ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ýáõ٠ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ß³- ºñ³ß˳íáñáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ, áñáõÙ ³ë- Ñ»ñÇÝ, ¨ ¹ñ³ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ãϳ ùÇã-û íáõÙ ¿, áñ Éñ³·ñáÕÝ»ñÁ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ãµ³ó³- ß³ï ͳÝñ³ÏßÇé å³ï׳é: ¼ÈØ-Ý»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõ- ѳÛï»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Çñ»Ýó ³ÕµÛáõñÁ: ÃÛ³Ý ³ñïáݳ·ñÙ³Ý í»ñ³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ÙÇçáó- Ý»ñÁ å»ïù ¿ ï³ñ³Íí»Ý ݳ¨ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ÃÕó- ÏÇóÝ»ñÇ íñ³, áñáÝù ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÇó û·ïí»- βè²ì²ðàôÂÚ²Ü ²¼¸ºòàôÂÚàôÜÀ ¶àì²¼¸Æ Éáõ ¨ Çñ»Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ îºÔ²¸ðØ²Ü Î²Ø âîºÔ²¸ðØ²Ü ØÆæàòàì ÝáõÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõݻݳÝ` ÇÝã áñ áõÝ»Ý ï»Õ³óÇ Éñ³·ñáÕÝ»ñÁ: Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áí³½¹Çó ëï³óíáÕ »Ï³- ÙáõïÝ»ñÁ µ³í³ñ³ñ ã»Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÇÝùݳ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³ ¶ð²øÜÜàôÂÚàôÜÀ ºì ä²î²êʲܲîìàôÂÚàôÜÀ ѻ勉Ýùáí ¼ÈØ-Ý»ñÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ýÇݳÝë³íá- ñáõÙ ã»Ý ëï³ÝáõÙ ¨ ѳÛïÝíáõÙ »Ý ·áí³½¹Çó ¼ÈØ-Ý»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í ë³Ñ- ëï³óíáÕ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇó íï³Ý·³íáñ ϳËí³Íáõ- ٳݳ÷³ÏáõÙ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ë˳ÝÇ Ù³ñ- ÃÛ³Ý Ù»ç: ÐÇÙÝ³Ï³Ý ·áí³½¹³ïáõÝ»ñÁ /áñáÝó ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ í»ñÁ ÑÇß³ï³Ïí³Í ºíñáå³- ÃíáõÙ ·É˳íáñÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ϳé³í³ñáõ- Ï³Ý ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ: ÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý/ ËÇëï ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ »Ý Çñ³Ï³Ý³ó- ¼ÈØ-Ý»ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý ÝáõÙ ÝÛáõûñÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ: ´³óÇ Ñ»ï ϳåí³Í ϳñ¨áñ ËݹÇñ ¿ ³ÛÝ, áñ ÝÙ³Ý ë³Ñ- ³Û¹, ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ·áñͳñ³ñ ϳéáõÛóÝ»ñÁ ٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¹³éÝ³Ý Ñ³ë³ñ³Ï³- Éñ³·ñáÕÝ»ñÇÝ Ï³ß³é»Éáõ Ù»Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ- Ï³Ý µ³Ý³í»×Ç ³é³ñϳ ¨ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñ áõÝ»Ý /Éñ³·ñáÕÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ÷áùñ ³ß- å»ïù ¿ »ÝóñÏí»Ý Édzϳï³ñ ³ÝÏ³Ë ¹³ï³- ˳ï³í³ñÓ »Ý ëï³ÝáõÙ/: ¸³ ϳï³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó, áñÁ ϳ½Ùí³Í ¿ ³ÛÝåÇëÇ ³Ý- ѳßíáí, áñ Éñ³·ñáÕÝ»ñÁ Ññ³å³ñ³Ï»Ý Çñ»Ýó ù³- Ó³ÝóÇó, áñáÝó ³½ÝíáõÃÛáõÝÝ áõ ѳٳñáõÙÁ ϳë- Õ³ù³Ï³Ý ¨ ·áñͳñ³ñ ߳ѻñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë- Ï³Í ãÇ Ñ³ñáõóáõÙ: ˳ÝáÕ Ñá¹í³ÍÝ»ñ: ÜÙ³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ ½³Ý·- ê³Ï³ÛÝ, Ýáñ Ó¨³íáñíáÕ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõ- í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ã»Ý ϳ- ÃÛ³Ý ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ñáÕ³ÝáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Çñ»Ýó ÑëÏáÕ³Ï³Ý ·áñ- ÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÇó Ëáõ- ͳéáõÛÃÝ»ñÁ: ë³÷»Éáõ ë³Ñٳݳ÷³Ï ÷áñÓ ¨ Ù»Í ·³ÛóÏÕáõ- ÃÛáõÝ áõÝ»Ý: Æñ³í³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á, áñÝ Áëï ¿áõ- ÃÛ³Ý å»ïù ¿ µáÉáñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ëï»ÕÍÇ ¼ÈØ-Ý»ñÇ Ø²ØàôÈÆ ÜÎ²îØ²Ø´ вÎàÔàôÂÚàôÜÀ å³ï³ë˳ݳïáõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, Çñ³- ºðÂºðÆ ºì ²Ø²²¶ðºðÆ ¶ð²ÜòØ²Ü Ï³Ýáõ٠ϳñáÕ ¿ Ý»·³ïÇí ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ØÆæàòàì ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý íñ³: ÅáÕáíñ- ¹³í³ñ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕÇáí ÁÝóóáÕ »ñÏñ- àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ Éñ³·ñ³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ý»ñÇó Ù»ÏáõÙ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏó³Í ¹Ç- ³ñïáݳ·ñáõÙÁ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ Ù³ÙáõÉÇ Ýϳï- ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ 211
ïáñ¹Ý»ñÁ ѳݷ»É ¿ÇÝ ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý, áñ ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳíáñáÕ Ïá- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó ã»ñÇ Ñ³Ù³ñ: öáñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ §áÕç³ËáѦ ³ñï³ëáíáñ é»åáñï³ÅÝ»ñÁ Ù»Í íï³Ý· »Ý Ý»ñ- ï»ñÙÇÝÁ ËÇëï ëáõµÛ»ÏïÇí ¿ ¨ ¹ñ³ ÁݹáõÝáõÙÁ ϳ۳óÝáõÙ ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³Ù³ñ11: ³Û¹ ÏáÝï»ùëïáõÙ ¹»åÇ ·ñ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ï³ñ³ï»- سÙáõÉÇ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý ëï»ÕÍí»É ë³Ï ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ ï³ÝáÕ ë³ÛóÏáõÝ ×³Ý³- ÇÝãå»ë Ñ»Ýó ¼ÈØ-Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó` ÇÝùݳϳé³í³ñ- å³ñÑÇ ³é³çÇÝ ù³ÛÉÝ ¿: Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí, ³ÛÝå»ë ¿É å»ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³- ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³Ï³ñ·áõÙ ¼ÈØ- Ó»éÝáõÃÛ³Ùµ: ÀݹëÙÇÝ, ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ ¹³éÝ³Ý Ý»ñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íáñáÕ ³Ù»Ý³Ñáõë³- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ¼ÈØ-Ý»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõ- ÉÇ ¨ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻ˳ÝǽÙÁ ³ÛÝ Ù»Ë³- ÃÛ³ÝÁ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý ÝǽÙÝ ¿, áñÇ ¹»åùáõÙ ¼ÈØ-Ý»ñÁ Édz½áñáõÃÛáõÝ áõ- µ³ó ³ÙµÇáÝ, ãËáõë³÷»Éáí ³Ýå³ï³ë˳ݳïáõ Ý»Ý` Çñ»Ýù ÁݹáõÝ»Éáõ ɳí Ïßé³¹³ïí³Í áñáßáõÙ- ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ¼ÈØ-Ý»ñÇÝ ùÝݳ¹³ï»Éáõó Ý»ñ: Èñ³·ñáÕÝ»ñÇÝ ¨ Ññ³ï³ñ³ÏÇãÝ»ñÇÝ ïñí³Í ¨ Ýñ³Ýó íñ³ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáõó /áñáß³- ³½³ïáõÃÛáõÝÁ` ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳï- ÏÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ/: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿, ë³Ï³ÛÝ, Ýß»É, íáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í áã ѳë³ñ³Ï áñáßáõÙÝ»ñ áñ Ù³ÙáõÉÇ ³Û¹ ÊáñÑáõñ¹Ý»ñÁ ³é³ÛÅÙ ³ß˳- ϳ۳óÝ»Éáõ ³éáõÙáí` Éñ³óáõóÇã å³ï³ë˳ݳï- ï³Ýù³ÛÇÝ Ñ³ñáõëï ÷áñÓ ãáõÝ»Ý ¨ ³Û¹ ÇëÏ å³ï- íáõÃÛ³Ý µ»é ¿: ê³Ï³ÛÝ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ׳éáí Ýñ³ÝóÇó Ù»Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ³ÏÝÏ³É»É å»ïù ÃÛ³Ý ³½³ï ÙÇçáóÝ»ñÇ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÝ áõ ÏáõÉ- ã¿: ïáõñ³Ý Ó¨³íáñíáõÙ »Ý ¼ÈØ-Ý»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇ Ø³ÙáõÉÇ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÁ å»ïù ¿ ³ÝÏ³Ë ÉÇÝ»Ý ¨ ¹ñ³ÝóáõÙ ³ß˳ïáÕ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ å³ï³ë˳- ¨ ջϳí³ñí»Ý ³ÛÝåÇëÇ ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó, áñáÝù ݳïáõ áñáßáõÙÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹³ï³Ï³Ý Çß- Çñ»Ýó ³ÝÏáÕÙݳϳÉáõÃÛ³Ý, ³½ÝíáõÃÛ³Ý, áñ¨¿ ˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí: Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÇó ½»ñÍ ÉÇÝ»Éáõ ѳ- ²Û¹ ÏáõÉïáõñ³Ý, ³ÛÉ µ³Ý»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, ¼ÈØ-Ý»- Ù³ñ ³ñųݳó»É »Ý ѳÙÁݹѳÝáõñ ѳñ·³ÝùÇ: ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý ¨ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ²Û¹ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ áñ¨¿ Çñ³í³Ï³Ý ë³ÝÏódz ÏÇñ³- ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ Ýñ³Ýó ·áñͳéáõÛÃÇ é»Éáõ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãå»ïù ¿ áõݻݳÝ, ù³ÝÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³ñ¨áñ »ñ³ßËÇùÝ ¿: ÆëÏ ³í³Ý- áñ ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ·ñ³ùÝÝÇãÝ»ñÇ ¹áõÛÃÝ»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ¼ÈØ-Ý»ñÇÝ ëϽµáõÝùáñ»Ý ¹»ñ ϳï³ñ»É: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ýñ³Ýù å»ïù ¿ ·áñÍ»É ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ áõëáõÙݳëÇ- Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛáõÝ ¨ µ³ñáÛ³Ï³Ý µ³ñÓñ áñ³ÏÝ»ñ áõ- ñ»ÉÇë` áíù»ñ ûÅïí³Í »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý íëï³- ݻݳÝ, áñå»ë½Ç Ýñ³Ýó »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÑáõÃÛ³Ùµ12: ÏßÇé áõݻݳÝ: ú·ï³Ï³ñ ÏÉÇÝ»ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ѳ- ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏáõÉ- Ù³ñ»É, áñ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ³ÛÝ Ù³ñ- ïáõñ³Ý, ÇÝãå»ë ¹³ Ý»ñϳÛáõÙë »ñ¨áõÙ ¿ ÅáÕáíñ- ÙÇÝÁ, áñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ËáñÑáõñ- ¹³í³ñ³Ï³Ý ß³ï å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñÇݳÏáí, »Ý- ¹Á å³Ñ³ÝçÝ»ñ ¨ ¹ÇïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ ³ÙµáÕçáõ- ó¹ñáõÙ ¿, áñ ¼ÈØ-Ý»ñÁ å»ïù ¿ §³Ýѳݷëï³ó- ÃÛ³Ùµ, ³é³Ýó Ïñ׳ïáõÙÝ»ñÇ Ññ³å³ñ³ÏÇ Ø³- Ý»Ý µ³ñ»Ï»óÇÏÝ»ñÇݦ /å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³ÝÝ»- ÙáõÉÇ ËáñÑñ¹Ç ÏáÕÙÇó ³Ýóϳóí³Í Ñ»ï³ùÝÝáõ- ñÇÝ/, áñ ϳñáճݳÝ, §ë³ï³ñ»É Ó³ËáÕ³ÏÝ»ñÇݦ ÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ, /ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ` ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ/: ÇѳñÏ», »Ã» ³Û¹ Ù³ñÙÝÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³Ñ³Ýç- γëÏ³Í ãϳ, áñ »ñµ»ÙÝ ¹³ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»ó- Ý»ñÁ ѳëï³ïí»É »Ý: Ý»É ¼ÈØ-Ý»ñÇ ³Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý: ¸³ ³ÛÝ ä³ï³ë˳ݳïáõ ¨ ³Ýå³ï³ë˳ݳïáõ ·ÇÝÝ ¿, áñÝ ³Ù»Ý ³Ý·³Ù ѳñϳ¹ñí³Í »Ýù ÉÇÝáõÙ Éñ³·ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ë³Ñٳݳ- í׳ñ»É ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ³Û¹ ÇÝëïÇïáõïÇ ·á- ·ÇÍÁ ËÇëï Ýáõñµ ¿ ¨ ѳ׳Ë` ³ÝÝϳï: ųٳݳ- ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²ÝÏ³Ë ¨ ÇÙ³ëïáõÝ ¹³ï³Ï³Ý ÏÁ ¨ ï»ÕÁ í»ñçÝ³Ï³Ý í×Çé ϳ۳óÝ»Éáõ íñ³ ³½- Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍáÕ Ø³ÙáõÉÇ ¹áÕ ËÇëï ϳñ¨áñ ·áñÍáÝÝ»ñ »Ý: Æëϳå»ë, س- ËáñÑáõñ¹Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³ç³Ïó»É ÝÙ³Ý ß»ÕáõÙÝ»- ÙáõÉÇ ËáñÑñ¹Ç µ³ñáÛ³Ï³Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý áõÅÁ` ñÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ѳë³ñ³Ïáõ- ¼ÈØ-Ý»ñÇ å³ï³ë˳ݳïáõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝÇ áñáß³ÏÇ ·ÇÝ í׳- ³å³ÑáíÙ³Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍÇù ¿ ù³Ý ñ»Éáõ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ¨ ¹³ï³ñ³ÝÇÝ Ýñ³Ýó ·áñÍáõ- ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: »ñ¨ë, ³ñÅ» ½ÇÝí»É ·áÝ» Ý»áõÃÛáõÝÁ ë³Ñٳݳ÷³Ï»Éáõ ɳÛÝ Édz½áñáõÃÛáõÝ- ³ÛÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽµáõÝùáí, áñÁ Ý»ñ ï³ÉÁ: Ó¨³Ï»ñå»É ¿ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ Ù³ÙáõÉÇ ·áñÍáõ- ¼ÈØ-Ý»ñÇ ³Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ý»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏÙ³Ý Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ³×³Ë å³ï×³é »Ý ¹³é- гÝÓݳÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³Ñ Éáñ¹ سÏùñ»·áñÁ. ÝáõÙ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛáõÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ §²½³ï ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, áñÁ å³ï³ë˳ݳïáõ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ ÙdzÛÝ §áÕç³ËáÑáõÃ۳ݦ ë³ÑÙ³Ý- Ï»óí³Íù ¿ ³ÏÝϳÉáõÙ ³½³ï Ù³ÙáõÉÇó, å»ïù ¿ ѳݹáõñ- Ý»ñáõÙ »ñ³ß˳íáñáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ¨ ٻ˳ÝǽÙÝ»- ÅáÕ³Ï³Ý ÉÇÝÇ §Ñ³×³Ë ß÷áÃÙáõÝùÇ Ù³ïÝáÕ¦ ³Ýå³- 212 ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ
ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ, ÝϳïÇ áõݻݳÉáí, áñ ¹³ íáõÃÛáõÝÁ: ܳ˳å»ë Ññ³å³ñ³Ïí³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ÛÝ ·ÇÝÝ ¿, áñ ѳñϳ¹ñí³Í »Ýù í׳ñ»É ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ³- Ñ»ÕÇݳÏÇ å³ï³ëË³Ý ·ñáõÃÛáõÝÁ ãå»ïù ¿ áõÕ»ÏóÇ ëï³- Ù³ñ, ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ Ù³ÙáõÉÁ, áñÝ ³½³ï ¿, å³ï³ë˳ݳïáõ ó³Í áõÕÕÙ³ÝÁ, ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ ÏáÕÙ»ñÇó Ù»ÏÁ Ùßï³Ï³Ý ÉÇÝ»Éáõ ѳٳñ` å»ïù ¿ ݳ¨ ³½³ï ÉÇÝÇ` áñå»ë½Ç ÉÇÝÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ ãëï³Ý³: ³Ýå³ï³ë˳ݳïáõ¦13: ²Ý³å³óáõÛó Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñÁ, íëï³ÑáõÃÛ³Ý ã³- ñ³ß³ÑáõÙÁ, Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý Ï³Ù ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ï- íáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ï³Ù ¾ÂÆÎ²ÚÆ Î²Üàܲ¶Æðø Èð²¶ðàÔܺðÆ Ð²Ø²ð ËÙµ³Ï³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ Ýå³ï³Ïáí, ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ï»ÕÍáõ- ÙÁ, ÷³ëï»ñÇ Ë»Õ³ÃÛáõñáõÙÁ, ó³Ýϳó³Í ëáõï ϳ٠ûñ»Ý- Èñ³·ñáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó áñáß³ÏÇ å³ï³ë˳- ùÇ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý µ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý Ë³ËïÙ³Ý Ù³- ݳïíáõÃÛáõÝ ëï³ÝÓÝ»Éáõ ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳Ùï³Íí³Í óùáõóáõÙÁ Éñ³·- ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ¿ÃÇÏ³Ï³Ý å³ñ- ñáÕÇ ÏáÕÙÇó` ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë Éñç³·áõÛÝ Ù³ëݳ·Çï³- ï³¹Çñ ÝáñÙ»ñ ÏÇñ³é»Éáõ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝ- Ï³Ý ½³Ýó³Ýù: ¹áõÝ»Éáõ ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ ¿ ͳé³Û»É ëÉáí³ÏÛ³Ý Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ êÇݹÇϳïÇ áñáßáõÙÁ Çñ ³Ý¹³Ù- Ý»ñÇÝ Ñ»ï¨Û³É å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ II Èñ³·ñáÕÁ ¨ Ýñ³ Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ14: ûµÛ»ÏïÁ
Èñ³·ñáÕÁ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ¿ ÏñáõÙ Çñ µáÉáñ I Èñ³·ñáÕÁ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: Èñ³·ñáÕÁ µ³ñáÛ³Ï³Ý Çñ³- íáõÝù ãáõÝÇ ÙÇç³Ùï»Éáõ ù³Õ³ù³óáõ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇÝ, Èñ³·ñáÕÁ ÏÓ»éݳñÏÇ µáÉáñ ³ÝÑñ³Å»ßï ·áñÍáÕáõ- µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ, »ñµ ³Û¹ ³ÝÓÁ ˳ËïáõÙ ¿ ÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ѳí³ëïÇ, ×Çßï, ëïáõ·í³Í, ûñ»ÝùÁ ϳ٠ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ½³Ýó³Ýù: ÉñÇí ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ ³å³Ñáí»Éáõ Æñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³- ѳٳñ: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³í³ëïÇáõÃÛáõÝÁ »Ýó¹ñáõ٠ݳóÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ¿, áñ ³ÛÝ ÷³ëï»ñÁ, áñáÝó íñ³ ÑÇÙÝí³Í ¿ ³Û¹ ï»Õ»Ï³ï- Ýå³ï³Ïáí Éñ³·ñáÕÁ å»ïù ¿ Ó»éݳñÏÇ µáÉáñ ù³ÛÉ»ñÁ, áñ- íáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳ۳óí³Í »Ý ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý` Çñ³Ï³Ý ÏáÝ- å»ë½Ç ³ñï³Ñ³Ûïí»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³ ß³Ñ³·ñ·Çé ï»ùëïáõÙ, ³é³Ýó ˻ճÃÛáõñáõÙÝ»ñÇ Ï³Ù Ñ³Ý·³Ù³Ýù- µáÉáñ ÏáÕÙ»ñÇÝ: Ý»ñÇ ÏáÍÏÙ³Ý, å³ïß³× û·ï³·áñÍ»Éáí Éñ³·ñáÕÇ ëï»Õͳ- ·áñÍ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ºÃ» ÇÝã-áñ ÷³ëï»ñ Ñݳñ³íáñ ã¿ ëïáõ·»É, ³å³ ³Û¹ Ù³ëÇÝ å»ïù ¿ ÑÕáõÙ ³ñ- III Èñ³·ñáÕÁ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ÕµÛáõñÁ íÇ: Èñ³·ñáÕÁ ϳñáÕ ¿ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ µ³½Ù³Ï³ñÍáõ- ÃÛ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³½³ïáñ»Ý ³ñï³Ñ³Û- Èñ³·ñáÕÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý µáÉáñ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó ï»É Çñ ϳ٠ËÙµÇ Ï³ñÍÇùÁ, ³ÛÝ å³ÛÙ³Ýáí, áñ ݳ ãÇ Ë³Ë- ³½³ïáñ»Ý û·ïí»Éáõ ³Ýûï³ñ»ÉÇ Çñ³íáõÝù áõÝÇ: ïáõÙ ³ÛÉ ³ÝÓÇ Ï³Ù ËÙµÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ ¨ Èñ³·ñáÕÁ å³ñï³íáñ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ÕµÛáõñÇÝ íï³Ý· ãÇ Ý»ñϳ۳óÝáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý ³Ýѳå³Õ ѳÛïÝ»É áñå»ë Ñ»ÕÇݳÏÇ Çñ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ- ÑÇÙù»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï ݳ å»ïù ¿ ѳñ·Ç ï»Õ»- Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ: ϳïíáõÃÛ³Ý ³½³ï ÷á˳ݳÏÙ³Ý ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý î»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ñ³í³ù»ÉÇë ݳ ãå»ïù ¿ ¹ÇÙÇ ³½³ï ÑáëùÇ Ù³ëÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ: ܳ Ùßï³å»ë å»ïù ¿ ×ÝßáõÙÝ»ñÇ: ѳñ·³Ýùáí í»ñ³µ»ñíÇ É³í í³ñí»É³Ï»ñåÇ ÝáñÙ»ñÇÝ ¨ âÇ ÃáõÛɳïñíáõÙ áã å³ïß³× Ó¨áí û·ï³·áñÍ»É ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý å³ïß³× ÙÇçáóÝ»ñÇ ÁÝïñáõ- Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó ÃÛ³ÝÁ: ݳ íϳ ¿ »Õ»É, ÇÝãå»ë ݳ¨` ëï³óí³Í ÷³ëï³ÃÕûñÁ: ܳ Çñ³íáõÝù ¨ µ³ñáÛ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ áõ- Èñ³·ñáÕÁ å³ñï³íáñ ¿ ³å³Ñáí»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÝÇ Ññ³Å³ñí»É ³Û¹åÇëÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ññ³å³ñ³Ïáõ- Çñ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ËáñÑñ¹³å³ÑáõÃÛáõÝÁ ù³ÝÇ ¹»é Ýñ³Ýù ÙÇó, »Ã» å³ñ½íÇ, áñ ³ÛÝ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ Çñ³- ϳ٠¹³ï³ñ³ÝÁ Çñ»Ý ã»Ý ³½³ï»É ³Û¹ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÇó: ϳÝáõÃÛ³ÝÁ, ÏÇë³×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝ ¿ /˻ճÃÛáõñí³Í ¿/, ëå»ÏáõÉÛ³ïÇí µÝáõÛà áõÝÇ, ÉñÇí ã¿ ¨ áõÝÇ ³é¨ïñ³ÛÇÝ IV Èñ³·ñáÕÁ ¨ ËÙµ³·ñ³Ï³Ý ËáñÑáõñ¹Á áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝ /³Ûëå»ë Ïáãí³Í`§Ã³ùÝí³Í ·áí³½¹¦/: ϳ٠Ññ³ï³ñ³ÏÇãÁ ºÃ» Éñ³·ñáÕÁ Ññ³å³ñ³Ï»É ¿ Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ãѳ- Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÁ ÏÇë³×ßÙ³ñïáõ- Èñ³·ñáÕÁ áõÝÇ ³ÛÝåÇëÇ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ å³ÛÙ³- ÃÛáõÝ ¿ /˻ճÃÛáõñí³Í ¿/, ëå»ÏáõÉÛ³ïÇí µÝáõÛà áõÝÇ Ï³Ù Ý³·ñÇ Çñ³íáõÝù, áñÁ ³å³ÑáíáõÙ ¿ Ýñ³ ÝÛáõÃ³Ï³Ý å³- ÉñÇí ã¿, ݳ å»ïù ¿ ßïÏÇ ë˳ÉÁ` Ññ³å³ñ³Ï»Éáí áõÕÕáõ٠ѳÝçÙáõÝùÝ»ñÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ Ýñ³ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ϳ٠³ñÓ³·³Ýù: àõÕÕáõÙÁ å»ïù ¿ Ññ³å³ñ³ÏíÇ ·ñ³ýÇ- å³ïÇíÁ: Ï³Ï³Ý Ùáï³íáñ³å»ë ÝáõÛÝ Ï³ï³ñٳٵ ¨ ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ܳ Çñ³íáõÝù áõÝÇ Ù»ñÅ»É ó³Ýϳó³Í ×ÝßáõÙ, áñ ÇÝã ï»ÕáõÙ Ññ³å³ñ³Ïí»É ¿ áõÕÕÙ³Ý »Ýóϳ ï»Õ»Ï³ï- ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ 213
·áñͳ¹ñíáõÙ ¿ Ýñ³ Ýϳïٳٵ` Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ѳñ- Ðºî²øÜÜ²Î²Ü Èð²¶ðàôÂÚàôÜ Ï³¹ñ»É Ýñ³Ý ·áñÍ»É Çñ ѳÙá½ÙáõÝùÝ»ñÇÝ Ñ³Ï³é³Ï: ܳ »ÝóñÏíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Çñ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý óáõóáõÙÝ»ñÇÝ` лï³ùÝÝ³Ï³Ý Éñ³·ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ÑÇÙݳ- ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇó ¿, áñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ѳë³ñ³Ïáõ- Èñ³·ñáÕÁ Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ջϳí³ñÇ Ï³Ù Ññ³ï³- ÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ µ³ó³Ñ³Ûï»É ÏáéáõåódzÛÇ ÷³ë- ñ³ÏãÇ ÏáÕÙÇó å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝù áõÝÇ` µáÉáñ ï»ñÁ: лï³ùÝÝ³Ï³Ý Éñ³·ñáõÃÛáõÝÁ` ¹Åí³ñ ¨ ûñÇÝ³Ï³Ý ¨ Ýñ³Ýó ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý ï³Ï »Õ³Í ÙÇçáóÝ»- »ñµ»ÙÝ éÇëÏÇ Ñ»ï ϳåí³Í ½µ³ÕÙáõÝù ¿ ¨ ë³- ñÇ û·ï³·áñÍٳٵ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ Ï»ÕͳÝáõÝ áõݻݳÉáõ ï³ñÙ³Ý Ï³ñÇù áõÝÇ: лï³ùÝÝ³Ï³Ý Éñ³·ñáõ- Ýñ³ Çñ³íáõÝùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ: Èñ³·ñáÕÁ ãå»ïù ¿ ÃÛáõÝÁ ÙÇ ß³ñù ϳÝáÝÝ»ñ áõÝÇ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ³é³ç ÙÕÇ Ù³ëݳíáñ ϳ٠ëáõµÛ»ÏïÇí ߳ѻñ` ë»÷³Ï³Ý ¿ å³Ñå³Ý»É` Ç ß³Ñ ³ñÑ»ëï³í³ñÅáõÃÛ³Ý: úñÇ- û·áõïÇ ³ÏÝϳÉÇùáí ¨ ݳ Çñ ³Ýí³Ùµ ãå»ïù ¿ ëïáñ³·ñÇ Ý³Ï. §´áõÉÕ³ñ³Ï³Ý Ïá³ÉÇódz 2000¦-Á Éñ³·ñáÕ- ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ï³Ù í׳ñáíÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ·áí³½- Ý»ñÇ Ñ³çáñ¹ ë»ñÝ¹Ç Ñ³Ù³ñ »ñ³ß˳íáñ»É ¿ ¹³ÛÇÝ ÝÛáõûñ: Ñ»ï¨Û³É 11 ϳÝáÝÝ»ñÁ16. ÊÙµ³·ñ³Ï³Ý ËáñÑñ¹Ç ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ` ËÙµ³·ñ³- x ØÇßï í»ñëïáõ·»ù ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ` Ýí³½³·áõÛÝÁ Ï³Ý ËáñÑñ¹Ç ϳ٠Ññ³ï³ñ³ÏÇãÝ»ñÇ ËáñÑñ¹Ç ÏáÕÙÇó ï»- »ñÏáõ ³ÝÏ³Ë ³ÕµÛáõñÝ»ñáõÙ: ջϳóíáõÙ »Ý Ýßí³Í ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý x Ößï»ù ³ÛÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÁ /³ÝÓ³Ýó, áñáÝó ߳ѻñÁ ѳٳñ ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳñáÕ »Ý ßáß³÷í»É Ó»ñ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóó- áñáßÙ³Ý Ù³ëÇÝ: ùáõÙ: x ÊáñÑñ¹³Ïó»ù ÷³ëï³µ³ÝÇ Ñ»ï, ѳïϳå»ë ³ÛÝ V Èñ³·ñáÕÁ ¨ Ýñ³ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÁ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï, áñáÝù ³éÝãíáõÙ »Ý ÷³ëï³ÃÕóÛÇÝ ÝÛáõûñÇ Ñ»ï: Èñ³·ñáÕÁ ãÇ Ï³ñáÕ ³ÛÉ ³ÝÓÇ ÝÛáõÃÁ Ññ³å³ñ³Ï»É x Ò»ñ Ñá¹í³ÍÝ»ñáõÙ Ëáõë³÷»ù ³Ýѳï³Ï³Ý áñ³- Çñ ³ÝáõÝáõí ϳ٠³Ýí³Ý ëϽµÝ³ï³é»ñáí: ÏáõÙÝ»ñÇó: ܳ ãÇ Ï³ñáÕ Ù»ç µ»ñ»É ѳïí³Í ³ÛÉ Ññ³å³ñ³Ïáõ- x λÕͳÝáõÝ û·ï³·áñÍ»ù ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ÙÇó` ãÝß»Éáí ³ÕµÛáõñÁ: ³é³Ýó ¹ñ³ Ûáɳ ·Ý³É Ñݳñ³íáñ ã¿: ܳ ãÇ Ï³ñáÕ Çñ å³ïñ³ëï³Í ÝÛáõÃÁ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï x ØÇßï ùÝݳ¹³ï³µ³ñ Ùáï»ó»ù áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÇó, ³é³ç³ñÏ»É ÙÇ ù³ÝÇ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ: ãÉdz½áñí³Í å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³ÝóÇó ¨ ½áÑ»ñÇó ܳ ãÇ Ï³ñáÕ ³é³Ýó Ñ»ÕÇݳÏÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛ³Ý ëï³óí³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³ÝÁ: ÙÇç³Ùï»É ÝÛáõÃÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³ÝÁ: x ØÇ ßï³å»ù Ññ³å³ñ³Ï»É Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹- ܳ ãå»ïù ¿ ³½¹Ç Çñ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ»ÕÇݳÏáõ- ÛáõÝùÝ»ñÁ` ù³ÝÇ ¹»é ã¿ù ëïáõ·»É Ó»ñ áõÝ»ó³Í ï»Õ»- ÃÛ³Ý ¨ ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³, ÏáÉ»ÏïÇí ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ: ¹»åùáõ٠ݳ å»ïù ¿ ѳñ·Ç Ýñ³Ýó å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÝ áõ x ¶áñÍ»ñÇ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ó³ÝϳÉÇ ¿ ѳ۳óùÝ»ñÁ: ËáñÑñ¹³Ïó»É ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõ- ÃÛ³Ý Ï³Ù ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó Ñ»ï: VI Èñ³·ñáÕÁ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ߳ѻñÁ x ØÇßï Ó·ï»ù ѳñó³½ñáõÛóÝ»ñÁ Ó³Ûݳ·ñ»É, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ Ñ»é³Ëáë³ÛÇÝ Ñ³ñó³½ñáõÛóÝ»ñÁ: Èñ³·ñáÕÁ å»ïù ¿ ѳñ·Ç ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý å»ï³- x лï³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ó»ñ ÏáÕÙÇó ÏÇñ³éíáÕ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ Ï³Ý Ï³ñ·Á, Ýñ³ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ, ÙÇßï å»ïù ¿ ûñÇÝ³Ï³Ý ÉÇÝ»Ý: ·áñÍáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý` ѳÙÁݹѳÝáõñ x ØáõÍÇñ ѳñÏ»ñÁ /ãÙáõÍí³Í ѳñÏ»ñÁ ϳñáÕ »Ý û·- ׳ݳãÙ³Ý ³ñųݳó³Í µ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: ï³·áñÍí»É áñå»ë Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ íñ³ ×ÝßáõÙ ·áñͳ¹- Èñ³·ñáÕÁ ãå»ïù ¿ ù³ñá½Ç ½³íÃáÕ³Ï³Ý å³ï»- ñ»Éáõ ÙÇçáó, ³ÛÝ Ñ³ßíáí, áñ ѳñϳ¹ñ»Ý Ýñ³Ýó ñ³½ÙÝ»ñ, µéÝáõÃÛáõÝ áõ ³·ñ»ëdz` áñå»ë ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ññ³Å³ñí»É Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ ùÝݳ¹³ïáÕ ÝÛáõûñÇ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ÙÇçáó, ù³Õ³ù³Ï³Ý, ù³- Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÇó/: Õ³ù³ódzϳÝ, é³ë³Û³Ï³Ý, ³½·³ÛÇÝ, ÏñáÝ³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ïÇåÇ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¨ ³ÝѳݹáõñÅáճϳÝáõÃÛáõÝ: ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜ Èñ³·ñáÕÁ ѳñ·³Ýùáí å»ïù ¿ í»ñ³µ»ñíÇ ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇÝ ¨ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³Ýó ÅáÕáíñ- ìáõ¹ñá ìÇÉëáÝÇ ÙÇ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝ ¹³ñ- ¹³í³ñ³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇÝ: Ó»É ¿ Ý߳ݳíáñ: §Æß˳ÝáõÃÛáõÝÁ »ñµ»ù ³½³ïáõ- Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ïÇñ³- ÃÛ³Ý ³ÕµÛáõñ ãÇ »Õ»É: ²½³ïáõÃÛ³Ý ³ÕµÛáõñ ÙÇßï å»ï»É Éñ³·ñáÕ³Ï³Ý Ñ»ï³ùÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý »Õ»É »Ý Ýñ³ Ñå³ï³ÏÝ»ñÁ¦: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½ÙÙ³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ15: å³Ñ³ÝçíáõÙ »Ý ѳí³ùÝ»ñÇ ¨ ËáëùÇ ³½³ïáõ- ÃÛ³Ý Ýí³½³·áõÛÝ »ñ³ßËÇùÝ»ñ: 214 ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ
ì»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ù³Õ³ù³Ï³Ý í×Çé- ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ¨ Ýñ³Ýó ¹Çٳϳۻ- Ý»ñ ϳ۳óÝáÕ ³ÝÓÇÝù ·Çï³Ïó»É »Ý, áñ »ñÇï³- Éáõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íá- ë³ñ¹ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ` ѳï- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áõŻճÝáõÙ »Ý` ¹Çëï³ÝódzÛÇ Ï³å»ë ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ßñç³ÝáõÙ, ß³ï ÷ËñáõÝ »Ý ¨ Ïñ׳ïÙ³ÝÁ ¨ ï»Õ³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáí ÑÇÙݳ- ßáõÏ³Û³Ï³Ý áõÅ»ñÝ ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ` ³é³Ýó áñá- ѳñó»ñÇÝ ³í»ÉÇ ù³ç³ï»ÕÛ³Ï ÉÇÝ»ÉáõÝ Ñ³Ù³å³- ßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ ù³Õ³ù³ódz- ï³ë˳Ý: ²Ûë ·áñͳéáõÛÃÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉÇë ÙÇ Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ïßé³¹³ïí³Í Ù³ëݳÏóáõ- ß³ñù áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ÃÛ³Ý, ã»Ý ϳñáÕ ³å³Ñáí»É ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ ïÝï»- Ùßï³å»ë Ñ»ï¨áõÙ »Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõ- ë³Ï³Ý ѳí³ë³ñáõÃÛ³ÝÁ: ÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ññ³å³ñ³ÏáõÙ- Ý»ñÇÝ ¨ ϳ½ÙáõÙ ä³ï³ë˳ݳïáõ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½- ѳٳå³ï³ëË³Ý ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñ17: ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³å³ÑáíáõÙ »Ý ³Û¹ ·áñÍÁÝ- ²í»ÉÇ Ù»Í áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ ¹³ñÓíáõÙ ³ÛÝ ¹»- óóÝ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ¨ ÑëÏ»ÉÇ ÁÝóóùÁ: ñÇÝ, áñÁ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳ- ê³Ï³ÛÝ, ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝ ¿ ݳ¨ ³ÛÝ, áñ ä³ï³ë- ñáÕ ¿ Ë³Õ³É ÑëÏáÕ³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ý»ñÇ ³ß˳- ˳ݳïáõ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- ï³ÝùÝ»ñÇÝ ¨ §ÑëÏáÕ³Ï³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñǦ Ý»ñÇó ß³ï»ñÇ Ñ³Ù³ñ µÝáõó·ñ³Ï³Ý ã»Ý á°ã Ù»- áõŻճóÙ³Ý ·áñÍÇÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý Éǹ»ñÝ»ñÇ ÏÁ` á°ã ÙÛáõëÁ: Æëϳå»ë, ¹ñ³ÝóÇó ß³ï»ñÁ ëï»ÕÍ- Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý ·áñÍáõÙ, ÇÝãÁ ³½·³ÛÇÝ ÙdzëÝáõ- íáõÙ »Ý ÙdzÛÝ Ù»Ï Ýå³ï³Ïáí` ¹áÝáñ ϳ½Ù³Ï»ñ- ÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ·É˳íáñ µ³Õ³¹ñÇãÝ ¿: åáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ÙÇçáóÝ»ñ ëï³Ý³É áã ϳé³í³ñ³- ²ëí³ÍÇ ó³ÛïáõÝ ûñÇݳÏÝ ¿, ÇÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙݳ¹ÇñÝ»ñÇ ³ÝÓ- Ýᯐ »Ýù, ÐáÝÏáÝ·áõÙ ·áñÍáÕ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ý³Ï³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: Ü»ñϳÛáõÙë ³ß˳- ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ï³ÝùÝ»ñ »Ý ï³ñíáõÙ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³- ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ëï»ÕÍ- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñù³·ÍÇ ¨ óáõó³¹ñ³Ï³Ý í³Í 40-Ñá·áõó µ³Õϳó³Í ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¹Ç- ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ï³Ýáݳ·ñùÇ ÁݹáõÝÙ³Ý áõÕÕáõ- ïáñ¹³Ï³Ý ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÁ: àñå»ë ³ÛÉ ûñÇÝ³Ï ÃÛ³Ùµ` ³ÛÝ Ýå³ï³Ïáí, áñ ѳٳå³ï³ëË³Ý»Ý Ï³ñáÕ »Ýù ÑÇß³ï³Ï»É üÇÉÇåÇÝÝ»ñÇ Ïáéáõåódz- ³Û¹ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ: ê³Ï³ÛÝ, áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ÛÇ Ý³Ë³Ï³ÝËÙ³Ý ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ, áñÁ áñå»ë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ñ»÷áËÙ³Ý ·É˳íáñ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ·áñÍáõÙ ¿ ß³ñÅÇã áõÅÁ ³ÛÝ µ³ÝÇ ×³Ý³ãáõÙÝ ¿, áñ ù³Õ³- سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Édz½áñÇ í³ñãáõÃÛ³Ý ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³ë³ñ³- ѳÝÓݳñ³ñáõÃÛ³Ùµ ¨ ûųݹ³ÏáõÙ ¿ ϳ߳é³Ï»- Ï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ñáõÃÛ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ÙÕíáÕ å³Ûù³ñÇÝ18: ã³÷áñáßÇãÝ»ñ å³Ñ³Ýç»É ù³Ý Ýñ³Ýù, áñáÝó ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ¨ ÙáõÝÇóÇå³É ϳéáõÛó- å³ïñ³ëï »Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý»É áã ϳé³í³- Ý»ñáõÙ åñ³ÏïÇϳ ¿ ¹³ñÓ»É §µÛáõç»Ç Ó¨³íáñÙ³Ý ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ¦19 (ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ëï³ó- Ù³Ý å³ñ½»óÙ³Ý Ñ»ï ÙdzëÇÝ), ¨ ä³ï³ë˳ݳ- ïáõ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚ²Ü ¸ºðÀ ß³ï»ñÁ Ý»ñϳÛáõÙë ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ »Ý Çñ³Ï³Ý³ó- ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðàôØ ÝáõÙ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝ- óóÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ Ý»ñ³- ò³Ýϳó³Í ³½·³ÛÇÝ ëïñ³ï»·Ç³ÛáõÙ éáõÙ ¿ ÷áñÓ ¨ ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ó³Ýó, áñáÝù ³ÝÑ- ³é³ÝÓÇÝ ï»Õ å»ïù ¿ ѳïϳóíÇ Ù³ëݳ·Çï³- ñ³Å»ßï »Ý ÁݹѳÝáõñÇ ß³Ñ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë- Ï³Ý ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛ³ÝÁ: ö³ëï³µ³ÝÝ»ñÇ, ˳ÝáÕ Ñ³ñó»ñÇ` ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ÏáéáõåódzÛÇÝ µÅÇßÏÝ»ñÇ ¨ ׳ñï³ñ³·»ïÝ»ñÇ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³ÝáõÙ ³éϳ ÏáéáõåóÇ³Ý ¨ áã ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛáõÝÁ ѳ- ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ Ñ»ï³åݹáõÙ ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ Ù»Í íÝ³ë »Ý å³ï׳éáõÙ: ²Û¹ ¿ Çñ ÏáÝÏñ»ï ß³ÑÁ: Ø»Í Ù³ë³Ùµ ÏáéáõåódzÛáõÙ Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ å»ïù Ý»ñ·ñ³íí³Í »Ý »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñ, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¿ ѳëï³ï ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»Ý Çñ»Ýó ß³ñù»ñáõÙ ¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ: àñå»ë ϳÝáÝ, ù³Õ³- ϳñ·áõϳÝáÝÇ Ñ³ëï³ïÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, ϳ٠ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ å»ïù ¿ ÃáõÛÉ ï³Ý, áñ ¹³ ³Ý»Ý å»ï³Ï³Ý Ù³ñ- ·É˳íáñ ½áÑÁ: λÝïñáÝÇó ¹»åÇ é»·ÇáÝÝ»ñ Çß- ÙÇÝÝ»ñÁ: ÆÑ³ñÏ», Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý Ù³ëݳ·Ç- Ë³Ý³Ï³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³Å³ÝÙ³Ý ÁÝóó- ïáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ ùáõÙ, ÏáéáõåódzÛÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áõÕÕ³- Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ áñáß³ÏÇ ¹ÇïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»Ý, ѳ۳ó Ý»ñù¨ »Ý ÇçÝáõÙ, Ý»ñ³é»Éáí Ýáñ ·áñÍáÕ áñáÝù ³éÝãíáõÙ »Ý ûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³Ý- ³ÝÓ³Ýó, áñáÝù ³í»ÉÇ ë»ñï ϳå»ñ áõÝ»Ý ù³Õ³- Ù³Ý ËݹÇñÝ»ñÇÝ (÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÇó áÙ³Ýù ϳ- ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ é³í³ñáõÃÛ³Ý áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõÙ »Ý ¿, áñ å³ßïáÝ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ѳÛïÝíáõÙ Çñ»Ýó ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇ ßÝáñÑÇí): ²Ûë- ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ 215
åÇëáí, µáÉáñ ÑÇÙù»ñÁ Ï³Ý Ñ³Ù³ñ»Éáõ, áñ Çñ³í³- ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ µ³Ý³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇ ÑÇÙùÁ å»ïù ¿ Çñ»ÝáõÙ Ý»ñ³éÇ Ï³ñÍÇùÇ ³ñï³- ³ëáódzódzݻñÁ Çñ»Ýó Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý ã³÷á- ѳÛïÙ³Ý ³½³ïáõÃÛáõÝÁ, ѳí³ùÝ»ñÇ ³½³ïáõ- ñáßÇãÝ»ñÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ Éñ³óáõóÇã ³½- ÃÛáõÝÁ, áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ¹³ÏÝ»ñÇ ¨ û·ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù ã»Ý ½·áõÙ, ѳëϳ- ³½³ïáõÃÛáõÝÁ: àã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñ- ݳÉÇ ¿` ÙdzÛÝ ³ÛÝ å³ÛÙ³Ýáí, áñ Ýñ³Ýù Çñ³íáõÝù åáõÃÛ³Ý Ó¨³Ï³Ý ÑÇÙݳ¹ñáõÙÁ ¨ ѳñϳÛÇÝ ëï³- áõÝ»Ý ½µ³Õí»Éáõ ÝÙ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ20: ïáõëÁ ϳñ·³íáñáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÁ Éáõñç ÷á÷áËáõ- γé³í³ñáõÃÛ³Ý, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³- ÃÛáõÝÝ»ñÇ »Ý »ÝóñÏí»Éáõ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ϳåÇï³ÉÇ ³ÕµÛáõñÇ ÙÇç¨ ·áÛáõ- ÉÇÝ»Ý Ï³ëϳݳÉÇ ¨ ѳë³Ý»ÉÇ, å»ïù ¿ ѳٳå³- ÃÛáõÝ áõÝÇ »é³ÏáÕ٠ϳå: ÎáéáõåóÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ï³ëË³Ý»Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÝáñÙ»ñÇÝ ¨ ³í»Éáñ¹ ͳ·»É ³Ûë »ñ»ù ï³ññ»ñÇó µáÉáñáõ٠ϳ٠¹ñ³ÝóÇó ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ ϳ٠ËáãݹáïÝ»ñ ãëï»ÕÍ»Ý: ó³Ýϳó³ÍáõÙ: ²ÛëåÇëáí, ÏáÕÙ»ñÇó áã Ù»ÏÁ ï»- гí³ï³ñÙ³·ñÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ½µ³ÕíáÕ å³ß- ë³Ï³Ýáñ»Ý ϳ٠·áñÍݳϳÝáõÙ ãÇ Ï³ñáÕ Ïá- ïáÝÝ»ñÁ, å»ïù ¿ Ñëï³Ï ·Çï³Ïó»Ý, áñ ûñ»ÝùÝ éáõåódzÛÇ ÑÇÙݳѳñóÁ ÉáõÍ»É ÙÛáõëÝ»ñÇó ³Ý- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÏÇñ³é»É ³Ý³ã³é, ³é³Ýó ß»ÕáõÙÝ»- ç³ï: ÆÝãå»ë »ñ¨áõÙ ¿, ³Û¹ ѳñóÁ ³ñ¹Ûáõݳí»ïá- ñÇ: ²Ûë ѳٳï»ùëïáõÙ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ñ»Ý ãÇ Ï³ñáÕ ÉáõÍí»É ³é³Ýó µáÉáñ »ñ»ù ÏáÕÙ»ñÇ ó³Ýϳó³Í å³Ñ³Ýç ϳñáÕ ¿ É³í³·áõÛÝë µ³í³- ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý: ñ³ñí»É ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ѳٳå³ï³ëË³Ý áñá- л勉å»ë, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ³- ßáõÙÝ ÁݹáõÝíÇ ¹³ï³ñ³ÝÇ Ï³Ù ³ÛÉ ³Ý³ã³é í³Ï³Ý ¨ ÝáñÙ³ïÇí ÑÇÙù ëï»ÕÍ»É, áñÁ ³ÝÑñ³- Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó: Å»ßï ï³ñ³Íù ϳå³ÑáíÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³- 216 ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îìàôÂÚ²Ü ØÆæàòܺðÀ ºì ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ
ÐÔàôØÜºð
1 ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ë³ï³ÝùÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ñ³ßí»- ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ ïíáõÃÛáõÝáõÙ, http://www.communicationswhite ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É ѳëó»ÛáõÙ. paper.gov.uk/ http://www.ijnet.org/FE-Article/MediaLawsearch. 10 سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ »íñáå³Ï³Ý ¹³ï³ñ³- asp?Ulang=l ÝÇ §ÈÇÝ·»ÝëÝ Áݹ¹»Ù ²íëïñdzÛÇ Ï³é³í³ñáõ- 2 ÎáÝý»ñ³ÝëÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É ÈáݹáÝáõÙ 1987 Ã۳ݦ ·áñÍáí áñáßáõÙÁ (1986) &E.H.R.407: Ãí³Ï³ÝÇ ÑáõÝí³ñÇ 16-18-ÇÝ, ûñûñÇ Ññ³- 11 ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¶³Ý³ÛáõÙ. гٳ·áñͳÏóáõ- ï³ñ³ÏÇãÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ëáódzódzÛÇ, ÃÛ³Ý ¹Çïáñ¹³Ï³Ý ËÙµÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ, г- è³¹ÇáѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý ÑÛáõëÇë³Ù»ñÇÏÛ³Ý ³½- Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ù³ñïáõÕ³ñáõÃÛáõÝ, ÈáݹáÝ, ·³ÛÇÝ ³ëáódzódzÛÇ ¨ ä³ñµ»ñ³Ï³Ý Ù³ÙáõÉÇ 1991: ÙÇç³½·³ÛÇÝ ý»¹»ñ³ódzÛÇ Ñáí³Ýáõ Ý»ñùá: 12 ²ß˳ñÑÇ ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ §¾ÃÇϳÛÇ Ï³Ýá- 3 ²½³ï Ù³ÙáõÉÇ Ë³ñïdz: http.://www.wpfc.org/ ݳ·ñù»ñÁ¦ Ç ÙÇ »Ý µ»ñí³Í ØÇç³½·³ÛÇÝ Éñ³·- index.jsp?page=Charter%20For%Free%20Press ñáÕ³Ï³Ý ó³ÝóÇ ÏáÕÙÇó ¨ ¹ñ³Ýù ϳñ»ÉÇ ¿ 4 سÙáõÉÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí º²ÐÎ Ý»ñϳ- ·ïÝ»É Ñ»ï¨Û³É ѳëó»Ûáí. http://www.ijnet.org/ Û³óáõóÇãÁ Ñ»ï¨áõÙ ¿ º²ÐÎ ³Ý¹³Ù å»ïáõ- FE_Article/DoceEthicsList.asp?UIlang=l ÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇ- 13 ػ絻ñíáõÙ ¿ www.transporency.org/sourcebook/ çáóÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ¨ ݳ˳½·áõß³óÝáõÙ ¿ 14.html ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ 14 ØÇç³½·³ÛÇÝ Éñ³·ñáÕ³Ï³Ý ó³Ýó, §¿ÃÇϳÛÇ Ïá- Ù³ëÇÝ: ²Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 1992 Ãí³Ï³- ¹»ùëÝ»ñ¦. http://www.ijnet.org/FE_Article/codee ÝÇÝ ìÇ»ÝݳÛáõÙ ëï»ÕÍ»óÇÝ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ thics.asp?uilang=l&Clol=8352&ClolLang=l Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»- 15 гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÁ Å³Ù³Ý³Ï ³é ųٳ- ñáí º²ÐÎ Ý»ñϳ۳óáõóãÇ ·ñ³ë»ÝÛ³Ï, áñÇ íñ³ ËݹÇñ ¹ñí»ó Ñ»ï¨»É Ï³ñÍÇùÝ»ñÇ ³ñï³- Ý³Ï ³Ýó ¿ Ï³óÝáõÙ Ñ»ï³ùÝÝã³Ï³Ý ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ áõëáõóáõÙ: ѳÛïÙ³Ý ³½³ïáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇÝ, áñå»ë Ù³ñ- ¹áõ ÑÇÙݳñ³ñ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ¨ ÅáÕáíñ- ²í»ÉÇ Í³í³ÉáõÝ áõëáõóáÕ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñ »Ý ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ²ØÜ-áõÙ` Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ ï»Õ³- ï³ññ: Øßï³Ï³Ý ËáñÑñ¹Ç Ñáí³Ýáõ Ý»ñùá Ü»ñ- Ï³Ý ³ëáódzódzݻñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, http:// ϳ۳óáõóÇãÁ, áñÁ Çñ³í³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»- www.icij.org ñáí ûÅïí³Í ã¿, ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ 16 §¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ Áݹ- ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇÝ ³éÝã- ¹»Ù ÏáéáõåódzÛǦ, êáý. 2000, ¿ç 44-47 /µáõÉÕ³- íáÕ ·áñÍ»ñÇ Ýϳïٳٵ, Ñ»ï¨áõÙ ¿ º²ÐÎ-Ç ñ»ñ»Ý/: ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ¨ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Édz- 17 ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÙáÝÇ- ϳï³ñ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳٳ- ïáñÇÝ·Ç Ó»éݳñÏÁ ϳñáÕ »ù ·ïÝ»É Ñ»ï¨Û³É å³ï³ëË³Ý ½·áõß³óáõÙÝ»ñÇ Ñ³ÝÓÙ³ÝÁ: àñ- ѳëó»áõÙ. www.media-diversity.org/resource% å»ë Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ã³÷áõÙÝ»ñÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ 20categories/diversity%20manuals.htm ï³ññ»ñÇó Ù»ÏÁ` º²ÐÎ-Ç Ü»ñϳ۳óáõóÇãÁ ï»- 18 “ØÇç³½·³ÛÇÝ µÛáõ绦 Íñ³·ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»- ջϳïíáõÃÛáõÝ Ñ³í³ù»Éáõ, ³½³ï ï»Õ³ß³ñÅ- ϳïíáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïÝ»É Ñ»ï¨Û³É ѳë- í»Éáõ ¨ ³é³Ýó ݳËÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óÙ³Ý ó»áí. http://www.ombudsman.gov.ph/ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ¨ publicatons/cpu_program.htm/ ³ÝѳïÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷í»Éáõ Çñ³íáõÝù áõÝÇ: 19 §ØÇç³½·³ÛÇÝ µÛáõ绦 Íñ³·ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ï- Üñ³ÝÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ½»Ïáõó»É º²ÐÎ Ùßï³- íáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïÝ»É Ñ»ï¨Û³É ѳëó»áí. http:/ Ï³Ý ËáñÑñ¹ÇÝ Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ /www.internationalbudget.org/faq ¨ A Taste of Suc- ( h t t p : / / w w w. i s n . e t h z . c h / o s c e / s t r u c t u r e / cess: Examples of the budget work of NGOs (2000)” osce_bodies_e/fom.htm). http://www.internationalbudget.org/resources/ 5 Ðá¹í³ÍÝ»ñ` 35-36. http://www.sdnp.org.mw/ success.pdf, èáõë³ëï³ÝÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÝÛáõû- constitut/chapter4.html#36. ñÁ ϳñáÕ »ù ·ïÝ»É Ñ»ï¨Û³É ѳëó»áõÙ. http:// 6 î»°ë The Future of Communications: Public Ser- openbudget.Karelia.ru/eng/anona.shtml vice Broadcasting: A Discussion Document by An- 20 ÀݹѳÝáõñ áñáßáõ٠ϳñáÕ ¿ñ ¹³éÝ³É Ï³ñ·³- drew Graham, úùëíáñ¹ (2000) (http://www. å³Ñ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ¿áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í c o m m u n i c a t i o n s w h i t e p a p e r. g o v. u k / d t i - ¹³ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ µáÕáùÝ»ñÇ dcms_comms-reform_experts.html). í×é³µ»Ï³ÛÇÝ ÉëáõÙÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõ- 7 ö³ëï³ÃÕûñÇ ï»ùëï»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É ÃÛ³Ý ÷áõÉáõÙ ³ÝóϳóíáÕ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»- ѳëó»Ý»ñáõÙ http://bbc.co.uk/info/policies/charter/ ñÇÝ Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ: ²é³Ý- 8 гë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý Ïáñåáñ³ódz, ÓÇÝ »ñÏñÝ»ñ åݹáõÙ »Ý, áñ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳÕáñ¹³ó³Ýóáí ³í»ÉÇ Ñ³- ϳéáõÛóÝ»ñÝ Çñ»Ýó ϳ½ÙáõÙ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý ×³Ë ïñíáÕ Ñ³ñó»ñÁ http://www.cpb.org/pubcast/ ³ÝÓ³Ýó ë³Ñٳݳ÷³Ï Ãí³ù³Ý³Ï, áñáÝù #what_is_cpb. Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñ- ϳ۳óáõóÇãÝ»ñ ã»Ý` ¹ñ³Ýáí ÇëÏ µ³ñÓñ³óÝ»- 9 ²í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳñ»ÉÇ ¿ Éáí ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ³ñ³ñáճϳñ·»ñÇ ·ïÝ»É Ø»Í ´µÇï³ÝdzÛÇ Ï³åÇ ë»ÏïáñÇ ³ß- Ýϳïٳٵ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ: ¶ÈàôÊ 16 | ¸²î²Î²Ü вزβð¶. 219 ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð
·»ñÇ: âÇ ÃáõÛɳïñíáõÙ ëï»ÕÍ»É ¹³ï³Ï³Ý ·áñÍÁÝ- ¸²î²Î²Ü زðØÆÜܺðÀ óóÇ å³ïß³× Ï»ñåáí ÁݹáõÝí³Í Çñ³í³Ï³Ý ÁÝ- óó³Ï³ñ·»ñÇ íñ³ ãÑÇÙÝí³Í ïñǵáõݳÉÝ»ñ, áñáÝù гٳß˳ñѳÛÇÝ åñ³ÏïÇÏ³Ý íϳÛáõÙ ¿, áñ Çñ»Ýó íñ³ »Ý í»ñóÝáõÙ ëáíáñ³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ³é³Ýó ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ϳ٠Çñ³í³Ï³Ý ïñǵáõݳÉÝ»ñÇ Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»- å³Ûù³ñÇÝ áõÕÕí³Í µáÉáñ ç³Ýù»ñÝ ³å³ñ¹ÛáõÝ ñÁ: »Ý: ¸³ï³íáñÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý, ³Ý³ã³éáõ- 6. ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ ÃÛ³Ý, åñáý»ëÇáݳÉǽÙÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³Û- Çñ³íáõÝù ¿ ï³ÉÇë ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ ¨ å³- Ù³ÝÝ»ñáõÙ ùñ»³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ýñ³ÝÇó ³å³Ñáí»É ¹³ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ- ¹Çïí»É áñå»ë ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÑÇÙݳ- ¹³ñ í³ñáõÛà ¨ ÏáÕÙ»ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³Ñå³- Ï³Ý ½»Ýù: ÆëÏ »Ã» ¹³ï³íáñÝ»ñÝ ¿É »Ý ÏáéáõÙ- ÝáõÙ: å³óí³Í, ³å³ ¹ñáõÃÛáõÝÁ ¿É ³í»ÉÇ ¿ í³ïóñ³- 7. سëݳÏÇó å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ å³ñ- ÝáõÙ: ¸³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáóÝ»ñ ³å³Ñáí»É ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ù³ëßï³µáí ë³ÑÙ³Ý»É »Ý سñ- ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ` Çñ»Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ Ñéã³Ï³·ÇñÁ ¨ å³ïß³× Ï³ï³ñ»Éáõ ѳٳñ: ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¹³ßݳ·ÇñÁ:1 àã í³Õ ³ÝóÛ³ÉáõÙ ß³ï »ñÏñÝ»ñÇ ·É˳íáñ زÎÇ §¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõ- ¹³ï³íáñÝ»ñÁ Ù߳ϻóÇÝ ¨ ÁݹáõÝ»óÇÝ ¹³ï³- ÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñݦ ÁݹáõÝí»É »Ý 1985 Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýϳ߳é»ÉÇáõ- é زÎÇ 7-ñ¹ ·³·³ÃݳÅáÕáíáõÙ` ÝíÇñí³Í ѳÝ- ÃÛ³Ý ´³Ý·³ÉáñÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ3: ²Û¹ ÷³ëï³- ó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ¨ Çñ³í³Ë³Ëï- ÃáõÕÃÁ, áñÁ زÎÇ Ñ³í³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³ñųݳó³í Ý»ñÇ Ñ»ï í³ñí»É³Ï»ñåÇÝ: ²Û¹ ÷³ëï³ÃÕÃÇ` ¹³- 2003 é, Ïáãí³Í ¿ áõÕ»óáõÛó ͳé³Û»Éáõ ¹³ï³íáñ- ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛ³ÝÁ ÝíÇñí³Í Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ÑÇÙù ѳݹÇë³Ý³É ¹³ï³Ï³Ý ÁÝ- ·ÉËáõÙ ³ëíáõÙ ¿2© Ï»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ í³ñùÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: Üßí³Í ëϽµáõÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ 1. ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳- ݳ¨ û·Ý»Ý ·áñͳ¹Çñ ¨ ûñ»Ýë¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý íáñíáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ¨ ³Ùñ³·ñíáõÙ ¿ »ñÏñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇÝ, ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÇÝ ¨ ѳë³- ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç: ä»- ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ÁݹѳÝñ³å»ë, ³í»ÉÇ É³í ѳëϳݳ- ï³Ï³Ý ¨ µáÉáñ ³ÛÉ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ñï³Ï³- Éáõ ¹³ï³Ï³Ý ¹³ëÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ ¨ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ѳñ·»É ¨ å³Ñå³Ý»É ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñ- óáõÛó ï³Éáõ Ýñ³Ýó: ö³ëï³ÃÕÃáõÙ ³ëíáõÙ ¿, áñ ÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ: Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ¹³ï³íáñÁ å»ïù ¿ 2. ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ùÝÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ÷á˳Ýó- »Ýóѳßí»ïáõ ÉÇÝÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ù³ñÙÇÝ- í³Í ·áñÍ»ñÝ ³Ý³ã³é Ï»ñåáí, ÷³ëï»ñÇ ÑÇÙ³Ý Ý»ñÇÝ, áñáÝù ëï»ÕÍí³Í »Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý íñ³ ¨ ûñ»ÝùÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, ³é³Ýó áñ¨¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³ÝÁ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ, ³ÝÇñ³í³ã³÷ ³½¹»óáõ- ѻ層Éáõ ѳٳñ: Üßí³Í Ù³ñÙÇÝÝ»ñÝ ³ÝÏ³Ë »Ý ÃÛ³Ý, ¹ñ¹áõÙÝ»ñÇ, ×ÝßÙ³Ý, ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ Ï³Ù ¨ ³Ý³ã³é áõ Ïáãí³Í »Ý ѳí»É»Éáõ ¹³ï³íáñÝ»- ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý, áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ` áõÙ ÏáÕ- ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ Çñ³í³Ï³Ý áõ í³ñùÇ ÝáñÙ»ñÁ, ³ÛÉ ÙÇó ¨ ÇÝã å³ï׳éÝ»ñáí ¿É ¹³ ϳï³ñíÇ : µÝ³í áã ÃáõɳóÝ»É Ýñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ: 3. ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÝ Çñ³í³ëáõ »Ý ¹³ï³Ï³Ý ºíñáå³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳÛáõ٠ѳÛïÝÇ »Ý ³Û¹ µÝáõÛÃÇ µáÉáñ ѳñó»ñáí ¨ µ³ó³éÇÏ Édz½áñáõ- ѳñó»ñáí ÙÇ ß³ñù ÷³ëï³ÃÕûñ, ³Û¹ ÃíáõÙ` ¸³- ÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»Ý áñáß»Éáõ` ³ñ¹Ûáù Ýñ³Ýó ùÝݳñÏÙ³- ï³íáñÝ»ñÇ »íñáå³Ï³Ý ˳ñïdzÝ4, ºíñáå³ÛÇ ÝÁ Ý»ñϳ۳óí³Í ѳñóÁ ÁÝ?¹³ïÛ³± ¿ Ýñ³Ýó Áëï ËáñÑñ¹Ç ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ûñ»ÝùÇ: ³ÝϳËáõÃÛ³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ¹»ñÇ Ù³- 4. âÇ ÃáõÛɳïñíáõÙ áã ÙÇ ³ÝÇñ³í³ã³÷ ϳ٠ã³ñ¹³- ëÇÝ5, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¸³ï³íáñÝ»ñÇ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇ ñ³óí³Í ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ ¹³ï³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ, Ù³ëÇÝ »íñáå³Ï³Ý ˳ñïdzÝ6, áñÝ ÁݹáõÝí»É ¿ ÇëÏ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳ۳óñ³Í Çñ³í³Ï³Ý 1998 é µ³½Ù³ÏáÕ٠ѳݹÇåÙ³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ»ñÁ »Ýóϳ ã»Ý í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý: ²Ûë ÏáÕÙÇó: ¸³ï³íáñÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÝ áõ ³½Ý- ëϽµáõÝùÁ ãÇ ï³ñ³ÍíáõÙ ¹³ï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõ- íáõÃÛáõÝÁ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí ³å³Ñá- ÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Çñ³í³ëáõ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó` íáõÙ »Ý Ñ»Ýó ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ` áñå»ë å»- ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ùµ ¹³ï³- ïáõÃÛ³Ý »ññáñ¹ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ (ûñ»Ýë¹Çñ ¨ ·áñ- Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ï³Û³óñ³Í ¹³ï³í×ÇéÝ»ñÇ Ù»Õ- ͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ÙdzëÇÝ): ²Û¹ Ýå³ï³ÏÁ Ù³óÙ³Ý íñ³: ѳë³Ý»ÉÇ ¿ ¹³éáõÙ Ñëï³Ï, Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ¨ 5. Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ù³Õ³ù³óÇ Çñ³íáõÝù áõÝÇ Ï³Ý·Ý»É ËëïÇí å³Ñå³ÝíáÕ í³ñùÇ Ïá¹»ùÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ëáíáñ³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÇ Ï³Ù ïñǵáõݳÉÇ ³é?ç` ׳ݳå³ñÑáí, ÇÝãå»ë ݳ¨ ßÝáñÑÇí ³ÛÝ ¹³ï³- ѳٳӳÛÝ ë³ÑÙ³Ýí³Í Çñ³í³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ- 220 ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð
íáñÝ»ñÇ, áñáÝù óáõÛó »Ý ï³ÉÇë ³Ýµ³ëÇñ í³ñùÇ ·áñÍݳϳÝáõÙ ³ß˳ïáÕ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ù³ë- ûñÇݳÏÝ»ñ: ²Ûëï»Õ ջϳí³ñ ¹»ñ å»ïù ¿ Ë³Õ³Ý Ý³ÏóáõÃÛ³Ùµ: µ³ñÓñ³·áõÛÝ ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ, ÇëÏ ¹³ï³- ²ÛÝåÇëÇ ¹ñáõÃÛáõÝÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ, Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõ٠ѳϳûñÇÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ áñÇ Å³Ù³Ý³Ï ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÙÁ ¨ ¹³- ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç Ù»Õ³íáñÝ»ñÁ »Ýóϳ ï³ñ³ÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ í³ñϳµ»ÏáõÙ ¿ ¹³- »Ý å³ïÅÇ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ í»ñ³ÑëÏ»É ¹³ï³ñ³Ý- ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ, ÙÇ ß³ñù Ý»ñÇ ÁݹáõÝ³Í áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï¨áճϳÝáõÃÛáõ- »ñÏñÝ»ñáõÙ ëï»ÕÍí»É »Ý ¹³ï³Ï³Ý ÏáÉ»·Ç³Ý»ñ: ÝÁ: ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ä»ï³Ï³Ý ³ÛÉ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¨ ÇÝëïÇ- ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ë³Ñ- ïáõïÝ»ñÇó ³ÝÏ³Ë ³Û¹ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ Ù³Ý»É å³ïß³× í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, ÇëÏ ù³Õ³ù³- ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³Ýó ͳé³ÛáÕ³- óÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ` ëï»ÕÍ»É ¹³ï³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Ý ³é³ç˳ճóáõÙÁ ¨ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µáÕáù³ñÏÙ³Ý ·áñÍáõÝ Ù»- ϳé³í³ñáõÙÁ: Ð³×³Ë Ýñ³Ýó Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ë³ÝǽÙÝ»ñ: γñ¨áñ ¿ ݳ¨ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ- Ù»ç ÙïÝáõÙ ¿ ݳ¨ ·»ñ³·áõÛÝ ¹³ï³íáñÇ Ý߳ݳ- ·Ç ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÏáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ë³ÑÙ³Ýí³Í ϳÝáÝÝ»ñÇ ¨ Ýáñ- ³å³ÑáíáõÙÁ, Ýñ³Ýó ³ß˳ï³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, Ù»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ: êáíáñ³µ³ñ ¹³- í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÁ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ï³ñ·³íÇ׳ÏÁ: ï³Ï³Ý ÏáÉ»·Ç³Ý»ñÇ Ï³½Ù³íáñáõÙÁ ¨ ·áñÍáõ- úñÇݳÏ` ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý áñáß Ý³ËÏÇÝ Ý»áõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÝ ³Ùñ³·ñíáõÙ »Ý ë³ÑÙ³- ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ áã ÏáÙå»ï»Ýï ¹³ï³- ݳ¹ñáõÃÛ³Ùµ, ë³Ï³ÛÝ ÁݹѳÝáõñ ¹»åùáõÙ ¹ñ³Ýù íáñÝ»ñÇó Ó»ñµ³½³ïí»Éáõ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáó ϳñáÕ »Ý ϳñ·³íáñí»É ݳ¨ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùµ: ѳݹÇë³ó³í ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³- »¨ »ñÏñÇó »ñÏÇñ ³Ûë Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÏÇóÝ»ñÇ ³ï»ëï³íáñáõÙÁ, áñÝ ³ÝóϳóíáõÙ ¿ñ ï³ñµ»ñí»É ÙÇÙÛ³ÝóÇó, ¹ñ³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³ëïáñÇÝ ³ëïÇ- ѳçáÕáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ Ýñ³ÝÇó, û áñù³Ý ³ñ¹- ׳ÝÝ»ñáõÙ: ÆëÏ ³ÛÅÙ ³Û¹ Ù»Ãá¹Á ÏÇñ³éíáõÙ ¿ Ûáõݳí»ï ¿ »ñÏñÇ ·»ñ³·áõÛÝ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ Éáõ- ݳ¨ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ: ÍáõÙ ¹ñ³Ýó Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ ϳ¹ñ³ÛÇÝ Ï³½ÙÇ, ÇÝã- å»ë ݳ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¨ »Ýóѳßí»- ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÁ: Æëå³ÝdzÛÇ ¨ Ýñ³ ¹³ï³- ²ÜβÊàôÂÚàôÜÀ ºì ¸²î²Î²Ü ÎàȺ¶Æ²ÜºðÀ Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ËáñÑñ¹Ç (Consejo General del Poder Judicial) ÷áñÓÝ ³ÏÝ»ñ¨ ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ¨ ó³Ýϳ- óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, û ÇÝãå»ë »Ý ³Ûë ÏáÝÏñ»ï »ñÏñáõÙ ó³Í å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ, ³ÝÑñ³Å»ßï ÉáõÍíáõÙ ³Û¹ ѳñó»ñÁ ¨ ÇÝã ·áñÍáÝÝ»ñ »Ý ³ÝÑñ³- ¿ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÑÙáõï ϳé³í³ñáõÙ, áñå»ë½Ç Å»ßï ѳßíÇ ³éÝ»É7: Ýñ³Ýù ϳñáÕ³Ý³Ý Çñ»Ýó ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ù³- ïáõó»É ųٳݳÏÇÝ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï: ê³Ï³ÛÝ ¹³- ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ §³ñï³¹ñ³ÝùÁ¦ í»×»ñÇ ³ñ- ²ð¸Úàø ¸²î²ìàðܺðÀ äºîø ¾ ÀÜîðìº±Ü ¹³ñ ÉáõÍáõÙÝ ¿, ÇÝãÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ³ÝϳËáõ- ÃÛáõÝÁ ¨ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÙÛáõë ×Ûáõ- ²é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñáõ- Õ»ñÇ ×ÝßáõÙÇó: ÃÛáõÝÁ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ¹ñ³Ï³Ý Ð³×³Ë í»×»ñ »Ý ͳ·áõÙ ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ »ñ¨áõÛà ¿8: ²Ûë åñ³ÏïÇÏ³Ý ²ØÜáõÙ ÁݹáõÝí»ó 19- å³ßïáÝÇ Ý߳ݳϻÉáõ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñ- ñ¹ ¹³ñáõÙ ¨ ûɳ¹ñí³Í ¿ñ ÏáéáõÙå³óí³Í ù³Õ³- Û³É: ¸³ï³íáñÝ»ñÇ Ý߳ݳÏÙ³Ý Ï³ñ·Á, ÇÝãå»ë ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ ¹³ï³íáñÝ»ñ Ý߳ݳϻÉáõ ݳ¨ Ýñ³Ýó ³ÝϳËáõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇùÝ»ñÁ, áñå»ë Çñ³íáõÝùÇó ½ñÏ»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛ³Ùµ© ³Û¹ Çñ³íáõÝùÁ ϳÝáÝ, ³Ùñ³·ñí³Í »Ý »ñÏñÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõ- í»ñ³å³Ñí»ó ÁÝïñáÕÝ»ñÇÝ: ÃÛ³Ý Ù»ç: ÆÝãå»ë ÝßáõÙ ¿ ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, §¹³- ȳÛÝáñ»Ý ï³ñ³Íí³Í ¿ ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÁ, û ù³- ï³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ¨ Ý߳ݳÏÙ³Ý ·áñÍÁÝ- Õ³ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ߳ѳ·ñ·éí³Í »Ý óóÇ íñ³ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳÏñ³ÝùÝ»ñÇ ³½¹»- Ýß³Ý³Ï»É ³ÛÝåÇëÇ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ, áñáÝù Ïϳ- óáõÃÛ³Ý Ùï³í³ËáõÃÛáõÝÝ áõŻճóñ»ó ³Ýѳݷë- ï³ñ»Ý Ýñ³Ýó ϳÙùÁ: ø³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ïáõÃÛáõÝÁ ¹³ï³Ï³Ý ¨ ÷³ëï³µ³Ý³Ï³Ý ˳í»- ϳñáÕ »Ý ѳٳñ»É, áñ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý Ï³ëϳÍÇ ñÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ϳñ- ï³Ï ¹Ý»É ÁÝïñáíÇ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ·áñ- ·³íÇ׳ÏÇ Ýϳïٳٵ: 1840-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñ? Í»ñÁ ùÝÝáÕ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ²Ù»ñÇϳÛáõÙ Ý߳ݳíáñí»óÇÝ »ñÏñáñ¹ Ïáõë³Ïó³- ³ÛÝ ¹»åùáõÙ »ñµ ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ áã áù ãÇ ÁÝï- Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ͳÕÏáõÙáí` áñå»ë ³ñÙ³ï³- ñáõÙ: ƹ»³É³Ï³ÝáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëï»ÕÍ»É íáñí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏáõÉïáõñ³ÛÇ Ù³ë, áñÇ ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý áñáß³ÏÇ Ù»Ë³ÝǽÙ` µ³ñÓñ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñÇ Ýß³- ٳϳñ¹³ÏÇ ³ÛÉ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ݳÏÙ³Ý Çñ³íáõÝùÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ñ ѳÕÃáÕÇÝ: ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð 221
¸³ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ÇÝ å³ï- ñÁ ¨ »ññáñ¹ ³ÝÓÇÝùÝ Çñ»Ýó ѳ۳óùÝ»ñÁ å³ßï- ñáݳųÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳñ¨áñ Ù³ë: ê³Ï³ÛÝ å³Ý»ÉÇë ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë³ÏÇ »Ý û·ï³- ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³õÏ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñϳåݳÏÇ ·áñÍáõÙ §³·ñ»ëÇí, ÇëÏ »ñµ»ÙÝ Ý³¨ ß÷áÃáõÃÛ³Ý µáÉáñ áõÅ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ ùÝݳ¹³ïáõÙ Ù»ç ·óáÕ ×³ñï³ë³ÝáõÃÛáõÝÁ¦10, ³å³ ³ÝÑñ³- ¿ÇÝ Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ëϽµáõÝùáí ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÇ Å»ßï ¿ áÕç ËáñáõÃÛ³Ùµ í»ñÉáõÍ»É ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»- µ³ßËáõÙÁ` ÉÇÝÇ ·áñͳ¹Çñ û ûñ»Ýë¹Çñ Çß˳Ýáõ- óáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÝ áõ ÝáñÙ»ñÁ, ѳïϳå»ë ³ÛÝ ÉáõÛëÇ ÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: ØáÉÇ §Ñ³Ï³Ïáõë³Ïó³Ï³Ý¦ ¹Çñù»- Ý»ñùá, áñ ¹³ï³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ ñÇó ѳݹ»ë ¿ÇÝ ·³ÉÇë ͳÛñ³Ñ»Õ³Ï³ÝÝ»ñÁ: »ÉáõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ñóÝ ³ÛÅÙ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ²ØÜÇ Üñ³Ýó ϳñÍÇùáí` ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ¶»ñ³·áõÛÝ ¹³ï³ñ³ÝáõÙ: µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»- ²ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ñÇÝ Ï½ñÏÇ §¹³ï³Ï³Ý ÏáñåáõëÇ Ï³½ÙÁ ûɳ¹ñ»- µ³ñÓñ³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»- Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó¦9: ñÇ ÙÇç¨ ³Ûë ѳñóáí µ³Ý³í»×»ñÇó ϳñ»ÉÇ ¿ »½- ´³í³Ï³Ý »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ÃíáõÙ ¿ñ, áñ ³Ûë ñ³Ï³óÝ»É, áñ Ýñ³Ýù ³Ù»Ý³ÛÝ í×é³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ ѳٳϳñ·Á ѳçáÕ ¿ ·áñÍáõÙ: ê³Ï³ÛÝ Å³Ù³Ý³- ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñ»ÉÇáõÃÛ³Ý ÏÇ ÁÝóóùáõÙ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ í»- ëϽµáõÝùÇ ¹»Ù: ñ³Íí»óÇÝ ï³ñµ»ñ ËÙµ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý. ¹ñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ç³ÝáõÙ ¿ñ ³å³Ñáí»É §Çñ¦ ¹³ï³íáñÇ Ñ³ÕóݳÏÁ, áñÝ ¸²î²ìàðܺðÆ ÎàÔØÆò ê²ÐزÜì²Ì βÜàÜܺðÆ àô ÜàðغðÆ ä²Ðä²ÜØ²Ü ³ÛÝáõÑ»ï¨ Ïå³ßïå³ÝÇ ³Û¹ ËÙµ³ÏóáõÃÛ³Ý ß³- ²ä²ÐàìàôØÀ Ñ»ñÁ: ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ¹Åí³ñ ϳóáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ÇÝ Ñ³ÛïÝíáõÙ ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å³ïñ³ëï ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý »ñ³ß- ûÏݳÍáõÝ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ ¿ÇÝ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõ- ËÇùÝ»ñ, áñáÝù ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ å³ßïå³ÝáõÙ »Ý ÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ³½ÝÇí, ³Ý³ã³é ¨ ³Ýí³ñ³Ý: å³ßïáÝÇó Ï³Ù³Û³Ï³Ý ³½³ïáõÙÇó: ¸ñ³Ýó ѳ- Þ³ï Ñ³×³Ë Ýßí³Í ËÙµ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÝáõÛÝÇëÏ Ù³å³ï³ë˳Ý` ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý µ³ñÓ- ã¿ÇÝ ëï³ÝáõÙ Çñ»Ýó ÏáÕÙÇó ³é³ç ù³ßíáÕ Ã»Ïݳ- ñ³·áõÛÝ ³ïÛ³ÝÇ áñ¨¿ ³Ý¹³Ù ϳñáÕ ¿ å³ßïá- ÍáõÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÁ: ²Ûë ³Ù»ÝÁ ÏÛ³ÝùÇ Ïá- ݳÝÏ ³ñí»É Áëï ѳïáõÏ ÁÝóó³Ï³ñ·Ç, áñÇÝ, ã»ó ѳٳϳñ·Ç µ³ñ»÷áËÙ³Ý Íñ³·ñ»ñ, áñáÝó áñå»ë ϳÝáÝ, Ù³ëݳÏóáõÙ ¿ ݳ¨ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñ- Ýå³ï³ÏÝ ¿ñ í»ñ³óÝ»É ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Í³Ûñ³- ÙÇÝÁ: ºí ÝáõÛÝÇëÏ ³Û¹ ¹»åùáõÙ å»ïù ¿ å³Ñå³Ý- Ñ»ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: í»Ý µáÉáñ Ó¨³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ñ·»ÉíáõÙ ¿ ݳ¨ ¸³ï³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñ»ÉÇáõÃÛ³Ý µáõÝ ·³Õ³- Ýí³½»óÝ»É ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ í³ñ- ÷³ñÝ Çñ Ù»ç óùóÝáõÙ ¿ áñáß³ÏÇ å³ñ³¹áùë: Ó³ïñáõÃÛáõÝÁ ϳ٠Ýñ³Ýó ½ñÏ»É ë³ÑÙ³Ýí³Í ³ñ- ÀÝïñáÕÝ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, ïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ¸³ ³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ýå³ï³Ïáí, áñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ Ýñ³Ýù ÏϳñáÕ³Ý³Ý áñáß»É, û áñ- áñå»ë½Ç å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõ- å»ë ¹³ï³íáñ ÇÝãå»ë Ïå³ÑÇ Çñ»Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÃÛáõÝ ãï³Ý ×ÝßáõÙ ·áñͳ¹ñ»É ¹³ï³íáñÝ»ñÇ íñ³, ûÏݳÍáõÝ: àñå»ë ϳÝáÝ` ·áñͳ¹Çñ ¨ ûñ»Ýë¹Çñ ëå³éݳÉáí Ýñ³Ýó ½ñÏ»É »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÇó: Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ã»Ïݳ- ´³óÇ ³Û¹, ¹³ï³Ï³Ý ˳íÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ ÍáõÝ»ñÁ ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë ݳËÁÝïñ³Ï³Ý Ëáë- å³ßïå³Ýí³Í »Ý Çñ»Ýó ÇëÏ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí© ïáõÙÝ»ñáí, å³ïÙ»Éáí, û ÇÝã Ï³Ý»Ý ÁÝïñí»Éáõ Çñ»Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ýñ³Ýù í³ñáõÙ »Ý µ³ó ¹»åùáõÙ: ê³Ï³ÛÝ ¹³ï³íáñÝ»ñÇó ÁÝïñáÕÝ»ñÁ ÝÇëï»ñáõÙ, µ»ñáõÙ »Ý Çñ»Ýó áñáßáõÙÝ»ñÇ ÑÇÙݳ- ëå³ëáõÙ »Ý ÙÇÙdzÛÝ ·áñÍ»ñÇ ³ñ¹³ñ ¨ ³Ý³ã³é íáñáõÙÝ»ñÁ ¨ ¹»åù»ñÇ Ù»Í³·áõÛÝ Ù³ëáõÙ ³Û¹ áñá- ÉáõÍáõÙ: ºí »Ã» ¹³ï³íáñÝ»ñÁ ¹»é Çñ»Ýó ÁÝïñí»- ßáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý µáÕáù³ñÏí»É í»ñ³¹³ë ¹³ï³- Éáõó ³é³ç å³ïÙ»Ý, û ÇÝã Ùáï»óáõÙ »Ý óáõó³µ»- ñ³ÝáõÙ: ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý §¹³- ñ»Éáõ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ¹»åùÁ ϳ٠·áñÍÁ ùÝÝ»ÉÇë, ï³ñ³ÝÝ»ñÇ Ñ³×³Ëáñ¹Ý»ñÇ ÏáÙÇï»Ý»ñ¦, áñï»Õ ³å³, ÇÝã Ëáëù, Ýñ³Ýù ³ñ¹»Ý ã»Ý ϳñáÕ Ñ³Ù³ñ- ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ËÙµ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ ѳÝ- í»É ³Ý³ã³é: ²ØÜáõÙ` ëñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ·áÛáõ- ¹ÇåáõÙÝ»ñ »Ý ³ÝóϳóÝáõÙ ï»ÕÇ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ñ³ïáõÏ Ï³ÝáÝÝ»ñ. ûÏݳÍáõÝ»ñÇó Ñ»ï` ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÑÇÙݳѳñó»ñÇÝ Ñ³Ù³- å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ Ý»ñϳ۳óÝ»É ¿³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõ- ï»Õ ÉáõÍáõÙ ·ïÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ²Ûë »Õ³Ý³Ïáí ÃÛáõÝ Çñ»Ýó Ù³ëÇÝ, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýù ãå»ïù ¿ í³ñ- ¹³ï³íáñÝ»ñÇ »Ýóѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛáõÝ ¿ ë³Ñ- ϳµ»Ï»Ý Çñ»Ýó ³Ý³ã³éáõÃÛáõÝÁ` áñå»ë ¹³ï³- Ù³ÝíáõÙ ³Ù»Ý³ëïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí: íáñÝ»ñÇ (ûñÇݳÏ` ³ñï³Ñ³Ûï»Éáí ù³Õ³ù³Ï³Ý γñÍáõÙ »Ýù, áñ ³é³í»É ϳñ¨áñ ·áñÍáÝ ¿ ϳñÍÇùÝ»ñ, áñáÝù »Ýó¹ñ»É »Ý ï³ÉÇë, û Ýñ³Ýù, ѳݹÇë³ÝáõÙ å³ßïáÝÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý »ñ³ßËÇùÁ: ³é³Ýó Çñ³í³Ï³Ý ÷³ëï³ñÏÝ»ñÁ Éë»Éáõ, ³ñ¹»Ý ºÃ» ¹³ï³íáñÁ ϳñáÕ ¿ å³ßïáÝÇó Ñ»é³óí»É áñáß³ÏÇ Ï³ñÍÇùÝ»ñ »Ý Ó¨³íáñ»É): ºí ù³ÝÇ áñ ÙÇÙdzÛÝ Éáõñç ½³Ýó³ÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ³å³ ݳ Çñ Ù»ñ ûñ»ñáõÙ ¹³ï³íáñÇ å³ßïáÝÇÝ Ñ³í³ÏÝáÕÝ»- 222 ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð
¹ÇñùÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ, Çß˳- Ï³Ý ¹³ï³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ í»ñ³- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ Ñ³- µ»ñÛ³É, ³å³ ³Û¹ åñ³ÏïÇÏ³Ý Ý»ñϳ۳ÝáõÙ ¿ ÙÇ- Ù³Ïñ³ÝùÁ ߳ѻÉáõ ϳñÇù ãáõÝÇ: ²ØÜÇ ÷áñÓÁ ³Ý·³Ù³ÛÝ ³ÛÉ ¹»Ùùáí: óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ÝáõÛÝÇëÏ å³Ñå³ÝáÕ³Ï³Ý Çß- ˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ËݳÙùáí ÁÝïñí³Í ¹³- ï³íáñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹³éÝ³É ³é³ç³¹»Ù µ³ñ»- ÆÜâ亱ê βðàÔ ºÜ ¸²î²ìàðܺðÀ ú¶ÜºÈ ²ä²ÐàìºÈàô ²¼ÜìàôÂÚàôÜÜ àô ÷áËÇãÝ»ñ: ²Ü²â²èàôÂÚàôÜÀ ºì ²Øð²äܸºÈ ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÇó вê²ð²ÎàôÂÚ²Ü ìêî²ÐàôÂÚàôÜÀ ÆðºÜò ß³ÑáõÙ ¿ áã û ³é³ÝÓÇÝ ¹³ï³íáñÁ, ³ÛÉ ¹³ï³- زêܲ¶ÆîàôÂÚ²Ü Ð²Ü¸ºä Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý áÕç ÇÝëïÇïáõïÁ: ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ Ýñ³Ýó ܳѳݷ³ÛÇÝ ·É˳íáñ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ñ»ï ãÇ ¹³ñÓÝáõÙ µ³ó³ñӳϳå»ë ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇ áõ áã ÜÇ·»ñdzÛÇ ·É˳íáñ ¹³ßݳÛÇÝ ¹³ï³íáñÇ í»ñ- ѳßí»ïáõ: ç»ñë ϳ۳ó³Í ѳݹÇåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ùÝݳñÏí»- ²é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí ¹³ï³Ï³Ý óÇÝ Ýñ³Ýó ³éç¨ Í³é³ó³Í ÑÇÙݳѳñó»ñÁ: àñ- Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáííáõÙ ¿ µáõÝ å»ë ѳٳå³ï³ëË³Ý ¹³ï³Ï³Ý ëïáñ³µ³Å³- ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, áñáÝù Çñ»Ýó íñ³ å³ï³ë- ÝáõÙÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñ, Ýñ³Ýù å»ïù ¿ ³å³- ˳ݳïíáõÃÛáõÝ »Ý í»ñóÝáõÙ ³é³ÝÓÇÝ ¹³ï³íá- Ñáí»ÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙÁ ³ÛÝ ñÇ »Ýóѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²éÝí³½Ý ³ëïÇ׳ÝÇ, áñ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ Édzϳï³ñ ÙÇÝ㨠³ÛÝ å³ÑÁ, »ñµ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÁ íëï³ÑáõÃÛáõÝ ï³ÍÇ ÇÝãå»ë ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ- ·áñÍ ÏѳñáõóÇ áñ¨¿ ¹³ï³íáñÇ å³ßïáݳÝÏ Ý»ñÇ` áñå»ë ÇÝëïÇïáõïÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ³é³ÝÓÇÝ ³Ý»Éáõ Ù³ëÇÝ, ³é³ÝÓÇÝ ¹³ï³íáñÝ»ñ å»ïù ¿ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å12: Ý߳ݳÏí»Ý ¨ »Ýóѳßí»ïáõ ÉÇÝ»Ý ³ÛÝå»ë, áñ øÝݳñÏÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ѳݹÇåÙ³Ý Ù³ëݳ- ϳëϳÍÇ ï³Ï ã¹ñíÇ ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÏÇóÝ»ñÁ ³é³ÝÓݳóñÇÝ Çñ»Ýó ÉáõÍÙ³ÝÁ ëå³ëáÕ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ: ¸³ï³Ï³Ý ѳñó»ñÇ ãáñë ËáõÙµ© ˳íÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳ½Ù»Ý ϳñ- ·³å³Ñ³Ï³Ý ïñǵáõݳÉÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ: ²Û¹ ïñÇ- x ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý ¹Ûáõñ³óáõÙ, µáõݳÉÝ»ñÇ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ϳñ·³íÇ׳ÏÁ ϳ- x ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý áñ³ÏÇ µ³ñÓ- ñ»ÉÇ ¿ ³Ùñ³åݹ»É` ¹ñ³ÝóáõÙ Áݹ·ñÏ»Éáí ݳ¨ ³ÛÉ ñ³óáõÙ, Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ, ë³- x ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³Ý¹»å ѳë³- ϳÛÝ áã ÙÇ ¹»åùáõÙ` ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ: ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³- ´³Ý·³ÉáñÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ (ï»ë` í»ñ¨áõÙ) óáõÙ, Ùß³ÏÙ³ÝÁ Ù³ëݳÏó³Í ·É˳íáñ ¹³ï³íáñÝ»ñÁ x ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³- »É»É »Ý ³ÛÝ µ³ÝÇó, áñ µ³ñÓñ³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ¹Å·áÑáõÃÛ³ÝÁ ³ñÓ³·³ÝùÙ³Ý ¹³ï³íáñÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ»Ýó íñ³ í»ñóÝ»Ý Ù³ë- ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ·áñÍáõÝáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³- ݳ·Çï³Ï³Ý ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ý óáõÙ: Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ å³Ñå³ÝÙ³Ý ËݹÇñÁ: ²Ûë ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Õ³Ý³Ï ϳñáÕ ¿ Ò¨³Ï»ñå»Éáí ѳñó»ñÇ Ýßí³Í ËÙµ»ñÁ` ѳÝ- ¹³éÝ³É í³ñùÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ïá¹»ùëÁ: ²ÛÝ ¹ÇåÙ³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ Ýß»óÇÝ ³ÛÝ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ, å»ïù ¿ Ùß³Ï»Ý Ñ»Ýó Çñ»Ýù` ¹³ï³íáñÝ»ñÁ, áñáÝù áñáÝó ѳٳӳÛÝ, Ýñ³Ýó ϳñÍÇùáí, ³ÝÑñ³Å»ßï å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ÇÝãå»ë Ýñ³ å³Ñå³ÝáõÙÁ, ¿ ϳï³ñ»É ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ϳÙ, ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý É»½- ³ÛÝå»ë ¿É ³é³ÝÓÇÝ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõ- íáí ³ë³Í, §ã³÷áõÙÁ¦: ÃÛáõÝÁ û·ÝáõÃÛ³Ý Ï³Ù ËáñÑñ¹Ç ѳٳñ ¹ÇÙ»Éáõ ¸³ ϳï³ñí»ó ÇÝï»ÝëÇí §áõÕ»Õ³ÛÇÝ ·ñá- ³ÛÝ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ Ýñ³Ýù ѳÙá½í³Í ã»Ý, ÑǦ ÁÝóóùáõÙ, áñÇ Å³Ù³Ý³Ï ùÝݳñÏí»óÇÝ ¹³- û ³ñ¹Ûáù Ïá¹»ùëÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ¹ñáõÛÃÁ ÏÇñ³é»- ï³íáñÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ÉDZ ¿ ïíÛ³É ÏáÝÏñ»ï ¹»åùáõÙ: ã³÷Ù³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ: ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ѳßíÇ ¸³ï³íáñÝ»ñÇ í³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ»ñÁ ÏÇñ³éí»É ¿ñ ³éÝíáõÙ, áñ ³Û¹ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáõÙÁ »Ý, ûñÇݳÏ, ³ÛÝåÇëÇ ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ åñ³ÏïÇÏ³Ý å»ïù ¿ áñáß³ÏÇ ã³÷áí å³ïϳÝÇ Ñ»Ýó ¹³ï³- ³ñÙ³ï³ËÇÉ ³Ý»Éáõ ѳٳñ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ¹³ï³- íáñÝ»ñÇÝ ¨ áñ ¹ñ³Ýó ÃíÇ Ù»ç å»ïù ¿ Ý»ñ³éí»Ý ñ³ÝáõÙ áñå»ë ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ ݳ˳·³ÑáÕ ³ÛÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ųٳݳÏÇ ÁÝóó- ¹³ï³íáñÇ ½³í³ÏÝ»ñÇ ¹³ï³ñ³Ýáõ٠ѳݹ»ë ùáõÙ ¹ñ³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ï·áñÍ»Ý ³ñ¹³ñ³¹³- ·³ÉÁ` áñå»ë ÷³ëï³µ³Ý11: ²ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñ- ïáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ íñ³: ï»Õ ¹³ï³Ï³Ý ÏáñåáõëÁ í³Û»ÉáõÙ ¿ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÜÇ·»ñdzÛÇ ·É˳íáñ ¹³ï³íáñ- íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ, ¹³ ϳñáÕ ¿ áñ¨¿ ³é³ñÏáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ Çñ»Ýó ѳٳñ Ó¨³Ï»ñå»óÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñ ã³é³ç³óÝ»É, ë³Ï³ÛÝ »Ã» Éáõñç ϳëϳÍÝ»ñ Ý»ñÇ Ñ»ï¨Û³É Íñ³·ÇñÁ© ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð 223
²ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ï³ëË³Ý áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ: 7. ì»ñÉáõÍ»É ¨ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ í»ñ³Ý³Û»É 17. ²é³çݳѻñà Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ï³É ³Ý³í³ñï ÑÇÝ í³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ ³ÛÝå»ë, áñ ݳ ³½¹Ç ë»ÙÇݳñáõÙ ·áñÍ»ñÇÝ ¨ å³ñµ»ñ³µ³ñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ ³Ýó- ѳٳӳÛÝ»óí³Í óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ íñ³: سëݳíá- ϳóÝ»É §Ïáõï³ÏáõÙÝ»ñÁ¦ Ù³ùñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ñ³å»ë, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ÛÝ Ñ³Ù»Ù³ï»É ³í»ÉÇ áõß ÁÝ- 18. ²í»ÉÇ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ï³É ÉëáõÙÝ»ñÁ Ñ»ï³Ó·»- ¹áõÝí³Í í³ñùÇ Ïá¹»ùëÝ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ ´»Ý·³Éáñ- Éáõ Ù³ëÇÝ Ëݹñ³ÝùÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏÙ³ÝÁ ¨ Ñݳñ³íá- Û³Ý Ïá¹»ùëÇ Ñ»ï: ´³óÇ ³Û¹, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýñ³ Ù»ç ñÇÝë ùÇã µ³í³ñ³ñ»É ÝÙ³Ý Ëݹñ³ÝùÝ»ñÁ: ϳï³ñ»É áõÕÕáõÙÝ»ñ, áñáÝù ݳ˳ï»ëíáõÙ »Ý áñ- 19. øÝݳñÏ»É ¹³ï³í³ñ³Ï³Ý ϳÝáÝÝ»ñÁ` ã³ñ³ß³- å»ë áõÕ»óáõÛó ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³ÛÝ ³Ù»ÝáõÙ, ÑáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ÁÝÓ»éáÕ ÇÝã í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ѳ- ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ í»ñ³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ í³ñùÇ áñáß³ÏÇ Ó¨»ñÇ ÃáõÛɳï- 20. ´áÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ų- ñ»ÉÇáõÃÛ³ÝÁ (ûñÇݳÏ` Ý»ñϳ ÉÇÝ»É û¹³Ý³í³Ï³Û³- ٳݳÏÇÝ ëÏë»Ý ¹³ï³Ï³Ý ÝÇëï»ñÁ: ²í»ÉÇ É³ÛÝá- ÝáõÙ` ݳѳݷ³å»ïÇÝ ×³Ý³å³ñÑ ¹Ý»Éáõ ϳ٠¹Ç- ñ»Ý ÏÇñ³é»É ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹³ï³Ï³Ý Ù³íáñ»Éáõ ѳٳñ): ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³å³Ñáí»É ³Ýë- Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ áõ ÷³ëï³µ³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç¨` Ó·Ó·áõÙ- ïáñ³·Çñ µáÕáùÝ»ñÇ ëï³óáõÙÝ áõ å³ïß³× ùÝÝáõÙÁ: Ý»ñÁ í»ñ³óÝ»Éáõ ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»- 8. øÝݳñÏ»É Ñ³ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¸³ï³íáñ- ïáõÃÛáõÝÁ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: Ý»ñÇ í³ñùÇ Ïá¹»ùëÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý ÁݹɳÛÝÙ³Ý 21. ä³ñ½»É ·áñÍ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ ÏÇ- Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ñ³éáÕ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÃÇíÁ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý 9. øÝݳñÏ»É ·É˳íáñ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõ- ¹»åùáõÙ ³í»É³óÝ»É ³Û¹åÇëÇ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ù³Ý³- ÃÛ³Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ ѳë³ñ³- ÏÁ: ϳÛÝáõÃÛ³ÝÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ¨ ³½³ïáõ- 22. سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ͳÝáóóÝ»Éáõ ·áñÍáõÙ` ³é³çÇÝ ·áñÍáÕ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»- Ñ»ñÃÇÝ ¼ÈØÝ»ñÇ û·ï³·áñÍٳٵ: ñÇ ¨ ߳ѳ·ñ·Çé ³ÛÉ ÏáÕÙ»ñÇ Ñ»ï ³å³Ñáí»É å³ñ- 10. ¸Çï³ñÏ»É ¹³ï³Ï³Ý ïáõñù»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ` ³ÛÝ µ»ñ³Ï³Ý ³Ûó»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ µ³Ýï»ñ: ѳßíáí, áñ ³å³ÑáííÇ ÇÝãå»ë ¹ñ³Ýó å³ïß³× 23. Ðëï³Ï»óÝ»É ëïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, ³ÛÝå»ë ¿É µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Çñ³í³½áñáõÃÛáõÝÁ ³Ùµ³ëï³ÝÛ³ÉÝ»ñÇÝ ·ñ³íáí ¹ñ³Ýó Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ: ³½³ï»Éáõ Ù³ëáí (ûñÇݳÏ` ٳѳå³ïÅáí å³ïÅ- 11. êïáõ·»É íϳݻñÇ ¨ ³ÛÉáó ѳٳñ ëå³ë³ë»ÝÛ³Ï- íáÕ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³ï³ñÙ³Ý Ù»Õ³¹ñ³ÝùÇ Ý»ñÇ µ³í³ñ³ñ ù³Ý³ÏÇ Ñ³ñóÁ, ÇëÏ ¹ñ³Ýó µ³ó³- ¹»åùáõÙ): ϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ å³ñ½»É` ϳ±Ý ³ñ¹Ûáù ³½³ï 24. ì»ñÉáõÍ»É ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ ¨ ë»ÝÛ³ÏÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý û·ï³·áñÍí»É ³Û¹ ³å³Ñáí»É ¹ñ³Ýó µ³í³ñ³ñ ÃÇíÁ: Ýå³ï³Ïáí: 25. ì»ñÉáõÍ»É ¹³ï³Ï³Ý í×ÇéÝ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý Çñ³- 12. ä³ñ½»É ³ñﳷݳ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÃÇíÁ, áñáÝù ϳ- íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ å³Ñ³Ýçí³Í ·áñÍ»ñÇ ù³- ñáÕ »Ý ·áñÍ»ñ ùÝÝ»É ³ñﳷݳ ÝÇëï»ñáõÙ: ݳÏÁ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ³å³Ñáí»É 13. øÝݳñÏ»É ¹³ï³ñ³Ý»ñáõÙ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ³ß˳- ¹ñ³Ýó µ³í³ñ³ñ Ãí³ù³Ý³ÏÁ: ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ` Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇÝ ·ñ³íáí 26. øÝݳñÏ»É ¹³ï³í×Çé ϳ۳óÝ»Éáõ å³ÑÇÝ ³Ùµ³ë- ³½³ï»Éáõ ѳñó»ñáí µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï»- ï³ÝÛ³ÉÝ»ñÇ ùñ»³Ï³Ý ³ÝóÛ³ÉÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ×ß·ñÇï ջϳïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ù»- 14. Ò·ï»É ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ ûÅï»É Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Ãá¹Ý»ñÁ: áñáÝù ÃáõÛÉ Ïï³Ý Ýñ³Ý å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý å³ïÇÅÝ»ñ áõ 27. Øß³Ï»É Ù»Ãá¹³Ï³Ý áõÕ»óáõÛó ¹³ï³í×ÇéÝ»ñ ϳ- ïáõ·³ÝùÝ»ñ Ýß³Ý³Ï»É í»ñ³Ý³Ûí³Í ¹ñáõÛùÝ»ñáí: Û³óÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ (²ØÜáõÙ ÏÇñ³éíáÕ Ùá¹»ÉÇ ÑÇÙ³Ý íñ³): 28. ì»ñ³ÑëÏ»É ³ÛÝ ·áñÍ»ñÁ, áñáÝóáí í×ÇéÝ»ñ »Ý ϳ- ²ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý áñ³ÏÁ Û³óíáõÙ ¹³ï³Ï³Ý ³ñ·»ÉùÇ Ù³ëÇÝ` ³é³Ýó Çñ³½»- Ï»Éáõ ÙÛáõë ÏáÕÙÇÝ Ï³Ù Ýñ³ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³Û- 15. ²å³Ñáí»É ÷áË·áñͳÏóáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ï Ù³ÝÝ»ñáõÙ, »ñµ áñáßáõÙÁ ϳ۳óíáõÙ ¿ ÷³Ï ÝÇëïáõÙ ³ñ¹³ñ³ïáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ï³ë- ¨ áñáÝù ùÝÝíáõÙ »Ý ÁÝóó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ë³ËïáõÙÝ»- ˳ݳïáõ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ (áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ, ¹³ï³- ñáí, ûñÇݳÏ, ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÁ ³ñ·»É³Ï»Éáõ áõÝ³Ï Ë³½áõÃÛáõÝ, µ³Ýï³ÛÇÝ í³ñã³Ï³½Ù) ÙÇç¨: ÏáÕÙ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ: 16. øÝݳñÏ»É ùñ»³Ï³Ý ·áñÍ»ñáí ÏáÙÇï»Ç ¨ ѳë³ñ³- 29. ¸Çï³ñÏ»É ·áñÍ»ñÇ óáõó³ÏÁ ¨ ÉëáõÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³- Ï³Ï³Ý ³ÛÉ ÏáÙÇï»Ý»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³óáõÛóÁ` ѳÙá½í»Éáõ ѳٳñ, áñ ³ñÓ³Ïáõñ¹ ·Ý³- ѳñóÁ, Ýßí³Í ÏáÙÇï»Ý»ñ ëï»ÕÍ»É ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, óáÕ ¹³ï³íáñÝ»ñÁ Ý߳ݳÏíáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ³ÝÑ»- »ñµ Ýñ³Ýù µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý, ³Û¹ Ãíáõ٠ѳٳå³- ï³Ó·»ÉÇ ·áñÍ»ñ ùÝÝ»Éáõ ѳٳñ: 224 ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð
гë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ x ¹³ï³å³ñïí³Í ¿ »Õ»É ³Ý÷áõÃáõÃÛ³Ý Ï³Ù å³ñï³- ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ýï»ë»Éáõ å³ï׳éáí ѳÝó³- ·áñÍáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõ ѳٳñ, ÇëÏ å³ïųųÙÏ»- 30. Ü»ñ¹Ý»É ÏáéáõåódzÛÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ÏáÙÇï»Ç ïÁ ¹»é ãÇ Éñ³ó»É, ÏáÕÙÇó ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ÁÝïñ³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñ: x å³ßïáÝÇó Ñ»é³óí»É ¿ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ å³ïíá ¹³- 31. ö³ï³µ³ÝÝ»ñÇ, ¹³ï³íáñÝ»ñÇ, ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÝÇ áñáßÙ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³, ÏáÕÙ»ñÇ, ¹³ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇ, áëïÇϳÝÝ»ñÇ, x Ýñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ¹³- ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý, ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ í×ÇéÝ»ñáí ï³íáñÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇÝ: ¹³ï³å³ñïí³ÍÝ»ñÇ ¨ ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Í³- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó û·ïíáÕ ³ÝÓ³Ýó ßñç³ÝáõÙ ³Ýó- ¸³ï³íáñÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ϳóÝ»É å³ñµ»ñ³Ï³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝ` íëï³- Ýå³ï³Ïáí ûñ»ÝùÁ` ³) ³ñ·»ÉáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ÑáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ áñáß»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ê»ÛÙÇ ³Ý- 32. ²Ùñ³åݹ»É ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ ·áñͳ¹Çñ ¹³ÙÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó, ù³Õ³- Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³- ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ï³ñ»É³·áñÍÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÏáÕ- ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ÙÇó ó³Ýϳó³Í ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ ¹³ï³íáñÇ ³ß- 33. ¸³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó û·ï- ˳ï³ÝùÇÝ, µ) ³å³ÑáíáõÙ ¿ ÙÇ Çñ³íÇ׳Ï, »ñµ íáÕ ³ÝÓ³Ýó ÏáÙÇï»Ý»ñáõÙ ÁݹɳÛÝ»É ù³Õ³ù³ódz- ¹³ï³íáñÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ: ¹áõñë: ¸³ï³íáñÁ ãÇ Ï³ñáÕ ½µ³Õ»óÝ»É Ù»Ï ³ÛÉ ÁÝïñáíÇ Ï³Ù Ý߳ݳÏáíÇ å³ßïáÝ, ½µ³Õí»É µÇ½- Ý»ëáí ϳ٠³ß˳ï»É ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ Ù³ëݳíáñ ²ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠ӻéݳñÏáõÃÛáõÝáõÙ: í»ñ³µ»ñÛ³É µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý µáÕáùÝ»ñÇÝ Ü³ ãÇ Ï³ñáÕ ëï³Ý³É ³ÛÉ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝ, µ³óÇ ³ñÓ³·³Ýù»Éáõ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ¹³ï³íáñÇ Çñ ³ß˳ï³í³ñÓÇó ¨ ¹³ë³Ëáë³- ·áñÍáõݳÏáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óáõÙ Ï³Ý Ï³Ù Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ¹ÇÙ³ó ïñíáÕ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÇó14: 34. γÝáݳíáñ Ï»ñåáí ·ñ³Ýó»É µáÕáùÝ»ñÁ ¹³ßݳ- ÛÇÝ, ݳѳݷ³ÛÇÝ ¨ ³é³ÝÓÇÝ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇ Ù³- ϳñ¹³Ïáí: ¸²î²ð²ÜÆ ²Þʲî²Î²¼ØÀ 35. ´³ñÓñ³óÝ»É Ñ³ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ µáÕáù³ñÏÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: î³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳï³ñí³Í ѻﳽá- 36. ²Ùñ³åݹ»É µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý µáÕáùÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, áñ ¹³ï³Ï³Ý ïáõÃÛáõÝÁ ¨ ·áñÍáõݳÏáõÃÛáõÝÁ13: ³å³ñ³ïÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ã³ñ³ß³- ÑáõÙÝ»ñÁ ³é³í»É Ñ³×³Ë ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ³ÛÝ- ÜÇ·»ñdzÛÇ ¹³ï³íáñÝ»ñÁ óáõÛó ïí»óÇÝ, áñ ï»Õ, áõñ í³ï ¿ ¹ñí³Í ·áñͳí³ñáõÃÛáõÝÁ: ö³ë- Ï³Ý áÉáñïÝ»ñ, áõñ Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ¹ñ³Ï³Ý ³½- ï³µ³ÝÝ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÁ å³ïñ³ëï ¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»É ¹³ï³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ³½Ý- »Ý ϳ߳éùÝ»ñ ï³É ÷³ëï³ÃÕûñÁ §Ïáñã»Éáõ¦, íáõÃÛ³Ý ¨ ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ý íñ³` ãëå³ë»Éáí ·áñÍ»ñÁ ¹³Ý¹³Õ»óÝ»Éáõ ϳÙ, Áݹѳϳé³ÏÁ` ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝ- ³ñ³·³óÝ»Éáõ ѳٳñ, ¹³ï³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ Ý»ñÇ: ãϳ۳óÝ»Éáõ ϳ٠·áñÍÁ ùÝÝáÕ Çñ»Ýó §Ñ³ñÙ³ñ¦ ¹³ï³íáñÝ»ñ Ý߳ݳϻÉáõ ѳٳñ: ²Ûë ³Ù»ÝÝ ³ÝÑݳñ ÏÉÇÝ»ñ ³é³Ýó ¹³ï³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ ¸²î²ð²ÜÜºðÆ ²¼ÜìàôÂÚ²Ü ºì ²Ü²â²èàôÂÚ²Ü ²ä²ÐàìàôØÀ ÈÆîì²ÚàôØ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ·áñÍáõÝ Ù³ëݳÏ- óáõÃÛ³Ý: ²Û¹ ÑÇÙݳËݹñÇ Ù³ëßﳵݻñÁ ×ßï»Éáõ ÈÇïí³ÛÇ §¸³ï³í³ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»Ý- ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ¹³ï³Ï³Ý µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ùáõÙ í»ñ³å³ÑíáõÙ ¿, áñ ¹³ï³íáñ ϳñáÕ »Ý Ýß³- Ù߳ϻÉáõ Ýå³ï³Ïáí ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ³Ýó- ϳóí»É »Ý ѳñóáõÙÝ»ñ ¨ ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñ` ݳÏí»É ÙdzÛÝ ³Ýµ³ëÇñ ѳٵ³í áõÝ»óáÕ ù³Õ³- ù³óÇÝ»ñÁ: ¸³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ÝßíáõÙ ¿, áñ ù³Õ³ù³- ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏÇó ¹³ñÓ³Í ³Ý- óÇÝ ãÇ Ï³ñáÕ §³Ýµ³ëÇñ ѳٵ³í¦ áõÝ»óáÕ Ñ³- Ó³Ýó ßñç³ÝáõÙ: γñݳï³Ï³ ݳѳݷáõÙ (Ðݹϳëï³Ý) Ù³ñí»É, »Ã»© å³ñ½í»ó, áñ ¹³ï³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ ³ß˳ï³- x ¹³ï³å³ñïí³Í ¿ »Õ»É ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»- ÏÇóÝ»ñÁ ÃáõÛÉ ã»Ý ï³ÉÇë ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙ»- ñÇÝ Í³ÝáóݳÉáõ ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ñ»ï ³Ý·³Ù Éáõ ѳٳñ` ³ÝÏ³Ë ³ÛÝ µ³ÝÇó, Éñ³ó»É ¿ ³ñ¹Ûáù å³ïųųÙÏ»ïÁ, û± áã, ³Ù»Ý³Ñ³ë³ñ³Ï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ѳçáñ¹ ÝÇëïÇ ûñí³ áõ ųÙÇ Ù³ëÇÝ, ëï³- ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð 225
ݳÉáõ ѳٳñ: ²Ûë ѳñóÇ ÉáõÍÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí Ø²ÎÇ ÁݹáõÝ³Í §ö³ëï³µ³ÝÇ ¹»ñÇ Ù³ëÇÝ ëï»ÕÍí»ó í»µÏ³Ûù, áõñ ï»Õ³¹ñí»ó ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ¦ Ù³ëݳíáñ³å»ë ë³ÑÙ³- áÕç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ: гÕáñ¹íáõÙ ¿, áñ í»µÏ³Û- ÝáõÙ »Ý, áñ ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ùÇ` áñå»ë ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ùñó³ÏÇó ³ÕµÛáõñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ï»Ýë³Ï³Ýáñ»Ý µáõÝ ·áÛáõÃÛáõÝÁ ëïÇå»ó ¹³ï³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ Ï³ñ¨áñ ¹»ñ Ë³Õ³Ý Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ¨ ¿ÃÇϳ- ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ Ññ³Å³ñí»É ¹ñ³Ù³ßáñÃáõÙÇó: Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý ·áñÍáõÙ15: гñÏ ¿ Ýß»É, áñ í»µÏ³ÛùÁ ãÇ ³å³ÑáíáõÙ ·áñÍ»ñÇ ¸ñ³Ý ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÝ»É, ÝÙ³Ý ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»- ÝÛáõûñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝ` ³ÛÝ ÙdzÛÝ ïíÛ³ÉÝ»ñ ¿ ñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ ³ÝÑÇÙÝ Ñ»ï³åݹáõÙÝ»ñÇó, ã³ñ- å³ñáõݳÏáõÙ ³é³çÇϳ ¹³ï³Ï³Ý ÝÇëï»ñÇ ï»- ¹³ñ³óí³Í ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇó ¨ Ýñ³Ýó ·áñ- ÕÇ ¨ ųÙÇ Ù³ëÇÝ: Í»ñÇÝ ÙÇç³Ùï»Éáõó, å³ßïå³Ý»Éáí ÇÝãå»ë ݳ¨ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõó»Éáí µáÉáñÇÝ, áí ¹ñ³ ϳñÇùÝ áõÝÇ, ¨ ѳÝáõÝ ³ñ¹³ñ³- ¸²î²Î²Ü زðØÆÜܺðÆ Ì²è²ÚàôÂÚàôÜÜºðÆ ¹³ïáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ß³- êä²èàÔܺðÆ ÎàØÆîºÜºð Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý áõ ³ÛÉ Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳ·áñͳÏó»Éáí: ²í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ Ù»Í Ãíáí »ñÏñÝ»ñ (³Û¹ ÃíáõÙ Üßí³Í ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý` ݳ¨` ÜÇ·»ñdzÝ) »Ý ëï»ÕÍáõÙ §¹³ï³Ï³Ý Ù³ñ- Çß˳ÝáõÃÛáõÝÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿© ÙÇÝÝ»ñÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëå³éáÕÝ»ñÇ ÏáÙÇï»- Ý»ñ¦: ¸ñ³Ýó ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ¹³ï³í³ñ³Ï³Ý ³) ³å³Ñáí»É ³ÛÝåÇëÇ ¹ñáõÃÛáõÝ, áñ ÷³ëï³µ³ÝÝ»- ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáÕ ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ ñÁ ϳñáÕ³Ý³Ý Ï³ï³ñ»É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý Çñ»Ýó ËÙµ»ñÇ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ ѳÝ- µáÉáñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ³é³Ýó áñ¨¿ ³Ñ³µ»ÏÙ³Ý, ¹ÇåáõÙÝ»ñ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ñ»ï, ËáãÁݹáïÝ»ñÇ, Ñ»ï³åݹáõÙÝ»ñÇ Ï³Ù ³ÝûñÇݳ- ùÝݳñÏ»Éáí ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ·áñÍáõÝ»áõ- ã³÷ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ, ÃÛ³Ý, ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý, ³éϳ µ) ³å³Ñáí»É, áñå»ë½Ç ÷³ëï³µ³ÝÁ Ñݳñ³íáñáõ- ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ÉáõÍÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ÃÛáõÝ áõݻݳ ³½³ïáñ»Ý ï»Õ³÷áËí»É ¨ Çñ ѳ׳- î»Õ³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáí ÝÙ³Ý »Ýóѳßí»ïí³Û- Ëáñ¹ÇÝ ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõ- ÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ѽáñ ³½¹³Ï ¹³éÝ³É ¹³ï³- ó»É ÇÝãå»ë Çñ »ñÏñáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ, Ï³Ý Ë³íÇ µáÉáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ëïÇå»É ·) ³å³Ñáí»É, áñå»ë½Ç ÷³ëï³µ³ÝÁ ã»ÝóñÏíÇ Ñ»- Ýñ³Ý ·áñÍ»É ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ý á·áí: ï³åݹٳÝ, í³ñã³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ ë³ÝÏódzݻñÇ ëå³éݳÉÇùÇ` ׳ݳãí³Í Ù³ëݳ·Ç- ï³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇÝ ö²êî²´²ÜÜºðÆ Ø²êܲ¶ÆîàôÂÚàôÜÀ ¨ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇÝ ËÇëï ѳٳå³ï³ëË³Ý Ó»éݳñÏ³Í Çñ ó³Ýϳó³Í ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÕµÛáõñ ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ ÷³ï³µ³ÝÝ»ñÇ Ë³íÁ: ֳݳã»Éáí ÷³ëï³µ³ÝáõÃÛ³Ý Ï»Ýïñáݳ- Üñ³Ýó Ù»Õ³¹ñáõÙ »Ý ¹³ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ Ï³Ý ¹»ñÁ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³ß³é»Éáõ, ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ Ï³ß³éù ³é³ç³ñÏ»- ·áñÍÁÝóóáõÙ` Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¨ ³ñ- Éáõ Ù»ç, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³ÝáõÙ, áñ Ýñ³Ýù ˳µáõÙ ¹³ñáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó, ùñ»³Ï³Ý »Ý Çñ»Ýó ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇÝ, ëï³Ñá¹ Ï»ñåáí ѳÙá- Çñ³íáõÝùÇ µ³ñ»÷áËÇãÝ»ñÁ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ½»Éáí Ýñ³Ýó, áñ ëïÇåí³Í »Ý »Õ»É ϳ߳éùÝ»ñ å»ïù ¿ Ñá· ï³Ý»Ý ÷³ëï³µ³ÝáõÃÛ³Ý å³ïß³× ï³É: ²Û¹åÇëÇ »ñÏñÝ»ñáõÙ ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý ³½Ý- ϳñ·³íáñÙ³Ý áõ ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ë³Ñ- íáõÃÛ³Ý ¨ ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ·áñÍáõÙ Ù³Ýí³Í ϳÝáÝÝ»ñÇÝ áõ ÝáñÙ»ñÇÝ Ñ»ï¨»Éáõ Ù³- ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÇ å³ïß³× í³ñùÇ ï»ë³Ï»ïÇó ëÇÝ: ¸³ Ïû·ÝÇ ÷³ëï³µ³ÝÝ»ñÇÝ Ñ»ï å³Ñ»É Ïá- ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ¹»ñÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ Ù³ëݳ·Çï³- éáõåóÇáÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÇó` »ÉÝ»Éáí ÇÝãå»ë Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇÝ: ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³Ýó ѳ׳Ëáñ¹Ý»- Ýßí³Í ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ñÇ ß³Ñ»ñÇó: ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý ¨ë Ù»Ï áÉáñï, ÇÝãÁ ÑÕÇ ¿ ·áñÍ»ñÇ ö³ëï³µ³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ»Ýù Çñ»Ýó ë»÷³- ѻﳷ³ í³ïóñ³óٳٵ: ¶³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÁ Ï³Ý Ï³ñ·³å³Ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ³å³- §Ï³ñ·Ç Ññ³íÇñ»É¦ ÷³ëï³µ³ÝÇÝ, áñÇ Ñ³çáÕáõ- Ñáí»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÝáñÙ»ñÇ áõ ϳÝáÝÝ»ñÇ ÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹³ï³ñ³Ýáõ٠ѳñáõóáõÙ »Ý Çß˳ݳ- å³Ñå³ÝáõÙÁ Çñ»Ýó ß³ñù»ñáõÙ: ØÇ¨ÝáõÛÝ Å³Ù³- íáñÝ»ñÇ ¹Å·áÑáõÃÛáõÝÁ, ϳñáÕ ¿ ¹³éÝ³É ³ÝѳÕ- Ý³Ï ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ³í»ÉÇ ¿ ³Ùñ³åݹíáõÙ ³ÛÝ Ã³Ñ³ñ»ÉÇ: ê³Ï³ÛÝ »Ã» ËáëùÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ϳñÍÇùÁ, áñ áã Ù»Í Ãíáí ÏáÕÙݳÏÇ ³ÝÓ³Ýó Ù³ë- ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿, ³å³ ù³Õ³ù³- ݳÏóáõÃÛáõÝÁ ³Û¹ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ ³Ûë Ù³ñÙÝÇ óÇÝ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳ û·ïí»Éáõ áñáßáõÙÝ»ñÁ Ϲ³ñÓÝÇ ³í»ÉÇ Ã³÷³ÝóÇÏ ¨ ѳë³- ³ÝÏ³Ë ÷³ëï³µ³ÝÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ÁݹáõÝ»ÉÇ: 226 ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð
ÐÔàôØÜºð
1 Bruce Fein and Burt Neuborne, Why Should We 6 ºíñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ÏáÕÙÇó ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í Care About Independent and Accountable ѳݹÇåáõÙ ºíñáå³ÛáõÙ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ï³ñ·³- Judges? Brennan Centre for Justice, NYU School íÇ׳ÏÇ Ù³ëÇÝ: î»ë. http://www.coe.int/T/E/Legal of Law published in Judicature, Journal of the _Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/ American Judicature Society, (http://www. Judges/Instruments_and_documents/charte%20 brennancentre.org/resources/downloads/ eng.pdf: fein_neuborne.pdf); Reports of the Advisory Panel 7 î»ë Guerra, Luis Lopez: Governing of justice sys- of Eminent Commonwealth Judicial Experts, tem: Spain’s judicial council, World Bank PREM Kenya, 17 May 2002 (http://www.icjcanada.org/ Note 57 (http://www1.worldbank.org/prem/ transfer/documents/default.html); International premnotes.cfm?offset=21). Convention include the Universal Declaration of 8 îºë Mark Kozlowski and Praveen Krishnan, Free- Human Rights, Article 10, 12/10/1948, United Na- ing Candidate Speech in Judicial Elections: Or, tions, G. A. res. 217(lll) Article of particular rel- How Safe are Loose Cannons? Brennan Centre evance include Articles 6 – 11, 14 – 16; Interna- for Justice Judicial Independence Series (http:// tional Guidelines and Principles include Amnesty www.brennancentre.org/resources/jiseries/ International Fair Trials Manual (1999) First pub- jiseries2.pdf); Mark Kozlowski, Regulating Interest lished December 1998, Al Index: POL 30/ 02/98 Group Activity in Judicial Elections, Brennan Cen- (http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/ tre for Justice Judicial Independence Series (http:/ fairtria.html); What is a Fair Trial? Basic Guide to /www.brennancentre.org/resources/jiseries/jise Legal Standards and Practice, Lawyers Commit- ries1.pdf); Deborah Goldberg, Craig Holman, tee for Human Rights, New York, March 2000 Samantha Sanchez, The New Politics of Judicial ( h t t p : / / w w w. l c h r. o r g / p u b s / Elections: Special Interest Pressure, and TV Ad- descriptions/fair_trial.pdf); The Universal Charter vertising in State Supreme Court For Justice, NYU of the Judge, General Council of the International School of Law, p. 28). Association of the Judge, Taipei, Taiwan,11/17/ 1999 (http://www.domstol.dk/html/publikationer/ 9 Kermit Hall in The Judiciary on Trial: Constitutional universal/UniChaUk.pdf). Reform and the Rise of an Elected Judiciary 1846- 1860, The Historian 46 (1983): 337-354 (http:// 2 Agreed at the 7th UN Congress on the Prevention www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/ of Crime and the Treatment of Offenders, Milan, howdid/kermit.html). Italy, 08/26-09/06/1985 (http://www1.umn.edu/ humanrts/instree/i5bpij.html). 10 Mark Kozlowski and Praveen Krishna, Freeing Candidate Speech in Judicial Elections: Or, How 3 Bangalore Principles on Judicial Independence: Safe Are Loose Cannons? (Brennan Centre for w w w. u n o d s . o r g / p d f / c r i m e / c o r r u p t i o n / Justice at New York University Law School), judicial_group/Bangalore_principles.pdf. ¸³ï³- www.brennancentre.org/resources/ji/ji2/pdf. Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳïáõÏ ½»ÏáõóáÕÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñ³Ï³Ýáí ³Ûë 11 §¾ÃÇÏ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ Ñ³- ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ 2003 Ã. Ù³ÛÇëÇÝ ÁݹáõÝí»É ¿ Ù³ñ¦ ·ñùÇ Ññ³ï³ñ³ÏáõÙÁ (Michael Kirby, زÎÇ Ø³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ Tackling Corruption Globally http://www.hcourt. ÏáÕÙÇó: gov.au/speeches/kirby/kirbyj_stjames.html) í»ñ- çÇÝÝ ¿ñ ³ÛÝ ù³ÛÉ»ñÇó, áñáÝù Ó»éݳñÏí»óÇÝ û·- 4 ¸³ï³íáñÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»- Ý»Éáõ ¹³ï³íáñÝ»ñÇÝ Ï³ï³ñ»Éáõ Çñ»Ýó ͳÝñ ïáõÃÛ³Ý ¨ ¹»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ¸³ï³íáñÝ»ñÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ÛÝ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ »íñáå³Ï³Ý ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý No. R (94)12 ë»ÕÙ, ë³Ï³ÛÝ ëå³éÇã ó³ÝÏ ³ÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ, ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÁ ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÇ Ü³Ë³- áñáÝù Ý»ñ³éáõÙ »Ý ¿ÃÇÏ³Ï³Ý µ³ñ¹ ËݹÇñ- ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÙÇï»ÇÝ (1993 é ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 13, Ý»ñ, áñáÝù ͳé³ÝáõÙ »Ý ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ³éç¨ å³ï·³Ù³íáñ ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ 518-ñ¹ ѳݹÇ- Ýñ³Ýó ³ß˳ï³ÝùÇ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç åáõÙ) http://cm.coe.int/ta/rec/1994/94r12.html: ÏÛ³ÝùÇ ÁÝóóùáõÙ: ²ÛÝ û·ÝáõÙ ¿ ݳ¨ ³í»ÉÇ É³í 5 No. R (94)12 ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ ÁݹáõÝí»É ¿ ºí- ѳëÏ³Ý³É ¹³ï³íáñÇ ¹»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç ܳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÙÇï»Ç ÏáÕ- Ù»ç ¨ ³ÛÝ µ³ñ¹ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÁ, áñáÝóáõÙ ÙÇó 1994 é ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 13-ÇÝ: î»ë. (http:// Ýñ³Ýù Ñ³×³Ë Ñ³ÛïÝíáõÙ »Ý: (ï»ë. www.cjc- www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_co-operation/ ccm.dc.ca/english/publications/ethic_e.pdf.): г- Legal_professionals/Judges/Instruments ñ³í³ÛÇÝ ²ýñÇϳÛÇ ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý _and_documents/Rec_94_12E%20+%20 Ïá¹»ùëÇ Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝáõÙ Ù³ëݳíáñ³å»ë explanatory%20memorandum.pdf): ³ëí³Í ¿© §ê³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý Çñ ËݹÇñÁ ϳ- ¸²î²Î²Ü вزβð¶. ¸²î²ìàðܺð ºì ö²êî²´²Üܺð 227
ï³ñ»Éáõ ѳٳñ ¹³ï³Ï³Ý ÏáñåáõëÇÝ ³ÝÑ- 12 Strengthening Judicial Integrity and Capacity in ñ³Å»ßï ¿ Ýñ³ µ³ñáÛ³Ï³Ý Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛ³Ý, Nigeria: Extract Report of the First Federal Integrity ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ý ¨ ³½ÝíáõÃÛ³Ý Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý Meeting for Nigerian Chief Judges, Abuja, Nigeria, ׳ݳãáõÙ, ÇÝãÝ ¿É ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ Ýñ³ Édz½á- 26-27 October 2001. ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇëÏ³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÁ: ²Û¹ å³ï׳- 13 î»ë “Strengthening Judicial Integrity and Capacity éáí ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛáõÝÁ µáÉáñ å»ï³Ï³Ý in Nigeria: Report of the First Federal Integrity Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇó å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ýå³ëï»É ¹³ï³- Meeting for Nigerian Chief Judges, Abuja, Nigeria, Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³Ý³ã³éáõÃÛ³ÝÁ, ³ÝϳËáõ- 26-27 October 2001”. ÃÛ³ÝÁ, å³ïíÇÝ, Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³ÝÁ ¨ ³ñ¹Ûáõݳ- 14 Anti-Corruption Network for Transition Econo- í»ïáõÃÛ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ßïå³Ý»É ³Û¹ mies: http://www.anticorruptionnet.org/acncgi/ ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ê³Ï³ÛÝ ¿É ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ ¿, user_side/projects.cgi?lang=en&site_type= áñ ¹³ï³íáñÝ»ñÝ Çñ»Ýù Ó·ï»Ý å³Ñå³Ý»É, graphics&come_from=projects&search=1&country_ å³ßïå³Ý»É ¨ ³Ùñ³åݹ»É ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñ- id=14. ÙÇÝÝ»ñÇ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÁ: ¸ñ³ ѳٳñ Ýñ³Ýù å»ïù ¿ ËëïÇí ջϳí³ñí»Ý ¹³ï³íáñÝ»ñÇ 15 8th UN Congress on the Prevention of Crime and ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¨ í³ñùÇ ¿ÃÇÏ³Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»- the Treatment of Offenders, Havana, Cuba, 08/27- ñáí` ÇÝãå»ë ³ß˳ï³ÝùÇ Å³Ù³Ý³Ï, ³ÛÝå»ë 09/07/1990 adopted by the UN Congress in Ha- ¿É ¹ñ³ÝÇó ¹áõñë©©©¦ (ï»ë. http://www. vana (http://www1.umn.edu/humanrts/instree/ sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/ i3bprl.html). pol16.html): ¶ÈàôÊ 17 | ìºðæ²´²Ü 229
ì»ñçÇÝ ï³ëÁ ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõ٠ϳé³í³- êáõÛÝ ³ß˳ïáõÃÛáõÝáõÙ µ»ñí³Í ѳϳÏá- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ¨ áã ϳé³- éáõåóÇáÝ å³Ûù³ñÇ ¹³ë»ñÁ áã ÙÇ ¹»åùáõÙ ãÇ Ï³- í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³Ýݳ˳¹»å ñ»ÉÇ ëå³éÇã ѳٳñ»É, ÇëÏ ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ß³- ç³Ýù»ñ »Ý ·áñͳ¹ñ»É ÏáéáõåódzÛÇ ³é³çÝ ³éÝ»Éáõ ñ³¹ñ»É ¹ñ³Ýù ³ÝÑݳñ ¿ñ` Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý ë³Ñ- ѳٳñ: ÆëÏ ÙÇÝã ³Û¹` ï³ñÇÝ»ñ ß³ñáõÝ³Ï Ïá- ٳݳ÷³Ï»É ͳí³ÉÇ å³ï׳éáí: ²Ûëï»Õ Ý»ñϳ- éáõåóÇ³Ý Ññ³Å³ñíáõÙ ¿ÇÝ ÁݹáõÝ»É ³í»ÉÇ Éáõñç ÙÇ Û³óí³Í »Ý ÙdzÛÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý »½ñ³Ñ³Ý·áõÙÝ»ñÁ, µ³Ý, ù³Ý §³ÝÝß³Ý ï»Õ³Ï³Ý ÑÇÙݳѳñóÝ ¿¦: ²Ù»- ÇëÏ ³Ù»Ý³ÑÇÙݳϳÝÁ ¹ñ³ÝóÇó ³ÛÝ ¿, áñ Ù»Ýù µá- Ýáõñ»ù, µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ²ñ¨»ÉÛ³Ý ²ëdzÛÇ, ãϳñ Éáñë ¹»é ß³ï µ³Ý å»ïù ¿ ëáíáñ»Ýù: ÝÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ÉáõÍ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßï ÷áñÓ: ´³óÇ ³Û¹, Ýßí³Í ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ùÇã ¿ÇÝ áõëáõÙ- ݳëÇñí³Í ¨ Éáõñç ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ùÝݳñÏ- 1. àâ ØÆ ºðÎÆð âÆ Î²ðàÔ Ð²ì²ÎÜºÈ ´²ðàÚ²Î²Ü ¶ºð²Î²ÚàôÂÚ²Ü íáõÙ ¿ÇÝ ÙdzÛÝ ¹»åùÇó ¹»åù: ÎáéáõåódzÛÇ ÑÇÙ- ݳËݹÇñÁ áõÕÕ³ÏÇ Éáõñç ã¿ÇÝ ÁݹáõÝáõÙ: ²Ûë ÑÇÙݳËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ɳÛݳ- ²é³çÝ»ñáõÙ áñáß ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñ ѳÏ- ͳí³É ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ëÏë»óÇÝ Ó»éݳñÏí»É í³Í ¿ÇÝ óáõó³¹ñ»É Çñ»Ýó µ³ñáÛ³Ï³Ý ·»ñ³Ï³Ûáõ- ÙdzÛÝ í»ñç»ñë, ³ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ·Çï³Ïóí»ó ÃÛáõÝÝ ³ÛÝ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ËáëùÁ ·ÝáõÙ ¿ñ ³Ûë »ñ¨áõÛÃÇ áÕç ËáñáõÃÛáõÝÁ ¨ ͳí³ÉÁ: Ü»ñϳ- ÏáéáõåódzÛÇ Ù³ëÇÝ: Üñ³Ýó ѳí³ëïٳٵ, §³ñ- ÛáõÙë ÁݹáõÝí»É »Ý ÙÇ ß³ñù ÷áËϳå³Ïóí³Í ÙÇ- ï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ ·áñÍ»ñÁ ³ÛÉ Ï»ñå »Ý ³ñíáõÙ¦, ç³½·³ÛÇÝ ÏáÝí»Ýódzݻñ, ³Û¹ ÃíáõÙ îмÎ-Ç ²ñ- ³ÛÝå»ë áñ, §Ù»Ýù ëïÇåí³Í »Ýù ³ÛÝï»Õ ³ÛÝåÇëÇ ï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý »ñÏñÝ»ñÇ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó µ³Ý»ñ ³Ý»É, áñáÝó Ù³ëÇÝ Ñ³Ûñ»ÝÇùáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ Ï³ß³é»Éáõ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÏáÝí»ÝódzÝ, ÇÝãå»ë Ùï³Í»É ã¿ÇÝù ϳñáÕ¦: ²ÛÅÙ µáÉáñÇÝ ¿ ѳÛïÝÇ, û ݳ¨ ºíñáå³ÛÇ, гñ³í³ÛÇÝ ¨ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ²Ù»- ëÇëï»Ù³ïÇÏ ÏáéáõåódzÛÇ Ù»ç ÇÝã ³ëïÇ׳ÝÇ »Ý ñÇϳݻñÇ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ÏáÝí»ÝódzݻñÁ: Ý»ñ·ñ³íí³Í ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³ÝáÕÝ»ñÁ ѳ- Þáõïáí ÝÙ³Ý ÏáÝí»Ýódz ¿ ÁݹáõÝ»Éáõ ݳ¨ ²ýñÇ- Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ù³ëßï³µáí, ÇëÏ Ýñ³Ýó ë»÷³Ï³Ý ϳÝ: ²ÛëåÇëáí, å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ÏáéáõÙå³óí³Íáõ- Ó»éù ¿ µ»ñí»É ·Éáµ³É ÙÇ ÏáÝë»Ýëáõë ³é ³ÛÝ, û ÃÛáõÝÁ ¨ §ë¨¦ ÷áÕ ëï³Ý³Éáõ Ùßï³Ï³Ý å³ï- Çñ»ÝÇó ÇÝã ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ÏáéáõåódzÝ, ÇÝãáõ ñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛáõÝÁ ëïÇå»óÇÝ ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í å»ïù ¿ å³Ûù³ñ»É Ýñ³ ¹»Ù ¨ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ÙÕ»É Ù³ëÇÝ í»ñ³Ý³Û»É Çñ»Ýó ϳñÍÇùÁ: ³Û¹ å³Ûù³ñÁ: àõ û¨ ÏáÝë»ÝëáõëÁ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ- áñ»Ý »Ýó¹ñáõÙ ¿ Ýí³½³·áõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝù, ³ÛÝáõ³- 2. ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ²ÜÐð²ÄºÞî ¾ ٻݳÛÝÇí, µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùáõ٠ѳٳ- ä²Úø²ðºÈ ÆÜøÜàôðàôÚÜ` ú¶î²¶àð̺Èàì å³ï³ëË³Ý ÏáÝí»ÝódzݻñÁ ѳٳӳÛÝ»óí»óÇÝ, êºö²Î²Ü غÂà¸ÜºðÀ ÁÝóÝáõÙ ¿ Ýñ³Ýó í³í»ñ³óáõÙÁ, ³ÛÝáõÑ»ï¨ ÏëÏëíÇ ¨ ¹ñ³Ýó Ï»Ýë³·áñÍáõÙÁ: ²Ûë ³Ù»ÝÁ É³í ´³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ùß³Ï»É ï»Õ»ñáõÙ Ñ»é³Ýϳñ ¿ Ëáëï³ÝáõÙ ·Éáµ³É Ù³ëßï³µáí Ïá- ¨ Çñ³·áñÍ»É ï»ÕÇ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×³Ý³- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ: å³ñÑáí: ¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ³é³ç ù³ß»É ¨ Ëñ³- ƱÝã ϳñ»ÉÇ ¿ ³ë»É ³Û¹ å³Ûù³ñÇ í»ñçÇÝ ï³- Ëáõë»É ݳ¨ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÁ (ûñÇݳÏ` ëÁ ï³ñí³ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝ- ¹áÝáñÝ»ñÁ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳëï³- Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ: ÎáéáõåóÇ³Ý ³ÛÝ ³ëïÇ×³Ý µ³ñ¹ ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ), ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ ÑÇÙݳíá- »ñ¨áõÛà ¿, áñ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ áñ¨¿ ÏáÝÏñ»ï ݳ- ñáõÙÁ ¨ ջϳí³ñáõÙÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ñ³Ûñ»Ý³Ï³Ý: ˳ӻéÝáõÃÛ³Ý Ãí³óÛ³É Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë Ü»ñùÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÁ å»ïù ¿ ÙÕíÇ ß³ï ˳µáõëÇÏ ¿: Æñ³Ï³Ý³óí»É »Ý áñáß³ÏÇ Éáõñç Ý»ñëÇó, ÇëÏ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñͳñ³ñ ·áñÍáõÝ»áõ- µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ, áñáÝù, ë³Ï³ÛÝ, áñ¨¿ ³ÏÝ»ñ¨ ÃÛ³Ý Ù»ç ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù` ϳå»ñÇ ßÕóÛÇ »ñÏáõ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ã·áñÍ»óÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³- ÏáÕÙ»ñÇó: Àݹ áñáõÙ, áõÝÇí»ñë³É §µ³É³ë³Ý¦ ·á- ÏÇ íñ³: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³Ý ÛáõÛÃáõÝ ãáõÝÇ: ¿, áñ ³Û¹ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³- ñ³·³ÛáõÙ íÇ׳ÏÁ ß³ï ³í»ÉÇ í³ïóñ ÏÉÇÝ»ñ: ºí ëË³É ÏÉÇÝÇ »Ýó¹ñ»É, áñ »Ã» ÏáéáõåódzÛÇ Ù³- 3. §²ð²¶ ÈàôÌàôØÜºð¦ âºÜ ÈÆÜàôØ Ï³ñ¹³ÏÁ µ³ñÓñ³ó»É ¿, ³å³ Ýñ³ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÙÇçáóÝ»ñÝ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï »Ý: ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ²ÛÝ µáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ËáëùÁ ·ÝáõÙ ¿ Ïá- å³Ûù³ñÇ ÁÝóóùáõ٠ͳ·áÕ µ³½Ù³ÃÇí ѳñó»ñÇÝ éáõåóÇ³Ý ½ëå»Éáõ Ù³ëÇÝ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÑÇß»É, áñ å³ï³ë˳ݻÉáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý í»ñ³ÑëÏ- ³ÛÝåÇëÇ µ³Ý, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ §³ñ³· ÉáõÍáõÙÁ¦, ·áÛáõ- Ù³Ý ß³ï ³í»ÉÇ ×ß·ñÇï ÙÇçáóÝ»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ ÃÛáõÝ ãáõÝÇ: γñáÕ »Ý ÉÇÝ»É µÝ³·³í³éÝ»ñ, áõñ Ïï³Ý ·Ý³Ñ³ï»É ÏáéáõåódzÛÇ ý»ÝáÙ»ÝÁ: Ñݳñ³íáñ »Ý ³ñ³· ѳÕóݳÏÝ»ñ, ÇÝãå»ë, ûñÇ- 230 ìºðæ²´²Ü
ݳÏ, ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ï³Ýáݳϳñ·áõÙÝ áõ ϳ- 6. ¾ÂÆÎ²Î²Ü ÎฺøêܺðÀ ºì ï³ñ»É³·áñÍáõÙÁ Ù³ùë³ÛÇÝ áÉáñïáõÙ, å»ï³Ï³Ý ø²Ô²ø²òÆÜºðÆ Ê²ðîÆ²ÜºðÀ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ` ¹ñ³Ýù ³í»ÉÇ Ã³÷³ÝóÇÏ ¹³ñÓÝ»Éáõ ѳٳñ, ÏáéáõÙå³óí³Í ²Û¹ ÷³ëï³ÃÕûñÁ å»ïù ¿ û·ï³·áñÍí»Ý áã Ù»Í Ãíáí ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÁ û áñå»ë ùáÕ, ³ÛÉ áñå»ë ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñ- ¨ ³ÛÉÝ: ²Ûëå»ë û ³ÛÝå»ë, ÁݹѳÝáõñ §³ñ³· Éáõ- ÅÇã: ¾ÃÇÏ³Ï³Ý Ïá¹»ùëÝ»ñÁ û·ï³Ï³ñ »Ý, µ³Ûó ÍáõÙ¦ ãϳ: ä³Ûù³ñÁ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù »ñϳ- ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ÝÓ- ñ³ï¨, ͳÝñ ¨, ûñ¨ë, ³Ýí»ñç³Ý³ÉÇ ·áñÍÁÝóó ݳϳ½ÙÁ ¹ñ³Ýó Ñ»ï¨áõÙ ¿: ¸ñ³Ýó Ùß³ÏÙ³ÝÁ ¿: å»ïù ¿ Ù³ëݳÏóÇ áÕç ³ÝÓݳϳ½ÙÁ, ¨ ݳ˳- å³ïñ³ëïÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ³·áñÍí»Ý µáÉáñÇ Ñ³Ù³ñ: ܳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÁ 4. ¸àÜàðÜºðÆ ²ð²¶ ÆÜøÜ²ØºÎàôê²òØ²Ü å»ïù ¿ ³ãùÇ ÁÝÏÝ»Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ³ë- ²ÜÂàôÚȲîðºÈÆàôÂÚàôÜÀ ïÇ׳Ýáí ¨ ݳ˳ï»ë»Ý ÑÇåáûïÇÏ Çñ³íÇ׳Ï- Ý»ñÇ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ` µ³ó³éí³Í 㿠ݳ¨ ÏáÝÏñ»ï ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ é³½Ù³í³ñáõ- ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÝ»ñáí: гë³ñ³Ï ¹³ë³Ëáëáõ- ÃÛáõÝÁ ãáõÝÇ Ñ³ëï³ï³·ñí³Í ųٳݳϳÛÇÝ ÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ÝÛáõûñÁ ³Ý- ßñç³Ý³ÏÝ»ñ: ´³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý, ¹ñ³Ýó ¹³ñ¹Ûáõݳí»ï »Ý: ÜáõÛÝ ³Û¹ Ó¨áí ù³Õ³ù³óÇÝ»- Ï»Ýë³·áñÍÙ³Ý ¨ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ ñÇ Ë³ñïdzݻñÁ ϳñáÕ »Ý ѳݹ»ë ·³É áñå»ë Å³Ù³Ý³Ï ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï: Êáë»Éáí ¹áÝáñÝ»ñÇ Ù³- ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³éç¨ ÉdzñÅ»ù å³ñï³íáñáõ- ëÇÝ` å»ïù ¿ ß»ßï»É, áñ Ýñ³Ýù ãå»ïù ¿ Ó·ï»Ý ÃÛáõÝÝ»ñ` ëïÇå»Éáí å»ï³Ï³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ- Ñݳñ³íáñÇÝë ßáõï ÙÇ ÏáÕÙ ù³ßí»É` ¹áÝáñÝ»ñÁ Ý»ñÇÝ Ï³ï³ñ»É Çñ»Ýó ËáëïáõÙÝ»ñÁ: ¸³ Ý߳ݳ- å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý Ùßï³å»ë Ù³ëݳÏó»É ÏáõÙ ¿, áñ ³Û¹ ˳ñïdzݻñáõÙ å³ñáõݳÏíáÕ »ñϳñ³ï¨ ·áñÍÁÝóóÇÝ: å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Çñ³Ï³Ý: ÆëÏ Çñ»Ýù` ˳ñïdzݻñÁ, å»ïù ¿ ɳÛÝáñ»Ý ·á- í³½¹í»Ý: 5. ²ÜÐð²ÄºÞî ¾ ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ Ðêî²Î 貼زì²ðàôÂÚàôÜ ºì вê²ð²Î²ÚÜàôÂÚ²Ü Ðºî βäºðÆ 7. ´ÚàôðàÎð²î²Î²Ü Àܲò²Î²ð¶ºðÆ àôÔÔàôÂڲش ²ð¸Úàôܲìºî ø²ð༲ðÞ²ì βÜàܲβð¶àôØÀ
´³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É áã ѳٳÉÇñ ´ÛáõñáÏñ³ïǽÙÇ ¹»Ù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³Ûù³- Ùáï»óáõÙÁ ѳçáÕáõÃÛáõÝ ãÇ µ»ñÇ: è³½Ù³í³ñáõ- ñ»É, ÇëÏ µÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ í»ñ³Ý³- ÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ ¨ Ý»ñ³éÇ Ï³¹- Û»É ¨ ѳëóÝ»É Ýí³½³·áõÛÝÇ: ²ÛÝï»Õ, áñï»Õ ¹³ ñ»ñÇ ³Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ñݳñ³íáñ ¿, §Ëáó»ÉǦ å³ßïáÝÝ»ñ ½µ³Õ»óÝáÕ µáÉáñ ³éáõÙÝ»ñÁ: ì×é³Ï³Ý ç³Ýù»ñÇ Çñ³·áñÍ- Ù³ñ¹ÇÏ å»ïù ¿ ³ß˳ï»Ý éáï³ódzÛÇ ëϽµáõÝ- Ù³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý å³ïÏ»ñ³- ùáí: гïϳå»ë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹ÇÙ³½»ñÍ»É óáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳÛïÝí»É ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ³½- ß÷áõÙÝ»ñÁ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¹»óáõÃÛ³Ý Ý»ñùá: ¸ñ³ å³ï׳éÁ ß³ï ¹»åù»ñáõÙ ÙÇç¨` ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Í³·Ù³Ý ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ ½»ÏáõÛóÝ»ñÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»Éáõ »Ý, áñáÝù ѳÕáñ¹áõÙ »Ý óÝóáÕ ÷³ëï»ñ, ϳ٠ѳٳñ: سùë³ïáõÝÝ, ûñÇݳÏ, Ù»ÏÝ ¿ ³ÛÝ µÝ³- ͳÝñ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ù»Ý³- ·³í³éÝ»ñÇó, áñáÝù »Ýóϳ »Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ѳݹ»å ÝÙ³Ý Ï³Ýáݳϳñ·Ù³Ý: ²ÝÓÝ³Ï³Ý ß÷Ù³Ý ³ÝÑ- ¹³ï³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×ÝßáÕ ï»ë³ñ³ÝÝ»ñ: ºÃ» ñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇáõÃÛáõ- µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÁ ãÇ áõÕ»Ïóíáõ٠ѳ- ÝÁ, û ÏáÝÏñ»ï áñ ãÇÝáíÝÇÏÁ Ͻµ³ÕíÇ ïíÛ³É Ñ³ñ- ë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ óáí ϳ٠ѳ׳Ëáñ¹áí, Ýí³½»óÝáõÙ ¿ ϳ߳é³Ï»- µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ç³Ýù»ñáí ¨ ñáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: سùë³ÛÇÝ Ñ³Ù³- Íñ³·ñ³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ, ³å³ Ù³ñ¹Ï³Ýó ϳñ·Ç ÏáÙåÛáõï»ñ³óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ³é³ç ÙÕ»É ³Û¹ Ùáï ϳñáÕ ¿ ïå³íáñáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍí»É, áñ ³Ù»Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³í»É³óÝ»Éáí ³å- ÇÝã áã û í³ï ¿, ³ÛÉ áõÕÕ³ÏÇ ë³ñë³÷»ÉÇ: ²Ýã³÷ ñ³ÝùÝ»ñÇ Ù³ùë³½»ñÍÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ, µ³ó³- ϳñ¨áñ ¿ Ñ»Ýó ³Ù»Ý³ëϽµÇó ë»ñï ϳå»ñ ѳë- ѳÛï»Éáí Ó·Ó·áõÙÝ»ñÁ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ëï»Õ- ï³ï»É ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Í»Éáí Ñ»ï³ùÝÝ»É ÝÙ³Ý Ó·Ó·áõÙÝ»ñÇ å³ï׳éÝ»- ϳé³í³ñ»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ëå³ë»ÉÇùÝ»ñÁ, ÇÝã- ñÁ: Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ µ³ñ¹ ¨ ¹³Ý¹³Õ³ß³ñÅ µÛáõ- å»ë ݳ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ½ëå»É ù³Õ³ù³Ï³Ý éÇë- ñáÏñ³ï³Ï³Ý ³å³ñ³ïÁ ëï»ÕÍí»É ¿ Ñ»Ýó ϳ- Ï»ñÁ: ß³éùÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ÝÏñïáõÙÝ»ñáí: ²é³ç³ñÏíáÕ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÝ ÇÝùÝÇÝ å³ñ½ »Ý, ѳëϳݳÉÇ ìºðæ²´²Ü 231
áõ ³ÏÝ»ñ¨, µ³Ûó, ³Û¹áõѳݹ»ñÓ, ¹ñ³Ýù ¹Åí³ñáõ- í³Í ÉÇÝÇ ÙdzÛÝ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ»ï ϳåí³Í ϳë- ÃÛ³Ùµ »Ý Çñ³·áñÍíáõÙ: ϳͻÉÇ Ï»Ýë³·ñáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³ÝÓ³ÝóÇó ³½³ïí»Éáõ íñ³: гٳϳñ·³ÛÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ ÏáéáõÙå³óí³Í ³ÝÓÁ ÙÇ³Ï §Ý»Ë³Í 8. Æð²¼ºÎàÔܺðÆÜ ²ÜÐð²ÄºÞî ¾ ËÝÓáñÁ¦ ã¿, ¨ å³ßïáÝÇó Ýñ³ Ñ»é³óáõÙÁ ¨ ¹³- Êð²ÊàôêºÈ ºì ä²Þîä²ÜºÈ ï³å³ñïáõÙÁ` áÕç §ï³Ï³éǦ å³ñáõݳÏáõÃÛáõ- ÝÁ ã»Ý ÷ñÏÇ: ¸ñ³ ÷á˳ñ»Ý å»ïù ¿ ½µ³Õí»É áÕç ܻճó³Í ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ¨ í³ñã³Ï³½ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áí, áñáíÑ»ï¨ Ñ³Ï³é³Ï ¹»åùáõÙ Ý»ñëáõÙ ³éϳ Çñ³½»ÏÇãÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ëñ³Ëáõë- ³½³ïí³Í å³ßïáÝÇÝ Ý߳ݳÏí³Í Ýáñ Ù³ñ¹Á í»É áñå»ë½Ç µáÕáùÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Ý Ýáñ Ó¨³íáñ- Ï»ÝóñÏíÇ ÝáõÛÝ ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: äñáýÇ- í³Í ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý, ³ë»Ýù, ɳÏïÇϳÝ, ϳÝ˳ñ·»ÉáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ß³ï ³í»ÉÇ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÁ, ûÙµáõ¹ëÙ»- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ ¿Å³Ý ù³ÛÉ ÝÇ µ³ÅÇÝÝ»ñÁ ϳ٠¿É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ñ³Õáñ¹»Ý ¹³éݳÉ, ù³Ý Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹³ï³Ï³Ý Ñ»- Ñ»é³Ëáë³ÛÇÝ §Ã»Å ·Íáí¦: ºÃ» Ýñ³Ýù ¹³ ã³Ý»Ý, ï³åݹáõÙÁ: ⿱ áñ, Ç í»ñçá, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ³å³ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáóÝ»ñÇ Ó»éݳñÏáõÙÁ, Ñݳ- å»ïù ¿ áõݻݳ µ³ÝÇÙ³ó ³ß˳ï³Ï³½Ù ¨ áõÝ³Ï ñ³íáñ ¿ ÏÑ»ï³Ó·íÇ` ³Ýáñáß Å³Ù³Ý³Ïáí: гÛó- ÉÇÝÇ å»ï³Ï³Ý ·áñÍ»ñÁ í³ñ»É ·áñÍáÕ ÇÝëïÇ- íáñÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳÙá½í³Í ÉÇÝ»Ý, áñ Ýñ³Ýó µá- ïáõóÇáÝ³É ÝáñÙ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ¨ ѳßíÇ ³é- ÕáùÝ»ñÁ Éáõñç »Ý ÁÝϳÉí»Éáõ ¨ áñ Ýñ³Ýù áã ÙÇ éÇë- Ý»Éáí Çñ³í³ÏÇñ³éÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï é»ÅÇÙÁ: ÏÇ ã»Ý »ÝóñÏíÇ: Ðݳñ³íáñ ¿, áñ ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñ- Ý»ñáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ÉÇÝÇ Ñ³Õóѳñ»É ëáódzɳ- Ï³Ý ï³µáõÝ»ñÁ` ϳåí³Í §Ûáõñ³ÛÇÝÝ»ñǦ µ³ó³- 11. вزܺðàôØÜºðÀ, ¶àôòº, ²ÜÊàôê²öºÈÆ ºÜ ѳÛïÙ³Ý Ñ»ï: ²Ûë ѳñó»ñáí ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÁ Ý»ñ- ÎáéáõÙå³óí³Í ϳñ·³íÇ׳ÏÇó ¹áõñë ·³ÉÁ ϳÛáõÙë ¹³ñÓ»É ¿ Éáõñç ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÇ ³é³ñϳ, ã³÷³½³Ýó ¹Åí³ñ ·áñÍ ¿: ¼áñ»Õ ß³ï áõÅ»ñ ÑÇÙ- ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³ ÉáõÍáõÙÁ ѳٳñÛ³ ³ÙµáÕçáíÇÝ ÃáÕÝ- ù»ñ áõÝ»Ý Ùï³Ñá·í»É áõ` û ³ñ¹Ûáù Ýáñ Çñ³íÇ׳- íáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Û»óá- ÏÁ ëå³éݳÉÇù 㿱 Çñ»Ýó ѳٳñ: ²ÛÝï»Õ` áõñ Ïá- ÕáõÃÛ³ÝÁ: éáõÙå³óí³Í ï³ññ»ñÁ Ó»éù »Ý µ»ñ»É Ëáßáñ ÑáÉ- ¹ÇÝ·Ý»ñ, Ýñ³Ýó ¹»Ù Ó»éݳñÏíáÕ ù³ÛÉ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³å³Ï³Ûáõó³Ý»É å»ïáõÃÛ³Ý ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ: 9. ä²Ð²ÜæìàôØ ¾ ²ÜÀÜ¸Øºæ ØàÜÆÂàðÆÜ¶ àõñ»ÙÝ, ÇÝãå»±ë ϳñ»ÉÇ ¿ ßïÏ»É ¹ñáõÃÛáõÝÁ, ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ãí³ïóñ³óÝ»Éáí ·áñÍ»ñÁ: öáñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ, ûñÇݳÏ, áëïÇϳÝ- гٳݻñáõÙÝ»ñÁ û¨ ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý, ë³Ï³ÛÝ Ý»ñÇ ÏáéáõÙå³óí³Í ÉÇÝ»Éáõ ¹»åùáõÙ ÏáéáõÙå³ó- ϳñáÕ »Ý ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¹³éݳÉ: ²Ýßáõßï, ¹ñ³Ýù í³Í áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ §Ù³ùñ»ÉÁ¦ ¹»é µ³í³ñ³ñ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ »Ý Ù³Ýñ Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñ ϳ- ã¿: ºÃ» ãëï»ÕÍí»Ý ³ÝÁݹٻç ÙáÝÇÃáñÇÝ·Ç ÁÝó- ï³ñ³Í ó³Íñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ó³Ï³ñ·»ñ, ³å³ áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõ- å³ñ³·³ÛáõÙ: àõ û¨ ѳٳݻñáõÙÝ»ñÇ Ñ³ñóÁ µ³- ÃÛáõÝÁ í³Õ û áõß ÝáñÇó ÏÁÝÏÕÙíÇ ÏáéáõåódzÛÇ í³Ï³Ý íÇ×»ÉÇ ¿, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ×³ÑÇ×Á, ³ÛÝå»ë áñ, Ýáñ, ³ñï³Ï³ñ· ç³Ýù»ñ áñáß Ù³ëÇ Ý»ñáõÙÁ áõÝÇ Çñ áñáß³ÏÇ ³é³í»Éáõ- Ïå³Ñ³Ýçí»Ý Ýñ³ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ´³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ: Ðݳñ³íáñ ¿ å³ßïáÝÝ»ñÇó ϽñÏí»Ý í³ñ³ñ ã¿ Ñ»é³óÝ»É ÏáéáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»- ϳ٠ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ïáõÛÅÇ Ï»ÝóñÏí»Ý áñáß ñÇÝ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ãí»ñ³óÝ»Éáí ÏáéáõåódzÛÇ ³í³· ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ó³Íñ³ëïÇ×³Ý ³ÝÓ- µáõÝ å³ï׳éÝ»ñÁ ¨ ã³å³Ñáí»Éáí, áñ íëï³Ñáõ- ݳϳ½ÙÁ, áñÁ ã¿ñ å³ïϳÝáõÙ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ñ»ï ÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í å³ßïáÝÝ»ñÇ Ý߳ݳÏí»Ý ϳåí³Í Çñ»Ýó å³ßïáÝÝ»ñÇ Éáõñç ã³ñ³ß³ÑáÕÝ»- ÙdzÛÝ ³½ÝÇí å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù: §²Ýϳ߳- ñÇ ÃíÇÝ, ãå»ïù ¿ ѳٳñÇ, áñ Çñ»Ýó éÇëÏ ¿ ëå³é- é»ÉÇáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙÁ¦ ϳñáÕ ¿ û·Ý»É, áñ ³½ÝÇí ÝáõÙ: ºí ù³ÝÇ ¹»é Ùß³Ïí³Í ã»Ý ÏáÝÏñ»ï, åñ³Ï- ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ïí»Ý Áëï ³ñųÝíáõÛÝ ¨ ïÇÏ ÉáõÍáõÙÝ»ñ (³Ûëå»ë, ¹Çï³ñÏí»É ¿ §³½Ýíáõ- ¹Çïí»Ý áñå»ë ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý ÃÛ³Ý ¨ ѳßï»óÙ³Ý Ñ³ÓݳÅáÕáíÝ»ñǦ û·ï³- ûÏݳÍáõÝ»ñ: ·áñÍÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ), ³ÛÝ Ñ³ñóÁ, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ÁÝóݳ §Ñ³ßï»óáõÙÁ¦ ³ÝóÛ³ÉÇ 10. ÞºÞîÀ ¸ÜºÈ βè²ì²ðØ²Ü ÀܸвÜàôð 10.ÞºÞîÀ Ñ»ï, ¹»é ÏÙݳ ó³Ýϳó³Í µ³ñ»÷áËÙ³Ý Ëáßáñ Ð²Ø²Î²ð¶Æ Î²Ø ØºÜºæØºÜÂÆ ìð² ÷áñÓ³ù³ñ»ñÇó Ù»ÏÁ:
гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ÇñÁ ãå»ïù ¿ µ¨»é- 232 ìºðæ²´²Ü
12. ÈÆ¸ºðàôÂÚàôÜÀ ²è²Üòø²ÚÆÜ 12.ÈÆ¸ºðàôÂÚàôÜÀ γé³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Ëáë- Ü޲ܲÎàôÂÚàôÜ àôÜÆ, àðÜ ÆÜøÜÆÜ ïáõÙÝ»ñÇ ÇëÏáõÃÛ³Ý å³ñ½Ù³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇó ´²ì²ð²ð â¾: βðàÔ ºÜ ú¶ÜºÈ ޲кðÆ Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ ëïáõ·íáõÙ ¿. ³ñ¹Ûá±ù ϳé³í³ñáõ- ¸²ÞÆÜøÜºðÀ (زêܲìàð êºÎîàð, ÃÛáõÝÁ å³ïñ³ëï ¿ ѳٳ·áñͳÏó»É ù³Õ³- ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚàôÜ, ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ÎðàÜ²Î²Ü Î²¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜܺð, êä²èàÔܺð, ¾ÎàÈà¶Üºð, Æð²ì²ä²Þîä²Üܺð ºì ²ÚÈÜ) 14. ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Ð²ê²ð²ÎàôÂÚ²Ü 14.ø²Ô²ø²òÆ²Î²Ü Î²¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜܺðÀ ÆÜøÜÆÜ βðàÔ ²é³Ýó í»ñ¨Çó ëï³óí³Í Ññ³Ñ³Ý·Ç ѳٳ- ºÜ вܸÆê²Ü²È ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ²Ô´Úàôð ϳñ·³ÛÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ ÙÇç³í³ÛñáõÙ Ëáßáñ µ³- ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ó³Ýϳó³Í ÷áñÓ, Áëï ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³- ³Ù»Ý³ÛÝÇ, ¹³ï³å³ñïí³Í ¿ Ó³ËáÕÙ³Ý: Èǹ»- ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ͳ·»É »Ý ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ³Ýѳï³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝÝ ad hog, áñáß³ÏÇ Ýå³ï³ÏÇ Ñ³Ù³ñ` áñå»ë½Ç û·- ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ, Áݹ áñáõÙ, ï³·áñÍ»Ý ³ÛÝ ¹áɳñÝ»ñÁ, áñáÝù ³ñï³ùÇÝ ¹á- ³é³çÝáñ¹ ãå»ïù ¿ ¹ÇïíÇ ëáëÏ Í³ÙÍÙí³Í ×ßÙ³ñ- ÝáñÝ»ñÁ å³ïñ³ëï »Ý ïñ³Ù³¹ñ»É ϳ½Ù³Ï»ñ- ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ñï³µ»ñáÕ ³ÝÓÁ: ê³Ï³ÛÝ ÇÝãå»ë åáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ` ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³Ïáõ- ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¹»é µ³í³ñ³ñ ã»Ý µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ ÃÛ³Ý ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí: ø³Õ³ù³ódz- Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ` ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ Ïá- Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ éáõåóÇ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·³ÛÇÝ µÝáõÛà ¿ ÏñáõÙ, ÝáõÛÝ å»ïù ¿ ó÷³ÝóÇÏ ¨ »Ýóѳßí»ïáõ ÉÇÝ»Ý Çñ»Ýó »ñå ¿É Éǹ»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ÇÝùÝÇÝ ÝáõÛÝå»ë ¹»é ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç: гݹÇë³Ý³Éáí å³ßïáݳ- µ³í³ñ³ñ ã¿: γñáÕ »Ý ëï»ÕÍí»É Éǹ»ñ³Ï³Ýáõ- Ï³Ý µÝáõÛÃÇ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñ` Ýñ³Ýù »Ýóϳ ÃÛ³ÝÝ ³ç³ÏóáÕ ¹³ßÇÝùÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ íï³Ý· ·á- »Ý ÙáÝÇÃáñÇÝ·Ç Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí: ÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ, áñ Ýñ³Ýù ÏëÏë»Ý å³ßïå³Ý»É ϳë- ϳͻÉÇ ³ÝóÛ³É áõÝ»óáÕ ß³Ñ»ñ: ºí ³ÛÝáõ³Ù»Ý³Û- 15. úðºÜê¸Æð Ø²ðØÆÜÆÜºðÀ βðàÔ ºÜ 15.úðºÜê¸Æð ÝÇí, »Ã» ³Û¹ ¹³ßÇÝùÝ»ñáõÙ Áݹ·ñÏí»Ý ÙdzÛÝ ¶àÚàôÂÚàôÜ àôÜºÜ²È §ä²Ð²ä²Ü ËÙµ»ñ, áñáÝù ½»ñÍ »Ý ³ÝóÛ³ÉÇ ÏáéáõåódzÛÇ ÏÝÇ- ÞܺðÆò¦ ØÆÜâºì §¶àԺ𦠸Ʋ䲼àÜàôØ ùÇó ¨ Ï³ëϳÍÇó ¹áõñë »Ý, ¹ñ³Ýó ÃÇíÁ ã³÷³- ½³Ýó ÷áùñ ÏÉÇÝÇ: γñ¨áñ ¿ ë³Ï³ÛÝ, áñ ¹³ßÇÝùÇ ØÇ Éáõñç ûñáõÃÛáõÝ »ñ¨³Ý »Ï³í ÙÇ ß³ñù µáÉáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ å³ñï³íáñí»Ý ϳéáõó»É Ýáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÁ ѳݹÇë³- ³å³·³, ¨, áñ ÝÙ³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ ëï³ÝÓ- ÝáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ å³ßïáÝ³Ï³Ý Í³Ëë»ñÁ å³Ñå³- Ý»Éáí` ѳëï³ï³Ï³Ùáñ»Ý Ñ»ï¨»Ý ¹ñ³Ý: ÝáÕ §å³Ñ³å³Ý ßáõݦ, ³Ûɨ å»ï³Ï³Ý ÷áÕ»ñÁ ͳËëáÕ (³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ ³ß˳ï³- í³ñÓ»ñÁ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ) ¨ å»ï³Ï³Ý ϳ- 13. âäºîø ¾ ²âø²ÂàÔ ²ÜºÈ ø²Ô²øÆ²òÆ²Î²Ü 13.âäºîø вê²ð²ÎàôÂÚàôÜÀ å³ÉÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñáÕ Ù³ñÙÇÝ: §ä³Ñ³å³Ý ߳ݦ ¨ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ×ÛáõÕÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Î³ñÍáõÙ »Ýù, áñ ѳٳѳñ³µ»ñ³Ï³Ý áñá- ½áõ·áñ¹áõÙÁ ÍÝáõÙ ¿ ߳ѻñÇ µ³ËáõÙ ¨, ÷³ëïáñ»Ý, ß³ÏÇ Ï³å ϳ ÏáéáõåódzÛÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ ¨ ÃáõݳíáñáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ûñ·³- ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõ- ÝǽÙÁ: ¸³ ݳ¨ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý É³ÛÝ ßñç³Ý- ÃÛ³Ý ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇ ÙÇç¨: êï»Õͳ·áñÍ ¨ ³Ï- Ý»ñáõÙ ÍÝáõÙ ¿ ³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³- ïÇí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñ- Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å: ºÃ» ³Ûë ѳϳëáõ- Ù³ÝÝ ûųݹ³ÏáÕ ç³Ýù»ñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý Ùß³- ÃÛáõÝÝ»ñÁ µ³í³ñ³ñ Ó¨áí ãÉáõÍí»Ý (ûñÇݳÏ` Çß˳- Ï»É ÇÝãå»ë Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñ, áñáÝ- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñëï³Ï ï³ñ³Ýç³ïÙ³Ý ×³Ý³å³ñ- óáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ñáí), ³å³ ß³ï ϳëϳͻÉÇ ¿ ¹³éÝáõÙ, û ³ñ¹Ûá±ù ëï»ÕÍ»É Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÇó ¨ í»- ³Û¹ »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳñáÕ »Ý Çëϳå»ë ³ñ¹Ûáõݳí»ï ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÇó ³½³ï Çñ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ, Çñ³·áñÍí»É ѳϳÏáéáõåóÇáÝ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ: ³ÛÝå»ë ¿É ϳ½Ù³íáñ»É åá½ÇïÇí »ñÏËáëáõÃÛáõÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ϳé³í³- 16. ÐÆØÜ²Ð²ðò ¾ ØÜàôØ Ü²ºì ø²Ô²ø²Î²Ü 16.ÐÆØÜ²Ð²ðò ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨: ¸ñ³Ý ѳëÝ»ÉÁ áã ÙÇßï ¹ÛáõñÇÝ, Îàôê²ÎòàôÂÚàôÜܺðÆ üÆÜ²Üê²ìàðàôØÀ ѳïϳå»ë Ýáñ³ëï»ÕÍ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»- ñáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹³ ϳñáÕ ¿ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý í»ñ³- ØÇÝ㨠í»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ù³Õ³ù³Ï³Ý Ï³Ý·Ý»É ÑÇÝ Ñ³Û³óùÝ»ñÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÇÝãå»ë Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ ÙÇç³½·³- å»ïù ¿ ½³ñ·³Ý³Ý ¨ Çñ³·áñÍí»Ý ϳé³í³ñ³- ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ½·³ÉÇ ã³÷áí Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ: ³Ýï»ëíáõÙ ¿ñ: ²é³ÝÓÇÝ Ù³ñ¹ÇÏ åݹáõÙ »Ý, áñ ìºðæ²´²Ü 233
§÷áÕÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ۳ݦ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ë³Ñ- ϳé³í³ñáõÙ: ÜáõÛÝÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ݳ¨ å»ï³- ٳݳ÷³ÏÙ³Ý É³í³·áõÛÝ »Õ³Ý³ÏÁ áã û ù³Õ³- Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ ³Ýѳï³Ï³Ý ѳßí»ïí³ÛÝáõ- ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ñ³Ù³ñÏÕ»ñÁ ÑáëáÕ ÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÁ: γé³í³ñ³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÇÝ ¹ñ³ÙÇ ù³Ý³ÏÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ ¿, ³ÛÉ ³ÛÝ, áñ ϳñ»ÉÇ ¿ ѳÝÓݳñ³ñ»É ݳ¨ í»ñ³ÑëÏ»É ÷³ë- ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ ³ÛÝ ³é³ñϳݻñÇ ¨ ͳËë»ñÇ ï³ÃÕûñÇ ßñç³Ý³éáõÃÛáõÝÁ ³é³ÝÓÇÝ ¹»å³ñ- ͳí³ÉÁ, áñáÝó íñ³ í³ïÝíáõÙ »Ý ³Û¹ ÷áÕ»ñÁ: ï³Ù»ÝïÝ»ñáõÙ ¨ ݳ˳ï»ë»É, áñ Çñ»Ýó ³ñ¹Ç³- 2002 Ã. Ù³ñïÇÝ Â³Ûí³ÝÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ý- ϳÝáõÃÛáõÝÁ Ïáñóñ³Í ÷³ëï³ÃÕûñÁ ѳÝÓÝí»Ý ÏáõÙÁ óáõÛó ïí»ó, áñ ÝáõÛÝÇëÏ Ï³Û³ó³Í ù³Õ³ù³- ³ñËÇí: Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ` Ëáßáñ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñáí ¨ ³½- ¹»óÇÏ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñáí ѳݹ»ñÓ, ϳñáÕ ¿ Çß˳Ýáõ- ÃÛáõÝÇó ½ñÏí»É ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×³Ý³å³ñÑáí: 20. ¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Èð²îì²ØÆæàòܺðÀ ºì 20.¼²Ü¶ì²Ì²ÚÆÜ Æð²¼ºÎÆâܺðÀ: Èð²¶ðàÔܺðÀ ´²Üî ºÜ ¸³ ³Ùñ³åݹáõÙ ¿ ѳí³ïÝ ³é ³ÛÝ, áñ ù³Õ³ù³- ÜêîàôØ Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ñ»ï ϳå- í³Í Ó»éݳÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³Ù»Ý¨ÇÝ ¿É ³ÝѳÕóѳ- Èñ³·ñáÕÝ»ñÇ ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ñ»ÉÇ ³ñ·»Éù ã»Ý Çß˳ݳ÷áËáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ µ³ó³ïñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýáí, áñ Ýñ³Ýù Ñ»ï³ùÝÝáõÙ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»åù»ñ: ²Û¹ 17. ²ÜÎ²Ê Ø²ðØÆÜܺð, àðàÜò 17.²ÜÎ²Ê ÇëÏ å³ï׳éáí ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ¿ ͳ·áõ٠Ժβì²ðàôÂÚàôÜÀ ä²Þîä²Üì²Ì â¾ Ýñ³Ýó ³ß˳ï³ÝùÁ ¹³ñÓÝ»É å³Ï³ë éÇëϳÛÇÝ ¨ кè²òàôØÆò µ³ñÓñ³óÝ»É Ýñ³Ýó Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ã³÷áñáßÇã- Ý»ñÁ: àñáß Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙ »Ý úÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ ¨ ·»ñ³·áõÛÝ ³áõ¹ÇïáñÇ ÇÝë- Ñ»ï³ùÝÝ³Ï³Ý ÅáõéݳÉÇëïÇϳÛÇ Ñ³ïáõÏ ¹³- ïÇïáõïÝ»ñÁ ï»ë³Ï³Ýáñ»Ý µ³í³Ï³Ý û·ï³- ëÁÝóóÝ»ñ: ê³Ï³ÛÝ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ Ïáéáõåódz- ϳñ »Ý, ë³Ï³ÛÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ÛÇó ï³é³åáõÙ »Ý ÝáõÛÝÇëÏ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ï- ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍ»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³Û¹ í³ÙÇçáóÝ»ñÁ: ºí ù³ÝÇ áñ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ å³ßïå³Ýí³Í »Ý Ï³Ù³Û³Ï³Ý ³ãùáõÙ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÁ Ý»ñϳ- Ñ»é³óáõÙÇó` Ñ»Ýó ³ÛÝ ·áñͳ¹Çñ ³ÝÓÇ ÏáÕÙÇó, Û³ÝáõÙ »Ý áñå»ë ³Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳëÛáõ- áñÇÝ å»ïù ¿ Ñëϻ݅ ÜÙ³Ý å³ßïáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ý»ñ, ³å³ ³Û¹ ÑÇÙݳѳñóÁ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ûñ»Ýë¹ñáñ»Ý å³ßïå³Ýí³Í ÉÇÝ»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý å»ïù ¿ ¹³éݳ Éáõñç áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ñϳ: Ñݳñ³íáñ ×ÝßáõÙÝ»ñÇó, ÇëÏ Ýñ³Ýó Ó³ÛÝÁ å»ïù ¿ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ Éë»ÉÇ ÉÇÝÇ: 21. ÎàèàôäòÆ²ÚÆ Øºæ ØºÔ²¸ðìàÔ ²ÜÒ²Üò 21.ÎàèàôäòÆ²ÚÆ òàôò²ÎܺðÆ Ðð²ä²ð²ÎàôØÀ Ð²Ö²Ê 18. îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü Ø²îâºÈÆàôÂÚàôÜÀ 18.îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü ò²ÜÎ²ÈÆ ²ð¸ÚàôÜøÜºð âÆ î²ÈÆê βðàÔ ¾ Þ²î ²ð¸Úàôܲìºî ¼ºÜø ¸²èÜ²È ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðàôØ §²ÝáõÝÝ»ñáí Ýß»ÉÁ ¨ ˳Ûï³é³Ï»Éáõ¦ ÷áñ- Ó»ñÁ ø»ÝdzÛÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝáõÙ §¹³ï³ñÏ Ïñ³- àñáß Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ïáó¦ ѳݹÇë³ó³Ý: 2000 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÏáÙÇï»Ç ½»- ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÝ áõ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ¹Çï³ñÏáõÙ ÏáõÛóÁ, áñáõÙ §³ÝáõÝ ³é ³Ýáõݦ Ýßí³Í ¿ÇÝ ÏáéáõÙ- »Ý áñå»ë ÏáéáõåóÇ³Ý ½ëå»Éáõ ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳ- å³óí³Í µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ³ÝÓÇÝù, ·ñ³ùÝÝáõ- í»ï ½»Ýù ¨ Ñ»Ýó ³Û¹ Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí` ÃÛ³Ý »ÝóñÏí»ó, ÇëÏ Ýßí³ÍÝ»ñÇó áÙ³Ýù ëå³é- Ùß³ÏáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ: ÝáõÙ ¿ÇÝ ¹³ïÇ ï³É ³ÛÝ Ã»ñûñÇÝ, áñáÝù ïå³·- γé³í³ñ³Ï³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ñ»É ¿ÇÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ` û¨ áÕç ï»Õ»Ï³ïíáõ- ѳñóáõÙ ³Ý»É ¨ ëï³Ý³É Ýñ³Ýó ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃÛáõÝÝ ³ñ¹»Ý ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³Ýáõ- ·Ý³óáõó³ÏÁ: ÆÝ¹áÝ»½Ç³Ý ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, ÃÛáõÝÝ ¿ñ ¹³ñÓ»É: Ðݹϳëï³ÝáõÙ ½·áÝáõÃÛ³Ý áñï»Õ ѳë³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ, ³ã³Éñçáñ»Ý ѻ層- ѳñó»ñáí ѳÝÓݳϳï³ñÝ û·ïí»ó ÇÝï»ñÝ»- Éáí ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇÝ, ϳñáÕ ¿ ³Ýϳßϳݹ ïÇó` Ññ³å³ñ³Ï»Éáõ ѳٳñ ³ÛÝ Ñ³ñÛáõñ³íáñ ãÇ- ëï³Ý³É ó³Ýϳó³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ: ÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ³ÝáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ϳëϳÍíáõÙ ¿ÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ Ù»ç: ²ÛÝ Í»ùÍ»ùáõÝ ³ñï³Ñ³Ûïáõ- 19. ¶ð²èàôØÜºðÆ ÊºÈ²ØÆî βè²ì²ðàôØÀ 19.¶ð²èàôØÜºðÆ ÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó û·ÝáõÃÛ³Ùµ ÜÇ·»ñdzÛÇ ê»Ý³ïÇ ²ÜÐð²ÄºÞî ¾ ÎàèàôäòÆ²ÚÆÜ ÐºîºìºÈàô ݳ˳·³ÑÁ, áñÁ 2000 Ã. ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹- вزð ÛáõÝùáõÙ ½ñÏí»ó Çñ å³ßïáÝÇó, ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿ñ Çñ ³ÝÙ»ÕáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ` ѳϳé³Ï Ýñ³ ͳé³Ûá- î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý Ù³ïã»- Õ³Ï³Ý ¹ÇñùÇ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇ ³ÝÑ»ñù»ÉÇ ³å³- ÉÇáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ·ñ³éáõÙÝ»ñÇ Ë»É³ÙÇï óáõÛóÝ»ñÇ, íϳÛáõÙ »Ý, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñ- 234 ìºðæ²´²Ü
Ý»ñÁ, ûñ¨ë, ß³ï ³í»ÉÇ §Ñ³ëï³Ù³ßϦ »Ý , ù³Ý Ý»ñÇó Ù»ÏÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ³ß˳í³ñÓ»ñÇ ³í»ÉÇ Ýñ³Ýù, áíù»ñ Ùß³ÏáõÙ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Û- µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë å»- ù³ñÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ: ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, ³Ù»Ý³- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳí³ù³·ñ»É ³í»ÉÇ Ù»Í ½·áõß³íáñáõÃÛáõÝÝ ¿ å³Ñ³ÝçíáõÙ, áñå»ë½Ç µ³ñÓñáñ³Ï Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ, µ³ñÓñ³óÝ»É Ù³- Ù³ñ¹ÇÏ ã½ñÏí»Ý ÇÝùݳå³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ß³ÝëÇó: ïáõóíáÕ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñ³ÏÁ ¨, ÇÝãå»ë ³ë- í³Í ¿ ÷³ëï³ÃÕÃáõÙ, ٻͳóÝ»É ëï³óíáÕ Ñ³ñÏ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ: Ðݳñ³íáñ ¿, áñ ѳñϳ¹ñáõÛùÝ»ñÇ µ³ñÓ- 22. ²Þʲî²ì²ðÒÆ ´²ðÒð²òàôØÜ ÆÜøÜÆÜ 22.²Þʲî²ì²ðÒÆ ñ³óáõÙÁ å»ïáõÃÛ³ÝÁ ³ÛÝù³Ý ѳí»ÉÛ³É »Ï³Ùáõï ²Ü´²ì²ð²ð ¾ ÎàèàôäòÆ²ÚÆ زβð¸²ÎÀ ãÇ µ»ñáõÙ, áñù³Ý ³Û¹ ѳñÏ»ñÁ ѳí³ùáÕ Ù³ñ¹- Üì²¼ºòܺÈàô вزð ϳÝó áñ³Ï³íáñÙ³Ý µ³ñÓñ³óáõÙÁ:
ØÇ³Ý·³Ù³ÛÝ Ñ³ëϳݳÉÇ ¿, áñ ó³Íñ í³ñ- Ó³ïñíáÕ Í³é³ÛáÕÝ»ñÁ ß³ï ³í»ÉÇ Ëáó»ÉÇ »Ý 24. ²ÜÎ²Ê Ð²ðÎ²ÚÆÜ Ø²ðØÆÜܺðÀ βðàÔ ºÜ 24.²ÜÎ²Ê ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, ù³Ý Ýñ³Ýù, Üä²êîºÈ ´Úàôæºî²ÚÆÜ ØàôîøºðÆ ²ÖÆÜ áñáÝó ³ß˳ï³ÝùÁ É³í ¿ í³ñÓ³ïñíáõÙ: ²ÛÝáõ³- ٻݳÛÝÇí, ïËáõñ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¿, áñ ³é³í»É Ïá- ´Ûáõç» Ñ³ñÏ»ñ ѳí³ùáÕ ÇÝùÝáõñáõÛÝ Ù³ñ- éáõÙå³óí³Í ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇó ß³ï»ñÁ ջϳí³ñ ÙÇÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳٳÉñí»É Ùßï³Ï³Ý ÑëÏáÕáõ- å³ßïáÝÝ»ñ »Ý ½µ³Õ»óÝáõÙ, áñáÝù ã³ñ³ß³Ñ»Éáí` ÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ ³ÝÓݳϳ½Ùáí, áñÇ ³ß˳ï³- Ýñ³Ýù §É³Ûݳͳí³É ÏáéáõåódzÛǦ ßÝáñÑÇí Ù»Í í³ñÓ»ñÝ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ÏÉÇÝ»Ý, ù³Ý å»ï³Ï³Ý ѳñëïáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ¹Ç½»É: л勉µ³ñ, ó³Íñ ³ß- ë»Ïïáñáõ٠ѳٳÝÙ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ ϳï³ñáÕ Ë³ï³í³ñÓÁ ³í»ÉÇ ßáõï ÑÇÙݳѳñó ¿ ó³Íñ ͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝÁ: ²Û¹ Ù³ñÙÇÝÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ٻͳó- å³ßïáÝÝ»ñ ½µ³Õ»óÝáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ¨ ͳé³Ûáõ- Ý»É Ñ³ñÏ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ ¨ ÃáõÛÉ ï³É ½³ñ·³- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇÙ³ó Çñ»Ýó í׳ñ»Éáõ Ýñ³Ýó å³Ñ³Ý- óáÕ »ñÏñÇÝ í׳ñ»É Çñ ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇÝ áõ Ñݳñ³íá- çÁ` ϳñáÕ ¿ ¹Çïí»É áñå»ë` §í³ñáõÙ ¿ û·ïíáÕÁ¦ ñÇÝë ³å³Ñáí»É Çñ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ýÇݳÝë³- åÝ¹Ù³Ý ï³ñµ»ñ³Ï: лﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó Ï³Ý å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ: »Ý ï³ÉÇë, áñ Ù³ñ¹ÇÏ, ·áõó» ¨ å³ïñ³ëï »Ý í׳- ñ»É ëï³óí³Í ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇÙ³ó` å³ÛÙ³- Ýáí, áñ ϳñáÕ »Ý Çñ»Ýó ÃáõÛÉ ï³É ÝÙ³Ý í׳ñÝ»ñ ¨ 25. ÂàÞ²ÎÆ ²ÜòܺÈàôò кîà вîβäºê 25.ÂàÞ²ÎÆ áñ ¹ñ³Ýù ûñÇÝ³Ï³Ý »Ý: ê³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýó Ùdzݷ³- ø²Ô²ø²Î²Ü ¶àðÌÆâܺðÆÜ îðìàÔ ´²ðÆøÜºðÀ, Ð²Ö²Ê ä²îÞ²Ö ä²î²êÊ²Ü Ù³ÛÝ ¹áõñ ãÇ ·³ÉÇë ³ÛÝ, áñ Çñ»ÝóÇó ¹ñ³Ù »Ý ßáñ- âºÜ вܸÆê²ÜàôØ ÎàèàôäòÆàÜ ÃáõÙ: ¸Çïáñ¹Ý»ñÇó Ù»ÏÁ ÝßáõÙ ¿. §²å³óáõÛóÝ»ñÝ ¸ðêºìàðàôØÜºðÆ ¸ÆØ²ò ³é ³ÛÝ, áñ ³ß˳ï³í³ñÓ»ñÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ å»- ï³Ï³Ý ë»Ïïáñáõ٠ϳñáÕ ¿ Ýí³½»óÝ»É Ïá- îñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ÑáõßáõÙ ¿, áñ Ãáß³ÏÇ ³Ýó- éáõåódzÛÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, É³í³·áõÛÝ ¹»åùáõÙ Ý»Éáõó Ñ»ïá ³Ýµ³í³ñ³ñ ³å³ÑáíáõÙÁ` ÏáéáõåóÇ- Ñëï³Ï ã»Ý: ²Ûá, å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý µ³ñ»- áÝ Ñ³í³ë³ñÙ³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿: ê³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ÷áËÙ³Ý Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ ÷³Ã»ÃÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ËáëùÁ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ³í³· å³ïß³× ÷áËѳïáõóáõÙÝ áõ ËóÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ù³ëÇÝ ¿, ³å³ µ³Ý³íáñ íϳÛáõ- ѳÛïÝÇ ¹»ñ ˳ճÉ, ë³Ï³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï »ñÏñÇ ÃÛáõÝÝ»ñÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÛÉ µ³ÝÇ Ù³ëÇÝ »Ý ËáëáõÙ: ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ»ï ͳÝáÃáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ñ³ëï³ïáõÙ ³ÛÝ åݹáõÙÁ, áñ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ß˳ï³í³ñÓÇ ëáëÏ µ³ñÓñ³óáõÙÁ û·ï³Ï³ñ ¿ ³Ûëûñí³ áã Ïá- 26. вβÎàèàôäòÆàÜ Üàð úðºÜøÜºðÜ 26.вβÎàèàôäòÆàÜ éáõÙå³óí³Í å»ï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß- ÆÜøÜÆÜ ä²î²êÊ²Ü âºÜ ä²ðàôܲÎàôØ Ë³ï³Ï³½ÙÇ Ñ³Ù³ñ¦: ÆÝã Ëáëù, ÙdzÛÝ ûñ»ÝùÝ»ñÝ ÇÝùÝÇÝ ã»Ý ³å³- ÑáíáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý ë³Ýӳѳñ»Éáõ ϳñ× ×³Ý³- 23. ²Þʲî²ì²ðÒÆ ´²ðÒð²òàôØÀ ²èÜì²¼Ü 23.²Þʲî²ì²ðÒÆ å³ñÑ` µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ, »ñµ Ýñ³Ýù βðàÔ ¾ ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ¹³ï³ñ³ÝÝ»ñÇÝ ûÅïáõÙ »Ý Ýáñ, ݳËÏÇÝáõÙ µ³- 貼زì²ðàôÂÚ²Ü àðàÞ²ÎÆ î²ðð ó³Ï³ÛáÕ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ÇÝãåÇëÇÝ ¿, ûñÇݳÏ, вܸÆê²Ü²È ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳ۳óíáÕ í³ñã³Ï³Ý áñá- ßáõÙÝ»ñÇ ûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÙÁ: ´³½ÙÇóë ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñáõÙ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Ù»Í ×áËáõÃÛ³Ùµ Ýáñ ѳϳ- Çñ³Ï³Ý ³ß˳ï³í³ñÓÁ µ³í³Ï³Ý »ñϳñ ųٳ- ÏáéáõåóÇáÝ ûñ»ÝùÝ»ñ »Ý ÁݹáõÝáõÙ, ÇëÏ Ñ³Ï³Ïá- Ý³Ï ³ÝÁݹѳï Ýí³½áõÙ ¿ñ: Þ³ï ¹»åù»ñáõÙ ³Û¹ éáõåóÇáÝ µ³ñ»÷áËÙ³Ý (ϳÙ, ѳٻݳÛÝ ¹»åë, Ïñ׳ïáõÙÝ ³ñï³óáÉáõÙ ¿ñ å»ï³Ï³Ý ë»ÏïáñÇ ÝÙ³Ý µ³ñ»÷áËÙ³Ý ï»ëɳϳÝÁ) Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³ÝÏáõÙÁ: лﳽáïáõÃÛáõÝ- áõÕÕí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ¹ÇïáõÙ ¿ÇÝ áñå»ë ³ñ- ìºðæ²´²Ü 235
¹»Ý ³í³ñïí³Í ³ß˳ï³Ýù: ê³Ï³ÛÝ ³ÛÝ »ñÏñÝ»- ˳å³ïñ³ëï»Éáõ ¨ Ù»Õ³íáñÝ»ñÇÝ å³ïÅ»Éáõ ñáõÙ, áñï»Õ ÏáéáõåóÇ³Ý ÏñáõÙ ¿ ëÇëï»Ù³ïÇÏ Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí` ¹³ï³Ï³Ý Ñ»ï³åÝ- µÝáõÛÃ, ûñ»ÝùÝ»ñÁ ã»Ý ·áñÍáõÙ` ³é³í»É³å»ë ³Ý- ¹áõÙÁ ϳ٠ÏáÝÏñ»ï ·áñÍ»ñÁ ë³Ñٳݳ÷³ÏáÕ µ³í³ñ³ñ Çñ³í³ÏÇñ³éÙ³Ý, ù³Ý µáõÝ ûñ»ÝùÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Çñ³- ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí: ²ÛÝÇÝã, ³Ý·³Ù å»ï³- ï»ë³Ï³Ý: àñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áñÍÇ í³ñáõÛÃÁ ÙÇÝã¨ Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ Ï³Ý ß³ï »Õ³Ý³ÏÝ»ñ í»ñç ѳëóÝ»ÉÁ ÷³ëïáñ»Ý ³ÝÑݳñ ¿: ¸³ï³Ï³Ý áñáÝóáí Ñݳñ³íáñ ¿ ¹ñáõÃÛáõÝÁ ßïÏ»É ³é³Ýó Ýáñ Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý Ó·ÓÙ³Ý ÷áñÓ»ñÁ ¨/ϳ٠§Å³Ù³Ý³- ûñ»ÝùÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ` í³ñùÇ ã³÷áñáßÇãÝ»ñÇ µ³ñ»- ÏÁ ëå³é»Éáõ¦ ç³Ýù»ñÁ ÙdzÛÝ ³Ýѳñ·³Ýù »Ý ɳíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí û·ï³·áñÍ»Éáí ÙdzÛÝ ù³Õ³- ÍÝáõÙ ûñ»ÝùÇ Ñ³Ý¹»å ¨ µ³ñÓñ³óÝáõÙ »Ý ѳë³- ù³óÇ³Ï³Ý ïáõ·³ÝùÝ»ñÝ áõ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ: ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñáõë³ÉùáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ:
27. ÎàèàôØä²òì²Ì ¸²î²Î²Ü вزβð¶ºðÀ 27.ÎàèàôØä²òì²Ì 30. äºî²Î²Ü ̲è²ÚàÔܺðÆ Ð²Î²Æð²ì²Î²Ü 30.äºî²Î²Ü âºÜ βðàÔ ²ä²ÐàìºÈ Æð²ìàôÜøÆ Ð²ðêî²òØ²Ü Ø²êÆÜ úðºÜøÀ βðàÔ ¾ ¶ºð²Î²ÚàôÂÚàôÜÀ §¶ÈʲìàðºÈ¦ ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºØ ä²Úø²ðÆ ²ðÞ²ìܺðÀ àñáß³ÏÇ ûñ·³Ý³Ï³Ý ѳϳëáõÃÛáõÝ Ï³ Ïá- éáõÙå³óí³Í ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ Çñ³íáõÝ- γ ÙÇ ûñ»Ýù, áñÁ ÙÇ ³ÙµáÕç ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ û·ï³- ³ñ¹»Ý ³å³óáõó»É ¿ Çñ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: ¸³ ·áñÍ»Éáõ ÷áñÓ»ñÇ Ù»ç: ¸³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý §Ð³Ï³Çñ³í³Ï³Ý ѳñëï³óÙ³Ý Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÝ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ï³ññ»ñÇ Ù»ç å»ïù ¿ ¹ñáõÛÃÝ»ñ ¿: ²Û¹ ûñ»ÝùÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»- Ùïóí»Ý ѳïϳå»ë ϳåí³Í Ý߳ݳÏÙ³Ý, ñÇ ÏáÕÙÇó Ó»éù µ»ñí³Í ѳñëïáõÃÛ³ÝÁ, áñÇ Í³·áõ- ³½³ïÙ³Ý ¨ ѳßí»ïí³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï: úÙµáõ¹ë- ÙÁ ¹Åí³ñ ¿ µ³ó³ïñ»É: ²Û¹ ûñ»ÝùÁ, ·áñÍáõÝ Çñ³- Ù»ÝÁ ϳñáÕ ¿ ³é³ç³ñÏ»É ¹ñáõÃÛáõÝÁ ßïÏ»Éáõ í³µ³Ý³Ï³Ý áõ ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ñ»ï ÙÇ- ϳñ×, ³ñ³· ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ׳ݳå³ñÑ, Áݹ ³ëÇÝ, §·É˳íáñáõÙ¦ ¿ñ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ µ³ñ»- áñáõÙ` å³ßïå³Ýí³Í ³Õ³í³ÕáõÙÝ»ñÇó, áñáÝù ÷áËáõÙÝ»ñÁ ÐáÝÏáÝ·áõÙ: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, áñáß Ï³ñáÕ »Ý ËáãÁݹáï»É ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ, ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ Ññ³Å³ñíáõÙ »Ý ÝÙ³Ý ë³Ï³ÛÝ ³Ù»Ý ¹»åùáõÙ ¹³ï³Ï³Ý ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ûñ»Ýù ÁݹáõÝ»Éáõó` ³ÛÝ å³ï׳鳵³ÝáõÃÛ³Ùµ, áñ ¨ ¹³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ³Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛ³Ý ³ÛÝ, ǵñ, ϳñáÕ ¿ áïÝÓ·áõÃÛáõÝ Ñ³Ý¹Çë³Ý³É Ù³ñ- ѳñó»ñÁ å»ïù ¿ ¹ñí»Ý ¨ ÉáõÍí»Ý Ç ëϽµ³Ý»: ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å: Æñ³Ï³ÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ϳñ»ÉÇ ¿ »Ýó¹ñ»É, áñ ÝÙ³Ý ûñ»Ýù ÁݹáõÝ»Éáõó Ññ³Å³ñí»ÉÁ áã ³ÛÉ ÇÝã ¿, »Ã» áã` ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ 28. úðºÜøÀ âäºîø ¾ ²ð¶ºÈø вܸÆê²Ü² 28.úðºÜøÀ ¹ñáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ: ÎàèàôäòÆ²ÚÆ βä²ÎòàôÂڲش ¸²î²Î²Ü кî²äÜ¸Ø²Ü Ð²Ø²ð 31. äºî²Î²Ü âÆÜàìÜÆÎÜºðÆ ²ÎîÆìܺðÆ 31.äºî²Î²Ü ²é³çí³ å»ë ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ·áñÍáõÝ ûñ»Ýù- ØàÜÆÂàðÆÜ¶À ²è²ÚÄØ ØÜàôØ ¾ Ý»ñ: ػճ¹ñáÕÇ áõë»ñÇÝ ¹ñí³Í ³å³óáõóÙ³Ý µ»éÁ âöàðÒ²ðÎì²Ì ¶àðÌÆø ãå»ïù ¿ ã³÷³½³Ýó ͳÝñ ÉÇÝÇ: ²Ùµ³ëï³ÝÛ³ÉÇÝ ïñí³Í ³ñ¹³ñ ¹³ï³ùÝÝáõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇùÁ ¹³- ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ É³ÛÝáñ»Ý ï³ñ³Íí³Í ϳñ- ï³Ë³½Ç ѳٳñ ãÇ Ñ»ßï³óÝáõÙ Ýñ³ Ù»ÕùÇ ³å³- ÍÇù, áñ å»ï³Ï³Ý ãÇÝáíÝÇÏÝ»ñÇ ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ùá- óáõóÙ³Ý ËݹÇñÁ: ²å³óáõóÙ³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÝÇÃáñÇÝ·Á, ѳí³Ý³µ³ñ, ß³ï ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñ- Ýáñ³óí»Ý, ¹ñ³Ýó Ù»ç ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýᯐ ÏáÝÏñ»ï ÍÇù ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ÏáéáõåóÇ³Ý ½ëå»Éáõ ï»ë³Ï»- Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÁ, áñáÝó ¹»Ù å³Ûù³ñÇÝ ¿É ïÇó: ê³Ï³ÛÝ ÙÇÝ㨠ûñë ÝÙ³Ý µÝáõÛÃÇ ¹³ï³Ï³Ý áõÕÕí»Éáõ ¿ ѳϳÏáéáõåóÇáÝ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÁ: ·áñÍ ³éϳ ¿ ÙdzÛÝ ÃÕÃÇ íñ³: ÊáñÑñ¹³ñ³Ý³- ÐáÝÏáÝ·áõÙ ³Ûë Ù»Ãá¹Á Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ïí»ó ϳÝÝ»ñÁ ½³ñٳݳÉÇ §»ñÏãáïáõÃÛáõݦ »Ý ¹ñë¨á- ѳëÝ»Éáõ ³é³ÝÓݳÏÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ: ñáõÙ ³Ù»Ý ³Ý·³Ù, »ñµ Ëáëù ¿ µ³óíáõÙ ¿ ³í³· å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ³ÏïÇí- Ý»ñÇ ëïáõ·Ù³Ý Ù³ëÇÝ: ²Û¹åÇëÇ ûñ»ÝùÝ»ñ Áݹáõ- 29. ¸²î²Î²Ü кî²äÜ¸Ø²Ü Ä²Ø²Ü²Î²ÚÆÜ 29.¸²î²Î²Ü Ý»ÉÇë ѳ½í³¹»å »Ý å³Ñ³ÝçíáõÙ Ññ³å³ñ³Ï³- ê²ÐزÜܺðÀ äºîø ¾ Æð²îºê²Î²Ü ÈÆÜºÜ ÛÇÝ µÝáõÛÃÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ºí ³Ýѳٻ- Ù³ï ³í»ÉÇ ùÇã áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ ¹³ñÓíáõÙ ³Û¹ §Ø»Í ÏáéáõåódzÛǦ ¹»åù»ñÁ ѳÛïݳµ»ñ»- ûñ»ÝùÝ»ñÇ ×ßïÇí ϳï³ñÙ³ÝÁ: ²Ûë µÝ³·³í³- Éáõ ѳٳñ ϳñáÕ ¿ ß³ï Å³Ù³Ý³Ï å³Ñ³Ýçí»É: éáõ٠ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ÙÝ³É ºí ¿É ³í»ÉÇ ß³ï ųٳݳÏ` ·áñÍÁ ËݳÙùáí ݳ- 먻éáõÝ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ñϳ: 236 ìºðæ²´²Ü
32. ä²ÞîàÜ²Î²Ü ÆØàôÜÆîºîܺðÜ àô 32.ä²ÞîàÜ²Î²Ü 34. ¶ÜàôØÜºðÀ àðäºê زð²Þî 34.¶ÜàôØÜºðÀ ²ðîàÜàôÂÚàôÜܺðÀ âäºîø ¾ ÎàèàôØä²òì²Ì ²ÜÒ²Üò ä²Þîä²ÜºÜ ä»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïÁ ÇëÏ³Ï³Ý Ù³ñ- вÜò²¶àðÌàôÂÚàôÜܺðÆ Ð²Ø²ð ï³¹³ßï ¿ ÏáéáõÙå³óí³Í §Ù³ñïÇÏÝ»ñǦ ѳ- ä²î²êʲܲîìàôÂÚàôÜÆò Ù³ñ: лÝó å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ µÝ³·³í³éáõÙ ¿ ï»ÕÇ áõÝ»ÝáõÙ §Ù»Í ÏáéáõåódzÛǦ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ, Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ³í³· å³ßïáݳï³ñ ³Ý- Áݹ áñáõÙ, ³éÛáõÍÇ µ³ÅÇÝÁ ÏñáõÙ »Ý ³é³í»É ³Õ- Ó³Ýó ÇÙáõÝÇï»ïÝ»ñÁ ¨ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ù³ï ϳ٠³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ýñ³Ýó å³ßïå³ÝáõÙ »Ý Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³Ûáõ- ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ: àõ û¨ ëϽµÝ³Ï³Ý ÃÛáõÝÇó: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí, å³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ ßñç³ÝáõÙ ·ïÝí»óÇÝ Ã»ñ³Ñ³í³ïÝ»ñ, áñáÝù ϳë- áñáß »ñÏñÝ»ñáõ٠ѳÝó³·áñÍÝ»ñÁ ç³ÝáõÙ »Ý ³Ù»Ý ϳÍÇ ï³Ï ³é³Ý §³Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛ³Ý ¹³ßÇÝùÝ»- ·Ýáí Ó»éù µ»ñ»É ÁÝïñáíÇ å³ßïáÝ` ÙÇÙdzÛÝ ÇÙáõ- ñǦ ·³Õ³÷³ñÁ áõ ÝáõÛÝÇëÏ å³Ûù³ñ»óÇÝ ¹ñ³ ÝÇï»ï ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ: ²Û¹ ÇÙáõÝÇï»ïÝ»ñÝ áõ ¹»Ù, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳ- ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ í»ñ³·Ý³Ñ³ïí»Ý, ÇëÏ ÛáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ Ù»Í ×³Ý³ãáõÙ ¿ ëï³- ¹ñ³Ýó Áݹ·ñÏáõÙÁ å»ïù ¿ ѳëóíÇ Ýí³½³·áõÛÝÇ` ÝáõÙ: §²Ýϳ߳é»ÉÇáõÃÛ³Ý ¹³ßÇÝùÝ»ñÁ¦ ÙÇ ·áñ- Ý»ñ³é»Éáí ½áõï åñ³ÏïÇÏ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ: ÍÁÝóó »Ý, áñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝ- ¸ñ³Ýù ïñíáõÙ »Ý ³ÝÓÇÝ áã û áñå»ë å³ïíá Ý»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ ¨ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳٳ- Ýß³Ý, ³ÛÉ Ýñ³ ѳٳñ, áñ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÁ íáñ ѳٳӳÛݳ·Çñ »Ý ϳ۳óÝáõÙ ÏáÝÏñ»ï ݳ- ϳñáճݳ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳï³ñ»É Çñ å³ñï³- ˳·Íáõ٠ϳ٠Íñ³·ñáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý Ñݳñ³íá- ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ñÇÝë ë³Ñٳݳ÷³Ï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ê»áõÉ ù³Õ³- ùáõÙ ¨ Ø»ùëÇϳÛáõÙ ÇÝï»ñÝ»ïÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ 33. ÆÜîºðܺîÀ βðàÔ ¾ ²ä²ÐàìºÈ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ` 33.ÆÜîºðܺîÀ îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü ´²ò öàʲܲÎàôØ ÝÙ³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇ Ñáõë³¹ñáÕ ûñÇݳÏÝ»ñ »Ý: βè²ì²ðàôÂÚ²Ü ºì Üð²Üò ØÆæºì, àôØ Ü² βè²ì²ðàôØ ¾ 35. ØÆæÜàð¸²ìÖ²ðܺðÀ, àðàÜø 35.ØÆæÜàð¸²ìÖ²ðܺðÀ, ê²Î²ðÎàôÂÚàôÜÜºðÆ Ø²êÜ²ÎÆòܺðÀ ÆÝï»ñÝ»ïÁ ϳñáÕ ¿ û·Ý»É ëï»ÕÍ»Éáõ ϳé³- î²ÈÆê ºÜ ¶àð̲βÈܺðÆÜ, ÜàôÚÜäºê í³ñÙ³Ý ³í»ÉÇ µ³ó ѳٳϳñ·»ñ: úñ»Ýë¹Çñ äºîø ¾ вÚî²ð²ð²¶ðìºÜ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ëï»ÕÍ»É í»µ-ϳÛù»ñ, áñáÝù ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³Ý ѳٳ- àñáß Ù³ñ¹ÇÏ Ï³ñÍáõÙ »Ý, áñ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõ- ·áñͳÏó»É Çñ»Ýó ÁÝïñáíÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ÝÁ, áñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ µ³ó³Ñ³Ûï»É ÙÇçÝáñ¹³í׳- Ñ»ï ¨ Çñ³½»Ï ÉÇÝ»É ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ·áñÍ»- Ý»ñÁ (ÏáÙÇëÇáÝ í׳ñÁ), Ï˳ñËÉÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ñÇó: γé³í³ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ, Çñ»Ýó Ñ»ñÃÇÝ, ÙñóáõóÛÇÝ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ áñ Ï·ïÝí»Ý ϳñáÕ »Ý Ý»ñϳ۳óÝ»É Çñ»Ýó ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ Ïáñåáñ³ódzݻñ, áñáÝù ã»Ý ó³Ýϳݳ Ñ»ï¨»É é»³É Å³Ù³Ý³ÏÇ é»ÅÇÙáí: ´³ñ»÷áËÇãÝ»ñÁ ϳ- ³Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÇÝ: ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ å³Ñ³ÝçÝ ÁݹáõÝ»- ñáÕ »Ý Çñ»Ýó ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ï³ÏáéáõåóÇáÝ Íñ³·- Éáõó Ñ»ïá å³ñ½ ¹³ñÓ³í, áñ ÝÙ³Ý åñ³ÏïÇÏ³Ý ñ»ñÝ ·áí³½¹»É ³ß˳ñÑáí Ù»Ï ¨ ³Ù»Ý³µ³ó »Õ³- É³í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ¿ ï³ÉÇë: ²½ÝÇí Ù³ñ¹ÇÏ Ã³ùóÝ»- ݳÏáí Ñ»ï¨»É Ó»éùµ»ñí³Í ³é³çÁÝóóÇÝ: ÆÝ- Éáõ µ³Ý ãáõÝ»Ý, ¨ »Ã» ÏáéáõÙå³óí³Í ³ÝÓÇÝù ϳ٠ï»ñÝ»ïÁ ϳñáÕ ¿ û·ï³·áñÍí»É é»³É Å³Ù³Ý³ÏÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ»é³ÝáõÙ »Ý ë³Ï³ñÏáõ- é»ÅÇÙáí Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ë³Ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÇó, ³å³ ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»- ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ áõ ³ÝóϳóÝ»Éáõ ѳٳñ, ³Û¹åÇ- ñÁ ¹ñ³ÝÇó ÙdzÛÝ ß³ÑáõÙ »Ý: ÜÛáõ Úáñù ù³Õ³ùÇ ëáí` Ïñ׳ï»Éáí ÏáéáõÙå³óí³Í ³ÝÓÝ³Ï³Ý ûñÇݳÏÁ á·»ßÝãáÕ ûñÇÝ³Ï ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ Ïá- ß÷áõÙÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: ÆÝã Ëáëù, ѳٳß- éáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáÕ µáÉáñ Ù³ñïÇÏÝ»ñÇ Ñ³- ˳ñѳÛÇÝ §ë³ñ¹áëï³ÛÝǦ ÝÙ³Ý û·ï³Ï³ñáõ- Ù³ñ: ÃÛáõÝÁ ë³Ñٳݳ÷³Ïí³Í ¿ ³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó ßñç³- ݳÏáí, áñáÝó ѳٳñ Ù³ïã»ÉÇ ¿ ÇÝï»ñÝ»ïÁ: ²ß- ˳ñÑÇ ³Õù³ï »ñÏñÝ»ñÇó ß³ï»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÇÝ- 36. ê²Î²ðÎàôÂÚàôÜܺðÆ ÎàèàôØä²òì²Ì 36.ê²Î²ðÎàôÂÚàôÜܺðÆ ï»ñÝ»ïÇ Ý»ñáõÅÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÝ ³é³ÛÅÙ Ù³ïã»ÉÇ Ø²êÜ²ÎÆòܺðÀ äºîø ¾ Àܸ¶ðÎìºÜ §êºì ã¿, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áõñ ÇÝï»ñÝ»ïÁ Ù³ï- òàôò²Îܺðàôئ ã»ÉÇ ¿, ûñ»óûñ ³×áõÙ ¿ ¹ñ³ÝÇó û·ïíáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó ÃÇíÁ: ºí ó³Ýϳó³Í û·áõï, áñÁ µËáõÙ ¿ ³Û¹ »ñÏñ- γ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý Ù»ç µéÝí³Í ÁÝÏ»ñáõ- Ý»ñÇ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ¨ ³ÝÓ³Ýó ³í»ÉÇ µ³ñÓñ »Ý- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ñ³ÝóáõÙÁ §ë¨ óáõó³ÏáõÙ¦ ϳñáÕ ¿ óѳßí»ïíáõÃÛáõÝÇó, å»ïù ¿ ͳé³Û»Ý Ç ß³Ñ µá- ÑáõÅÏáõ ÙÇçáó ѳݹÇë³Ý³É ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ÉáñÇ: å³Ûù³ñáõÙ: ¸ñ³ ѳٳñ, ÇÝã Ëáëù, ³ÝÑñ³Å»ßï ìºðæ²´²Ü 237
¿, áñ ѳٳϳñ·Á ÉÇÝÇ ³ñ¹³ñ, ÇëÏ å³ïÇÅÁ` Ýñ³Ýù ÏÑ»ï¨»Ý ÙÇ ÏáÝí»ÝódzÛÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ, áñÇ ³ñ³ñùÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: ê³Ï³ÛÝ áã ÙÇ Ï³ë- Ù³ëÇÝ ·ñ»Ã» áãÇÝã ã·Çï»Ý: Ï³Í ãϳ, áñ 1990-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ êÇÝ·³åáõ- ñáõÙ §ë¨ óáõó³ÏÝ»ñǦ Ù»ç Ùïóí³Í ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Éáõñç óÝóáõÙ ³åñ»óÇÝ: ²Û¹ ų- 38. ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ вزҲÚܲ¶ðºðÀ 38.ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ ØàÜÆÂàðÆÜ¶ ºÜ ä²Ð²ÜæàôØ Ù³Ý³ÏÇó Ç í»ñ` ëÇÝ·³åáõñóÇ ãÇÝáíÝÇÏÇÝ Ï³- ß³éù ³é³ç³ñÏ»Éáõó ³é³ç µáÉáñÁ ï³ëÝ ³Ý·³Ù ÏÙï³Í»Ý: лﳷ³Ûáõ٠гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÁ ¸»é µ³í³ñ³ñ ã¿, áñ áñ¨¿ »ñÏÇñ ëïáñ³·ñÇ áñ¹»·ñ»ó §ë¨ óáõó³ÏÝ»ñ¦ ϳ½Ù»Éáõ ÝáõÛÝ ù³Õ³- ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÏáÝí»ÝódzÝ: ÎáÝí»ÝóÇ³Ý å»ïù ¿ áõ- ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: Æñ §ë¨ óáõó³ÏÝ»ñáõÙ¦ Áݹ·ñÏ- ÅÇ Ù»ç ÙïÝÇ: ºñµ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý Ë÷áõÙ ¿ »ñÏñÇ Ñ³- í³Í ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÝÓ³Ýó ³ÝáõÝÝ»ñÁ г- çáÕ ³ñï³Ñ³ÝáõÙ³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ, Ù³ß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÁ ï»Õ³¹ñáõÙ ¿ Çñ í»µ-ϳÛ- ³å³ ½³ñٳݳÉÇ ã¿, áñ ³Û¹ »ñÏÇñÁ ³é³ÝÓݳÏÇ ùáõÙ: ²½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ³Ûë ÙÇçáóÝ ³Ù»Ý³- á·¨áñáõÃÛáõÝ ã¹ñë¨áñÇ ÝÙ³Ý ÏáÝí»ÝódzÛÇ Ýå³- ɳíÝ ³ß˳ïáõÙ ¿ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ å³ï- ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å: ØÛáõë ÏáÕÙÇó` ÏáÝí»ÝódzÛÇ ß³× Ï»ñåáí ¿ ·áñÍáõÙ Çñ³íáõÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ å³ßïå³ÝáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³Ûë ëϽµáõÝùÁ ¨ áñï»Õ Ï³Ý µáÕáù³ñÏÙ³Ý ·áñÍáõÝ Ï³Ù ³ÛÝ Ùñó³ÏÇó »ñÏñÝ»ñÇÝ Ï³ëϳͳÝùáí í»- ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ñ³µ»ñí»É ¨ å»ïù ¿ íëï³Ñ ÉÇÝ»Ý, áñ ÍáõÕ³ÏÁ ã»Ý ·áñÍÝ ³ÛÝå»ë ϳ½Ù³Ï»ñå»É, áñå»ë½Ç §ë¨ óáõ- ÁÝÏÝÇ: Æñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ Çñ³í³ÏÇñ³éÙ³Ý ó³ÏÝ»ñáõÙ¦ ·ñ³ÝóÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ïá- ËëïÇí ÙáÝÇÃáñÇÝ·Á, Áݹ áñáõÙ, ÇÝãå»ë ѳٳå³- éáõåódzÛÇ ¨ ¹ñ³Ù³ßáñÃáõÃÛ³Ý ÙÇçáó ã¹³éݳ: ï³ëË³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Õ³- ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áõ Ù³ëݳíáñ ë»Ï- ïáñÇ ÏáÕÙÇó, ¹³éÝáõÙ ¿ Ï»Ýë³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ß- 37. ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ ÐÆØÜ²ÊܸÆðܺðÀ 37.ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ ïáõÃÛáõÝ: ²é³ÝÓݳÏÇ Ï³éáõóáÕ³Ï³Ý ï»ë³ÏÇ ä²Ð²ÜæàôØ ºÜ ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ ÈàôÌàôØÜºð ÙáÝÇÃáñÇÝ· »íñáå³Ï³Ý ÏáÝí»Ýódzݻñáõ٠ݳ- ˳ï»ëíáõÙ ¿ ¶ðºÎúÇ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ÙÇçáóáí, Æ ½³ñÙ³Ýë ß³ï ³Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÇ, ³Ýóϳó- ë³Ï³ÛÝ, ó³íáù, ÙÛáõë µáÉáñ ï»Õ»ñáõÙ ³ÛÝ µ³ó³- í³Í »ñÏáõ ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó ïí»óÇÝ, áñ ϳÛáõÙ ¿: àõ û¨ ¶ðºÎúÇ ·áñÍÁÝóóÁ ÏáãíáõÙ ¿ ¹»é 1977 Ã. ÁݹáõÝí³Í §²ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý ÏáéáõÙ- §ÙáÝÇÃáñÇÝ·¦, Çñ³Ï³ÝáõÙ ³ÛÝ §û·ïíáÕÇ Ñ³Ù³ñ å³óí³Í åñ³ÏïÇϳÛÇ Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùÁ, Áëï ³Ù»- µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý¦ ¨ µ³ñÓñ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³å³Ñáí- ݳÛÝÇ, ëå³ëí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ãïí»ó: ä³ñ½í»ó, í³ÍáõÃÛ³Ùµ µÝáõó·ñíáÕ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³Ù³- áñ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù Çñ»Ýó ³ñ- ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý í³ñųÝù ¿: ï³¹ñ³ÝùÝ ³ñï³Ñ³ÝáõÙ »Ý Ýáñ Ó¨³íáñíáÕ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ßáõϳݻñ, Ùáï³íáñ³å»ë ÝáõÛÝ ã³- ÷áí »Ý ÏáéáõÙå³óí³Í, ÇÝã ã³÷áí ÏáéáõÙå³ó- 39. îºêàôÂÚàôÜÜºðÆ ØÆæàòàì βðºÈÆ ¾ 39.îºêàôÂÚàôÜܺðÆ â²öºÈ àô ä²ð¼ºÈ вæàÔàôÂÚàôÜܺðÀ ºì í³Í »Ý ³ñï³Ñ³ÝáÕÝ»ñÁ, áñáÝù ³ß˳ïáõÙ »Ý ²ÜвæàÔàôÂÚàôÜܺðÀ ³é³Ýó ÝÙ³Ý ½ëåÇã ÙÇçáóÇ ¨ ѳí»ÉÛ³É ³é³í»Éáõ- ÃÛ³Ý, áñÝ ³Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÇÝ ï³ÉÇë ¿ ѳñÏÙ³Ý »Ý- ´³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ ¹³é- óϳ ·áõÙ³ñÝ»ñÇó ïí³Í ϳ߳éùÝ»ñÇ ·áõÙ³ñ- Ý³Ý ÙáÝÇÃáñÇÝ·Ç ³é³ñϳ` Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí Ý»ñÇ Ñ³ÝáõÙÁ: ¸³ ³å³óáõóáõÙ ¿, áñ Ù»Ï Ï³é³- å³ñ½»É Ó»éù µ»ñ³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ: ØáÝÇÃáñÇÝ·Á í³ñáõÃÛ³Ý` ûÏáõ½¨ ³ß˳ñÑÇ ³Ù»Ý³Ñ½áñ »ñÏ- å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ å³ïß³× ã³÷áõÙÝ»ñ, ¨ ¹ñ³Ý ѳë- ñÇ, ÙdzÏáÕÙ³ÝÇ ç³Ýù»ñÁ ¹»é µ³í³ñ³ñ ã»Ý ·Éá- Ý»Éáõ É³í³·áõÛÝ ÙÇçáóÁ å³ñµ»ñ³Ï³Ý ï»ëáõ- µ³É ÑÇÙݳѳñóÁ ³ñÙ³ï³å»ë ÉáõÍ»Éáõ ѳٳñ: ÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, Áݹ áñáõÙ` ¹ñ³Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ²ÛÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·í³Í å³ï³ëË³Ý ¿ å»ïù ¿ Ññ³å³ñ³Ïí»Ý: î»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí ³ÏÝϳÉáõÙ: ²Ûëï»ÕÇó ¿É ͳ·áõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ å³ñ½»É ÏáéáõåódzÛÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ѳٳӳÛݳ·ñ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãåÇ- µÇ½Ý»ëÇ íñ³, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ßñç³- ëÇù »Ý, ûñÇݳÏ, ²ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»- ÝáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ ¨, ñÇ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ï³ß³éÙ³Ý ¹»Ù å³ï³Ñ³Ï³Ý ëϽµáõÝùáí ÁÝïñ»Éáí áñáß³ÏÇ Ù³- ú¾êð-Ç ÏáÝí»ÝódzÝ: ²Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ, ã³÷»É áõ ·Ý³Ñ³ï»É Ïáéáõåódz- ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ï»Ýë³·áñÍ»É, ³ÛÝÇÝã ³é³çí³ å»ë ÛÇ Ù³ëßﳵݻñÁ` ïñ³Ù³¹ñíáÕ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»- ùÇã Ýß³ÝÝ»ñ ϳÝ, áñ ³é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: ²Ûë ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý å³ïñ³ëï »Ý ¹³ ³Ý»É: лﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÉÇÝ»É ÙÇç³½·³ÛÇÝ, ³½·³ÛÇÝ Ï³Ù ï»Õ³ÛÇÝ: ²ÝÑ- óáõÛó »Ý ï³ÉÇë ݳ¨, áñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ µÇ½Ý»ëÙ»Ý- ñ³Å»ßï ¿, ë³Ï³ÛÝ, ÝϳïÇ áõݻݳÉ, áñ áñù³Ý Ý»ñÁ ß³ï ³Õáï å³ïÏ»ñ³óáõÙ áõÝ»Ý ³Û¹ ÏáÝ- ¹ñ³Ýù ³í»ÉÇ Ùáï ÉÇÝ»Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ëïáñÇÝ í»ÝódzÛÇ Ù³ëÇÝ: àõ ѳ½Çí û å»ïù ¿ ëå³ë»É, áñ 238 ìºðæ²´²Ü
ϳéáõÛóÝ»ñÇÝ, ³ÛÝù³Ý Ù»Í ÏÉÇÝÇ ¹ñ³Ýó ·áñÍݳ- ñ³ódzݻñÁ ³é³çí³ å»ë ³Ýï»ëáõÙ »Ý ¨´ ûñ»Ý- Ï³Ý û·áõïÁ: гٻٳï»Éáí »ñÏñÇ ï³ñµ»ñ ùÁ ¨´ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÁ, ¨ ß³ï Ñ³×³Ë ßñç³ÝÝ»ñáõ٠ϳï³ñí³Í ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýñ³Ýó ÝÙ³Ý Ï»óí³ÍùÁ ³ñųݳÝáõÙ ¿ ¹ñ³Ýù ÁÝ- ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ` ϳñ»ÉÇ ¿ å³ñ½»É ³é³í»É ³Ý³ñ¹- ¹áõÝáÕ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³ÝÁ: ØÇ- Ûáõݳí»ï ϳÙ, Ñݳñ³íáñ ¿, ³é³í»É ÏáéáõÙå³ó- ç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñ³Ï³Ý å³É³ïÁ (زä) ã³÷³- í³Í ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ½³Ýó »é³Ý¹áõÝ ³é³ç ï³ñ³í ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛ³Ý ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»É ¹ñ³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ µ³ñ»- ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Çñ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ É³í»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ØÇç³½·³ÛÇÝ ï»ëáõÃÛáõÝ- ϳٳíáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ÉÇÝ»Éáí` µ³í³Ï³Ý Ý»ñÝ û·ÝáõÙ »Ý ³½·³ÛÇÝ ûñ³Ï³ñ·Ç Ù»ç ÙïóÝ»É Ý»ñáõÅ ãáõÝÇ Çñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÙáÝÇ- ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï ѳñóÁ ¨ ³ÛÝ ³é³çݳѻñà ÃáñÇÝ·Ç Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ùÝݳñÏÙ³Ý ³é³ñϳ ¹³ñÓÝ»É ³ÛÝ Ñ³ë³ñ³Ï³- Ï³Ý É³ÛÝ µ³Ý³í»×»ñáõÙ: ê³Ï³ÛÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏñáõÙ »Ý ѳٻٳï³Ï³Ý µÝáõÛà ¨ 42. ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¸ºäøàôØ ²ðî²Ð²ÜàôØ²ÚÆÜ 42.ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ì²ðÎºðÆ ºð²ÞÊÆøÜºðÀ βðàÔ ºÜ ÑÕÇ »Ý íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ³Ý×ßïáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¨ ³Û¹ ÎàðòÜºÈ ÆðºÜò Æð²ì²´²Ü²Î²Ü àôÄÀ å³ï׳éáí Ýñ³Ýó û·ï³Ï³ñáõÃÛáõÝÁ µ³í³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï ¿: ²é³í»É ³ñÅ»ù³íáñ »Õ³Ý³ÏÝ»- гÛïݳµ»ñ»Éáí, áñ áñáß ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñ- ñÇó ¿ñ ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³ñóÁ ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³- ͳñùÝ»ñ ÏñáõÙ »Ý ÏáéáõåódzÛÇ ÏÝÇù, ÙÇ ß³ñù ϳ- Ï³Ý ûñ³Ï³ñ·áõÙ Áݹ·ñÏ»ÉÁ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõ- é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳݻóÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ³å³- ÝÁ ³½·³ÛÇÝ ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Éáõë³µ³Ý»ÉÁ, ÇÝãÝ Ñáí³·ñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ³ñï³Ñ³ÝáõÙ³ÛÇÝ í³ñ- ³ÛÅÙ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ³é³ÝÓݳÏÇ ç³Ý³¹ñáõ- Ï»ñáí Çñ»Ýó ïí³Í »ñ³ßËÇùÝ»ñÁ: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ÃÛ³Ùµ: áõñÇß ß³ï ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ³ãù ÷³Ï»É ÏáéáõåódzÛÇ íñ³, ѳïϳå»ë »ñµ 40. ÎàèàôäòÆ²ÚÆ βÜʲð¶ºÈزÜÜ 40.ÎàèàôäòÆ²ÚÆ ¹ñ³ Ù³ëßﳵݻñÁ Ù»Í »Ý ¨ ¹ÇïíáõÙ »Ý áñå»ë ú¶ÜºÈàôÜ àôܲΠÆÜêîÆîàôîܺðÀ ³½·³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇÝ ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý Ýå³ëïáÕ: ²Øð²äÜ¸Ø²Ü Î²ðÆø àôÜºÜ x x x x x ä»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ ¹åñáóÝ»ñÁ Ïáãí³Í »Ý áñáß³ÏÇ ¹»ñ ˳ճÉáõ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»- гϳÏáéáõåóÇáÝ Ï³ÛáõÝ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³- ñÇ å³ïñ³ëïÙ³Ý ¨ í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý ·áñ- Ù³ñ ÙÕíáÕ å³Ûù³ñÁ ÉÇÝ»Éáõ ¿ »ñϳñ³ï¨ ¨ ͳÝñ: ÍáõÙ: ²Û¹ ¹åñáóÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ²ÛÝ, áñ ˳ճ·áõÙ³ñÁ ã³÷³½³Ýó Ù»Í ¿, ϳëÏ³Í ¿ ÁݹɳÛÝí»Ý, ѳïϳå»ë ¿ÃÇÏ³Ï³Ý å³ïñ³ëï- ãÇ Ñ³ñáõóáõÙ: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Û¹å»ë ¿É ³Ýáñáß í³ÍáõÃÛ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¿, û áñù³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ïå³Ñ³ÝçíÇ ³Û¹ Ýå³ï³- áÉáñïáõÙ: ´Ç½Ý»ëÇ ¹åñáóÝ»ñÁ ¨ë ÏáéáõåódzÛÇ ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ: éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý å³ñï³¹Çñ ¹³ëÁÝóóÝ»- Þ³ï Ñݳñ³íáñ ¿, áñ ³é³í»É ÏáéáõÙå³ó- ñÇ å³Ñ³Ýç áõÝ»Ý, ÇëÏ µÇ½Ý»ëÇ ¿ÃÇÏ³Ý ãå»ïù ¿ í³Í »ñÏñÝ»ñáõÙ Ù³ñ¹ÇÏ Ñáõë³Ñ³ïí»Ý, ÏáñóÝ»Ý ¹Çï³ñÏíÇ áñå»ë ¾Ù´Ç¾Ç ·Çï³Ï³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ Ñ³í³ïÁ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇ Ñ³Ý- ëï³óÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ³ÝÝß³Ý ï³ñµ»ñ³Ï: ¹»å ¨, áñå»ë ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý å³ñïáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ѻ勉Ýù` ѳݹáõñÅ»Ý ³íïá- ñÇï³ñǽÙÁ: »¨, áã ÙÇ ÑÇÙù ãϳ »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ 41. زêܲìàð êºÎîàðÀ àðäºê ²ÜÐàôê²ÈÆ 41.زêܲìàð ³íïáÏñ³ïdzÛÇ ³Ûë Ýáñ é³áõݹÁ å³Ï³ë ³Õ»- ¶àðÌÀÜκð ï³ÉÇ ÏÉÇÝÇ, ù³Ý µáÉáñ ݳËáñ¹Ý»ñÁ: ØÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝå»ë ϳñáÕ ¿ »¨ Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÇó áñáß ·áñÍÁÝÏ»ñ- ÃáõɳóÝ»É Çñ ç³Ýù»ñÁ ³Ûë ·áñÍáõÙ: Üñ³ áõß³¹- Ý»ñ ¹ñ³Ï³Ý ³í³Ý¹ µ»ñ»óÇÝ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ »Ý ß»Õ»É ³ÛÉ Ññ³ï³å ѳñó»ñ ¨, å³Ûù³ñÇ ·áñÍÇÝ ¨ ëï³ÝÓÝ»óÇÝ Ïáñåáñ³ïÇí Ñݳñ³íáñ ¿, Ýñ³Ýó Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ Ïëï³- ëáóÇ³É³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ, ³ÛÝáõ³Ù»- Ý³Ý ß³ï ³í»ÉÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý å³ï³ë˳ÝÝ»ñ: ݳÛÝÇí, Ù³ëݳíáñ ë»ÏïáñÁ ¹»é »ñϳñ ׳ݳ- ØÇ µ³Ý, ë³Ï³ÛÝ, å³ñ½ ¿. »Ã» Çß˳ÝáõÃÛáõÝ- å³ñÑ å»ïù ¿ ³ÝóÝÇ, ÙÇÝ㨠éÇëÏÇ Ñ³Ï³Ïá- Ý»ñÁ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, Ù³ë- éáõåóÇáÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÁÝϳÉÇ áñå»ë ݳíáñ ë»ÏïáñÁ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõ- Çñ ·áñÍÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇó µËáÕ: ²ÝÏ³Ë ³Ûëûñí³ ÃÛáõÝÝ»ñÁ ãû·ïí»Ý ÏáéáõåódzÛÇÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ɳÛÝ ÑÝã»ÕáõÃÛáõÝÇó, áñÁ Ó»éù ¿ ¹ÇٳϳۻÉáõ Ý»ñϳÛÇë Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, µ»ñ»É ÏáéáõåódzÛÇ Ñ³ñóÁ, ¹³éݳÉáí ¼ÈØÝ»ñÇ ³å³ ³Û¹ ß³Ýë»ñÁ Ïí»ñ³Ý³Ý: ÎáéáõåóÇ³Ý Ïß³- Ùßï³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ñϳ, Ëáßáñ Ïáñåá- ñáõݳÏÇ ³ÝáÕáù ù³Ûù³Û»É Ýáñ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõ- ìºðæ²´²Ü 239
ÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ïñ׳ï»É ³í³Ý¹³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³- ÐÔàôØÜºð ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ÛÝ Ïß³ñáõ- ݳÏÇ Ý³¨ µ³ó³ë³µ³ñ ³½¹»É Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝù- 1 Daniel Kaufmann. î»ë` http:/www2.worldbank.org/ hm/ anticorruppt/0140.html Ý»ñÇ, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ ·ÉᵳɳóÙ³Ý µáÉáñ ³éáõÙÝ»ñÇ íñ³: ²Ûëûñ ˳ճ·áõÙ³ñÝ ³Ýѳٻ- Ù³ï ³í»ÉÇ Ù»Í ¿, ù³Ý »ñµ¨»: 240 WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ
WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ
¶ÈàôÊ 1
¿ç 5. Japanese Government information-New Rules for Access: http://www.freedominfo.org/analysis/japan I/
¿ç 5. Commonwealth Ombudsman-Australia-Freedom of information: http://www.comb.gov.a^publication_information/freedom_information.htm. 5 U.S Freedom of information Act: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html
¿ç 10. (1) World Bank Governance Policy Research Working Papers: http://econ.worldbank.org./resource.php?topic= 13&type=5
¿ç 10. (1) World Bank Institute-Governance Indicators (1996-2002): http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/
¿ç 10. (ii) The Office of the Commissioner for Public Appointments: http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm
¿ç 11. (x) “Newspapers: A Ban is Not a Ban Unless Restricted.” 2002 Presentation by Francis 11. T.Seow. Former Solicitor-General of Singapore: www.sfdonline.org/Link%20 Pages/ Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html
¶ÈàôÊ 2
¿ç 1. International Institute for Democracy and Electoral Assistance-Participation, Political Parties and Institutions: http://www.idea.int/thematic_b.htm
¿ç 13(l). The Center for Public integrity: www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp
¿ç 13(1). Administration and Cost of Elections Project: http// www.aceproject.org
¿ç 13(1). International Institute for Democracy and Electoral Assistance-State of Democracy Project: http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm
¿ç 13(l). The Comparative Study of Electoral Systems: http://www.umich.edu/~cses/
¿ç 13(3). Administration and Cost of Elections Project-Cost Considerations: http://www.aceproject.org/main/english/ei/ei40.htm
¶ÈàôÊ 3
¿ç 14(4). Independent Commission Against Corruption: www.icac.nsw.gov.au
¿ç 14(9). Parliament of Australia Library - “Conflicts of Interest Avoidance-Is There a Case for Blind Trusts?”: http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97cibl4.htm WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ 241
¶ÈàôÊ 4
¿ç 2. Center for Responsive Politics-Lobbying Spending: http://www.opensecrets.org/lobbyists/
¿ç 4. Federal Lobbying Regulations (31USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act.P.L.104- 65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
¿ç 4. U.S.Code- “Crimes and Criminal Procedures - Lobbying with Appropriated Moneys” -Title 18 > Part 1> Chapter 93 > Sec. 1913: http://liimirror.warwick.ac.uk/uscode/18/1913 .html
¿ç 5(1). Lobbyists Registration Act: http://laws.justice.gc.ca/en/L- 12.4/text.html
¿ç 5(1). Federal Lobbying Regulations (31USC, Section 1352), Lobbying Disclosure ActP.L. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
¶ÈàôÊ 5
¿ç 10(1). Rules Parliamentary Immunity in the European Parliament and the Member States of the European Union: http://www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf
¿ç 10(2). GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cyclel/EvallReports.htm
¿ç 10(3). GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cyclel/EvallReports.htm
¿ç 10(5). Impeachment Documents Relating to a U.S.President: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html
¿ç 10(6). GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cyclel/EvallReports.htm
¶ÈàôÊ 6
¿ç 19(6). Applied Ethics Resources on the World Wide Web: http://www.ethics.ubc.ca/resources/govt/
¿ç 19(6). OECD/PUMA-Ethics and Corruption Homepage: http://wwwl.oecd.org/puma/ethics/index.htm
¿ç 19(6). U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov
¿ç 19(6). TI Source Book 2000,Chapter 20: Public Service Ethics, Monitoring Assets and integrity Testing: http://www.transparency.org/sourcebook/20.html
¿ç 19(6). Office of the Ethics Counsellor: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedlnterE/Home 242 WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ
¿ç 19(6). International institute for Public Ethics: http://www.iipe.org
¿ç 19(12). Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies (South Africa): http://www. 10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
¿ç 19(12). Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
¿ç 19(12). TI Source Book 2000.Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
¿ç 19(14). U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov/
¿ç 19(15). Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
¿ç 19(16). The Ethics Package: Conflict,Conduct, and a Commissioner for Parliament Hill-A Commentary Prepared by Gregory J.Levine, General Counsel, Office of the Ombudsman.Province of British Columbia: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/EthPackPaper2002.htm#_ednl
¿ç 19(17). TI Source Book 2000.Chapter 3: Developing Responses: http://www.transparency.org/sourcebook/03.html
¿ç 19(19). TI Source Book 2000.Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
¿ç 19(19). World Bank-Administrative and Civil Service Reform-Recruitment and Promotion: http://wwwl. worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
¿ç 20(20). World Bank-Administrative and Civil Service Reform-Rublic Service Pay Policy in Anglophone Africa: http://wwwl.worldbank.org/publicsector/civilservice/public-africa.htm
¿ç 20(20). IMF-Corruption and the Rate of Temptation: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
¿ç 20(20). TI Source Book 2000.Chapter 1: The Challenge of Renovation: http://www.transparency.org/sourcebook/01 .html
¿ç 20(20). World Bank-Institute -Working Papers and Articles-improving Governance and Controlling Corruption: http://www. worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
¿ç 20(20). IMF-Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
¿ç 20(20). The Honest Reformer’s Guide to Fighting Corruption: http://www.people.hbs.edu/rditella/papers/honest-reformer.pdf
¿ç 20(20). World Bank-Institute - Governance and Anti-Corruption: http://www. worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ 243
¿ç 20(21). Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies: http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
¿ç 20(21). TI Source Book 2000.Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
¿ç 20(21). Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
¿ç 20(22). TI Source Book 2000.Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
¿ç 20(22). World Bank-Administrative and Civil Service Reform-Recruitment and Promotion: http://wwwl. worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
¿ç 20(24). TI Source Book 2000.Chapter 1: The Challenge of Renovation: http://www.transparency.org/sourcebook/01 .html
¿ç 20(24). IMF-Corruption and the Rate of Temptation: www. imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773 .pdf
¿ç 20(24). World Bank-Working Papers and Articles-improving Governance and Controlling Corruption: http://www. worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
¿ç 20(24). IMF-Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
¿ç 20(24). Tax Evasion.Corruption and the Remuneration of Heterogeneous inspectors: http://www. worldbank.org/wbi/goveraance/pdf/wps2394.pdf
¿ç 20(24). World Bank-Public Sector Management Anticorruption: http://wwwl. worldbank.org/ publicsector/anticorrupt/publicsectormanagement.htm#l
¿ç 21(24). World Bank-Administrative and Civil Service Reform-Public Service Pay in Anglophone Africa: http://wwwl. worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
¿ç 21(24). World Bank-Administrative and Civil Service Reform-Site Map: http://wwwl. worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap.htm
¶ÈàôÊ 7
¿ç 14(4). Public Interest Disclosure Act, 1998: www.hmso.gov.uk/acts/actsl998/19980023.htm
¿ç 14(10). Public Concern at Work: http://www.whistleblowing.org.uk
¿ç 14(11). Open Democracy Advice Centre: http://www.opendemocracy.org.za 14(11).
¿ç 14(12). Government Accountability Project: http://www. whistleblower.org 244 WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ
¶ÈàôÊ 8
¿ç 5.
¿ç 6(1). IACC-Practical Measures to Improve integrity in Customs Administrations: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html
¿ç 6(1). World Bank-Working Papers and Articles-improving Governance and Controlling Cor- ruption: http://www.worldbank.org/wbi/govemance/pubs/improving.htm
¿ç 6(l).OECD-Taxation: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html
¿ç 6(3). lACC-Corruption in the Public Finances: http://www. transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html
¿ç 6(6). Transparency international Working Paper-Review of integrity Management of Staff in the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities: http://www.transparency.org/ working^_papers/mwaller/integrity_management_review.html#summary
¿ç 6(8). Utstein Anti-Corruption Resource Centre-FAQs: http://u4.no/document/faqsl.cfm
¶ÈàôÊ 9
¿ç 9. Foreign Corrupt Practices Act: www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa.html
¿ç 9. OECD Convention on Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions: http://www. imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm
¿ç 20(2). Transparency International, The Corruption Fighters’ Toolkit, Integrity Pacts-Colombia: http://www transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ip-columbia.html
¿ç 20(3). Excluded Parties Listing System: http://epls.arnet.gov/
¶ÈàôÊ 10
¿ç 7(2). World Bank-Measuring Governance, Corruption and State Capture: How Firms and Bureaucrats Shape the Business Environment in Transit: http://econ.worldbank.org/view.php? type=5&id= 1066
¿ç 7(3). Rational Bureau of Economic Research-”Does `Grease Money? Help Speed Up the Wheels of Competition?” http://www.nber. org/papers/w7093
¿ç 7(4). Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/about/
¿ç 7(5). World Bank-Helping Countries Combat Corruption- The Role of the World Bank-Helping Countries Strengthen Institutions: http://wwwl. worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note35. WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ 245
¶ÈàôÊ 11 11
¿ç 7(2). Centre for European Reform-Corruption in Eastern Europe: http://www cer.org.uk/articles/n_l 0_2.html
¿ç 7(3). PSI: Water Privatisation Corruption and Exploitation: http://www.laboumet.net/world/0208/psi4.html
¿ç 7(4). TI Sourcebook 2000-Chapter 26:Competition Policy and Containing Corruption: http://www. transparency. org/sourcebook/26.html
¿ç 7(4). OECD Global Forum on Corruption-Contribution from Thailand: www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc
¿ç 7(4). Competition Commission, South Africa: http://www.compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level=l&child=l
¿ç 7(6). Corruption Risks in the Privatisation Process: http://www.internet.sk/mesalO/PRIVAT/CORRUPT.HTM#lll.l%20Small-scale%20Privatisation
¿ç 7(7) 7(7). Transparency International-The Corruption Fighters’ Toolkit: http://www transparency.org/toolkits/200 l/ccinp_tele-bulgaria.html
¶ÈàôÊ 12
¿ç 32(1). World Bank-PREM Notes-Writing an Effective Anticorruption Law: http://wwwl .worldbank.org/publicsector/legal/PREMnote58.pdf.
¿ç 32(1). Eighth IACC-Reversing the Onus of Proof: Is it Compatible with Respect for Human Rights Norms?: http://www transparency.org/iacc/8the_iacc/papers/despeville.html
¿ç 32(2). Current English Ordinance: http://www justic gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expand=201.1
¿ç 33(7). Partnership Against Corruption-ICAC-Interpol Conference 2003: http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/Progframe.html
¿ç 33(8). Interpol-Global Standards to Combat Corruption in Police Forces/Services: http://www.interpolint /Public/Corruption/Standard/Defaultasp
¿ç 33(9). International Prosecution Standards: www.odpp.nsw.gov.au/speeshes/ HOPAC%20200120%International%20Prosecution%20Standards.htm
¿ç 33(9). International Association of Prosecutors: http://www.iap.nl.com/
¿ç 33(10). Why Should We Care About Independent and Accountable Judges? hrtp://www.brennancenter.org/resources/downloads/fein neuborne.pdf 246 WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ
¿ç 33(10). ICJ Canada-Documents: http://www.icjcanada org/transfer/documents/default.htm
¿ç 33(10). Article 16 Universal Declaration of Human Rights: http://www.un.org/Overview/rights.html
¿ç 34(10). Article 16 UN Office of the High Commissioner for Human Rights: International Covenant on Civil and Political Rights: http://www.unhchr.ch/.html/menu3/b/a_copr.htm
¿ç 34(10). Article 16 Amnesty International Fair Trials Manual: http://www.urnnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm
¿ç 34(10). Article 16 The Universal Charter of the Judge: http://www.domstol.dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf
¿ç 34(11). Basic Principles on the Independence of the Judiciary, Seventh United Nations 34(11). Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Milan, 26 August to 6 September 1985: http://wwwl.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm
¿ç 34(12). The Bangalore Principles of Judicial Conduct 2000: http://www.unodc.org/pdf/crime/ corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf
¿ç 34(13). European Association of Judges-Judges’ Charter in Europe http://www.richtervereinigung.at/international/eurojusl/eurojustl5a.htm
¿ç 34(14). Independence, Efficiency and the Role of Judges-Recommendation adopted on 13 October 1994 by the Committee of Ministers of the Council of Europe: http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Judges/ instruments_and_documents/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20memorandum.pdf
¿ç 35(17). The New Politics of Judicial Elections: http://www.justiceatstake.org/files/JASMoneyReport.pdf
¿ç 35(18). Public Broadcasting System, Frontline, Justice for Sale: http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html
¿ç 35(20). The St. James Ethics Centre-Tackling Judicial Corruption Globally: http://www.hcourt. gov/au/speeches/kirbyj/kirbyj -stj ames.htm
¿ç 35(20). Ethical Principles for Judges-Canadian Judicial Council: http://www.cjc-com.gc/ca/english/publications/ethic-e.pdf
¿ç 35(20). “Judicial Ethics in South Africa,” The Sunday Times, March 2000: http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/poll6.htm
¿ç 35(22). Basic Principles on the Role of Lawyers, Eighth United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Havana, 27 August to 7 September 1990: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ 247
¶ÈàôÊ 13
¿ç 12(1). TI Sourcebook 2000-Confronting Corruption-The Elements of a National Integrity System: http://www.transparency.org/sourcebook/index.html
¿ç 12(2). United Nations Office on Drugs and Crime-Anti-Corruption Toolkit: http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html
¿ç 12(4). National Pledge of Integrity for the Sustainable Development of a New Honduras: http://www.wri.org/governance/pdf/ncsds-gfed/honduraspledge-eng.pdf
¿ç 12(6). Anti-Corruption Network for Transition Economies-Status Report of the Republic of Lithuania on the Baltic Anti-Corruption Act: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf
¿ç 12(9). European Commission Stategy Paper and Report 2003-The Copenhagen Criteria: http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php
¿ç 12(10). Anticorruption Prosecutor’s Office in Spain and Some Suggestions for Slovakia: http: //www. vlada. gov. sk/bojprotikorupcii/twining_eng/ anticorruption_prosecution_spanishslovakia.doc
¿ç 12(11). Transparency International-National Integrity Systems: http://www.transparency.org./ 12(11). activities/nat_integ_systems/nis_index.html
¿ç 13(12). Griffith University-Key Center for Ethics, Law, Justice and Governance: http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/
¶ÈàôÊ 14
¿ç 1. Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/eng/main/
¿ç 1. Current English Ordinance & Sub.Leg: http://www.justice.gov.hk/home.htm
¿ç 1. Independent Commission Against Corruption, Hong Kong-About the ICAC: http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html/
¿ç 1. Current English Ordinance http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/ D2769881999F47B3482564840019D2F97OpenView
¿ç 8. Independent Commission Against Corruption, Hong Kong-Checks and Balances: http://www.icac.org.hk/eng/power_acct_l .html
1. Current English Ordinance http://www.justice.gov.hkMis.nsf/ 11. ¿ç 1 D2769881999F47B3482564840019D2F97OpenView
¿ç 15(1). TI Sourcebook 2000-Independent Anti-Corruption Agencies: http://www.transparency.org./sourcebook/l l.html 248 WEB WEB-Î²ÚøºðÆ Ð²êòºÜºðÀ
¿ç 16. Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Against (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
¿ç 16(1). Independent Commission Against Corruption, New Zealand: http://www.icac.nsw.gov.au/
¿ç 16(1). Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk
¿ç 16(3). Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines-Mandate: http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html
¿ç 16(4). International Anti-Corruption Conference-The Role of the Ombudsman in Fighting Corruption: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html
¿ç 16. Statutes of New Zealand: http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes
¶ÈàôÊ 15
¿ç 3. About the BBC: http://www.bbc.co.uk/info/
¿ç 10(2). Communications Reform White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti_dcms_comms_reform_experts.html
¿ç 10(3). Communications White Paper http://www.comniunicationswhitepaper.gov.uk/
¿ç 10(4). Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines-Primer on Corruption Prevention Unit (CPU) Program: http://www.ombudsman.gov.ph/publications/cpu_program.html
¿ç 10(5). The International Budget Organization: FAQs: http://www.internationalbudget.org/fag/
¿ç 10(5). Open Budget-Regions of Russia-Regulations for Regional Representatives: http://openbudget.karelia/ru/eng/anona.shtml
Please contact the OCEEA Project Support Unit if you find some of these websites are no longer accessible. Email: psu-oceea-at@osce.org
ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÉÀ ÃÀÐØÛ ÌÖÁÀÐÈÇß ÞÐÍßÊËßÐÈ
O S C e
Èãòèñàäèééàò âÿ ÿòðàô ìöùèò èäàðÿñè Karntner Ring 5-7 n A-1010 Vienna, Austria
Teleôon (+43-1) 514 36-151 n Telefaêñ (+43-1) 514 36-96 n Email psu-oceea-at@osce.org ÄÐ. MARCIN ÐWICICKI Èãòèñàäèééàò âÿ ÿòðàô ìöùèò èäàðÿñèíèí ÿëàãÿëÿíäèðèúèñè
“Ùàêèìèééÿò êîððóïñèéàéà ìåéëëèäèð; ìöòëÿã ùàêèìèééÿò èñÿ ìöòëÿã êîððóïñèéàëàøûð”.
- Áðèòàíèéà òàðèõ÷èñè Ëîðä Àúòîí, 1887
Äåìîêðàòèê îëñà áåëÿ, ùå÷ áèð þëêÿ êîððóïñèéà- äöéö þùäÿëèêëÿð ñèñòåìëè ìöçàêèðÿíèí ìþâçóñó äàí àçàä äåéèë. Áó ñîñèàë õÿñòÿëèê äþâëÿò ìÿ- îëàúàã. Åéíè çàìàíäà ÀÒßÒ òÿñèñàòëàðû èøòèðàê- ìóðëàðûíà, ñèéàñÿò÷èëÿðÿ, áèçíåñ ëèäåðëÿðèíÿ âÿ ÷û äþâëÿòëÿðÿ ãàíóíâåðèúèëèéèí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿ- æóðíàëèñòëÿðÿ ñèðàéÿò åäèð, ìèëëè èãòèñàäèééàòû äàüû- ñè, èíñòèòóñèîíàë áàçàíûí ãóðóëìàñû âÿ ìèëëè äûð, ñîñèàë ñàáèòëèéè ïîçóð âÿ èúòèìàè èíàìû çÿäÿ- àíòèêîððóïñèéà ñòðàòåýèéàñûíûí ùàçûðëàíìàñû ëÿéèð. ñàùÿñèíäÿ éàðäûì òÿêëèô åäèð. Áó êèòàá ùÿìèí íè- ééÿòèí òÿñäèãèäèð. Êîððóïñèéà âåðýè ýÿëèðëÿðèíè àçàëäûð, èúòèìàè õèä- ìÿòëÿðèí äÿéÿðèíè ùÿääÿí ÷îõ àðòûðûð, þçÿë áþë- Áåéíÿëõàëã òÿøêèëàòëàð – Áèðëÿøìèø Ìèëëÿòëÿð ìÿäÿ ðåñóðñëàðûí áþëöíìÿñè ãàéäàñûíû ïîçóð. Òÿøêèëàòû, Àâðîïà Øóðàñû, Èãòèñàäè ßìÿêäàøëûã Åôôåêòëè èäàðÿ÷èëèêëÿ èãòèñàäè èíêèøàô àðàñûíäà áèð- âÿ Èíêèøàô Òÿøêèëàòû, åëÿúÿ äÿ Äöíéà Áàíêû âÿ áàøà ÿëàãÿíèí îëìàñû àðòûã ìöÿééÿí åäèëìèø- Àâðîïà Éåíèäÿíãóðìà âÿ Èíêèøàô Áàíêû àíòè- äèð. Êîððóïñèéà ñàäÿ âÿòÿíäàøû òÿùãèð åäèð, êîððóïñèéà òÿäáèðëÿðèíÿ àç åíåðæè ñÿðô åòìèð. äþâëÿòè çÿèôëÿäèð. Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ñèéàñè ëèäåðëÿð àðòûã êîððóïñè- Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ ñîí âàõòëàð éàéà ãàðøû ìöáàðèçÿíè ôÿàëèééÿòëÿðèíèí öñòöí èñ- ÀÒßÒ þëêÿëÿðèíèí ñèéàñè ýöíäÿëèéèíÿ äàõèë îëóá. òèãàìÿòëÿðè åëàí åòìèøëÿð. Áÿçè þëêÿëÿðäÿ Àâðîïàäà Òÿùëöêÿñèçëèê Ùàããûíäà 1999-úó èë êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ öçðÿ ìèëëè ïðîã- Èñòàíáóë Õàðòèéàñû êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðè- ðàìëàð âÿ õöñóñè äþâëÿò îðãàíëàðû éàðàäûëìàã- çÿíè ýöúëÿíäèðìÿéÿ ÷àüûðûð. 2001-úè èëäÿ Ðóìû- äàäûð. Êîððóïñèéà ôÿàëèééÿòëÿðèíèí íèéàíûí ñÿäðëèéè èëÿ Ïðàãàäàêû Èãòèñàäè Ôîðóì, àøêàðëàíìàñûíà úÿëá åäèëìèø áåéíÿëõàëã âÿ ñîíðà èñÿ 2002-úè èëäÿ Áóõàðåñòäÿ êå÷èðèëìèø éåðëè ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðûíûí ñàéû àðòìàã- ñåìèíàð åôôåêòëè èäàðÿ÷èëèê ìÿñÿëÿëÿðèíÿ ùÿñð äàäûð. Àçàä øÿðàèòäÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ìåäèà, åäèëäè. ÀÒßÒ-èí Äåìîêðàòèê Òÿñèñàòëàð âÿ Èí- ñèéàñÿò âÿ áèçíåñ ñàùÿëÿðèíäÿêè êîððóïñèéà ñàí Ùàãëàðû Áöðîñó âÿ éåðëè áþëìÿëÿðè ìöçàêè- ùàëëàðûíû èôøà åäèð. ðÿëÿð âÿ òÿëèì ïðîãðàìëàðû òÿøêèë åäèáëÿð. Áÿçè ùàëëàðäà ÀÒßÒ êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ Áóíóíëà áåëÿ, åôôåêòëè àíòèêîððóïñèéà ìöáàðè- áåéíÿëõàëã òÿøêèëàòëàðëà âÿ éåðëè òÿðÿôäàøëàðëà çÿñèíÿ íåúÿ áàøëàìàã ùàããûíäà ïðàêòèê òÿñÿ- áèðëèêäÿ èøëÿìèøäèð. ââöðëÿð ìÿùäóä îëàðàã ãàëûð. Áó êèòàá ÀÒßÒ-èí öçâ äþâëÿòëÿðèíè, ÀÒßÒ ìÿêàíûíäà âÿ îíäàí 2003-úö èëèí äåêàáðûíäà ÀÒßÒ, Èãòèñàäè âÿ ßò- êÿíàðäà êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ íöìó- ðàô Ìöùèò Ñàùÿñèíäÿ Éåíè Ñòðàòåýèéà ÷ÿð÷èâÿ- íÿëÿðè èëÿ òÿìèí åòìÿê ìÿãñÿäè äàøûéûð. Òÿñâèð ñèíäÿ åôôåêòëè èäàðÿ÷èëèê ñàùÿñèíäÿ ãàðøûäà åäèëìèø àéðû-àéðû íöìóíÿëÿð êîððóïñèéàéà ãàðøû äóðàí þùäÿëèêëÿðè òÿñäèã åòäè. 55 èøòèðàê÷û äþâëÿ- ìöáàðèçÿäÿ óíèâåðñàë ìåòîäëàð àíëàìûíû âåð- òèí øÿôôàôëûã âÿ êîððóïñèéà ñàùÿñèíäÿ ýþòöð- ìèð. Îíëàð, áÿëêÿ éåðëè øÿðàèòèí èìêàí âåðäèéè òÿãäèðäÿ, àéðû-àéðû þëêÿëÿðäÿ òÿòáèã åäèëÿ áèëÿ- ãûíäà äàùà òÿôÿððöàòëû ìÿëóìàò àëìàã èñòÿéÿí úÿê êîíêðåò íöìóíÿëÿðäèð. îõóúóëàð ö÷öí êèòàáûí ñîíóíäà Èíòåðíåò ñÿùèôÿ- ëÿðè âÿ áàøãà ìàòåðèàëëàðûí áþéöê áèð ñÿùèôÿñè Áó êèòàá ãàíóíâåðèúèëÿð, äþâëÿò ìÿìóðëàðû, ìå- âåðèëìèøäèð. äèà, ÃÙÒ, áèçíåñ äàèðÿëÿðè âÿ äàùà ýåíèø ìÿ- íàäà âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëóá. Áóðàäà ÿêñèíè òàïìûø íöìóíÿëÿð ùàã-
Èãòèñàäèééàò âÿ ÿòðàô ìöùèò èäàðÿñèíèí ÿëàãÿëÿíäèðèúèñè Áèðëÿøìèø Øòàòëàð, Áèðëÿøìèø Êðàëëûã âÿ Íîðâå÷ ùåéÿòëÿðèíÿ áó êèòàáûí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè âÿ ÷àïû ö÷öí òÿøÿêêöðöíö áèëäèðèð. Áèç, áèëèêëÿðèíè áèçèìëÿ áþëöøäöêëÿðèíÿ âÿ ãèéìÿòëè ìÿñëÿùÿòëÿðèíÿ ýþðÿ TIRI-íèí (Èäàðÿ÷èëèê-×ûõûø-Òÿùñèë Øÿáÿêÿñè) ìöøòÿ- ðÿê äèðåêòîðó Jeremy Pope’à âÿ Ñîôèéàäàêû (Áîëãàðûñòàí) Äåìîêðàòèéà Àðàøäûðìàëàðû Ìÿðêÿçèíèí ÿìÿêäàøû Åìèë Òñåíêîâà õöñóñè ìèííÿòäàðëûüûìûçû áèëäèðèðèê. Ð È×ÈÍÄßÊÈËßÐ
I ÁÞËÌß. ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ 5
II ÁÞËÌß. ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 22
III ÁÞËÌß. ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 37
IV ÁÞËÌß. ËÎÁÁÈ×ÈËÈÉÈÍ ÍÈÇÀÌËÀÍÌÀÑÛ 57
V ÁÞËÌß. ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒ 63
VI ÁÞËÌß. ÅÒÈÊ ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 73
VII ÁÞËÌß. ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌËßÐÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 99
VIII ÁÞËÌß. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 117
IX ÁÞËÌß. ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 141
X ÁÞËÌß. ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ 163
XI ÁÞËÌß. ÞÇßËËߨÄÈÐÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÃÀÉÄÀËÀÐÛ 175
XII ÁÞËÌß. ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 185
XIII ÁÞËÌß. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ 211
XIV ÁÞËÌß. ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 223
XV ÁÞËÌß. ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 241
XVI ÁÞËÌß. ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ 255
XVII ÁÞËÌß. ÑÎÍ ÑÞÇ 267
ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÑßÙÈÔßËßÐÈÍ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 278 Ð 5 I áþëìÿ. ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
“À÷ûã úÿìèééÿò” íÿ äåìÿêäèð? Áó, ùÿãèãÿò åéíè äÿðÿúÿäÿ ìöäàôèÿ åäèð, àììà áèç öçÿðèíäÿ ùå÷ êÿñèí èíùèñàðûíûí îëìàìàñû äå- ìöêÿììÿëëèéÿ èääèàíû ðÿää åòìèðèê. ßýÿð áèð ìÿêäèð. Âÿòÿíäàøëàð ùþêóìÿòèí ñèéàñÿòèíè âÿ âÿòÿíäàø áàøãàëàðûíäàí ñå÷èëèáñÿ, îíäà îíó þëêÿíèí ýÿëÿúÿê èíêèøàô èñòèãàìÿòëÿðèíè ôÿàë ìö- èìòèéàç êèìè äåéèë, ýþðäöéö èøëÿðèí ìöêàôàòû çàêèðÿ åäÿ áèëÿðëÿð. Àçàäëûüà ìÿùäóäèééÿò ãî- îëàðàã ùþêóìÿòÿ äÿâÿò åäèðëÿð; âÿ éîõñóëëóã éóëìóð, àììà çÿèô âÿ éîõñóëëàð ìöäàôèÿ áó çàìàí ìàíåÿ äåéèë. îëóíóð. Áèðëÿøìÿê àçàäëûüû âÿ ñþç àçàäëûüû ùö- ãóãè úÿùÿòäÿí òÿìèí îëóíóð. Áèçèì èñòèôàäÿ åòäèéèìèç àçàäëûã ýöíäÿëèê ùÿ- éàòà äà àèääèð; áèç áèð-áèðèìèçÿ øöáùÿ èëÿ éà- Áåëÿ úÿìèééÿòëÿð éàëíûç éåòèøìèø äåìîêðàòèéà- íàøìûðûã; þç éîëóíó ñå÷ìèø ãîíøóëàðûìûçû ëàðûí õöñóñè ìÿçèééÿòè äåéèë. Î, ùÿð ùàíñû äþâ- áåçäèðìèðèê... Àììà áó àçàäëûãëàð áèçè ãàíóí- ëÿòäÿ äåìîêðàòèê èíêèøàôûí òÿðêèá ùèññÿñè îëà ñóçëóüà ñþâã åòìèð. Áèçè ùàêèìëÿðÿ âÿ ãàíóí- áèëÿð. À÷ûã úÿìèééÿòèí ìÿäÿíèééÿò, éàõóä òàðèõ- ëàðà ùþðìÿò áÿñëÿìÿéÿ, çÿèôëÿðè ìöäàôèÿ ëÿ áàüëû îëìàìàñûíà Ôðàíñàäàí Èñâå÷ÿäÿê åòìÿéÿ þéðÿäèáëÿð. Áèçÿ, åéíè çàìàíäà íÿéèí ÷îõëó íöìóíÿëÿð âàð. Î, ùþêóìÿòèí ôÿàëèééÿ- äöç îëäóüó ùàããûíäà óíèâåðñàë ÿùâàë-ðóùèéé- òèíäÿ øÿôôàôëûãäàí âÿ èíñàí ùàãëàðûíà ñÿìèìè ÿéÿ äàéàíàí éàçûëìàìûø ãàíóíëàðà ÿìÿë åò- ñÿäàãÿòäÿí àñûëûäûð. ìÿéÿ þéðÿäèáëÿð...
À÷ûã úÿìèééÿò ùàããûíäà êîíñåïñèéà XX ÿñðèí Áèçèì øÿùÿð äöíéàéà à÷ûãäûð; áèç éàä àäàìû ÿí òÿñèðëè êèòàáûíûí ÷àï åäèëìÿñèíäÿí ñîíðà þëêÿäÿí ãîâìóðóã... Áèç èñòÿäèéèìèç êèìè éà- ìöàñèð ñèéàñè ëåêñèêîíà äàõèë åäèëäè. Êàðë Ïîï- øàìàãäà àçàäûã, àììà èñòÿíèëÿí òÿùëöêÿíè ïåð 1945-úè èëäÿ ÷ûõìûø “À÷ûã úÿìèééÿò âÿ îíóí ãàðøûëàìàüà äà ùàçûðûã... Éîõñóëëóã áèçèì äöøìÿíëÿðè” êèòàáûíäà êîììóíèçìèí ÷þêÿúÿéè ö÷öí åéèá äåéèë; àììà îíäàí ãóðòóëìàüà õÿáÿðèíè âåðèð, ñîñèàë êîíòåêñòÿ ÿñàñëàíàí ñè- úÿùä åòìÿìÿê åéèáäèð... Äþâëÿòëÿ ùå÷ ìàðàã- éàñè ñèñòåìëÿðèí íàãèñëèêëÿðèíè èôøà åäèð. Î, ÿí ëàíìàéàíû äàùà ÷îõ ôàéäàñûç àäàì ñàéûðûã, ýåíèø ñèéàñè àçàäëûãëàðû ìöäàôèÿ åäÿðÿê ýþñòÿ- íÿèíêè òÿùëöêÿ ìÿíáÿéè; ñèéàñÿòèí áèð íå÷ÿ ðèðäè êè: “Áèç [ùÿì÷èíèí] äþâëÿòèí ãöäðÿòèëÿ åëÿ àäàì òÿðÿôèíäÿí ìöÿééÿí åäèëìÿñèíÿ áàõ- ñîñèàë èíñòèòóòëàð éàðàòìàëûéûã êè, îíëàð èãòèñàäè ìàéàðàã, áèçèì ùàìûìûç îíà ãèéìÿò âåðìÿéè úÿùÿòäÿí çÿèô îëàíëàðû ìöäàôèÿ åòñèí... ” áàúàðìàëûéûã. Áèç ìöáàùèñÿëÿðè ñèéàñè ïðîñå- ñÿ ìàíåÿ ñàéìûðûã, ÿêñèíÿ, áó, ìöäðèê ùÿðÿ- Àììà à÷ûã úÿìèééÿòëÿðÿ òàðèõäÿ äÿ, àíòèê Éó- êÿòèí ÿâÿçñèç èëêèí øÿðòèäèð... “ íàíûñòàíäà äà ðàñò ýÿëìÿê îëàð. Ì.þ. 462-429-úó èëëÿðäÿ Àôèíàíûí ÿôñàíÿâè ëèäåðè Ïå- Ùàçûðäà à÷ûã úÿìèééÿò ìîäåëè éåíè ïðîáëåìëÿð- ðèêë áóýöíêö äöíéà èëÿ ñÿñëÿøÿí úÿìèééÿò ùàã- ëÿ ãàðøûëàøûð. Îíëàðäàí ÿí ìÿêðëèñè êîððóïñèéà- ãûíäà òÿñÿââöðëÿðÿ ìàëèê èäè: äûð. Ùÿì Áàëêàíëàðäà, ùÿì äÿ êå÷ìèø Ñîâåò “Áèçèì ñèéàñè ñèñòåìèìèç ùàðäàñà ãöââÿäÿ Èòòèôàãûíäà âÿòÿíäàøëàð âÿ ñå÷èëìèø ðÿùáÿðëÿð îëàí èíñòèòóòëàðëà éàðûøìûð. Áèç ãîíøóëàðûìûçû Äöíéà Áàíêûíûí “äþâëÿòèí çÿáòè” àäëàíäûðäûüû òÿêðàð åòìÿê èñòÿìèðèê, þçöìöç íöìóíÿ îë- ôåíîìåíëÿ óçóí ìöääÿòäèð ìöáàðèçÿ àïàðûð. ìàã èñòÿéèðèê. Áèçèì ùþêóìÿò àçëûüûí äåéèë, Áó, ìöòÿøÿêêèë úèíàéÿòêàð ãðóïëàðûí âÿ îëèãàðõ- ÷îõëóüóí ìàðàüûíû ýöäöð, îäóð êè, áóíà äå- ëàðûí ùþêóìÿò èøëÿðèíÿ íöôóç åòäèéè, éàõóä êîð- ìîêðàòèéà äåéèðèê. Ãàíóíëàð èíñàíëàðûí øÿõñè ðóïñèéàëàøìûø äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí áþéöê ýÿëèð ìöáàùèñÿëÿðèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã ùàìûíû âåðÿí áèçíåñëÿðèíè ìàëèééÿëÿøäèðìÿê ö÷öí þç 6 ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
ìþâãåëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åòäèêëÿðè âàõò áàø âåðèð. Áó ïðîñåñëÿðè úàíëû âÿ ìöñòÿãèë ìåäèà äÿñòÿê- Áåëÿ ùàëûí óçóí ìöääÿò äàâàì åòìÿñè äàüûäû- ëÿìÿëèäèð; î, ùàêèìèééÿòäÿêèëÿðè âÿòÿíäàø úÿ- úû íÿòèúÿëÿð âåðèð. Àììà îíäàí ãóðòóëìàã äà ìèééÿòè ñòàíäàðòëàðûíà óéüóí èøëÿìÿéÿ ìÿúáóð îëàð. åòìÿéÿ ÷àëûøìàëû âÿ áóíó áàúàðìàëûäûð. Ùþêó- ìÿò, îíóí ñèéàñÿòèíè ìåäèàíûí òÿíãèä åòìÿ Ñîí èëëÿðäÿ áèð ñûðà ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû, ùàããûíû òàíûìàëû, áó òÿíãèäëÿðèí èúòèìàè ìöäàôè- ìÿðàìû ñÿìÿðÿëè èäàðÿ÷èëèê éîëëàðûíûí òàïûëìà- ÿñèíè ãÿáóë åòìÿëèäèð. Ñèéàñÿò÷èëÿð ìåäèà ö÷öí ñûíäà þëêÿëÿðÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿê îëàí êàìïà- ÿë÷àòàí îëìàëûäûð. Áåëÿ áèð úÿìèééÿòäÿ ìåäèà, íèéàëàð êå÷èðèð. Îíëàðäàí áèðè äÿ Ìàúàðûñòàí èíôîðìàñèéàíûí ÿäàëÿòëè âÿ îáéåêòèâ ãàéäàäà äîüóìëó õåéðèééÿ÷è George Sorosóí áàø÷ûëûã ñöçýÿúäÿí êå÷èðèëìÿñèíÿ, õÿáÿðëÿðèí èñòåùëàê- åòäèéè À÷ûã Úÿìèééÿò Èíñòèòóòóäóð. À÷ûã úÿìèéé- ÷ûëàðà äöçýöí ÷àòäûðûëìàñûíà ýþðÿ ìÿñóëèééÿò ÿòèí ãóðóëìàñû èëÿ ìÿøüóë îëàí áàøãà ÿùÿìèéé- äàøûéûð. ÿòëè òÿøêèëàòëàð Transparency International (Áåéíÿëõàëã Øÿôôàôëûã), Ñÿðùÿäñèç Ðåïîðòéîðëàð Èíôîðìàñèéàéà áó úöð ÷ûõûøûí ìÿãñÿäè àéäûíäûð: òÿøêèëàòû, Internews âÿ Article 19 (19-úó Ìàä- êîððóïñèéàéà ãàðøû òÿìèíàò ÿëäÿ åòìÿê. Èíòåí- äÿ) òÿøêèëàòûäûð. ñèâ âÿ ìöòÿìàäè èúòèìàè àðàøäûðìàíûí îáéåêòè îëàí ñèéàñè ëèäåðëÿð þçëÿðèíè äàùà äöðöñò, åòèê Äöíéà Áàíêûíûí ñîí ùåñàáàòûíà ýþðÿ, äàùà ãàéäàëàðà âÿ èúòèìàè ìàðàãëàðà óéüóí àïàð- øÿôôàô îëàí ùþêóìÿòëÿð ôàêòèê îëàðàã äàùà “éàõ- ìàüà ìåéëëè îëàúàã, þç ìàðàãëàðûíû äàùà àç èú- øû” èøëÿéèð.[1] ×ÿòèíëèê äÿ áó àðçóíó ýåð÷ÿêëèéÿ òèìàè ìàðàã êèìè ãÿëÿìÿ âåðÿúÿêëÿð. ÷åâèðìÿêäÿäèð. Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíû áó ñòàíäàðòëàðà óéüóí- ëàøäûðìàã ìÿãñÿäèëÿ 1994-úö èëäÿ Áèðëÿøìèø ÉÅÍÈ ÁÈÐ À×Ûà ÚßÌÈÉÉßÒ Êðàëëûãäà äàâðàíûø êîäåêñè ãÿáóë åäèëäè. Ëîðä ÃÓÐÓÚÓËÓÜÓ Íîëàíûí áàø÷ûëûüû èëÿ ùàçûðëàíìûø Èúòèìàè Ùÿéà- òûí Éåääè Ïðèíñèïè [2] ñèéàñè, òàðèõè, éàõóä äà Èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûøûí òÿìèí åäèëìÿñè äÿ óüóðëó ìÿäÿíè ôÿðãëÿð íÿçÿðÿ àëûíìàäàí óíèâåðñàë à÷ûã úÿìèééÿò ãóðóúóëóüó ö÷öí ÿí ýÿðÿêëè åëå- ãàéäàäà òÿòáèã åäèëÿ áèëÿð: ìåíòäèð. Ñþç àçàäëûüû âÿ éûüûíúàã àçàäëûüûíûí äà ÷îõ ÿùÿìèééÿòëè ðîëó âàð. Âÿòÿíäàøëàð ýöí- Ôÿäàêàðëûã - Èúòèìàè âÿçèôÿ äàøûéàíëàð (äþâëÿò äÿëèê ìÿñÿëÿëÿðè ìöçàêèðÿ åòìÿëè, ìåäèà âÿ ùþ- ãóëëóã÷óëàðû) þçëÿðèíèí, àèëÿëÿðèíèí, äîñòëàðûíûí êóìÿòÿ ìåéäàí îõóìàëû, ëàçûì áèëñÿëÿð ìàëèééÿ ìàðàãëàðû, éàõóä áàøãà ìàääè ìà- ðàãëàðëà äåéèë, éàëíûç èúòèìàè ìàðàüà óéüóí êö÷ÿëÿðÿ ÷ûõûá äèíú íöìàéèøëÿðëÿ þç åòèðàçëàðûíû îëàðàã ãÿðàð ãÿáóë åòìÿëèäèðëÿð. áèëäèðìÿëèäèðëÿð. Þç íþâáÿñèíäÿ, úÿìèééÿò òÿðÿ- ôèíäÿí åòèáàð åäèëÿíëÿð âÿ ùàêèìèééÿòäÿ îëàíëàð Äöðöñòëöê – Èúòèìàè âÿçèôÿ äàøûéàíëàð êÿíàð äà âÿòÿíäàøëàðûí íàðàùàòëûãëàðûíà äèããÿò âåð- øÿõñëÿð âÿ òÿøêèëàòëàð ãàðøûñûíäà ðÿñìè âÿçèôÿ- ìÿëèäèð. Òÿêëèô îëóíàí ãàíóí ëàéèùÿëÿðè ùàããûí- ëÿðèíè èúðà åòìÿéÿ ìàíå îëàí ìàëèééÿ, éàõóä äà ñå÷èúèëÿðëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøèëìÿëèäèð. Ôþâãÿëàäÿ áàøãà þùäÿëèêëÿð ýþòöðìÿìÿëèäèðëÿð. ùàëëàð èñòèñíà åäèëìÿêëÿ, ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñëÿð âÿ îíëàðûí êîìèòÿ ìöçàêèðÿëÿðè õàëãûí öçöíÿ Îáéåêòèâëèê – Èúòèìàè âÿçèôÿ äàøûéàíëàð èúòè- à÷ûã îëìàëûäûð. ìàè âÿçèôÿëÿðèíè èúðà åäÿðêÿí, î úöìëÿäÿí, èúò- ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛà 7
ìàè âÿçèôÿëÿðÿ òÿéèíàòëàð âÿ êîíòðàêòëàðûí ÷àëûøàúàãëàð äàùà àðòûã õèäìÿò ýþñòÿðñèíëÿð âÿ âåðèëìÿñè çàìàíû, éàõóä àäàìëàðû ìöêàôàòëà- åëÿ áèð øÿðàèò éàðàòñûíëàð êè, áöäúÿäÿí ìàëèééÿ- ðà òÿãäèì åäÿðêÿí ëÿéàãÿò ïðèíñèïèíÿ ÿñàñ- ëÿøÿí áó õèäìÿòëÿð èãòèñàäè úÿùÿòäÿí ÿí åôôåêòëè ëàíìàëûäûðëàð. øÿêèëäÿ éåðèíÿ éåòèðèëñèí. Îíëàð ãàíóíâåðèúè îð- ãàí âÿ äàùà ýåíèø ìèãéàñäà úÿìèééÿò ãàðøû- Ìÿñóëèééÿò - Èúòèìàè âÿçèôÿ äàøûéàíëàð þç ãÿ- ñûíäà þç ôÿàëèééÿòëÿðè, ìàëèééÿ èäàðÿ÷èëèéè âÿ ðàð âÿ ôÿàëèééÿòëÿðèíÿ ýþðÿ èúòèìàè ìÿñóëèééÿò ãàðøûéà ãîéóëìóø ìÿãñÿäëÿðÿ ÷àòìàã ñÿâèéé- äàøûéûðëàð âÿ èøëÿäèêëÿðè èäàðÿäÿ èñòÿíèëÿí àðàø- ÿñè áàõûìûíäàí ìÿñóëèééÿò äàøûìàëûäûðëàð. äûðìàíûí àïàðûëìàñûíà ùàçûð îëìàëûäûðëàð. Ùþêóìÿò ñèôàðèøëÿðè à÷ûã òåíäåð éîëó èëÿ àïàðûë- ìàëû, âÿòÿíäàøëàðûí ùþêóìÿòèí êîììåðñèéà Àøêàðëûã - Èúòèìàè âÿçèôÿ äàøûéàíëàð èñòÿíèëÿí ÿëàãÿëÿðè ùàããûíäà òàì èíôîðìàñèéàñû îëìàëû- ìöìêöí ãÿðàð âÿ ôÿàëèééÿòëÿðèíäÿ òàì àøêàð äûð. îëìàëûäûðëàð. Îíëàð âåðäèêëÿðè ãÿðàðëàðû ÿñàñ- ëàíäûðìàëû, éàëíûç äàùà áþéöê èúòèìàè ìàðàã Áó, úÿìèééÿòèí ùåñàáûíà ìàëèééÿëÿøÿí ïðîòåê- òÿëÿá åòäèêäÿ èíôîðìàñèéàíû ìÿùäóäëàøäûðìà- ñèîíèçìè âÿ ñèéàñè ùèìàéÿäàðëûüû ìÿùäóäëàø- ëûäûðëàð. äûðìàüà èìêàí âåðèð. Ìàëèééÿ íÿçàðÿò îðãàíû áó ñàùÿëÿðäÿ ùþêóìÿòèí ôÿàëèééÿòè ùàããûíäà Òÿìèçëèê - Èúòèìàè âÿçèôÿ äàøûéàíëàð èúòèìàè ãàíóíâåðèúè îðãàíà à÷ûã ìÿëóìàò âåðìÿëè, ìàðàãëà ÿëàãÿñè îëàí èñòÿíèëÿí þçÿë ìàðàüû îíóí ùåñàáàòû äÿðùàë ÷àï åäèëìÿëèäèð. Íàðàçû áÿéàí åòìÿëè âÿ èúòèìàè ìàðàüû ãîðóìàã âÿòÿíäàøëàðûí îìáóäñìàíà áèðáàøà ÷ûõûøû îë- ìÿãñÿäèëÿ ìöíàãèøÿëÿðèí ùÿëëè ö÷öí àääûì àò- ìàëû, îíóí ùåñàáàòëàðû àøêàðëàíìàëû âÿ î, òÿä- ìàëûäûðëàð. áèðëÿðèí âàõòûíäà ýþðöëìÿñèíÿ òÿìèíàò âåðìÿëèäèð. Ðÿùáÿðëèê - Èúòèìàè âÿçèôÿ äàøûéàíëàð ðÿùáÿð- ëèê âÿ íöìóíÿ éîëó èëÿ áó ïðèíñèïëÿðè äÿñòÿêëÿ- Äåìîêðàòèê äöíéàäà àðòàí òåððîð÷óëóã ãàðøû- ìÿëè âÿ ìöäàôèÿ åòìÿëèäèðëÿð. ñûíäà ìèëëè òÿùëöêÿñèçëèê ñèñòåìèíèí éàõøûëàøäû- ðûëìàñû ö÷öí ñþç âÿ éûüûíúàã àçàäëûüûíûí, Äàâðàíûø êîäåêñè – íàçèðëÿð, ãàíóíâåðèúèëÿð, èúòèìàè èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûøûí ìÿùäóäëàøäûðûë- äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû âÿ õàðèúè ñèéàñÿò öçðÿ ìÿ- ìàñû êèìè òÿêëèôëÿð ñÿñëÿíèð. Òÿùëöêÿíèí ýåð÷ÿê- ìóðëàð, ìÿùêÿìÿ âÿ éåðëè ùàêèìèééÿò [3] áó ëèéèíèí äàíûëìàñû, ÿñëèíäÿ òåððîð÷óëàðûí ïðèíñèïëÿðè èøëÿòìÿêäÿ þëêÿëÿðÿ éàðäûì åäÿ áè- ìÿãñÿäëÿðèíÿ – âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí äàüû- ëÿðëÿð. Åéíè ãàéäàäà, âÿòÿíäàø õàðòèéàëàðû äûëìàñûíà – óéüóí ýÿëèð. Ùàðàäàñà áèð òàðàçëûã äþâëÿò îðãàíëàðûíû âÿòÿíäàøëàðà ñÿâèééÿëè õèä- îëìàëûäûð. Êîððóïñèéà äà òåððîð÷óëóã êèìè èíàí- ìÿòÿ ìÿúáóð åäèð âÿ áó ñÿâèééÿ òÿìèí åäèë- äûðûúû èíôîðìàñèéàíûí îëìàäûüû éåðäÿ ÷è÷ÿêëÿíèð. ìÿäèêäÿ âÿòÿíäàøëàðäàí øèêàéÿòëÿðè òîïëàéûð. 1987-úè èë Íîáåë ìöêàôàòû ëàóðåàòû Oscar Arias Sanchezèí ìöøàùèäÿ åòäèéè êèìè: Äþâëÿò âÿçèôÿëÿðèíÿ à÷ûã øÿêèëäÿ òÿéèíàòëàð îë- ìàëû âÿ î, ëÿéàãÿò ïðèíñèïèíÿ ÿñàñëàíìàëûäûð. Áèç ýÿðÿê êîððóïñèéà õÿð÷ÿíýèíèí ãàðøûñûíû àëà Ùÿì÷èíèí äþâëÿò îðãàíëàðû âÿ îíëàðûí øóðàëàðû áèëìÿäèéèìèç ö÷öí öìèäñèçëèéÿ ãàïûëìàéàã. èúòèìàè ôîíäëàðûí èäàðÿñèíäÿ áèòÿðÿôëèê, äöðöñò- Êîððóïñèéàíûí ãëîáàëëàøìàñû ùàããûíäà íÿ ãÿ- ëöê âÿ îáéåêòèâëèê äÿ äàõèë îëìàãëà äàâðàíûøûí äÿð äàíûøûðûãñà, áèð î ãÿäÿð äÿ éàõøû ùþêóìÿ- éöêñÿê ñòàíäàðòëàðûíà ÿìÿë åòìÿëèäèðëÿð. Îíëàð òÿ ãëîáàë èúòèìàè òÿëÿáàò äàëüàñû ùàããûíäà 8 ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
äàíûøìàëûéûã. Áó ýöí ìèëëè ëèäåðëÿð êîððóïñèéà ñÿíÿäèí öìóììèëëè õàðàêòåðäÿ îëìàñûíà áàõ- ùàããûíäà éåðëè âÿ áåéíÿëõàëã ñÿâèééÿäÿ ìö- ìàéàðàã èñòèñíàñûç òÿòáèã åäèëìÿëèäèð.[6] çàêèðÿëÿðèí àïàðûëìñû çÿðóðèëèéèíè ãÿáóë åòìÿéÿ áàøëàéûáëàð. Îäóð êè, èíôîðìàñèéà àçàäëûüû ùàããûíäà ãàíóí äàéàíûãëû äåìîêðàòèéàíûí ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí Àììà êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ áèçèì áöíþâðÿ ùåñàá åäèëÿ áèëÿð.” ÿí ÿùÿìèééÿòëè ñèëàùûìûç äåìîêðàòèéàëàðûí ñà- éûíûí, áåëÿëèêëÿ äÿ äöíéàäà àçàä ìÿòáóàòûí ÈÍÔÎÐÌÀÑÈÉÀÉÀ ×ÛÕÛØ ÙÀÃÃÛÍÄÀ àðòìàñûäûð. Ñóàë ãîéìàã, éàõóä äÿéèøèêëèêëÿð ÃÀÍÓÍÂÅÐÈÚÈËÈÊ àïàðìàã àçàäëûüû îëìàéàí éåðäÿ õàëãûí ñÿëà- ùèééÿòè îëìàç. Îëñà-îëñà, î, ùàíñûñà ñÿòùè äå- Èíñàí Ùàãëàðû Áàðÿäÿ Óíèâåðñàë Áÿéàííàìÿ- ìîêðàòèéà ñèñòåìèíÿ äöøìöø îëàúàã. Ìÿòáóàò íèí 19-úó ìàääÿñè áó ïðîñåñèí áàøëàíüûú íþã- àçàäëûüû äåìîêðàòèéàíûí ÿí ìöùöì àçàäëûãëà- òÿñèíè òÿøêèë åäèð, àììà îíóí òÿòáèã ñàùÿñè ðûíäàíäûð. ßýÿð áèð êèøèíèí, éà ãàäûíûí ñÿñè áî- ìÿùäóääóð.[7] Áó ìàääÿ ùþêóìÿòèí ôÿàëèééÿ- üóëóðñà, ãàëàí áöòöí ñÿñëÿð áîüóëìàã òèíäÿ øÿôôàôëûã ìÿñÿëÿñèíäÿí äàùà ÷îõ, ùþêó- òÿùëöêÿñè ãàðøûñûíäàäûð. Ùÿãèãÿòèí àçàúûã áèð ìÿò ñåíçóðàñûíûí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñûíà ùèññÿñè ýèçëÿäèëèðñÿ, áþéöê áèð éàëàí äîüóëà áè- éþíÿëäèëèá.[8] Îäóð êè, èñëàùàò÷ûëàð 19-úó ìàä- ëÿð.[5] äÿíèí ëÿüâèíÿ ÷àëûøìàëûäûðëàð.
ÈÍÔÎÐÌÀÑÈÉÀÉÀ ×ÛÕÛØ Áåëÿ áèð ìöääÿàäàí áàøëàìàã îëàð êè, èíôîð- ìàñèéàíûí ùàìûñû úÿìèééÿòÿ ìÿõñóñäóð. Èí- Èíôîðìàñèéà íÿ ãÿäÿð ñöðÿòëÿ éàéûëûðñà âÿ î íÿ ôîðìàñèéàíûí úÿìèééÿòÿ âåðèëìÿìÿñè ãÿäÿð äÿãèãäèðñÿ, øÿôôàôëûã âÿ ùÿãèãè úàâàáäåù ùàããûíäà ìÿúáóðè ñÿáÿáëÿð îëìàäûãäà, áó èí- ùþêóìÿòèí ìþâúóäëóüó èìêàíû áèð î ãÿäÿð ôîðìàñèéàíûí úÿìèééÿòèí õåéðèíÿ èñòèôàäÿ åäèë- éöêñÿê îëóð. Áó àìèëëÿð îëìàéàíäà äþâëÿò èíñòè- ìÿñè ö÷öí ùþêóìÿòÿ åòèáàð åäèëèð.[9] òóòëàðûíà èíàì òÿùòöêÿ èëÿ öçëÿøèð. Áðàçèëèéà âÿ Éåíè Çåëàíäèéà êèìè þëêÿëÿðèí ìÿ- Áóíóíëà áåëÿ, úÿìèééÿò ùÿòòà èíôîðìàñèéà ñÿëÿéÿ éàíàøìàñû ìàðàãëûäûð. Áóðàäà ìöÿéé- àçàäëûüûíûí ÿùÿìèééÿòèíè ãÿáóë åòìèø îëñà áåëÿ, ÿíëÿøäèðèëìèø ùöãóãè òÿëÿáÿ ýþðÿ, èíôîðìàñèéà ùàããû ùöãóãè úÿùÿòäÿí ìöäàôèÿ èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàíìàìàñû ùàããûíäà õö- åäèëìÿñÿ, âÿòÿíäàøëàð òåç-òåç ìöÿééÿí èíôîð- ñóñè ñÿáÿá îëìàäûüû òÿãäèðäÿ, áöòöí ðÿñìè èí- ìàñèéàëàðûí à÷ûãëàíìàñûíà ùÿâÿñ ýþñòÿðìÿ- ôîðìàñèéàëàð îíó èñòÿéÿí øÿõñÿ òÿãäèì éÿí äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí âÿ ñèéàñÿò÷èëÿðèí åäèëìÿëèäèð. [10] Èíôîðìàñèéà äþâëÿòÿ ìÿõñóñ- èíñàôûíà áóðàõûëàúàãëàð. Áåëÿ ïðàêòèêàéà ñîí äóð âÿ ùþêóìÿòèí ìàðàãëàðû íàìèíÿ èñòèôàäÿ ãîéìàã ö÷öí Àâðîïà Øóðàñû áó ôîðìàë ãàðàí- åäèëÿ áèëÿð- ìöääÿàñû ÷ûõûø íþãòÿñèäèðñÿ, îíäà òèéàéà ãÿðàð âåðäè: äåìîêðàòèê ìöùèòèí éàõøûëàøäûðûëìàñûíäà, éà “Õàùèø åäèëäèéè òÿãäèðäÿ äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí ÿñàñëàíäûðûëìûø ìöçàêèðÿëÿðèí òÿøêèëèíäÿ áó èí- ÿëèíäÿ îëàí ðÿñìè ñÿíÿäëÿðÿ ùÿð áèð êÿñèí ÷ûõû- ôîðìàñèéàíûí ÿùÿìèééÿòè îëìàéàúàã. Éåíè Çå- øûíû èøòèðàê÷û äþâëÿòëÿð òÿìèí åòìÿëèäèð. Áó ïðèí- ëàíäèéàíûí 1982-úè èë òàðèõëè Ðÿñìè Èíôîðìàñèéà ñèï ùå÷ áèð ÿñàñ ýÿòèðèëìÿäÿí, áó ñûðàäàí Ùàããûíäà Ãàíóíóíäà ýþñòÿðèëèð: ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛà 9
5. ßëäÿ åòìÿê ïðèíñèïè – Èíôîðìàñèéàíûí àø- 115-úè ìàääÿ: Äþâëÿò ùÿð áèð êÿñèí óéüóí òÿáèè êàðëàíìàìàñû ùàããûíäà ÿñàñëàíäûðûëìûø ñÿ- ìöùèòäÿ éàøàìàã ùàããûíû òàíûéûð, îíó ÿòðàô áÿáèí ýþñòÿðèëìÿñè èñòèñíà åäèëìÿêëÿ, äèýÿð ìöùèò ùàããûíäà èíôîðìàñèéà èëÿ òÿìèí åäèð, ÿò- áöòöí ùàëëàðäà èñòÿíèëÿí ðÿñìè èíôîðìàñèéàíûí ðàô ìöùèòèí ãîðóíìàñû âÿ éàõøûëàøìàñûíû äÿñ- ÿëäÿ åäèëìÿñè ìÿñÿëÿñè áó Ãàíóíëà ìöÿééÿí òÿêëÿéèð. åäèëèð. [11] Óéüóí îëàðàã Ëàòâèéàíûí 1998-úè èë òàðèõëè Èíôîð- Èñòÿíèëÿí à÷ûã âÿ äåìîêðàòèê úÿìèééÿòëÿðäÿ ìàñèéà Àçàäëûüû Ùàããûíäà Ãàíóíó, õöñóñè ãà- äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíè âÿòÿíäàøëàðäàí ýèçëÿòìÿéèí íóíëà ìÿùäóäëàøäûðûëìàäûüû òÿãäèðäÿ, àíëàìû éîõäóð. Ùÿì÷èíèí, äåìîêðàòèê úÿìèéé- “èñòÿíèëÿí òåõíèêè ôîðìàäà” áöòöí èíôîðìàñèéà- ÿòëÿðäÿ ùþêóìÿòèí ôîðìàë ùåñàáàòëàðûíäàí ãû- ëàðà èúòèìàè ÷ûõûøûí îëìàñûíà òÿìèíàò âåðèð. Äþâ- ðàãäà ãàëàí áöäúÿäÿíêÿíàð ôîíäëàðà íÿ ëÿò îðãàíëàðû èíôîðìàñèéà ùàããûíäà èñòÿíèëÿí åùòèéàú âàð? Øÿôôàôëûã âÿ úàâàáäåùëèê íàìèíÿ ñîðüóéà 15 ýöí ÿðçèíäÿ úàâàá âåðìÿëèäèð. Èí- áöòöí äþâëÿò ýÿëèðëÿðè ðÿñìè áöäúÿéÿ äàõèë åäèë- ôîðìàñèéà éàëíûç áó ùàëëàðäà ãàíóíëà ìÿùäóä- ìÿëèäèð. Áöäúÿ ìöñòÿãèë ìàëèééÿ íÿçàðÿò ãóðó- ëàøäûðûëà áèëÿð: ÿýÿð áó èíôîðìàñèéà ùàíñûñà ìó òÿðÿôèíäÿí àóäèò îëóíìàëû âÿ àóäèòèí ìöÿññèñÿíèí äàõèëè èñòèôàäÿñè ö÷öíäöðñÿ; ÿýÿð íÿòèúÿëÿðè åëàí åäèëìÿëèäèð. Äöíéà ìèãéàñûíäà áó, èúòèìàè-äþâëÿò òÿäàðöêö èëÿ ÿëàãÿñè îëìàéàí ýåíèø éàéûëàí êîíñåíñóñà ýþðÿ, âÿòÿíäàøëàð òèúàðÿò ñèððèäèðñÿ, éàõóä ôÿðäèí þçÿë ùÿéàòû ùàã- òÿáèè ðåñóðñëàðûí èñòèñìàðûíäàí ùþêóìÿòèí ÿëäÿ ãûíäà èíôîðìàñèéàäûðñà; éà äà êè, ãèéìÿòëÿíäèð- åòäèéè ýÿëèðëÿð ùàããûíäà ìÿëóìàò àëìàã ùàããû- ìÿ âÿ ñåðòèôèêàñèéà ãàéäàëàðû ùàããûíäà íà ìàëèêäèð. Áó àíëàìäà, áåéíÿëõàëã êîðïîðà- èíôîðìàñèéàäûðñà. ñèéàëàðëà áàüëàíìûø ñÿíÿäëÿðèí ùàìûñû à÷ûã ñàõëàíìàëûäûð. Þëêÿ äàõèëèíäÿ äàùà éöêñÿê ùþêóìÿò îðãàíëà- ðûíà, éàõóä áèðáàøà ìÿùêÿìÿéÿ ìöðàúèÿò åò- ÌßÐÊßÇÈ Âß ØßÐÃÈ ÀÂÐÎÏÀÄÀÍ ÁßÇÈ ìÿê îëàð. Ìÿñÿëÿí, 1999-úó èëäÿ Ëàòâèéà ÍÖÌÓÍßËßÐ Êîíñòèòóñèéà Ìÿùêÿìÿñè ìöÿééÿí åòäè êè, Íà- çèðëÿð Êàáèíåòèíèí âåðäèéè ãÿðàð áöäúÿ èíôîðìà- ÀÒßÒ ìÿêàíûíäàêû äèýÿð þëêÿëÿðëÿ éàíàøû Ëàò- ñèéàëàðûíà ÷ûõûøû ìÿùäóäëàøäûðûð. ×öíêè î, âèéà Êîíñòèòóñèéàñûíäà äà èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø Èíôîðìàñèéà Àçàäëûüû Ùàããûíäà Ãàíóíóí òÿ- ùàããûíäà õöñóñè ìàääÿëÿð âàð. Áó ìàääÿëÿðÿ ýþðÿ: ëÿáëÿðèíè ïîçóð.
Åéíè øÿðòëÿð Áîëãàðûñòàíäà äà âàð. 1991-úè èë 100-úö ìàääÿ: Ùÿð áèð êÿñèí ñþç àçàäëûüû, èí- ôîðìàñèéàíû àçàä øÿêèëäÿ ÿëäÿ åòìÿê, ñàõëà- Áîëãàðûñòàí Êîíñòèòóñèéàñûíûí 41-úè ìàääÿñèíÿ ìàã, éàéìàã âÿ þç ýþðöøëÿðèíè àçàä øÿêèëäÿ ýþðÿ: èôàäÿ åòìÿê ùàããû âàð. Ñåíçóðà ãàäàüàí åäè- ëèð. (1) Ùÿð áèð êÿñèí èíôîðìàñèéàéà úàí àòìàã, îíó ÿëäÿ åòìÿê âÿ éàéìàã ùàããû âàð. Áó 104-úö ìàääÿ: Ùÿð áèð êÿñèí äþâëÿòÿ, éà éåð- ùàããäàí áàøãàñûíûí ùàããûíà âÿ íöôóçóíà, ëè ùþêóìÿò îðãàíëàðûíà ñîðüó èëÿ ìöðàúèÿò åò- éà äà ìèëëè òÿùëöêÿñèçëèéÿ, èúòèìàè àñàéèøÿ, èúòè- ìÿê âÿ îíäàí ÿñàñëàíäûðûëìûø úàâàá àëìàã ìàè ñÿùèééÿéÿ âÿ ÿõëàãà ãàðøû èñòèôàäÿ åòìÿê ùàããû âàð. îëìàç. 10 ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
(2) Âÿòÿíäàøëàðûí äþâëÿò îðãàíëàðûíäàí, îíóí äèàïàçîíóíó ìöÿééÿí åòäè. Ñÿíÿäè èìçàëà- ö÷öí ùöãóãè ìàðàã êÿñá åäÿí âÿ ãàíóíëà ìàã ùàããû îëàí øÿõñ, îíóí äÿðÿúÿñèíè (ãðèôèíè) äþâëÿò ñèððè, éàõóä áàøãà ñèðð ñàéûëàí, åéíè çà- äÿ ìöÿééÿí åäÿ áèëèð. Ýèçëèëèê ãðèôè ùàããûíäà ãÿ- ìàíäà áàøãàñûíûí ùàããûíà òîõóíìàéàí èí- ðàðû ëÿüâ åäÿ áèëÿúÿê èúòèìàè ìàðàã ìåéàðû éîõ- ôîðìàñèéà àëìàã ùàããû âàð. äóð. Èíòåðíåòäÿ âÿòÿíäàøëàð ö÷öí Áîëãàðûñòàí ãàíóíâåðèúèëèéèíèí íåúÿ èøëÿìÿñè ìþâçóñóíäà 1996-úû èëäÿ Áîëãàðûñòàíûí Êîíñòèòóñèéà Ìÿùêÿ- êè÷èê áèð ñîðüó êèòàáû äà éàðàäûëäû. [12] ìÿñè ãÿðàð âåðäè êè, Êîíñòèòóñèéà èñòÿíèëÿí øÿõ- ñÿ èíôîðìàñèéà àëìàã ùàããû âåðèð, áó ùàããûí Áàøãà áèð ãàíóíà – Ùþêóìÿò Ùàããûíäà Ãàíó- ìÿùäóäëàøäûüû ñàùÿëÿðè ýþñòÿðÿí àéðûúà ãà- íà ýþðÿ, Áîëãàðûñòàí Íàçèðëÿð Øóðàñûíäàí òÿëÿá íóíâåðèúèëèê àêòëàðûíà åùòèéàú âàð. Áèð ñûðà àøàüû åäèëèð êè, ùþêóìÿò ñòðóêòóðëàðûíûí ðåéåñòðè âÿ ùþ- èíñòàíñèéàëû ìÿùêÿìÿëÿð âÿòÿíäàøëàðûí âÿ êóìÿòèí “áöòöí íîðìàòèâ, ôÿðäè âÿ öìóìè ñÿ- ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðûíûí (ÃÙÒ) èíôîðìàñè- íÿäëÿðè” ÷àï åäèëñèí. Áó ðåéåñòð Èíòåðíåòäÿ ÷àï éà àëìàã õàùèøëÿðèíè ðÿää åòäèêäÿí ñîíðà, åäèëìÿëèäèð. 2000-úè èëäÿ Èúòèìàè Èíôîðìàñèéàéà ×ûõûø Ùàã- ãûíäà Ãàíóí ãÿáóë åäèëäè. Áó, èñòÿíèëÿí êÿñÿ, ÀÒßÒ ìÿêàíûíäà èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø ùàããûí- éàõóä ùöãóãè øÿõñÿ äþâëÿò ìöÿññèñÿñèíèí èõòè- äà ãàíóíëàðà ö÷öíúö íöìóíÿ Ìîëäîâàäà éà- éàðûíäà îëàí èñòÿíèëÿí èíôîðìàñèéàéà èääèà åò- ðàíäû. Êîíñòèòóñèéàíûí 34-úö ìàääÿñè ýþñòÿðèð ìÿê ùàããû âåðèð. êè:
2002-úè èëèí éàíâàðûíäà ãöââÿéÿ ìèíìèø Þçÿë (1) Èúòèìàè ìàðàã êÿñá åäÿí èñòÿíèëÿí èíôîð- Ìÿëóìàòëàðûí Ãîðóíìàñû Ùàããûíäà Ãàíóí ìàñèéàíû ÿëäÿ åòìÿê ùÿð êÿñèí ùàããûäûð âÿ áó ôÿðäëÿðÿ, èúòèìàè âÿ þçÿë òÿøêèëàòëàðûí îíëàð ùàã- ùàããû ìÿùäóäëàøäûðìàã îëìàç. ãûíäà òîïëàäûüû èíôîðìàñèéàíû ÿëäÿ åòìÿê âÿ îíó äÿéèøäèðìÿê ùàããû âåðèð. Áó ãàíóíóí òÿò- (2) Ñÿëàùèééÿò äàèðÿëÿðèíÿ óéüóí îëàðàã äþâëÿò áèãèíÿ íÿçàðÿò ìÿãñÿäèëÿ 2002-úè èëäÿ Ìÿëó- ùàêèìèééÿòè âÿòÿíäàøëàðûí ùÿì èúòèìàè èøëÿðäÿ, ìàòëàðû Ãîðóìà Êîìèññèéàñû éàðàíäû. 2002-úè ùÿì äÿ ñèéàñè ìàðàã äàøûéàí ìÿñÿëÿëÿðäÿ êè- èëäÿ Ìèëëè Àðõèâëÿð Ùàããûíäà Ãàíóí ãÿáóë åäèë- ôàéÿò ãÿäÿð ìÿëóìàòëû îëìàëàðûíà òÿìèíàò âå- äè. Ùàçûðäà áó ãåéäëÿðÿ ÷ûõûøû îëìàéàí áîëãàð- ðèð. ëàðûí àïåëëéàñèéà ìÿùêÿìÿñèíÿ ìöðàúèÿò ùàããû éîõäóð. (3) Èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø ùàããû âÿòÿíäàøëàðûí Áþëýÿíèí áàøãà äþâëÿòëÿðè êèìè Áîëãàðûñòàí äà ãîðóíìàñûíà éþíÿëìèø òÿäáèðëÿðÿ, éàõóä ìèëëè Øèìàëè Àòëàíòèêà Ìöãàâèëÿñè Òÿøêèëàòûíà òÿùëöêÿñèçëèéÿ çÿðÿð éåòèðìÿìÿëèäèð. (ÍÀÒÎ) äàõèë îëìàã úÿùäèíÿ óéüóí îëàðàã, 2002-úè èëèí àïðåëèíäÿ Õöñóñè Èíôîðìàñèéàíûí (4) Äþâëÿò âÿ þçÿë ìåäèà èíôîðìàñèéàíûí úÿ- Ãîðóíìàñû Ùàããûíäà Ãàíóí ãÿáóë åòäè. Áó ìèééÿòÿ äöçýöí ÷àòìàñûíà òÿìèíàò âåðìÿëè- ãàíóíóí òÿëÿáëÿðèíÿ óéüóí îëàðàã Õöñóñè Èí- äèð. ôîðìàñèéà Êîìèññèéàñû éàðàäûëäû, îíóí öçâëÿðè áàø íàçèð òÿðÿôèíäÿí òÿéèí åäèëäè âÿ õöñóñè/ýèçëè Áóíäàí áàøãà 37-úè ìàääÿ ÿòðàô ìöùèò, ñÿùèé- èíôîðìàñèéàíûí äþðä òÿùëöêÿñèçëèê äÿðÿúÿñè éÿ âÿ èñòåùëàê ùàããûíäà èíôîðìàñèéà ùàããûíû ìöÿééÿíëÿøäèðèëäè. Áó ãàíóí òÿñíèôàòûí ýåíèø òÿñáèò åäèð: ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛà 11
(2) Äþâëÿò âÿòÿíäàøûí ÿòðàô ìöùèò, éàøàéûø âÿ Ãàíóíóí ïîçóëìàñûíà ýþðÿ úÿðèìÿ âÿ úÿçàëà- èø øÿðàèòè, ÿðçàüûí âÿ ìÿèøÿò òåõíèêàñûíûí êåé- ðû ìöÿééÿí åäèð. ôèééÿòè ùàããûíäà ýåð÷ÿê èíôîðìàñèéàéà à÷ûã ÷ûõûø ùàããûíà òÿìèíàò âåðèð. Áîñíèéà-Ùåðñîãîâèíà Ôåäåðàñèéàñû äþðäöíúö íöìóíÿäèð. Áîñíèéà-Ùåðñîãîâèíàäà Èíôîðìà- 2000-úè èëèí àâãóñòóíäà ãöââÿéÿ ìèíìèø Èíôîð- ñèéà Àçàäëûüû Ùàããûíäà Ãàíóí 2000-úè èëèí îêò- ìàñèéàéà ×ûõûø Ùàããûíäà Ãàíóíà ýþðÿ, Ìîë- éàáðûíäà, Ñåðá Ðåñïóáëèêàñûíäà èñÿ 2001-úè äîâà âÿòÿíäàøëàðû âÿ ñàêèíëÿðè äþâëÿò èëèí ìàéûíäà ãÿáóë åäèëäè. Áó ãàíóí 2002-úè èëèí ìöÿññèñÿëÿðèíäÿí, èúòèìàè õèäìÿò ýþñòÿðÿí âÿ ôåâðàëûíäà ãöââÿéÿ ìèíäè. ðÿñìè èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûøû îëàí èúòèìàè ôîíäëàð- äàí ìàëèééÿëÿøÿí òÿøêèëàò âÿ ôÿðäëÿðäÿí, ùöãó- Áó ãàíóíà Áîñíèéà-Ùåðñîãîâèíàäà âÿòÿíäàø ãè âàùèäëÿðäÿí èíôîðìàñèéà òÿëÿá åòìÿê ñöëùöíöí éàðàíìàñû öçðÿ ÿñàñ àýåíòëèê îëàí ùàããûíà ìàëèêäèð. Ìöÿññèñÿëÿð 15 èø ýöíö ÿð- áàø íöìàéÿíäÿíèí îôèñè òÿðÿôèíäÿí òÿøÿááöñ çèíäÿ úàâàá âåðìÿéÿ ìÿúáóðäóð. Àøàüûäàêû åäèëäè. Áó îôèñ èíôîðìàñèéà àçàäëûüû ùàããûíäà èíôîðìàñèéàëàðû ãîðóìàã ö÷öí áó ìÿùäóäèéÿò- ãàíóí ëàéèùÿñèíèí ùàçûðëàíìàñû áàðÿäÿ ýþñòÿ- ëÿð ãîéóëà áèëÿð: ùÿðáè, èãòèñàäè, åëìè-òåõíèêè, õà- ðèø âåðäè. Áåéíÿëõàëã âÿ ìèëëè åêñïåðòëÿðäÿí èáà- ðèúè ñèéàñÿò, êÿøôèééàò, ÿêñ-êÿøôèééàò âÿ ðÿò éöêñÿê ñÿâèééÿëè áèð åêñïåðò ãðóïó 2000-úè èñòèíòàãëà áàüëû äþâëÿò ñèððëÿðè – ÿýÿð îíóí ÷àïû äþâëÿò òÿùëöêÿñèçëèéèíè òÿùäèä åäèðñÿ; êîíôèäåí- èëèí èéóíóíäà äöíéà öçðÿ ÿí éàõøû þðíÿêëÿðÿ ñèàë øÿðòëÿðäÿ äþâëÿò îðãàíëàðûíà âåðèëìèø áèç- ÿñàñëàíàí ãàíóí ëàéèùÿñè ùàçûðëàäû. íåñ ùàããûíäà èíôîðìàñèéà; øÿõñè ùÿéàòûí ïîçóëìàñûíà ñÿáÿá îëà áèëÿúÿê þçÿë ìÿëóìàò- Áó ãàíóí èúòèìàè ôóíêñèéà äàøûéàí ùöãóãè øÿõ- ëàðûí àøêàðëàíìàñû; ìöâàôèã îðãàíëàðûí èñòèíòàã ñëÿð äÿ äàõèë îëìàãëà èñòÿíèëÿí äþâëÿò ùàêèìèéé- ôÿàëèééÿòè èëÿ áàüëû èíôîðìàñèéà; åëìè âÿ òåõíèêè ÿòè îðãàíûíûí èõòèéàðûíäà îëàí, èñòÿíèëÿí àðàøäûðìàëàðûí éåêóí, éàõóä èëêèí íÿòèúÿëÿðèíè èíôîðìàñèéàéà òÿòáèã åäèëèð. Áó, åéíè çàìàíäà ÿêñ åòäèðÿí èíôîðìàñèéà. Èíôîðìàñèéà þòöðöúö- ùÿì Áîñíèéà äàõèëèíäÿ, ùÿì äÿ îíäàí êÿíàð- ëÿðè ñöáóò åòìÿëèäèðëÿð êè, ìÿùäóäèééÿòëÿð ãàíó- äà èñòÿíèëÿí øÿõñ, éàõóä ùöãóãè øÿõñ ö÷öí èí- íà ÿñàñëàíûð âÿ èíôîðìàñèéàíûí ÷àïûíûí ôîðìàñèéàéà ñÿðáÿñò ÷ûõûø ùàããûíû òÿìèí åäèð. âóðàúàüû çÿðÿð, èúòèìàèééÿòèí èíôîðìàñèéàíûí Õàùèø éàçûëû øÿêèëäÿ âåðèëìÿëèäèð. Äþâëÿò îðãàíû àøêàðëàíìàñûíà îëàí ìàðàüûíäàí ÷îõ îëà áè- 15 ýöí ÿðçèíäÿ úàâàá âåðìÿëèäèð. ëÿð. Èíôîðìàñèéà ìöäàôèÿ âÿ òÿùëöêÿñèçëèê ìàðàãëà- Ìîëäîâàäà èíôîðìàñèéà âåðìÿê õàùèøèíÿ ðÿää ðûíà, èúòèìàè àñàéèøèí ãîðóíìàñûíà, úèíàéÿòèí úàâàáû, îíóí ýåúèêäèðèëìÿñè, îíà ýþðÿ ùàíñûñà ãàðøûñûíûí àëûíìàñûíà âÿ úèíàéÿòèí àøêàðëàí- ìÿáëÿüèí þäÿíèëìÿñè âÿ âóðóëàí çÿðÿð ùàããûí- ìàñûíà “ùÿññàñ çÿðáÿ” âóðäóüó òÿãäèðäÿ ýèçëè äà øèêàéÿòëÿð, áó èíôîðìàñèéàíû ñàõëàéàí èäàðÿ- íèí ìöäèðèíÿ, éà äà îíäàí éöêñÿê ñÿâèééÿëè ñàõëàíûëà áèëÿð. Èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàíìàìà- ìÿìóðà âåðèëÿ áèëÿð. Ðÿää úàâàáëàðû ùàããûíäà ñû, ùÿì÷èíèí èúòèìàè ùàêèìèééÿòèí (äþâëÿò ùàêè- áèðáàøà ìÿùêÿìÿëÿðÿ ìöðàúèÿò îëóíà áèëÿð. ìèééÿòèíèí) ìÿøâÿðÿò ïðîñåñè êîðïîðàòèâ Îìáóäñìàíà äà ìöðàúèÿò åòìÿê îëàð. Èíçèáàòè ñèððëÿðèí âÿ øÿõñèí þçÿë ùÿéàòûíûí ãîðóíìàñûíû ãàíóíëàð êöëëèééàòû âÿ Úèíàéÿò ãàíóíëàðû êöëëèé- òÿëÿá åäèð. Èñòÿíèëÿí èñòèñíàéà èúòèìàè ìàðàã éàòû 2001-úè èëäÿ Èíôîðìàñèéàéà ×ûõûø Ùàããûíäà ìåéàðëàðû èëÿ éàíàøìàã ýÿðÿêäèð. 12 ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
Îìáóäñìàí ìöðàúèÿòëÿðè äèíëÿéèð. Èíôîðìàñèéà ùàããûíäà þçÿë ìÿëóìàòëàð âÿ êîììåðñèéà ôÿà- ùàããûíäà ðÿää úàâàáû àëìûø øÿõñ áó ãÿðàðû ëèééÿòè ö÷öí ùÿññàñ èíôîðìàñèéàëàð äàõèëäèð. ìÿùêÿìÿäÿ äÿéèøäèðÿ áèëÿð. Ôåäåðàñèéàíûí îìáóäñìàíû Èíôîðìàñèéà Àçàäëûüû Ùàããûíäà “Àðòèêë 19” (”19-úó Ìàääÿ”) àäëû áåéíÿëõàëã Ãàíóíóí òÿòáèãè áàðÿäÿ èêè ãÿðàð âåðäè. Áèðèíúè ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòû èíôîðìàñèéà àçàäëûüû ãÿðàð ãàíóí ãöââÿéÿ ìèíÿíÿäÿê âåðèëäè âÿ íà- ùàããûíäà ãàíóí èøëÿéèá ùàçûðëàìàã ö÷öí íö- çèðëÿðÿ ìöðàúèÿò åäèëäè êè, òÿëèìàòëàð ïàéëàíûëñûí, ìóíÿâè áèð ãàíóí ëàéèùÿñè òÿêëèô åäèð.[14] Áó ðåéåñòð òÿðòèá îëóíñóí, èíôîðìàñèéà öçðÿ ìÿ- íöìóíÿâè ãàíóí ëàéèùÿñèíäÿ àøàüûäàêû ìÿù- ìóðëàð òÿéèí åäèëñèí. Èêèíúè ãÿðàðäà îìáóäñ- äóäèééÿòëÿð âàð: ìàí éàõûíëàøàí ñå÷êèëÿðäÿ íàìèçÿäëÿð ùàããûíäà êÿøôèééàò äîñéåëÿðèíèí àøêàðëàíìà- 4 Þçÿë èíôîðìàñèéàíûí ñÿáÿáñèç àøêàðëàíìà- ìàñûíû ìÿñëÿùÿò ýþðäö. ñû;
ÀÒßÒ ìÿêàíûíäà, åëÿúÿ äÿ áàøãà áþëýÿëÿðèí 4 Ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàëàðûíäà èíôîðìàñèéàíûí òÿúðöáÿñèíÿ ÿñàñëàíàíäà àéäûí îëóð êè, èñëàùàò- äÿëèë âÿ ñ. êèìè èñòèôàäÿ åäèëìÿìÿñè; ëàðûí àïàðûëìàñû âÿ éåíè éàíàøìàëàðûí áöðîêðà- òèê äàèðÿëÿðëÿ ìþùêÿìëÿíìÿñè ö÷öí âàõò òÿëÿá 4 Åòèáàðñûçëûã éàðàäàí, òèúàðÿò ñèððëÿðèíÿ àèä îëóíóð. Áèð íå÷ÿ þëêÿ î íÿòèúÿéÿ ýÿëìèøäèð êè, îëàí, éà äà ö÷öíúö òÿðÿôèí íöôóçóíà úèääè úÿìèééÿòäÿ âÿòÿíäàø ùàããëàðû áàðÿäÿ ìÿëó- çèéàí âóðà áèëÿúÿê êîììåðñèéà âÿ êîíôè- ìàòûí àç îëìàñû, åëÿúÿ äÿ ãåéäèééàò ñèñòåìèíèí äåíñèàë èíôîðìàñèéà; åòèáàðñûçëûüû âÿ áÿçè äþâëÿò ìÿìóðóíóí ìÿñÿ- ëÿëÿðÿ éàíàøìàíû äÿéèøäèðìÿéÿ ùàçûð îëìàìà- 4 Áàøãà äþâëÿòäÿí, éà áåéíÿëõàëã òÿøêèëàò- ñû î äåìÿêäèð êè, áó ãàíóíâåðèúèëèê àêòëàðûíäàí, äàí àëûíìûø èíôîðìàñèéàíûí áó äþâëÿò, éà îíó ìöäàôèÿ åäÿíëÿðèí öìèäëÿðèíèí ÿêñèíÿ îëà- òÿøêèëàòëà ÿëàãÿëÿðÿ úèääè çÿðáÿ âóðìàäàí ðàã íèñáÿòÿí àç èñòèôàäÿ åäèëèð. Îëà áèëñèí, åëÿ àøêàðëàíìàñû; áóíó äà ýþçëÿìÿê ëàçûì ýÿëèðäè. Áèð ñûðà ùþêó- ìÿòëÿðèí âÿ ÃÙÒ-ëÿðèí, èúòèìàèééÿòèí âÿ äþâëÿò 4 Ùÿð ùàíñû ôÿðäèí ùÿéàòûíà, ñÿùùÿòèíÿ, éà- ìÿìóðëàðûíûí éåíè øÿôôàôëûã òÿëÿáëÿðè ùàããûíäà õóä òÿùëöêÿñèçëèéèíÿ òÿùëöêÿ éàðàäà áèëÿ- ìÿëóìàòëàðûí àðòûðûëìàñû ñàùÿñèíäÿêè úÿùäëÿðè úÿê èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàíìàñû; ìöñáÿò èøëÿð êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿëèäèð. Àðçó îëóíàí åôôåêòè ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí éåíè ãàíóíëàð 4 Àøêàðëàíäûüû òÿãäèðäÿ èñòèíòàã èøèíÿ úèääè äàùà áþéöê ÿçìëÿ ìöäàôèÿ åäèëìÿëèäèð. [13] çÿðÿð âóðà áèëÿúÿê èñòèíòàã ìàòåðèàëëàðû;
ÌßÙÄÓÄÈÉÉßÒËßÐ 4 Ìèëëè òÿùëöêÿñèçëèéè, éàõóä ìöäàôèÿíè òÿù- ëöêÿ àëòûíà àëà áèëÿúÿê èíôîðìàñèéà; Áþëýÿ þëêÿëÿðèíèí íöìóíÿñèíäÿí ýþðöíäöéö êèìè, èíôîðìàñèéà àçàäëûüû ùàããûíäà ùÿð áèð ãà- 4 Ùþêóìÿòèí èãòèñàäèééàòû èäàðÿ åòìÿñèíÿ íóí ìöÿééÿí ìÿùäóäèééÿòëÿðëÿ ìöøàèéÿò îëó- ìàíå îëà áèëÿúÿê, éàõóä äþâëÿò îðãàíûíûí íóð. ßñàñ ìÿñÿëÿ áó ìÿùäóäèééÿòëÿð ö÷öí ãàíóíè êîììåðñèéà, éà äà ìàëèééÿ ìàðàã- íÿëÿðèí ìåéàð îëìàñûäûð. Èñòèñíàëàðà ëàáöä îëà- ëàðûíà çèéàí âóðà áèëÿúÿê èãòèñàäè èíôîðìàñè- ðàã äþâëÿò òÿùëöêÿñèçëèéè, èúòèìàè àñàéèø, ôÿðäëÿð éà; ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛà 13
4 Ùþêóìÿò ñèéàñÿòèíèí ôîðìàëàøìàñûíà, éà- 4 Ìÿñÿëÿíèí äàõèëè ùàçûðëàíìàñû çàìàíû äþâ- õóä èíêèøàôûíà úèääè çèéàí âóðà áèëÿúÿê èí- ëÿò îðãàíëàðûíäà, éà áó îðãàíëàð àðàñûíäà ôîðìàñèéàíûí àøêàðëàíìàñû.[15] ìöçàêèðÿëÿðèí êîíôèäåíñèàë õàðàêòåðè.[16]
2002-úè èëäÿ Àâðîïà Øóðàñû, “öçâ äþâëÿòëÿð ðÿñ- Áóíóíëà áåëÿ, åéíè çàìàíäà áó ìÿùäóäèééÿò- ìè ñÿíÿäëÿðÿ ÷ûõûø ùàããûíû ìÿùäóäëàøäûðà áè- ëÿð òÿòáèã åäèëÿíäÿ åùòèéàòëû îëìàã ëàçûìäûð. Ìÿ- ëÿð” áÿéàíàòû èëÿ áó éàíàøìàíû òÿñäèãëÿäè. ñÿëÿí, äþâëÿò òÿùëöêÿñèçëèéè àìèëèíäÿí Áóíóíëà áåëÿ Øóðà áÿéàí åäèð êè, èñòÿíèëÿí ñóè-èñòèôàäÿ ìöìêöíäöð. Äþâëÿò òÿùëöêÿñèçëèéè ìÿùäóäèééÿò ãàíóíäà äÿãèã ÿêñ åòäèðèëìÿëèäèð; èëÿ ñèéàñè åëèòèí òÿùëöêÿñèçëèéè êîíñåïñèéàëàðû, ñè- éàñè ÷ÿòèíëèêëÿð éàøàíûëàí âàõò àñàíúà áèð-áèðèíÿ äåìîêðàòèê úÿìèééÿò ö÷öí çÿðóðè îëìàëûäûð; âÿ ãàðûøäûðûëà áèëÿð. Åëÿúÿ äÿ Ðÿñìè Ñèððëÿð Ùàã- î, ãîðóíàí èíôîðìàñèéà èëÿ ìöòÿíàñèá îëìàëû- ãûíäà Ãàíóí ìöòÿðÿããè Èíôîðìàñèéàéà ×ûõûø äûð. Ùàããûíäà Ãàíóíó èçëÿéÿðÿê, îíóí òàíûäûüû áèð ñûðà àçàäëûãëàðû àðàäàí ãàëäûðà áèëÿð.[17] Ñèíãà- Àâðîïà Øóðàñû ùåñàá åäèð êè, àøàüûäàêû ñàùÿ- ïóð, þëêÿíèí ðÿñìÿí òÿõìèí åäèëÿí èãòèñàäè èíêè- ëÿðäÿ èúòèìàè èíôîðìàñèéàéà ìÿùäóäèééÿòëÿð øàô òåìïèíè (áàøãà ñÿíàéå þëêÿëÿðèíäÿ ñÿðáÿñò ãîéóëà áèëÿð: éàéûëàí áó èíôîðìàñèéàíû) ÷àï åòäèéèíÿ ýþðÿ The Business Times’û ìÿùêÿìÿéÿ âåðäè, ñîí- 4 Ìèëëè òÿùëöêÿñèçëèê, ìöäàôèÿ âÿ õàðèúè ñèéà- ðà èñÿ áó àääûìû òÿíãèä åäÿí The Economist ñÿò áåéíÿëõàëã ùÿôòÿëèéèíèí òèðàæûíû àçàëòäû. [18]
4 Èúòèìàè àñàéèø Èëê áàõûøäà, þçÿë ùÿéàòûí ãîðóíìàñû ùÿëëè àñàí ìÿñÿëÿ òÿñÿââöðö éàðàäûð. Àéðû-àéðû àäàìëàð, 4 Úèíàéÿò ôÿàëèééÿòèíèí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû, áÿçè èñòèñíàëàðûí ãàëìàñû øÿðòèëÿ òèááè ìÿëóìàò- àðàøäûðûëìàñû âÿ òÿãèá åäèëìÿñè ëàðûí êîíôèäåíñèàë ãàëìàñû ùàããûíà ãàðøû ÷ûõà áèëÿð. (Ìÿñÿëÿí, ÿýÿð áèðèñèíèí êå÷èúè ñöðÿòëÿ éà- 4 Þçÿë ùÿéàòûí ãîðóíìàñû âÿ áàøãà ãàíóíè éûëàí õÿñòÿëèéÿ éîëóõóáñà). Áóíóíëà áåëÿ, úÿ- þçÿë ìàðàãëàð ìèééÿòëÿðèí þçÿë ùÿéàòà âåðäèéè ÿùÿìèééÿò ôÿðãëèäèð âÿ î, òàðèõè êå÷ìèøèí ìöõòÿëèôëèéè àëòûíäà 4 Èúòèìàè, éà þçÿë êîììåðñèéà âÿ áàøãà èãòè- ôîðìàëàøûð. Èñâå÷äÿ áèð âÿòÿíäàøûí þç ãîíøó- ñàäè ìàðàãëàð ñóíóí âåðýè ñÿíÿäëÿðè èëÿ òàíûø îëìàñû, áàøãà þëêÿäÿ àðçóåäèëìÿç ñàéûëà áèëÿð. 4 Ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàëàðûíäà òÿðÿôëÿðèí áÿ- ðàáÿðëèéè Äþâëÿò àäàìëàðû òåç-òåç êöòëÿâè ìÿòáóàò âàñèòÿ- ëÿðèíäÿ îíëàðûí øÿõñè ùÿéàòûíûí ìöçàêèðÿ îëóí- 4 ßòðàô ìöùèò ìàìàñûíà èääèà åäèðëÿð. Áöòöí äöíéàäà ìÿùêÿìÿëÿð, àäÿòÿí, äþâëÿò àäàìëàðûíûí øÿõñè 4 Äþâëÿò ùàêèìèééÿòè òÿðÿôäÿí òÿôòèø âÿ íÿçà- ùÿéàòûíûí ôÿðäëÿð âÿ ìåäèà òÿðÿôèíäÿí ìöòëÿã ðÿò ãàéäàäà äÿðèí àðàøäûðûëìàñûíà ìåéëëèäèðëÿð.[19] Áó î äåìÿêäèð êè, þëêÿëÿðèí õåéëè ùèññÿñèíäÿ 4 Äþâëÿòèí èãòèñàäè, âàëéóòà âÿ ìÿçÿííÿ ñè- äþâëÿò àäàìëàðû øÿõñè ùÿéàòûíûí àäè âÿòÿíäàøà éàñÿòè íèñáÿòÿí äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ àðàøäûðìàéà 14 ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
ìÿðóç ãàëìàñû ôèêðè èëÿ áàðûøìàüà ìÿúáóð îëóð- ÌÖÍÀÃÈØßÍÈÍ ÌÅÉÄÀÍÀ ÝßËÄÈÉÈ ëàð. Õöñóñèëÿ ñèéàñÿò÷èëÿð ëÿéàãÿòëÿðèíèí òÿùãèð ÙÀËËÀÐ åäèëìÿñèíÿ ýþðÿ äàùà òåç-òåç ìÿùêÿìÿëÿðÿ ìöðàúèÿò åòìÿëèäèðëÿð, ÷öíêè áó ñàùÿäÿ äàùà Èíôîðìàñèéàéà ìöíàñèáÿòäÿ ìöíàñèá ùöãóãè àç ìÿùäóäèééÿò âàð. ùàãã ÿëäÿ åäèëäèêäÿí ñîíðà, ìöíàãèøÿ áàø âåðäèêäÿ ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíû íåúÿ ùÿëë Êîììåðñèéà ñàùÿñèíäÿ ÿùÿìèééÿòëè èíôîðìàñè- åòìÿê îëàð? Ùàíñûñà âÿòÿíäàø, éàõóä æóðíàëèñò éàíûí àøêàðëàíìàñû äà àäè ùàëäûð. Ïðèíñèï åòè- èíôîðìàñèéà õàùèøè èëÿ ìöðàúèÿò åòäèêäÿ íåúÿ áàðèëÿ âÿòÿíäàøëàðûí ùþêóìÿò âÿ îíóí îëà áèëÿð êè, èúòèìàè ìàðàãëàðûí ÿêñèíÿ ñèéàñè òÿäàðöê÷öñö àðàñûíäà áàüëàíìûø êîììåðñèéà ìàðàãëàð öñòöíëöê ãàçàíñûí? ñÿíÿäëÿðèíèí ùàìûñûíäàí, õöñóñèëÿ èúòèìàè ìöë- êèééÿòèí þçÿëëÿøäèðèëìÿñèíäÿí õÿáÿðäàð îëìàã Áÿçè þëêÿëÿðäÿ íàçèðëÿð èíôîðìàñèéà ÿëäÿ åòìÿê êèìè äåìîêðàòèê ùàããû âàð. Þçÿë ñåêòîðäà ãà- õàùèøëÿðèíè ðÿää åòìÿê èãòèäàðûíäàäûðëàð. Àéäûí- íóíè áèçíåñ èøëÿðèíèí êîíôèäåíñèàë õàðàðàêòåðäÿ äûð êè, ùå÷ áèð íàçèð áó ùàããà ñàùèá îëìàìàëû- äûð, ÷öíêè áó èìòèéàçäàí àñàíëûãëà ñóè-èñòèôàäÿ îëìàñû íîðìàë ùàëäûðñà, äþâëÿò âÿñàèòè ùàëûíäà åòìÿê îëàð. Èíôîðìàñèéàíûí âåðèëìÿñèíäÿí èìòè- áóíó äåìÿê ìöìêöí äåéèë.[20] Ðÿñìèëÿð íà äÿãèã ñóðÿòäÿ ãàéäàëàðëà ìöÿééÿí åäèëìÿ- ö÷öí þçÿë ñåêòîðëà áèçíåñ ÿëàãÿñèíäÿ îëìàã, ëèäèð. Íàçèðèí, éà ùàíñûñà äåïàðòàìåíòèí ñîíðà îíó èìòèéàçëû èø åëàí åòìÿê âÿ äþâëÿò íÿ- íàðàùàò÷ûëûüûíà ñÿáÿá îëà áèëÿúÿê èíôîðìàñèéà çàðÿòèíäÿí àçàä åòìÿê ÷îõ àñàíäûð. ùå÷ úöð ýèçëÿäèëÿ áèëìÿç. Èíôîðìàñèéàíûí ÿðèçÿ- ÷èéÿ äÿõëè éîõäóð. Éàõóä áó èíôîðìàñèéàíû ÿðè- Ýþðöíöð, ÿí ïðîáëåìëè ñàùÿ ùþêóìÿò ìöøàâèð- çÿ÷è, éà äà ìåäèà “äöçýöí áàøà äöøìÿç” ëÿðèíèí íàçèðëÿðÿ âÿ ëèäåðëÿðÿ âåðäèéè ìÿñëÿùÿò- áÿùàíÿñèëÿ íàçèðëÿð èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàí- ëÿðèí âÿòÿíäàø ö÷öí à÷ûã îëìàñûäûð. Áó úöð ìàñûíûí ãàðøûñûíû àëà áèëìÿçëÿð. [22] èíôîðìàñèéàëàðà ìÿùäóä ÷ûõûøûí îëìàñû ôèêðèíèí ìöäàôèÿ÷èëÿðè èääèà åäèðëÿð êè, ìöëêè ãóëëóã÷óëà- Áÿçè þëêÿëÿðäÿ èíôîðìàñèéà öçðÿ ìöñòÿãèë êî- ðûí þç íàçèðëÿðèíÿ âåðäèéè ìÿñëÿùÿòëÿð ñÿìèìè ìèññàðà, îìáóäñìàíà, àïåëëéàñèéà îðãàíûíà âÿ ãîðõóäàí àçàä îëìàëûäûð. Îíëàðà ýþðÿ, áó ìöðàúèÿò åòìÿê îëàð. Èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàí- ìàñû ùàããûíäà çÿìàíÿò éà ýþñòÿðèëÿí íàçèð òÿ- úöð ôèêèð ìöáàäèëÿëÿðèíè èúòèìàè ôèêðÿ ýÿòèðìÿêëÿ ðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëèð, éà äà àïåëëéàñèéà åòèáàð ìöùèòè ÿñàñëû øÿêèëäÿ çÿäÿëÿíÿð, íÿòèúÿ- ìÿùêÿìÿñèíÿ ýþíäÿðèëèð. Áÿçè ùàëëàðäà àïåëë- äÿ, åôôåêòëè ãÿðàð ãÿáóëó ïðîñåñè ïîçóëàð. Áó éàñèéà îðãàíëàðû ðÿää úàâàáû âåðìèø íàçèðäÿí äÿëèëëÿðÿ äàéàíàðàã, àäÿòÿí, ðÿñìè ñÿíÿäëÿð ÿââÿëêè ãÿðàðûíû äÿéèøäèðìÿê õàùèøèíäÿí áàøãà èíôîðìàñèéà àçàäëûüû ïðèíñèïèíèí òÿëÿáëÿðèíäÿí áèð øåé åäÿ áèëìÿç. Öñòÿëèê íàçèð áóíäàí èìòèíà óçàã òóòóëóð. Áó äÿëèëëÿðèí úÿëáåäèúè ýþðöíìÿñè- åòñÿ, îíóí ìÿùêÿìÿéÿ éåíèäÿí ìöðàúèÿò åò- íÿ áàõìàéàðàã, áåëÿ èíôîðìàñèéàëàðû àøêàðëà- ìÿê èõòèéàðû éîõäóð. Èäàðÿ÷èëèê ñèñòåìëÿðè ôÿðãëÿ- éàí þëêÿëÿð íÿòèúÿäÿ ÷îõ àç ïðîáëåìëÿ öçëÿøèð, íÿ áèëÿð, àììà, àäÿòÿí, ìÿìóðóí þçöíö åëÿúÿ äÿ áåéíÿëõàëã êîððóïñèéà ñîðüóëàðûíäà ùàêèì êèìè àïàðìàñû ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíû éöêñÿê éåð òóòóðëàð. [21] ìÿãáóë øÿêèëäÿ ùÿëë åòìèð. ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛà 15
ÈÍÔÎÐÌÀÑÈÉÀ ÊÀÌÏÀÍÈÉÀËÀÐÛ Âß éûëûð âÿ èøëÿðè ïèñ òÿúùèç åäèëèð. Ýþðöíöð, áàø àð- ÙÅÑÀÁÀÒ ÌÀÒÅÐÈÀËËÀÐÛ õèâ÷èéÿ êîíñòèòóñèéàéà óéüóí îëàðàã Àëè Ìÿù- êÿìÿíèí ùàêèìè, éà äà ìöñòÿãèë ìàëèééÿ Èíñàíëàð ùàããû ÷àòäûüû èíôîðìàñèéàíû ùÿð äÿôÿ ìöôÿòòèøèíÿ âåðèëìèø ìöùàôèçÿéÿ áÿðàáÿð ìö- õàùèøëÿìè àëìàëûäûð? Áèð áàõûøà ýþðÿ, äþâëÿò îð- ùàôèçÿ âåðèëìÿëèäèð. ãàíëàðû êèìèíñÿ èíôîðìàñèéà ö÷öí îíëàðà ìöðà- úèÿò åòìÿñèíè ýþçëÿìÿìÿëèäèð. Îíëàð åëÿ áèð Ùþêóìÿòëÿð äàùà øÿôôàô îëóðëàð âÿ èñëàùàò÷ûëàð ñèñòåì éàðàòìàëûäûðëàð êè, èíñàíëàð èñòÿìÿäÿí äöíéàíû ìÿùç áó úöð äÿ ãÿáóë åòìÿëèäèðëÿð. áåëÿ ÿùÿìèééÿòëè èíôîðìàñèéàíû ÿëäÿ åäÿ áèëñèí- Êþùíÿ ñÿíÿäëÿð î ãÿäÿð õàîòèê îëà áèëÿð êè, îí- ëÿð. Áåëÿ ïîçèòèâ àääûìëàð, äåïàðòàìåíòëÿðèí ëàðëà èø âàõò èòèðìÿêäÿí áàøãà áèð øåé îëìàç. ïàññèâ øÿêèëäÿ ÿðèçÿëÿðèí éûüûëìàñûíû ýþçëÿìÿ- Ùÿãèãÿòÿí, 2002-úè èëèí àïðåëèíäÿ, Èíôîðìàñèéà ñèíÿ íèñáÿòÿí äàùà ñÿìÿðÿëè îëà áèëÿð.[23] Áó, Àçàäëûüû Ùàããûíäà Ãàíóíóí ãöââÿéÿ ìèíäèéè ùÿì÷èíèí î äåìÿêäèð êè, èíôîðìàñèéàíûí âÿòÿí- Ìåêñèêàäà áèð ùåñàáàòäà äåéèëäèéè êèìè, “ÿùÿ- äàøëàðà ñàäÿ âÿ ìÿíàëû õÿáÿðëÿð ôîðìàñûíäà ìèééÿòëè òîïëàíòûëàðûí ïðîòîêîëëàðû áèëÿðÿêäÿí èú- þòöðöëìÿñè, îíóí ñÿëèãÿñèç øÿêèëäÿ Èíòåðíåò ñÿ- òèìàèééÿòäÿí ýèçëÿäèëèð, îíà ýþðÿ äÿ ÿñàñ ùèôÿñèíäÿ ãàëàãëàíìàñûíäàí äàùà ôàéäàëû îëà ãÿðàðëàðûí íåúÿ ãÿáóë åäèëìÿñè ùàããûíäà ðÿñìè áèëÿð. ßùÿìèééÿòëè õÿáÿðëÿðèí ùàçûðëàíìàñû éà- ñÿíÿä, äåìÿê îëàð êè, éîõäóð. Áèð ñûðà ùàëëàðäà ðûì-ùÿãèãÿòëÿðëÿ ìàíèïóëéàñèéàíûí äà ãàðøûñûíû ðÿñìè ïðîòîêîëëàð ìÿùâ åäèëìèø, éà äà èøäÿí àëà áèëÿð. Áó úöð ñòðàòåýèéà ìÿùäóä ðåñóðñëàðà ÷ûõìûø øÿõñ îíó þçö èëÿ àïàðìûøäûð”. [25] ìàëèê ùþêóìÿòëÿð ö÷öí õöñóñèëÿ ôàéäàëû îëà áè- ëÿð. Äþâëÿò èäàðÿëÿðèíÿ èíôîðìàñèéàíûí þòöðöë- Áåëÿ ùàëëàðäà âÿòÿíäàøëàðûí éåíèúÿ ÿëäÿ åòäèê- ìÿñè, ôÿðäè õàùèøëÿðÿ ÿìÿë åòìÿê ö÷öí èø÷èëÿðèí ëÿðè ùàãëàðà öìèäëÿðèíèí èòìÿìÿñè ö÷öí êå÷èä âàõò ñÿðô åòìÿñèíè õåéëè àçàëäàð âÿ âÿòÿíäàøëàð ïîñåäóðëàðûíûí îëìàñû ÷îõ âàúèáäèð. Ïèñ ïðîòî- ùèññ åòìÿäÿí áèëìÿäèêëÿðè ùàããëàðû áàðÿäÿ êîë òÿñÿððöôàòûíäàí èñëàùàòëàðû äàéàíäûðìàãäà äàùà ÷îõ øåé þéðÿíÿ áèëÿðëÿð. [24] áÿùàíÿ êèìè èñòèôàäÿ åòìÿêäÿíñÿ, áó èøÿ éåíè- äÿí áàøëàìàã äàùà éàõøûäûð. Ìþâúóä èíôîðìà- Èíôîðìàñèéàéà äàùà àðòûã ÷ûõûø ö÷öí ìöáàðèçÿ ñèéà ñèñòåìëÿðèíèí èíàíäûðûúû ñÿíÿäëÿð âåðìÿéÿ àïàðàíäà, åéíè çàìàíäà òÿêìèëëÿøìèø ùåñà- ãàäèð îëìàäûüû ñàùÿëÿðäÿ èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø áàò ö÷öí äÿ êàìïàíèéà àïàðûëìàëûäûð. Õàîòèê ùàããû äÿéèøäèðèëìÿìÿëèäèð. âÿ øöáùÿëè èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûøûí åëÿ äÿ áþéöê ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Ñÿíÿäëÿðèí ñèñòåìàòèê, ìö- Ùàíñû êóðñóí ãÿáóë åäèëìÿñèíäÿí àñûëû îëìà- êÿììÿë âÿ åòèáàðëû øÿêèëäÿ ñàõëàíìàñû øÿðòäèð. éàðàã âåðèëìèø èíôîðìàñèéàíûí òÿêìèë, áèðáàøà Åòèáàðëû äþâëÿò ìöùàôèçÿ ñèñòåìèíèí îëìàñû âà- âÿ àéäûí îëìàñû ãàéäàñû ãÿáóë åäèëìÿëèäèð. Áèð úèáäèð. Åéíè ãàéäàäà, ñÿíÿäëÿøìÿ àïàðìàäàí ãàéäà îëàðàã èñëàùàòëàðà ãàðøû õÿðúëÿðèí ÷îõëó- ãåéäèééàò èøèíè éàõøû òÿøêèë åòìÿê ìöìêöí äå- üó äÿëèëè ãîéóëóð. Èíôîðìàñèéà ö÷öí ìöðàúèÿò éèë, âàêóóìäà èñÿ êîððóïñèéà ÷è÷ÿêëÿíèð. Áàø åäÿí øÿõñ úàâàáûí ùàçûðëàíìàñûíà ÷ÿêèëÿí àðõèâ÷èíèí ðîëó äóðìàäàí àðòûð. ßââÿëëÿð ÿùÿ- õÿðúè þäÿìÿëèäèðìè? Þäÿìÿëÿäèðñÿ, îíäà îíóí ìèééÿò âåðèëìÿéÿí áó ìÿìóðà ýåòäèêúÿ ùåñà- ëèìèòè âàðìû? Àéäûíäûð êè, éöêñÿê òàðèô òÿëÿáëÿðèí áàò èøëÿðèíèí êèëèä øÿõñè êèìè éàíàøûëûð. Àðõèâ÷èíèí ãàðøûñûíû àëûð, áóíóíëà áöòöí èøè áàòèë åäèð. Õîø- ñÿíÿäëÿøìÿ èøëÿðèíèí ïèñ èäàðÿ÷èëèê âÿ êîððóïñè- áÿõòëèêäÿí, ùþêóìÿòëÿð àíëàìàüà áàøëàéûðëàð éàíûí àøêàðëàíìàñûíäà áþéöê ðîëó îëà áèëÿð. êè, àøêàðëûüà ÷ÿêèëÿí õÿðúëÿð þçöíö äþüðóëäóð. Òÿÿññöô êè, îíëàðûí âÿçèôÿñè àøàüû ðöòáÿëè èø ñà- Áóíäàí áàøãà, óéüóí ãàíóíëàðûí ùàðàäà ãÿ- 16 ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
áóë îëóíìàñûíäàí àñûëû îëìàéàðàã òÿëÿáëÿðèí ëû îëìàäàí âÿ äþâëÿò ìàðàãëàðûíû íÿçÿðÿ àë- éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ãàðøûñûíäà íîìèíàë òàðèôëÿð ìàãëà éåðèíÿ éåòèðìÿëèäèðëÿð. Îíëàðûí ãîéóëìàëûäûð. ùàçûðëàäûüû ìàëèééÿ ùåñàáàòëàðûíäàí âÿòÿíäà- øûí ðèôàùû ÷îõ àñûëûäûð. Áó ïåøÿêàð èíñàíëàð, àó- ÈÍÔÎÐÌÀÑÈÉÀ Âß ÞÇßË ÁÞËÌß äèò àïàðûëàí êîìïàíèéàëàðûí ìàëèééÿ áàõûìûíäàí ñàüëàìëûüûíûí ùÿãèãè ìÿíçÿðÿñèíè Þçÿë áþëìÿíèí äÿ òàì âÿ èíàíäûðûúû äþâëÿò èí- éàðàäàí èíôîðìàñèéàíû òÿìèí åòìÿêëÿ èúòèìàè ôîðìàñèéàñûíà, õöñóñèëÿ, áÿçè þëêÿëÿðèí Èíòåð- ôóíêñèéàíû éåðèíÿ éåòèðèðëÿð. [27] íåòäÿ éåðëÿøäèðìÿéÿ áàøëàäûüû äþâëÿò òÿäàðöêö ãàéäàëàðûíà áþéöê åùòèéàúû âàð.[26] Áþéöê êîðïîðàñèéàëàð èúòèìàèééÿòèí ÿñàñëû íà- ðàùàòëûüûíû áàøà äöøìÿéÿ áàøëàìûøëàð âÿ áÿçè Þçÿë áþëìÿäÿ ñàõëàíûëàí èíôîðìàñèéàíûí äþâ- ùàëëàðäà èíôîðìàñèéà ñèéàñÿòèíÿ ÷ûõûøû òÿìèí åò- ëÿò áþëìÿñèíäÿ òÿòáèã åäèëÿíëÿðäÿí ôÿðãëè ìöëà- ìÿêëÿ îíà úàâàá âåðèðëÿð.[28] Ùÿãèãÿòÿí, úÿ- ùèçÿëÿðëÿ èäàðÿ îëóíìàñûíà áàõìàéàðàã, ìèééÿò ãàðøûñûíäà þçÿë áþëìÿíèí ùåñàáàò èíôîðìàñèéàíûí ìöÿééÿí êàòåãîðèéàëàðû èñòåù- âåðìÿñè õåéëè äÿðÿúÿäÿ êîðïîðàòèâ ñîñèàë ìÿ- ëàê÷ûëàðà, òÿúùèçàò÷ûëàðà âÿ èø÷èëÿðÿ ÷àòäûðûëìàëû- ñóëèééÿò ùÿðÿêàòûíûí ýåíèøëÿíìÿñèíäÿí àñûëûäûð. äûð. Î, ÿðçàã ìàëëàðûíäàí òóòìóø áèçíåñ ñÿíÿäëÿðèíÿäÿê, ïåøÿêàð àóäèò âÿ ìàëèééÿ õèä- ÌßÄßÍÈÉÉßÒÄß ÄßÉÈØÈÊËÈÊËßÐ ìÿòëÿðèíäÿí òóòìóø øÿõñè èø ãîâëóãëàðûíàäÿê îëà áèëÿð. Àøêàðëûüûí ôàéäàñû áàøà äöøöëñÿ äÿ, þç èøëÿðèíè êîíôèäåíñèàë øÿêèëäÿ ýþðìÿéÿ àäÿò åòìèø ìÿ- Òîïëóì þçÿë âàùèäëÿðèí èúòèìàè ôóíêñèéà äàøûäû- ìóðëàð, èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø ùàããûíà ìàëèê îëàí üû, éàõóä ÿíÿíÿâè äþâëÿò ôóíêñèéàñûíûí þçÿëëÿø- âÿòÿíäàøëàðû þçëÿðè ö÷öí òÿùëöêÿ ñàéûðëàð. äèéè ùàëëàðäà äàùà àðòûã ùåñàáàò èñòÿìÿêäÿ ùàãëûäûð. Þçÿë àýåíòëèêëÿðèí èúòèìàè ùåñàáàòëàðû- Ìÿäÿíèééÿòèí þçöíäÿ – ùþêóìÿòèí ÿí ýÿíú íûí äóìàíëû øÿêèëäÿ òÿðòèáèíÿ èúàçÿ âåðèëìÿìÿ- ÿìÿêäàøûíäàí òóòìóø ìÿñóëèééÿòëè íàçèðÿäÿê ëèäèð. ßêñèíÿ, âÿòÿíäàøëàð äþâëÿò-þçÿë - äÿéèøèêëèêëÿðèí îëìàñû ýÿðÿêäèð. Òÿëèìëÿð âÿ ìöÿññèñÿíèí ôÿàëèééÿòè áàðÿäÿ äàùà àðòûã èíôîð- ðÿùáÿðëèéèí íöìóíÿñè âàñèòÿñèëÿ âÿçèôÿëè øÿõñëÿð ìàñèéà ÿëäÿ åòìÿê ùàããûíà ñàùèá îëìàëûäûð, áàøà äöøÿúÿêëÿð êè, èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø ïðàêòè- íÿèíêè òàìàìèëÿ þçÿë áþëìÿéÿ ìÿõñóñ îëàí êàñûíû òÿòáèã åòìÿêëÿ èäàðÿ÷èëèéèí êåéôèééÿòè ìöÿññèñÿíèí. Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, äþâëÿòèí ìà- õåéëè àðòàúàã. Áåëÿ áèð ñèéàñÿò äþâëÿò áþëìÿñè- ëèééÿëÿøäèðäèéè ôÿàëèééÿò âåðýè âåðÿíëÿðèí âÿñàèòè íèí – úÿìèééÿòÿ õèäìÿò áþëìÿñèíèí ÿõëàãûíû ùåñàáûíà åäèëèð. ôîðìàëàøäûðûð, èøäÿí çþâã àëìàã ùèññèíè àðòûðûð, õèäìÿò åòäèêëÿðè âÿ è÷ÿðèñèíäÿ éàøàäûãëàðû èúìà- Âÿòÿíäàøëàð, òÿãàöä ôîíäëàðû âÿ ñûüîðòà øèðêÿò- íûí äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà åòèáàðûíû ýöúëÿíäèðèð. ëÿðè äþâëÿò ñèéàùûñûíäà îëàí êîðïîðàñèéàëàðäàí äîüðó-äöðöñò ìàëèééÿ èíôîðìàñèéàëàðûíûí àëûí- ìàñûíà öìèä åòìÿêäÿ ùàãëûäûðëàð. Þçÿë áþëìÿ- íèí àóäèòîðëàðû þç ôóíêñèéàëàðûíû, éöêñÿê âÿçèôÿëè ìåíåúåðëÿðèí ýþðöëÿí èøèí ìöãàáèëèíäÿ áîíóñ âÿä åäÿí äàð ìÿãñÿäëÿðèíÿ óéüóí øÿêèëäÿ äå- éèë, êîðïîðàñèéàëàðäàí-àóäèòèí îáéåêòèíäÿí àñû- ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛà 17
ÃÅÉÄËßÐ
1 The World Bank – Governance Policy Research ÃÙÒ òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíìûø the Commonwealth Working Papers: http://econ.worldbank.org/ Human Rights Initiative àäëû ùåñàáàòäûð (2003): resource.php?topic=13&type=5 See also Gover- http://www.humanright nance Indicators: http://www.worldbank.org/wbi sinitiative.org/publications/chogm/chogm_2003/ /governance/govdata2002 default.htm.
2 UK Public Standards: http://www.public- ñòan 7 Article 19 èíôîðìàñèéà àçàäëûüû ùàããûíäà ìîäåë dards.gov.uk/about%20us/seven_principles.htm ãàíóí òÿêëèô åäèð. Áàõûí:http://www.article 19. by/publications/ freedominfolaw/ 3 Áèðëÿøìèø Êðàëëûãäàêû êîìèññàð àøêàðëûüà âÿ äþâ- ëÿò òÿéèíàòëàðûíûí äöðöñëöéöíÿ íÿçàðÿò åäèð (áàõûí ÀÁØ Èíôîðìàñèéà Àçàäëûüû Ãàíóíó áó òèï ãàíóí- http://www. ocpa.gov.uk/index2.htm). Éåðëè ùàêè- ëàð ö÷öí ÿí à÷ûã íöìóíÿäèð. Áàõûí: http://www. ìèééÿò îðãàíëàðû ñÿâèééÿñèíäÿ ñîí èëëÿðèí àøêàðëûã epic. org/ open_gov/foia/us_foia_act.html; Àâñ- òÿúðöáÿñèíÿ þðíÿê êèìè Áèðëÿøìèø Êðàëëûüûí òðàëèéàíûí 1982-úè èë òàðèõëè Áèðëèéèí Èíôîðìàñèéà Modern Local Government in Touch with the Àçàäëûüû Ãàíóíó http://www. comb.gov.au/ People (Èíñàíëàðëà òÿìàñäà îëàí ìöàñèð éåðëè ùà- publications - information/freedom _information. êèìèééÿò îðãàíëàðû) àäëû ïðîãðàìûíû ýþñòÿðìÿê htm; Èðëàíäèéàíûí Èíôîðìàñèéà Àçàäëûüû Ãàíóíó îëàð. (http://www.odpm.gov.uk/stellent /groups/ (1997) odpm_localgov/documents/page/odpm_locgov_ http://www.finance.gov.ie/viewdoc.asp?DocID=8 605468 .hcsp). Éåíè åòèê ÷ÿð÷èâÿäÿ øóðàëàð éåíè 37; Áó ìþâçóäà Éàïîíèéàíûí èëê ãàíóíâåðèúèëèéè àøêàðëûã ìÿäÿíèééÿòèíÿ ìàëèê îëìàëû, éåíè Øóðà ùàããûíäà áàõûí http://www.freedominfo.org/ Öçâëÿðèíèí Äàâðàíûøûíûí Ìîäåë Êîäåêñè àäëû éåíè analysis/japan1/. ïðîãðàì ÿñàñûíäà ùåñàáàò âåðìÿéÿ ùàçûð îëìà- 8 Áàõûí: Anne Marie Goetz and Rob Jenkins, ëûäûðëàð. Áó êîäåêñ òÿëÿá åäèð êè, Èíýèëòÿðÿäÿ éåðëè “Hybrid Forms of Accountability” Citizen ùàêèìèééÿòèí ñå÷èëìèø øóðà öçâëÿðè âÿçèôÿëÿðèíè engagement in institutions of public-sector èúðà åäÿí çàìàí þçëÿðèíè ÿí éöêñÿê äàâðàíûø oversight in India”, Public Management Review ñòàíäàðòëàðûíà óéüóí àïàðñûíëàð. Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383. Ùÿì÷èíèí Rob 4 Ìÿñÿëÿí, áàõûí: the Estonian Public Service Act Jenkins and Anne Marie Goetz, “Accounts and (http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/doc Accountability: theoretical implications of the uments/NISPAcee/UNPAN007216.pdf). right-to-information movement in India”, Third World Quarterly, Vol. 20, No. 3, pp. 603-622. 5 Transparency International Source Book 2000: http://www.transparency.org/sourcebook/00-fore 9 Èñâå÷ ùþêóìÿòè ñîí âàõòëàð ”A Government in word.html the Service of Democracy” (Ùþêóìÿò Äåìîêðà- òèéàíûí Õèäìÿòèíäÿ) àäëû ïðîãðàì ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ 6 Rec. (2002)2 Àâðîïà Øóðàñûíûí Íàçèðëÿð Êîìèòÿñè “Open Sweden”-ÿ áàøëàéûá. Áó ïðîãðàìûí ìÿã- ðÿñìè ñÿíÿäëÿðÿ ÷ûõûø ùàããûíäà öçâ äþâëÿòëÿðÿ: ñÿäè äåìîêðàòèéàíûí ôóíäàìåíòàë ïðèíñèïëÿðèíèí, http://cm.coe. int/stat/E/Public/2002/adopted_ ùöãóã äþâëÿòè âÿ ñÿìÿðÿëèëèéèí ìèëëè ùþêóìÿòèí âÿ texts/recommendations/ 2002r2.htm. Áèðëèê þëêÿ- 150 Èñâå÷ èäàðÿ÷èëèéè îðãàíûíûí ôÿàëèééÿòèíäÿ ÿñàñ ëÿðèíèí áó ìÿñÿëÿäÿ ìþâãåéè ùàããûíäà áàõûí îëäóüóíó ýþñòÿðìÿêäèð. Äàùà àðòûã àøêàðëûüà åù- Open Sesame: Looking for the Right to òèéàú Èñâå÷èí 21 ÿéàëÿò øóðàñû âÿ 289 áÿëÿäèééÿñè Information in the Commonwealth – áèð ãðóï ö÷öí ïðèîðèòåò ÿùÿìèééÿò äàøûéûð. Áóíóí íÿòèúÿ- 18 ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛÃ
ñèíäÿ Open Sweden, ìèëëè ñÿâèééÿäÿ, ãðàôëûã øó- ðèê åäÿúÿê. ÁÁÚ êèìè àýåíòëèêëÿð àðòûã áóðàíû òÿðê ðàñû âÿ áÿëÿäèééÿ ñÿâèééÿñèíäÿ òÿìñèë÷èëÿðèí åòìèøëÿð. èøòèðàê åòäèéè ìöøòÿðÿê àêñèéàíû þçöíäÿ úÿìëÿø- 18 Ñèíãàïóðóí Business Times ãÿçåòèíèí ðåäàêòîðó äèðèð. áàøãàëàðû èëÿ áèðëèêäÿ þëêÿíèí Ðÿñìè Ñèððëÿðè ùàã- 10 Brazilian Constitution, Article 5, Item 33. Éåíè ãûíäà Ãàíóíà ÿñàñÿí “èëêèí” ÖÌÌ öçðÿ ðÿãÿì- Çåëàíäèéàíûí 1982-úè èë òàðèõëè Ðÿñìè Èíôîðìàñèéà ëÿðè – ñîí èãòèñàäè èíêèøàôû ýþñòÿðÿí èëêèí Ãàíóíóíäà äà áåëÿäèð. Áó ãàíóí 1951-úè èë òàðèõ- ùåñàáëàìàëàðû – ðÿñìÿí íÿøð îëóíàíàäÿê ÷àï ëè Ðÿñìè Ñèðëÿð Ãàíóíóíäàêû ìÿõôèëèê ïðèíñèïèíÿ åòäèéèíÿ ýþðÿ ìÿùêÿìÿéÿ âåðèëäè. Ëîíäîíäà éåð- éåíèäÿí áàõäû âÿ îíó ëÿüâ åòäè. ëÿøÿí Economist ùÿôòÿëèéíèí áó ìÿùêÿìÿ ïðîñå- ñèíè øÿðùè Ñèíãàïóð ùþêóìÿòè èëÿ òîããóøìàéà 11 1982-úè èë òàðèõëè Éåíè Çåëàíäèéàíûí Ðÿñìè Èíôîð- ñÿáÿá îëäó, íÿòèúÿäÿ Åúîíîìèñò’èí Ñèíãàïóðäà ìàñèéà Ãàíóíóíà áàõûí: http://www.legislation. éàéûìû àçàëäûëäû. Áàõûí: “Newspapers: a ban is govt.nz/browse_vw.asp?contentset=pal_statutes not a ban unless restricted” by Francis T. Seow 12 Èíôîðìàñèéà Ïðîãðàìûíà ÷ûõûø (http://www. (former Solicitor General of Singapore), aipbg.org/library/laws/apia.htm). Ùÿì÷èíèí áó presented at an April 1998 conference on “The ñîðüó êèòàáûíà äà áàõûí How to Get Access to Limits of Control: Media and Technology in Information: Citizen’s Guide (http://www.aip-bg. China, Hong Kong and Singapore” at University org/handy.htm). of California at Berkeley’s Graduate School of 13 Privacy International’äÿí David Banisarûí áó èø- Journalism. (www.sfdonline.org/Link%20Pages/ ëÿðÿ éàðäìû ìèííÿòäàðëûãëà ãåéä åäèëèð. Privacy Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html). International ùàããûíäà ùÿì÷èíèí áó Èíòåðíåò ñÿ- 19 “Hollow victory reflected in paltry damages”, The ùèôÿñèíÿ http://www.privacyinternational.org/ âÿ Times of London (UK), 29 March 2002: “The Article 19 ùàããûíäà http://www.article19.org/ Mirror ýþñòðìÿêäÿ ùàãëû èäè êè, [supermodel áàõìàã îëàð. Naomi Campbell] íàðêîìàí îëìàäûüûíû âÿ ìöàëè- 14 Article 19 Èíôîðìàñèéà Àçàäëûüû Ãàíóíó ñàùÿñèí- úÿ àëìàäûüûíû äåäèéè âàõò éàëàí äàíûøûðäû. Ëàêèí äÿ áó ìîäåëè òÿêëèô åäèð: Áàõ: http://www. ãÿçåò ùÿññàñ þçÿë ìÿëóìàòû ÷àï åäÿíäÿ àü åëÿ- article19.by/ publications/freedominfolaw/ äè”… “Òÿðÿããè óíèâåðñàë õàðàêòåð äàøûìûð, íåúÿ êè, Çèìáàáâåíèí ãàíóíëàðû ïðåçèäåíòèí òÿíãèäèíè 15 25-32-úè áþëìÿëÿð. ãàäàüàí åäèð”. 16 Rec. (2002)2 Àâðîïà Øóðàñûíûí Íàçèðëÿð Êîìèòÿñè 20 “Public Fraud Initiative,” The Guardian (UK), 18 ðÿñìè ñÿíÿäëÿðÿ ÷ûõûø ùàããûíäà öçâ äþâëÿòëÿðÿ: June 2002: “ Ñàõòà ùåñàáàòäà èúòèìàè åùòèéàúëàð http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/ adopted_ ö÷öí þçÿë âÿñàèò âåðýè þäÿéèúèëÿðèíèí úèáèíÿ ýèð- texts/ recommendations/2002r2.htm. ìÿê êèìè ýþðöíöð...” 17 Çèìáàáâå à÷ûã ëèáåðàë áàøëûãëà îëäóãúà ðåïðåññèâ 21 Ñêàíäèíàâèéà þëêÿëÿðè âÿ Éåíè Çåëàíäèéà êîððóï- ìàääÿëÿð òîïëóñóíäàí èáàðÿò èêè éàíàøìàíû áèð ñèéàíûí àøàüû ñÿâèééÿñèíÿ ýþðÿ áåéíÿëõàëã ðÿé ãàíóíäà áèðëÿøäèðèá. 2002-úè èëèí èéóíóí 17-äÿ ñîðüóëàðûíäà ÿí éöêñÿê éåðëÿðè òóòóðëàð. Áðèòàíèéàíûí Daily Telegraph ãÿçåòè áó ãàíóíà ýþðÿ ìöÿééÿí åäèëìèø ëèñåíçèéàéà ýþðÿ þäÿìÿ- 22 New Zealand State Services Commission, ëÿðè “à÷ûã-àéäûí òÿùãèð” êèìè ãèéìÿòëÿíäèðìèø âÿ 1995. îíëàð ýöìàí êè, áåéíÿëõàëã õÿáÿð àýåíòëèêëÿðèíè 23 Ùàçûðäà Áðèòàíèéàäà éåðëè ùàêèìèééÿò îðãàíëàðû Çèìáàáâåäÿêè ÿìÿëèééàòëàðûíû äàéàíäûðìàüà òÿù- ãàðøûñûíäà áó òèïëè òÿëÿáëÿð ãîéóëóð. Áàõûí: ÑÈÉÀÑÈ ÀØÊÀÐËÛà 19
Standards Board for England at www.standar colombiaportal_cs.htm. Þëêÿ ïðåçèäåíòè äþâëÿò dsboard.co.uk/guidance/guidance_index.htm. îðãàíëàðûíûí ùàìûñûíûí Èíòåðíåò ñÿùèôÿñè à÷ìàëàðû- íà ýþñòÿðèø âåðìèø, îí-ëèíå ðåæèìèíäÿ áèçíåñ èøëÿ- 24 Ìÿñÿëÿí, Èíäîíåçèéàäà Äöíéà Áàíêû ùÿéàòà êå- ðèíèí àïàðûëìàñûíû òàïøûðìûøäûð. ÷èðèëìÿêäÿ îëàí ëàéèùÿíèí äåòàëëàðû îëàí ëþâùÿëÿðèí ãîéóëìàñûíû òþâñèéÿ åäèá. Éåðëè èúìà áóíóíëà 27 ‘Áåëÿ ýþðöíöð êè, åòèê ýþñòÿðèúè – òÿêúÿ þç ìöøòÿ- ïðîñåñè èçëÿéÿ áèëÿð. Áàõûí: Jenkins and Goetz. ðèëÿðè ãàðøûñûíäà äàøûäûüû ìÿñóëèééÿò äåéèë, öìó- Ùÿì÷èíèí áàõûí: Anne Marie Goetz and Rob ìèééÿòëÿ, èíñàíëàð ãàðøûñûíäà äàøûäûüû ìÿñóëèééÿò Jenkins, “Hybrid Forms of Accountability” Citizen ìÿñÿëÿñè îðòàéà ÷ûõìàäû…’ Peter Martin. engagement in institutions of public-sector ‘Accountants’ Moral Duty’, Financial Times (UK) oversight in India”, Public Management Review 17 January 2002. Ùÿì÷èíèí áàõûí: Financial Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383. Ùÿì÷èíèí Rob Times (UK), 5 March 2002. Jenkins and Anne Marie Goetz, “Accounts and 28 Áÿëÿ áèð òÿøÿááöñ NIREX-äÿí (www. Accountability: theoretical implications of the nirex.co.uk/publicn/guide.htm) – “ðàäèîàêòèâ òóë- right-to-information movement in India”, Third ëàíòûëàðûí èäàðÿ îëóíìàñû öçðÿ òÿùëöêÿñèç âÿ åêî- World Quarterly, Vol. 20, No. 3, pp 603-622. ëîæè áàõûìäàí ìÿñóëèééÿòëè ãÿðàðëàðûí 25 The Washington Post (USA), 1 May 2002. ùàçûðëàíìàñûíà ÷àëûøàí” áèð êîðïîðàñèéàäàí ýÿë- äè. Îíóí Èíòåðíåòäÿ éåðëÿøäèðèëìèø “øÿôôàôëûã ñèéà- 26 Úÿíóáè Êîðåéàíûí Ñåóë øÿùÿðèíäÿêè OPEN ñèñòå- ñÿòè” êîðïîðàñèéàíû “àøêàð ñèéàñÿò” éöðöòìÿéÿ ìè áóíà éàõøû þðíÿêäèð: www.transparency. ìÿñóë åäèð; î ùÿì÷èíèí ôÿðäè õàùèøëÿðÿ úàâàá âåð- org/building_oalitions /public /local_goverment/ ìÿéÿ ÷àüûðûð âÿ ìöñòÿãèë íÿçàðÿò ãðóïóíóí åêñ- projects_topic /procurement.html. Ùÿì÷èíèí Êî- ïåðòëÿðèíÿ ìöðàúèÿò ùàããûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. ëóìáèéà ùþêóìÿòèíèí Èíòåðíåò ñÿùèôÿñèíÿ áàõûí: http://www1. worldbank.org/ publicsector/egov/ ÛÛ áþëìÿ. ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ 22 22 ÑÅ×ÊÈ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ
Àçàä âÿ ÿäàëÿòëè ñå÷êèëÿðñèç à÷ûã úÿìèééÿò íà ñÿáÿá îëà áèëÿð. Áåëÿ áèð øÿðàèòäÿ èñÿ êîððóï- ìþâúóä îëà áèëìÿç.[1] Àììà ïðîáëåì áåéíÿë- ñèéà âÿ èíñàí ùàãëàðûíûí ïîçóëìàñû ýåíèø éàéû- õàëã äåìîêðàòèê ñòàíäàðòëàðà óéüóí ñå÷êèíèí ëà áèëÿð. Îäóð êè, áó ìàíäàòûí ùàíñû éîëëà êå÷èðèëìÿñèíäÿäèð. Áðèòàíèéàíûí ãåéðè-ùþêóìÿò àëûíìàñûíûí áþéöê ÿùÿìèééÿòè âàð. Ñå÷êèëÿð òÿøêèëàòû, Ñå÷êèëÿðÿ Áåéíÿëõàëã âÿ Äåìîêðàòèê éàëíûç ÿäàëÿòëè îëìàëû äåéèë, ùÿì äÿ îíóí ÿäà- Éàðäûì Èíñòèòóòó (ÈÄÅÀ) [2] äöíéàäà äàéàíûãëû ëÿòëè îëìàñû à÷ûã-àéäûí ýþñòÿðèëìÿëèäèð. äåìîêðàòèéàíû ìöäàôèÿ åäèð âÿ áèð íå÷ÿ öìóìè ãàéäà òÿêëèô åäèð: ÌÖÑÒßÃÈË ÑÅ×ÊÈ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀÑÛ
4 ßùàëèíèí ìöõòÿëèô òÿðêèáëè âÿ ìàðàãëû íöìà- Éåíè èøÿ áàøëàéàí ùþêóìÿòèí ìÿíÿâè íöôóçó î éÿíäÿëÿðèíèí òÿìñèë îëóíäóüó (áó ñûðàäàí âàõò áþéöê îëàð êè, ñå÷êè ïðîñåñèíÿ ìöñòÿãèë úèíñè áÿðàáÿðëèê) òÿñèñàòëàðûí éàðàäûëìàñûíà ùåñàá îëóíàí åôôåêòëè ñå÷êè êîìèññèéàñû íÿçà- âÿ îíëàðûí åôôåêëèéèíèí àðòìàñûíà íàèë îëóí. ðÿò åòìèø îëñóí. Áèð ÷îõ þëêÿíèí êîíñòèòóñèéà- ñûíäà ñå÷êè êîìèññèéàëàðû ùàããûíäà ìàääÿëÿð 4 Éåðëè òÿñèñàòëàðà äàùà àðòûã ñÿëàùèééÿò âå- âàð, áÿçèëÿðèíäÿ îíëàðà àèä õöñóñè ãàíóíëàð þç- ðèí. öíÿ éåð òàïûð.[3]
4 Ìöõàëèôÿò ïàðòèéàëàðûíû ñèéàñè ñèñòåìèí ùÿñ- Àäÿòÿí, áó êîìèññèéàëàð ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ýå- ñàñ åëåìåíòëÿðè îëàðàã ãÿáóë åäèí, ùàêèì íèø ñïåêòðèíäÿí, âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíäÿí, ãà- âÿ ìöõàëèô ïàðòèéàëàðûí áèðýÿéàøàéûø âÿ äûí âÿ êèøè êÿñèìëÿðèíèí íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí ãàðøûëûãëû ùþðìÿò ìåõàíèçìëÿðèíè éàðàäûí. èáàðÿò îëóð. Êîìèññèéàëàðà åòèáàð äÿðÿúÿñè, ÿñà- ñÿí îíóí öçâëÿðèíèí òÿéèíàò ôîðìàñûíäàí àñûëû 4 Äàéàíûãëû ïàðòèéà ñèñòåìèíèí èíêèøàôûíû äÿñ- îëóð. ßýÿð ùþêóìÿò ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëÿð àïàð- òÿêëÿéèí. ìàäàí, îíëàðû ñàäÿúÿ òÿéèí åäèðñÿ, îíäà áó êîìèññèéà öçâëÿðè ùþêóìÿòèí “ÿëàëòûëàðû” ñàéûëà- 4 Èíñàí ùàãëàðû âÿ àçëûãëàð öçðÿ ãðóïëàð, ãà- úàã âÿ ñå÷êèíèí íÿòèúÿëÿðèíèí òàíûíìàñûíà ìöò- äûí ãðóïëàðû âÿ ãàäûíëàðûí ñèéàñè ëèãàëàðû ëÿã òÿñèð åäÿúÿê. Áóíà ýþðÿ äÿ, ùåñàá åäèëèð êè, êèìè ëîááè ãðóïëàðû äà äàõèë îëìàãëà âÿòÿí- ñèéàñè ïàðòèéàëàð áèð-áèðè èëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëè, äàø úÿìèééÿòèíèí þëêÿíèí ñèéàñè âÿ öìóìè ìöìêöí îëñà êîìèññèéà öçâëÿðè òÿéèíàòà ãÿäÿð èíêèøàôûíäà ðîëóíó ãÿáóë åäèí. ðàçûëàøäûðûëìàëûäûð. Òÿáèè êè, ÿýÿð ñèéàñè ïàðòèéà- ëàð þçëÿðèíèí ôÿàë ìöäàôèÿ÷èëÿðèíèí òÿéèí îëóíìà- 4 Ñèéàñè ïàðòèéàëàð, éåðëè òÿñèñàòëàð, ãåéðè-ùþ- ñûíäà èñðàð åäÿðëÿðñÿ áó, ùÿìèí êîìèññèéàëàðûí êóìÿò òÿøêèëàòëàðû âÿ ìåäèàíûí ñÿðáÿñò èøëÿ- èøèíÿ èúòèìàè åòèìàäû çÿäÿëÿéÿ áèëÿð. éÿ áèëÿúÿéè äåìîêðàòèê ìöùèòèí éàðàíìàñûíû òÿìèí åäÿúÿê ãàíóí âÿ ãàé- ÈÄÅÀ ñÿëàùèéÿòëè êîìèññèéàëàðûí ìöñòÿãèëëèéèíÿ äàëàð ãîéóí. áèðèíúè äÿðÿúÿëè ÿùÿìèééÿò âåðèð. Îíëàð ýþñòÿðèð- ëÿð êè, ñå÷êèéÿ ìÿñóë îëàí îðãàíëàð ÷îõ ñèéàñè- ÑÅ×ÊÈËßÐ ëÿøìèø âÿ åìîñèîíàë îëà áèëÿð. Ñå÷êè àïàðàòûíà íÿçàðÿò âÿ ïðîñåñëÿðè ìàíèïóëéàñèéà åòìÿê Ùþêóìÿò õàëãûí ìàíäàòûíû àëäûüû çàìàí ãàíó- ãåéðè-äåìîêðàòèê ùþêóìÿòëÿðèí ÿëèíäÿ ùàêèìèé- íè ñàéûëûð. Ëåýèòèì îëìàéàí ñå÷êèëÿð ÷îõ òåçëèêëÿ éÿòäÿ ãàëìàã ö÷öí ÿñàñ âàñèòÿ êèìè èñòèôàäÿ âÿòÿíäàø èòàÿòñèçëèéèíÿ âÿ ñàáèòëèéèí ïîçóëìàñû- åäèëìèøäèð. Ñå÷êèéÿ ìÿñóë îëàí øÿõñëÿð ùÿì÷è- ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 23
íèí ùþêóìÿòèí, éàõóä ùàíñûñà ïàðòèéàíûí, éà ìÿãñÿäèëÿ áöòöí òÿäáèðëÿðèí ýþðöëìÿñèíÿ äà úÿìèééÿòèí ùàíñûñà ñåêòîðóíóí àýåíòëÿðè ìÿñóë îëìàëûäûð. Áó êîìèññèéàëàðûí ìÿñóëèééÿò ñàéûëà áèëÿð. äàèðÿñèíÿ àøàüûäàêûëàð äàõèëäèð:
Êå÷èä äþâðöíö éàøàéàí ðåæèìëÿðäÿ, éàõóä éåíè 4 Åéíè ôèêèðäÿ îëàí âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿøêè- äåìîêðàòèéàëàðäà ìöõàëèôÿò ïàðòèéàëàðû, àäÿ- ëàòëàðû èëÿ áèðëèêäÿ âÿòÿíäàø ìààðèô÷èëèéè ïðî- òÿí, ùàêèì ïàðòèéàíûí ñå÷êè àïàðàòûíà íÿçàðÿò- ãðàìûíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè; áó, äÿí þç õåéðèíÿ èñòèôàäÿ åäÿúÿêëÿðèíäÿí åùòèéàò âÿòÿíäàøëàðà ñå÷êèëÿðèí ðîëó, îíëàðûí ñå÷êè- åäèðëÿð. ëÿðäÿ ðîëó âÿ ñÿñâåðìÿ ïðîñåäóðó ùàããûí- äà áèëèêëÿð âåðÿð Òÿúðöáÿñèç êîìèññèéàëàð äà øöáùÿ äîüóðà áè- ëÿð. Êîìèññèéà öçâëÿðè òàíûíìàìûø, ñûíàãäàí 4 Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí âÿ íàìèçÿäëÿðèí ñå÷êè ÷ûõìàìûø èíñàíëàð äà îëà áèëÿð. Áÿðêäÿí-áîø- ãàéäàëàðûíà ÿìÿë åòìÿñèíÿ íÿçàðÿò äàí ÷ûõìûø ñèéàñÿò÷èëÿð âÿ ïàðòèéàëàð áó øÿðàèò- äÿí èñòèôàäÿ åäÿ áèëÿðëÿð. Êàìáîúèéàäà 1998-úè 4 Ñå÷èúèëÿðèí ãåéäèééàòû âÿ îíëàðûí ñèéàùûñûíûí èë ñå÷êèëÿðè áóíà ìèñàë îëà áèëÿð. Ñå÷êè àïàðàòû- ùàçûðëàíìàñû. Áó ïðîñåñ à÷ûã îëìàëûäûð êè, íûí áèòÿðÿô øÿõñëÿðäÿí èáàðÿò îëìàñû ùàããûíäà ñèéàñè ïàðòèéàëàð âÿ úÿìèééÿò îíà íÿçàðÿò ãàíóíóí òÿëÿáèíÿ áàõìàéàðàã, ùàêèì ïàðòèéà åäÿ áèëñèí. Ñå÷èúè ñèéàùûëàðû ùàçûð îëàíäà î, þç òÿðÿôäàðëàðûíû, î úöìëÿäÿí, õåéëè ùþêóìÿò èúòèìàèééÿò ö÷öí à÷ûã åëàí åäèëìÿëèäèð. Åùòè- àäàìûíû ñå÷êè ñèñòåìèíèí ìöõòÿëèô ñÿâèééÿëÿðè- éàú îëäóãäà ñèéàñè ïàðòèéàëàðà èðàä áèëäèð- íÿ äîëäóðà áèëäè. ìÿê èìêàíû âåðèëìÿëèäèð.
Äöíéà ìèãéàñûíäà ñå÷êèëÿðÿ èíàìñûçëûã, ùÿì 4 Íàìèçÿäëÿðèí ãåéäèééàòû âÿ éîõëàíûëìàñû. ñèéàñè ïàðòèéàëàð, ùÿì äÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè Áó äà øÿôôàô ïðîñåñ îëìàëû, íàìèçÿäëèéè òÿðÿôèíäÿí ñå÷êèëÿð çàìàíû ÿëàâÿ òÿùëöêÿñèçëèê ãåéäÿ àëûíìàéàíëàðà, âåðèëìèø ãÿðàðûí äÿ- òÿäáèðëÿðèíèí âÿ úèääè ìîíèòîðèíãèí ãîéóëìàñûíû éèøìÿñè ìÿãñÿäèëÿ ìÿùêÿìÿëÿðÿ ìöðàúèÿò øÿðòëÿíäèðèð. Èøòèðàê÷ûëàð, éàõóä ñå÷èúèëÿð ñå÷êè- åòìÿê ùàããû âåðèëìÿëèäèð. íèí áèð ìàðàã ãðóïó òÿðÿôèíäÿí êå÷èðèëäèéèíÿ âÿ ñàõòàêàðëûüà éîë âåðèëäèéèíÿ èíàíäûãëàðû çàìàí 4 Ñå÷êè áöëëåòåíëÿðèíèí òÿðòèáè, îíëàðûí ÷àïû âÿ ñÿñâåðìÿäÿ èøòèðàê åòìÿêäÿí, éà îíóí íÿòèúÿ- éàéûëìàñûíà íÿçàðÿò. Ïàðòèéàëàðûí ñÿëàùèéé- ëÿðèíèí òàíûíìàñûíäàí èìòèíà åäÿ áèëÿð. ÿòëè íöìàéÿíäÿëÿðèíèí áó áöëëåòåíëÿðè ãåé- Ñå÷êèëÿðèí àçàä âÿ ÿäàòÿòëè ñàéûëìàñû ö÷öí äÿ àëà âÿ îíëàðäàí èñòèôàäÿéÿ íÿçàðÿò åäÿ éàõøû òÿøêèë åäèëìèø, åòèìàä äîüóðàí áèòÿðÿô êî- áèëìÿëÿðè, åëÿúÿ äÿ ñàéûëìàã ö÷öí à÷ûëàí ìèññèéàíûí îëìàñû þíÿìëèäèð. Áåëÿ áèð êîìèññè- âàõò ñå÷êè ãóòóëàðûíäàêû áöëëåòåíëÿðëÿ, îíëà- éà ñå÷êè ñàõòàêàðëûãëàðûíûí ãàðøûñûíû àëà áèëÿð. ðûí ñàéûíûí öñò-öñòÿ äöøìÿñèíÿ íÿçàðÿò Áó, þç íþâáÿñèíäÿ ñå÷êèëÿðÿ âÿ îíóíëà áàüëû ö÷öí áöëëåòåíëÿð íþìðÿëÿíìÿëèäèð. îëàí èíñòèòóòëàðà åòèáàðû àðòûðàð. 4 Ñå÷êèëÿðèí ìàääè-òåõíèêè òÿìèíàòûíà, åëÿúÿ ÑÅ×ÊÈ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀÑÛÍÛÍ ÌßÑÓËÈÉÉßÒÈ äÿ ñå÷êè ìÿíòÿãÿëÿðè, ñÿñâåðìÿ ìàòåðèàë- ëàðû, ñå÷êè ãóòóëàðû, íÿãëèééàò, ñå÷êè äàèðÿëÿ- Áó êîìèññèéà ùþêóìÿò òÿðÿôäÿí ñå÷êèëÿðèí íÿ- ðèíèí õèäìÿò ùåéÿòèíèí âÿ ñå÷êèëÿðÿ õèäìÿò òèúÿëÿðèíèí ñàõòàëàøäûðûëìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàã åäÿí áàøãà ÿìÿêäàøëàðûí èøÿ ãÿáóëó âÿ 24 ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ
îíëàðûí òÿëèìèíÿ íÿçàðÿò. Ñå÷êè ìÿíòÿãÿëÿ- 4 Ñå÷èúè ñèéàùûëàðû äÿãèã îëìàéà, ùþêóìÿò ðè åëÿ äöçÿëäèëìÿëèäèð êè, ñå÷èúèëÿð ñÿñ âåðÿí ÿëåéùäàðëàðûíûí àäû áóðàéà ñàëûíìàéà áèëÿð, çàìàí îíëàðûí ðÿéëÿðèíèí ýèçëèëèéè òÿìèí åäèë- ÿëàâÿ “þëöëÿð” îëàð ìèø îëñóí. Ñå÷èúèëÿð èíàíìàëûäûðëàð êè, îíëà- ðûí ñÿñè òàìàìèëÿ ýèçëè ãàëàúàã. 4 Ñå÷êè ìÿíòÿãÿëÿðèíÿ éîëëàíàí ñå÷èúèëÿð ñÿñâåðìÿäÿí éàéûíäûðûëà, éà ãîðõóäóëà áè- 4 Ñå÷êè ýöíö ñå÷êèëÿðèí èäàðÿ÷èëèéè ìÿñÿëÿëÿ- ëÿð ðèíÿ íÿçàðÿò. Áóðà ïàðòèéà ôóíêñèîíåðëÿðèíèí ñå÷êè ìÿíòÿãÿëÿðèíÿ äàõèë îëà áèëìÿñè, ùÿð 4 Áöëëåòåí ãóòóëàðû ìöÿééÿí áèð ïàðòèéàíûí, ñå÷êè ìÿíòÿãÿñèíäÿ ñÿñëÿðèí ìöñòÿãèë ùå- éà íàìèçÿäèí õåéðèíÿ äîëäóðóëìóø áàøãà ñàáëàíìàñû, ïàðòèéà íöìàéÿíäÿëÿðè òÿðÿ- áèð áöëëåòåí ãóòóëàðû èëÿ äÿéèøäèðèëÿ áèëÿð ôèíäÿí ñÿñâåðìÿíèí íÿòèúÿëÿðèíèí òÿñäèã 4 Ñå÷êèéÿ ìÿñóë îëàí øÿõñëÿð øèêÿñò èíñàíëà- åòäèðèëìÿñè, èøòèðàê åòìèø ïàðòèéà íöìàéÿí- ðûí, éàõóä ãîúàëàðûí àäûíäàí áöëëåòåíëÿðè äÿëÿðèíèí ùÿðÿñèíÿ íÿòèúÿëÿð ùàããûíäà ñÿ- äîëäóðäóãëàðû âàõò îíëàðûí äåìÿäèéè øÿõñ- íÿäèí áèð íöñõÿñèíèí âåðèëìÿñè äàõèëäèð. ëÿðè ãåéä åäÿ áèëÿðëÿð
Ñå÷êèíèí íÿòèúÿëÿðèíèí òÿðòèáè âÿ åëàí åäèëìÿñè 4 Ñÿñëÿð ýèçëè øÿðàèòäÿ ñàéûëà áèëÿð
4 Ñå÷êèëÿð ùàããûíäà éåêóí ùåñàáàòûí ÷àïû. 4 Éåêóí ðÿãÿìëÿðèí ÷ûõàðûëìàñûíäà ñàõòà- Ùÿð ñå÷êè ìÿíòÿãÿñèíäÿêè ñÿñâåðìÿíèí êàðëûã îëà áèëÿð íÿòèúÿëÿðè àéðû-àéðû úÿäâÿëëÿðäÿ äîëäóðóëìà- ëûäûð. Íþâáÿòè ñå÷êèëÿðèí èñëàùûíà éþíÿëìèø 4 Óäóçàí ùàêèì ïàðòèéà éåíè ñå÷êèëÿð êå÷èð- òþâñèééÿëÿð âåðèëìÿëèäèð. ìÿê ö÷öí êè÷èê ïîçóíòóëàðäàí èñòèôàäÿ åäÿ áèëÿð. ÑÅ×ÊÈ ÏÐÎÑÅÑÈÍÄß ØßÔÔÀÔËÛà Áó òèïëè ìöõòÿëèô ïðîáëåìëÿðèí ùÿëëèíèí ñàäÿ éîëó Ñå÷èúèëÿðèí ñå÷êèëÿðÿ åòèáàðûíû àðòûðìàã ö÷öí âàð: øÿôôàôëûã. Ñÿñâåðìÿíèí ýèçëè îëìàñûíà áàõ- øÿôôàôëûã òÿìèí îëóíìàëûäûð. Ñå÷êè êàìïàíèéà- ìàéàðàã, ñå÷êèëÿðèí âÿ îíóí òÿøêèëèíèí áèð ñûðà ëàðû äþâðöíäÿ øèêàéÿòëÿðèí îëìàñû àäè ùàëäûð; àñïåêòëÿðè õöñóñèëÿ ðÿãèá íàìèçÿäëÿð âÿ ñèéàñè àäÿòÿí, áó øèêàéÿòëÿð ùàêèì ïàðòèéàíûí äþâëÿò ïàðòèéàëàð, åëÿúÿ äÿ áåéíÿëõàëã âÿ éåðëè âÿòÿí- ðåñóðñëàðûíäàí ñóè-èñòèôàäÿñè ùàããûíäà îëóð. Áó äàø úÿìèééÿòëÿðèíèí ìöøàùèäÿ÷èëÿðè ö÷öí àðàø- äûðìàéà à÷ûã îëìàëûäûð. èðàäëàðà ùàêèì ïàðòèéàíûí úàâàáû áåëÿ îëóð êè, î, ùÿì äÿ þëêÿ èøëÿðèíäÿêè âÿçèééÿòÿ ýþðÿ ìÿñó- Ìöñòÿãèë ñå÷êè êîìèññèéàëàðûíûí âÿ ñÿñâåðìÿ- ëèééÿò äàøûéûð. éÿ ìÿñóë øÿõñëÿðèí òÿéèí îëóíìàñû äà øÿôôàô îë- ìàëûäûð. Ðÿãèáëÿðèí åòèðàçëàðû ìöãàáèëèíäÿ Ýåíèø éàéûëìûø áèð ìöëàùèçÿéÿ ýþðÿ, ñå÷êèëÿð íàìèçÿäëèéè èðÿëè ñöðöëìöø øÿõñèí ÿâÿçèíäÿ, ñå÷êè ýöíöíÿäÿê óäóëóð, éà óäóçóëóð. Áóíóíëà éåíè øÿõñèí íàìèçÿäëèéèíèí èðÿëè ñöðöëìÿñè ö÷öí áåëÿ ñÿñâåðìÿ ìåõàíèçìèíèí þçö êîððóïñèéà ùÿð ïàðòèéàíûí èõòèéàðûíäà ÿââÿëúÿäÿí ùàçûðëàí- ùàëëàðû äîüóðóð. Ñÿñâåðìÿ íÿòèúÿëÿðèíèí ñàõòà- ìûø òÿéèíàòëàð ñèéàùûñû îëìàëûäûð. Àéäûíäûð êè, ëàøäûðûëìàñûíûí áèð íå÷ÿ éîëó âàð: ðÿñìè âÿçèôÿ òóòìàã ö÷öí íàìèçÿäëèéè âåðèëìèø ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 25
øÿõñÿ ðÿãèá ïàðòèéàäàí åòèðàçûí îëìàìàñû, ïðî- ìÿëèäèð. Áåëÿëèêëÿ, ïàðòèéàëàðûí ùÿð áèðèíäÿ ñÿñ- ñåñèí äàâàì åòìÿñèíÿ øÿðàèò éàðàäûð. âåðìÿíèí éåêóí íÿòèúÿëÿðèíè ìöñòÿãèë âÿ äÿãèã ãèéìÿòëÿíäèðìÿê èìêàíû âåðÿ áèëÿí ñÿíÿäëÿð Ñå÷êè ìàòåðèàëëàðûíûí áþëöíìÿñè äÿ òàìàìèëÿ îëàúàã. Ãåéä îëóíìóø ñÿíÿäëÿð òàì îëìàñà øÿôôàô øÿðàèòäÿ ýåòìÿëèäèð. Ïàðòèéàëàð áöëëåòåí- áåëÿ, îíëàð éåíÿ äÿ ñå÷êèëÿðèí ðÿñìè íÿòèúÿëÿðè- ëÿðèí ùàðàéà ýþíäÿðèëìÿñèíäÿí âÿ îíëàðûí ñåðè- íèí ñå÷ìÿ öñóëó èëÿ éîõëàíìàñûíû òÿìèí åäÿ áè- éà íþìðÿëÿðèíäÿí õÿáÿðäàð îëìàëûäûð. ëÿð. Áó, íÿòèúÿëÿðÿ úèääè øöáùÿíèí éàðàíäûüû Ñÿñâåðìÿ çàìàíû ñå÷êè ìÿíòÿãÿëÿðèíèí èøèíÿ ùàëëàðäà ÷îõ ñÿìÿðÿëè îëà áèëÿð. ìÿñóë îëàí ðÿñìè øÿõñëÿð “ñÿñâåðìÿ ìöøàùè- äÿ÷èëÿðèíè” – ùÿð ìÿíòÿãÿéÿ òÿéèí îëóíìóø ðÿ- Ñå÷êè ïðîñåñè ìåõàíèçìëÿðèíÿ úÿëá åäèëìèø èí- ãèá ïàðòèéà íöìàéÿíäÿëÿðèíè ìÿëóìàòëàí- ñàíëàðûí ñàéû, áó ïðîñåñèí øÿôôàôëûã âÿ úàâàá- äûðìàëûäûð. Áó íöìàéÿíäÿëÿð áöëëåòåíëÿðèí èñòè- äåùëèê äÿðÿúÿñè èëÿ áèðáàøà áàüëûäûð. Áó ôàäÿ îëóíóá-îëóíìàìàñûíû, éàõóä ùàíñû ãàé- ïðîñåñÿ íÿ ãÿäÿð ÷îõ àäàì úÿëá åäèëÿúÿêñÿ, äàäà îëóíìàñûíû áèëìÿëèäèð. Ñå÷èúè ñèéàùûëàðû áèð î ãÿäÿð äÿ èíôîðìàñèéàíû ýèçëÿòìÿê âÿ ðÿ- ùàìû ö÷öí à÷ûã îëìàëûäûð. Ïàðòèéà íöìàéÿíäÿ- ãÿìëÿðè äÿéèøäèðìÿê ÷ÿòèí îëàúàã. Úÿìèééÿòèí ëÿðè éîõëàìà ñèéàùûëàðû èëÿ ñÿñâåðìÿíèí ýåäèøè- áþéöê ùèññÿñèíè òÿìñèë åäÿí, âÿòÿíäàø úÿìèéé- íÿ íÿçàðÿò åòìÿê èìêàíûíäà îëìàëûäûðëàð. ÿòè òÿøêèëàòëàðûíûí ÿìÿêäàøëàðûíûí ñå÷êè ïðîñå- Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðèíèí ùàìûñû ñèíÿ úÿëá åäèëìÿñè ñå÷èúèëÿðèí èíàìûíûí ñå÷êèéÿ ìÿñóë øÿõñëÿðèí ñå÷èúèëÿðÿ éàðäûì ýþñ- àðòìàñûíà éàðäûì åäÿ áèëÿð. òÿðìÿñèíäÿ ðàçûëûüà ýÿëìÿäèêäÿ, éàðäûì ýþñòÿ- ðèëÿúÿê ñå÷èúèëÿðèí ñàéû ìÿùäóäëàøäûðûëûð âÿ Ñå÷êèëÿðèí êå÷èðèëìÿñè âÿ ñå÷êè êàìïàíèéàñûíûí îíëàðà éàëíûç áèð ìÿñóë øÿõñ éàðäûì ýþñòÿðèð. ìàëèééÿëÿøìÿñè ñàùÿñèíäÿ ÿëäÿ îëóíìóø ÿí Ùÿì÷èíèí ñàõòàëàøäûðìà èìêàíëàðûíû àçàëòìàã éàõøû òÿúðöáÿëÿðÿ àøàüûäàêûëàð àèääèð. Àøàüûäà ö÷öí áöëëåòåíèí ñîí ôàêòèê òÿðòèáàòû àõûðà ãÿäÿð ýþñòÿðèëÿí þðíÿêëÿð äöíéàíûí ìöõòÿëèô ðåýèîí- ýèçëè ñàõëàíûëà áèëÿð. ëàðûíäà êå÷èðèëìèø ñå÷êèëÿð ùàããûíäàêû ùåñàáàò- ëàð âÿ ìöøàùèäÿ÷èëÿðèí ìÿëóìàòëàðûíäàí Ñÿñâåðìÿ ö÷öí àéðûëìûø ñààòëàð áèòÿíäÿí ñîí- ýþòöðöëìöøäöð: ðà ïàðòèéàëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè ìöøàùèäÿëÿðè ÿñàñûíäà áöëëåòåí ãóòóëàðûíäà íÿ ãÿäÿð áöëëå- 4 Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ãÿáóë åòäèéè ñå÷êè êàì- òåí ãàëäûüûíû (ñå÷èúèíèí þçöéëÿ áÿðàáÿð àïàðäûüû ïàíèéàëàðû çàìàíû äàâðàíûø êîäåêñè îëìàëû- áöëëåòåíëÿðè ÷ûõìàãëà) âÿ ñàëûíìûø áöëëåòåíëÿðèí äûð. Áó, ñå÷êè ïðîñåñèíèí àçàä âÿ ÿäàëÿòëè ñåðèéà íþìðÿëÿðèíè áèëìÿê èñòÿéÿúÿêëÿð. Áó, ãó- îëìàñûíû òÿìèí åäèð. òóëàðûí äÿéèøäèðèëìÿñè úÿùäèíèí äÿ ãàðøûñûíû àëûð. Áóíäàí áàøãà ïàðòèéàëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè 4 Ñå÷êè êîìèññèéàñû ìöìêöí îëäóüó ãÿäÿð ñÿñâåðìÿ áèòäèêäÿí ñîíðà, áöëëåòåíëÿðèí ñàéû- ñèéàñè ïàðòèéàëàð àðàñûíäà äåáàò âÿ ìÿøâÿ- ìûíàäÿê ãóòóëàðûí éàíûíäà äàéàíìàã ùàããû- ðÿò ö÷öí ôîðóì éàðàäûð. Îíëàð åëÿ øÿðàèò éà- íà ìàëèêäèðëÿð. Ñÿñëÿð ñàéûëàíäàí ñîíðà ïàðòèéà ðàòìàëûäûðëàð êè, áó çàìàí ñèéàñè ïàðòèéàëàð íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí ñàéûìûí äÿãèã êå÷èðèëìÿ- ñå÷êè ïðîñåñèíèí áöòöí àñïåêòëÿðèíÿ ìöíà- ñèíè òÿñäèã åòìÿëÿðè òÿëÿá îëóíìàëûäûð. Ùÿð ïàðòè- ñèáÿòäÿ þç ùàãã âÿ ìÿñóëèééÿòëÿðèíè òàì éàíûí íöìàéÿíäÿñèíÿ ñå÷êèéÿ ìÿñóë âÿçèôÿëè äÿðê åäÿ áèëñèíëÿð. øÿõñëÿðèí âÿ áàøãà ïàðòèéàëàðûí íöìàéÿíäÿëÿ- ðèíèí èìçàëàðû èëÿ òÿñäèã åäèëìèø ñÿñâåðìÿíèí 4 Þçÿë øÿõñëÿðäÿí âÿ êîðïîðàñèéàëàðäàí âå- íÿòèúÿëÿðè ùàããûíäà ñÿíÿäèí áèð íöñõÿñè âåðèë- ðèëÿí èàíÿëÿð, (ïóë âÿ íàòóðà ôîðìàñûíäà) 26 ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ
ïóëëà ÿëÿ àëìàã úÿùäè ùåñàáà àëûíìàéà- ñå÷êè õÿðúëÿðèíè äÿ àçàëòìàã îëàð. Ñå÷êè úàã ùÿääÿ ãÿäÿð ìÿùäóäëàøäûðûëìàëûäûð. êàìïàíèéàñû äþâðö ùÿääèíäÿí àðòûã ãûñà Áó ìÿùäóäèééÿòëÿð êþíöëëöëÿðÿ àèä åäèëìÿ- îëñà, ùàêèì ïàðòèéà ìöõàëèôÿò ïàðòèéëàðû ìÿëèäèð. öçÿðèíäÿ öñòöíëöê ãàçàíìûø îëóðëàð.
4 Éàëàí áÿéàíàò âåðÿí, éàõóä ãàíóíëà 4 Ñå÷êè êàìïàíèéàñû ýåäèøèíäÿ ñèéàñè ïàðòè- ìöÿééÿí åäèëìèø ìàêñèìóì ìÿáëÿüäÿí éàëàðûí, éàõóä íàìèçÿäëÿðèí õÿðúëÿðèíÿ àðòûã âÿñàèò õÿðúëÿìèø íàìèçÿäëÿð ñå÷èëäèê- (ùÿì ïóë, ùÿì äÿ áàøãà ôîðìàëàðäà) ìÿù- ëÿðè âÿçèôÿíè òóòìàãäàí ìÿùðóì åäèëìÿëè- äóäèééÿòëÿð ãîéóëìàëûäûð. äèð. Áó òèïëè õÿðúëÿð ùàããûíäà áÿéàíàòëàð à÷ûã îëìà- 4 Ñèéàñè ïàðòèéà âÿ íàìèçÿäëÿð ãàðøûñûíäà, ëû âÿ ñå÷êèëÿðÿ èêè àé ãàëìûø ñå÷êè êîìèññèéàñû- ñå÷êè êàìïàíèéàñûíûí ÿââÿëèíäÿ âÿ ñÿñ- íà òÿùâèë âåðèëìÿëèäèð. Ùÿð áÿéàííàìÿéÿ âåðìÿäÿí äÿðùàë ñîíðà ÿìëàêëàðû âÿ þùäÿ- éöêñÿê èõòèñàñëû àóäèòîð òÿðÿôèíäÿí òÿñòèã åäèë- ëèêëÿðè ùàããûíäà áÿéàííàìÿ âåðìÿê òÿëÿáè ìèø àóäèò øÿùàäÿòíàìÿñè ÿëàâÿ åäèëìÿëèäèð. ãîéóëìàëûäûð. Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ñå÷êèëÿðäÿ Áóíäàí áàøãà, ñèéàñè ïàðòèéàëàð éåðëè, ðåýèîíàë íàìèçÿä êèìè èøòèðàê åòìÿê èñòÿéÿí øÿõñëÿ- âÿ ìèëëè ñÿâèééÿäÿ ýÿëèðëÿðè ùàããûíäà ìöôÿññÿë ðèí ãåéäèééàòû çàìàíû îíëàðäàí âåðýè âÿ ÿìëàê áÿéàííàìëÿðè òÿãäèì åòìÿê òÿëÿá ìÿëóìàòëàð âåðèëìèø èëëèê àóäèò øÿùàäÿòíàìÿñè- îëóíóð. íè äÿ òÿãäèì åòìÿëèäèð.
4 Þäÿíèøëè ðàäèî âÿ òåëåâèçèéà åëàí âÿ ðåê- 4 Àíîíèì èàíÿëÿð âÿ “õÿéàëè” òÿøêèëàòëàðûí âåð- ëàìëàðû ìöíàñèá ñÿâèééÿäÿ îëìàëûäûð, ÿêñ äèéè èàíÿëÿð éàñàã åäèëìÿëèäèð. òÿãäèðäÿ îíëàðû ãàäàüàí åëìÿê ýÿðÿêäèð. Áóíäàí áàøãà, ñå÷êè êîìèññèéàñû èúòèìàè 4 Äþâëÿò/èúòèìàè ôîíäëàðûí ãðàíòëàðû éà ïàðòè- ðàäèî âÿ òåëåâèçèéàäà ñå÷êè êàìïàíèéàñû éàíûí ñîí ñå÷êèëÿðäÿêè ôÿàëèééÿòèíÿ ýþðÿ äþâðöíäÿ ùÿð ïàðòèéàéà íÿ ãÿäÿð ïóëñóç âåðèëìÿëè, éà äà ìöñòÿãèë ñå÷êè êîìèññèéà- åôèð âàõòûíûí âåðèëìÿñèíè ìöÿééÿí åòìÿëèäèð. ñûíûí ãÿáóë åòäèéè ôîðìóëàéà ÿñàñÿí ìöÿé- éÿí åäèëìÿëèäèð. 4 Íàìèçÿäëÿð, éàõóä ñèéàñè ïàðòèéàëàð òÿðÿ- ôèíäÿí ìöâÿêêèë åäèëìÿéÿí õöñóñè ìàðàã ÑßÑÂÅÐÌßÍÈÍ ÌÎÍÈÒÎÐÈÍÃÈ ãðóïëàðûíûí âÿ áàøãàëàðûíûí ñå÷êè òÿáëèüàòû àïàðìàñû éàñàã åäèëìÿëèäèð. Áó, ñå÷êè ßäàëÿòèí òÿìèíàòû ö÷öí ôÿàë ìîíèòîðèíãèí àïà- õÿðúëÿðèíÿ ãîéóëìóø ìÿùäóäèééÿòëÿðäÿí ðûëìàñû ÿùÿìèééÿòëèäèð âÿ èøëÿê äåìîêðàòèéàëà- éàí êå÷ìÿê èìêàíû âåðÿ áèëÿð. Ñå÷êè êî- ðûí ùàìûñûíäà î ìþâúóääóð. Ìöõàëèôÿò ìèññèéàñûíûí áöòöí ìÿìóðëàðû ùÿì ñå÷êè- ïàðòèéàëàðû ñÿñâåðìÿíèí áöòöí àñïåêòëÿðäÿí äÿí þíúÿ, ùÿì äÿ îíäàí ñîíðà ÿìëàêëàðû, ìîíèòîðèíãèíè àïàðìàëû, ìöÿééÿí åòäèêëÿðè ùÿð ýÿëèëÿðè âÿ þùäÿëèêëÿðè ùàããûíäà áÿéàííà- áèð ïîçóíòóíó ñÿíÿäëÿøäèðìÿëè, îíëàð ùàããûí- ìÿ âåðìÿëèäèðëÿð. äà ùåñàáàò ùàçûðëàìàëûäûð. Éóõàðûäà äåéèëäèéè 4 Ñå÷êè êàìïàíèéàñû äþâðö ùÿääèíäÿí àðòûã êèìè, ñå÷êè ïðîñåñèíèí ëàï ÿââÿëèíäÿí îíëàðûí óçóí îëìàìàëûäûð. Áó äþâðö ãûñàëòìàãëà ðîëó áèëèíìÿëèäèð. ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 27
Áóíëàðäàí áàøãà, âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ñèéàñè ÕÀÐÈÚÈ ÄÎÍÎÐ ÉÀÐÄÛÌÛ úÿùÿòäÿí áèòÿðÿô ãàéäàäà ñå÷êèëÿðèí ìîíèòî- ðèíãèíäÿ ÿí ÿùÿìèééÿòëè ðîë îéíàìàëûäûð. Áó áà- Õàðèúè äîíîðëàð éàëíûç ñå÷êèëÿðèí õÿðúèíèí áèð õûìäàí âÿòÿíäàø ãðóïëàðûíûí ñå÷êèëÿðèí ùèññÿñèíè ÷ÿêìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíìèð, ìöáàùèñÿëè ìöøàùèäÿ åäèëìÿñèíäÿ èøòèðàêû ãàíóíè âÿ ôèçèêè ìÿñÿëÿëÿðäÿ âàñèòÿ÷è êèìè ÷ûõûø åäÿ áèëèðëÿð. úÿùÿòäÿí òÿìèí åäèëìÿëèäèð. Áó ðîëó áåéíÿëõàëã Êîìáîúàäà õàðèúè äîíîðëàð Êîíñòèòóñèéà Ìÿù- ìöøàùèäÿ÷èëÿð þç þùäÿëÿðèíÿ ýþòöðöð âÿ éåðëè êÿìÿñèíèí – ñå÷êèëÿð ñàùÿñèíäÿ ìöáàùèñÿëÿðèí âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû áó ñàùÿäÿ îíëàðëà ùÿëëèíÿ éàðäûì åäÿí àëè ìÿùêÿìÿíèí éàðàíìà- áèðýÿ èøëÿéÿ áèëÿð. ñû ìÿñÿëÿñèíäÿ éàðäûì ýþñòÿðäèëÿð.
Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿøêèëàòëàðûíûí áåëÿ ìÿñó- Àììà ñå÷êèëÿðèí õÿðúëÿðèíèí þäÿíèëìÿñè ìÿñÿ- ëèééÿòè äàøûäûãëàðû áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ, àêêðåäèòÿ ëÿñèíÿ ýÿëäèêäÿ, ñå÷êè ïðîñåñèíèí äàâàìëûëûüû- îëóíìóø éåðëè ìöøàùèäÿ÷èëÿðÿ ñå÷êè ìÿíòÿãÿ- íûí òÿìèí îëóíìàñû çÿðóðÿòèíè óíóòìàã îëìàç. Ìöâàôèã õÿðúëÿð íÿçÿðÿ àëûíìàãëà, ñÿñâåðìÿ- ëÿðèíÿ äàõèë îëìàã âÿ ñàé ïðîñåñèíè áèðáàøà íèí äöðöñòëöéöíöí òÿìèí îëóíìàñû ìåõàíèçì- ìöøàùèäÿ åòìÿê èìêàíû âåðÿí ãàíóí äÿéèøèêëè- ëÿðè éàðàäûëìàëûäûð. Ñå÷êèëÿðèí øÿôôàôëûüû ñå÷êè éèíèí îëìàñû ýÿðÿêäèð. Ãàíóíëà ðÿñìÿí ñå÷êè õÿðúëÿðèíäÿí àñûëû îëìàìàëûäûð.[4] Åôôåêòëè ïëàí- ïðîñåñèíäÿ èøòèðàê åòìÿêäÿí ìÿùðóì åäèëìèø ëàøäûðìà âÿ èøëÿê ñèñòåìëÿðèí ùàçûðëàíìàñû áó ãðóïëàð, ùÿð ùàëäà åëÿ åäÿ áèëÿðëÿð êè, îíëàðûí ÿñàñÿí ñÿðèøòÿëè ñå÷êè ìîíèòîðèíãè åêñïåðòëÿðè- èøòèðàêû ùèññ åäèëñèí. Ñå÷êèãàáàüû êàìïàíèéà- íèí âàõò âÿ áèëèêëÿðèíäÿí àñûëûäûð. íûí ìîíèòîðèíãèíè àïàðìàãëà âÿ ñå÷êè ìÿíòÿ- ãÿñèíè òÿðê åòäèêäÿí ñîíðà ñå÷èúèëÿðèí ðÿéëÿðèíè ÄÞÂËßÒ ÌÅÄÈÀÑÛ ñîðóøìàãëà èíôîðìàñèéà òîïëàìàã îëàð. Ñå÷èúè- ëÿðèí ÷ûõûøäà ñÿñèíèí éåíèäÿí ñàéûëìàñû (exit Äþâëÿòÿ ìÿõñóñ îëàí ìåäèà, äåìÿê îëàð êè, ùÿìèøÿ ñå÷êè äþâðöíäÿ äþéöø ìåéäàíûíû õàòûð- polls) äöçýöí òÿøêèë åäèëäèéè òÿãäèðäÿ áó, ñÿñ- ëàäûð. Ìöõàëèôÿò ïàðòèéàëàðûíí äþâëÿòÿ ìÿõñóñ âåðìÿíèí íÿòèúÿëÿðèíèí ìàíèïóëéóñèéàñû èëÿ ìåäèàéà ÷ûõûøûíû íèçàìëàéàí àéäûí ãàéäàëàð îë- áàüëû ÿëàâÿ áèð éîõëàìà âàñèòÿñè îëà áèëÿð. ìàëûäûð. Ëàçûì ýÿëñÿ, ðàäèî âÿ òåëåâèçèéàäà àé- Exit-poll-óí íÿòèúÿëÿðèíèí ðàäèî âÿ òåëåâèçèéà âà- ðûëìûø åôèð âàõòû ïöøê èëÿ ìöÿééÿí åäèëÿ áèëÿð. ñèòÿñèëÿ åëàí åäèëìÿñè, ùþêóìÿòèí ñå÷êèëÿðèí íÿ- Õÿáÿðëÿðèí ìþâçóñó ùàããûíäà äà åéíè àéäûí òèúÿëÿðèíè ñàõòàëàøäûðìàã úÿùäëÿðèíèí ãàðøûñûíû ãàéäàëàð îëìàëûäûð. Áó ìÿëóìàòëàð îáéåêòèâ îë- àëìàã ñàùÿñèíäÿ åôôåêòëè âàñèòÿ ñàéûëûð. ìàëû, ùàäèñÿëÿðèí áÿëëè ôàêòëàðûíà ÿñàñëàíìàëû, ðåïîðòéîðóí øÿõñè ñèéàñè ìþâãåéèíäÿí àñûëû îë- Áåéíÿëõàëã ìöøàùèäÿ÷èëÿð êîìàíäàñû äà ýÿíú ìàìàëûäûð. äåìîêðàòèéàäàðäà ôþâãÿëàäÿ áþéöê ðîë îéíà- éûð. Îíëàð ÿäàëÿòëè ñå÷êèëÿðÿ éàðäûì ýþñòÿðÿð, ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ îíà åòèáàðûí àðòìàñûíà íàèë îëàð, áåéíÿëõàëã ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ ñòàíäàðòëàðà úàâàá âåðìÿéÿí ñå÷êèëÿðäÿ áóðà- õûëìûø ñÿùâëÿðÿ äèããÿòè úÿëá åäÿ áèëÿð. Éåðëè âÿ- Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí óéüóí øÿêèëäÿ ìàëèééÿëÿø- òÿíäàø úÿìèééÿòëÿðè äÿ ìîíèòîðèíãäÿ ôÿàë ìÿñè âÿ úÿìèééÿò ãàðøûñûíäà úàâàáäåù îëìàñû èøòèðàê åòìÿëèäèðëÿð. Óçóíìöääÿòëè ïåðñïåêòèâ- úÿìèééÿòèí ìàðàüûíäàäûð; éàëíûç áöëëåòåí ãóòó- äÿ þëêÿíèí ñå÷êè ñèñòåìèíèí äöðöñòëöéö âÿòÿí- ëàðû âàñèòÿñèëÿ äåéèë, åëÿúÿ äÿ îíëàðûí ñå÷êè òÿú- äàøëàðûí âåðäèéè ãèéìÿòäÿí àñûëûäûð. ðöáÿñè âàñèòÿñèëÿ. 28 ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ
Éåíè éàðàíìàãäà îëàí äåìîêðàòèéàëàðäà ÷îõ- ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐ ÞÇ ÊÀÌÏÀÍÈÉÀËÀÐÛÍÛ ñàéëû ñèéàñè ïàðòèéàëàð úÿìèééÿòäÿ ãåéðè-ìöÿé- ÍÅÚß ÌÀËÈÉÉßËߨÄÈÐÌßËÈÄÈÐ? éÿíëèê éàðàäûð, îíó áèðëÿøäèðìÿêäÿí ÷îõ áþëöðëÿð. Àéðû-àéðû ôÿðäëÿðÿ, éàõóä äþâëÿò ìà- Ðîìà èìïåðàòîðó Âåñïàñèàí (ìèëàääàí ñîíðà 9-79-úó èëëÿð) äåéèá êè, “ïóë èé âåðìèð”. Àììà ðàãëàðûíû òÿìñèë åäÿí äàèðÿëÿðÿ ìÿõñóñ îëàí áó ñå÷êèëÿðäÿ ïóë, ùÿãèãÿòÿí ÷îõ ïèñ èé âåðÿ áèëÿð. êè÷èê ïàðòèéàëàð ñèéàñè ôèêèðäÿ âÿ ñèéàñè ñòðóêòóð- Ñèéàñè ïàðòèéàëàðû ñàõëàìàã ö÷öí ÷îõ ïóë òÿëÿá äà öñòöí ìþâãåëÿðÿ ìàëèê îëóðëàð. Ëåýèòèìëèéèíè îëóíóð. Éåðëè øþáÿëÿðè, ÿìÿêäàøëàðû ñàõëàìàã òÿìèí åòìÿê èñòÿéÿí ïàðòèéàëàð ö÷öí ãåéäèééàò âÿ åëåêòîðàòëà ÿëàãÿëÿð ãóðìàã ö÷öí îíëàðûí ìÿñÿëÿëÿðèíäÿ ìàíåÿëÿðèí ãîéóëìàñû, éàõóä ìöâàôèã ìàëèééÿéÿ åùòèéàúû âàð. ñå÷êè áàðàæëàðûíûí ìöÿééÿí åäèëìÿñè, ùàêèì ïàðòèéàëàðà ðÿãèáëÿðèíè àñàíëûãëà ñûðàäàí ÷ûõàð- Ñèéàñè ôÿàëèééÿòëÿ ìÿøüóë îëàí øÿõñëÿðèí þç òÿ- ìàã èìêàíû âåðèð. Áèðìàíäàòëû äàèðÿëÿðäÿ íàìè- ðÿôäàðëàðûíäàí, ùå÷ îëìàñà ìöÿééÿí ìèãäàð- çÿäèí ãàëèá ýÿëìÿñè ö÷öí ñÿñëÿðèí 50 ôàèçäÿí äà ïóë àëìàñû ãåéðè-ãàíóíè ùåñàá åäèëìèð. Åéíè çàìàíäà êöëëè ìèãäàðäà ôÿðäëÿðäÿí èàíÿëÿðèí ÷îõóíó àëìàã òÿëÿáè, ñÿñëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíèí éûüûëìàñû áàùà áàøà ýÿëÿ áèëÿð. Îäóð êè, äå- ÿñàñ íàìèçÿäëÿðÿ éþíÿëìÿñèíè øÿðòëÿíäèðèð. Åé- ìîêðàòèê äþâëÿòëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíäÿ ñèéàñè ïàð- íèëÿ, ïàðòèéàëàðûí þç íàìèçÿäëÿðèíè ãåéäÿ àëäûð- òèéàëàðûí ÿñàñ ìàëèééÿ ãàéíàüû þçÿë ñåêòîð ìàñû ö÷öí ìàëèééÿ äåïîçèòëÿðè ãîéìàüà îëóð. Öìóìè ñå÷êèëÿð åëàí îëóíäóãäàí ñîíðà ìÿúáóð åäèëìÿëÿðè, éîõñóë âÿ àøàüû òÿáÿãÿëÿðè áóíóí ÿùÿìèééÿòè äàùà äà àðòûð. Àéðû-àéðû ôÿðä- òÿìñèë åäÿí ïàðòèéàëàð ö÷öí áþéöê ïðîáëåìëÿð ëÿð, éàõóä êîìïàíèéàëàð ñèéàñè ïàðòèéàëàðû îíà éàðàäûð.[5] Áåëÿ ùàëëàðûí îëìàìàñû ö÷öí ïðî- ýþðÿ ìàëèééÿëÿøäèðèðëÿð êè, áó ïàðòèéà ñå÷êèäÿ ïîðñèîíàë ñå÷êè ñèñòåìè ÿñàñûíäà êå÷èðèëÿí ñå÷- ãàëèá ýÿëäèéè òÿãäèðäÿ, îíëàð ùàíñûñà éîëëà õåéèð ýþòöðÿ áèëñèíëÿð. Áó, äþâëÿò èøèíÿ òÿéèíàò, éàõóä êèëÿðäÿ ïàðòèéàëàð ö÷öí 4-5 ôàèçèí òÿòáèã äþâëÿòèí ìàëèééÿëÿøäèðäèéè ùàíñûñà áþéöê êîíò- åäèëìÿñè, éàõóä ñå÷êè êàìïàíèéàëàðûíûí òÿøêèëè ðàêòûí ùÿìèí êîìïàíèéàéà âåðèëìÿñè îëà áèëÿð. ö÷öí äþâëÿò ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñèíèí îëìàñû éå- òÿðëèäèð. Àäÿòÿí, ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí êàññàëàðûíà éîë òà- ïàí âÿñàèòëÿð ãåéðè-ãàíóíè ÿëäÿ åäèëèð, éà äà âå- Ìöâàôèã ùàêèìèééÿò áþëýöñöíöí îëìàäûüû øÿ- ðýè îðãàíëàðûíäàí ýèçëÿäèëèð. Áÿçè þëêÿëÿðäÿ ðàèòäÿ ùàêèì ïàðòèéàëàð èúòèìàè âÿ ñèéàñè ùÿéàòû êðèìèíàë åëåìåíòëÿð ñå÷èëäèêäÿí ñîíðà èììóíè- äàèìè íÿçàðÿòè àëòûíà àëà áèëèðëÿð. Áó ùàëûí îëìà- òåò ÿëäÿ ÿòìÿê ö÷öí äþâëÿò îðãàíûíà ñå÷êèëÿð- ìàñû ö÷öí áÿçè þëêÿëÿðäÿ äèããÿò ñå÷êè êîìèññè- äÿ èøòèðàê åòìÿéÿ ùÿâÿñ ýþñòÿðèðëÿð. éàëàðûíûí ñÿëàùèééÿòëÿðèíèí ýåíèøëÿíäèðèëìÿñè âÿ ïàðòèéà ãóðóëòàéëàðûíäà àçàä âÿ ÿäàëÿòëè ñå÷êè- Ñèéàñè ìàëèééÿëÿøìÿíèí èêè ìîäåëè ìÿëóìäóð – ëÿðèí êå÷èðèëìÿñèíÿ éþíÿëäèëèð. Áó, ñèéàñè ïàðòèéà äþâëÿò/èúòèìàè ìîäåë (ìÿñÿëÿí, Éàïîíèéà, âÿ ùþêóìÿòèí ôóíêñèéàëàðûíû áèð-áèðèíäÿí ôÿðã- Ôðàíñà âÿ Èñïàíèéà), éà þçÿë ìîäåë (ìÿñÿëÿí, Áèðëÿøìèø Øòàòëàð âÿ Áèðëÿøìèø Êðàëëûã). Ëàêèí ëÿíäèðìÿê, ñèéàñè ïàðòèéà èëÿ äþâëÿòèí äå ôàêòî éàëíûç áèð íå÷ÿ ñèñòåì áó ìîäåëëÿðÿ òàì óéüóí èíçèáàòè ÷óëüàëàøìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí ýÿëèð. Àäû ÷ÿêèëìèø ìîäåëëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ ñèñ- åäèëèð. Áó ìÿãñÿäëÿ ñå÷èëìèø ïàðòèéà êîìèññè- òåìëÿðèí òÿñíèôàòû ÿñàñÿí íèñáè õàðàêòåð äàøûéûð. éàëàðû äà åéíè ðîë îéíàéà áèëÿð. Þçÿë ìàëèééÿëÿøäèðìÿ ùÿëÿ äÿ äþâëÿò ìîäåëè- ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 29
íèí è÷èíäÿ ìþâúóä îëà áèëÿð âÿ äþâëÿò òÿðÿôèí- ëÿíäèðèëÿ áèëÿð. Êè÷èê ùÿúìëè èàíÿëÿðèí êîíôèäåí- äÿí ìàëèééÿ äÿñòÿéè þçÿë ìîäåë äàõèëèíäÿêè ñèàë õàðàêòåðè ùàããûíäà ìàääÿ áó íàðàùàòëûãëà- êàìïàíèéàëàðäà äà ìöìêöíäöð. Ëàêèí Èñïàíè- ðûí ãàðøûñûíû àëà áèëÿð. Èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàí- éàäà îëäóüó êèìè, äþâëÿò ìîäåëè äàõèëèíäÿ ìà- ìàñû ùàëûíäà èñÿ, áèðëèêëÿð ãóðìàã àçàäëûüû ëèééÿëÿøìÿ ùàëûíäà âÿñàèòèí õÿðúëÿíìÿñèíÿ ùàããûíûí òÿñäèãè åùòèéàúû éàðàíà áèëÿð. Ìÿñÿ- ìÿùäóäèééÿòèí ãîéóëìàñû íîðìàë ñàéûëìàëûäûð. ëÿí, ìöõàëèô ïàðòèéàëàðà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûí- äàí èàíÿ âåðìÿñè ôàêòûíû òÿëÿá åòìÿê îëàðìû? Àììà äþâëÿò ìàëèééÿëÿøäèðìÿñèíèí äÿ ìÿíôè Íàìèçÿäëÿðÿ òÿòáèã åäèëÿí õÿðúëÿðèí ìÿùäóä- òÿðÿôëÿðè âàð. Î, þëêÿíèí ñèéàñè èíñòèòóòëàðûíûí èí- ëàøäûðûëìàñû, îíëàðûí ñþç àçàäëûüû ùàããûíû ìÿù- êèøàôûíà ìàíå îëàí êè÷èê, çÿèô ïàðòèéàëàð ÷îõëó- äóäëàøäûðìàã äåéèë êè? üóíóí éàðàíìàñûíà ñÿáÿá îëóð. Øöáùÿñèç, ñå÷êè ïðîñåñèíäÿ èøòèðàê ö÷öí ìöÿééÿí åäèëìèø ßýÿð ìàëèééÿëÿøäèðìÿ ïðîñåñè ãåéðè-øÿôôàôäûð- ùÿää (áàðàæ) î ãÿäÿð éöêñÿê îëìàìàëûäûð êè, ñà âÿ ñèéàñè ïàðòèéàëàð áþéöê ùÿúìëè èàíÿëÿðèí îíó êå÷ìÿê ìöìêöí îëìàñûí. Áóíóíëà áåëÿ, ãàéíàüûíû ýþñòÿðìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿ äåéèë- áó ùÿää ñå÷êè ïðîñåñèíèí êîíñòèòóñèéàéà óé- ñÿ, îíäà úÿìèééÿò þçö íÿòèúÿ ÷ûõàðòìàëû îëà- üóíëóüóíó ñóàë àëòûíà ãîéà áèëÿð. Ìÿñÿëÿí, Úÿ- úàã. Áó çàìàí î ýþðÿúÿê êè, ñèéàñè ïàðòèéàëàðû íóáè Àôðèêàäà 1998-úè èë òàðèõëè, Ïàðëàìåíòäÿ ìàëèééÿëÿøäèðÿí øÿõñëÿð ùþêóìÿòèí ñÿðôÿëè êîí- Òÿìñèë Îëóíìóø Ñèéàñè Ïàðòèéàëàðûí Äþâëÿò òðàêòëàðûíäàí âÿ áàøãà áèçíåñ èøëÿðèíäÿí Ìàëèééÿëÿøìÿñè ïðîãðàìû åòèðàçëà ãàðøûëàíäû. à÷ûã-àøêàð õåéèð ýþðöð. Ùåñàá åäèëäè êè, áó ïðîãðàì òÿëÿá îëóíàí ùÿääè êå÷ìÿìèø ïàðòèéàëàðà ìöíàñèáÿòäÿ àéðû-ñå÷êè- Ñå÷êè ïðîñåñè ÷îõ òåçëèêëÿ ñèéàñè ùàêèìèééÿòèí ëèê ñàëûð. ùÿððàúûíà ÷åâðèëÿ áèëÿð. Þçöíÿ èíàíàí ïàðòèéà îíóí ãÿëÿáÿñèíÿ èíàíàíëàðäàí âÿñàèò òîïëàéûð. Âÿñàèò òîïëàíìàñû ïðîñåñèíèí íåúÿëèéèíäÿí Àéðû-àéðû ôÿðäëÿð äÿ ãàíóíâåðèúèëÿðèí êîíòðàêò àñûëû îëìàäàí ÷àëûøìàã ëàçûìäûð êè, î ñèéàñè ñèñ- âåðìÿê ñàùÿñèíäÿ “èúðà÷û” ùàêèìèééÿò ñÿëàùèé- òåìè ïîçìàñûí, äåìîêðàòèê ñòðóêòóðëàðû ïóëëó éÿòëÿðèíÿ ìàëèê îëäóãëàðû âàõò åéíè úöð ùÿðÿêÿò àäàìëàðà òÿðÿô ìåéëëÿíäèðìÿñèí. Áèð ñûðà þëêÿ- åäèðëÿð. Ñèéàñè èàíÿëÿðäÿ øÿôôàôëûã ìÿñÿëÿñè äå- ëÿðäÿ áó úöð ñèòóàñèéàíû íÿçàðÿòäÿ ñàõëàìàã ìîêðàòèê äþâëÿòëÿðèí ùàìûñûíäà ÿñàñ ïðîáëåì- ö÷öí ìåõàíèçìëÿð éàðàíäû, ëàêèí îíëàð, àäÿ- ëÿðäÿí áèðèíÿ ÷åâðèëèá. òÿí, åôôåêò âåðìèð. Éóõàðûäà äåéèëäèéè êèìè, ãÿ- äèì âÿ ìþùêÿì äåìîêðàòèê ÿíÿíÿëÿðè, åëÿúÿ Áÿçè þëêÿëÿðäÿ ñèéàñè êàìïàíèéàíûí õÿðúè î ãÿ- äÿ ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí äþâëÿò ìàëèééÿëÿøäèðìÿñè äÿð àðòûá êè, î, ãàíóíëà ìöÿééÿí åäèëìèø ùÿääè ñèñòåìè îëàí þëêÿëÿð áåëÿ äàüûäûúû ãàëìàãàëëàð- õåéëè êå÷èð. Îäóð êè, áÿçè þëêÿëÿðäÿ, áÿëêÿ äÿ äàí ñûüîðòàëàíìàéûá. Þëêÿëÿðèí áèðèíèí ùàêèìèé- ÿêñÿðèééÿòèíäÿ, ñèéàñè ïàðòèéàëàð äèããÿò úÿëá åò- éÿòäÿí ýåòìÿêäÿ îëàí ùþêóìÿò áàø÷ûñû, îíó ìÿäÿí ñå÷êè âÿ ðåêëàì êàìïàíèéàëàðûíûí êå÷è- ìàëèééÿëÿøäèðìèø øÿõñèí àäûíû ÷ÿêìÿêäÿí èìòè- ðèëìÿñè ùàããûíäà ãàíóíó ïîçóðëàð. Ñèéàñè íà åòìèø, áó ùÿðÿêÿòèíè ùÿìèí àäàìûí àäûíû ðÿãèáëÿð òåç-òåç áåéíÿëõàëã ìöøàùèäÿ÷èëÿðÿ áó à÷ûãëàìàéàúàüû ùàããûíäà îíà ñþç âåðäèéè èëÿ ïðàêòèêàäàí øèêàéÿòëÿíèð, àììà ÷îõ àç àäàì ÿñàñëàíäûðìûøäû. áó ìÿñÿëÿíè ðÿñìè ñóðÿòäÿ ãàëäûðìàüà ðàçû îëóð. Øöáùÿñèç, èàíÿíèí ãàéíàüûíû à÷ìàã òÿëÿáè åòè- ðàçà ñÿáÿá îëàð. ×öíêè áó, øÿõñè ùÿéàòûí ãî- Ñèéàñè ïàðòèéàëàðà õàðèúè äîíîðëàðûí èàíÿëÿðè ðóíìàñû ùàããûíûí ïîçóëìàñû êèìè äÿéÿð- ñå÷êèëÿðèí ìàëèééÿëÿøìÿñèíÿ õàðèúè éàðäûìà íè- 30 ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ
ñáÿòÿí, àäÿòÿí, äåìîêðàòèê ÿùâàë-ðóùèééÿëè âÿ- ýþñòÿðèð. Ìÿñÿëÿí, ñèéàñÿò÷èëÿð âÿ éöêñÿê òÿíäàøëàð àðàñûíäà äàùà ÷îõ íàðàùàòëûã ðöòáÿëè ìÿìóðëàð ñèéàñè ôÿàëèééÿòëÿðèíèí ýèçëè éàðàäûð. Áó úöð èàíÿëÿð ÷îõ àñàíëûãëà õàðèúè ýöú- ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè ìöãàáèëèíäÿ þç íöôóçëàðûíû ëÿðèí, êîìïàíèéà, éà ôÿðäëÿðèí îíëàðûí òàïøûðûã- “ñàòà” áèëÿð, áóíóíëà äà äåìîêðàòèê ñèñòåìèí ëàðûíû éåðèíÿ éåòèðÿúÿê ïàðòèéàíû ùàêèìèééÿòÿ ìöâàôèã ãàéäàäà èø ðèòìèíè, áÿðàáÿðëèê âÿ ëÿéà- ýÿòèðìÿê èñòÿéè êèìè ãÿáóë åäèëèð. ÀÁØ, Áðèòàíè- ãÿò ïðèíñèïëÿðèíè ïîçàð. éà, Àëìàíèéà âÿ Àâñòðàëèéàíûí ñèéàñè ïàðòèéàëà- ðûíäàí õàðèúè âÿòÿíäàøëàðûí, éàõóä Àâðîïà Êîíâåíñèéàñû áåëÿ ùöãóã ïîçóíòóëàðûíû êîðïîðàñèéàëàðûí îíëàðà êöëëè ìèãäàðäà èàíÿ ãàäàüàí åäèð. ÁÌÒ-íèí Êîððóïñèéàéà Ãàðøû âåðìÿñèíèí ñÿáÿáèíè èçàù åòìÿëÿðè òÿëÿá îëóí- Êîíâåíñèéàñûíûí èëê âàðèàíòëàðûíäà åéíè ìÿùäó- ìóøäó. Ïîëøà êèìè áÿçè þëêÿëÿð ñèéàñè ïàðòèéà- äèééÿòëÿð âàð. ëàðà õàðèúè éàðäûìëàðû, ñàäÿúÿ éàñàãëàéàðàã ïðîáëåìè áèðäÿôÿëèê ùÿëë åòìèøëÿð. Ïðàêòèêàäà “íöôóç àëâåðè” èëÿ, àäè ñïîíñîðëóã àðàñûíäà õÿòòè òàïìàã ÷ÿòèí îëóð. ÄÞÂËßÒ ÌÀËÈÉÉßÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐ ÀÐÀÑÛÍÄÀ ÍÅÚß ÁÞËÖÍÌßËÈÄÈÐ? ØßÕÑÈÉÉßÒÈ ÌÖßÉÉßÍËߨÄÈÐÌßÉÈÍ ÁÞÉÖÊ ßÙßÌÈÉÉßÒÈ Ïàðòèéàëàðûí ùàìûñûíà åéíè úöð éàíàøìàã, ÿë- áÿòòÿ, ÷ûõûø éîëó äåéèë. ×îõ êè÷èê ïàðòèéà èëÿ, Þòÿí ÿñðèí äîõñàíûíúû èëëÿðèíäÿ Úÿíóáè Êîðåéà ÿñàñ ìèëëè èíñòèòóòëàðäàí îëàí áàøãà áèðèñèíè åéíè òÿêúÿ ñèéàñè êîððóïñèéàíûí äåéèë, ìàëèééÿ ãàéäàäà ìàëèééÿëÿøäèðìÿê, ÷ÿòèí êè, äåìîêðà- ñóè-èñòèôàäÿëÿðèíèí áàøãà ôîðìàëàðûíûí äà êþêö- òèê, éà äà ìÿãñÿäÿóéüóí ùåñàá åäèëñèí. íöí êÿñèëìÿñè èëÿ áàüëû íàäèð éàíàøìà òÿòáèã åòäè. 13957 ¹-ëè Ôÿðìàíà ÿñàñÿí, ñàõòàêàðëûã- Ìàëèééÿ “êþêÿñèíèí” - úÿìèééÿòèí þçöíöí äå- ëà âÿ áàøãà àäàìëàðûí àäû èëÿ ìàëèééÿ èñòèôàäÿ- ìîêðàòèê èíñòèòóòëàðûíà ãîéäóüó èíâåñòèñèéàíûí ëÿðèíÿ ãàäàüà ãîéóëäó. ßââÿëëÿð âåðýèäÿí ùÿúìè èëÿ áàüëû ìÿùäóäèééÿò âàð. Áåëÿëèêëÿ, áó éàéûíìàã, àêòèâëÿðèí ýèçëÿäèëìÿñè, ìÿìóðëàðûí âÿñàèò òàì áÿðàáÿð øÿêèëäÿ íåúÿ áþëöíÿ áèëÿð? ÿëÿ àëûíìàñû âÿ ìöõòÿëèô êîìïàíèéàëàðà ãåé- Áÿçè þëêÿëÿðäÿ äþâëÿò ôîíäëàðû ÿââÿëêè ñå÷êèëÿð- ðè-ëåãàë öçâëöê ùàããëàðû âåðìÿê ö÷öí ñàõòà àä- äÿ ïàðòèéàëàðûí àëìûø îëäóüó, éàõóä äà úàðè ëàðäàí òåç-òåç èñòèôàäÿ åäèëèðäè. ñå÷êèëÿðäÿ àëäûüû ñÿñëÿðÿ íèñáÿòÿí áþëöøäöðö- ëöð. Ñîí ùàëäà ïàðòèéàëàðûí òÿðÿôäàðëàðûíäàí Áó Ôÿðìàíà ÿñàñÿí äåïîçèò âÿ ÿìàíÿòëÿð, áîðú àëìàã èìêàíû îëóð. åéíè çàìàíäà àêñèéà âÿ èñòèãðàçëàð äà äàõèë îë- ìàãëà áöòöí ìàëèééÿ ÿìÿëèééàòëàðû, õàòûðëàíàí “ÍÖÔÓÇ ÀËÂÅÐÈ” ìàëèééÿ âàñèòÿëÿðè èëÿ ÿñë ñàùèáèí àäûíà ãåéäèé- éàòäàí êå÷èð. Þç àêòèâëÿðèíè áàøãà, ùÿì äÿ óé- Áèð ÷îõ þëêÿëÿð ö÷öí áó àíëàéûøûí òàìàìèëÿ äóðìà àäëàð àëòûíäà ñàõëàéàí êîðåéàëûëàðäàí éåíè îëìàñûíà áàõìàéàðàã, Ôðàíñà êèìè þëêÿ- òÿëÿá åäèëäè êè, îíëàðû èêè àé ÿðçèíäÿ þç àäëàðûíà ëÿðäÿ “íöôóç àëâåðè” ÷îõäàí ìÿëóìäóð. “Íöôóç ãåéäèééàòäàí êå÷ìèø ùåñàáëàðà êþ÷öðñöíëÿð. àëâåðè” åëÿ áèð êîððóïñèéà ÿìÿëèäèð êè, ðåàë, éà- Áàíê ùåñàáëàðû à÷ìàã íèééÿòèíäÿ îëàí âÿ ùå- õóä òÿñÿââöð åäèëÿí íöôóçà ñàùèá îëàí øÿõñ ñàáäàí áþéöê ïóëëàð ÷ûõàðìàã èñòÿéÿí âÿòÿí- îíó ïóëà ñàòûð. Âàñèòÿ÷è äþâëÿò ãóëëóã÷óñó êèìè äàøëàð þëêÿ äàõèëèíäÿ âåðèëìèø øÿõñèééÿò “ðöøâÿò” àëìûð, î, ñàäÿúÿ âàñèòÿ÷èëèê õèäìÿòè âÿñèãÿñèíè òÿãäèì åòìÿêëÿ, þç ùÿãèãè àäëàðûíû ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 31
ãåéäèééàòäàí êå÷èðìÿéÿ áîðúëó èäèëÿð. Ãàéäàíû à. Ñèéàñè ïàðòèéàëàðà âåðèëÿí èàíÿëÿðèí òÿíçèì- ïîçìóø ìàëèééÿ àêòèâ÷èëÿðè, áó òÿëÿáëÿðèí éåðè- ëÿíìÿñè ö÷öí äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí ýþðöëÿí òÿäáèð- íÿ éåòèðèëìÿìÿñè ö÷öí âåðýè îðãàíëàðû òÿðÿôèí- ëÿð êîíêðåò ãàéäàëàðû òÿìèí åòìÿëèäèð êè: äÿí òÿãèá îëóíóð âÿ õåéëè úÿðèìÿ þäÿìÿéÿ ìÿúáóð åäèëèðäè. 4 Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíäàí ãà÷ìàã ìöìêöí îëñóí; ÈÐßËÈ ÝÅÒÌßÉÈÍ ÉÎËËÀÐÛÍÄÀÍ ÁÈÐÈ 4 Èàíÿíèí øÿôôàôëûüû òÿìèí åäèëñèí âÿ ýèçëè èà- 2003-úö èëèí àïðåëèíäÿ Àâðîïà Øóðàñû, “Ñèéàñè íÿëÿðäÿí ãà÷ìàã ìöìêöí îëñóí; ïàðòèéàëàðûí âÿ ñå÷êè êàìïàíèéàëàðûíûí ìàëèéé- ÿëÿøäèðèëìÿñèíäÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿíèí 4 Ñèéàñè ïàðòèéàíûí ôÿàëèééÿòèíÿ õÿëÿë ýÿëìÿ- öìóìè ãàéäàëàðû” áàðÿäÿ íþâáÿòè òþâñèééÿ âåð- ñèíäÿí ãà÷ìàã ìöìêöí îëñóí; äè [6]. 4 Ñèéàñè ïàðòèéàíûí ìöñòÿãèëëèéè òÿìèí åäèëñèí. 1. Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè- íèí õàðèúè ìÿíáÿëÿðè á. Äþâëÿòëÿðÿ ëàçûì îëàíëàð:
Ìàääÿ 1. Ñèéàñè ïàðòèéàëàðà øÿõñè âÿ äþâëÿò 4 ñèéàñè ïàðòèéàëàðà èàíÿëÿðèí èúòèìàèëÿøìÿñè- éàðäûìëàðûíûí ýþñòÿðèëìÿñè íèí òÿìèí åäèëìÿñè; òÿòáèã îëóíìóø éóõàðû ùÿääè ãèñìÿí àøàí èàíÿëÿðèí äÿ; Äþâëÿò âÿ îíóí âÿòÿíäàøëàðûíûí ñèéàñè ïàðòèéà- ëàðà éàðäûì ýþñòÿðìÿéÿ ùàããû âàð. 4 ñèéàñè ïàðòèéàëàðà èàíÿëÿðèí ìÿáëÿüèíè ìÿù- äóäëàøäûðàí ãàéäàëàðûí òÿòáèãè èìêàíëàðûíûí Äþâëÿò ñèéàñè ïàðòèéàëàðà éàðäûì ýþñòÿðÿ áèëÿð. íÿçÿðäÿí êå÷èðèëìÿñè; Äþâëÿòèí ýþñòÿðäèéè éàðäûìëàð ÿñàñëàíäûðûëìûø þäÿìÿëÿðëÿ ìÿùäóäëàøäûðûëìàëûäûð. Äþâëÿò éàð- 4 áÿðãÿðàð åäèëìèø éóõàðû ùÿääèí ëÿüâ îëóí- äûìû ìàëèééÿ ôîðìàñûíäà îëà áèëÿð. ìàñû ö÷öí éîõëàìà òÿäáèðëÿðèíèí ýþðöëìÿ- ñè. Äþâëÿò éàðäûìëàðûíûí áþëöøäöðöëìÿñèíäÿ ÿñàñëàíäûðûëìûø ìåéàðëàð-ÿäàëÿò âÿ îáéåêòèâëèê Ìàääÿ 4. Èàíÿëÿðèí âåðýèëÿðäÿí àçàä îëìàñû òÿòáèã îëóíìàëûäûð. Äþâëÿò åëÿ áèð øÿðàèò éàðàò- ìàëûäûð êè, êÿíàðäàí èñòÿíèëÿí éàðäûì ñèéàñè Âåðúè-áöäúÿ ãàíóíâåðèúèëèéè, èàíÿëÿðèäÿí âåðýè ïàðòèéàíûí ìöñòÿãèëëèéèíÿ õÿëÿë ýÿòèðìÿñèí. ýÿëèðè òóòóëìàñûíäàí ñèéàñè ïàðòèéàëàðû àçàä åäÿ Ìàääÿ 2. Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí àëäûãëàðû èàíÿëÿðèí áèëÿð. Âåðýèäÿí áó úöð àçàä îëìàëàð ìÿùäóä ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñè õàðàêòåð äàøûìàëûäûð.
Èàíÿ, ñèéàñè ïàðòèéàéëàðà èãòèñàäè âÿ áàøãà ôàé- Ìàääÿ 5. Ùöãóãè øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí èàíÿëÿð äà âåðìÿê ìÿãñÿäè ýöäÿí øöóðëó àêòäûð. à. Èàíÿëÿðÿ éóõàðûäà òÿòáèã åäèëÿí öìóìè ïðèí- Ìàääÿ 3. Èàíÿëÿðÿ òÿòáèã åäèëÿí öìóìè ïðèíñèï- ñèïëÿðÿ ÿëàâÿ îëàðàã äþâëÿò àøàüûäàêûëàðû òÿìèí ëÿð åòìÿëèäèð: 32 ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ
4 ùöãóãè øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí ñèéàñè ïàðòèéàëà- Ìàääÿ 8. Íàìèçÿäëÿðèí âÿ ùþêóìÿò òÿðÿôèíäÿí ðà âåðèëÿí èàíÿëÿðèí ìöùàñèáàò êèòàáûíäà âÿ ñå÷èëÿíëÿðèí ñå÷êèëÿðäÿ ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè áó ùöãóãè øÿõñëÿðèí ùåñàáëàðûíäà ãåéäèéé- ö÷öí òÿòáèã åäèëÿí ãàéäàëàð àòû âÿ; Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñèíÿ àèä 4 ñÿùìäàðëàðûí âÿ áàøãà èñòÿíèëÿí ùöãóãè îëàí ãàéäà, óéüóí äÿéèøìÿëÿðëÿ àøàüûäàêûëà- øÿõñëÿðè àéðûëûãäà òÿìñèë åäÿíëÿðèí èàíÿ áà- ðà äà òÿòáèã îëóíìàëûäûð: ðÿäÿ ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñû. 4 ñå÷êè êàìïàíèéàñûíäà íàìèçÿäëÿðèí ìàëèé- á. Èúðà ùàêèìèééÿòèíèí èñòÿíèëÿí îðãàíûíû ìÿù- éÿëÿøäèðèëìÿñè; ñóëëà òÿúùèç åäÿí, éàõóä îíà õèäìÿò ýþñòÿðÿí ùöãóãè øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí âåðèëÿí èàíÿëÿð áà- 4 íöìàéÿíäÿëÿð òÿðÿôèíäÿí ñå÷èëìèø ñèéàñè ðÿäÿ äþâëÿò ìÿùäóäëàøäûðûúû, ãàäàüàíåäèúè âÿ õàäèìëÿðèí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè. ñÿðò øÿêèëäÿ òÿíçèìëÿéèúè àääûìëàð àòìàëûäûð. lll. Ñå÷êè êàìïàíèéàñûíûí êå÷èðèëìÿñè õÿðú- ú. Äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí èñòÿíèëÿí îðãàíû äà ëÿðè äàõèë îëìàãëà, äþâëÿò íÿçàðÿòè àëòûíäà îëàí ùö- ãóãè øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí ñèéàñè ïàðòèéàëàðà âåðè- Ìàääÿ 9. Õÿðúëÿðÿ ãîéóëàí ìÿùäóäèééÿòëÿð ëÿí èàíÿëÿðè äþâëÿò ãàäàüàí åòìÿëèäèð. Äþâëÿò, ñå÷êè êàìïàíèéàñûíûí êå÷èðèëìÿñè çà- Ìàääÿ 6. Áó âÿ éà äèýÿð ñèéàñè ïàðòèéà èëÿ ÿëà- ìàíû õÿðúëÿðÿ ìÿùäóäèééÿòëÿð ãîéìàãëà, ñè- ãÿäÿ îëàí ùöãóãè øÿõñëÿðÿ âåðèëÿí èàíÿëÿð éàñè ïàðòèéàëàðûí ñå÷êèëÿðäÿ ìàëèééÿ òÿëÿáàòëàðûíûí àðòìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí 4-úö Ìàääÿäÿ ãåéä îëóíäóüó êèìè èàíÿëÿð- ìöÿééÿí òÿäáèðëÿð ýþðìÿëèäèð. äÿí âåðýè òóòóëìàìàñû ãàéäàñû èñòèñíà îëìàã- ëà, ñèéàñè ïàðòèéàëàðà èàíÿ âåðìÿéÿ àèä îëàí Ìàääÿ 10. Õÿðúëÿðèí ùàã-ùåñàá ãåéäèééàòû ìþâúóä ãàéäà, çÿðóðÿò éàðàíäûüû òÿãäèðäÿ áó âÿ éà äèýÿð ïàðòèéà èëÿ áèðáàøà, éàõóä äîëàéû Äþâëÿò, ùÿð áèð ïàðòèéàéà, ùÿð áèð íàìèçÿäÿ ÿëàãÿäÿ îëàí, éà äà êè, ùàíñûñà øÿêèëäÿ áó âÿ ìöíàñèáÿòäÿ ñå÷êè êàìïàíèéàñû çàìàíû áèð- éà áàøãà ïàðòèéàíûí íÿçàðÿòè àëòûíà äöøÿí áö- áàøà âÿ äîëàéû éîëëà ÷ÿêèëÿí õÿðúëÿðèí ãåéäèé- òöí ùöãóãè øÿõñëÿðÿ òÿòáèã åäèëèð. éàòûíûí àïàðûëìàñûíû òÿëÿá åòìÿëèäèð.
Ìàääÿ 7. Õàðèúè äîíîðëàð òÿðÿôèíäÿí èàíÿëÿð lV. Øÿôôàôëûã
Äþâëÿò, õàðèúè äîíîðëàð òÿðÿôèíäÿí âåðèëÿí èà- Ìàääÿ 11. Ùåñàáëàìà íÿëÿðè êîíêðåò øÿêèëäÿ ìÿùäóäëàøäûðìàëû, ãà- äàüàí åòìÿëè, éàõóä ùàíñû ôîðìàäàñà Ñèéàñè ïàðòèéàëàð ùàããûíäà 6-úû Ìàääÿäÿ õà- òÿíçèìëÿìÿëèäèð. òûðëàíäûüû êèìè äþâëÿò, ñèéàñè ïàðòèéà âÿ ùöãóãè øÿõñëÿðäÿí ìöùàñèáàò âÿ ùåñàáëàìà êèòàáû ll. Ñå÷êèëÿðäÿ íàìèçÿäëÿðèí âÿ ñå÷èëìèø âÿ- òÿëÿá åòìÿëèäèð. Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ùåñàáëà- çèôÿëè øÿõñëÿðèí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿ ìÿíáÿëÿ- ìàñû àçàä îëìàëûäûð êè, 6-úû Ìàääÿäÿ ãåéä ðè îëóíäóüó êèìè, çÿðóðÿò éàðàíäûüû òÿãäèðäÿ îíà ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 33
ùöãóãè øÿõñëÿðèí äÿ ùåñàáëàìàñû äàõèë åäèë- ðÿòè, åéíè çàìàíäà áó ùåñàáëàìà âÿ õÿðúëÿ- ñèí. ðèí èúòèìàèëÿøäèðèëìÿñèíè âÿ òÿãäèì åäèëìÿñèíè úÿìëÿøäèðèð. Ìàääÿ 12. Èàíÿëÿðèí ùàã-ùåñàá ãåéäèééàòû Ìàääÿ15. Ùåéÿòèí èõòèñàñëàøäûðûëìàñû à. Äþâëÿò òÿëÿá åòìÿëèäèð êè, áó âÿ éà äèýÿð ñè- éàñè ïàðòèéàíûí ùåñàáëàìàñûíäà, äÿéÿðèí ãèé- Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí âÿ ñå÷êè êàìïàíèéàëàðûíûí ìÿòëÿíäèðèëìÿñè âÿ ìÿáëÿüè äÿ äàõèë îëìàãëà ãàíóíñóç ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñèíÿ ãàðøû ìöáà- áöòöí èàíÿëÿð ýþñòÿðèëñèí. ðèçÿ àïàðìàã ö÷öí, ïîëèñ ÿìÿêäàøëàðûíûí, ùà- êèìëÿðèí âÿ áàøãà ùåéÿòèí á. Èàíÿíèí, ìöÿééÿí åäèëìèø ìÿáëÿüèí äÿéÿð èõòèñàñëàøäûðûëìàñûíà äþâëÿò éàðäûì ýþñòðìÿëè- þë÷öñöíö àøäûüû ùàëëàðäà, ùàã-ùåñàá ãåéäèéé- äèð. àòûíäà îíóí äîíîðó ýþñòÿðèëìÿëèäèð. Vl. Ñàíêñèéàëàð Ìàääÿ 13. Ùåñàáëàìàíûí èúòèìàèëÿøäèðèëìÿñè âÿ òÿãäèìàòû áàðÿäÿ þùäÿëèêëÿð Ìàääÿ 16. Ñàíêñèéàëàð
à. 14-úö Ìàääÿäÿ äåéèëäèéè êèìè, ìÿíáÿ âÿ Äþâëÿòëÿð, ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí âÿ ñå÷êè êàìïà- îðãàíäàí àñûëû îëìàéàðàã, äþâëÿò ñèéàñè ïàðòè- íèéàëàðûíûí ìàëèééÿëÿøìÿñè ñàùÿñèíäÿêè ãàé- éàëàðäàí 11-úè Ìàääÿäÿ ñþçö ýåäÿí ùåñàá- äàëàðûí ïîçóëìàñûíà ìöíàñèáÿòäÿ åôôåêòëè ëàìàíûí ìöíòÿçÿì (èëäÿ áèð äÿôÿäÿí àç ñàíêñèéàëàðûí òÿòáèãèíÿ ÷àëûøìàëûäûð; áó ñàíê- îëìàéàðàã) òÿãäèì îëóíìàñûíû òÿëÿá åòìÿëèäèð. ñèéàëàð ïîçóíòóëàðûí õàðàêòåðèíÿ óéüóí îëìàëû, áèð äàùà áó úöð ùàëëàðûí òÿêðàð åäèëìÿìÿñèíÿ á. Äþâëÿò, ñèéàñè ïàðòèéàëàðäàí, 11-úè Ìàääÿ- éþíÿëìÿëèäèð. äÿ ãåéä îëóíäóüó êèìè ùåñàáëàìàíûí (èëäÿ áèð äÿôÿäÿí àç îëìàéàðàã) ìöíòÿçÿì èúòèìàèëÿø- 50 äþâëÿò âÿ ùþêóìÿò áàø÷ûñûíûí èìçàëàäûüû äèðèëìÿñèíè, éàõóä ÿí àçû áó ùåñàáëàìà ìÿëó- “Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ Ìèëëÿòëÿð Áèðëè- ìàòûíû èúòèìàèëÿøäèðìÿéè òÿëÿá åòìÿëèäèð. Áó éèíèí öìóìè ïðèíñèïëÿðè” [7] àäëû ñÿíÿä äàùà äå- ìÿëóìàòà 10 âÿ 12 –úè ìàääÿëÿðäÿêè òÿëÿáëÿð òàëëû òÿëèìàòäûð. Áó ñÿíÿäÿ, àøàüûäàêû äÿ äàõèë îëìàëûäûð. ìÿãñÿäëÿðè ãàðøûéà ãîéàí ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè ùàããûíäà ÿñàñíàìÿ ÿëàâÿ V. Íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè îëóíóá:
Ìàääÿ14. Ìöñòÿãèë éîõëàìà 4 Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí âÿ ëÿéàãÿòñèç òÿñèðëÿðäÿí èñòèôàäÿíèí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû à. Ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ñå÷êè êàìïàíèéàëàðû âÿ îíëàðûí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè öçÿðèíäÿ äþâëÿò 4 Äåìîêðàòèê ñèéàñè ñòðóêòóðëàðûí âÿ ïðîñåñ- íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. ëÿðèí áöòþâëöéöíöí ãîðóíìàñû
á. Ìöñòÿãèë éîõëàìà þçöíäÿ, ñå÷êè êàìïàíè- 4 Ãàäàüàí îëóíìóø ïðàêòèêàäàí èñòèôàäÿ åò- ìÿêëÿ âÿ ñóè-èñòèôàäÿëÿð éîëó èëÿ ñèéàñè ïàð- éàñûíûí êå÷èðèëìÿñè èëÿ áàüëû ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí òèéàëàðûí ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè ö÷öí ïóëäàí õÿðúëÿðèíè âÿ ùåñàáëàìàëàðûí öçÿðèíäÿêè íÿçà- èñòèôàäÿíèí ãàíóíäàí êÿíàð åëàí åäèëìÿñè 34 ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ
4 Ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ùöäóäó êå÷ÿí èàíÿëÿ- âåðèð.Þòÿí ÿñðèí äîõñàíûíúû èëëÿðèíäÿ Àðýåíòè- ðèí äåêëàðàñèéàëàøìàñû áàðÿäÿ òÿëÿáëÿðèí íàäà, äþâëÿò ñåêòîðóíäà êîððóïñèéà õàðàêòåðèê èðÿëè ñöðöëìÿñè âàñèòÿñèëÿ, ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ùàë àëìûøäû. Ñå÷êè ãàáàüû êàìïàíèéàíûí êîððóï- ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñèíäÿ øÿôôàôëûã ïðèíñèïèíÿ ñèéàëàøìàñû äà èñòèñíà äåéèëäè. Éàðàíìûø âÿçèéé- ÿìÿë îëóíìàñû âÿ îíóí òîõóíóëìàçëûüûíûí ÿòè äöçÿëòìÿê ìÿãñÿäèëÿ “Ïîäåð ñéóäàäàíî” òÿñäèã åäèëìÿñè. (âÿòÿíäàø ùàêèìèééÿòè) àäëàíàí âÿòÿíäàø úÿìèé- éÿòè òÿøêèëàòû ôåäåðàë äàèðÿëÿðèí áèðèíäÿ ìàðàãëû ÊÀÌÏÀÍÈÉÀÍÛÍ ÀÏÀÐÛËÌÀÑÛ ÇÀÌÀÍÛ ïðîãðàì òÿøÿááöñ÷öñö êèìè ÷ûõûø åòäè. Áóðàäà ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍÈÍ ÕßÐÚËßÍÌß- ñå÷êèëÿðÿ íàìèçÿäëÿð þç ñÿðâÿòëÿðè áàðÿäÿ à÷ûã ìÿëóìàò âåðÿðÿê, îíó ðÿñìÿí òÿñäèãëÿéèð âÿ ÑÈÍß ÍßÇÀÐßÒÈÍ ÙßÉÀÒÀ ÊÅ×ÈÐÈËÌß- ìþâúóä êàìïàíèéàíûí ýåäèøèíäÿ ìöçàêèðÿ îëó- ÑÈÍÄß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈÍÈÍ ÐÎËÓ íàí ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðÿ àèä ìþâãåëÿðèíè áÿ- éàí åäèðäèëÿð. Êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè áó Éóõàðûäà ãåéä îëóíäó êè, ÿýÿð íÿçàðÿò òÿêúÿ ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðÿ äèããÿò àéûðäû âÿ îíóí ùÿ- ðÿñìè äþâëÿò îðãàíëàðû òÿðÿôèíäÿí äåéèë, ùÿì äÿ éàòà êå÷ìÿñèíÿ éàðäûì ýþñòÿðäè: èøòèðàê åäÿí íà- âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëèð- ìèçÿäëÿð ùàçûðëûãëû âÿ àêòèâ èäèëÿð. Áó òÿøêèëàòûí ñÿ, ñå÷êèëÿðÿ èíàì àðòûð. Ëàòûí Àìåðèêàñûíäà íþâáÿòè òÿøÿááöñëÿðèíäÿí áèðè, ñå÷êè êàìïàíèéà- âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû ñÿñâåðìÿíèí ýå- ñûíà ÷ÿêèëÿí ôàêòèêè õÿðúëÿð öçÿðèíäÿ àéëûã íÿçà- äèøèíÿ àäè íÿçàðÿòëÿ êèôàéÿòëÿíìèðëÿð. Îíëàð ðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè âÿ îíóí ýåð÷ÿê õÿðúëÿðèí ãåéäèééàòà àëûíìàñû éîëó èëÿ èúòèìàèëÿøäèðèëìÿñè îëäó. Ñîí íÿòèúÿäÿ, “Ëÿéà- ñå÷êè êàìïàíèéàñûíûí àïàðûëìàñûíà ÷ÿêèëÿí ãÿòëè äàâðàíûø ïàêòû” àäû àëàí áó òÿøÿááöñëÿð ïà- õÿðúëÿð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðÿí ìå- êåòè áöòöí Àðýåíòèíàäà ñå÷êè êàìïàíèéàëàðû òîäèêà ùàçûðëàéûáëàð (òåëåâèçèéà ðåêëàìû, ðåêëàì èñëàùàòûíà ÿùÿìèééÿòëè òÿñèð ýþñòÿðäè.[8] Ùàçûðäà øèòëÿðèíèí èúàðÿñèíÿ âÿ àôèøàëàðûí éåðëÿøäèðèëìÿñè áó ðåýèîíóí áàøãà þëêÿëÿðèíäÿ äÿ àíàëîæè òÿøÿá- ö÷öí áàøãà ðåêëàì ìåéäàí÷àëàðûíà þäÿíèøëÿð, áöñëÿðÿ äèããÿò éåòèðèëèð âÿ áåëÿ éàíàøìà áöòöí åëàí âÿ ïëàêàòëàð, áðîøöðëàðûí ÷àïû âÿ ñ.). Áó äöíéàäà ìàðàãëà ãàðøûëàíûð. ìåòîäèêà õÿðúëÿð áàðÿäÿ ïàðòèéàëàðûí âåðäèéè ìÿëóìàòëàðûí ìöãàéèñÿñèíè àïàðìàüà èìêàí ÑÅ×ÊÈËßÐ Âß ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ 35
ÃÅÉÄËßÐ
1 ßñàñ ðåñóðñëàð: Essex Óíèâåðñèòåòè (Áèðëÿøìèø 4 Õÿðúëÿð ùàããûíäà äàùà ÿòðàôëû èíôîðìàñèéà àëìàã Êðàëëûã) áàçàñûíäà The Project on Political ö÷öí áàõûí: Transformation and the Electoral Process in http://www.aceproject.org/main/english/ei/ei40.ht Post-Communist Europe (Ïîñò-Êîììóíèñò Àâðî- m ïàäà Ñèéàñè Òðàíñôîðìàñèéàëàð âÿ Ñå÷êè Ïðîñåñè) 5 Ñå÷êè äåïîçèòëÿðè ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðèäèð. àäëû ëàéèùÿíèí îíëèíå ðåæèìèíäÿ èøëÿéÿí Èíòåðíåò 2001-úè èëäÿ ÀÒßÒ-èí Äåìîêðàòèê Ãóðóìëàð âÿ ìÿëóìàò áàíêû, åëÿúÿ äÿ ñå÷êè êàìïàíèéàëàðûíûí Èíñàí Ùàãëàðû Áöðîñó Óêðàéíàéà òþâñèéÿ åòäè êè, ìàëèééÿëÿøäèðèëìÿñè, ìåäèà ùàããûíäà õàðèúè þëêÿ- “Äåïîçèò ñèñòåìè ùÿð ùàíñû íàìèçÿäèí, éàõóä ëÿðèí ãàíóíëàðû äàõèëäèð. Áó þëêÿëÿð Áîëãàðûñòàí, ïàðòèéàíûí õåéðèíÿ èìçà òîïëàíìàñû, èìçàëàðûí ×åõ Ðåñïóáëèêàñû, Åñòîíèéà, Ìàúàðûñòàí, Ëàòâè- éîõëàíìàñû âÿ òÿñäèãè ìÿñÿëÿëÿðèíè ãàéäàéà ñà- éà, Ëèòâà, Ìîëäîâà, Ïîëøà, Ðóìûíèéà, Ðóñèéà, ëûð”. Áóíóíëà áåëÿ, 2003-úö èëèí èéóíóíäà Áèðëÿø- Ñëîâàêèéà âÿ Óêðàéíàäûð. Áàõûí: ìèø Êðàëëûüûí ñå÷êè êîìèññèéàñû 500 ôóíò http://www.essex.ac.uk/elections/; The ñòåðëèíãäÿí (2004-úö èë 8 ìàðò òàðèõëè ìÿçÿííÿéÿ University of Michigan (US)’s Comparative ýþðÿ òÿõìèíÿí 927 $) èáàðÿò îëàí âÿ öìóìè ñå÷- Study of Electoral Systems (Ìè÷èãàí Óíèâåðñèòå- êèëÿðäÿ íàìèçÿäëÿðèí þäÿäèéè ñå÷êè äåïîçèòèíèí òèíèí Ñå÷êè Ñèñòåìëÿðè öçðÿ Ìöãàéèñÿëè Àðàøäûð- ëÿüâèíè òþâñèéÿ åòäè. ìàñû) äöíéàíûí 50 þëêÿñèíäÿ ñå÷êè òÿúðöáÿñèíè 6 Council of Europe, Committee of Ministers, àðàøäûðìàã èìêàíû âåðèð.Áàõûí: Comparative Recommendation Rec(2003)4: study of electoral systems: http://www.cm.coe.int/stat/E/Public/2003/adopte http://www.umich.edu/~cses/; IDEA’s State of d_texts/recommendations/2003r4.htm Democracy Project . Áàõûí: http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state 7 Commonwealth Heads of Government 1999 .htm; Ñå÷êèëÿðèí èäàðÿ îëóíìàñû âÿ õÿðúëÿðè ùàã- meeting, Background paper Fighting Corruption ãûíäà áàõûí http://www.aceproject.org/; Ñå÷êèëÿ- Requires Good Government by Nihal ðèí êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíäÿ ÿêñ Jayawickrama: http://www.chogm îëóíìàñû ùàããûíäà áàõûí the Center for Public 99.org/bgpapers/f2.htm Integrity 8 Keeping Accounts: A Case Study of Civil http://www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp; Initiatives and Campaign Finance Oversight in K.D. Ewing (ed.) The Funding of Political Argentina (Working Paper 248, Center for Parties: Europe and Beyond (1999) (Bologna; Institutional reform and the Informal Sector, ISBN 88-491-1269-6); Williams, R, Party University of Maryland, USA): Finance and Political Corruption (Palgrave, http://128.8.56.16/docs/docs/wp248.pdf London, 2000)
2 IDEA: http://www.idea.int/thematic_b.htm
3 Áèðëÿøìèø Êðàëëûã éàëíûç ñîí èëëÿðäÿ Ñèéàñè Ùÿéàòûí Ñòàíäàðòëàðû Êîìèòÿñèíèí (ÁÊ) òþâñèéÿëÿðèíÿ ÿìÿë åäÿðÿê, Ñå÷êè Êîìèññèéàñû éàðàòäû, Ñèéàñè Ïàðòè- éàëàð, Ñå÷êèëÿð âÿ Ðåôåðåíäóìëàð Ùàããûíäà Ãà- íóí (2000-úè èë) ãÿáóë åòäè. ÛÛI áþëìÿ. ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß 37 ÌÀÐÀà ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
Ùþêóìÿòèí âÿ äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí ÿñàñ âÿ- ãàéíàãëàíûð. Áóíäàí áàøãà, ùàðäàñà ìàðàã- çèôÿñè èúòèìàè ìàðàãëàðà õèäìÿò ýþñòÿðìÿêäèð. ëàðûí òîããóøìàñû òÿÿñöðàòûíûí éàðàíìàñû, ùÿòòà Àéðû-àéðû âÿçèôÿëè øÿõñëÿðäÿí þç èøëÿðèíÿ ÿäàëÿòëè äöçýöí ãÿðàð ãÿáóë åòìèø áó âÿ éà äèýÿð òÿøêè- âÿ ãÿðÿçñèç ìöíàñèáÿò ýþçëÿìÿê âÿòÿíäàøûí ëàòûí íöôóçóíà, ýåð÷ÿêäÿí áàø âåðìèø ìöíàãè- ùàããûäûð. Âÿçèôÿäÿ îëäóüó ìöääÿòäÿ þç øÿõñè øÿäÿí äàùà ÷îõ çèéàí âóðà âÿ òÿøêèëàòà èúòèìàè ìàðàãëàðûíû ýöäÿí äþâëÿò ìÿìóðó, áó ÿñàñ èíàìû ñàðñûäà áèëÿð. ùàãã ö÷öí òÿùëöêÿ éàðàäà áèëÿð. Áåëÿ ìàðàãëà- ðûí òîããóøìàñû þçöíäÿ äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíÿ Þëêÿëÿðèí ÿêñÿðèééÿòè åôôåêòëè èäàðÿåòìÿ ö÷öí âÿòÿíäàø èíàìûíûí ãûðûëìàñûíûí ïîòåíñèàë èì- áóíà ÷îõ âàúèá áèð ìÿñÿëÿ êèìè éàíàøûð âÿ ìà- êàíëàðûíû ýèçëÿäèð. [1] ðàãëàðûí òîããóøìàñû èëÿ áàüëû êîíêðåò ãàíóíëàð ãÿáóë åäèð. Ìÿñÿëÿí, áó ãàíóí íÿçÿðäÿ òóòà áè- Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ äþâëÿòèí âÿçèôÿëè øÿõñëÿðè ëÿð êè, “âÿçèôÿëè äþâëÿò ãóëëóã÷óñó, éàõóä ñûðàâè ìöíòÿçÿì îëàðàã, áÿçè ùàëëàðäà èñÿ à÷ûã øÿêèë- äþâëÿò ãóëëóã÷óñó âÿçèôÿñèíè èúðà åäÿí çàìàí äÿ ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ùàããûíäà ãàíóíó èñòÿíèëÿí ìàëèééÿ ìÿñÿëÿñè èëÿ áàüëû ãÿðàðëàðûí êîáóäúàñûíà ïîçóð. Áåëÿ þëêÿëÿðäÿ ñþçöýå- ãÿáóëóíäà äîëàéû âÿ éàõóä áèðáàøà èøòèðàê åò- äÿí ãàíóíëàðà ñàéüûñûçëûãëà éàíàøû, îíëàðûí ùÿ- ìÿê ùàããûíà ìàëèê äåéèë. ×öíêè áó, ìÿñÿëÿíèí éàòà êå÷èðèëìÿñè ñàùÿñèíäÿ äÿ ùå÷ áèð èø ìöçàêèðÿñèíäÿ îáéåêòèâëèéÿ âÿ ìöñòÿãèëëèéÿ ýþðöëìöð. Áó úöð þëêÿëÿðäÿ òÿõèðÿñàëûíìàç âÿ- ìÿíôè òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëÿð”. [2] çèôÿëÿðäÿí áèðè, ùàìû òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëìèø ÿõëàã íîðìàëàðûíû ðÿùáÿð òóòàí äþâëÿò õèäìÿòè- 1997-úè èë Òàèëàíä Êîíñòèòóñèéàñûíû [3] ùàçûðëà- íèí éàðàäûëìàñûäûð. éàíëàð ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíû äåìîêðàòèéà ö÷öí úèääè òÿùëöêÿ ùåñàá åòäèêëÿðèíäÿí, ìÿñÿ- Ùÿòòà áåëÿ ùàëëàðûí, éÿíè ìàðàãëàðûí òîããóøìà- ëÿéÿ Êîíñòèòóñèéàäà éåð àéûðäûëàð. Ìàðàãëàðûí ñûíûí îëäóüóíóí âÿ îíóí àäèëÿøäèéèíèí åòèðàô òîããóøìàñûíà ùÿñð îëóíàí Êîíñòèòóñèéà ÿñàñ- åäèëäèéè þëêÿëÿðäÿ ìÿñÿëÿíèí ìöçàêèðÿñè, ìþâ- íàìÿñèíäÿ ùþêóìÿò ìÿìóðëàðûíäàí ñèéàñè òÿ- úóä øÿðàèòäÿ ãàíóí ïîçóíòóëàðûíûí ýåíèø éàéûë- ðÿôêåøëèê [4] ýþñòÿðìÿìÿê òÿëÿá îëóíóð, ìàäûüû, ÿêñèíÿ, ôÿðãëè ìÿíçÿðÿíèí ìöøàùèäÿ Òàèëàíä ïàðëàìåíòèíèí àøàüû ïàëàòàñû îëàí Íö- åäèëäèéè çÿìèíäÿ àïàðûëûð. Äàùà äîüðóñó, éóõà- ìàéÿíäÿëÿð Ïàëàòàñûíûí öçâëÿðèíÿ èñÿ ìàðàã- ðûäà õàòûðëàíàí ìöçàêèðÿíèí ýåäèøèíäÿ, ùàíñû- ëàðûí òîããóøìàñû øÿðàèòè èëÿ ÿëàãÿëè îëìàã ñà ìÿíÿâè ïðèíñèïëÿð ÿñàñûíäà ãóðóëàí äþâëÿò ãàäàüàí åäèëèð. 110-úó ìàääÿäÿ [5] áèðìÿíàëû èäàðÿ÷èëèê ñèñòåìè áó úöð ìàðàãëàðûí òîããóøìà- áÿéàí åäèëèð êè, Íöìàéÿíäÿëÿð Ïàëàòàñûíûí ñûíûí éàðàíìàñûíûí ãàðøûñûíû íåúÿ àëìàüûí éîë- àøàüûäàêûëàðà ùàããû ÷àòìûð: ëàðû áàðÿäÿ öìóìè òÿñÿââöð âåðèð. (Éöêñÿê ÿõëàãè ïðèíñèïëÿðÿ ñþéêÿíÿí äþâëÿò èäàðÿ÷èëèê 4 èñòÿíèëÿí äþâëÿò îðãàíûíäà âÿ èñòÿíèëÿí ñèñòåìèíèí éàðàäûëìàñû âÿ îíóí äàéàíûãëû èíêè- äþâëÿò ìöÿñèññÿñèíäÿ âÿçèôÿäÿ îëìàã, øàôûíûí òÿìèí åäèëìÿñè êèìè ÷ÿòèí âÿçèôÿ 6 – úû ùàíñàñà âÿçèôÿíè éåðèíÿ éåòèðìÿê, éàõóä áþëìÿäÿ ìöçàêèðÿ îëóíóð). éåðëè ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñèí öçâö êèìè âÿçèôÿ òóòìàã, éåðëè èíçèáàòè âÿçèôÿäÿ, éåðëè ùàêè- Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû àäè ãóëëóã÷óíóí, éà- ìèééÿò îðãàíëàðûíäà ìÿìóð ãèñìèíäÿ ÷à- õóä äþâëÿò ñåêòîðóíäà ÷àëûøàí âÿçèôÿëè øÿõñèí ëûøìàã; þç èøèíèí èúðàñû ïðîñåñèíäÿ øÿõñè ìöëàùèçÿëÿðè ðÿùáÿð òóòäóüó çàìàí éàðàíûð. Áåëÿ ùàëëàðäà 4 ùÿð ùàíñû äþâëÿòäÿí, äþâëÿò îðãàíû âÿ äþâ- ãÿáóë åäèëÿí ãÿðàðëàð åéáÿúÿð ìÿãñÿäëÿðäÿí ëÿò ìöÿññèñÿñèíäÿí èñòÿíèëÿí êîíñåññèéà 38 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
àëìàã, éàõóä äþâëÿòëÿ, äþâëÿò îðãàíû âÿ (èäàðÿ÷èëèéè áó àäàìëàð âÿ éà îíëàðûí éàõûí ìöÿññèñÿñè èëÿ èãòèñàäè ìîíîïîëèéà õàðàê- ãîùóìëàðû òÿðÿôèíäÿí òÿíçèìëÿíÿí) îëàí âÿ òåðè äàøûéàí ùàíñûñà êîíòðàêòäà òÿðÿô êîíòðàêò áàüëàìàã, ëèñåíçèéà âåðìÿê ñÿëàùèéé- îëìàã, éàõóä áåëÿ êîíñåññèéà àëàí êîì- ÿòèíÿ ìàëèê ñàùèáêàð âÿçèôÿëè øÿõñëÿð âÿ ñ. Áó ïàíèéà èëÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿê âÿ ñÿùìÿ òÿ- ìöíàãèøÿëÿðèí èçàùà åùòèéàúû éîõäóð. Äþâëÿò ðÿôäàø îëìàã, áó úöð õàðàêòåðÿ ìàëèê ìÿìóðó þçöíö íåúÿ òÿìèç ýþñòÿðìÿéÿ úÿùä êîíòðàêòëàðûí òÿðÿôèíè ñàõëàìàã; åòñÿ äÿ, áåëÿ ùàëëàð èúòèìàè ìàðàãëàð ö÷öí òÿù- ëöêÿ òþðÿäèð. 4 èñòÿíèëÿí äþâëÿò îðãàíû âÿ äþâëÿò ìöÿññèñÿ- ñèíèí àäè êîììåðñèéà ôÿàëèééÿòè ïðîñåñèíäÿ Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí ìåéäàíà ýÿëäèéè áàøãà øÿõñëÿðÿ þäÿäèêëÿðèíäÿí áàøãà, øÿðàèòäÿí ãà÷ìàã ìöìêöí äåéèë. Øÿõñè ìà- äþâëÿò îðãàíû âÿ äþâëÿò ìöÿññèñÿñèíäÿí ðàãëàð çàìàí-çàìàí ìöíàãèøÿíèí éàðàíìàñû- ÿëàâÿ ïóë, ùÿð ùàíñû ýöçÿøòëÿð àëìàã. íà, èø éåðëÿðèíäÿ ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñèíÿ âÿ ïðàêòèê òÿäáèðëÿðèí ýþðöëìÿñèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõà- 111 –úè ìàääÿäÿ íÿçÿðäÿ òóòóëóð êè: ðûð. Áåëÿ ìÿñÿëÿëÿðäÿ àíëàøûëìàçëûüûí âÿ ÷àø- ãûíëûüûí îëìàìàñû ö÷öí øÿðàèòèí ëàï Íöìàéÿíäÿëÿð Ïàëàòàñû öçâöíöí ùàããû éîõ- áàøëàíüûúäàí þéðÿíèëìÿñè ýÿðÿêäèð. Ìàðàãëà- äóð êè, þç ñòàòóñóíäàí âÿ Íöìàéÿíäÿëÿð Ïà- ëàòàñûíäà òóòäóüó âÿçèôÿäÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê ðûí òîããóøìàñûíûí éàðàíìà åùòèìàëû îëàí ñèòó- èøÿ àäàì ýþòöðìÿê, âÿçèôÿéÿ òÿéèí åòìÿê ìÿ- àñèéàíû ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ö÷öí íþâáÿòè ñÿëÿñèíÿ ãàðûøñûí, ùàíñûñà äþâëÿò ìÿìóðó- éîõëàìà ñèéàùûñû àéðû-àéðû äþâëÿò ìÿìóðëàðûíà íóí, äàèìè âÿçèôÿñè îëàí, éàõóä äþâëÿò êþìÿê åäÿ áèëÿð: âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøìàéàí, àíúàã ÿìÿê ùàããû àëàí øÿõñëÿðèí, âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí, éàõóä äþâ- 4 Ðîëëàðûìûç äÿéèøñÿéäè ìÿí íåúÿ äöøöíÿð- ëÿò îðãàíëàðûíûí ñûðàâè èø÷èëÿðèíèí, éåðëè þçöíöè- äèì? Ìÿí èøÿ ýþòöðöëÿíëÿðäÿí, õèäìÿòè ñà- äàðÿåòìÿ, éà äà éåðëè äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíäÿ ùÿäÿ éöêñÿëìÿê èñòÿéÿíëÿðäÿí áèðè ÷àëûøàíëàðûí éåíè èø éåðèíÿ äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ, îëñàéäûì, ìÿíèì éåðèìè èñÿ ãÿðàð âåðÿíëÿð- âÿçèôÿéÿ òÿéèí îëóíìàñûíà, âÿçèôÿñèíèí, ìàà- äÿí áèðè òóòñàéäû, áó ïðîñåñè ÿäàëÿòëè ùåñàá øûíûí àðòûðûëìàñûíà êþìÿê ýþñòÿðñèí âÿ éà åäÿðäèììè? áåëÿ øÿõñëÿðèí âÿçèôÿäÿí êÿíàðëàøäûðûëìàñûíà òÿñèð åòñèí. 4 Ãîùóì, äîñò, ùÿìêàð, éàõóä ìÿí þçöì ìàëèééÿ ìöíàñèáÿòëÿðèíäÿ òÿøêèëàòûí ìþâú- 128-úè ìàääÿäÿ áó ñåíàòîðëàðà äà àèä åäèëèð. óä ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ãÿáóë åòäèéè ãÿðàðäàí âÿ éàõóä ýþðäöéö ïðàêòèê òÿäáèðäÿí óäó- ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛÍÛÍ ðóã, éîõñà óäóçóðóã? ÌÞÂÚÓÄËÓÜÓÍÓ ÍÅÚß ÀØÊÀÐ ÅÒÌßËÈ
4 Áó òÿøêèëàòûí ìþâúóä ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ãÿ- ßêñÿð ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ýþðöíÿí îëóð: áóë åòäèéè ãÿðàðäàí âÿ éàõóä ýþðäöéö äàèì þçáàøûíà, åéíè çàìàíäà àèëÿ öçâëÿðèíèí, äîñòëàðûíûí, ñèéàñè ùèìàéàäÿðëàðûí êþìÿéè èëÿ ïðàêòèê òÿäáèðäÿí ãîùóì, äîñò âÿ ùÿìêàð- ãÿðàð âåðÿí âÿçèôÿëè øÿõñëÿð; éà þçëÿðèíèí, éà äà ëàðûí, éàõóä ìÿíèì íöôóçóì ñàðñûéûð, éîõ- éàõûí ãîùóìëàðûíûí ñÿùìëÿðè, êîìïàíèéàëàðû ñà àðòûð? ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 39
4 Éà õèäìÿòè, éà äà êè, øÿõñè ïëàíäà áó èøëÿ õóä åòèêà ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ìöøàâèðÿ ìöðàúèÿò áàüëû ãÿðàðûí ãÿáóë åäèëìÿñèíÿ, ïðàêòèê òÿä- îëóíìàëûäûð. áèðèí ýþðöëìÿñèíÿ ìÿíèì êþìÿéèì äÿéèá- ìè? Øöáùÿ éîõäóð êè, áÿçè ìöíàãèøÿëÿð ÷îõ ìÿíà- ñûç õàðàêòåð êÿñá åäÿúÿê. Áóíëàð àíúàã éàðàí- 4 Áó òÿøêèëàòûí ãÿáóë åòäèéè ãÿðàðäàí, ýþð- ìûø øÿðàèòèí ãåéäÿ àëûíìàñûíà âÿ ãÿðàðëàðûí äöéö ïðàêòèê òÿäáèðäÿí êèìñÿ óäóá-óäó- ãÿáóëóíäà èøòèðàê åäÿí áàøãà ÿìÿêäàøëàðûí çàíäà ìÿíèì ùàíñûñà ìÿíôÿÿòèì îëóáìó, õÿáÿðäàð îëóíìàñûíà ÿñàñ âåðèð. Ìÿñÿëÿí, áó éàõóä îíóí òÿâàçþêàðëûüûíäàí, ãîíàãïÿð- âÿ éà áàøãà øÿõñèí ùàíñûñà êîìïàíèéàäà úöçè âÿðëèéèíäÿí ñóè-èñòèôàäÿ åòìèøÿììè? ìèãäàðäà ñÿùìè îëà áèëÿð âÿ åùòèìàë êè, îíóí äÿéÿðè áàõûëàí êîíêðåò áèð èøÿ ùÿëëåäèúè òÿñèð 4 Ùàíñûñà àññîñèñèéàíûí, êëóáóí, ùÿìêàðëàð ýþñòÿðìÿç. Áåëÿ îëàí òÿãäèðäÿ, éàðàíìûø øÿðà- òÿøêèëàòûíûí öçâöéÿììè, éàõóä ìÿíè áàøãà èòëÿ ÿëàãÿëè îëàí áàøãà àäàìëàð, ùÿìèí øÿõñèí òÿøêèëàòëàðäàí, øÿõñëÿðäÿí àñûëû âÿçèééÿòÿ ãÿðàðëàðûí ãÿáóëó ïðîñåñèíäÿ èøòèðàêûíäàí íà- ñàëàí êîíêðåò ÿëàãÿëÿðèì âàðìû? Áóíóíëà ðàùàò îëìàìàëûäûð. Ëàêèí áöòöí ÿìÿêäàøëàð þç- òÿøêèëàò ìþâúóä ìÿñÿëÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿí ëÿðèíè ðàùàò ùèññ åòìÿñÿëÿð, ùÿìèí øÿõñ óäóð, éîõñà óäóçóð? ãÿðàðëàðûí ãÿáóëóíäà èøòèðàêäàí èìòèíà åòìÿëè- äèð. Àéäûíäûð êè, áóðàäà èëêèí øÿðò ÿââÿëúÿäÿí 4 Îáéåêòèâëèéèìè ýÿëÿúÿêäÿ øöáùÿ àëòûíà àëàí ùàçûðëàíìûø ùàíñûñà ïëàíûí, éàõóä èøÿ ãàáàãú- ùàíñûñà øÿõñè ìÿíôÿÿòèì îëà áèëÿðìè? àäàí ÷ûõàðûëàí íÿòèúÿ èëÿ, øÿõñè ìàðàãëàðëà éà- íàøàí âÿçèôÿëè øÿõñèí êÿíàðëàøäûðûëìàñû ö÷öí 4 ßýÿð ìÿí äîüðóäàí äà ãèéìÿòëÿðèí òÿðòè- ñÿðÿíúàìûí îëìàìàñûäûð. áèíäÿ, éàõóä ãÿðàðëàðûí ãÿáóëóíäà èøòèðàê Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí à÷ûã îëäóüó øÿðàèò- åòñÿì âÿ ÿýÿð äîñòëàðûì, èúòèìàèééÿò áó äÿ, áàøãà áèð äþâëÿò ìÿìóðó, ñþçöýåäÿí äþâ- òÿøêèëëàòëà ÿëàãÿëÿðèìèí îëäóüóíó áèëñÿ, íà- ëÿò ìÿìóðóíäàí ãÿðàðëàðûí ãÿáóëóíäà èøòèðàê ðàùàò÷ûëûã êå÷èðÿðÿììè? åòìÿìÿñèíè òÿëÿá åäÿ áèëÿðìè? Áóíóí ãèéìÿò- 4 Òÿìèç âÿ àüûëëû àäàìëàðäà áåëÿ áèð òÿÿññö- ëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí àøàüûäàêû éîõëàìà ñèéàùûñûí- äàí èñòèôàäÿ åòìÿê îëàð: ðàò éàðàíà áèëÿðìè êè, ìÿí èúòèìàè áîðúóìó éåðèíÿ éåòèðÿíäÿ øÿõñè ìàðàãëàðäàí ÷ûõûø 4 Ãèéìÿòëÿíäèðìÿíèí òÿðòèáèíèí òÿìèí åäèëìÿ- åòìèøÿì? ñè ö÷öí èøÿ àèä îëàí áöòöí ìÿëóìàòëàð òÿã- 4 Ìÿí òÿìÿííàñûç âÿ úÿìèééÿòèí ìàðàãëàðû- äèì îëóíóáìó? íà óéüóí ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê ãàáèëèééÿòèíÿ ìàëèê îëäóüóìà ÿìèíÿììè? 4 Ìöíàãèøÿ éàðàäà áèëÿí ãàðøûëûãëû ìöíàñè- áÿòëÿð âÿ ÿëàãÿëÿð ùàíñû õàðàêòåðäÿäèð? Þç ñàùÿñèíäÿ ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí éà- ðàíäûüûíà ÿìèí îëàí øÿõñ ïðîáëåìè íåúÿ ùÿëë 4 Ùöãóãøöíàñ ìÿñëÿùÿòèíÿ åùòèéàú âàðìû? åòìÿëèäèð? Èëê íþâáÿäÿ, ïîòåíñèàë ìöíàãèøÿíèí ìþâúóäëóüó ðÿñìÿí áèëäèðèëìÿëè, ñîíðà èñÿ, 4 Áó èø áþéöê èúòèìàè ìàðàã êÿñá åäèðìè? Î, ÿýÿð áåëÿëÿðè âàðñà, îíó ãåéä åòìÿëè, ðÿèñÿ, éà- çèääèééÿòëè õàðàêòåð äàøûìûð êè? 40 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
4 Ùÿìèí øÿõñèí áó èøäÿ èøòèðàêû, îíóí òÿìèç- ñóè-èñòèôàäÿñè, àèëÿ öçâëÿðèíäÿí áèðèíè èøëÿ òÿìèí ëèéèíè øöáùÿ àëòûíà àëà áèëÿðìè? åòìÿñè øÿðàèòèíäÿ èøëÿäèëèð.
4 Ùÿìèí øÿõñèí ãÿðàðëàðûí ãÿáóëóíäà èøòèðà- Íåïîòèçìèí ãàäàüàí îëóíìàñû, áöòöí ãîùóì- êûíà úÿìèééÿòèí íöìàéÿíäÿëÿðè, òÿøêèëàòëà ëàðà òÿòáèã åäèëÿí ìöòëÿã ãàäàüà äåéèë. Ýåð- èøýöçàð ÿëàãÿëÿðè îëàí òÿðÿôäàøëàð íåúÿ áà- ÷ÿêäÿí, ãîùóìëàðûí ÿìêäàø øòàòûíà èøÿ õàð? ýþòöðöëìÿñè ìÿñÿëÿñèíäÿ öìóìè ãàäàüàéà, àéðû-ñå÷êèëèéÿ ãàðøû èíñàí ùàããëàðû òÿìèíàòûíûí 4 ßäàëÿòè âÿ ãÿðÿçñèçëèéè íåúÿ òÿìèí åòìÿëè, ïîçóëìàñû êèìè áàõûëà áèëÿð. Áó ñèòóàñèéà, áèð èúòèìàè ìàðàãëàðû íåúÿ ãîðóìàëû? ãîùóìóí áàøãà ãîùóìó âÿ þç àèëÿ öçâëÿðèíè èøÿ, ùàíñûñà âÿçèôÿéÿ ýþòöðäöéö âÿ îíóí öçÿ- Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí íåúÿ äÿðê âÿ ãÿáóë ðèíäÿ íÿçàðÿò åòìÿ ñÿëàùèééÿòëÿðèíÿ ìàëèê îë- îëóíìàñû áàðÿäÿ ìöçàêèðÿíèí áþéöê ÿùÿìèéé- äóüó ñèòóàñèéàäàí ôÿðãëÿíèð. Íåïîòèçìÿ áåëÿ ÿò êÿñá åòìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, áó éîõëàìà ñè- éàùûëàðûíäàí ùå÷ áèðèíÿ ãàðøûëûãëû ìöíàñèáÿòëÿðè ãàäàüà, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí òóòäóüó âÿçèôÿ- âÿ ÿëàãÿëÿðè àâòîìàòèê éàðàðñûç åëàí åäÿí ñèéà- äÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê (âÿ éà ñóè-èñòèôàäÿ åäÿðÿê), ùû êèìè áàõûëìàìàëûäûð. Ùå÷ áèð àüûëëû âÿ òÿìèç þç ãîùóìëàðûíû äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíäÿ éåðëÿø- èíñàí áó âÿ éà äèýÿð ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíû äèðìÿñèíÿ ìöÿééÿí ìÿùäóäèééÿòëÿð ãîéóð. þç-þçöíÿ áàø âåðÿí ùàäèñÿ ùåñàá åòìÿç. Áóðàäà ìÿãñÿä, àèëÿ öçâëÿðèíèí áèð éåðäÿ èøëÿ- ìÿñèíè ÿíýÿëëÿéÿí âÿçèééÿòèí éàðàäûëìàñû äå- Òÿøêèëàò âÿ ùþêóìÿòÿ þç òÿìèçëèéèíè âÿ íöôóçó- éèë, áó âÿ éà äèýÿð äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí, íó ãîðóìàüà êþìÿê åäÿí áàøãà ñòðàòåýèéàëàð éöêñÿê èõòèñàñëû øÿõñëÿðèí èøÿ ýþòöðöëìÿñèíäÿ äà ìþâúóääóð: úÿìèééÿò àäûíäàí ãÿðàðâåðèúè ñÿëàùèééÿòëÿðè ùÿéàòà êå÷èðìÿê, éàõûí ãîùóìëàðà ìöíàñèáÿò- 4 Ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè ïðîñåñèíäÿ èøòè- äÿ áöðóçÿ âåðÿí ôàâîðèòèçì òÿçàùöðëÿðèíèí, âÿ- ðàêûí òàì âÿ äÿãèã ó÷îòóíóí àïàðûëìàñû çèôÿëè øÿõñëÿðè ÿëàëòûéà ÷åâèðìÿê úÿùäëÿðèíèí ãàðøûñûíû àëìàãäûð. 4 Ïðîñåñëÿð ùàããûíäà äÿãèã ìÿëóìàòëàð òîï- ëàìàãëà, òÿøêèëàòûíûçûí ôÿàëèééÿòè, ãÿðàðëàðû ÚÀÐ-äàêû îìáóäñìàí îôèñèíèí ÿìÿêäàøëàðûí- öçÿðèíäÿ øÿôôàôëûüûí òÿìèí åäèëìÿñè äàí áèðè áåëÿ áÿéàíàò âåðìèøäè: ‘Òèïèê íöìóíÿ áåëÿ áèð ùàäèñÿ îëà áèëÿð êè, êèìèíñÿ ãàíóíñóç 4 Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ðèñêè îëàí éåðäÿ åëÿ öñòöíëöê ÿëäÿ åòìÿñè, îíóí ùàíñûñà èäàðÿäÿ âÿ åäèëìÿëèäèð êè, áöòöí èøòèðàê÷ûëàðûí ùÿëëåäèúè ïîäðàòäà ÷àëûøàí àèëÿ öçâëÿðèíäÿí áèðèíèí èøÿ ãàðûøìàñûíäàí ñîíðà áàø òóòóá. Þçö äÿ áó ãÿðàðëàðû ÿñàñëàíäûðûëìûø îëñóí. èäàðÿ ïîäîàòû êÿíàðà âåðèð. Áåëÿ íÿòèúÿéÿ ýÿë- ìÿê îëàð êè, áóðàäà ùå÷ áèð úèíàéÿò éîõäóð, ñà- ÍÅÏÎÒÈÇÌ ÍßÄÈÐ? äÿúÿ ãåéðè-åòèê äàâðàíûøà éîë âåðèëèá. Áèçèì ãàíóíâåðèúèëèêäÿ íåïîòèçì ùÿëÿ êè, úèíàéÿò ñà- Íåïîòèçì ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí õöñóñè éûëìûð. Àììà áó ùàäèñÿäÿ ïîçóíòó à÷ûã-àø- íþâöäöð. Áó èôàäÿ ÿíÿíÿâè îëàðàã äàùà ýåíèø êàðäûð âÿ îìáóäñìàíûí òÿúèëè ìöäàõèëÿñè òÿëÿá êîíòåêñòäÿ èñòèôàäÿ îëóíñà äà, î úèääè øÿêèëäÿ îëóíóð. Áóíäàí ÿëàâÿ, âÿçèôÿëè øÿõñèí þçöíÿ ùÿð ùàíñû øÿõñèí òóòäóüó äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿí ìöíàñèá àäàìëàðû éàíûíà éûüìàñû êèìè íåïî- ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 41
òèçì àêòû îìáóäñìàí ö÷öí õÿáÿðäàðåäèúè ùÿ- Øÿõñèí ìàëèééÿ ìàðàãëàðû ýöäìÿñèíè, éàõóä éÿúàí ñèãíàëûíäàí áèðè îëà áèëÿð. Áåëÿëÿðè áó ìÿñÿëÿéÿ ãîùóìëàðäàí, äîñòëàðäàí áèðèíèí ùàããûíäà ôèêèð âàð êè, “èñòÿäèéè êèìè ùÿðÿêÿò ãàðûøìàñûíû ùàêèìèí àðàøäûðìàñû äàùà ïèñ åäÿíëÿð” äàùà ÷îõ øåéÿ íàèë îëóð âÿ îíëàðà åòè- îëàðäû. Òÿðÿôëÿðäÿí, áåëÿ âÿòÿíäàø èøëÿðèíèí áàð åòìÿê ìöìêöíäöð”.[6] àðàøäûðûëìàñûíäà, èøè àïàðàí ùàêèìèí îíëàðû ãàíå åäèá-åòìÿìÿñè ñîðóøóëà áèëÿð (øöáùÿ éà- Íåïîòèçìÿ þçÿë ñåêòîðäà ÷îõ òÿñàäöô åäèëèð. ðàíäûüû òÿãäèðäÿ). Úèíàéÿò èøëÿðèíäÿ ùàêèì, ñà- Õöñóñÿí äÿ, àéðû-àéðû àèëÿëÿðÿ ìÿõñóñ êîðïî- äÿúÿ ãÿðàðñûç âÿçèééÿòäÿ ãàëäûüûíû åëàí åäÿð ðîñèéàëàðäà àèëÿ öçâëÿðèíèí ãàáàüà ÷ÿêèëìÿñè âÿ èøäÿí êÿíàðà ÷ÿêèëÿ áèëÿð. Ùàêèìèí îüëàíëà- êîíòåêñòèíäÿ. Áåëÿ êîðïîðàñèéàëàðäà ãåéä îëó- ðûíûí âÿ ãûçëàðûíûí ìÿùêÿìÿäÿ, âàëèäåéèíëÿðè íàí ïðàêòèêà ìÿãáóë ñàéûëûð. Ñîí îëàðàã èñòÿíè- ãàðøûñûíäà âÿêèë ãèñìèíäÿ äàéàíìàëàðûíà àç òÿñàäöô îëóíóð. Áó, òÿêúÿ ìÿùêÿìÿ ñèñòåìèí- ëÿí öñòöíëöéöí òÿñèðè êîðïîðàñèéàíûí ïðàêòèê äÿ ÷ÿòèíëèê éàðàòìûð. Áàøãà îõøàð ùàäèñÿëÿð äÿ íÿòèúÿñèíäÿ (ýÿëèðäÿ) òÿçàùöð åäèð. Áó ïðàêòèê ãûçüûí ìöáàùèñÿëÿð äîüóðóð âÿ êîððóïñèéàíûí, íÿòèúÿ èñÿ àèëÿ “ìöëêèééÿòèäèð”. Þçÿë ñåêòîðäàêû ýèçëè äàíûøûãëàðûí îëìàñû èëÿ áàüëû èñáàòëàíìà- íåïîòèçì èø éåðèíäÿ äöøìÿí÷èëèê éàðàäà áèëèð, éàí úèääè èääèàëàðà ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. àíúàã éàðàíìûø âÿçèééÿòè äöçÿëòìÿê, áåëÿ òÿ- çàùöðëÿðÿ ãàðøû ãàíóí ãÿáóë åòìÿê ö÷öí äþâ- Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë íåïîòèçì þçöíäÿ áèð âÿ éà ëÿòèí èøÿ ìöäàõèëÿñèíÿ ùå÷ áèð ñÿáÿá éîõäóð. áèð íå÷ÿ êîìïîíåíòè úÿìëÿøäèðèð:
Äþâëÿò ñåêòîðóíäàêû íåïîòèçì èñÿ èúòèìàè ìà- 4 èøÿ ýþòöðöëÿíèí ìÿíàôåéèíèí ìöäàôèÿñè, âÿ- ðàãëàðà çÿðáÿ âóðóð. Íåïîòèçìèí ìþâúóäëóüó çèôÿéÿ òÿéèí åòìÿ, âÿçèôÿéÿ òÿêðàð òÿéèí îíäàí õÿáÿð âåðèð êè, ùÿð ùàíñû áèð âÿçèôÿéÿ, åòìÿ, òÿñíèôàò, òÿêðàð òÿñíèôàò, ãèéìÿòëÿðèí õèäìÿòè èøèíäÿ ãàáàüà ÷ÿêèëìÿéÿ äàùà ëàéèã òÿðòèáè, õèäìÿòè èøäÿ èðÿëèëÿìÿ, áèð èøäÿí îëàí èñòÿäèéèíè àëà áèëìÿéÿúÿê. Áóíóí íÿòèúÿ- áàøãàñûíà êå÷ìÿ, éàõóä, äþâëÿò îðãàíûí- ñèíäÿ áöòöí úÿìèééÿò ÿçèééÿò ÷ÿêèð. Éàõóä íå- äà, ìöÿññèñÿñèíäÿ âÿçèôÿ òóòàí âÿ øÿõñ òÿ- ïîòèçì î äåìÿêäèð êè, ùàíñûñà ùþêóìÿò ðÿôèíäÿí íÿçàðÿò àëòûíäà ñàõëàíàí àèëÿéÿ ïîäðàòû, ãèéìÿòëÿðè âÿ áàøãà øÿðòëÿðè ðÿãàáÿò éàõûí àäàìûí-òÿðÿôäàøûí òÿëèìè, òÿñèðÿ ìÿ- ãàáèëèééÿòèíÿ ýþðÿ äèýÿð íàìèçÿäëÿðèí òÿêëèôëÿ- ðóç ãàëìàñû âÿ éà ñàäàëàíàí êîìïîíåíò- ðèíäÿí àøàüû îëàí ìÿùñóëó àëûð âÿ áó âåðýè þäÿ- ëÿðäÿ èøòèðàê åòìÿ, éàõóä ñîíóíúóéà éÿíëÿðèí ùåñàáûíà ùÿéàòà êå÷èðèëèð. Íåïîòèçì ùÿâÿñ; èøÿ ñÿäàãÿò êîíòåêñòèíäÿ, áèð ãîùóìóí áèðáà- 4 àèëÿéÿ éàõûí àäàìûí-òÿðÿôäàøûí ìöêàôàò- øà ðÿèñè áàøãà áèð ãîùóì îëäóüó èñòÿíèëÿí òÿø- ëàíäûðûëìàñûíûí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñèíäÿ èø- êèëàòäà ìöíàãèøÿ éàðàäà áèëÿð. Áåëÿ øÿðàèòèí òèðàê; ìþâúóäëóüóíà èìêàí âåðèëìÿìÿëèäèð. Àäè ùö- ãóãè ãàäàüà àòà, àíà, ãàðäàø, áàúû, ÿìè, äàéû, 4 òàáåëèêäÿ îëàí øÿõñÿ èñòÿíèëÿí èøèí èúðàñûíûí õàëà, ÿð, àðâàä, îüóë, ãûç, êöðÿêÿí, ýÿëèí, áàúû òàïøûðûëìàñû, èøÿ ýþòöðìÿéÿ ìöíàñèáÿò, âÿ- âÿ ãàðäàøóøàãëàðû, ÿìèóøàãëàðûíäàí ùàíñûíûí- çèôÿéÿ òÿéèíàò, òÿñíèôàò, òÿêðàð òÿñíèôàò, ãèé- ñà ðÿèñ âÿçèôÿñèíäÿ, éóõàðûäà õàòûðëàíàí äèýÿð ìÿòëÿðèí òÿðòèáàòû, õèäìÿòè èøäÿ èðÿëèëÿìÿ, áèð ãîùóìëàðûí èñÿ òàáå îëàí ãèñìèíäÿ ÷àëûøìàñû- èøäÿí áàøãàñûíà êå÷ìÿ, éàõóä àèëÿéÿ éà- íà èìêàí âåðìÿçäè. õûí àäàìûí-òÿðÿôäàøûí òÿëèìè; 42 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
4 éàõûí ãîùóìóí äþâëÿòäÿ ùàíñûñà âÿçèôÿ 4 ñèçèí âÿ îíëàðûí âÿçèééÿòè, íÿçàðÿòèí ùÿéàòà òóòìàñû, éàõóä øÿõñè ñåêòîðäà éöêñÿê ðöò- êå÷èðèëìÿñèíèí òÿíçèìëÿíìÿñè, âÿçèôÿéÿ òÿ- áÿëè èäàðÿ÷èëèêäÿ áÿðãÿðàð îëìàñû èëÿ íÿòèúÿ- éèíåòìÿ, øèêàéÿòëÿðÿ áàõìà, èøäÿí êÿíàð- ëÿíÿí ëîááè÷èëèê (áåëÿ ùàëëàðäà áèðèíúè ëàøäûðìà âÿ èíòèçàì òÿäáèðëÿðè ýþðìÿ ùàêèìèééÿòÿ ìàëèê îëìóð âÿ àõûðûíúûíûí ñÿëàùèééÿòèíèí ìþâúóäëóüó, éàõóä èíòèçàì öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðÿ áèëìèð); õàðàêòåðëè òÿñèð ýþñòÿðìÿ èëÿ áàüëàíàúàã;
4 éàõûí àèëÿ öçâëÿðè âÿ àèëÿéÿ éàõûí àäà- 4 ñèç âÿ éà èøÿ ýþòöðöëÿí òÿôòèø åäÿúÿê, éîõ- ìûí-òÿðÿôäàøûí öçÿðèíäÿ áèðáàøà, éàõóä ëàéàúàã, èúòèìàè ïóë âÿ âÿñàèò àëàúàãñûíûç, äîëàéû íÿçàðÿò, éà äà áåëÿ íÿçàðÿòèí òàáå- éàõóä ñèçÿ, éà äà êè, èøÿ ýþòöðöëÿíÿ èúòèìàè ëèêäÿ îëàíûí áèðèíÿ ùÿâàëÿ åäèëìÿñè. [7] ïóë âÿ èúòèìàè âÿñàèò òàïøûðûëàúàã;
Èúòèìàè ìàðàã òÿëÿá åäèð êè, ëàéèãëè íàìèçÿä 4 åëÿ áèð ùàäèñÿ îëà áèëÿð êè, áó äàèðÿíèí ìà- äþâëÿò èøèíäÿ ÷àëûøñûí. Éàõûí ãîùóìóí ùàíñû- ðàãëàðû èëÿ ñèçèí, èøÿ ýþòöðöëÿíèí ìàðàãëàðû- íûíñà äþâëÿò âÿçèôÿñèíÿ ÷îõ óéüóí ýÿëìÿñè äÿ íûí òîããóøìàñû øÿðàèòè îðòàéà ÷ûõñûí, òÿáèèäèð. Áó çàìàí ìàðàãëàðûí òàðàçëûüû íÿçÿðÿ èúòèìàè øöáùÿ éàðàíñûí âÿ áóíëàðû ÿââÿëúÿ- àëûíìàëûäûð. Áó ñÿáÿáäÿí íåïîòèçìèí ãàéäàëàðû äÿí ýþðìÿê ìöìêöí îëñóí; êå÷èëìÿç ìàíåÿéÿ ÷åâðèëìÿìÿëè âÿ éöêñÿê èõ- òèñàñëû íàìèçÿäëÿðèí ùàíñûñà âÿçèôÿéÿ ëàéèã îë- 4 áó äàèðÿ èøÿ ýþòöðìÿ çàìàíû àéðû-ñå÷êèëèê- ìàäûüû êèìè àíëàøûëìàìàëûäûð. Áó ôèêèð àðòûã þç äÿí, êàäð ñèéàñÿòè èëÿ áàüëû ìöíàãèøÿëÿð- èôàäÿ ôîðìàñûíû òàïûá âÿ ùàçûðëàíìûø íîðìàëàð- äÿí ãà÷ìàã ö÷öí èøÿ ýþòöðìÿëÿðè äàí êÿíàðà ÷ûõìàüà ùå÷ áèð ÿë éåðè ãîéìóð, ìÿùäóäëàøäûðìàëûäûð. àéðû-àéðû øÿõñëÿðÿ þç èñòÿäèéè êèìè ùÿðÿêÿò åò- ìÿéÿ èìêàí âåðìèð. [8] Áó äàèðÿ ñèçè ùå÷ âàõò äöøöíöëìöø øÿêèëäÿ àèëÿ öçâëÿðèíèí áèðèíäÿí, àèëÿéÿ éàõûí àäàìäàí, ãî- ÀÁØ äàèðÿëÿðèíèí áèðèíäÿêè èäàðÿ÷èëèê ñèñòåìè, ùóìäàí, éàõóä ôàâîðèòèçìèí òÿçàùöð åòäèéè, èí- þçöíöí èøÿ ýþòöðìÿ ïðàêòèêàñûíäà íåïîòèçìèí ñàíëàð àðàñû ìöíàãèøÿíèí áàø âåðäèéè, ÿìÿê ãàáàüûíû àëìàã ö÷öí àøàüûäàêû éàíàøìàíû ìÿùñóëäàðëûüûíûí àøàüû äöøäöéö, èøÿ ýþòöðìÿ òÿòáèã åäèð: çàìàíû ñàüëàì ìöùèòèí îëìàäûüû øÿðàèòäÿí àñû- ëû âÿçèééÿòÿ ñàëìàéàúàã. ßýÿð èø éåðèíäÿ éóõà- Áó äàèðÿ èõòèñàñëû íàìèçÿäëÿðèí èøÿ ýþòöðöëìÿ- ðûäà ñàäàëàíàí ÿëâåðèøëè ìöùèò éîõäóðñà, ñèíäÿ ìàðàãëûäûð âÿ îíëàðûí ùàìûñû ãîéóëàí òÿ- ìþâúóä ñèéàñÿòèí ýåðèéÿ ýöúö îëìàìàëûäûð. ëÿáëÿðÿ óéüóí ýÿëèá-ýÿëìÿìÿê áàõûìûíäàí Ñàäàëàíàí ãöñóðëàðäàí èøÿ ýþòöðöëÿíëÿð çÿðÿð íÿçÿðäÿí êå÷èðèëèð. ÷ÿêñÿ, áó äàèðÿ èø÷èëÿðè áàøãà âÿçèôÿëÿðÿ, áàø- ãà èø éåðëÿðèíÿ äÿéèøìÿê âÿ åéíè ÿìÿê ùàããû Áó äàèðÿíèí ìÿãñÿäè êîíêðåò âÿçèôÿéÿ, äèýÿðëÿ- èëÿ òÿìèí åòìÿê ùàããûíû þçöíäÿ ñàõëàéûð. [9] ðèíäÿí ñå÷èëÿí äàùà éàõøû èõòèñàñëû êàäð úÿëá åò- ìÿêäèð. Àèëÿíèí, àèëÿéÿ éàõûí àäàìûí, ñèçèíëÿ Áó ñòðàòåýèéà âÿ ïðîñåäóðëàðäà ÿñàñ äèããÿò áèð åâäÿ éàøàìàéàí ãîùóìëàðûí íàìèçÿäëèéè ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí àøêàðëàíìà âàñèòÿ- èøÿ ýþòöðìÿê ö÷öí ùþêìÿí éîõëàíûëûð. Èñòèñíà ëÿðèíÿ âÿ ãåéäèééàòûíà, åéíè çàìàíäà áó ìö- ùàëëàð: íàãèøÿëÿðèí ùÿð ùàíñû áèð òÿøêèëàòäàêû ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 43
äöðöñòëöéÿ òÿñèðèíèí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñèíÿ ëû âÿ àüûëëû àäàìëàð âÿçèôÿéÿ ìþâúóä òÿéèíàòû, éþíÿëìÿëèäèð. éàõóä ìþâúóä ãÿðàðû óéüóí ñàéûðìû?
ÏÐÎÒÅÊÑÈÎÍÈÇÌ ÍßÄÈÐ? Çàìàí-çàìàí áó ìÿñÿëÿíè ÷îõ àñàí ùÿëë åò- ìÿê îëàð. ßýÿð áèð íÿôÿð âÿçèôÿ òóòìàã ö÷öí Ïðîòåêñèîíèçì íåïîòèçìÿ íèñáÿòÿí äàùà ýåíèø ÿðèçÿ âåðèáñÿ, ìöñàáèãÿíè àïàðàí êîìèññèéà ìÿíà êÿñá åäèð. Áó çàìàí ùÿð ùàíñû áèð èøÿ, öçâëÿðèíäÿí áèðè âÿ áèð íå÷ÿñè íàìèçÿäè éàõøû âÿçèôÿéÿ éàðàéûá-éàðàìàìàñûíäàí àñûëû îëìà- òàíûéûðñà, áó çàìàí ùÿìèí êîìèññèéàíûí öçâ- éàðàã äîñòëàðà öñòöíëöê âåðèëèð. Ùÿð øåéäÿí ÿâ- ëÿðè îíóí èøèíäÿ èøòèðàêäàí èìòèíà åäÿ áèëÿð âÿ âÿë ïðîòåêñèéà âÿçèôÿéÿ òÿéèíàò çàìàíû þçöíö åòìÿëèäèðëÿð. Ìàùèééÿòúÿ áó àíäàí åòèáàðÿí êî- áöðóçÿ âåâðèð. Îíóí, ãÿðàðâåðèúè ñÿëàùèééÿòëÿ- ìèññèéàäà ãàëàí áó âÿ éà áàøãà øÿõñ “áëàò” – ðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè èëÿ áàüëû òÿçàùöð åùòèìàëû “äîñò, éàõóä òÿðÿôäàø” îëóð âÿ âÿçèôÿéÿ ýþòöð- äà âàð. ìÿ ùàããûíäà ãÿðàðû îíóí õåéðèíÿ òÿêìèëëÿøäèð- ìÿéÿ èìêàí âåðèð. Áó ïðîòåêñèéà öçðÿ âÿçèôÿéÿ Èíýèëòÿðÿäÿ “áëàòû” ýþñòÿðìÿê ö÷öí “êþùíÿ ýþòöðìÿê äåìÿêäèð. Äöðöñò íàìèçÿäëÿ, ÿëàãÿ- ìÿêòÿá ãàëñòóêó”, éàõóä “êþùíÿ ìÿêòÿá äîñò- ëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿí íàìèçÿä àðàñûíäà ñÿð- ëàðûíûí êëóáó” èôàäÿëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åäèëèð. Äöí- ùÿä õÿòòèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ö÷öí, ñþçö éàäà, ÿëàãÿëÿðäÿí ñóè-èñòèôàäÿ åòìÿêëÿ ÷îõëó ýåäÿí êîìèññèéà öçâëÿðè àøàüûäàêû ñóàëëàðû ñÿðâÿò òîïëàéàí þëêÿëÿð âàð. Ýåíåðàë Ñóùàðòî âåðÿ áèëÿð: íàìèçÿäëÿðäÿí áèðèíèí êîìèññèéà çàìàíû Èíäîíåçèéàäà áëàòäàí èñòèôàäÿéÿ àèä öçâëÿðè èëÿ äîñòëóã ÿëàãÿëÿðèíÿ ìàëèê îëäóüóíó ÷îõñàéëû íöìóíÿëÿð îëóá. Ùÿòòà îðàäà áöòöí áèëÿí âÿ ùÿìèí âÿçèôÿéÿ èääèàëû îëàí áàøãà íà- öñòöíëöêëÿðèí íöìàéèøè ãàíóí ÷ÿð÷èâÿñèíäÿí ìèçÿäëÿð íÿ äöøöíÿðäè? Áàøãà íàìèçÿäëÿð âÿ- ÷ûõìûðäû. Áåëÿ ùàëëàðûí ÿêñÿðèééÿòè ùöãóãà çèää çèôÿéÿ ýþòöðìÿíèí áåëÿ ïðîñåäóðóíó ùÿðÿêÿòëÿðëÿ áàüëû îëìóðäó. Áóíóíëà éàíàøû, ÿäàëÿòñèçëèê ùåñàá åäÿðäèëÿðìè? Ìþâúóä øÿðà- ìÿùêÿìÿ áàõûøû çàìàíû õàòûðëàíàí öñòöíëÿê- èòäÿ øöáùÿ éàðàíûáñà, ìÿñÿëÿíè êîìèññèéàíûí ëÿð áàðÿäÿ ÷îõ àç ãÿðàðëàð âÿ îíëàðûí íöìàéèø áàøãà öçâëÿðè ìöçàêèðÿ åäÿ áèëÿð. Øöáùÿñèç, ìåéàðëàðû éîõëàíûëìûøäû. íàìèçÿäèí êîìèññèéà öçâëÿðè èëÿ ÿëàãÿñè ùàìû- íûí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðûëìàëû âÿ øÿôôàôëûã òàì òÿìèí Òÿøêèëàòûí òÿëèìàò âÿ ìåòîäèêàíû, éàçûëû äàâðà- åäèëìÿëèäèð. íûø êîäåêñèíè éàõøû ãàâðàìàñû, íåïîòèçì âÿ “áëàò” äà äàõèë îëìàãëà ìþâúóä, ïîòåíñèàë, Äèýÿð òÿðÿôäÿí, áó âÿ éà áàøãà íàìèçÿä åùòè- éàòëû àäàì êèìè òàíûíûð, àüûëëû äàâðàíûøû öñòöí òó- äÿðê åäèëÿí ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí ùÿëëèíè òóðñà, îíóí âÿçèôÿéÿ òÿéèí åäèëìÿñèíÿ áþéöê ÿñàñ ìÿãñÿä ñàéìàñû ôàêòû äà áþéöê ÿùÿìèé- åòèìàä ýþñòÿðìÿê ëàçûìäûð. Ùÿð øåé åòèìàä éÿò êÿñá åäèð. ìÿñÿëÿñèíÿ ñþéêÿíìÿëèäèð. Áóðàäà ÿñàñ ìÿ- ñÿëÿ ãàëàí áöòöí íàìèçÿäëÿðèí âÿ ýåíèø èúòèìà- Ãàí ãîùóìëóüó êîíòåêñòèíäÿ âÿ íèýàù, òÿðÿô- èééÿòèí ðÿéèíÿ óéüóí ãàíóíè ãÿðàðëàðûí ãÿáóë äàøëûã ìöíàñèáÿòëÿðè çÿìèíèíäÿ íåïîòèçìè åäèëìÿñèäèð. ìöÿééÿí åòìÿê ÷ÿòèíëèê òþðÿäèð, ïðîòåêñèîíèçì èñÿ åôôåêòëè ùöãóãè ìöÿééÿíëÿøìÿéÿ òàáå Ãàíóí òÿëÿá åäèð êè, áÿçè âÿçèôÿëÿðÿ òÿéèíàò áó îëìóð. Îíóíëà àíúàã ãåéðè-ôîðìàë, ñóàë âåð- âÿ éà äèýÿð äþâëÿò ìÿìóðó òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà ìÿêëÿ ìöáàðèçÿ àïàðìàã îëàð: éàõøû ìÿëóìàò- êå÷èðèëñèí. Áó âÿçèôÿëè øÿõñ íöôóçäàí äöøäö- 44 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
éöíö ùèññ åòäèéè òÿãäèðäÿ âÿ âÿçèôÿéÿ òÿéèí ÷èì ìåéàðëàðûíà àèä åéíè ñóàë âåðèëìÿëèäèð. îëóíìàñû íÿçÿðäÿ òóòóëàí íàìèçÿäëÿ îíóí ÿëà- Áöòöí áó ñóàë âÿ úàâàáëàð ñÿíÿäëÿøäèðèë- ãÿñè ýöìàí åäèëäèêäÿ, ùÿìèí âÿçèôÿëè øÿõñÿ èì- ìÿëèäèð. êàí âåðèëìÿìÿëèäèð êè, íàìèçÿä ñå÷èìèíäÿ èøòèðàê åòñèí. Î êèìèñÿ âÿçèôÿéÿ òÿéèí åòìÿê Ïðîñåñ ÿðçèíäÿ ÿñàñ ãÿðàðëàð ö÷öí ùàíñû øÿõ- ö÷öí äàùà éöêñÿê ãóëëóãäà îëàí áàøãà âÿçèôÿ- ñèí ìÿñóëèééÿò äàøûìàñû, åéíè çàìàíäà òÿòáèã ëè øÿõñäÿí äÿ ôîðìàë ìÿñëÿùÿò àëàð âÿ áó ìÿñ- åäèëÿúÿê ãèéìÿòëÿíäèðìÿ ìåéàðëàðû áöòöí àè- ëÿùÿò ÿñàñûíäà äàâðàíà áèëÿð. [10] äèééàòû øÿõñëÿðÿ àéäûí îëìàëûäûð. Õàòûðëàíàí ìÿëóìàòëàð ôîðìàë îëàðàã ãåéäÿ àëûíìàëû âÿ Éåíÿ äÿ ñîíäà íàìèçÿäèí éàðàðñûçëûüûíû íÿçÿ- áöòöí ãÿðàðëàð, ìîòèâëÿð, ñå÷èìèí ýåäèøè ïðîñå- ðÿ àëìàäàí, îíóí âÿçèôÿéÿ òÿéèí åäèëìÿñè ùàã- ñèíäÿ îíëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè ñÿíÿäëÿøäèðèëìÿëè- ãûíäàêû ãÿðàðëà áàüëû èòòèùàìëàðà úàâàá âåðìÿê äèð. ãàáèëèééÿòèíÿ åéùàì îëóíóð. Ùàíñûñà íàìèçÿ- äèí ãÿðàð ãÿáóë åäÿíëÿ ÿëàãÿñè ôàêòûíûí ìþâú- Áàøãà àñïåêòëÿðäÿ îëäóüó êèìè èäàðÿ÷èëèéèí óäëóüó, ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ïîëåìèêàéà òàì ÿñàñ ãàéäàéà ñàëûíìàñû, òÿêìèë ó÷îò ãåéäëÿðèíèí âåðèð. àïàðûëìàñû ìÿñóëèééÿòè àðòûðûð âÿ ùåñàáàòâåð- ìÿíèí ìèãéàñûíû ýåíèøëÿíäèðèð. Éàõøû îëàðäû êè, ÂßÇÈÔßËßÐß ÒßÉÈÍÀÒ ÇÀÌÀÍÛ êëàí âÿ áèð íå÷ÿ àèëÿ òÿðÿôèíäÿí ãÿðàðëàðûí ãÿ- ÍÅÏÎÒÈÇÌ Âß ÏÐÎÒÅÊÑÈÎÍÈÇÌÄßÍ áóë åäèëìÿñèíäÿ èøòèðàê åäÿí áó âÿ éà äèýÿð ÍÅÚß ÃÀ×ÌÀËÛ øÿõñëÿðÿ òÿçéèãëÿðèí îëäóüó þëêÿëÿðäÿ, âÿçèôÿéÿ èääèàëû ÿðèçÿ âåðÿíëÿðäÿí ùå÷ áèðèíèí îíëàðûí ãî- Äþâëÿò âÿ þçÿë ñåêòîðäà íåïîòèçì âÿ ïðîòåêñè- ùóì âÿ éàõóä òàíûøû îëìàäûüû ôîðìàë òÿñäèãèíè îíèçìäÿí ãà÷ìàüûí ÿñàñ ìöâàôèã ïðèíñèïëÿðè òàïñûí, éà äà ìþâúóä ïðîñåñäÿí òàì èìòèíà àøàüûäàêûëàðäûð [11]: åäèëñèí.
4 Èøÿ âÿ âÿçèôÿéÿ ýþòöðìÿ ïðîñåñèíäÿ òÿðÿô- 4 Ðÿãàáÿòè ýåíèøëÿíäèðìÿê ëàçûìäûð. Ðåêëàì ñèçëèê. Áó îíà ýþðÿ ÿùÿìèééÿòëèäèð êè, äþâëÿò åëàíëàðû åëÿ òÿðòèá îëóíìàëûäûð êè, òÿêëèô îëó- ñåêòîðóíà èøÿ ýþòöðöëÿíëÿð éöêñÿê ÿõëàãè íàí âÿçèôÿ ö÷öí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø òÿëÿá- ïðèíñèïëÿðäÿí âÿ èúòèìàè ìàðàãëàðäàí ÷ûõûø ëÿðè ÿòðàôëû ÿêñ åòäèðñèí âÿ ïîòåíñèàë åäÿðÿê þç èúòèìàè áîðúëàðûíû éåðèíÿ éåòèðñèí- èääèà÷ûëàðûí ñàéûíû ìàêñèìóì àðòûðà áèëñèí. ëÿð. Òÿðÿôêåøëèê âÿ êîððóïñèéà èëÿ áàüëû øöá- Ðåêëàì åëàíëàðûíûí âåðèëìÿñèíäÿ áèð ãàéäà ùÿëÿðäÿí ãà÷ìàã ö÷öí ïîòåíñèàë âÿçèôÿéÿ îëàðàã ÿñàñ ìÿãñÿä âÿçèôÿéÿ äàùà ÷îõ ÿðèçÿ âåðÿí, áó âÿ éà äèýÿð âÿçèôÿéÿ ýþòö- íàìèçÿäèí úÿëá åäèëìÿñèäèð. Áóíäàí áàø- ðöëìÿ ïðîñåñèíèí ùå÷ áèð ùèññÿñè èëÿ áèðáàøà ãà, èøÿ ýþòöðìÿ èëÿ áàüëû ïðàêòèê òÿäáèðëÿðÿ ÿëàãÿäÿ îëìàìàëûäûð. ×öíêè áàøãà íàìè- áàøëàéàíà ãÿäÿð ñå÷èì ìåéàðëàðûíûí àíàëè- çÿäëÿð ñûðàñûíäà äà áåëÿ èääèà÷ûëàð îëà áè- çè èëÿ åëÿ âÿçèééÿò éàðàäûëìàëûäûð êè, ìþâúóä ëÿð. Áóðàéà, ïîòåíñèàë íàìèçÿä ö÷öí âÿçèôÿéÿ ãîéóëàí óéüóí òÿëÿáëÿð þç ÿêñèíè ÿëàãÿ÷è øÿõñèí ôóíêñèéàëàðûíû éåðèíÿ éåòèð- òàïñûí âÿ éåðèí òóòóëìàñû ö÷öí äàùà ýåíèø ìÿê, ðåêëàì åëàíëàðûíûí òÿðòèáè, éàõóä ðÿé- äàèðÿ ÿùàòÿ îëóíñóí. Àíúàã èñòèñíà ùàëëàð- ÷èëÿðëÿ ùàìû òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë îëóíàí äà ýåð÷ÿê ðÿãàáÿòÿ êþìÿê åòìÿê ö÷öí ÿëàãÿãóðìà ïðàêòèêàñû, öñòöíëöê âåðèëÿí ãÿáóë åäèëÿí ãÿðàðëàðà åòèíàñûç éàíàøìàã ÿðèçÿ÷èëÿð äàõèëäèð. Ùÿð áèð ðÿé âåðÿíÿ ñå- ìöìêöíäöð. Áåëÿ ùàë éàðàíàí çàìàí ãÿ- ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 45
ðàð ãÿáóë åäÿí øÿõñ, âÿçèôÿéÿ áèðáàøà òÿéè- òàíûìàìàëûäûð. ßýÿð áó øÿðòèí òÿìèí íàòëà áàüëû ùå÷ áèð øöáùÿ äîüóðìàéàí îëóíìàñû ìöìêöí äåéèëñÿ, èøÿ ýþòöðÿí êî- ñÿáÿáëÿð ýþñòÿðìÿëèäèð. ìèññèéàíûí ìöñòÿãèë öçâëÿðè èëÿ êîìèññèéà- íûí äèýÿð öçâëÿðè àðàñûíäàêû òàíûøëûã 4 Øÿôôàôëûã ìàêñèìóì òÿìèí åäèëìÿëèäèð. Ìà- äÿðÿúÿñè âÿ ÿëàãÿëÿð éàçûëû øÿêèëäÿ ãåéä ðàãëàðûí ìöíàãèøÿñè éàðàíàíäà øÿôôàôëûüûí åäèëìÿëèäèð. Áó èø íàìèçÿäëÿ ìöñàáèãÿéÿ òÿìèí îëóíìàñûíà êþìÿê åäÿí ñòðàòåýèéà ãÿäÿð ýþðöëìÿëè âÿ èøÿ ýþòöðìÿ ãîâëóüó- âÿ ïðîñåäóðëàð òÿòáèã åäèëèðñÿ, êîððóïñèéà- íóí òÿðêèá ùèññÿñè îëìàëûäûð. íûí ìåéäàíà ýÿëìÿ ðèñêè ìèíèìóìà åíèð. Èøÿ ýþòöðìÿ âÿ âÿçèôÿëÿðÿ íàìèçÿäëÿðèí ñå- 4 Ãÿáóë åäèëÿí ãÿðàðëàðäàí øèêàéÿò åòìÿê ÷èëìÿñè ìÿñÿëÿëÿðèíäÿ ãÿáóë åòäèéè áöòöí èìêàíû îëìàëûäûð. ßýÿð âÿçèôÿ òóòìàã ö÷öí ãÿðàðëàðäà øÿôôàôëûã ñèéàñÿòèíÿ þíÿì âåðÿí ÿðèçÿ âåðÿí ïðîñåñ çàìàíû ãàéäàëàðûí ïî- àäìèíèñòðàñèéà, õèäìÿò ïåðñîíàëûíûí èøÿ çóëäóüó ãÿíàÿòèíÿ ýÿëèðñÿ, íÿòèúÿëÿðèí âÿ ýþòöðöëìÿñèíäÿ âÿ íàìèçÿäëÿðèí âÿçèôÿëÿðÿ ïðîñåñèí ìöñòÿãèë òÿùëèë åäèëìÿñè ö÷öí ñå÷èëìÿñèíäÿ öñòöíëöê éàðàäàí ïðàêòèê îíóí ÿëàãÿäàð èíñòàíñèéàéà øèêàéÿò åòìÿê ìåòîäëàðà àèä íþãñàíëû ýþñòÿðèøëÿðÿ ìåéë- ùàããû âàð. ëÿíìÿêäÿí ãà÷àúàã. Åéíè çàìàíäà êèôà- éÿò ãÿäÿð ñÿáÿáèí îëìàìàñûíà ÄÞÂËßÒ ÑÅÊÒÎÐÓÍÄÀ ÕÈÄÌßÒÈ áàõìàéàðàã áó, áÿéàí åäèëìèø ïðàêòèê ìå- ÂßÇÈÔßÄßÍ ÝÅÄßÍ ÇÀÌÀÍ òîäëàð âÿ ñòðàòåýèéàëàðà ãàðøû ùÿðÿêÿòëÿðèí ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ ÙÀËÛÍÄÀ áàøãà ÿñàñëàðûíû îðòàäàí ãàëäûðàúàã. Ëàêèí ÉÀÐÀÍÀÍ ÌÖÁÀÙÈÑßËÈ ÌßÑßËßËßÐ øÿôôàôëûã êîíôèäåíñèàëëûüûí ïîçóëìàñû äå- [12] ìÿê äåéèë. Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû éàðàíàí çàìàí, äþâ- 4 ßñàñ äèããÿò äàèì äöðöñòëöéÿ éåòèðèëìÿëèäèð. ëÿò ãóëëóã÷óñóíóí þç âÿçèôÿñèíäÿí ýåäèá øÿõñè Ùå÷ äÿ àç âàõò âÿ ýöú òÿëÿá åòìÿéÿí ìå- ñåêòîðäà èøÿ äöçÿëìÿñè áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá òîäóí òÿòáèãè, èøÿ ýþòöðìÿíèí äöðöñòëöéöíÿ åäÿí ìÿñÿëÿëÿðäÿíäèð. õÿëÿë ýÿòèðÿ áèëÿð. Èøÿ ýþòöðìÿíèí âÿ âÿçèôÿ- éÿ íàìèçÿäëÿðèí ñå÷èëìÿñèíèí ïðàêòèê ìåòî- Áó, áèð íå÷ÿ àìèëèí òÿñèðè íÿòèúÿñèíäÿ áàø âåðèð. äóíóí äöðöñòëöéöíö òÿìèí åòìÿê ö÷öí Ñÿìÿðÿëèëèéèí éöêñÿëìÿñèíÿ éþíÿëÿí èñëàùàòëàð àäìèíèñòðàñèéà òÿñäèã îëóíàí ñòðàòåýèéà âÿ “õûðäàëàíìàéà” âÿ äþâëÿò ñåêòîðóíóí áÿçè ïðàêòèê ìåòîäà ÿìÿë åòìÿéÿíëÿðÿ ãàðøû ôóíêñèéàëàðûíûí øÿõñè ñåêòîðà âåðèëìÿñèíÿ ýÿòè- äÿãèã ôîðìàëàøäûðûëìûø ñàíêñèéàéà ìàëèê ðèá ÷ûõàðûð. Íÿòèúÿäÿ, áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ äþâëÿò îëìàëûäûð. Íÿçàðÿò îëóíìàëûäûð êè, çÿðóðÿò ñåêòîðóíäà ÿíÿíÿâè îëàðàã ñå÷èëÿí ïåøÿíèí, îëìàäûüû òÿãäèðäÿ ãÿðàð ãÿáóë åäÿí øÿõñ øÿõñè ñåêòîðäàêû ïåøÿäÿí ôÿðãè ýåò-ýåäÿ àçà- áåëÿ ñàíêñèéà òÿòáèã åäÿ áèëìÿñèí. Ìÿëóì ëûð. Áåëÿ èíêèøàôûí íÿòèúÿñèíäÿ áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ îëóá êè, áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ âÿçèôÿëÿðÿ íàìè- äþâëÿò ìÿìóðëàðû äþâëÿò ñåêòîðóíäà ÷àëûøìàüû çÿäëÿðèí ñå÷èëìÿñè ïðîñåñèíäÿ ìöñòÿãèë óçóíìöääÿòëè êàðéåðà ö÷öí ìöíàñèá ùåñàá åò- øÿõñëÿðèí èøòèðàêû, áó ïðîñåñèí äöçýöí àïà- ìèð. Ìÿñÿëÿéÿ áåëÿ éàíàøìà äàùà ÷îõ ÿìÿê ðûëìàñûíà ÿñàñëû òÿñèð ýþñòÿðèð. Èøÿ ýþòöðìÿ ôÿàëèééÿòè äþâðöíäÿ èêè ñåêòîðóí áèðèíäÿí, ìöí- êîìèññèéàñûíûí éóõàðûäà õàòûðëàíàí ìöñòÿ- òÿçÿì îëàðàã áàøãàñûíà êå÷ìÿê äöøöíúÿñèí- ãèë öçâëÿðèíè, êîìèññèéàíûí áàøãà öçâëÿðè äÿí ãàéíàãëàíûð. 46 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
Äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøàíûí èøäÿí ýåòìÿñèí- 4 Äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿ îëìóø øÿõñ, þç øÿõñè äÿí ñîíðà, ùþêóìÿòäÿêè ÿëàãÿëÿðäÿí èñòèôàäÿ ìàðàãëàðû âÿ éà áàøãà øÿõñèí, òÿøêèëàòûí åòìÿéÿ øèðíèêëÿíìÿìÿñèíèí òÿìèíàòû ö÷öí þçÿë õåéèðè ö÷öí õèäìÿòè âÿçèôÿíèí éåðèíÿ éåòèðèë- ñåêòîðäà èøÿ äöçÿëìÿ ìÿñÿëÿñèíÿ äöçýöí éà- äèéè ïðîñåñäÿ, ùþêóìÿòÿ ìÿõñóñ ÿëäÿ îëó- íàøìàã òÿëÿá îëóíóð. Áåëÿ éàíàøìàíûí ìþâú- íàí êîíôèäåíñèàë ìÿëóìàòëàðäàí ãàíóíñóç óäëóüó, áèð òÿðÿôäÿí êîððóïñèéàíûí ýåíèø èñòèôàäÿ åäèð. Áåëÿ ùàëëàðäà áèð âÿ éà áèð ìèãéàñäà éàéûëìàñûíûí ãàðøûñûíû àëûð, äèýÿð òÿ- íå÷ÿ øÿõñèí åðóäèñèéàñûíûí âÿ òÿøÿááöñö- íöí ìÿùñóëó îëàí èíôîðìàñèéàëàðà ôÿðäè ðÿôäÿí èñÿ èñòÿíèëÿí êîíôèäåíñèàë èíôîðìàñèéà- éàíàøìàã òÿëÿá îëóíóð âÿ ãàíóíè ÿñàñëàð- íûí ìÿõôèëèéèíè àçàëäûð. Ùàíñû êè, áåëÿ ëà îíëàðäàí èñòèôàäÿ èëÿ áàøãà èø, âÿçèôÿ àë- èíôîðìàñèéàëàðà ìàëèê îëìàãëà, èøäÿí ÷ûõàí ìàã ìöìêöíäöð. äþâëÿò ìÿìóðó þçÿë ñåêòîðóí ðÿãàáÿòäÿ îëàí èøýöçàð äàèðÿëÿðèíè ÿëÿ àëìàüà úÿùä ýþñòÿðèð. 4 Êå÷ìèøäÿ äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿ îëàí øÿõñèí, ùàçûðäà äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿ îëàí øÿõñÿ òÿñèð Íàðàùàòëûã äþüóðàí ìÿñÿëÿ, äþâëÿò âÿçèôÿñèí- ýþñòÿðìÿéÿ úÿùä åòìÿñè. Áóðàéà, êå÷ìèø- äÿ îëìóø øÿõñëÿ ñûõ âÿ ýèçëè ÿëàãÿäÿ îëìàã äÿ äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿ îëàí øÿõñèí þç ùÿì- ìÿøüóëèééÿòèäèð. ßýÿð áó âÿ éà äèýÿð äþâëÿò êàðûíà âÿ îíà òàáå îëàíëàðûí âàñèòÿñèëÿ þç ìÿìóðó áèëÿðÿêäÿí, éàõóä äöøöíìÿäÿí òóò- ðÿùáÿðëÿðèíèí èøëÿðèíÿ ÿäàëÿòñèç éîëëàðëà, äóüó âÿçèôÿäÿí ñóè-èñòèôàäÿ åòìÿêëÿ øÿõñè êàð- ìöõòÿëèô õèäìÿòëÿð òÿêëèô åòìÿêëÿ òÿñèð ýþñ- éåðàñû ö÷öí ìÿíôÿÿò ÿëäÿ åòìÿê èñòÿéèðñÿ, áó, òÿðìÿñè äàõèëäèð. äþâëÿò èäàðÿ÷èëèê ñèñòåìèíÿ èúòèìàè èíàìñûçëûã éàðàäûð. 4 Éåíèäÿí èøÿ ýþòöðìÿ, éàõóä äþâëÿò ìÿ- ìóðëàðûíûí, øòàò èõòèñàðû ñÿáÿáèíäÿí õèäìÿòè Þçÿë ñåêòîðäàêû ìÿøüóëëóã ñôåðàñûíäà ìàðàã- ëàðûí òîããóøìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðàí âÿ äèããÿòëè èøäÿí ÷ûõàðûëàíëàðûí òÿêðàð èøÿ ãàéòàðûëìàñû. éàíàøìà òÿëÿá åäÿí äþðä ÿñàñ ñàùÿ âàð: Áóðà àøàüûäàêûëàð àèä îëà áèëÿð: (à) ñÿõàâÿòëÿ èñòèðàùàò âÿñàèòëÿðè àëàí âÿ 4 Éåíè äþâëÿò âÿçèôÿñèíÿ òÿéèí îëóíàí øÿõñ éåíèäÿí äþâëÿò õèäìÿòèíäÿ åëÿ äÿ ìÿñóëèé- äàùà ÿëâåðèøëè èø ïåðñïåêòèâëÿðè ö÷öí äàâðà- éÿòëè èøÿ úÿëá îëóíìàéàí âÿ èñòèðàùÿò âÿñà- íûøûíû äÿéèøèð. Áåëÿ äàâðàíûø øÿõñè ìàðàã- èòëÿðèíè þçöíäÿ ñàõëàéàí ðÿùáÿð ùåéÿòèí ëàðûí èúòèìàè áîðúäàí öñòöí òóòóëìàñûíà âÿçèôÿëè øÿõñëÿðè; ýÿòèðèá ÷ûõàðà áèëÿð; àéðû-àéðû äþâëÿò ìÿìóð- (á) äþâëÿò ìöÿññèñÿñèíäÿí èøäÿí ýåäÿí âÿ ëàðû øÿõñè êàðéåðàëàðûíû éöêñÿëòìÿê ìÿãñÿ- äÿðùàë ùÿìèí ìöÿññèñÿäÿ äàùà éöêñÿê äè èëÿ òóòäóãëàðû âÿçèôÿäÿí èñòèôàäÿ åòìÿêäÿ ìààøëà ìÿñëÿùÿò÷è, ïîäðàò÷û ãèñìèíäÿ èøÿ þçëÿðèíÿ ÷ÿòèíëèê âåðìèðëÿð; èíñàí ùàíñûñà úÿëá åäèëÿí, ùÿì äÿ òÿõìèíÿí ÿââÿëêè èøèíè êîíêðåò áèð ìÿñÿëÿíèí ùÿëëèíÿ ÷àëûøìàãëà, èúðà åäÿí äþâëÿò âÿçèôÿëè øÿõñëÿð; þçÿë ñåêòîðäà èøÿ ýþòöðÿíèí ìàðàãëàðûíà (ú) áèçíåñìåí îëìàã ãÿðàðûíà ýÿëÿí âÿ èø- ãàéüû ýþñòÿðìÿê ìÿãñÿäè ýöäöð; éàõóä äÿí ÷ûõìàñûíà ýþðÿ âÿñàèòëÿðèí àëûíìàñû èëÿ à÷ûã ðöøâÿò, éÿíè äþâëÿò ìÿìóðó îíó èøÿ áàüëû öìóìè ðàçûëûüûí ÿëäÿ îëóíìàñûíäàí ýþòöðìÿéè õàùèø åäÿíäÿ, ÿâÿçèíäÿ ìöÿéé- ñîíðà, êå÷ìèø èøÿ ýþòöðÿíäÿí èø àëìàüà ÿí õèäìÿò òÿãäèì îëóíóð. úÿùä ýþñòÿðÿí âÿçèôÿëè äþâëÿò ãóëëóã÷óñó. ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 47
Äàâðàíûø êîäåêñèíèí ìþâúóäëóüó èëÿ, áó ñàùÿ- áåëÿ ãÿíàÿòÿ ýÿëäè êè, ùÿð áèð ìÿñÿëÿíèí ùÿëëèíÿ äÿ ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàã àéðû-àéðû ùàäèñÿëÿð ÿñàñûíäà éàíàøûëìàëûäûð. âÿ ïðîáëåìè åôôåêòëè ùÿëëè åòìÿê ìöìêöí äåéèë. Îíëàð áåëÿ äöøöíìöðäöëÿð êè, äþâëÿò ñåêòîðó- Äàâðàíûø êîäåêñè, èíñàíëàðûí âàõòûíäà èøäÿí íóí áöòþâëöéöíöí òÿùäèä åäèëìÿñè òÿùëöêÿñèíèí ýåòìÿñèíÿ, éÿíè áó ÿñàñíàìÿíèí èøÿ àèä îëäó- ñÿâèééÿñè, èøèí àïàðûëìàñûíûí åëÿ áèð ñÿìÿðÿñèç- üó âÿ áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åòäèéè ùÿìèí ëèéè âÿ ÷ÿòèíëèéè ìèãéàñûíûí áÿðàÿòèíÿ õèäìÿò àíäà òÿñèðèíè äàéàíäûðûð. Áóðàäà ö÷ öìóìè éà- åäèð êè, áó êå÷ìèø äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ÷îõëó íàøìàíû ãåéä åòìÿê îëàð: êàòåãîðèéàëàðûíà òîõóíóð âÿ èøÿ äöçÿëìÿ èì- êàíëàðûíà ìÿùäóäèééÿòèí ÿëàâÿ îëóíìàñûíà 4 Âÿçèôÿëè øÿõñ èøäÿí ýåäÿíäÿí ñîíðà, ùÿð áèð ùþêóìÿò îðãàíû èøÿ ýþòöðìÿ èëÿ áàüëû ýÿòèðèá ÷ûõàðàð. êîíêðåò ñòðàòåýèéà ùàçûðëàéà áèëÿð. Áó ñòðà- òåýèéàëàðäà ðèñê åùòèìàëûíûí ìþâúóäëóüó ÙÞÊÓÌßÒÈÍ ÍÀÇÈÐËßÐÈ: ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð. ×öíêè ùþêóìÿò ùàíñûñà ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÞÇßË ÑÅÊÒÎÐÀ ÈØß äþâëÿò ìÿìóðóíóí þçÿë ñåêòîðäàí èø àë- ÝÞÒÖÐÌß ìàñû èëÿ öçëÿøèð, õàòûðëàíàí ñòðàòåýèéàíûí èñÿ äþâëÿò õèäìÿò÷èñèíèí ýÿëÿúÿê êàðéåðàñû- Íàçèðëÿð îíëàðà âåðèëìèø âÿçèôÿ âÿ ñÿëàùèééÿòëÿ- íà òÿñèð èìêàíëàðû âàð, ìÿñÿëÿí, ìÿùäóä ðÿ ìàëèêäèð. Íàçèðëÿðèí àëäûãëàðû ìÿëóìàòëàðûí áèð ïðîôèëëè éöêñÿê èõòèñàñëû ïåøÿêàðëàðà. ùèññÿñè ìÿõôè, êîíôèäåíñèàë îëà áèëÿð. ßýÿð ñîí- ðà îíëàð øÿõñ ãèñìèíäÿ êå÷ìèø âÿçèôÿëÿðèíÿ àè- 4 Øÿõñè èøÿ ýþòöðìÿëÿðëÿ áàüëû êîíòðàêòëàðà äèééàòû îëàí ñàùÿäÿ ÷àëûøñàëàð, áåëÿ êîíêðåò ìÿùäóäèééÿòëÿð ãîéìàã îëàð (Áÿçè ìÿëóìàòëàð îíëàðà öñòöíëöê âåðÿ áèëÿð. þëêÿëÿðäÿ, ýÿëÿúÿêäÿ èøÿ ýþòöðìÿëÿðÿ ùö- ãóãè ìÿùäóäèééÿòëÿð òÿòáèã åäèëèð, áó èñÿ Èøäÿí ýåòäèêäÿí ñîíðà íàçèðëÿðèí äàâðàíûøûíà ìöÿééÿí ÷ÿòèíëèêëÿðèí éàðàíìàñûíà ýÿòèðèá ìÿùäóäèééÿòëÿðèí ãîéóëìàñû ýåò-ýåäÿ ùàìû òÿ- ÷ûõàðûð). ðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëÿí íîðìàéà ÷åâðèëèð.
4 Óéüóí ãàíóíâåðèúèëèê ãÿáóë åòìÿê îëàð: áèð ÀÁØ-äà áèðáàøà ïðåçèäåíòÿ òàáå îëàí ôåäåðàë íå÷ÿ þëêÿ ìÿùç áó éîëëà ýåòäè; àíúàã äèã- òÿíçèìëÿìÿ îðãàíëàðûíûí áàø÷ûñû Êîíãðåñèí ãÿò éåòèðìÿê ëàçûìäûð êè, áó ãàíóíâåðèúèëèê- öçâö äåéèë, ïðåçèäåíò òÿðÿôèíäÿí òÿéèí åäèëèð. Áó äÿí ùå÷ áèðè ìÿùäóäèééÿòè ìèíóìóì òÿéèíàòëàðûí ÿñàñíàìÿñè âÿ ôÿàèëèééÿòè ÀÁØ Ãà- ùÿääÿ ÷àòäûðìàñûí âÿ åùòèéàú îëìàäûüû íóíëàð Ìÿúÿëëÿñèíèí 207-úè ìàääÿñè, 18-úè áàøëûüû èëÿ òÿíçèìëÿíèð. Áóðàäà “éóõàðû ðÿùáÿð òÿãäèðäÿ èíñàíëàðà éàëàí äåéèëìÿñèí. [13] äàèðÿëÿð” ìöÿééÿíëÿøäèðèëèð. ÀÁØ-ûí áó ñèñòåìè ÷îõéàðóñëóäóð: ùÿð áèð ùþêóìÿò ãóëëóã÷óñóíà Åëÿ øÿðàèò éàðàäûëìàëûäûð êè, äþâëÿò ñåêòîðóíäàêû òÿòáèã åäèëÿí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ñÿðùÿäëÿð âÿçèôÿëè øÿõñ èøäÿí ýåòäèêäÿí ñîíðà, èøÿ ýþòöð- ìÿùäóäèééÿòè ìþâúóääóð. Øÿõñèí õèäìÿòè ðöò- ìÿíèí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñûíûí ðèñêëÿ ìöòÿíà- áÿñè àðòäûãúà, ñþçöýåäÿí ìÿùäóäèééÿò òÿäðè- ñèáëèéè òÿìèí åäèëñèí âÿ áó ìÿñóëèééÿòè ìþâúóä úÿí äàùà àüûð îëóð. øÿðàèòäÿ ùþêóìÿò þç öçÿðèíÿ ýþòöðñöí. Áó ìö- ëàùèçÿëÿðäÿí ÷ûõûø åäÿí Àâñòðàëèéàíûí Éåíè Úÿ- Éóõàðû ðÿùáÿð äàèðÿëÿð áèð íå÷ÿ ìÿùäóäèééÿòÿ íóáè Óåëñ øòàòûíäàêû äþâëÿò ñåêòîðóíóí áàø÷ûñû ÿìÿë åòìÿëèäèð: 48 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
4 ôåäåðàë òÿíçèìëÿìÿ îðãàíëàðûíûí ãóëëóã÷ó- ìèíèìóìà åíäèðìÿ: ñó ãèñìèíäÿ ÷àëûøàíëàðà, èñòÿíèëÿí òÿøêèëàòû ÿøéà, èø, éàõóä ùÿð ùàíñû áèð ìÿñÿëÿ èëÿ (à) äþâëÿò âÿçèôÿñè òóòàí õèäìÿò÷èëÿð ö÷öí ôàê- òÿìñèë åòìÿê þìöðëöê ãàäàüàí åäèëèð (èúðà òèêè, ïîòåíñèàë, éàõóä ýöìàí åäèëÿí ìàðàãëà- ùàêèìèééÿòè èø÷èëÿðèíèí ùàìûñûíà àèä åäèëèð); ðûí òîããóøìàñûíûí éàðàíìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðàí êÿíàðäàí èøÿ ýþòöðìÿ åùòèìàëûíûí ïåðñïåêòèâè; 4 ñþçöýåäÿí ãóëëóã÷óëàðûí öçÿðèíäÿ èøëÿéÿ áèëìÿäèêëÿðè ýöìàí åäèëÿí, ëàêèí áóíà ýþðÿ (á) äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿí ýåòäèêäÿí ñîíðà, äþâ- ìÿñóëèééÿò äàøûäûãëàðû èøäÿ èøòèðàê åòìÿê èêè ëÿò îðãàíëàðûíà äàõèë îëìà èìòèéàçû, éàõóä ïðå- èë ãàäàüàí îëóíóð; ôåðåíñèàë ðåæèìÿ íàèë îëìàã;
4 èúðà ùàêèìèééÿòè íöìàéÿíäÿñèíèí ùÿð ùàíñû (ú) ýåíèø èúòèìàèééÿòèí èõòèéàðûíà âåðèëÿíÿ ãÿ- áèð ÿìÿêäàøûíà, èñòÿíèëÿí òÿøêèëàòû òÿìñèë äÿð, õèäìÿòè âÿçèôÿíèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ïðî- åòìÿê áèð èë ãàäàüàí îëóíóð; ñåñèíäÿ òîïëàíàí øÿõñè èíôîðìàñèéàéà ñàùèá îëìà öñòöíëöéöíäÿí èñòèôàäÿ; 4 “Áèðëÿøìèø Øòàòëàðûí èñòÿíèëÿí îðãàíû âÿ òÿ- ñèñàòûíà ìöíàñèáÿòäÿ, ùÿð ùàíñû áèð õàðèúè (÷) ëàéèã îëìàäàí äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿí ôàéäà- òÿøêèëàòû, éàõóä ìöÿññèñÿíè òÿìñèë åòìÿê ëàíìàãëà, ÿëâåðèøëè èìêàíëàð ãàçàíìàã ö÷öí âÿ èñòÿíèëÿí õàðèúè òÿøêèëàòà, ìöÿññèñÿéÿ êÿíàðäà èøÿ äöçÿëìÿê (27-úè ìàääÿ). ìÿñëÿùÿò âåðìÿê, éàðäûì ýþñòÿðìÿê áèð èë ãàäàüàí åäèëèð”. [14] Áó Êàíàäà êîäåêñèíèí þë÷öëÿðè, Àìåðèêà ñèñ- òåìèíäÿ òÿòáèã îëóíàí ÷îõéàðóñëó ìÿùäóäèéé- Àýåíòëèéèí ùþêóìÿò îðãàíëàðûíäà õèäìÿòè åòè- ÿòëÿ àíàëîæèäèð. Êàíàäà êîäåêñèíäÿ èñòÿíèëÿí êàíûí èäàðÿ åäèëìÿñè ùàããûíäà ãÿáóë åòäèéè ãÿ- “úàðè âÿ êîíêðåò ôÿàëèééÿòäÿ, ðàçûëàøìàëàðäà, ðàð, ìÿñóëèééÿòëè èø÷èëÿðÿ îíà ÿìÿë åòìÿéÿ äàíûøûãëàðäà âÿ éàõóä êå÷ìèø äþâëÿò ìÿìó- çÿìàíÿò âåðèð. ðóíóí ùþêóìÿòäÿ èøëÿäèéè, ìÿñëÿùÿò÷è îëäóüó ùàëëàðäà” äþâëÿò ìÿìóðóíóí “áàøãà òÿðÿôÿ 1994-úö èëèí èéóíóíäà Êàíàäàäà, ìàðàãëàðûí êå÷ìÿñèíèí” äàèì ãàäàüàí åäèëìÿñè þç èôàäÿ- òîããóøìàñû øÿðàèòèíäÿ âÿ èøäÿí õàðèú îëóíìà- ñèíè òàïûá (29-úó ìàääÿ) (1). Åéíè çàìàíäà äàí ñîíðà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí Äàâðàíûø Êî- áóðàäà áàøëûúà ãàéäà íàçèðëÿðÿ èêè èë ìöääÿ- äåêñè òÿòáèã îëóíìàüà áàøëàäû. [15] Áó òèíäÿ àøàüûäàêûëàðûí ãàäàüàí åäèëìÿñèäèð: ãàíóíâåðèúèëèê àêòûíäàí ÷îõ, èíçèáàòè àëÿò õà- ðàêòåðè äàøûéûð. Åéíè çàìàíäà “Õèäìÿòè åòèêà (à) áèð èë ÿðçèíäÿ, äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøäûüû ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è îôèñè” àäû äàøûéàí ìöääÿòèí áàøà ÷àòìàñûíäàí ÿââÿë, êèôàéÿò ãÿäÿð ðÿñìè ðàçûëàøìàëàðû îëàí íàçèðëÿðèí äè- áó êîäåêñ òÿñèñàòëàðûí ãÿáóë åòäèéè ãÿðàðëàðäà ðåêòîðëàð øóðàñûíà, éàõóä èñòÿíèëÿí òÿøêèëàòûí òÿòáèã åäèëèð. Ñþçöýåäÿí êîäåêñ íàçèðëÿðèí äàâ- áèð øþáÿñèíÿ òÿéèí åäèëìÿñè, éàõóä; ðàíûøûíû ðåãëàìåíòëÿøäèðèð. Ìþâúóä êîäåêñèí ÿñàñ ìÿãñÿäè “èøäÿí ÷ûõàðûëìàäàí ñîíðà ùö- (á) áèð èë ÿðçèíäÿ, éÿíè äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿ ÷à- ãóãè íîðìàëàðà ÿìÿë åòìÿ þë÷öëÿðèíè” àøàüûäà- ëûøìà ìöääÿòè áèòÿíÿ ãÿäÿð áèðáàøà ÿùÿìèéé- êû êèìè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿêäèð: ÿòëè ðàçûëàøìàëàðû îëàí íàçèðëÿðèí þç àäûíäàí, ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 49
áàøãà øÿõñèí, éàõóä òÿøêèëàòûí òàïøûðûüûíà ìÿñëÿùÿò ö÷öí ìÿñëÿùÿò êîìèòÿñèíÿ ìöðàúèÿò ÿñàñÿí èñòÿíèëÿí èäàðÿéÿ òÿãäèìàò âåðìÿñè åäÿí çàìàí êîìèòÿ çÿìàíÿò âåðèð êè, áó íàçèð- (30-úó ìàääÿ). [16] ëÿð þçÿë ñåêòîðà êå÷ìÿëÿðèíè òÿõèðÿ ñàëûáëàð.
ÀÁØ íàçèðëÿðèíÿ òÿòáèã åäèëÿí ãàéäàëàðäàí ôÿð- Òÿøêèëàò èøèíèí éàõøû ìåòîäëàðû íÿçÿðäÿ òóòóð êè: ãëè îëàðàã, Êàíàäàíûí áàø íàçèðè áèð íå÷ÿ àìèëè íÿçÿðÿ àëìàãëà, èêè èëëèê ìöääÿòèí ãûñàëäûëìàñû 4 íàçèðëÿðèí èøÿ äöçÿëìÿëÿðè âÿ þçÿë ñåêòîðäà èëÿ áàüëû ôÿðäè ìöëàùèçÿéÿ ÿñàñëàíàí ñÿëàùèéé- ìöãàâèëÿ èëÿ èøÿ ýþòöðöëìÿëÿðè èñòÿíèëÿí ÿòÿ ìàëèêäèð. äàâðàíûø êîäåêñèíÿ óéüóí îëìàëûäûð;
Êàíàäàäàêû êèìè Áèðëÿøìèø Êðàëëûãäà äà ùþêó- 4 áó âÿ éà äèýÿð ìÿñëÿùÿò îðãàíû, íàçèðëÿðèí ìÿòèí êå÷ìèø íàçèðëÿðèíèí èøÿ ýþòöðöëìÿñè èíçè- ýÿëÿúÿêäÿ èøÿ äöçÿëìÿëÿðè èëÿ áàüëû èñòÿíè- áàòè âàñèòÿëÿðëÿ òÿíçèìëÿíèð. Êîäåêñèí 9-úó ëÿí ðÿùáÿðëèê ïðèíñèïëÿðèíÿ ÿìÿë åäèëìÿñèí- ôÿñëèíäÿ (“Íàçèðëÿðèí øÿõñè ìàðàãëàðû”) íàçèðëÿ- äÿ îíëàðà êþìÿê ýþñòÿðìÿëèäèð. Áó ðèí äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿí ýåòìÿñèíäÿí ñîíðà, õàðàêòåðèê õöñóñèééÿò òÿêúÿ þçÿë ñåêòîðäà îíëàðûí éåíèäÿí èøÿ ýþòöðöëìÿëÿðè èëÿ áàüëû ðÿù- èøÿ ýþòöðìÿëÿð çàìàíû éàðàíìûø ìöáàùè- áÿð ãÿðàðëàð þç èôàäÿñèíè òàïûá. ñÿëè ìÿñÿëÿëÿðè ùÿëë åòìÿêëÿ áàüëû äåéèë, åéíè çàìàíäà áåéíÿëõàëã ìèãéàñäà ùàìû Þç âÿçèôÿñèíäÿí ýåòäèêäÿí ñîíðà íàçèðëÿð ñà- ö÷öí ùöãóã âÿ èíçèáàòè åòèêà àëÿòèäèð. [18] ùèáêàðëûã ñàùÿñèíäÿ âÿçèôÿéÿ, èñòÿíèëÿí ìöíà- ñèá èøÿ òÿéèí îëóíìàã ìÿãñÿäèëÿ (þäÿíèøñèç ÁßÇÈ ÙÖÃÓà ÉÀÍÀØÌÀËÀÐÛ âÿçèôÿ èñòèñíà îëìàãëà) ìÿñëÿùÿò ö÷öí ìöñòÿ- ãèë ìÿñëÿùÿò êîìèòÿñèíÿ ìöðàúèÿò åòìÿëèäèð. Áó Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ, ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ùàã- êîìèòÿ èñÿ ñàáèãëÿðè èøäÿí ýåäÿíäÿí ñîíðà èêè èë ãûíäà äÿãèã âÿ ÿòðàôëû èøëÿíìèø ãàíóíëàð ãÿáóë ÿðçèíäÿ ãÿáóë åòìÿéÿ ùàçûðëàøûð. Áóíà ýþðÿ äÿ åäèëèá. Õîðâàòèéà ãàíóíâåðèúèëèéèíäÿ òÿêúÿ àâà- ìÿñëÿùÿò êîìèòÿñèíèí ôèêðèíúÿ, ùþêóìÿòÿ ýÿë- äàíëûã âÿ ýÿëèðëÿðèí äåêëàðàñèéàñû íÿçÿðäÿ òóòóë- ìÿ ÿðÿôÿñèíäÿ íàçèðèí ÿðèçÿñè âÿ ãÿðàðû òÿñèðÿ ìóð, åéíè çàìàíäà ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû âÿ ìÿðóç ãàëûáñà, óéüóí ôèðìà âÿ òÿøêèëàòäà éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ èøÿ äöçÿëìÿéÿ öìèä åäèëèáñÿ, éà- ùÿì äÿ äåêëàðàñèéàíûí ãÿáóëó, ìÿñëÿùÿòÿ òÿã- õóä áó âÿ éà äèýÿð èøÿ ýþòöðÿí êå÷ìèø íàçèðèí äèì åòìÿ, ðÿùáÿð ýþñòÿðèøëÿð öçðÿ êîìèññèéà- äÿ ÿëè ÷àòäûüû ðÿñìè èíôîðìàñèéàäàí ãàíóíñóç íûí ìþâúóäëóüó ãàäàüàí åäèëèð. Áó ôàéäàëàíûáñà âÿ áó èúòèìàèééÿòäÿ íàðàùàòëûã êîìèññèéàëàð ïàðëàìåíò òÿðÿôèíäÿí ñå÷èëèð, àíú- äîüóðóðñà, êîìèòÿ ñþçöýåäÿí òÿéèíàòûí èêè èë òÿ- àã ñèéàñÿò÷èëÿð îíóí öçâö îëà áèëìÿçëÿð. õèðÿ ñàëûíìàñû áàðÿäÿ çÿìàíÿò âåðÿ âÿ îíó ìþâúóä ìöääÿò áèòäèêäÿí ñîíðà èøÿ ýþòöðÿ áè- Áóíäàí áàøãà, Õîðâàò íöìóíÿñèíäÿ ðöøâÿò ëÿð. [17] òÿêëèô åäèëÿí çàìàí íåúÿ äàâðàíìàã ùàããûí- äà ýþñòÿðèøëÿð âåðèëèð: Áó çàìàí Êàíàäàäà îëäóüó êèìè, êå÷ìèø íà- çèðèí þçÿë ñåêòîðà êå÷ìÿñèíÿ èêè èëëèê ãàäàüà 14-úö ìàääÿ ãîéóëóð, ÿýÿð ìþâúóä ãàäàüà, àíúàã áó âÿ éà äèýÿð êîíêðåò ùàëëàðäà áàø íàçèðÿ øàìèë åäèë- (1) (Âÿçèôÿëè øÿõñëÿðÿ ùÿâàëÿ åäèëèð êè, þç õèä- ìèðñÿ. Áèðëÿøìèø Êðàëëûãäà èñÿ ñàáèã íàçèðëÿð ìÿòè âÿçèôÿëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðÿí çàìàí, èñòÿíè- ö÷öí ìöÿééÿí ìÿùäóäèééÿòëÿð ãîéóëóá. Îíëàð ëÿí øÿðàèòäÿ ýþñòÿðèëÿí òÿçéèãëÿð, ãàíóíñóç 50 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
òÿñèðëÿð ùàããûíäà òÿõèðÿñàëìàäàí îíëàðû ñå- òÿëèô éàíàøìëàð ñå÷äèëÿð. Âàúèá èíôîðìàñèéà ÷ÿí âÿ òÿéèí åäÿí îðãàíëàðà, Êîìèññèéàéà âåðìÿêäÿí èìòèíà åäÿíëÿðèí öçÿðèíÿ òåç-òåç ìÿëóìàò âåðñèíëÿð. ñàíêñèéàëàð ãîéóëìóð.
(2) (Ìþâúóä ãàíóíóí ÿñàñíàìÿñèíÿ çèää Áåëÿ éàíàøìàäà äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí éóõàðû îëàðàã âÿçèôÿëè øÿõñëÿðÿ, õèäìÿòè âÿçèôÿíèí éå- åøàëîíóíà âÿ ÿñàñ ïðèíñèïëÿðÿ àèä ãàíóíëàð ðèíÿ éåòèðèëìÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð ùÿäèééÿ, èñòÿíèëÿí òÿòáèã åäèëèð (ìÿñÿëÿí, éóõàðûäà ñèòàò ýÿòèðèëìèø ìÿíôÿÿò òÿêëèô åäèëèðñÿ: Òàèëàíäûí 1997-úè èë Êîíñòèòóñèéàñû). Àíúàã ìö- íàñèá ñòðàòåýèéàëû êîíñåïñèéà óüóðëà èäàðÿëÿðÿ 1. Áåëÿ òÿêëèô ðÿää åäèëìÿëèäèð. âÿ îðãàíëàðà þòöðöëöð âÿ íÿçÿðäÿ òóòóëóð êè, îí- ëàðûí ùÿð áèðè þç ñèòóàñèéàëàðûíà óéüóí ñòðàòåýè- 2. Áåëÿ òÿêëèôè åäÿíèí øÿõñèééÿòèíèí ìöÿéé- éà ùàçûðëàñûíëàð. Ùÿòòà áó ñòðàòåýèéàëàðûí ÿíëÿøäèðèëìÿñèíÿ úÿùä ýþñòÿðèëìÿëèäèð. ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ö÷öí ÿùÿìèééÿòëè äÿðÿúÿäÿ ñàüëàì ôèêèð íöìàéèø åòäèðìÿê òÿëÿá îëóíóð. 3. Âåðèëÿí ùÿäèééÿíèí ýåðè ãàéòàðûëìàñû Åòèêà öçðÿ èäàðÿíèí õèäìÿòëÿðè, õöñóñèëÿ ôàéäàëû ìöìêöí îëìàéàí õöñóñè ùàëëàðäà, âÿçèôÿëè îëàðäû (Áó õèäìÿòëÿð 6-úû áþëìÿäÿ ìöçàêèðÿ øÿõñ áó ùÿäèééÿíè ñàõëàìàëû âÿ îíóí ùàã- åäèëèð). Óéüóí äàâðàíûø êîäåêñèíäÿ ìàðàãëàðûí ãûíäà òÿõèðÿñàëìàäàí ìÿëóìàò âåðìÿëèäèð. òîããóøìàñû, “áëàò” âÿ íåïîòèçì ùàããûíäàêû ìÿëóìàòëàð äà áó úöð äÿãèã îëìàëûäûð. 4. ßýÿð ìöìêöíäöðñÿ, áó ùàäèñÿíèí øà- ùèäëÿðè ýþñòÿðèëìÿëèäèð. ÍÅÏÎÒÈÇÌËß ÌÖÁÀÐÈÇß ÃÀÍÓÍËÀÐÛ
5. Áó ùàäèñÿ ùàããûíäà, âàõòûí ÿñàñëàíäûðûë- Íåïîòèçì õöñóñè ïðîáëåìëÿðè îëàí áèð ìÿñÿëÿ- ìàñû øÿðòèëÿ ñÿëàùèééÿòëè øÿõñÿ âÿ òÿøêèëàòà äèð. Áöòöí àðçó âÿ èñòÿêëÿðÿ áàõìàéàðàã, þëêÿ- éàçûëû ìÿëóìàò âåðèëìÿëèäèð. ëÿðèí ùàìûñûíäà íåïîòèçìëÿ ìöáàðèçÿ ùàããûíäà ãàíóí ãÿáóë åäèëìÿéèá âÿ áó òÿÿú- 6. Úÿçà òÿëÿá åäÿí ùöãóãïîçìàëàðû âàðñà, úöá äîüóðìóð. Áó ãàíóíëàð îëìàéàíäà, ãî- áó áàðÿäÿ ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíà ìÿëóìàò ùóìëàðà ìöíàñèáÿòäÿ ôàâîðèòèçìèí âåðèëìÿëèäèð. òÿçàùöðëÿðèíÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ ùöãóãè ãàäàüà- ëàðûí ãÿáóë åäèëìÿ ôîðìàñû ÿíÿíÿñèíÿ ìàëèê Áó Õîðâàòèéà íöìóíÿñèíäÿ áåëÿ ìàðàãëàðûí îëóð. Áóíëàð, ÿñàñëàíäûðûëìûø øÿêèëäÿ îáéåêòèâëè- òîããóøìàñûíà áàüëû îëàí ìÿñÿëÿëÿðèí ùÿëëè éÿ âÿ ôèêèð ìöñòÿãèëëèéèíÿ ìÿíôè òÿñèð åäÿí, éà- ö÷öí ìþùêÿì ùöãóãè ÿñàñûí ìþâúóäëóüó çÿ- õóä öìóìè ãàéäàëàðûí ïîçóëìà ÿëÿìÿòëÿðèíè ðóðèëèéè èëÿ, ñþçöýåäÿí ãÿðàðëàð ïðîñåñèíäÿ óé- ýþñòÿðÿí éîëâåðèëìÿç öñòöíëöêëÿðÿ ãîéóëìóø üóí ÷åâèêëèê íöìàéèø åòäèðìÿéèí çÿðóðèëèéè ãàäàüàëàðû, éàõóä äîëàéû ìàëèééÿ ìàðàãëàðûíû àðàñûíäà îïòèìàë òàðàçëûüà íàèë îëìàã ìöì- þçöíäÿ úÿìëÿøäèðèð. êöíäöð. Àíúàã ìöìêöí øÿðàèòëÿðèí ìöðÿêêÿá- ëèéèíè íÿçÿðÿ àëàíäà, ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû Áó úöð ãàíóíëàðûí òèïèê íöìóíÿñè àøàüûäàêû ñôåðàñûíäà ãÿáóë åäèëÿí äàùà ðàäèêàë âÿ ÿùàòÿëè îëà áèëÿð: ãàíóíëàð åôôåêòëè ùöãóã àëÿòè êèìè ùÿääÿí àðòûã äöçõÿòëè, à÷ûã îëà áèëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ áèð ÷îõ þë- ÛÚ 4 – 15 – 7 – 1 íåïîòèçì ùàããûíäà. Øòàòûí êÿëÿð ïðîáëåìèí äàùà äåòàëëû àñïåêòëÿðèíÿ ìöõ- èñòÿíèëÿí øóðà âÿ êîìèññèéà öçâö, éàõóä èñòÿ- ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 51
íèëÿí èäàðÿ, ìöÿññèñÿ ðÿùáÿðè èëÿ ãîùóìëóã þëêÿëÿð éöêñÿê ñÿëàùèééÿòëè äþâëÿò ÿëàãÿñèíÿ ìàëèê îëàí ùå÷ áèð øÿõñ – àòà, àíà, ãóëëóã÷óëàðûíäàí òÿëÿá åäèð êè, þç ÿùÿìèééÿòëè ãàðäàø, áàúû, ÿìè, õàëà, þâëàäëàð, áàúû âÿ ãàð- èíâåñòèñèéàëàðûíäàí éàõà ãóðòàðñûíëàð. Áó çà- äàøóøàãëàðû - ùå÷ áèð áåëÿ øóðàëàðäà, ùå÷ áèð ìàí áàøãàëàðû “êîð èíàìûí” éàðàíìàñûíà èúàçÿ áåëÿ êîìèññèéàëàðäà, ùå÷ áèð áåëÿ èäàðÿ âÿ âåðèð. [20] ìöÿññèñÿëÿðäÿ, øÿðàèòäÿí àñûëû îëàðàã ùÿð ùàíñû áèð âÿçèôÿ òóòìàüà ùàãëû äåéèë; ùÿì÷èíèí Ðöøâÿò àëàíëàð òÿðÿôèíäÿí ìöëêöí âÿ ýÿëèðëÿðèí áåëÿ ãîùóìëàðäàí ùå÷ áèðè, ãàíóíäà íÿçÿðäÿ àøêàðëàíìàñûíûí äÿãèã âÿ òàì îëìàéàúàüûíà òóòóëäóüó êèìè, õèäìÿòè ìöãàáèëèíäÿ èñòÿíèëÿí áàõìàéàðàã, ùåñàá åäèëèð êè, ìàëèééÿ âÿçèééÿ- òèíèí ôîðìàë äà îëñà ãåéäèééàòû òÿëÿáè ìÿùêÿìÿ òÿñèñàòäàí ïóë þäÿíèøè àëìàüà ùàãëû äåéèë. Àí- àðàøäûðìàëàðû ö÷öí úèääè ÿñàñ éàðàäûð. Ìÿñÿ- úàã ùÿìèí øÿõñ áó èäàðÿ, ìöÿññèñÿ âÿ òÿñè- ëÿí, áó òÿëÿá ðöøâÿòõîðà èääèà åòìÿéÿ èìêàí ñàòäà, åéíè âÿçèôÿäÿ 12 àéäàí àç îëìàéàðàã âåðìèð êè, îíëàðûí ÿââÿëëÿð àøêàð îëóíìàéàí, ôàñèëÿñèç ÷àëûøûðñà, øóðà öçâëÿðè èäàðÿ, òÿñèñàò, àíúàã ñîíðà éàðàíàí ñÿðâÿòè äîüðóäàí äà ãà- ìöÿññèñÿ áàø÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí ãîùóìóíóí òÿ- íóíè éîëëàðëà ÿëäÿ åäèëèá. éèíàòûíû ãàáàãëàéûðñà, ìþâúóä ìàääÿ îíà òÿòáèã åäèëìèð. Ãîùóìëóã ÿëàãÿñèíÿ ìàëèê Õîðâàòëàðûí Äþâëÿò Âÿçèôÿñèíè Éåðèíÿ Éåòèðÿí îëàí àòà, àíà, áàúû, ãàðäàø, ÿìè, äàéû, õàëà, Çàìàí Ìàðàãëàðûí Òîããóøìàñûíûí Ãàðøûñûíûí ÿð, àðâàä, þâëàä, ýÿëèí, áàúû âÿ ãàðäàøóøàãëà- Àëûíìàñû Ùàããûíäà Ãàíóí àêòûíäà àøàüûäàêû- ðû áèðáàøà ðÿèñ âÿ òàáå îëàí âÿçèééÿòäÿ ÷àëûøà ëàð þç èôàäÿñèíè òàïûð: áèëìÿçëÿð. [19] (1) (Âÿçèôÿëè øÿõñëÿð þç õèäìÿòè âÿçèôÿñèíè éåðè- ÀÁØ-ûí äþâëÿò îðãàíëàðûíäà, ôåäåðàë ñÿâèééÿäÿ íÿ éåòèðìÿéÿ áàøëàäûüû 30 ýöí ÿðçèíäÿ ìàëèê ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû èëÿ ìÿøüóë îëàí õèäìÿòè îëäóãëàðû ìöëêëÿðè, äàèìè âÿ ýþçëÿíèëÿí ýÿëèðëÿ- åòèêà èäàðÿñè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Êàíàäà èñÿ ìà- ðè, àèëÿ öçâëÿðèíèí ýþñòÿðèëÿí ýöíÿ ãÿäÿðêè ñÿð- ðàãëàðûí òîããóøìàñû ïðîáëåìèíèí, åòèêà ìÿñÿ- âÿòëÿðè áàðÿäÿ ùåñàáàò òÿãäèì åòìÿëèäèð; åéíè ëÿëÿðè öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è âÿçèôÿñè òÿñèñ åòìÿê éîëó çàìàíäà, òóòäóüó âÿçèôÿäÿ îëäóüó ìöääÿòäÿ èëÿ ùÿëëèíÿ öñòöíëöê âåðäè (áó ñòðóêòóð 6-úû áþë- âÿ õèäìÿòè âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðÿí çàìàí ìÿäÿ ìöçàêèðÿ îëóíóð). úèääè äÿéèøìÿëÿðèí áàø âåðäèéè èë ÿðçèíäÿ ùåñà- áàò âåðìÿëèäèð. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛÍÛÍ ÝßËÈÐËßÐÈ ÖÇßÐÈÍÄß ÍßÇÀÐßÒÈÍ (2) (Âÿçèôÿëè øÿõñëÿð, ìþâúóä ìàääÿíèí 1-úè ÙßÉÀÒÀ ÊÅ×ÈÐÈËÌßÑÈ ïàðàãðàôûíà óéüóí îëàðàã, òÿìèç ìÿáëÿü èëëèê ýÿëèðè àøäûüû òÿãäèðäÿ, þçëÿðèíèí ïóë åùòèéàòëàðû Äöíéàíûí áèð ÷îõ þëêÿñèíäÿ òÿìèçëèéèí âÿ äö- áàðÿäÿ ùåñàáàò âåðìÿëèäèð. ðöñòëöéöí ìöäàôèÿñè ö÷öí äþâëÿò ãóëëóüóíäà ýÿëèðëÿðèí áÿéàí åäèëìÿñè ÿñàñ âàñèòÿ ùåñàá (3) (Âÿçèôÿëè øÿõñëÿð, ìþâúóä ìàääÿíèí 1-úè îëóíóð. Áó çàìàí, éöêñÿê âÿçèôÿ òóòàíëàðûí âÿ ïàðàãðàôûíäà ýþñòÿðèëäèéè êèìè, þç âÿçèôÿëÿðèíè îíëàðûí éàõûí ãîùóìëàðûíûí ÿìëàê, ÿìëàê õà- éåðèíÿ éåòèðìÿìèø ÿìÿê ùàããû àëìàã ùöãó- ðàêòåðëè þùäÿëèêëÿðè äÿ ýþñòÿðèëèð. Áó ÿñàñíàìÿ ãóíà ìàëèê äåéèëëÿð. áåéíÿëõàëã îðãàíëàðûí ðÿüáÿò âÿ äÿñòÿéèíè ãà- çàíûá. Áåëÿ áÿéàíàòëàðûí îëìàñû, ÿí àçû êîððóï- (6) Âÿçèôÿëè øÿõñèí âåðýè êàðòû èúòèìàè-ùöãóãè ñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿéÿ èíàì éàðàäûð. Áèð ñûðà ñÿíÿä ñàéûëûð. 52 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
Éóõàðûäà õàòûðëàíàíëàðà ÿñàñÿí, âÿçèôÿëè øÿõñ- òîããóøìàñû èìêàíëàðûíû âÿ èçàù îëóíìàéàí ëÿðèí ìöëê âÿ ýÿëèðëÿðèíèí àøêàðëàíìàñû, èøäÿí çÿíýèíëèéè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ìÿãñÿäèëÿ, òÿú- ÷ûõäûãäàí ñîíðà âÿñàèò ãèñìèíäÿ ãàíóíñóç ùèçàò ö÷öí êîíòðàêòëàðûí áàüëàíìàñû ùàããûíäà þäÿìÿëÿð ÿëäÿ åòìÿíèí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû, äàíûøûãëàð àïàðàí ôèðìàëàð òÿðÿôèíäÿí þéðÿíèëèð. îíëàðûí äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿí ýåòìÿñèíäÿí ñîí- ðàêû ìöÿééÿí ìöääÿòè äÿ ÿùàòÿ åäÿ áèëÿð. Òÿä- Öìóìèééÿòëÿ, âàð-äþâëÿò ùàããûíäà äåêëàðàñè- ãèãàòëàð ýöìàí åòìÿéÿ ÿñàñ âåðèð êè, áó âÿ éà éà èëÿ áàüëû äþâëÿòëÿðèí òÿúðöáÿñè þçöíöí ìöõ- äèýÿð øÿõñèí äþâëÿò ãóëëóüóíäàí ýåòäèéè ö÷ èë òÿëèôëèéè èëÿ ñå÷èëèð. Êîððóïñèéà èëÿ öçëÿøÿí ÿðçèíäÿ ãàíóíñóç þäÿìÿëÿðèí ìþâúóäëóüó þëêÿëÿðèí ñèéàñÿò÷èëÿðè, èëêèí îëàðàã âàð-äþâëÿò àçàëûð. ùàããûíäà ìÿëóìàòëàðûí àøêàðëàíìàñûíû ãåé- äèééàòà àëàí ãàíóí ãÿáóë åòäèëÿð, ñîíðà èñÿ, Ëàêèí áó àðçóîëóíàí íÿòèúÿ âåðèðìè? ÀÁØ êèìè áöòþâëöêäÿ áó òÿëÿáëÿðÿ ìÿùÿë ãîéìàäûëàð. Ñè- äåìîêðàòèê þëêÿëÿðäÿ ñÿðâÿòëÿðè àøêàðëàìàüûí éàñÿò÷èëÿð àëòåðíàòèâ ãèñìèíäÿ, àíúàã äåêëàðà- åôôåêòëè ïðàêòèêàñû ìþâúóääóð. Áó ãàéäàíû ñèéà àëàí îðãàí òÿñèñ åòäèëÿð. Ëàêèí áóíëàðäàí ö÷öíúö òÿðÿôèí éåðèíÿ éåòèðìÿñè äàùà ìÿãñÿ- ùå÷ áèðè êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíäÿ ÿêñ äÿóéüóíäóð. Ìÿñÿëÿí, ïàðòèéà íàìèçÿäëÿðèíèí, åäèëìèð âÿ èúòèìàèééÿòèí ìàëû îëìóð. Áóíäàí áàøãà, ñþçöýåäÿí îðãàí íÿ ñÿëàùèééÿòÿ, íÿ ðÿãèáëÿðèí ñå÷êèñè ýåäèøèíäÿ, îïïîíåíòëÿðèí þç- äÿ êè, äåêëàðàñèéàíûí äÿãèã éîõëàíìàñû ö÷öí ëÿðè òÿðÿôèíäÿí äîëäóðóëìóø áàíê äåêëàðàñèéà- ùå÷ áèð ðåñóðñà ìàëèê äåéèë. Áåëÿëèêëÿ, ñèéàñÿò÷è- ëàðû äèããÿòëÿ éîõëàíûëûð âÿ îïïîíåíòëÿðäÿí ëÿðÿ ìöéÿññÿð îëäó êè, äåêëàðàñèéàíû ùÿìèí ùàíñûíûíñà þç âÿñàèòè ùåñàáûíà éàøàìàäûüû ôèê- ãàéäà èëÿ ö÷öíúö òÿðÿôèí éîõëàìàã èìêàíû ðè éàðàíäûãäà áó, ìöáàùèñÿ ïðåäìåòèíÿ ÷åâðè- îëñóí. Ùàíñû êè, éóõàðûäà ãåéä îëóíäóüó êèìè ëèð. Ñå÷êè êàìïàíèéàñûíûí ýåäèøèíäÿ õÿðúëÿð âÿ ÿââÿë áóíà èìêàí éîõ èäè. èàíÿëÿð ùàããûíäà äîëäóðóëìóø áëàíêëàðû äà àø- êàðëàìàã ö÷öí úèääè éîõëàìàëàð àïàðûëûð. ßýÿð Äîüðóäàí äà ñîí çàìàíëàð áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ùàíñûñà íàìèçÿä úèääè èàíÿ àëäûüûíû èääèà åäèð èíñàíëàðûí ýÿëèð âÿ âàð-äþâëÿòëÿðèí àøêàðëàíìà- âÿ áóíóí ùåñàáûíà èúàðÿéÿ ýþòöðöëìöø ðåàêòèâ ñû ïðîñåñèíèí ãóðáàíû îëìàñû ôàêòû ìþâúóääóð. àâèàëàéíåðäÿ áèð þëêÿäÿí áàøãàñûíà ó÷óð, ýþ- Àíúàã áåëÿ ùàëëàðûí-èíñàíëàðûí äåêëàðàñèéà äîë- çÿë ìåùìàíõàíàëàðäà ãàëûðñà, îíóí îïïîíåí- äóðàí çàìàí åùòèéàòñûç ùÿðÿêÿò åòìÿëÿðè, éà- òè ìÿñÿëÿíè ìöáàùèñÿ ïðåäìåòèíÿ ÷åâèðÿ áèëÿð. õóä ùöãóãà çèää íèééÿòëÿðèí ìþâúóäëóüó Áóíäàí áàøãà, äîëäóðóëìóø ñÿíÿäëÿðè éîõëà- ÿñàñûíäà éàðàíìàñû ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿ îëà- éàí âÿ øöáùÿ äîüóðàíëàð ùàããûíäà ìàòåðèàë ðàã ãàëûð. Âàðèäàò âÿ ýÿëèðëÿð áàðÿäÿ èíôîðìàñè- òîïëàéàí, åéíè çàìàíäà õåéèðõàùëûã òÿÿññöðàòû éàëàðûí à÷ûëìàñû ïðîñåñèíäÿ íÿéÿ íàèë îëìàã éàðàäàí âÿ íàìèçÿäÿ ìàëèééÿ éàðäûìëàðûíäàí ìöìêöíäöð? ßýÿð îðòàäà ìàðàãëàðûí òîããóø- ïèñ ãàçàíìàéàí äîíîðëàðûí ôÿàëèééÿòèíè àðàøäû- ìàñû âàðñà, áåëÿ ôîðìàë ãåéäèééàò, óçàãáàøû ðàí âÿòÿíäàø ãðóïëàðû äà âàð. [21] áó âÿ éà äèýÿð øÿõñèí ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ ìÿíôÿÿò ýþòöðìÿñè áàðÿäÿ äÿéÿðñèç èíôîðìàñè- Ùþêóìÿò ìÿìóðëàðûíà ýÿëäèêäÿ èñÿ, áóðàäà éàíû ÿùàòÿ åäÿ áèëÿð. ïðîñåñ à÷ûã õàðàêòåð äàøûìûð. Àíúàã áåëÿ ùàë åôôåêòëè îëà áèëÿð. ÀÁØ-ûí äþâëÿò òÿäàðöêö ñôåðà- Âàðèäàò âÿ ýÿëèðëÿð ùàããûíäà èíôîðìàñèéàíûí ñûíäà, òÿäàðöê ùàããûíäà ãÿðàð ãÿáóë åäÿí âÿ- à÷ûëìàñû ëåùèíÿ ñöáóòëàð åòèðàô îëóíäóãäàí ñî- çèôÿëè øÿõñëÿðèí äåêëàðàñèéàñû, ìàðàãëàðûí íðà, íþâáÿòè ñóàëëàð ìåéäàíà ÷ûõûð: èíôîðìàñè- ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 53
éàíûí à÷ûëìàñûíû êèì éþíëÿíäèðìÿëèäèð? Ùàíñû ìàëèêäèð. Îíó äà ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, Õîð- ôàêòëàðû áóðàéà ãîøìàã çÿðóðèäèð? Èíôîðìàñèéà- âàòèéà äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí äåêëàðàñèéàëàðûíà íûí à÷ûëìàñû ùàããûíäà òÿëÿáëÿð áó âÿ éà äèýÿð èúòèìàèééÿòèí ÷ûõûøû èëÿ áàüëû ñå÷èì åäÿðÿê, âÿ- âÿçèôÿëè øÿõñèí àèëÿ öçâëÿðèíÿ ùàíñû ìèãéàñäà òÿíäàøëàðà èíôîðìàñèéàëàðûí à÷ûãëàíìàñû ñèñòå- òÿòáèã îëóíìàëûäûð? Áåëÿ äåêëàðàñèéàëàðà èúòè- ìè öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðìÿê èìêàíû ìàèééÿò âÿ ìåäèàíûí ÷ûõûøû íåúÿ îëìàëûäûð? Ïå- âåðäè. øÿêàð äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû èëÿ áàüëû îëàí ùàëëàðäà, áó ïðîñåñäÿ èøòèðàê ùàíñû ðöòáÿëè ìÿ- 1979-úó èëäÿí Íèýåðèéàäà Äàâðàíûø Êîäåêñè ìóðëàðäàí òÿëÿá åäèëìÿëèäèð? Éóõàðûäà ñàäàëà- Êîìèññèéàñû áöòöí äþâëÿò ìÿìóðëàðûíäàí þç íàí áó ñóàëëàðäàí ùå÷ áèðèíèí ñàäÿ úàâàáû ýÿëèðëÿðè èëÿ áàüëû äåêëàðàñèéà òÿëÿá åòìÿê ùàã- éîõäóð. ãûíà ìàëèêäèð. Àíúàã áó Êîìèññèéàíûí ðåñóðñó, äåêëàðàñèéàëàðûí ðåàë éîõëàíûëìàñû ö÷öí ùöãóãè Áó ïðîñåñèí ìöðÿêêÿá ùèññÿñè ùàíñû êàòåãîðè- ñÿëàùèééÿòè éîõäóð. Âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí óçóí éàëû âàðèäàòûí àøêàðëàíìàñû, ùàíñû êàòåãîðèéàëû ìöääÿò äþâëÿò ÿìëàêûíû òàëàìàñû íÿòèúÿñèíäÿ âÿçèôÿëè øÿõñèí èíôîðìàñèéàíû à÷ûãëûìàüà áîðúëó îíëàðà ãàðøû úèíàéÿò èøè, ìÿìóðëàðûí òÿùâèë âåð- îëìàñû äåéèë, èúòèìàèééÿòèí áåëÿ äåêëàðàñèéàëàðà äèêëÿðè äåêëàðàñèéàëàðäàêû éàëàí ìÿëóìàòëàð èúàçÿñèíèí ìèãéàñû ùàããûíäà ãÿáóë åäèëÿí ãÿ- ÿñàñûíäà äåéèë, èëëèê äåêëàðàñèéàíû âåðìÿìÿêëÿ ðàðëàðäûð. Áóðàäà “ëàêìóñ êàüûçû” èúòèìàè ðàùàò- áàüëû ãàëäûðûëûðäû. ëûüûí òÿìèí åäèëìÿñèíÿ íàèë îëìàãäûð. ßí àêòèâ ÿëåéùäàðëàð òÿðÿôèíäÿí èíôîðìàñèéàíûí àøêàð- Áóíóíëà éàíàøû, ìöàñèð äöíéàäà ýÿëèðëÿðèí, ëàíìàñûíûí äöçýöí ñàéûëûá-ñàéûëìàìàñû èñÿ î äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí âàðèäàòëàðû ùàããûíäà ìÿ- ãÿäÿð äÿ þíÿìëè äåéèë. Áöòöí áóíëàðäàí áàø- ëóìàòëàðûí ìÿãñÿäéþíëö øÿêèëäÿ àøêàðëàíìà- ãà, èøëÿð ýþðöíäöéö ãÿäÿð äÿ ñàäÿ îëìóð. Ìÿ- ñûíûí íåúÿ òÿìèí îëóíìàñû ìÿñÿëÿñè úèääè ñÿëÿí, Êîëóìáèéà ìàëèééÿ íàçèðèíèí èôàäÿñè àðàøäûðûëìàãäàäûð. Áó èñòèãàìÿòäÿ ÚÀÐ-äà íöìóíÿ ýÿòèðèëèð. Îíóí ìÿíòèãèíÿ ýþðÿ, âàðèäà- ìàðàãëû ìîäåë èøëÿéèá ùàçûðëàäûëàð. Áó þëêÿäÿ, òûíû à÷ûã áÿéàí åäÿí ñèéàñÿò÷èíèí þâëàäûíû âÿ áöòöí ïàðëàìåíòàðëàð âÿ ùþêóìÿò íàçèðëÿðèíèí éà þçöíö îüóðëàéûá, áóíóí ìöãàáèëèíäÿ àøêàð- ìàëèééÿ ñòàòóñó öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷è- ëàíìûø ìÿáëÿüè òÿëÿá åäÿ áèëÿðëÿð. ðÿí ïðîãðàì ôÿàëèééÿòÿ áàøëàäû. Áó ïðîãðàìäà êîíôèäåíñèàëëûüûí ãîðóíìàñû ùàããûíäà ãàíóíè Àíúàã èúòèìàèééÿòèí èíôîðìàñèéàíûí àøêàëàí- òÿëÿáèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ö÷öí êîìïðîìèñÿ ìàñûíà ÷ûõûøû éîõäóðñà, óéüóí äåêëàðàñèéàëàð íàèë îëóíäó. Ìöÿééÿí ìÿíôÿÿòëÿðèí à÷ûëìàñû öçÿðèíäÿ àêòèâ íÿçàðÿò òÿìèí åäèëìÿéèáñÿ, ñþç- àøêàð õàðàêòåð äàøûéûð; àíúàã ìÿíôÿÿòèí þçö- öýåäÿí ïðîñåñ èøèí ýåäèøèíÿ úöçè òÿñèð ýþñòÿðÿ íöí òÿñâèðèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ áàøãà ìÿíôÿÿòëÿð áèëÿð. äÿ èúòèìàèëÿøäèðèëèð, ìÿáëÿüèí èôàäÿñè èñÿ øÿõñè ãàéäàäà àõûðäà à÷ûëûð. Àèëÿíèí ýÿëèðëÿðè äÿ à÷ûëûð, Àâñòðàëèéà ñèñòåìèíäÿ âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí þç òÿñè- àíúàã áó åòèáàð ÿñàñûíäà åäèëèð. Áó âÿ éà äèýÿð ñàòëàðûíûí ýÿëèð âÿ âàðèäàòû áàðÿäÿ ùÿð èë, áèðáàøà ïàðëàìåíòàðëàðûí àèëÿ öçâëÿðèíèí øÿõñè ùÿéàòëàðû éàçûëû ìÿëóìàò âåðìÿëÿðè åôôåêòëè ùàë ñàéûëûð. Áó áàðÿäÿ ñèððëÿðè ìöùàôèçÿ åòìÿê ùàããû áåëÿ àø- äåêëàðàñèéàëàð èúòèìàèëÿøìèð. Èíôîðìàñèéàëàðûí êàðëàíìàëàðûí õåéðèíÿ îëàí ñöáóòäóð âÿ ôàêòûí àøêàðëàíìàñûíûí àíàëîæè ìåòîäó Êàíàäàäà åòè- þçöíöí ãåéäèééàòû êèôàéÿò åäèð, íÿèíêè îíóí èú- êà ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷èéÿ òÿòáèã åäèëèð. òèìàèëÿøìÿñè. Àíúàã Àâñòðàëèéàäàí ôÿðãëè îëàðàã Êàíàäà èúòè- ìàèééÿòè áåëÿ èíôîðìàñèéàëàðà ÷ûõûø ùàããûíà 54 ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ
Êîððóïñèéà èëÿ àêòèâ ìöáàðèçÿ òÿðÿôäàðëàðû, éöê- ñåñèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè òÿìèí åäèëñÿ, (áóíà ñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí þùäÿëèêëÿðè, âÿ- áèð ñûðà ÷ÿòèíëèêëÿð ìàíå îëóð) áó õèäìÿòè âÿçèôÿ- ñàèòëÿðè âÿ ýÿëèðëÿðè öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòèí, åôôåêòëè äÿí ñóè-èñòèôàäÿíèí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû ö÷öí âÿ ÿäàëÿòëè ïðàêòèê ìåòîäëàðûí èøëÿíèá ùÿéàòà ôàéäàëû âàñèòÿ îëàúàã. êå÷èðèëìÿñèíè äèããÿòëÿ èçëÿéÿúÿêëÿð. ßýÿð ïðî-
ÃÅÉÄËßÐ
1 Áàõûí: ÎÅÚÄ Ýóèäåëèíåñ ôîð Ìàíàýèíý Ñîíôëèúò 8 Òùå Úèòé îô Âðèñòîë, Òåííåññåå, Íåïîòèçì Ïîëèúé îô èíòåðåñò èí òùå Ïóáëèê Ñåðâèúå: ùòòð:/www.ànt- (ÓÑ), ñåïòåìáåð 1996-äàí ýþòöðöëìöø âÿ àäàï- icor rutpionnet.îrg Áó âåá-ñàéòäà ÎÅÚÐ ö÷öí òàñèéà åäèëìèøäèð. Howard Whitton òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíìûø, ùåéðÿ- 9 Áîàðä îô Åòùèúñ, Êòíý Úîóíòðè, Ñòàòå îô Wàñùèíý- òàìç òÿäðèñ ìàòåðèàëëàðû òÿãäèì îëóíóð (ùîâàðä. whitton @ oecd. org) ÎÅÚÄ – Ðåêîììåíäàòèîí òîí, ÓÑÀ. ßëàâÿ ìÿëóìàò ö÷öí Jåðåìè Ïîïå-éÿ
îô òùå Úîóíúèë îí Ýóèäåëèíåñ ôîð Ìàíàýèíý Úîíô- ìöðàúèÿò åòìÿéè õàùèø åäèðèê: jåðåìè.ïîïå@òèðè. ëèúò îô Iíòåðåñò èí òùå Ïóáëèú Ñåðâèúå (Éó- îðý íå2003),ùòòï:/www.oecd.org/äô/Ì00041000/Ì00 10 Éåíè Çåëàíäèéàäà, ìþâúóä âÿçèôÿéÿ íàìèçÿäëÿð 041994.ïäô; Êàíàäà âåáñàéòû, Âàëóåñ àíä Åòùèúñ àðàñûíäà ÿäëèééÿ íàçèðèíèí äîñòëàðû îëäóüó òÿãäèð- Úîäåñ ôîð òùå Ïóáëèê Ñåðâèúå èñ à ôóðòåð åõúåëëåíò äÿ, íàìèçÿä áàø ïðîêóðîðà, éàõóä éöêñÿê âÿçè- ðåñîóðúå, ùòòï:/www.òáñ-ñúò.Ýú.úà/ïóás_îë/ ôÿëè ìÿìóðà, îíóí ÿâÿçèíäÿí ÷ûõûø åòìÿéè õàùèø ùðïóáñ/ÒÁ_851/vec-cve1_e.asp#_Toc46202807 åäèð. Áó íàçèðÿ, íàìèçÿäèí þçö òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë 2 Áàõûí: Úîäå îô Åòùèúñ, Ñòàòå îô Íåw Jåðñåé ÓÑÀ: åäèëÿúÿê ãÿðàð òÿêëèô åäèëÿðäè. ùòòï://www/èèò.åäó/äåïàðòìåíòñ/ úêåï/Ïóáëèú WWW/codes/coe/State_of_New_Jersey_Comm 11 Áó áþëìÿäÿ Ñèäíåé âÿ Àâñòðàëèéàäà êîððóïñèéà
uniti_Affairs.htmë; éöêñÿê äþâëÿò ùàêèìèééÿòè ñÿ- èëÿ ìöáàðèçÿäÿ Éåíè Úÿíóáè Óåëñ øòàòûíûí Ìöñòÿ- âèééÿñèíäÿ áó ìÿñÿëÿíèí ÿòðàôëû ìöçàêèðÿñè ö÷öí ãèë êîìèññèéàñû òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíàí ìàòåðèàëëàð- áàõûí. Úîíôëècò îô Iíòåðåñò: Ëåýèñëàòîðñ, Ìèíèñòåðñ äàí èñòèôàäÿ îëóíóá (ÍÑW ÈÚÀÚ). Áó âÿ éà äèýÿð àíä Ðóáëèú Îôôèúèàëñ áé Ýåðàðä Úàðíåó (Òðàíñïà- ìàòåðèàëëàðûí ùàçûðëàíìàñû ö÷öí êîìèññèéàéà ðåíúé Èíòåðíàòèîíàë, Áåðëèí) åëåêòðîí öíâàí öçðÿ ìèííÿòäàðëûüûìûçû áèëäèðèðèê. Êîíêðåò ùàëëàðäà, òùå ùòòï://www.òðàíñïàðåúè.îðý/wîêèíã_ïàïåðñ/úàð- ÍÑW ÈÚÀÚ ïóáëèúàòèîí “Båñò Ïðàúòèúå, Båñò Ïåð- íåé/èíäåõ.ùòìë. ñîí: Èíòåýðèòé èí Ïóáëèú Ñåúòîð Ðåúðóèòìåíò àíä 3 Úîíñòèòóòèîí òùå Êèíýäîì îôÒàèëàíäà: ùòòï//www. Ñåëåúòèîí îí òùå Úîììèññèîí’ñ Wåáñèòå”, ìÿãà- êïè.àú.òù/úîí_òù.àñï ëÿñèíäÿêè àíàëèçÿ áàõûí. Áóðàäà çÿíýèí âÿ ôàéäàëû 4 Úîíñòèòóòèîí îôÒàèëàíä, Ñåúòèîí 70, Úàïòåð 1Â ìÿëóìàòëàðû îëàí ìàòåðèàëëàð ìþâúóääóð âÿ êîð- ðóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû éîëëàðû ýþñòÿðè- 5 Úîíñòèòóòèîí îôÒàèëàíä, Ñåúòèîí 70, Úàïòåð Â1, Ïàðò 2 ëèð:ùòòï://www.èúàú.íñw.ýîâ.àó
6 Qóîòåä èí Ðåïîðò îí òùå èíòåðñòèýàòèîí îô Àëëå- 12 Áó áþëìÿäÿêè ìöçàêèðÿëÿð ÍÑW ÈÚÀÚ – ëà, õà- ýàòèîíñ îô Íåïîòèçì èí Ïàðëèàìåíò îô Ñîóòù Àô- òûðëàíàí øòàòûí äþâëÿò ñåêòîðó èø÷èëÿðè àðàñûíäà ðèúà áé òùå Ïóáëèú Ïðîòåúòîð îô òùå Ðåïëèú îô àïàðûëûð. Áó ìþâçó öçðÿ ìþâúóä ìÿðóçÿíèí òàì Ñîóòù Àôðèúà, 15 Àïðèë,1999 ìÿòíè “Úîððóïòèîí Ïðåâåíòèîí Ïuáëèúàòèîíñ: Ñòðà-
7 Áîàðä îô Åòùèúñ, Êòíý Úîóíòðè, Ñòàòå îô Wàñùèíý- òågèåñ ôîð Ìàíàýèíý Ïîñò Ñåïàðàòèîí Åìïëîé- òîí, ÓÑÀ. ßëàâÿ ìÿëóìàò ö÷öí Jåðåìè Ïîïå-éÿ ìåíò Iññóåñ”-äÿ âåðèëèá âÿ ÈÚÀÚ-ûí åëåêòðîí ìöðàúèÿò åòìÿéè õàùèø åäèðèê: öíâàíû öçðÿ: ùòòï://www.èúàú.íñw.ýîâ.àó jåðåìè.ïîïå@òèðè.îðý âåá-ñàéòûíäà îíà ÷ûõûø ÿëäÿ åòìÿê îëàð. ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÃÃÓØÌÀÑÛ Âß ÌÀËÈÉÉß ÂßÑÀÈÒËßÐÈÍß ÍßÇÀÐßÒ 55
13 Åëåêòðîí öíâàí öçðÿ Êàíàäà ãàíóíâåðèúèëèéèíÿ 18 Áó áþëìÿäÿ Ïîñò-Ñåïàðàòèîí Åìïëîéìåíò îô Ìè- áàõûí: ùòòï://ñòðàòåýèñ.èú.ýú.úà/ÑÑÝ/îå- íèñòåðñ-èí ìàòåðèàëëàðûíäàí, Àâñòðàëèéà äåïàðòà- 00002å.ùòìë ìåíòèíèí Ïàðëàìåíò êèòàáõàíàñûíäàí èñòèôàäÿ 14 ÓÑ Îôôèúå îô Ýîâåðíìåíò Åòùèúñ, Ìåìîðàíäóì îëóíóá (Ðåñåàðúù Íîòå 40, 28 Ìàé 2002) Ðåýàðäèíý Ðåâèñåä Ïîñò-Åìïëîéìåíò Ðåñòðèúòè- ùòòï://www.àïù.ýîâ.àó/ëèá- îíñ, 26 Îúòîáåð 1990. ðàðé/ïóáñ/ðí/2001-02/02 ðí40.ïäô 15 Úàíàäèàí Îôôèúå îô òùå Åòùèúñ Úîóíñåëëîð: 19 Íåáðàñêà øòàòû, ÀÁØ. ùòòï://ñòðàòåýèñ.Èú.ýú.úà/ÑÑÝ/îå 01188å.ùòìë 20 Áàõûí: Áåðíàðä Ïóëëå. Úîíôëèúòñ îô Èíòåðåñò Àâîè- 16 Úàíàäèàí Îôôèúå îô òùå Åòùèúñ Úîóíñåëëîð wåáñè- äàíúå: Iñ Òùåðå à Ðîëå ôîð Bëèíä Òðóñòñ? Èí Úóð- òå: ùòòï://ñòðàòåýèñ.èý.ýú.úà/åïèú/èíòåðíåò/èíî- ðåíò Èññóåñ Bðèåô 14, 1996-97. ùòòï://www.àïù. åú-áúå.íñô/vw GåíåðàòåäèíòåðE/Ùîìå7 ýîâ.àó/ëèáðàðé/ïóáñ/CBD/1996-97/97úèá14.ùòì 17 Ñ.140 Ìèíèñòåðèàë Úîäå: À Úîäå îô Úîíäóúò àíä Ýóèäàíúå îí Ïðîúåäóðåñ Ôîð Ìèíèñòåðñ, Úàáèíåò 21 Ìÿñÿëÿí, òùå Úåíòåð ôîð Ïóáëèú Iíòågðèòy
Îôôèúå, July 2001.ùòòï://www.úàáèíåò-îôôèúå.ýîâ. (ùòòï://www.ïóáëèúèíòåýðèòé.îðý) âÿ Úîììîí Úà- óê/úåíòðàë/1997/múîäå/ óñå ùòòï://úîììîí úàóñå.îðý ÛV áþëìÿ. ËÎÁÁÈ×ÈËÈÉÈÍ ÒßÍÇÈÌËßÍÌßÑÈ 57 ËÎÁÁÈ×
Ëîááè÷èëèê ÷îõøàõÿëè äåìîêðàòèéàíûí àéðûëìàç Áöòöí äöíéàäà ëîááè÷è ãðóïëàðûí òÿñèðè, èäàðÿ÷è- òÿðêèá ùèññÿñèäèð. ßñàñ ìÿãñÿäè ãàíóíëàðûí äÿ- ëèê êîíòåêñòèíäÿ áó âÿ éà äèýÿð þëêÿëÿðäÿ èúòè- éèøäèðèëìÿñè îëàí ëîááè÷èëèê, ìöäàôèÿíèí áèð ôîð- ìàè-ñèéàñè ìÿäÿíèééÿòèí ñÿâèééÿñèíäÿí, åéíè ìàñûäûð. Ëîááè÷èëèê àéðû-àéðû øÿõñëÿðèí, çàìàíäà âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí ýöúöíäÿí ãðóïëàðûí, ñèéàñè âÿ þçöíöèäàðÿåòìÿ òÿñèñàòëà- àñûëûäûð. Áèðëÿøìèø Øòàäëàðäà ëîááè÷èëèéèí ïðàêòèê ðûíûí, åëÿúÿ äÿ ñîñèàë èúìàëàðûí ìÿíàôåëÿðèíèí ìåòîäëàðûíà ùÿñð îëóíìóø âÿ þòÿí ÿñðèí 60-úû ìöäàôèÿñè ö÷öíäöð. Ìöÿééÿí ñîñèàë, èãòèñàäè, èëëÿðèíäÿ àïàðûëìûø ìÿøùóð àðàøäûðìàëàðûí áèðèí- ñèéàñè ïðîãðàìëàðëà áèð òÿøêèëàòäà áèðëÿøÿí âÿ- äÿ áåëÿ íÿòèúÿ ùàñèë îëäó êè, ëîááè÷èëèê Êîíãðåñ- òÿíäàøëàð, öìóìè ìàðàãëàðû áþëöøÿí âÿ ùþêó- äÿ äþâëÿò ñèéàñÿòèíÿ íÿçÿðÿ÷àðïàúàã ìÿò ñèéàñÿòèíèí ôîðìàëàøìàñûíà áèðáàøà òÿñèð äÿðÿúÿäÿ òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëìÿäè. Áóíà ýþðÿ ëîá- ýþñòÿðìÿê èìêàíû îëàí ãðóïëàð éàðàäûð. áè÷èëèéèí ïðàêòèê ìåòîäëàðû ùÿð éåðäÿ òÿêìèëëÿø- äèðèëìÿéÿ áàøëàíäû. ×îõ ýåíèø ìèãéàñäà Ëîááè÷èëÿð èúòèìàè ìàðàãëàðû èôàäÿ åäÿí ìÿñÿ- åùòèéàò òÿäáèðëÿðèíèí ýþðöëìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, ëÿëÿð öçðÿ ãûñà ìÿëóìàòëàðûí ùàçûðëàíìàñûíäà èíäè ÀÁØ áèð þëêÿ îëàðàã ëîááè÷èëèéèí ýöúö íÿòè- ÿùÿìèééÿòëè ðîë îéíàéà áèëèð. Èñòÿíèëÿí ìÿñÿëÿ úÿñèíäÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíäÿ áàø âåðÿí äå- èëÿ áàüëû ôÿðãëè ôèêèðëÿðè èôàäÿ åäÿí ëîááè÷èëÿðèí îë- ôîðìàñèéàëàðûí ÿéàíè òÿçàùöðëÿðè êèìè ïèñ äóüó éåðëÿðäÿ ãàíóíâåðèúèëÿðèí äàùà ÷îõ ìÿëó- íöìóíÿëÿðèíè òåç-òåç íÿçÿðäÿí êå÷èðèð. ìàòëàíäûðûëìàñû ìöìêöíäöð. Ëîááè÷èëÿðèí ãàðûøìàäûüû ìÿñÿëÿëÿðäÿ èñÿ ôÿðãëè ìÿíçÿðÿ Íÿòèúÿäÿ, ÷îõëàðû áåëÿ ùåñàá åäèð êè, ëîááè÷èëèê éàðàíûð. Ëîááè÷èëèéèí ýåíèøëÿíäèðèëìÿñè èúòèìàèé- ÷îõ äÿðèíëÿðÿ èøëÿéèá âÿ ùþêóìÿò ìöõòÿëèô þëêÿ- éÿòèí öìóìè òÿëÿáëÿðèíè ãàíå åäèð âÿ àçëûãëàðûí ëÿðäÿ þçöíÿ ìþùêÿì éóâà ñàëìûø ëîááè÷è òÿø- þç ôèêèðëÿðèíè èôàäÿ åòìÿëÿðè ö÷öí âàúèá õÿòò éà- êèëàòëàðûí ýèðîâóíà ÷åâðèëèá. Áó òÿøêèëàòëàð ðàäà áèëèð. Íåôò êîìïàíèéàëàðû, êÿíä òÿñÿððöôàòû ñèéàñÿòèí ôîðìàëàøìàñûíà âÿ èøëÿíìÿñèíÿ çè- èø÷èëÿðè êèìè ìöõòÿëèô ãðóïëàð äöíéàíûí áöòöí éàí âóðóð âÿ èúòèìàè ðèôàùûí èíêèøàôûíà íåãàòèâ ïàéòàõòëàðûíäà þç ìàðàãëàðûíûí ìöäàôèÿñè ö÷öí òÿñèð ýþñòÿðèð. Åùòèéàò åäèëèð êè, ñÿíàéåíèí êîíê- ëîááè÷èëÿðÿ ìàëèêäèð. ðåò ñàùÿñèíäÿ, èúòèìàè-ñèéàñè ïðîñåñ öçÿðèíäÿ íèñáè ëîááè ùàêèìèééÿòè ñèéàñÿò÷èëÿðè ìàëèééÿëÿø- Ëàêèí ëîááè÷èëèê, ùå÷ äÿ ùÿìèøÿ úÿìèééÿòèí äèðìÿéÿ âÿ ñàùèáêàðëàðû, èøýöçàð äàèðÿëÿðè òà- õåéðèíÿ îëìóð. Áó ôÿàëèééÿòèí íåãàòèâ òÿðÿôè îí- ìàùëàíäûðìàüà ñþâã åäÿ áèëèð. [1] äàí èáàðÿòäèð êè, áèçèì ÿñðèìèçäÿ ïåøÿêàð ëîááè- ÷èëÿðëÿ, îíëàðû ôÿàëèééÿòÿ òÿùðèê åäÿí òÿðÿôëÿð ËÎÁÁÈ×ÈËÈÊ Âß ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÍÛÍ àðàñûíäà ãåéðè-ñàüëàì âÿ ãàíóíàçèää ìöíà- ÏÎÒÅÍÑÈÀË ÈÌÊÀÍËÀÐÛ ñèáÿòëÿð éàðàíûð. Ëîááè÷èëÿðÿ ïóë âÿ ìöÿééÿí öñòöíëöêëÿðèí òÿêëèô åäèëìÿñè áó úöð âÿçèééÿòèí Àäè âÿòÿíäàøëàð ùÿâÿñäÿí äöøÿðÿê, ñèéàñÿòèí éàðàíìàñûíà ñÿáÿá îëóð. Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäà ôîðìàëàøìàñûíà ýåð÷ÿê òÿñèð âàñèòÿëÿðèíèí âÿ áåëÿ õöñóñè íàðàùàòëûüà ñÿáÿá îëàí “Åíðîí” ÷îõñàéëû éîëëàðûí îëìàäûüû ãÿíàÿòèíÿ ýÿëèð, äöí- êîðïîðàñèéàñûíûí ôÿàëèééÿòèäèð. Áåëÿ áèð ôàêò ìÿ- éàíûí áèð ÷îõ ðåýèîíëàðûíäàêû ñå÷èúèëÿð öìèäñèç- ëóì îëóá êè, áó êîðïîðàñèéà ÀÁØ Êîíãðåñèíèí ëèéÿ ãàïûëûð âÿ ñå÷êèëÿðäÿ èøòèðàê åäÿíëÿðèí ñàéû áèð íå÷ÿ öçâöíöí “ôÿàëèééÿòèíÿ” õöñóñè íÿçàðÿò àçàëûð. Ñå÷èúèëÿðäÿ áåëÿ ôèêèð éàðàíà áèëÿð êè, âà- åòìÿê ìÿãñÿäèéëÿ ïðîãðàì òÿìèíàòû èøëÿéèá úèá ïðîãðàì ãÿðàðëàðû âÿòÿíäàøëàðûí þç ýþðöø- ùàçûðëàìûøäûð. “Åíðîí” áó êîíãðåñìåíëÿðè, ëÿðèíè ìöõòÿëèô âàñèòÿëÿðëÿ èôàäÿ åòìÿñè åíåðæè êîìïàíèéàñûíûí þç ïóëëàðûíû ùàâàéû õÿðú- ÿñàñûíäà äåéèë, öìóìè ìàðàãëàð ÿòðàôûíäà áèð- ëÿìÿäèéèíÿ ÿìèí îëìàã ö÷öí òÿãèá åòìÿê ëÿøÿí âÿ ïåøÿêàð ëîááè÷èëÿð òÿðÿôèíäÿí ðÿùáÿð- ìÿãñÿäèéëÿ ñå÷ìèøäèð. ëèê åäèëÿí ñèéàñÿò÷èëÿð âÿ ìöòÿøÿêêèë èíñàí ãðóïëàðû àðàñûíäàêû ðàçûëàøìàëàð ÿñàñûíäà ãÿ- áóë îëóíóð. 58 ËÎÁÁÈ×ÈËÈÉÈÍ ÒßÍÇÈÌËßÍÌßÑÈ
Áåëÿ òÿÿññöðàò éàðàíûð êè, ëîááè÷èëÿð ãàíóíâåðè- ëàìåíòèí èøèíÿ à÷ûã ÷ûõûøà éàðäûì ýþñòÿðìÿëè- úèëÿðÿ ùÿääÿí àðòûã ÷îõ éàõûíëàøûá, ãàíóíâåðè- äèð. Áó ñèñòåì àäè âÿòÿíäàøûí, ùþêóìÿòèí úèëÿð èñÿ ïóëñóç ãÿáóëëàðà, ÿéëÿíúÿëÿðÿ âÿ ýöíäÿëèê èøèíÿ òÿñèð åòìÿê èìêàíûíà ìàíå îë- ùÿäèééÿëÿðèí áàøãà ôîðìàëàðûíà õåéëè àëóäÿ ìàìàëûäûð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ ùåñàá îëóíóð êè, îëóáëàð. Ðàçûëàøìàëàðûí ÿëäÿ îëóíäóüó áåëÿ ëîááè÷èëèê ñèéàñè ïðîñåñèí àéðûëìàç òÿðêèá ùèññÿ- ïðîñåñëÿðäÿ, ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ñèòóàñè- ñèäèð. Îíóí ôÿàëèééÿòè íÿòèúÿñèíäÿ äþâëÿòèí ýöí- éàñûíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñè ðèñêè ÷îõ áþéöêäöð. äÿëèê èøëÿðèíÿ ÷îõëó ùÿëë åäèëìÿìèø ìÿñÿëÿëð Áèðëÿøìèø Êðàëëûã éåýàíÿ þëêÿëÿðäÿíäèð êè, áóðà- äàõèë åäèëèð. äà áàø âåðÿí ãàëìàüàëëàð, ãàíóíâåðèúèëÿð ö÷öí ïóëñóç ãÿáóëëàðûí, ÿéëÿíúÿëÿðèí âÿ ùÿäèééÿ àë- Ãàíóíâåðèúèëèéèí áþéöê ùèññÿñèíäÿ åòèðàô îëó- ìàëàðûí èçëÿíìÿñè ìÿãñÿäèéëÿ õöñóñè ñèñòåìèí íóð êè, ëîááè÷èëèê à÷ûã ìþâúóä îëàíäà ãàíóíè ôÿ- éàðàäûëìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. àëèééÿò õàðàêòåðè äàøûéûð âÿ ñèéàñè ïðîñåñèí ÿñàñûíäà äàéàíûð. Äåìîêðàòèê þëêÿëÿðäÿ íàðàùàòëûã êå÷èðÿí âÿ- òÿíäàøëàð ùþêóìÿò ìÿìóðëàðûíà âÿ ñèéàñÿò÷è- Òÿøêèëàòëàð âÿ ãðóïëàð âàñèòÿñèéëÿ öìóìè ìà- ëÿðÿ êèìëÿðèí òÿñèð ýþñòÿðìÿëÿðè, áåëÿ ðàãëàð ÿòðàôûíäà áèðëÿøÿí èúòèìàèééÿò, ÿýÿð èñòÿ- õèäìÿòëÿðèí õàðàêòåðè, éàõóä ùàíñû ñèéàñÿò÷èëÿ- éèðñÿ ëîááè÷èëèê ïðîñåäóðóíäà îëàí èñòÿíèëÿí ðèí îíëàðà òÿðÿô öç òóòìàëàðû ùàããûíäà ýåò-ýåäÿ ùÿëë åäèëìÿìèø ìÿñÿëÿéÿ ÷ûõûø ÿëäÿ åäÿ áèëÿð. äàùà ÷îõ ìÿëóìàò òÿëÿá åäèðëÿð. [2] Ëîááè÷èëèéèí ìöñòÿñíà ôÿàëèééÿò ñôåðàñû ñàéûë- ìàñûíà âÿ ëîááè÷è òÿøêèëàòëàðûí éàõøû ãóðóëìóø ÌßËÓÌÀÒËÀÐÛÍ ÀØÊÀÐËÀÍÌÀÑÛ ÿëàãÿëÿðÿ ìàëèê îëìàñûíà, þç ýèçëè êàíàëëàðû, ÿëàãÿëÿðè èëÿ ñèéàñè èíñòèòóòëàðûí èøèíÿ òÿñèð åòìÿ- Ëîááè÷èëèê ïðîñåñèíÿ ôîðìàë õàðàêòåð âåðìÿê ñèíÿ áàõìàéàðàã, öìóìè ìàðàãëàð ÿòðàôûíäà ö÷öí, áó ñèñòåìèí ìþâúóäëóüóíó òÿñäèãëÿéÿí áèðëÿøÿí áàøãà ãðóïëàðûí äà ÿëäÿ åòäèêëÿðè ÿéà- êîíêðåò ãàéäàëàð òÿòáèã åòìÿê ìöìêöíäöð. íè íàèëèééÿòëÿðè ýþñòÿðìÿê âàúèáäèð. ßêñ òÿãäèðäÿ, ëîááè÷èëèê õåéëè äÿðÿúÿäÿ ãåé- ðè-ôîðìàë îëàðàã ãàëàúàã. Áó àäè âÿòÿíäàøëàðà, ÃÀÍÓÍÂÅÐÈÚÈËÈÊ æóðíàëèñòëÿðÿ, åéíè çàìàíäà áàøãà ëîááè÷èëÿðÿ, êèìëÿðèí âÿ íÿ ìÿãñÿäëÿ ëîááè÷èëèê ôÿàëèééÿòè èëÿ Ïîëøàäà Äàõèëè Èøëÿð Íàçèðëèéè âÿ àäìèíñòðàñèéà- ìÿøüóë îëäóãëàðûíû ýþðìÿéÿ èìêàí âåðÿúÿê. ñû òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíàí ãàíóí ëàéèùÿñèíäÿ ëîááè÷èëèéÿ íÿçàðÿò úÿùäëÿðè ãåéä îëóíóá. Î, Áó ìÿíàäÿ éàõøû îëàð êè, ëîááè÷èëÿðèí ãåéäèééà- ãàíóíè âàñèòÿëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè èëÿ ëîááè- òû Èíòåðíåòäÿ éåðëÿøäèðèëñèí. Îíäà ìþâúóä ìÿ- ÷èëèéèí èñòÿíèëÿí ôÿàëèééÿòèíè, äÿëèëëÿðèí íÿçÿðäÿí ëóìàòëàðà òåç, åôôåêòëè âÿ äèããÿòëÿ áàõìàã êå÷èðèëìÿñè ìÿãñÿäèëÿ êîíêðåò èúòèìàè, ïåøÿêàð ìöìêöí îëàð. Àìåðèêàíûí ãåéðè-ùþêóìÿò òÿø- ãðóïëàðûí ìàðàãëàðûíûí ìöäàôèÿñèíè âÿ äþâëÿò êèëàòû îëàí Ñèéàñÿòÿ Ìÿñóëèééÿòëè Éàíàøìà ùàêèìèééÿò îðãàíëàðûíà òÿñèð ýþñòÿðìÿéÿ èãòè- Ìÿðêÿçè Àìåðèêà ëîááè÷èëÿðè âÿ îíëàðûí ìàðàã- äàðû îëàíëàðû ìöÿééÿíëÿøäèðèð. ëàðû áàðÿäÿ ùÿðòÿðÿôëè èíôîðìàñèéà òÿãäèì åäèð (ùòòï://www.îïåíñåúðåòñ.îðý/ëîáéèñòñ/). Òÿêëèô îëóíàí áó ãàíóíâåðèúèëèê àêòûíà ýþðÿ, ëîááè÷èëÿðäÿí ãåéäèééàòäàí êå÷ìÿê, éàçûëû ÌÀÀÐÈÔËßÍÄÈÐÌß äàâðàíûø íîðìàëàðûíà ÿìÿë åòìÿê òÿëÿá îëóíà- úàã. Ëîááè÷èëèê à÷ûã õàðàêòåð äàøûìàëûäûð. Ëîá- Ãåéäèééàò âÿ èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàíìàñûíûí áè÷èëÿð âÿ ìÿñÿëÿëÿðÿ úàâàáäåù îëàí âÿçèôÿëè èñòÿíèëÿí ñèñòåìè äþâëÿò ùàêèìèééÿòè îðãàíëàðû- øÿõñëÿð àðàñûíäà, îíëàð ö÷öí ìàðàãëû îëàí áö- íûí, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ôÿàëèééÿòèíÿ âÿ ïàð- òöí ìÿñÿëÿëÿð ñÿíÿäëÿøèá ãåéäèééàòäàí êå÷- ËÎÁÁÈ×ÈËÈÉÈÍ ÒßÍÇÈÌËßÍÌßÑÈ 59
ìÿëèäèð. Áó ÿëàãÿëÿð ùàããûíäà ñÿíÿäëÿøäèðèëìèø 4 Êîðïîðîñèéà ëîááè÷èëÿðè-ìöãàâèëÿ èëÿ øÿõñÿ ìÿëóìàòëàð ñîíðà äþâëÿò èíôîðìàñèéà áöëëåòå- èøëÿéÿíëÿð. Îíëàðûí õèäìÿòè âÿçèôÿñèíèí ÿñàñ íèíäÿ äÿðú åäèëÿúÿê. Ëîááè÷èëèê õèäìÿòèíäÿí èñ- ùèññÿñè øÿõñè ìÿíôÿÿòè ö÷öí êîììåðñèéà òèôàäÿ åäÿí âÿçèôÿëè øÿõñäÿí äÿ þç ðÿùáÿðëèéèíè ôÿàëèééÿòè èëÿ ìÿøüóë îëàí áó âÿ éà äèýÿð ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ìÿëóìàòëàíäûðìàã òÿëÿá åäè- èøÿ ýþòöðÿíèí ìàðàãëàðûíû ìöäàôèÿ åòìÿê- ëÿúÿê. äèð.
Áèðëÿøìèø Øòàòëàð âÿ îíóí ãîíøóñó Êàíàäà 4 Òÿøêèëàò ëîááè÷èëÿðè-ãåéðè-êîììåïñèéà òÿø- ëîááè÷èëÿðèí ãåéäèééàòû ìÿñÿëÿñèíäÿ ãàíóíâåðè- êèëàòëàðûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè. Áóðàäà áèð âÿ úèëèê ïðîñåäóðó èëÿ áàüëû äàùà ìöòÿðÿããè ôîðìà- éà áèð íå÷ÿ ÿìÿêäàø ìöÿééÿí ìàðàãëàðûí éà ìàëèêäèð. 1995-úè èëäÿ Êàíàäàäà ëîááè÷èëèéè èëÿ ìÿøüóë îëóð, þçö äÿ áó èøÿ êè- Ëîááè÷èëÿðèí Ãåéäèééàòû Ùàããûíäà Ãàíóíóí ôàéÿò ãÿäÿð èø âàõòû àéðûëûð âÿ áåëÿ ôÿàëèééÿò âåðñèéàñû éåíèäÿí íÿçÿðäÿí êå÷èðèëäè.[3] Áó, þç ÿìÿêäàøûí õèäìÿòè âÿçèôÿñèíèí ÿñàñ ùèññÿ- íöôóçóíà õÿëÿë ýÿòèðÿí âÿ áèð-áèðèíè ÿâÿç åäÿí ñèíè òÿøêèë åäèð. ùþêóìÿòëÿðÿ, ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ùàããûí- äà ãåéä îëóíàí áÿçè ðåàêñèéàëàðûí íÿòèúÿñè èäè. Áó, ëîááè÷èëèéèí ãåéäèééàòûíûí êèôàéÿò ãÿäÿð ñÿðò Ìþâúóä ãàíóíóí ìÿãñÿäè, ëîááè÷èëèê ïðîñåñèíè êëàññèôèêàñèéàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. Áó çàìàí áèë- ìöðÿêêÿáëÿøäèðìÿê âÿ îíóí òÿíçèìëÿíìÿñèíè äèðèëèð êè, ëîááè÷èëèêëÿ àíúàã áåëÿ ôÿàëèééÿòÿ ýþðÿ ÷ÿòèíëÿøäèðìÿê äåéèë, áó ñèñòåìè äàùà øÿôôàô åò- ïóë þäÿéÿíëÿð ìÿøüóë îëà áèëÿð. Áåëÿ ãàéäàíûí ìÿê èäè. öñòöíëöéö îäóð êè, áÿçè ëîááè÷è êàòåãîðèéàëàðû- íûí îëìàìàñû èëÿ âÿòÿíäàøëàðûí þç ìàðàãëàðûíû Ëîááè÷èëèéèí Ãåéäèééàòû Ùàããûíäà õàòûðëàíàí áó ìöäàôèÿ åòìÿê óüðóíäà ìöáàðèçÿñèíÿ åùòèéàú Êàíàäà ãàíóíó äþðä ÿñàñ ïðèíñèïÿ ñþéêÿíèð: îðòàäàí ãàëõûð.
4 Äþâëÿò ùàêèìèééÿò îðãàíûíà ñÿðáÿñò âÿ àø- Ëîááè÷èëèéèí Ãåéäèééàòû Ùàããûíäà Êàíàäà Ãà- êàð éîë òàïìàüû òÿìèí åòìÿê âàúèá èøäèð âÿ íóíóíäà áöòöí ëîááè÷èëÿðäÿí þç ñèéàñè ôÿàëèéé- èúòèìàè ìàðàãëàðà úàâàá âåðèð. ÿòëÿðèíè à÷ìàã òÿëÿá îëóíóð; õàòûðëàíàí ðåéåñòðÿ äèããÿòëÿ íÿçÿð éåòèðÿí èñòÿíèëÿí øÿõñ àéäûíëàø- 4 Âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí ëîááèëÿøäèðèëìÿñè ãàíóíè äûðà áèëÿð êè, êèì áó âÿ éà äèýÿð ìöÿññèñÿíèí ôÿàëèééÿòëÿ ìöìêöíäöð. ìàðàãëàðûíû ìöäàôèÿ åäèð âÿ ëîááè÷èëÿð áó ìöÿññèñÿ èëÿ íÿéèí ìöçàêèðÿñèíè àïàðûð. Ëîááè- 4 Âÿçèôÿëè øÿõñ âÿ èúòèìàèééÿò êèìèí äþâëÿò ÷èëÿðèí ùþêóìÿòëÿ êå÷ìèø èøëÿðè ùàããûíäà ìÿëó- ùàêèìèééÿòèíÿ òÿñèð ýþñòÿðìÿê èñòÿäèéèíè ìàòëàðû à÷ìàñû äà ÷îõ âàúèá ìÿñÿëÿäèð. áèëìÿê èìêàíûíà ìàëèê îëìàëûäûð. Êàíàäà ëîááè÷èëÿðèíèí ãåéäèééàòû ùàããûíäà ìÿ- ëóìàòëàðû âÿ èíôîðìàñèéàíûí éåíèëÿøäèðèëìÿñè 4 Ïóëëó ëîááè÷èëèê ñèñòåìèíèí ãåéäèééàòû äþâëÿò ïðîñåñèíè Èíòåðíåò âàñèòÿñèëÿ àñàí èçëÿìÿê ùàêèìèééÿò îðãàíëàðûíà àçàä âÿ à÷ûã éîë ìöìêöíäöð. [4] òàïìàüà ìàíå îëìàìàëûäûð. Åòèêà ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ Êàíàäà ôåäåðàë ìÿñëÿ- Áó ãàíóíäà ëîááè÷èëÿðèí ö÷ íþâö ýþñòÿðèëèð: ùÿò÷èíèí áèð âÿçèôÿñè äÿ Ëîááè÷èëÿðèí Äàâðàíûø Êîäåêñèíè [5] èøëÿéèá ùàçûðëàìàã, åòèêà âÿ äþâ- 4 Ìÿñëÿùÿò÷èëÿð-ùöãóãøöíàñëàð, ìöùàñèáëÿð ëÿò îðãàíëàðû ñèñòåìèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ ìåéäàíà âÿ äþâëÿò îðãàíëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ ìÿñëÿ- ÷ûõàí èøýöçàð ïðàêòèêà ùàããûíäà èñòÿíèëÿí ñóà- ùÿò÷èëÿð. Îíëàðûí þäÿíèøëÿðè, þç ìöøòÿðèëÿðè- ëà úàâàá âåðìÿê îëäó. Áàø íàçèð òÿðÿôèíäÿí òÿ- íèí ìàðàãëàðûíû ìöäàôèÿ åòìÿëÿðè èëÿ éèí åäèëÿí áó ìÿñëÿùÿò÷è ùÿì ëîááè÷èëÿðÿ, ùÿì áàüëûäûð. äÿ îíëàðûí ìöøòÿðèëÿðèíÿ, ëîááè÷èëÿð òÿðÿôèíäÿí 60 ËÎÁÁÈ×ÈËÈÉÈÍ ÒßÍÇÈÌËßÍÌßÑÈ
òÿêëèô îëóíàí ôÿàëèééÿòëÿðèí ìÿãáóë, éàõóä ãåé- çàìàí èúÿçÿ âåðèëèð êè, áó òÿøêèëàòëàðûí ëîááè÷èëèê ðè-ìÿãáóë îëìàñûíà êþìÿê åòìÿê ö÷öí ðÿùáÿð ôÿàëèééÿòè õÿðúëÿðè, îíëàðûí öìóìè õÿðúëÿðèíèí ýþñòÿðèøëÿð âåðèð. Ùàçûðäà áó ãàíóíâåðèúèëèéÿ ÿñàñ ùèññÿñèíè òÿøêèë åòñèí. éåíèäÿí áàõûëûð. Ìÿãñÿä èñÿ îíäàí èáàðÿòäèð êè, ýÿëÿúÿêäÿ áó ìÿñëÿùÿò÷è áàø íàçèðÿ äåéèë, ãà- ÀÁØ-ûí èêèíúè ãàíóíâåðèúèëèê àêòûíäà - Ëîááè÷èëèê íóíâåðèúè îðãàíà ùåñàáàò âåðñèí. Áàðÿäÿ Èíôîðìàñèéàíûí Àøêàðëàíìàñû Ãàíó- íóíäà ãåéäèééàòà ìöíàñèáÿòäÿ âÿ ëîááè÷èëèê Ëîááè÷èëÿðèí Äàâðàíûø Êîäåêñè, Ëîááè÷èëÿðèí ôÿàëèééÿòè áàðÿäÿ ìèëëè ìèãéàñäà èëäÿ èêè äÿôÿ Ãåéäèééàòû Ùàããûíäà Ãàíóíëà ìöäàôèÿ îëóíóð ùåñàáàòûí òÿãäèì îëóíìàñû ïðîñåäóðó êîíê- âÿ îíëàðûí ôåäåðàë äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû èëÿ èøýö- ðåòëÿøèð. çàð ìöíàñèáÿòëÿðÿ ÿìÿë åòìÿéÿ áîðúëó îëäóã- ëàðû äàâðàíûø íîðìàëàðû ìöÿééÿíëÿøäèðèëèð. Áó Ö÷öíúö ãàíóíâåðèúèëèê àêòû - Ùöãóãàçèää Ëîá- êîäåêñèí ïðåàìáóëàñûíäà ýþñòÿðèëèð êè, àøêàð áè÷èëèê Ùàããûíäà Ãàíóíäà, (Ìàääÿ 18 ÀÁØ õàðàêòåð äàøûäûãäà âÿ äþâëÿò îðãàíëàðûíà àçàä Ãàíóíëàð Ìÿúÿëëÿñè, ïàðàãðàô 1913, [7]) àéðûë- âÿ à÷ûã ýèðèø îëäóüó ùàëäà ëîááè÷èëèê ãàíóíè ôÿà- ìûø âÿñàèòëÿðäÿí (äþâëÿòÿ ìÿõñóñ îëàí) áèðáà- ëèééÿòäèð. Áóíäàí áàøãà, êîäåêñ âÿòÿíäàøëàðà øà âÿ äîëàéû èñòèôàäÿéÿ ãàäàüà ãîéóð. Áó èìêàí âåðèð êè, åòèêà ìÿñÿëÿëðè öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è- ãàíóíäà íÿçÿðäÿ òóòóëóð êè: éÿ øèêàéÿòëÿ ìöðàúèÿò åòñèíëÿð âÿ îíóí îôèñèí- äÿí áó øèêàéÿòëÿð ùàããûíäà ìÿëóìàò àëñûíëàð. Êîíãðåñèí èñòÿíèëÿí ãàíóíâåðèúè àêòû ÿñàñûíäà àéðûëìûø ïóë âÿñàèòèíèí ùå÷ áèð ùèññÿñè, Êîíãðå- Åòèêà ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è âÿçèôÿñè, çÿ- ñèí äÿãèã ãÿðàðûíûí îëìàäûüû òÿãäèðäÿ òåëåã- ðóðè òÿäáèðëÿðèí ýþðöëìÿñèíè òÿëÿá åäÿí ìÿñÿëÿ- ðàì, òåëåôîí äàíûøûãëàðû, ìÿêòóá, íÿøð âÿ éàçû ëÿð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿò òÿòáèã åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ ìàòåðèàëëàðû, éàõóä áàøãà âàñèòÿëÿð êèìè ùå÷ éàðàäûëäû. ßýÿð ëîááè÷èëÿðèí äþâëÿò ìÿìóðëàðûíà áèð øÿõñè õèäìÿò ö÷öí, áèðáàøà âÿ äîëàéûñû èëÿ éåðñèç ùÿäèééÿ âåðìÿëÿðè øöáùÿ äîüóðóðñà, éà- þäÿíèø ãèñìèíäÿ èñòèôàäÿ åäèëÿ áèëìÿç, áó, èñ- õóä îíëàð ëîááè÷èëèê åòäèéè äþâëÿò ìÿìóðó àäûí- òÿíèëÿí Êîíãðåñ öçâöíÿ, Êîíãðåñèí èñòÿíèëÿí äàí ìàëèééÿ âÿñàèòëÿðè ÿëäÿ åäèðëÿðñÿ, îíäà ãàíóíâåðèúèëèéèíè ïóë àéûðìàãëà, ñÿñâåðìÿ âÿ øèêàéÿòëÿðè ìÿñëÿùÿò÷èéÿ ýþíäÿðìÿê ëàçûì ýÿ- áàøãà éîëëàðëà äÿñòÿêëÿìÿêëÿ, ùÿìèí ãàíóí- ëèð. âåðèúèëèê âÿ ïóë àéûðìà ùàããûíäà òÿêëèôè åùòèâà åäÿí èñòÿíèëÿí ãàíóí ëàéèùÿñèíÿ âÿ èñòÿíèëÿí Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäà ëîááè÷èëèê ñàùÿñèíäÿ èêè ãÿòíàìÿéÿ äöçÿëèøäÿí ÿââÿë âÿ ñîíðà òÿñèð ÿñàñ ôåäåðàë ðåãëàìåíòëÿøäèðèúè ñÿíÿä Áyðä ýþñòÿðìÿê ìÿãñÿäè ýöäöð; àíúàã áó, Áèðëÿø- Äöçÿëèøè (Ìàääÿ 31 ÀÁØ Ãàíóíëàð Ìÿúÿëëÿñè, ìèø Øòàòëàðûí âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèíÿ âÿ ñûðàâè èø÷è- ïàðàãðàô 1352 [6]) âÿ Ëîááè÷èëèê Ôÿàëèééÿòè Áà- ëÿðèíÿ, éàõóä íàçèðëÿðÿ, èäàðÿ âÿ îðãàíëàðà ðÿäÿ Èíôîðìàñèéàíûí À÷ûëìàñû Ùàããûíäà Ãà- ìàíå îëìàìàëûäûð êè, Êîíãðåñ öçâëÿðèíèí íÿ- íóíäóð (Ìàääÿ 2 ÀÁØ Ãàíóíëàð Ìÿúÿëëÿñè, çÿðèíÿ, Êîíãðåñèí èñòÿíèëÿí öçâöíöí ìÿñÿëÿñè ïàðàãðàô 1605). Áyðä Äöçÿëèøè ëîááè÷èëèê ôÿàëèéé- èëÿ áàüëû, ðÿñìè êàíàëëà ÿìÿêäàøëûãëà áàüëû, ÿòèíäÿ ôåäåðàë âÿñàèòëÿðèí ãðàíò, êîíòðàêò øÿê- ãàíóíâåðèúèëèéèí ãÿáóë åäèëìÿñè ùàããûíäà òÿ- ëèíäÿ, éàõóä “êîîïåðàòèâ ðàçûëàøìà” ëÿáëÿ, éàõóä ïóë àéûðìàëàðû èëÿ áàüëû ìÿëóìàò ôîðìàñûíäà èñòèôàäÿñèíè ãàäàüàí åäèð. Áó äö- ÷àòäûðñûí, ùàíñû êè, âÿçèôÿëè øÿõñëÿð âÿ ñûðàâè çÿëèøäÿ ëîááè÷èëèê ö÷öí ôåäåðàë âÿñàèòëÿðäÿí àé- õèäìÿò÷èëÿð, äþâëÿò èøëÿðèíèí åôôåêòëè àïàðûëìàñû ðûëìûø áöòöí õÿðúëÿð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòèí ùÿéàòà ö÷öí áóíëàðû çÿðóðè ñàéûð. êå÷èðèëìÿñè äÿ íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Âåðýèëÿðäÿí àçàä îëàí ãåéðè-ùþêóìÿò âÿ õåéðèééÿ òÿøêèëàò- Áó ÿñàñíàìÿíè ïîçàíëàð úÿðèìÿëÿíèð, ùÿáñ ëàðûíà, àäÿòÿí, ëîááè÷èëèêëÿ ìÿøüóë îëìàüà î åäèëèð âÿ âÿçèôÿäÿí êÿíàðëàøäûðûëûð”. ËÎÁÁÈ×ÈËÈÉÈÍ ÒßÍÇÈÌËßÍÌßÑÈ 61
“ÙßÐËßÍßÍ ÃÀÏÛ” ÃÀÍÓÍËÀÐÛ ëÿðÿ ìàëèê îëìà èìêàíëàðûíäàí èñòèôàäÿ åòìÿêëÿ ïóëëó ëîááè÷è êèìè ÷àëûøìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàüà ÀÁØ-ûí ìöõòÿëèô øòàòëàðûíäà ëîááè÷èëèê ôÿàëèééÿòè- éþíÿëÿí ñèñòåìèí éàðàäûëìàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. íè òÿíçèìëÿéÿí ÿñàñíàìÿëÿð áèð-áèðèíäÿí ôÿðã- Áó ìöääÿò áèð èëäÿí èêè èëÿ ãÿäÿðäèð. ëÿíèð. Ìÿñÿëÿí, èéèðìèäÿí àðòûã øòàòäà êå÷ìèø ãàíóíâåðèúèíèí, ãàíóíâåðèúè îðãàíäà ëîááè÷è Áèð ñûðà øòàòëàð, ìÿñÿëÿí Êàëèôîðíèéà áó ãàäà- ãèñìèíäÿ ìöøòÿðèíèí ìàðàãëàðûíû ìöäàôèÿ åò- üàíû áöòöí êå÷ìèø ùþêóìÿò âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëû- ìÿñè ö÷öí ìöÿééÿí âàõòûí êå÷ìÿñè òÿëÿá îëó- øàíëàðà òÿòáèã åäèð âÿ îíëàðûí áèð èë ÿðçèíäÿ íóð. ìöÿééÿí ùþêóìÿò îðãàíëàðû èëÿ ÿëàãÿéÿ ýèðìÿ- ñèíè ãàäàüàí åäèð. Íéó-Ìåêñèêàäà èñÿ êå÷ìèø “Ùÿðëÿíÿí ãàïû”, éàõóä “Ñîéóìà äþâðö” ãà- äþâëÿò ìÿìóðóíóí âÿçèôÿäÿ îëäóüó ìöääÿò- íóíëàðû êèìè òàíûíàí áó ÿñàñíàìÿëÿð, ïåøÿêàð äÿ, ùþêóìÿòëÿ áàüëû øÿõñÿí âÿ ÿùÿìèééÿòëè äÿ- ãàíóíâåðèúèëÿðëÿ ëîááè÷è ìàðàãëàðû àðàñûíäà ðÿúÿäÿ èøòèðàê åòäèéè áöòöí ìÿñÿëÿëÿðäÿ áó âÿ ÿëàãÿëÿðèí êÿñèëìÿñèíÿ õèäìÿò åäèð. Õàòûðëàíàí éà äèýÿð øÿõñè òÿìñèë åòìÿñè áèðäÿôÿëèê ãàäà- ÿñàñíàìÿ, êå÷ìèø âÿçèôÿëè øÿõñèí çÿíýèí áèëèê- üàí îëóíóá [8].
ÃÅÉÄËßÐ
1 (Úàíàäèàí) Ëîááéèñòñ, Ðåãèñòðàòèîí Àúò, Ð.Ñ. ñóàëëàðà îí-ëine ðåæèìèíäÿ úàâàá àëìàüà èìêàí 1985, ú. 44 (4òù ñóïï.), Àí Àúò Ðåñïåúòèíý òùå âåðèð. Áó åëåêòðîí öíâàíà ìöðàúèÿò åäèí Ðåãèñòðàòèîí Îô Ëîááéèñòñ: ùòòï://laws/jóñòè- http://www/wåáëîááéèíý.úîì. úå.ýú.úà/en/L-12.4/text. Canadian Lobbyists’ 3 Ëîááéèñòñ Ðåýèñòðàòèîí Ñéñòåì: ùòòï://ñòðàòåý- Code of Conduct: html://ñòðàòåý- èñ.ýú.úà/ëîááéèñò. èñ.ýú.úà/SSG/lð01044å.ùòìë; Àííóàë Ðåïîðòñ Óí- 4 Ëîááéèñòñ Ðåýèñòðàòèîí Ñéñòåì, Àúò àíä Îòùåð äåð òùå (Úàíàäèàí) Ëîááéèñòñ Ðåãèñòðàòèîí Äîúóìåíòñ: ùòòï://ñòðàòåýèñ.èú.ýú.úà/åïèú/èíòåð- Àúò:ùòòï://ñòðàòåý- íåò/èíèð-åë.íñô/åí/ù_ëð20007å.ùòìë. èñ.ãú.úà/SSG/lð01066å.ùòìë;(ÓÑ) Ôåäåðàë Ëîáá- éèíý Ðåýóëàòèîíñ: 5 Ëîááéèñòñ’ Úîäå îô Úîäóúò: ùòòï://ñòðàòåý- ùòòï://www.ðåñåàúù.óù.åäó/dowíëîàäñ/ÏÄÔ_ôîð- èú.èú.ýú.úà/åïèú/èíòåðíåò/èíîåú-áúå.íñô/vwGåíåðà- ìàò/ëîááè 99.ïäô; (ÓÑ) ñòàòå ðåñòðèúòèîíñ òåäëíòåðÅ/ù_îå01438å.ùòìë ùòòï://www.íúñë.îðý/ïðîãðàìñ/åòùèúñ/e_ðåâîë- 6 31 Ó.Ñ. Úîäå, ïàðàãðàô 1352:ùòòï://òèíé- âèíã.ùòì; (ÓÑ) Ïðîùèáèòèîíñ àýàèíñò ëåãèñëàòîðñ óðë.úîì/23ò5á ëîááéèíý ñòàòå ýîâåðíìåíò àôòåð òùåé ëåàâå îôôè- 7 Àíòè-Ëîááéèíý Àúò (18 Ó.Ñ. Úîäå ïàðàãðàô 1913) úå:ùòòï://www,nesl,org/ïðîýðàìñ/åòùèúñ/ú_ðåâîë- Ëîááéèíý wèòù àïïðîïðèàòåä ìîíåéñ. âèíã.ùòì. Áó ôÿñèë öçÿðèíäÿêè èøÿ ýþðÿ Góñòàâ Àíäîéà òÿøÿêêöðëÿðèìèçè áèëäèðèðèê. 8 Ðåâîëâèíý Äîîð Bàíñ: ùòòï://www.íúñë.îðý/ïðîãðàìñ/ tnob]c.å_ðå- 2 Wåáëîááéèíý.úîì èøòèðàê÷ûëàðà þç ëîááè÷èëèê êàì- âîëâèíý.ùòì. ïàíèéàñûíû àïàðìàüà, éàõóä îíëàðû íàðàùàò åäÿí V áþëìÿ. ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ 63 ÑÈÉÀÑÈ
Ñèéàñÿò÷èëÿð ö÷öí èììóíèòåò, ñèéàñÿòèí þçö ìöíàñèáÿòäÿ ôàêòèê èììóíèòåòäÿí èñòèôàäÿ åäèð- êèìè ãÿäèìäèð. Áó, éöêñÿê âÿçèôÿëè äþâëÿò õà- ëÿð. äèìëÿðèíèí âÿ ùàêèìëÿðèí ìöäàôèÿñè ö÷öí öìó- ìè ôîðìàäûð [1]. Åéíè çàìàíäà, èììóíèòåòèí Äöíéàíûí áèð ñûðà þëêÿñèíäÿ éöêñÿê âÿçèôÿëè ùþ- ãàâðàíûëìàñû èëÿ áàüëû àïàðûëàí äèñêóññèéàëàð êóìÿò ìÿìóðëàðû èììóíèòåòëÿ åëÿ äÿðÿúÿäÿ ÷îõãöòáëöäöð. Áÿçè àäàìëàðûí ôèêðèíúÿ, èììóíè- ãîðóíóðëàð êè, ùÿòòà úèíàéÿòêàðëàð, ñàäÿúÿ òÿ- òåò ïðèíñèïè ãàíóíâåðèúè îðãàíëàðäà - äåìîêðà- ãèáäÿí éàéûíìàã ö÷öí ñå÷êèëè äþâëÿò âÿçèôÿñèí- òèê ñèñòåìèí þçÿéèíäÿ ñþç àçàäëûüûíû ãîðóéóð. äÿ éåð òóòìàüà úàí àòûðëàð. Áåëÿ ùàëëàðäà Áàøãàëàðûíûí ôèêðèíúÿ, èììóíèòåò äåìîêðàòèéà- ìþùêÿì êîððóïñèéà äàèðÿñèíèí ìåéäàíà ýÿë- éà õàñ îëàí áÿðàáÿðëèéèí ÿñàñëàðûíû ãàíóí ãàð- ìÿñè ö÷öí áþéöê òÿùëöêÿ éàðàíûð; ìöäàôèÿ èì- øûñûíäà ñàðñûäûð. òèéàçëàðûíäàí èñòèôàäÿ åäÿí ïàðëàìåíò åòèêàäàí óçàã øÿõñëÿðè þçöíÿ úÿëá åäèð, ñîíðà èñÿ êîð- ÈÑËÀÙÀÒËÀÐÀ ÒßÚÈËÈ ÇßÐÓÐßÒ ðóïñèîí äàâðàíûøû ìþùêÿìëÿíäèðèá ÿáÿäèëÿøäè- Ñèéàñÿò÷èëÿðèí ÿëÿ àëûíìàñû, ìàðàãëàðûí ìöíà- ðèð. Ùöãóã ìöäàôèÿñèíÿ åùòèéàúû îëàí áèð ñûðà ãèøÿñè ÿòðàôûíäà éàðàíàí êîððóïñèéà âÿ ãàëìà- àäàìëàð, èììóíèòåòÿ íàèë îëìàã ö÷öí ñå÷êèãà- ãàëëàðëà áàüëû äöíéàäà ïÿðèøàíëûüûí ýöúëÿíìÿñè áàüû ïàðòèéà ñèéàùûëàðûíäà ðöøâÿòëÿ þçöíÿ éåð èëÿ éàíàøû, øöáùÿ àëòûíà äöøÿí ñèéàñÿò÷èëÿðèí, òóòà áèëèð. áåëÿ úèíàéÿòëÿðëÿ ÿëàãÿäàð òÿãèáëÿðÿ ãàðøû ôàêòè- êè èììóíèòåòäÿí òåç-òåç èñòèôàäÿ åäÿ áèëìÿëÿðè Êîððóïñèéàéà óüðàìûø ñàùèáêàð äþâëÿò âÿçèôÿñè èëÿ áàüëû äà öìèäñèçëèêëÿð àðòûð. Gallup òóòà áèëìèðñÿ áåëÿ, î, òàëåéèíè ùàíñûñà ñèéàñè òÿ- International èíñòèòóòóíóí éàõûí âàõòëàðäà ðÿôäàøà áàüëàìàüà úÿùä ýþñòÿðèð êè, îíóí èì- àïàðäûüû ñîðüóäà ðÿéè ñîðóøóëàíëàðûí 63%-è áó ìóíèòåòèíäÿí ãàëõàí êèìè èñòèôàäÿ åäèá ìöäàôèÿ ãÿíàÿòÿ ýÿëèá êè, îíëàðûí þëêÿñèíäÿ êîððóïñèéà- îëóíñóí. Áåëÿ ùàëëàðäà ðöøâÿò âÿ õèäìÿò ìöáà- íûí àðòìàñûíûí ÿñàñ ñÿáÿáè äþâëÿò ìÿìóðëàðû- äèëÿñè åùòèìàëû ÷îõ éöêñÿê îëóð. Éöêñÿê ñèéàñè íûí òÿãèáëÿðÿ ãàðøû èììóíèòåòèäèð. [2] Áåëÿëèêëÿ, èììóíèòåò âàñèòÿñèëÿ, ñèéàñÿò÷èëÿð þçëÿðè ö÷öí éåð êöðÿñèíèí áèð ÷îõ ðàéîíëàðûíäà ñèéàñè èììó- “òîõóíóëìàçëûã” ñòàòóñóíó òÿìèí åäÿ áèëÿðëÿð. íèòåò èäåéàñûíà àíàõðîíèçì âÿ êîíñòèòóñèéàíûí ÿí ôóíäàìåíòàë ïðèíñèïëÿðèíèí, ãàíóí ãàðøûñûí- ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈÍ ÅËÅÌÅÍÒËßÐÈ äà áÿðàáÿðëèéèí ïîçóëìàñû êèìè áàõûëûð. Áó, Orwell’èí “áöòöí ùåéâàíëàð áÿðàáÿðäèð, àíúàã Èììóíèòåò ìÿñÿëÿñè èëÿ áàüëû èñòÿíèëÿí äèñêóññè- îíëàðäàí áÿçèëÿðè, áàøãàëàðûíà íèñáÿòÿí äàùà éàäà àøàüûäàêû äþðä ñóàë ìåéäàíà ýÿëèð: ÷îõ áÿðàáÿðäèð” ïîïóëéàð êÿëàìûíû õàòûðëàäûð.
4 Êèìèí ö÷öí ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòûíäàí ìö- Äîüðóäàí äà, òÿñÿââöð éàðàíûð êè, äþâëÿòèí éó- äàôèÿ òÿìèí îëóíóð? õàðû åøàëîíóíäàêû êîððóïñèéà èëÿ áàüëû ÷îõñàéëû òÿùãèãàòëàð, ñèéàñè èììóíèòåòèí òÿëÿáëÿðèíè íÿ- 4 Èììóíèòåòëÿ ùàíñû ùÿðÿêÿòëÿð þðò-áàñäûð çÿðÿ àëìàãëà ÿùÿìèééÿòëè äÿðÿúÿäÿ áëîêàäàéà åäèëèð? ñàëûíûá. Èëêèí íèééÿòëÿðäÿ íÿçÿðäÿ òóòóëäóüóí- äàí ôÿðãëè îëàðàã, ñèéàñè èììóíèòåòèí ÿùàòÿ äàè- 4 Ðÿñìè øÿõñèí, éàõóä ñèéàñÿò÷èíèí ìÿùêÿ- ðÿñè áþéöê ìèãéàñäà ýåíèøëÿíÿ áèëÿð. Áåëÿ ìÿ òÿùãèãàòûíäàí èììóíèòåòè íÿ ãÿäÿð äà- ùàëëàðäà ñèéàñÿò÷èëÿð, ùÿòòà ÿí úèääè úèíàéÿòëÿðÿ âàì åäèð? 64 ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ
4 Ìöäàôèÿ íÿ ãÿäÿð óçàíûð (ìÿñÿëÿí, àíúàã éàðàíìàñû êèìè äåéèë, äåìîêðàòèê ïðîñåñèí ìö- ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñ ÷ÿð÷èâÿñèíäÿìè?) äàôèÿñè êèìè áàõûëìàëûäûð.
Èììóíèòåò âÿ èìòèéàçëàð àéðû-àéðû ðÿñìè øÿõñëÿ- Äîüðóäóð, ñþç àçàäëûüû âÿ ùåñàáàò âåðìÿìÿê ðèí à÷ûã èòòèùàìëàðäàí, éàõóä âÿòÿíäàø ùöãóãó ïðèíñèïè, àäÿòÿí, äÿñòÿê ãàçàíûð âÿ ìöáàùèñÿ ÿñàñûíäà ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿðèíäÿí ìöäàôèÿ äîüóðìóð, “òîõóíóëìàçëûã ïðèíñèïè” (éàõóä îëóíäóüó ùàëëàðà äà àèääèð. Èììóíèòåòëè ðÿñìè ùÿáñ åäèëìÿäÿí àçàä îëìàã) àäëàíäûðûëàí ïðèí- øÿõñëÿð êàòåãîðèéàñû âÿ èììóíèòåòèí ñÿâèééÿñè ñèï èñÿ äàùà ÷îõ ìöáàùèñÿ éàðàäûð. Ãÿäèì Ðî- þëêÿ Êîíñòèòóñèéàñû âÿ éàõóä ãàíóíâåðèúèëèéè èëÿ ìàäà þç ôóíêñèéàñûíû éåðèíÿ éåòèðÿí òðèáóíà ìöÿééÿíëÿøäèðèëÿ áèëÿð. ìàíå îëìàã åäàìëà íÿòèúÿëÿíèðäè. Î çàìàíëàð äà, èíäè îëäóüó êèìè ïàðëàìåíò èììóíèòåòè Áåëÿ ìöäàôèÿíèí ìÿãñÿäè âÿçèôÿäÿ îëàí øÿõñÿ ìöàñèð êîíñòèòóñèéà ùöãóãëàðûíûí ôóíäàìåíòàë õèäìÿò åòìÿê äåéèë, þç èøèíèí þùäÿñèíäÿí äàùà ïðèíñèïëÿðèíÿ ãàðøû àíàõðîíèçì ùåñàá åäèëèðäè. éàõøû ýÿëìÿñè ö÷öí, îíóí ãàáèëèééÿòëÿðèíèí èíêè- Áåëÿ òÿíãèä ìþâúóä àíîìàëèéàéà, ñÿáÿáëÿðÿ øàôûíà éàðäûì ýþñòÿðìÿêäèð. Áó ìöäàôèÿ, éöê- áàõìàéàðàã, ìöàñèð êîíñòèòóñèéàëàðäà ïàðëà- ñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò ìÿìóðóíóí êðåäèò âÿ ìÿíçèë ìåíò èììóíèòåòèíÿ èëêèí áÿðàÿò âåðÿíëÿðèí îë- èúàðÿéÿ âåðÿíÿ ùàãã þäÿìÿäÿí þç øÿõñè èøèíè ìàñûíû âÿ ÿââÿëêè êèìè þç ýöúöíö ñàõëàìàñûíû áàøà âóðìàã, éàõóä øÿõñè õàðàêòåðëè ìöãàâèëÿ èääèà åäÿíëÿð òÿðÿôèíäÿí åòèðàçëà ãàðøûëàíûðäû. þùäÿëèêëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðìÿê ìÿãñÿäèíè ãàðøû- Äèñêóññèéàëàð áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ, ìÿùäóäèééÿ- éà ãîéìóð. òèí òîõóíóëìàçëûã àíëàéûøûíûí öçÿðèíÿ äöøäöéö ùöãóãè ïðîñåäóðëàðûí èñëàùûíà âÿ ãàíóíâåðèúè Äàùà äîüðóñó, ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿðèíäÿí èììó- îðãàíäà äÿéèøìÿëÿðÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. íèòåòèí àøàüûäàêû ìÿãñÿäëÿðè âàð: «GÐÅCλ ÈÚÌÀËÛ 4 Úèíàéÿò, éàõóä âÿòÿíäàø ñàíêñèéàëàðûí- äàí, äèôôàìàñèéà èëÿ áàüëû ÷îõñàéëû øèêàéÿò- Ùÿáñäÿí èììóíèòåò, íàðàùàò÷ûëûã ö÷öí ÿñàñ ëÿðäÿí åùòèéàòëàíìàäàí, õàëãûí ñå÷èëìèø îëäó âÿ Àâðîïà Áèðëèéèíÿ öçâ äþâëÿòëÿðèí òÿìñèë íöìàéÿíäÿëÿðèíèí ãàíóíâåðèúè àññàìáëå- îëóíäóüó Êîððóïñèéàéà Ãàðøû Äþâëÿòëÿð Ãðóïó éàäà þç ôèêèðëÿðèíè èôàäÿ åäÿ áèëìÿñèíèí òÿ- (GÐÅCÎ), êå÷èä äþâðöíäÿ îëàí þëêÿëÿðèí êîð- ìèíàòû. ðóïñèéàéà ãàðøû ãàíóíâåðèúèëèê èúìàëëàðûíäà 4 Ñå÷êèëè íöìàéÿíäÿëÿðè þçáàøûíà ëÿíýèòìÿ- áóíó èôàäÿ åòäè. [3] ëÿðäÿí âÿ îíëàðûí ãàíóíâåðèúè îðãàíëàðà äàõèë îëìàëàðûíà òþðÿäèëÿí ìàíå÷èëèêëÿðäÿí Èììóíèòåò ùàããûíäà ìÿñÿëÿíèí ìöçàêèðÿ åäèë- ìöäàôÿ åòìÿê. äèéè þëêÿëÿð è÷ÿðèñèíäÿ Ñëîâåíèéà äà âàð. GÐÅCÎ þç èúìàëûíäà ïàðëàìåíò èììóíèòåòèíèí 4 Îíëàðà ãàðøû òÿøêèë îëóíìóø ïèñ íèééÿòëÿðèí ëÿüâè áàðÿäÿ ãÿðàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè ö÷öí, êðè- âÿ ñèéàñè ìîòèâëÿðëÿ òÿãèáëÿðèí ãàðøûñûíû àë- òåðèéàëàð ãèñìèíäÿ èñòèôàäÿ îëóíàúàã ðÿùáÿð ïðè- ìàã ö÷öí ãàëõàí êèìè ùÿðÿêÿò åòìÿê. íñèïëÿðèí èøëÿíìÿñèíè òþâñèééÿ åòäè. Ðÿùáÿð ïðèíñèïëÿðèí ìÿãñÿäè îäóð êè, ùàêèìëÿðÿ ìöíà- Ñèéàñÿò÷èëÿð ö÷öí èììóíèòåòÿ, ãàíóíäàí éó- ñèáÿòäÿ èììóíèòåò ùàããûíäà ãÿáóë åäèëÿúÿê õàðûäà äàéàíàí âÿ ÿë÷àòìàç ôÿðäëÿð ñèíôèíèí ãÿðàðëàð ñèéàñè ìöëàùèçÿëÿðäÿí àçàä îëñóí âÿ ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ 65
ïðîêóðîðóí âåðäèéè òÿêëèôèí ìàùèééÿòèíÿ óéüóí ùöãóãïîçìàëàðû çàìàíû ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿðèí- ýÿëñèí. [4] äÿí èììóíèòåò âåðèð. Áåëÿ èììóíèòåò, ÿäëèééÿ íàçèðè îíóí ýþòöðöëìÿñè ùàããûíäà ÿðèçÿ âåðÿ- Ñëîâåíèéàäà íÿçÿðäÿí êå÷èðèëÿí ðÿùáÿð ïðèí- íÿ, ïàðëàìåíòèí Äåïóòàòëàð ïàëàòàñûíûí ö÷äÿ ñèïëÿð àøàüûäàêûëàðäûð: èêèñèíèí ñÿñè èëÿ ìÿùêÿìÿ òÿãèáè ñàíêñèéàëàøäû- ðûëàíà âÿ Ñåíàò ñàäÿ ñÿñ ÷îõëóüó èëÿ ãÿðàð ãÿ- 1. Áèð ãàéäà êèìè, èììóíèòåò âåðèëìèð, ÿýÿð: áóë åäÿíÿ ãÿäÿð þç ýöúöíö ñàõëàéûð. Ñîíðà èøÿ Àëè Ìÿùêÿìÿäÿ áàõûëûð. ßýÿð öçâ éåíèäÿí ñå÷è- à) ìàíäàò òÿñäèãèíè òàïàíà ãÿäÿð äåïóòàò ëèðñÿ, èììóíèòåò àâòîìàòèê îëàðàã áÿðïà åäèëèð. íÿçàðÿò àëòûíà àëûíûðñà, éàõóä îíà ãàðøû úè- GÐÅCÎ-íóí ãåéä åòäèéè êèìè: “Ìÿùêÿìÿ ñèñ- íàéÿò èøè áàøëàéûðñà; éàõóä òåìèíèí ïåðìàíåíò îáñòðóêñèéàñû ìÿíàñûíäà áó ñèòóàñèéà øöáùÿ äîüóðìàéàí ïîòåíñèàëà á) äåïóòàò úèíàéÿò áàøûíäà éàõàëàíûá, áåø èë- ìàëèêäèð”. [6] äÿí àðòûã ùÿáñ úÿçàñû àëûðñà; éàõóä Èí ôëàãðåíòî (ùöãóãàçèää ôÿàëèééÿò àêòû òþðÿ- ú) äåïóòàò èììóíèòåòÿ èñòèíàä åòìÿê ùöãóãó- äÿí) éàõàëàíàí äåïóòàò, éàõóä ñåíàòîð éîõ- ëàíìà âÿ ñàõëàíìàéà ìÿðóç ãàëàð, àíúàã îíà íó áÿéàí åòìèðñÿ. ãàðøû ìÿùêÿìÿ òÿãèáè ãàëäûðûëà áèëìÿç. Óéüóí ïàëàòà îïåðàòèâ ãàéäàäà ìÿëóìàòëàíäûðûëìàëû- 2. Áöòöí ÿââÿëêè âÿ èñòÿíèëÿí áàøãà ùàëëàð- äûð. Î ñàõëàíìàíû äà ëÿüâ åäÿí ñÿðÿíúàì âåðÿ äà, àøàüûäàêû ïðîñåäóðëàðà ÿìÿë îëóíóð: áèëÿð. [7] Êîððóïñèéà öçðÿ ìöáàðèçÿ øþáÿñèíèí áèð ïðîêóðîðóíóí ôèêðèíäÿ äåéèëèð: “Áèçäÿ ïàðëà- à) èñòèíàä åäèëÿí ùÿð áèð úèíàéÿò èøèíÿ õÿáÿð- ìåíò èììóíèòåòè èëÿ áàüëû ïðîáëåì âàð. Ìÿíèì äàðëûã, éàõóä ñÿëàùèééÿòëè îðãàíûí õàùèøè ôèêðèìúÿ, áàíê ãàðÿò åäÿí, éàõóä ãà÷àãìàë÷û- ÿñàñûíäà áàõûëûð; ëûãëà ìÿøüóë îëàí ïàðëàìåíò öçâöíöí èììóíè- òåòäÿí èñòèôàäÿñè àíîðìàëäûð. Ìÿëóì ñÿáÿáëÿð á) êîíêðåò äåïóòàòûí ôóíêñèéàñûíûí ìöÿééÿí- âàð êè, ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòè òåç-òåç ýöúñöç ëÿøäèðèëìÿñè çÿðóðèäèð; âÿçèééÿòäÿ ãàëûð”. Ðóìûí ùþêóìÿòè òÿðÿôèíäÿí èðÿëè ñöðöëÿí êîððóïñèéà èëÿ ìèëëè ìöáàðèçÿ ïëàíû, ú) äåïóòàòûí þç ôóíñèéàñûíû éåðèíÿ éåòèðìÿñè èììóíèòåòäÿí èñòèôàäÿíèí áöòþâëöêäÿ ìÿùäóä- ö÷öí, âåðèëÿí èììóíèòåòèí âàúèáëèéèíèí ãèé- ëàøäûðûëìàñûíû åùòèâà åäÿí þùäÿëèêëÿðè þçöíäÿ ìÿòëÿíäèðèëìÿñè çÿðóðèäèð; âÿ úÿìëÿøäèðèð.
÷) áèð ãàéäà êèìè èììóíèòåò âåðèëìèð, áóíà ÄÞÂËßÒ Âß ÙÞÊÓÌßÒ ÁÀØ×ÛÑÛ ýþðÿ äÿ èììóíèòåòèí âåðèëìÿñè áàðÿäÿ ãÿ- ðàð éàõøû ÿñàñëàíäûðûëìàëûäûð. [5] Ãàíóíâåðèúèëÿðäÿí ôÿðãëè îëàðàã, âÿçèôÿäÿ îë- äóãëàðû äþâðäÿ äþâëÿò áàø÷ûëàðû èììóíèòåò ùàã- GÐÅCÎ-íóí Ðóìûíèéà öçðÿ åêñïåðò êîìàí- ãûíà ìàëèêäèðëÿð (Ôðàíñàäàêû ñîí ãÿðàð áóíó äàñû þç èúìàëûíäà ãåéä åäèð êè, Ðóìûíèéà Êîíñ- òÿñäèã åäèð). Êîíñòèòóñèéà, àäÿòÿí, ïðåçèäåíòÿ òèòóñèéàñû äåïóòàò âÿ ñåíàòîðëàðà, àíúàã îíëàð ìöíàñèáÿòäÿ èìïè÷ìåíò ìÿñÿëÿñèíÿ áàõûð. ìàíäàò ÿëäÿ åòäèêëÿðè çàìàí ñþéëÿäèêëÿðè ôèêèð- Áóíà úèääè úèíàéÿò àêòëàðû ÿñàñ âåðèð. Áåëÿëèêëÿ, ëÿðëÿ ÿëàãÿäàð äåéèë, ùÿì÷èíèí ùÿáñäÿí, ñàõ- ìöÿééÿí âàñèòÿ âàð, àììà î, ìÿùêÿìÿäÿí ëàíìàäàí, àõòàðûøäàí âÿ èñòÿíèëÿí úèíàéÿò èøè, äàùà ÷îõ ãàíóíâåðèúè ùàêèìèééÿòëÿ áàüëûäûð. [8] 66 ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ
ÁÀØÃÀ ÉÖÊÑßÊ ÐÖÒÁßËÈ ÌßÌÓÐËÀÐ ðîðóí õàùèøèíÿ, Àëè Ìÿùêÿìÿíèí äÿñòÿéèíÿ ÿñàñëàíñûí. Àíúàã ÿââÿëêè êèìè éåíÿ äÿ Àëè Þç ðÿñìè ôÿàëèééÿòëÿðèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ øÿõñè Ìÿùêÿìÿ ñÿäðèíÿ, éàõóä ìÿùêÿìÿ öçâöíÿ èììóíèòåòäÿí èñòèôàäÿ åäÿí áàøãà âÿçèôÿëè øÿõ- ãàðøû éöêñÿê ñÿâèééÿëè èíñòàíñèéà òÿðÿôèíäÿí èò- ñëÿð êàòåãîðèéàñû äà âàð. Áóíóí ìàùèééÿòè îäóð òèùàì èðÿëè ñöðìÿê ö÷öí ïàðëàìåíòèí, éàõóä êè, ðÿñìè èø çàìàíû éîë âåðäèêëÿðè ñÿùâÿ ýþðÿ ïðåçèäåíòèí ðàçûëûüû òÿëÿá îëóíóð. îíëàð øÿõñÿí ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿðèíÿ ìÿðóç ãàë- ìûðëàð. Áåëÿ ùÿðÿêÿòëÿðäÿí ÿçèééÿò ÷ÿêìèø âÿ- Ùàêèìëÿð ùàããûíäà ÿñàñíàìÿéÿ âÿ îíëàðûí òÿíäàø èøÿ ýþòöðÿíëÿðè âÿ äþâëÿòè ìÿùêÿìÿéÿ ùåñàáàòâåðìÿ ìÿñÿëÿñèíÿ, ìöñòÿãèëëèéèíÿ âåðÿ áèëÿð. Àììà áó úöð èììóíèòåòèí áó ãÿáèë- 16-úû áþäìÿäÿ áàõûëûð. äÿí îëàí øÿõñëÿðèí øÿõñè ùÿéàòûíû âÿ øÿõñè áèç- íåñèíè ÿùàòÿ åòìÿñè ùàããûíäà èíàíäûðûúû èçàùàò ÏÐÎÊÓÐÎÐËÀÐ éîõäóð. Ïðîêóðîðëàðûí äà èììóíèòåò ðèñêëÿðèíÿ äèããÿò ÙÀÊÈÌËßÐ éåòèðìÿê ëàçûìäûð. Áÿçè þëêÿëÿðäÿ ïðîêóðîð èì- ìóíèòåòè ÷îõ ýåíèø ñàùÿíè ÿùàòÿ åäèð. Áó, ïðî- Ùàêèì ïåøÿñèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ èììóíèòåòèí òÿò- êóðîðóí äþâëÿò ìàðàãëàðûíûí ìöäàôèÿ÷èñè áèãè äàùà ìöðÿêêÿá õàðàêòåðÿ ìàëèêäèð. Èììó- êåéôèééÿòèíäÿ ôÿàëèééÿò ãàáèëèééÿòèíè ñàðñûäûð, íèòåò âåðèëìèø ùàêèìëÿð, þç ìöùàêèìÿëÿðèíäÿ áÿçè ùàëëàðäà èñÿ îíëàðëà êîððóïñèéà÷ûëàð âÿ úè- éîë âåðäèêëÿðè øÿõñè ñÿùâëÿðÿ ýþðÿ ìÿùêÿìÿ òÿ- íàéÿòêàðëàð äöíéàñûíûí àïàðûúû àäàìëàðû àðà- ãèáëÿðèíÿ ìÿðóç ãàëà áèëìÿç (ìÿñÿëÿí, îíëàðûí ñûíäà ÿìÿêäàøëûüûí éàðàíìàñûíà ýÿòèðèá éóðèñäèêñèéàëàðûíû àøìàëàðû). Ãàéäàéà ýþðÿ, ÷ûõàðûð. ÿýÿð èììóíèòåòëÿðè ýþòöðöëìÿéèáñÿ, îíëàð ñèéà- ñè òÿçéèãëÿðäÿí ãîðóíìàã ö÷öí úèíàéÿò òÿãèá- Áîëãàðûñòàí êèìè þëêÿëÿðäÿ éàõûí âàõòëàðà ãÿ- ëÿðèíäÿí äÿ èììóíèòåòÿ ìàëèêäèðëÿð. äÿð ïðîêóðîð òîõóíóëìàç èäè. Áó, èúòèìàèééÿò òÿ- ðÿôèíäÿí ýåíèø òÿíãèä äîüóðäó âÿ áåéíÿëõàëã GRECO-íóí Åñòîíèéàéà àèä èúìàëûíäà áåëÿ áèð òÿçéèã úÿìèééÿòè èñëàùàòëàðà ÷àüûðäû. Þëêÿíèí çÿìàíÿò âàð êè, ùàêèì òîõóíóëìàçëûüûíû ëÿüâ àïàðûúû ÃÙÒ-ëÿðè áåëÿ èììóíèòåòèí ìÿùäóäëàø- åäÿí èñòÿíèëÿí ãÿðàð ñèéàñè òÿçéèãäÿí àçàä îë- äûðûëìàñû ö÷öí ñòðóêòóð èñëàùàòëàðû, åéíè çàìàí- ìàëûäûð. Áó ãÿðàð, ïðîêóðîð òÿðÿôèíäÿí ÿñàñëàí- äà äàõèëè íÿçàðÿòèí ýöúëÿíäèðèëìÿñè éîëó èëÿ äûðûëìûø õàùèøëÿ âÿ Àëè Ìÿùêÿìÿ òÿðÿôèíäÿí áöòþâëöêäÿ ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíèí þçöíäÿ äÿñòÿêëÿíìÿêëÿ ãÿáóë åäèëÿ áèëÿð. [9] øÿôôàôëûüûí ýåíèøëÿíäèðèëìÿñèíè òÿêëèô åòäè (Áàõûí: Åñòîíèéà Êîíñòèòóñèéàñûíà óéüóí îëàðàã ùàêè- Úîððóïòèîí Àññåññìåíò Ðåïîðò 2003, Ñîôèà, ìÿ àèä èììóíèòåòëÿðèí ëÿüâè ïðîñåäóðóíà ðåñ- 2004,ñ. 32-33). ïóáëèêà ïðåçèäåíòè, éàõóä Ðèègikog (ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñ) ãîøóëóð. 2002-úè èë òàðèõëè ÈÌÌÓÍÈÒÅÒß ÌÖÍÀÑÈÁßÒÄß Ùàêèìëÿð Ùàããûíäà Ãàíóí ùàêèìëÿðèí áöòöí ÃÀÍÓÍÂÅÐÈÚÈËÈÊ Âß ÏÐÀÊÒÈÊÀ ùàëëàðäà úèíàéÿò òÿãèáè ö÷öí ãàéäàíû ìöÿéé- ÿíëÿøäèðäè. Ãàðøûéà áåëÿ ìÿãñÿä ãîéóëäó êè, Áèç øàùèäè îëäóã êè, ñèéàñè èììóíèòåòëÿ áàüëû èìóíèòåòèí ëÿüâè èëÿ áàüëû èñòÿíèëÿí ãÿðàð, ùÿð ìÿñÿëÿëÿðèí òÿòáèã îëóíàí áÿçè ïðèíñèïëÿðèíè áö- ùàíñû ñèéàñè òÿçéèãäÿí ñûüîðòàëàíñûí âÿ ïðîêó- òöí þëêÿëÿðäÿ ìöøàùèäÿ åòìÿê ìöìêöíäöð. ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ 67
Öìóìèééÿòëÿ, ãåéä îëóíìàëûäûð êè, èììóíèòåòèí ëèééÿòè øöáùÿ àëòûíà äöøÿúÿê. Ðÿé ñþéëÿìÿê èêè ôÿðãëè êàòåãîðèéàñû ìþâúóääóð: ùàããûíäàí ñóè-èñòèôàäÿ îëóíàí éåðëÿðäÿ, áó èíñ- òèòóòóí þçö, áèð ãàéäà îëàðàã úàâàáäåùëèê ùàã- 4 Ùåñàáàò âåðìÿìÿê, éàõóä úàâàáäåùëèê ãûíäàí èñòèôàäÿ åäèá, ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñäÿ ïðèíñèïè. Áó, ñèéàñÿò÷èëÿð ö÷öí èëêèí, áàçà èñòÿíèëÿí ïàðëàìåíò öçâöíö ìöÿééÿí ìöääÿòÿ ìöäàôèÿñèíèí òÿìèí îëóíìàñû äåìÿêäèð âÿ öçâëöêäÿí ìÿùðóì åäÿ áèëèð. ÿñàñÿí ñþç, ôèêèð àçàäëûüûíà àèääèð. Ùÿìèí ïðèíñèï, îõøàð èììóíèòåò ñÿâèééÿñèíÿ ìàëèê îëàí ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíÿ ìöíàñè- 4 Òîõóíóëìàçëûã ïðèíñèïè. Áó, ñèéàñÿò÷èëÿðè áÿòäÿ äÿ òÿòáèã îëóíà áèëÿð. Ùöãóã ñàùÿñèíäÿêè ùÿáñäÿí ãîðóéàí äàùà ýåíèø âÿ ÷åâèê ìö- ãÿñäÿí åäèëìÿéÿí ñÿùâèíÿ ýþðÿ, ìÿùêÿìÿ äàôèÿíè íÿçÿðäÿ òóòóð. àðàøäûðìàñû çàìàíû ùàêèìèí øÿõñÿí ìÿñóëèéé- ÿò äàøûäûüû ãÿíàÿòè éàðàíàíäà, áèð èíñòèòóò êèìè Ìÿñóëèééÿò äàøûìàìàã ïðèíñèïè (non-liability ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíèí åôôåêòëèëèéè òÿùëöêÿ àë- principle) áöòöí äöíéàäà ãÿáóë îëóíóð. Èëêèí òûíà äöøÿ áèëÿð. Áó ïðèíñèï, ãÿðàð ÷ûõàðàí çà- ìÿðùÿëÿäÿ îíóí ìàùèééÿòè, ñèéàñÿò÷èëÿðè éöê- ìàí êîððóïñèéà ìöëàùèçÿëÿðèíè ÿñàñ ýþòöðÿí ñÿê ðöòáÿëè ìÿìóðëàðûí ÿäàëÿòñèç ìöùàêèìÿëÿ- ùàêèìëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ òÿòáèã îëóíìóð. Áåëÿ ðèíäÿí ìöäàôèÿ åòìÿê èäè. Áåëÿëèêëÿ, ýÿðýèí âÿ ùàëëàðäà, éÿíè ñÿðèøòÿñèç îëäóãäà, þç ôóíêñèéà- ñèéàñèëÿøìèø äàèðÿëÿðäÿ ñþéëÿäèêëÿðè ôèêèðëÿðÿ, èò- ñûíûí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëìÿäèêäÿ ùàêèìëÿðèí òèùàìëàðà, øÿðùëÿðÿ ýþðÿ ïàðëàìåíò öçâëÿðè úà- âÿçèôÿäÿí êÿíàðëàøäûðûëìàñû èëÿ áàüëû äþâëÿòèí âàáäåù äåéèë. Úàâàáäåùëèéèí îëìàìàñû, ùÿì ìÿñóëèééÿòè ùàããûíäà äàíûøìàã äàùà åôôåêòëè äÿ, ïàðëàìåíòàðëàðûí òÿìñèë åòäèêëÿðè èíñàíëàðûí òÿÿññöðàò éàðàäûð. Ñèéàñè ìöëàùèçÿëÿðèí äèãòÿñè ìàðàãëàðûíûí ìöäàôèÿñèíÿ, ñÿñâåðìÿéÿ âÿ îõ- èëÿ ùàêèìëÿðèí èøäÿí ýåòìÿñè òÿëÿáëÿðèíÿ ãàðøû øàð ðÿñìè áÿéàíàòëàðà àèääèð. õöñóñè ìöäàôèÿ ïðîñåäóðëàðû îëìàëûäûð.
Áèð ãàéäà îëàðàã ìÿñóëèééÿò äàøûìàìàã ïðèí- Áó ñèòóàñèéàäàí ôÿðãëè îëàðàã òîõóíóëìàçëûã ñèïè ìÿùäóä òÿéèíàòëûäûð, àäÿòÿí, ìöòëÿãäèð; ïðèíñèïè (principle of inviolability) äàùà ìöáà- ÷îõ ùàëëàðäà ùàíñûñà âàõò ìÿùäóäèééÿòè îëìóð ùèñÿëèäèð âÿ ÿùÿìèééÿòëè äÿðÿúÿäÿ ìöÿééÿíëÿø- âÿ èììóíèòåòè äàéàíäûðìàã èìêàíëàðû éîõäóð. äèðìÿëÿðäÿí âÿ ñèéàñè äàèðÿëÿðäÿí àñûëûäûð. Øÿðòñèç ñþç àçàäëûüû èëÿ òÿìàñäà îëàíäà î, áèð Íèäåðëàíääà ñèéàñÿò÷èëÿð, öìóìèééÿòëÿ, ùå÷ áèð ãàéäà îëàðàã èòòèùàì âÿ äèôôàìàñèéàíûí ìöòëÿã ïàðëàìåíò òîõóíóëìàçëûüûíà ìàëèê äåéèëëÿð. Áèð- ìèíèìóìà åíäèðèëìÿñèíèí ñÿññèç-ñÿìèðñèç àí- ëÿøìèø Êðàëëûãäà ïàðëàìåíò öçâëÿðè áó ñàùÿäÿ ëàøûëìàñûíà àðõàëàíûð. Ùåñàá åäèëèð êè, ìöäàôèÿ êè÷èê ìöäàôèÿ èëÿ òÿìèí îëóíóáëàð. Îíëàð ìöëêè “ìÿñóëèééÿò äàøûìàìàã” èìòèéàçû èëÿ ñûüîðòà- ìÿñÿëÿëÿðäÿ ùÿáñ îëóíìàìàã èììóíèòåòèíÿ ëàíìûðñà, áó çàìàí ïàðëàìåíò öçâö þçöíö òÿ- ìàëèêäèðëÿð. Ëàêèí íÿçÿðÿ àëñàã êè, èíäè øÿõñèí ùëöêÿ âÿ ñûõûíòû è÷ÿðèñèíäÿ ùèññ åäÿúÿê, òÿìñèë ñàõëàíìàñûíà ÿñàñ âåðÿí ìöëêè ìÿñÿëÿëÿðèí åòäèéè èíñàíëàðûí àäûíäàí äàíûøà, ñÿñ âåðÿ áèë- ñàéû àçàëûá, îíäà áó èìòèéàç ðåàë ìöäàôèÿíè êè- ìÿéÿúÿê. ÷èê þë÷öäÿ òÿìèí åäÿ áèëÿð. ßýÿð òåç-òåç ïàðëà- ìåíòèí èøòèðàêû òÿëÿá îëóíóðñà, äåìÿëè ñþùáÿò Áó èììóíèòåò îëìàäàí ïàðëàìåíò èíñòèòóòóíóí èñòèíòàãûí ñàíêñèéàëàøäûðûëìàñûíäàí ýåäèð. ìöñòÿãèëëèéè, åéíè çàìàíäà äèôôàìàñèéà ùàã- ãûíäà ïîòåíñèàë, ñèéàñèëÿøìèø òÿùãèãàòëàð âÿ Áåë÷èêàäà ïîëèñ àõòàðûø, ùÿáñÿ àëìà, ñîðüó-ñó- ìöääÿàëàð èñòèãàìÿòèíäÿ îíóí ôÿàëèééÿò ãàáè- àëà òóòìà äà äàõèë ùå÷ áèð ñèéàñè ìöäàõèëÿ îë- 68 ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ
ìàäàí ïàðëàìåíò öçâöíöí èøèíè òÿùãèã åäÿ òåòèí èêèíúè êàòåãîðèéàñû îëàí òîõóíóëìàçëûã ïðè- áèëÿð. Àíúàã ïàðëàìåíò öçâöíöí ìÿùêÿìÿ íñèïè ùÿð ùàíñû ìöäàôèÿíè òÿìèí åòìèð. Èí ôëàã- ãàðøûñûíäà äàéàíìàñû ö÷öí èúàçÿ òÿëÿá îëóíóð. ðåíòî äåëèúòî-íóí áàøãà éîçóìó äà âàð âÿ Áó ìÿðùÿëÿäÿ áåëÿ ñàíêñèéàëàð ìöãàâèìÿòëÿ áÿçè þëêÿëÿð îíó òþðÿäèëÿí úèíàéÿòäÿí ñîíðàêû àç öçëÿøèð. ßââÿëêè êèìè èòòèùàì îëóíàí øÿõñèí 24 ñààòà òÿòáèã åäèðëÿð. ùàíñûñà ùàãëàðû ãàëûð. Ìÿñÿëÿí, àññàìáëåéà íöìàéÿíäÿñè èñòÿíèëÿí ïîòåíñèàë àõòàðûø ïðî- Òîõóíóëìàçëûã àíëàéûøûíû ÿùàòÿ åäÿí àêòëàðëà ñåñèíäÿ èøòèðàê åäÿ áèëÿð. Áó Íèêàðàãóàäàêû âÿ- áàüëû, ÷ÿòèí êè, áåéíàëõàëã àëÿìäÿ áþéöê áèð ôè- çèééÿòäÿí ôÿðãëÿíèð. 2002-úè èëäÿ áó þëêÿäÿ, êèð ùàðìîíèéàñû ìþâúóä îëñóí. Áèð ñûðà þëêÿëÿð ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñÿ ðÿüáÿòè îëìàéàí éàðûì èììóíèòåòèí ÿùàòÿ åòìÿäèéè úèíàéÿòëÿðè ìöÿéé- ìèëéîíäàí àðòûã èíñàí öìóìè ïåòèñèéà ö÷öí òÿ- ÿíëÿøäèðèð; áàøãàëàðû èñÿ òþðÿäèëÿí úèíàéÿòëÿðÿ ëÿá îëóíàí èìçàíû òîïëàäû âÿ 100 ìëí. äîëëàð- ýþðÿ ïîòåíñèàë ùÿáñõàíà ìÿùáóñëóüóíóí äàí ÷îõ äþâëÿò ÿìëàêûíû òàëàìûø êå÷ìèø óçàäûëìàñûíû òÿòáèã åäèðëÿð. ïðåçèäåíòèí ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòû (âÿ ìöùàêè- ìÿñè) ö÷öí éîëó òÿìèçëÿäè. [10] Èñâå÷ Êîíñòèòóñèéàñûíäà äåéèëèð êè, òîõóíóëìàç- ëûã ïðèíñèïè èêè èë âÿ äàùà àðòûã úÿçà àëàíëàðûí úè- Ìÿñóëèééÿò äàøûìàìàã ïðèíñèïèíèí òÿòáèã îëóí- íàéÿò ÿìÿëèíÿ àèä åäèëìèð. Ôèíëàíäèéàäà óéüóí äóüó ùàëëàðäà èñÿ, àäÿòÿí, ñèéàñÿò÷èíèí éà ïàð- âÿçèééÿò äàùà ñÿðòäèð: ÿýÿð ïîòåíñèàë òÿùãèãàò ëàìåíòäÿ âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðäèéè çàìàí, éà úèíàéÿòÿ àèääèðñÿ, ìàêñèìàë úÿçà àëòû àéäàí àç äà ðÿñìè ùàëëàðäà èúðà åòäèéè àêòëàð íÿçÿðäÿ òó- îëàðàã àçàäëûãäàí ìÿðùóì åòìÿíè íÿçÿðäÿ òó- òóëóð. Áåëÿëèêëÿ î, áèð ãàéäà îëàðàã ãåéðè-ðÿñìè òóðñà, ïàðëàìåíòàðëàð ìöäàôèÿ åäèëèð. Áèð ãàéäà ÷ûõûøëàð çàìàíû âåðèëÿí áÿéàíàòëàðà, éàõóä ãÿ- îëàðàã áó, ÿí éàõøû ïðàêòèê íöìóíÿ ùåñàá îëó- çåò ìÿãàëÿëÿðèíÿ àèä åäèëìèð. Ïàðëàìåíò áèíàñû, íóð. àíúàã þç äèâàðëàðû èëÿ èììóíèòåòèí áåëÿ ôîðìàñû- íûí ñÿðùÿääèíè ðÿìçëÿøäèðèð, îíóí ùöäóäëàðû êÿ- íàðûíäà èñÿ ñèéàñÿò÷è éåíÿ àäè âÿòÿíäàøà ßëáÿòòÿ, ïîëèñ êèìèíñÿ ÿëÿ àëûíìàñûíû, éàõóä ÷åâðèëèð. ðöøâÿòè ãàíóíñóç ùåñàá åäèð. Àíúàã áåëÿ ÿìÿëëÿð öçðÿ ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòëàðûíûí òÿøêèëè Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ïàðëàìåíò öçâö îëìàéàí èìêàíëàðû íÿçÿðÿ÷àðïàúàã äÿðÿúÿäÿ ñèéàñè êîíêðåò øÿõñÿëÿðèí ìöòëÿã ñþç àçàäëûüû èììó- ìöùèòäÿí âÿ òîõóíóëìàçëûã ïðèíñèïèíÿ úèääè íèòåíèí èìòèéàçëàðûíäàí èñòèôàäÿ åòìÿñè èìêàíû ÿìÿë îëóíìàñûíäàí àñûëûäûð. Íîìèíàë îëàðàã âàð. Ìÿñÿëÿí, Áèðëÿøìèø Êðàëëûãäà äþâëÿò ãóë- þëêÿ ñèéàñÿò÷èëÿð âÿ âÿòÿíäàøëàð àðàñûíäà ðöø- ëóã÷óëàðû âÿ åêñïåðò-øàùèäëÿð äÿ äàõèë îëìàãëà, âÿòè ãàäàüàí åòäèéèíÿ áàõìàéàðàã, ñèéàñÿò÷è- ïàðëàìåíò ìöçàêèðÿëÿðèíäÿ âÿ ïðîñåäóðëàðûíäà ëÿð òÿêúÿ äóìàíëû øÿêèëäÿ ôîðìóëÿ îëóíìóø èøòèðàê åäÿíëÿðèí ùàìûñû ìÿñóëèééÿò äàøûìà- èììóíèòåò ùàããûíäà ãàíóíëàðäàí äåéèë, ùÿì ìàã ùàããûíà ñàùèáäèð. [11] äÿ úèääè ùöãóãïîçìàëàðûíûí ìÿùêÿìÿ òÿùãè- ãàòëàðûíû àðàøäûðìàëû îëàí, àíúàã þç ùÿìêàðëà- Àíúàã ùàìû òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëèð êè, ïàðëà- ðûíûí ìöäàôèÿñèíÿ öñòöíëöê âåðÿí äþâëÿò ìåíò öçâö èí ôëàãðåíòî äåëèúòî äóðóìóíà äö- ãóëëóã÷óëàðûíûí õèäìÿòèíäÿí äÿ éàðàðëàíà áèëÿð. øÿíäÿ, áàøãà ñþçëÿ, ÿýÿð ôÿðä úÿçàéà ëàéèã úèíàéÿò áàø âåðÿí çàìàí, éàõóä áó úèíàéÿò- Ìöõòÿëèô þëêÿëÿð, ïàðëàìåíòàðëàð âÿ ðÿñìè øÿõñ- äÿí ñîíðà îðàäà àøêàð åäèëèðñÿ, îíäà èììóíè- ëÿð ö÷öí òîõóíóëìàçëûã ïðèíñèïèíèí ùàíñû ìöä- ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ 69
äÿòÿ äàâàì åäÿúÿéè ìÿñÿëÿñè èëÿ áàüëû ìöõòÿëèô ÏÀÐËÀÌÅÍÒ ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈÍÈÍ ËßÜÂÈ ãàíóíâåðèúèëèéÿ ìàëèêäèð. Òîõóíóëìàçëûã ö÷öí ÏÐÎÑÅÄÓÐÓ ìöâÿããÿòè ùöäóä ÷îõ âàúèá ìÿñÿëÿäèð. Áó, èì- ìóíèòåò ùàããûíäà èñòÿíèëÿí ãàíóíâåðèúèëèê àêòû Ïàðëàìåíò èììóíèòåòèíèí ëÿüâèíèí ýåíèø ÷àïëû ùàçûðëàíàí çàìàí úèääè äöøöíìÿê òÿëÿá åäèð. âàðèàíòëàðû ìþâúóääóð. Äîüðóäàí äà áèð ÷îõ þë- êÿäÿ ùå÷ áèð ïðîñåäóð íÿçÿðäÿ òóòóëìàéûá. Éà Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ áó ïðèíñèï àíúàã ïàðëàìåíò îíà ýþðÿ êè, ñòàíäàðò ïðîñåäóðóí èøëÿíìÿñèíÿ ñåññèéàëàðûíäà òÿòáèã îëóíóð. Áàøãà þëêÿëÿðäÿ ñÿáÿá éàðàäàí èø îëìàéûá, éàõóä äà áåëÿ èíúÿ èñÿ èììóíèòåò ïðàêòèêàñû èìêàí âåðèð êè, øÿõñèí ìÿñÿëÿíè òÿíçèìëÿìÿê ö÷öí ñèéàñè èðàäÿ ÷àò- èììóíèòåòè, î ùÿìèí âÿçèôÿéÿ òÿêðàð ñå÷èëÿðñÿ ìàéûá. Áèð ñûðà ùàëëàðäà èììóíèòåòäÿí èìòèíà àâòîìàòèê áÿðïà åäèëñèí. Áàøãà þëêÿëÿðèí ñèéà- ïðîñåäóðóíóí áèëÿðÿêäÿí ãàðøûñû àëûíûá êè, áåëÿ ñÿò÷èëÿðè âÿçèôÿäÿ îëäóãëàðû ìöääÿòäÿí ÿââÿë õàùèøëÿðèí ñàéû àðòìàñûí. èììóíèòåò àëûðëàð. Áó, ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòûíäàí ãà÷ìàüà ÷àëûøàí úèíàéÿòêàðëàðûí ìÿñóëèééÿòÿ Áóíà áàõìàéàðàã, èììóíèòåòèí ëÿüâè áàðÿäÿ úÿëá åäèëìÿñè ìÿñÿëÿñèíäÿ àüûð íÿòèúÿëÿðÿ ýÿòè- õàùèøëÿðÿ áàõìàã ö÷öí ìþùêÿì ïðèíñèïëÿð ðèá ÷ûõàðàí âÿçèééÿò éàðàäà áèëÿð. Áó úöð âÿçèé- òîïëóñóíóí áÿðãÿðàð îëìàñû ÷îõ âàúèáäèð. Öìóìè ãàéäà êèìè áåëÿ ïðèíñèïëÿðäÿ íÿçÿðÿ éÿò áöòöí ñèéàñÿò÷èëÿðè êîððóïñèéàéà úÿëá åäÿ àëûíìàëûäûð êè: áèëÿð. Ñèéàñè èììóíèòåò ùàããûíäà èñòÿíèëÿí ãà- íóíâåðèúèëèêäÿ îíäàí ãà÷ìàã ëàçûìäûð. 4 Õàùèø ïàðëàìåíòèí íöôóçóíóí ãóìàðà ãî- éóëäóüó úèääè úèíàéÿòëÿ áàüëûäûð. ßëáÿòòÿ, þìöðëöê òîõóíóëìàçëûã èììóíèòåòè ùå÷ áèð òÿíãèäÿ äàâàì ýÿòèðÿ áèëìèð. Âÿçèôÿäÿí ýå- 4 Áó õàùèø, ñèéàñÿò÷èíèí ñþç àçàäëûüûíà èí- äÿí çàìàí áó èìòèéàçäàí èìòèíà åòìÿê çÿðóðè- ñàôñûçúàñûíà ÿë óçàòìàüû âÿ îíóí ìàíäàò- äèð. Ïðåçèäåíò âÿ éàõóä áàø íàçèðèí âÿçèôÿäÿ äàí èñòèôàäÿ èëÿ ñå÷èúèëÿðèí ìàðàãëàðûíû îëäóüó äþâð ö÷öí ìÿùäóä ìöääÿò ìöÿééÿí òÿìñèë åòìÿ àçàäëûüûíû þçöíäÿ åùòèâà åò- åäèëìÿëèäèð. Òÿíçèìëÿíìÿíèí åëÿ ôîðìàñû îëìà- ìèð. ëûäûð êè, îíóí êþìÿéè èëÿ ðÿñìè øÿõñ, éàõóä ñèéà- ñÿò÷è, ùÿòòà ðÿñìè âÿçèôÿéÿ áàøëàäûüû ÿðÿôÿäÿ 4 Õàùèøèí ìÿãñÿäè àéðû-ñå÷êèëèê íèééÿòèëÿ, âÿ âÿçèôÿäÿ îëäóüó ìöääÿòäÿ ìÿùêÿìÿ òÿùãè- ÿñàññûç îëàðàã ùÿð ùàíñû ñèéàñÿò÷èíè ñå÷- ìÿê äåéèë. ãàòûíäàí èììóíèòåòè îëñà áåëÿ, þç èøèíÿ úàâàá- äåù îëñóí. Òÿáèè êè, áó ÿââÿëëÿð îëäóüó êèìè 4 Èøèí ôàêòëàðû àéäûí ñèéàñè ôûðûëäàãëàðëà äîëàø- òÿùãèãàòû ÷ÿòèíëÿøäèðèð âÿ òÿùãèãàò÷ûëàð áèð íå÷ÿ äûðûëìàéûá. èë þíúÿ áàø âåðìèø ùàäèñÿ èëÿ áàüëû ñóàëëàð âåðÿ áèëÿðëÿð. Èììóíèòåò øÿðÿô âÿ èìòèéàç êèìè þòöðöë- Ïàðëàìåíò èììóíèòåòèíèí ëÿüâè áàðÿäÿ õàùèøëÿ- ìöð. Î ìöãÿääÿñ åòèáàð àêòûäûð âÿ øÿõñÿ þç èú- ðÿ áàõûëàí çàìàí, êîíêðåò èøè ìöçàêèðÿ åòìÿê òèìàè áîðúóíó åôôåêòëè éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ èìêàí âÿ äèíëÿìÿëÿð àïàðìàã ö÷öí òåç-òåç õöñóñè éàðàäûð. Âÿçèôÿäÿí ýåòäèéè òÿãäèðäÿ âÿçèôÿëè ïàðëàìåíò êîìèòÿñè éàðàäûëûð. Êîìèòÿíèí ýÿëäèéè øÿõñ, ÷àëûøäûüû ìöääÿòäÿ îíó õàðàêòåðèçÿ åäÿ íÿòèúÿäÿí àñûëû îëàðàã ïàðëàìåíò “èììóíèòåò áèëÿí èñòÿíèëÿí úèíàéÿò ÿìÿëèíÿ ýþðÿ úàâàá âåð- ñòàòóñóíó” ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ö÷öí ñÿñâåðìÿ ìÿëèäèð. êå÷èðèð. Êîíêðåò ïàðëàìåíò öçâöíÿ ìöíàñèáÿò- 70 ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ
äÿ èììóíèòåòèí ëÿüâè èëÿ áàüëû èëêèí õàùèø, àäÿ- òÿùãèãàòëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ àäè âÿòÿíäàøëàðëà òÿí, äþâëÿò ïðîêóðîðó, õöñóñè èòòèùàì÷û, éàõóä åéíèëÿøäèðèëäè. Áó èìòèéàç éàëíûç ìÿñóëèééÿò äà- ÿäëèééÿ íàçèðè òÿðÿôèíäÿí òÿãäèì åäèëèð. ßêñÿð øûìàìàã ïðèíñèïèíÿ àèä åäèëèð, âÿ ïàðëàìåíò ùàëëàðäà óéüóí êîìèòÿ, ïàðëàìåíòèí ñïèêåðè, ìàíäàòû èëÿ äÿãèã ÿëàãÿëÿíäèðèëìèø àêòëàðû ÿùàòÿ áèð, éà èêè íàçèð åäèëìèø õàùèø áàðÿäÿ ìÿëóìàò- åäèð. Áó îíó èôàäÿ åäèð êè, ùîëëàíä ïàðëàìåíòàð- ëàíäûðûëûð. Ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû õöñóñè êîìèòÿ þç ãÿ- ëàðû, àíúàã ðÿñìè âÿçèôÿëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðÿí çà- ðàðûíû ÷ûõàðàí êèìè, ïàðëàìåíò îíóí çÿìàíÿòèíè ìàí ñþéëÿíèëÿí ôèêèðëÿðÿ âÿ ñÿñëÿðÿ èçëÿìÿéÿ ìåéëëÿíèð. Ñèéàñè èììóíèòåòäÿí èìòè- ìöíàñèáÿòäÿ ìöäàôèÿ èìêàíëàðûíà ìàëèêäèðëÿð. íàíû ñàíêñèéàëàøäûðìàã ö÷öí ñÿñëÿðèí ö÷äÿ Áó ùöãóã ìöòëÿã âÿ ìÿùäóäèééÿòñèçäèð. èêèñè, éÿíè ÿêñÿðèééÿòè çÿðóðèäèð. Áó òÿëÿá ìöõòÿ- ëèô þëêÿëÿðäÿ áèðè-áèðèíäÿí ôÿðãëÿíèð. Ïàðëàìåíò þç öçâëÿðèíèí ïàðëàìåíò èììóíèòå- òèíäÿí àçàä îëóíìàñûíäà ùå÷ áèð ðîë îéíàìûð. Ôðàíñàäà Ìèëëè Ìÿúëèñ Áöðîñóíóí ïàðëàìåíò 150 èëäÿí àðòûãäûð êè, áó èøëÿ Àëè Ìÿùêÿìÿ ìÿø- öçâöíö èììóíèòåò ùöãóãóíäàí ìÿùðóì åòìÿ üóë îëóð. Áó ýöí ùÿìèí èìòèéàçäàí èñòèôàäÿ ñÿëàùèééÿòëÿðè âàð. Èëêèí îëàðàã Áöðî, äåïóòàòûí ùàããûíû òÿòáèã åòìÿê ö÷öí ùöãóãè ïðîñåäóðëà- àçàäëûüûíû ìÿùäóäëàøäûðìàã ö÷öí åäèëìèø õà- ðà ÿë àòìàüà åùòèéàú éîõäóð. [13] ùèøèí ùÿãèãè âÿ õåéèðõàù íèééÿò ýöääöéöíö ìöÿééÿíëÿøäèðèð. Èøèí ìàùèééÿòèíÿ, öìóìèéé- Ñèéàñè èììóíèòåòèí äÿãèã âÿ èúðàñû ìöìêöí ÿòëÿ, áàõûëìûð. Àäÿòÿí, ÿäëèééÿ íàçèðèíèí õàùèøè îëàí ñòàíäàðòûíûí òÿòáèãè èñòÿíèëÿí ìèëëè àíòèêîð- ÿñàñûíäà èììóíèòåòèí ëÿüâ åäèëìÿñèíè ìÿðóçÿ- ðóïñèéà êàìïàíèéàñûíûí âàúèá êîìïîíåíòèäèð. ÷è âÿ àä ùîú êîìèòÿñè ìöÿééÿíëÿøäèðèð, îíëàðûí Õöñóñèëÿ èìòèéàç âÿ ïðîòåêñèéàíûí ìþâúóä îë- ýÿëäèéè íÿòèúÿëÿð Ìèëëè Ìÿúëèñäÿ, éàõóä Ñåíàòûí ìàñû öçöíäÿí ÿùÿìèééÿòëè òÿùãèãàòëàðûí àïàðûë- à÷ûã éûüûíúàüûíäà ìöçàêèðÿ îëóíóð. [12] ìàñû ìöìêöí îëìóð. Ñèéàñè èììóíèòåòëÿ áàüëû ñóè-èñòèôàäÿëÿðèí âÿ åêñ÷åñëÿðèí àçàëìàñû, äå- Ñèéàñè èììóíèòåò ìÿñÿëÿñè ìèëëè ÷ÿð÷èâÿëÿðè àøûð. ìîêðàòèê ñèñòåìÿ èíàìûí ìþùêÿìëÿíìÿñèíè Êîððóïñèéà ùàããûíäà ÷îõñàéëû èääèàëàð áåéíÿë- èôàäÿ åäèð. Î, èíàìû âÿ èíñòèòóòëàðûí îáéåêòèâ ïî- õàëã ñèëàù àëâåðèíè, áàøãà þëêÿëÿðäÿêè øÿõñè òåíñèàëûíû, úàâàáäåùëèéèí õåéðèíÿ éöêñÿê äÿðÿ- âàð-äþâëÿòè âÿ áóíà áÿíçÿð áàøãà ùàëëàðû ÿùàòÿ úÿëè ñèéàñè èðàäÿíè íöìàéèø åòäèðèð. ßëáÿòòÿ, åäèð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ñèéàñè èììóíèòåò èìòèéàçû èììóíèòåò âÿ èìòèéàçëàð ÷ÿð÷èâÿñèíèí ìÿùäóä- þëêÿäÿ áþéöê äèïëîìàòèê êîðïóñó äà ÿùàòÿ ëàøäûðûëìàñû âÿ ãàíóí ãàðøûñûíäà áÿðàáÿðëèê åäèð. Áåëÿëèêëÿ, ñå÷èëìèø äþâëÿò ìÿìóðëàðûíà ïðèíñèïèíäÿí êÿíàðà ÷ûõìàìàñû âàúèáäèð. Áèð åêñòðàäèñèéà òÿëÿáëÿðèíèí òÿòáèã îëóíìàñû ö÷öí ÷îõ þëêÿäÿ ìþâúóä îëàí ÿêñ òåíäåíñèéà íàðà- äÿ çÿðóðÿò éàðàíûð. Áó èñÿ þç íþâáÿñèíäÿ, þëêÿ- ùàòëûã äîüóðóð. Áó ìåéëèí ìàùèééÿòè îäóð êè, ñè- ëÿð àðàñûíäà úèíàéÿò õàðàêòåðëè ãàðøûëûãëû èòòèùàì- éàñè ëèäåðëÿðèí ôÿàëèééÿòèíäÿ îðòàéà ÷ûõàí ëàð áàðÿäÿ ðàçûëàøìàíûí ÿëäÿ îëóíìàñûíû òÿëÿá õîøàýÿëìÿç ùàëëàðäàí éàéûíìàã âÿ ãà÷ìàã åäèð. ö÷öí ãàíóíâåðèúèëèê ñèéàñè èììóíèòåòèí ýåíèø äàèðÿíè ÿùàòÿ åòìÿñèíÿ èñòèãàìÿòëÿíñèí. ÉÀÕØÛ ÏÐÀÊÒÈÊÀ ÍÖÌÓÍßÑÈ Áóíäàí ôÿðãëè îëàðàã, 2003-úö èëäÿ êîððóïñè- Íèäåðëàíääà, ïàðëàìåíò èììóíèòåòèíè ÿùàòÿ éàéà ãàðøû 11-úè áåéíÿëõàëã êîíôðàíñûí éåêóí åäÿí êè÷èê ñóàëëàð òîïëóñó âàð. 1884-úö èëäÿ äåêëàðàñèéàñû åëàí åòäè êè, “èììóíèòåò, ÿñàñ- Ùîëëàíäèéà ãàíóíâåðèúèëÿðè, úèíàéÿò âÿ ùöãóã ëàíäûðûëìàìûø ýåíèø âÿ öìóìè ïëàíäà ùÿääÿí ÑÈÉÀÑÈ Âß ÌßÙÊßÌß ÈÌÌÓÍÈÒÅÒÈ 71
àðòûã ÷îõ èíñàíà âåðèëèð… Áèç ùåñàá åäèðèê êè, ìîòèâëè ìÿùêÿìÿ ïðîñåñè àðàñûíäà ùÿññàñ òà- ùþêóìÿò òÿúèëè îëàðàã áèð ñûðà èììóíèòåòëÿðèí ðàçëûüû þçöíäÿ áèðëÿøäèðìÿëèäèð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí ÿùàòÿ äàèðÿñèíÿ áàõìàëûäûð, ñîíðà èñÿ îíëàðû èñÿ, ãàíóí ãàðøûñûíäà áÿðàáÿðëèê ïðèíñèïè äÿ- ãàíóíè âÿ ÿñàñëàíäûðûëìûø þë÷öéÿ ñàëìàã éÿðëÿíäèðèëÿí èñòÿíèëÿí äåìîêðàòèê úÿìèééÿò- ö÷öí çÿðóðè òÿäáèðëÿð ýþðìÿëèäèð”. äÿ, ãàíóí ãÿáóë åäÿí èíñàíëàðûí çÿðóðè òÿùãèãàòäàí àçàä åäèëìÿñè àáñóðä áèð ñèòóàñè- Ñèéàñè èììóíèòåò ùàããûíäà èñòÿíèëÿí ãàíóí, éà îëàðäû. Èìêàí âåðìÿê îëìàç êè, ñèéàñè èì- áèð òÿðÿôäÿí äåìîêðàòèê éîëëà ñå÷èëìèø ðÿñìè ìóíèòåò íÿ çàìàíñà òàì úÿçàñûçëûüà øÿõñëÿðèí ôÿàëèééÿòèíèí ìöäàôèÿñè èëÿ, ñèéàñè ÷åâðèëñèí.
ÃÅÉÄËßÐ
1 Ðåñóðñëàð: “Ðóëåñ Îí Ïàðëèàìåíòàðé Iììóíèòé Ií ùàëëàðûíäà èììóíèòåò, öìóìèééÿòëÿ, ëÿüâ åäèëìèð- Òùå Åóðîïåàí Ïàðëèàìåíò Àíä Òùå Ìåìáåð Ñòà- äè. Ìÿñÿëÿí, 1997-úè èëäÿ Ïàëàòà, 2425 ìëí. äîëëàð òåñ Îô Òùå Åóðîïåàí Óíèîí,” Åóðîïåàí Úåíòðå ìÿáëÿüèíäÿ ôûðûëäàã÷ûëûãëà áàüëû ùàäèñÿéÿ ìöíàñè- Ôîð Ïàðëèàìeíòàðé Ðåñåàðúù Àíä Äîúóìåíòàòè- áÿòäÿ øöáùÿëè áèëèíÿí äåïóòàò Gaqbriel îí (ÅÚÏÐÄ): 2001. ùòòï://www.åúïðä.îðý/Doc/ Bivolaruíóí èììóíèòåòèíèí ëÿüâèíäÿí èìòèíà åòäè. ïóáëèúà/OTH/ Ðóëåñ Ïàðëëììó.ïäô; ÝÐÅÚÎ ðå- Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ øþáÿñè óüóðñóç úÿùäëÿð ïîðòñ ñåðèåñ (ñåå áåëîw) ýþñòÿðäè êè, ÿäëèééÿ íàçèðè ïàðëàìåíòèí áàøãà öç- âöíöí èìóíèòåòèíèí ëÿüâèíÿ íàèë îëñóí. 2 “Õàëãûí ñÿñè” àäû àëòûíäà êå÷èðèëÿí ñîðüó ÷ÿð÷èâÿ- ñèíäÿ 47 þëêÿäÿí 48 038 ðåñïîíäåíòèí ðÿéè ñîðó- 8 Àìåðèêà ïðåçèäåíòëÿðè Åíäðéó Úîíñîí, Ðè÷àðä øóëìóøäóð. Ñîðüó Gallup International òÿðÿôèíäÿí Íèêñîí âÿ Áèëë Êëèíòîíóí èìïè÷ìåíòèíÿ àèä ñÿíÿä- 2002-úè èëèí èéóëóíäà êå÷èðèëìèøäèð. ëÿð ùàããûíäà áàõûí: ùòòï://www.ëèá.àóáóðí.åäó/ ìàää/äîúñ/impeach.html 3 ÝÐÅÚÎ: ùòòï://www.ýðåúî.úîå.èíò/ 9 ÝÐÅÚÎ Åâàëóàòèîí Ðåïîðò îí Åñòîíèà, 9 Jóëy 4 ÝÐÅÚÎ Åâàëóàòèîí Ðåïîðò îí Ñëîâåíèà, 28 2003 ùòòï://www.ýðåúî.úîå.èíò/åâàëóàòèîíñ/ Ìàðúù 2003 ùòòï://www. ýðåúî.úîå.èíò/ åâàëóàòè- úéúëå1/Åâàë1Ðåïîðòñ.ùòì îíñ/úéúëå 1/Åâàë 1 Ðåïîðòñ.ùòì (ñúðîëë äîwn) 10 Òðàíñíàòèîíàëå.îðý, «Íèúàðàýóàí åõ-ëåàäåð ëî- 5 ÝÐÅÚÎ, Úîìïëèàíúå Ðåïîðò îí Ñëîëâåíèà: ñåñ ùèñ èììóíèòé», («Íèêàðàãóàíûí êå÷ìèø ëèäåðè ùòòï//www.ýðåúî.úîå.èíò/åâàëóàòèîíñ/úéúëå/Ýðå- èììóíèòåòäÿí ìÿùðóì åäèëèð») Äåúåìáåð 18, úîÐÚ-1(2003)1Å- Ñëîâåíèà.ïäô 2002: ùòòï://ôîðóìñ.òðàíñíàòèîíàëå.îðý/âèåwòî- 6 ÝÐÅÚÎ, Åâàëóàòèîí Ðåïîðò îí Ðîìàíèà, 8 ïèú.ïùï?ò =765&view=ïðåâèîóñ Ìàðúù 2002 ùòòï://www.ýðåúî.úîå.èíò/åâàëóàòè- 11 Ðÿñìè àêòëàðà ýþðÿ ìÿñóëèééÿòèí äàøûíìàìàñû, îíñ/úéúëå1/Åâàë1 Ðåïîðòñ.ùòì (ñúðîëë äîwn) ÿëáÿòòÿ êè, éåíÿ ñàõëàíûëûð. 7 Ìàùèééÿò öçðÿ ÷îõ àç òÿñàäöô îëìóøäóð êè, Ðó- 12 Ôðàíñà Êîíñòèòóñèéàñûíûí 26-úû Ìàääÿñè Ôðàíñà ìûíèéà ïàðëàìåíòèíèí öçâëÿðè þç èììóíèòåòëÿðèí- Êîíñòèòóñèéàñûíûí 71-úè Ìàääÿñè äÿí ìÿùðóì åäèëñèí. Î çàìàí êîððóïñèéà VI áþëìÿ. ÅÒÈÊ ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ 73 ÄÞÂËß ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
ÒßÇÉÈà ÀËÒÛÍÄÀ ÎËÀÍ üûì ö÷öí àëûíàí ìåáåëè äþâëÿò ãóëëóã÷óñó êèìè ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÜÓ ìÿí ùÿäèééÿìè âåðìÿëèéÿì?” ñóàëûíûí úàâàáû- íû ãàáàãúàäàí áèëìÿê ÷ÿòèí äåéèë.
Þëêÿíèí ìÿäÿíèééÿòèíäÿí àñûëû îëàðàã àäìèíñ- Àììà åòèêàéà ýÿëäèêäÿ, ðåàë ïðîáëåì ìÿñÿëÿ- òðàñèéà ÿíÿíÿëÿðè ìöõòÿëèôäèð. Àíúàã ÷îõñàéëû íèí ùå÷ äÿ ñàäÿ îëìàìàñûíäàäûð. Àü âÿ ãàðà èíñàíëàð áó ôèêèðäÿäèð êè, äþâëÿò ãóëëóã÷óñó þç àðàñûíäà ñå÷èì åòìÿê ÿâÿçèíäÿ áèð ñûðà áîç ðÿ- âÿçèôÿñèíè âèúäàí âÿ ÿäàëÿòëÿ éåðèíÿ éåòèðìÿëè- íýëÿðè ôÿðãëÿíäèðìÿê òÿëÿá îëóíóð. äèð. Áó äÿéÿðëÿð áàøãà ìöëàùèçÿëÿðëÿ òîããóøà äà áèëÿð. Ìÿñÿëÿí, àèëÿ öçâëÿðè âÿ áàøãà àäàì- Ìÿñÿëÿí, áó òèïëè ñóàëëàðû ýþòöðöí: ëàð äöøöíöð êè, îíëàð ùþêóìÿò èøèíäÿ ìöãàâèëÿ, éàõóä àäè ãàéäà öçðÿ ÷àëûøà áèëÿðëÿð. Ùÿòòà âå- 4 Áó ùàëäà ìÿí, ãàíóíà ÿìÿë åäèëìÿñèíÿ ðèëÿí ÿìÿê ùàããû äþâëÿò õèäìÿò÷èñèíèí øÿõñè òÿ- íàèë îëìàëûéàììû? Áóíóí éåðëè èúìà ö÷öí ëÿáëÿðèíè þäÿìÿéÿ ýöúëÿ êèôàéÿò åòäèéè áþéöê ïóëà áàøà ýÿëìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, ìÿãàìëàðäà äà, þç ãîùóìëàðûíû ÿòðàôûíà òîïëà- áåëÿ ùÿðÿêÿò åòìÿê îëàðìû? ìàã ìöëàùèçÿñèíÿ ýþðÿ, ùþêóìÿòäÿ ÷àëûøàíûí àèëÿ öçâöíÿ áþéöê òÿçéèãëÿð ýþñòÿðèëÿ áèëÿð. 4 Áó êîíòðàêòëà áàüëû äàíûøûãëàðäàí êÿíàðà ÷ÿêèëìÿëèéÿììè? ßýÿð, ùÿòòà êîíòðàêò÷û Áó úöð òÿçéèãëÿðèí ýþñòÿðèëìÿñè áàøãà ñèòóàñè- óçàã áèð ãîùóìäóðñà? éàëàð äà éàðàäûð. Áó çàìàí äöçýöí ãÿðàð ãÿ- áóë åòìÿê åëÿ äÿ àñàí îëìóð, éàõóä åòèê 4 Ìÿí, íàçèðèí õàùèø åòäèéè êèìè äàâðàíìàëû- äèëåììàíûí íÿäÿí èáàðÿò îëìàñûíû ìöÿééÿí- éàì? Þçö äÿ òàì àéäûí äåéèë êè, ãàíóí ëÿøäèðìÿê ÷ÿòèíëÿøèð. Áó áèð äàùà òÿñäèãëÿéèð êè, ìÿíÿ åäèëÿí õàùèøè éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ èì- äþâëÿò ãóëëóã÷óñó áàøà äöøäöéö âÿ áèëäèéè, êàí âåðèðìè? ÿñàñûíäà åòèê ãÿðàðëàð ãÿáóë åòäèéè ñòàíäàðòëàðà ÿìÿë åòñèí. Êîíôèäåíñèàë ìÿñëÿùÿòÿ åùòèéàú 4 Ìÿíèì èøëÿäèéèì ñàùÿäÿ, ùàíñûñà õûðäà ùèññ îëóíàí çàìàí áåëÿ ìÿñëÿùÿò âåðèëìÿëèäèð. êîððóïñèéà ùàëûíà ìöíàñèáÿòäÿ áèð òÿäáèð ýþðìÿëèéÿììè? Ùÿòòà áèëñÿì êè, áèð èø ýþð- Èíñàíëàðûí ÷îõó äöðöñò îëìàüà ÷àëûøûð, áó äö- ðöñòëöéÿ ýþðÿ ùþðìÿòÿ ëàéèã ýþðöëìÿñèíè, ÿòðà- ñÿì, ìÿíè ãåéðè-ëîéàë ùåñàá åäÿðëÿð? ôûí äà îíóí ùàããûíäà áó úöð äöøöíìÿñèíè èñòÿéèð. Áåëÿ äöøöíúÿ äîüðóäóð âÿ åòèêàëû èäàðÿ- 4 Ìÿíèì ïðîãðàìûìûí ìöøòÿðèëÿðèíèí, ùàãëû ÷èëèê ñèñòåìè áàõûìûíäàí äöçýöí ÷ûõûø íþãòÿñèíè îëàðàã áöòöí çÿðóðè ìàëèééÿ éàðäûìëûðû àë- þçöíäÿ èôàäÿ åòìÿêëÿ éàíàøû, ñÿôåù åòèê äàâ- äûãëàðûíà ÿìèí îëà áèëÿðÿììè? ðàíûøëàðà úèääè áàñãûëàð ùÿéàòà êå÷èðìÿê ïî- òåíñèàëûíà ìàëèêäèð. Áåëÿ ãàíóíàçèää Ùÿòòà úàâàáëàðûí àéäûí îëäóüó çàìàí, ÿýÿð äàâðàíûøëàð òåç-òåç àíëàøûëìàçëûãëàð, éàíëûø òÿ- îíëàðûí ÿñàñûíäà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèëñÿ âÿ áó úöð ñÿââöðëÿð âÿ éîëâåðèëìÿç ãàíóñóçëóãëàðëà íÿòè- äàâðàíìàã èñòÿéè îëìàñà, éåíÿ øÿõñè ðèñê åëå- úÿëÿíÿ áèëÿð. ìåíòëÿðèíÿ éåð ãàëûð.
Áåëÿ ìöùèòäÿ, àäÿòÿí, êèìèí äöç, êèìèí éàíëûø Èíäè ùÿì èíêèøàô åòìèø, ùÿì äÿ êå÷èä äþâðöíö îëäóüó àñàí ìöÿééÿíëÿøèð. “Øÿõñè ìöäàôèÿìÿ éàøàéàí þëêÿëÿðäÿ äþâëÿò õèäìÿòèíäÿêè ýÿðýèí- ëàéèã ùåñàá åòäèéèì õåéðèééÿ òÿøêèëàòûíà èø îòà- ëèêëÿð ìöõòÿëèô ìÿíáÿëÿðäÿí éàðàíûð. Áóíëàðûí 74 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
è÷ÿðèñèíäÿ: þçÿëëÿøäèðìÿíèí ýåíèøëÿíìÿñè âÿ ìàã âÿ áóíóíëà äà þç õöñóñè åòèê ïðîãðàìëàðû- ùþêóìÿò ôóíêñèéàëàðûíûí ÿíÿíÿâè ÷ÿð÷èâÿñèí- íû ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ö÷öí ìöãàéèñÿëè àðàøäûð- äÿí êÿíàðà ÷ûõàí ìöãàâèëÿëÿðèí áàüëàíìàñû; ìàëàðûí àïàðûëìàñûíäà èøòèðàê åòäèëÿð. äþâëÿò òÿøêèëàòû õèäìÿòè äàõèëèíäÿ ìàëèééÿ ìÿ- ñóëèééÿòè äÿ äàõèë îëìàãëà, ìÿñóëèééÿòèí áàøãà- Þç þëêÿëÿðèíèí ñòàíäàðòëàðûíûí ùàçûðëàíìàñûíäà ñûíà âåðèëìÿñè; øÿôôàôëûüûí õåéðèíÿ òÿçéèãëÿðèí âÿ áó ñòàíäàðòëàðûí äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí ÷îõàëìàñû âÿ äþâëÿò ñåêòîðóíäà ÷àëûøàí ãóë- åòèê ÷ÿð÷èâÿëÿðÿ äàõèë åäèëìÿñèíäÿ (ùàçûðëûã îí- ëóã÷óëàðûí ôÿàëèééÿòèíÿ êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âà- ëàðûí þçëÿðè òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëèð) äþâëÿò ñèòÿëÿðè òÿðÿôèíäÿí ìàðàüûí àðòìàñû; ùþêóìÿò èäàðÿ÷èëèê ìÿêòÿáëÿðè ìöùöì ðîë îéíàéà áèëÿð. áèçíåñèíÿ úàí àòàíëàðûí ëîááè÷èëèéÿ ìàðàãëàðû- íûí èíòåíñèâ ýåíèøëÿíìÿñè; äþâëÿò õèäìÿòèíèí éàðûòìàç îëäóüó òÿãäèðäÿ, èúòèìàèééÿòäÿ øèêà- ÁÅÉÍßËÕÀËà ÑÒÀÍÄÀÐÒËÀÐ éÿòÿ ìåéëèí ýöúëÿíìÿñè. Äþâëÿò õèäìÿòèíèí èñòè- íàä åòäèéè åòèê ÿñàñëàðûí ìþùêÿìëÿíìÿñè èñòèãàìÿòèíäÿ àääûìëàðûí àòûëìàñû çÿðóðèëèéèíè 1996-úû èëäÿ ÁÌÒ Äþâëÿò Ãóëëóã÷óëàðûíûí Áåé- äÿðê åäÿí ùÿð êÿñ, áó ñàùÿéÿ þç òþùâÿñèíè âåð- íÿëõàëã Äàâðàíûø Êîäåêñèíè ãÿáóë åòäè (Ãÿòíà- äè. Áöòöí áóíëàðäàí ÿëàâÿ, êå÷èä äþâðöíö éà- øàéàí äþâëÿòëÿðèí ÿêñÿðèééÿòè äþâëÿò ìÿ 51/59: 12 äåêàð 1996-úû èëäÿ, Áàø ñåêòîðóíäà ÿñêèäÿí ìèðàø ãàëàí äåìîðàëèçÿ Àññàìáëåéà òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëìèø Êîððóï- îëóíìóø âÿ èø ãàáèëèééÿòèíè èòèðìèø êàäð ïðîáëå- ñèéàéà Ãàðøû Ôÿàëèééÿò). Áóðàäà ÁÌÒ öçâö ìèíè ùÿëë åòìÿëèäèð. Îíëàðà ùÿðäÿí àç ÿìÿê îëàí äþâëÿòëÿðÿ êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿíè ùàããû, ùÿðäÿí èñÿ, öìóìèééÿòëÿ, ùå÷ íÿ þäÿ- ýöúëÿíäèðìÿê òþâñèééÿ îëóíóðäó. [2] íèëìèð. Éàøàìàã ìÿúáóðèééÿòèíäÿ ãàëàí áåëÿ êàäðëàð ÷îõ âàõò ýþñòÿðäèêëÿðè õèäìÿòëÿðÿ ýþðÿ Äþâëÿò õèäìÿò÷èëÿðè ö÷öí ÁÌÒ-íèí Êîäåêñèíÿ òÿìñèë åòäèêëÿðè úÿìèééÿòäÿí íÿ èñÿ ãîïàðìàüà îõøàéàí áèð äàâðàíûø Ìîäåë Êîäåêñè äÿ Àâ- àðõàëàíûðëàð. ðîïà Øóðàñû òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíäû (2000). Êî- äåêñ áèð ñûðà ìÿúáóðè ìþâãåíè èôàäÿ åäèð. Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí áþéöê þë÷öäÿ ìÿñö- Àíúàã ñÿíÿä òþâñèéÿ õàðàêòåðëèäèð âÿ îíóí ëèééÿòèí âÿ ãÿðàðâåðìÿ ôóíêñèéàñûíûí áàøãàñû- ìÿãñÿäè þç õöñóñè ìÿúáóðè äàâðàíûø êîäåêñè- íà þòöðöëìÿñèíè, áöäúÿ ñàùÿñèíäÿ òÿçéèãëÿðè âÿ íè ùàçûðëàéàí þëêÿëÿð ö÷öí ïðåñåäåíò éàðàò- äþâëÿò õèäìÿòè òÿäàðöêöíöí éåíè ôîðìàëàðû äþâ- ìàãäûð. Ãÿáóë åäèëÿí ñòàíäàðòëàðäàí ÷îõó ëÿò ãóëëóüóíäàêû ÿíÿíÿâè äÿéÿðëÿðè ñóàë àëòûíà àëäû. Åòèê áàõûøëàð, îëà áèëñèí, äÿéèøìÿéèá, àíú- ÁÌÒ-íèí ìÿòíëÿðèíÿ áÿíçÿéÿí ìþâçóëàðà àèä- àã ìöàñèð ìöëêè õèäìÿò èäàðÿñèíäÿêè áèð ñûðà äèð. Ëàêèí Àâðîïà Øóðàñûíûí ìÿòíè äþâëÿò õèä- ñàùÿëÿðäÿ ãÿðàðâåðìÿ ñôåðàñû ýåíèøëÿíèá. [1] ìÿòèíäÿ ÷àëûøàí øÿõñëÿðèí êîððóïñèéàéà ãàðøû Öñòÿëèê, áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ùàçûðëàíàí àðàøäûð- òÿäáèðëÿð âÿ ñèéàñÿòëÿ áàüëû îëàí äàâðàíûø àñ- ìàëàð ýþñòÿðäè êè, ùþêóìÿò ñòðóêòóðëàðûíà ìö- ïåêòëÿðè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿí áèð ãÿäÿð êÿíàðà ÷ûõûð. íàñèáÿòäÿ èúòèìàè äöøìÿí÷èëèê êÿñêèí øÿêèëäÿ Ìÿñÿëÿí, þçáàøûíà ôÿàëèééÿòÿ ùÿñð îëóíàí 6-úû òÿçàùöð åäÿ áèëÿð. Áåëÿ òÿçàùöðëÿðäÿí íàðàùàò- Ìàääÿ, öìóìè äèñêðèìèíàñèéà, êîððóïñèéà òÿç- ëûã áåéíÿëõàëã ñÿâèééÿäÿ äÿ þçöíö áöðóçÿ âåð- éèãè öçöíäÿí ùàíñûñà êîíêðåò ìöíàñèáÿòäÿ äè. Èãòèñàäè ßìÿêäàøëûã âÿ Èíêèøàô Òÿøêèëàòûíà ãÿðÿçëè äàâðàíûø êèìè ïðîáëåìëÿðè ÿùàòÿ åòìÿê (ÈßÈÒ) öçâ äþâëÿòëÿð, òÿúðöáÿ ìöáàäèëÿñè àïàð- ö÷öí êèôàéÿò ãÿäÿð ýåíèøäèð. ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 75
ÈßÈÒ-èí (OECD) àðàøäûðìà ãðóïó äþâëÿò àäìè- 2. ÅÒÈÊ ÑÒÀÍÄÀÐÒËÀÐ ÙÖÃÓà íèñòðàñèéàñû äàõèëèíäÿ åòèê äàâðàíûø ö÷öí íþâ- ×ßÐ×ÈÂßÑÈÍÄß ßÊÑ ÅÒÄÈÐÈËÌßËÈÄÈÐ áÿòè ýåíèø ïðèíñèïëÿðè òÿêëèô åòäè. ÈßÈÒ-èí ôèêðèíúÿ, Ùöãóã ÷ÿð÷èâÿëÿðè äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí äàâ- þëêÿëÿð áó ïðèíñèïëÿðäÿí ìèëëè øÿðàèòÿ àäàïòàñè- ðàíûøû ö÷öí ìèíèìàë çÿðóðè ñòàíäàðòëàðû âÿ ïðèí- éà îëóíìàã âÿ þçëÿðèíèí éåðëè øÿðòëÿðÿ óéüóí åô- ñèïëÿðè ìöÿééÿí åäèð. Ãàíóí âÿ íîðìàòèâëÿð ôåêòëè ÷ÿð÷èâÿëÿðèíè éàðàòìàã èñòèãàìÿòèíäÿ äþâëÿò ãóëëóüóíóí ÿñàñ äÿéÿðëÿðèíè òÿñäèãëÿéÿ àõòàðûøëàð àïàðìàã ö÷öí áèð àëÿò êèìè èñòèôàäÿ âÿ ðÿùáÿðëèê, àðàøäûðìà, èíòèçàìëû ôÿàëèééÿò âÿ åäÿ áèëÿðëÿð. ßëáÿòòÿ, ïðèíñèïëÿð þçö-þçëöéöíäÿ ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòû ö÷öí ÷ÿð÷èâÿíè òÿìèí åäÿ éåòÿðëè äåéèë, àíúàã äàùà ýåíèø ÿùàòÿäÿ äþâëÿò áèëÿð. èäàðÿ÷èëèéè ö÷öí åòèê èäàðÿåòìÿíèí èíòåãðàñèéàñû [Ãåéä: Áó, éóõàðûäà òÿñâèð åäèëìèø ïðèíñèïÿ ÿê- âàñèòÿëÿðèíÿ ìàëèêäèð. [3] ñäèð. Ãàíóíâåðèúèëèê àêòëàðûíûí ùàçûðëàíìàñû çà- ìàíû ãàíóí âÿ íîðìàòèâëÿðëÿ ìöäàôèÿ îëóíàí 1. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÜÓÍÄÀ ÅÒÈÊ äÿéÿðëÿðè ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ö÷öí êîäåêñèí ÑÒÀÍÄÀÐÒËÀÐ ÀÉÄÛÍ ÎËÌÀËÛÄÛÐ óçóãìöääÿòëè ìÿãñÿäèíè ãåéä åòìÿê îëàð.]
Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû þç èøëÿðèíäÿ òÿòáèã åòìÿëè îë- 3. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛ Ö×ÖÍ ÅÒÈÊ äóãëàðû âÿ ìÿãáóë ñàéûëàí äàâðàíûø ñÿðùÿäëÿðè- ÐßÙÁßÐËÈÊ ÁÀØÀ ÄÖØÖËßÍ ÎËÌÀËÛÄÛÐ íèí ìöÿééÿíëÿøäèéè ÿñàñ ñòàíäàðò âÿ Ïåøÿêàð ñîñèàëëàøìà çÿðóðè ìöùàêèìÿ âÿ óñ- ïðèíñèïëÿðè ùþêìÿí áèëìÿëèäèð. òàëûã ãàáèëèééÿòèíèí èíêèøàôûíà òÿêàí âåðìÿëèäèð êè, êîíêðåò øÿðàèòäÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà åòèê Áóíà, ìÿñÿëÿí, äàâðàíûø êîäåêñè ôîðìàñû ïðèíñèïëÿðèí òÿòáèãè èëÿ áàüëû êþìÿê ýþñòÿðèëñèí. êèìè-áöòöí ùþêóìÿòäÿ âÿ äàùà ýåíèø èúòèìàèé- Òÿëèì, åòèê ïðèíñèïëÿðèí áàøà äöøöëìÿñèíÿ âÿ éÿò äàõèëèíäÿ öìóìè àíëàøìàíûí éàðàíìàñû åòèê àíàëèç ö÷öí çÿðóðè áèëèêëÿðèí, ÿõëàãè ìöùàêè- éîëó èëÿ, ÿñàñûíäà äþâëÿò ãóëëóüó äàéàíàí áàø- ìÿëÿðèí èíêèøàôûíà éàðäûì ýþñòÿðèð. Ïðîáëåìèí ëûúà åòèê ñòàíäàðòëàð âÿ ïðèíñèïëÿðèí øÿðù åäèëäèéè ãÿðÿçñèç èçàùû, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí åòèê äàâðàíûø êîäåêñè êèìè ýåíèø ðåêëàìëàøäûðìà ýÿðýèíëèéèí âÿ ïðîáëåìëÿðèí ùÿëëèíÿ äàùà ùàçûð âÿ äÿãèã áÿéàíàòëàðà íàèë îëìàã ìöìêöíäöð. îëìàüà êþìÿê åäÿí ìöùèò éàðàäà áèëÿð. Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà èø éåðèíäÿ ÿñàñ åòèê ñòàíäàðòëàðû [Ãåéä: Áóðàäà ïðèíñèïèàë õàðàêòåðëè ýåíèø áÿ- òÿòáèã åòìÿéÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿê ö÷öí, äàõèëè éàíàòà èñòèíàä åäèëèð. Áÿéàíàò òÿôÿððöàòëàðû ìÿñëÿùÿòëÿð âÿ ðÿùáÿðëèê ìåõàíèçìè îëìàëûäûð. ÿùàòÿ åòìÿìÿëè, ãàíóíâåðèúèëèéè õàòûðëàòìàìà- [Ãåéä: Íàçèðñèç âÿ ìÿñëÿùÿò÷èñèç êîäåêñ-ñö- ëû, éàõóä ãàäàüà âÿ ìÿùäóäèééÿòëÿðèí ñèéàùûñû êàíñûç ýÿìè êèìèäèð. Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû áèë- îëìàìàëûäûð. Èñòèíàä ÿñàñ äÿéÿðëÿðÿ åäèëìÿëè- ìÿëèäèð êè, ÷ÿòèíëèê éàðàíàí çàìàí ùàðà âÿ äèð. Áó, úèíàéÿò ùöãóãóíäà îëàí ìèíèìàë ùö- êèìÿ ìöðàúèÿò åòìÿê îëàð. Áó, äþâëÿò ãóëëóã- äóääàí äàùà éöêñÿê äÿéÿðëÿðäèð. Áóðàäà ÷óñóíóí åòèáàð åäÿ áèëÿúÿéè âÿ êîíôèäåíñèàë óçóíìöääÿòëè ìÿãñÿäëÿð ö÷öí ýåíèø ìåéäàí ïëàíäà äàíûøûãëàð àïàðà áèëÿúÿéè øÿõñ îëìàëû- âàð.] äûð.] 76 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
4. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛ êè, îíëàðûí øèêàéÿòëÿðè úèääè ãÿáóë åäÿëÿúÿê âÿ ÑÓÈ-ÈÑÒÈÔÀÄßÍÈÍ ÖÑÒÖÍÖ À×ÄÛÃËÀÐÛ äèããÿòäÿí êÿíàðäà ãàëìàéàúàã. ÂÀÕÒ ÞÇ ÙÀÃËÀÐÛÍÛ Âß ÂßÇÈÔßËßÐÈÍÈ ÁÈËÌßËÈÄÈÐ 5. ÅÒÈÊÀÉÀ ÑÈÉÀÑÈ ÑßÄÀÃßÒ ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛÍÄÀ ÅÒÈÊ ÄÀÂÐÀÍÛØÛ Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû, äþâëÿò õèäìÿòè äàõèëèíäÿ ÌÞÙÊßÌËßÍÄÈÐÌßËÈÄÈÐ ðåàë, éàõóä øöáùÿ äîüóðàí ñóè-èñòèôàäÿ ùàëëàðû- íûí öñòöíöí à÷ûëìàñû ö÷öí þç ùàãëàðûíû âÿ âÿçè- Ñèéàñè ëèäåðëÿð ðÿñìè âÿçèôÿëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðÿí ôÿëÿðèíè áèëìÿëèäèð. Áóíëàðà ðÿñìè øÿõñëÿðèí çàìàí éöêñÿê ÿõëàãè ñòàíäàðòëàðûí äÿñòÿêëÿí- ÿìÿë åòäèêëÿðè äÿãèã ãàéäà âÿ ïðîñåäóðëàð, åëÿ- ìÿñèíÿ ìÿñóëäóðëàð. Îíëàðûí þç èøëÿðèíÿ áàüëûëû- úÿ äÿ ðÿñìè ìÿñóëèééÿò èåðàðõèéàñû äàõèë îëìàëû- üû íöìóíÿ âÿ éàëíûç ñèéàñè ñÿâèééÿäÿ îëàí äûð. Äþâëÿò ãóëëóã÷óñó ùÿì äÿ áèëìÿëèäèð êè, òÿäáèðëÿðëÿ íöìàéèø îëóíóð. Ìÿñÿëÿí: åòèê äàâ- ñóè-èñòèôàäÿíèí öñòöíö à÷äûãäà îíëàð ö÷öí ùàí- ðàíûøû ìþùêÿìëÿíäèðÿí âÿ ñóè-èñòèôàäÿëÿðÿ ãàð- ñû ìöäàôèÿ éîëëàðû âàð. øû ñàíêñèéà äîüóðàí ãàíóíâåðèúè âÿ èíñòèòóñèîíàë ìöãàâèëÿëÿðèí áàüëàíìàñû éîëó [Ãåéä: Äþâëÿò ãóëëóüóíäà áàøëûúà äÿéÿð, ãà- èëÿ; ùþêóìÿòèí áöòöí áþëìÿëÿðèíäÿ åòèêàéà àèä íóíà ñàäèãëèê âÿ ùöãóãóí àëèëèéèäèð. Áó, éóõàðû- ôÿàëèééÿò ö÷öí àäåêâàò äÿñòÿéèí âÿ ðåñóðñëàðûí äà äàéàíàí ùàíñûñà ìÿìóð, ùÿìêàð, éàõóä òÿìèíàòû éîëó èëÿ; åòèê ãàéäà âÿ ãàíóíëàðûí ñèéà- òàáå îëàí ãàðøûñûíäàêû áîðúà íèñáÿòÿí äàùà ñè ìÿãñÿäëÿðëÿ èñòèñìàðûíäàí ãà÷ìàã éîëó èëÿ. éöêñÿê äÿéÿðäèð. Áó ùÿì äÿ, ùàêèìèééÿòäÿ îëàí ñèéàñè ïàðòèéà òÿðÿôèíäÿí ëîéàëëûüà èñòÿíèëÿí [Ãåéä: Ñèéàñè ëèäåðëÿð éöêñÿê ñòàíäàðòëàð íö- èääèàäàí öñòöíäöð.] ìàéèø åòäèðÿ áèëìèðñÿ, äåìÿëè îíëàð ùå÷ áèð ÿõ- ëàãè íöôóçà äà ìàëèê äåéèëëÿð. Áåëÿ íöôóçäàí “Àøêàð åòìÿ” ìþâçóñóíà àéðû ôÿñèëäÿ áàõûëûð. îíëàð èñòÿäèêëÿðè âàõò öìóìè äàâðàíûø íîðìà- ßí ìöñòÿñíà ùàëëàðäàí áàøãà äþâëÿò ãóëëóã- ëàðûíäàí êÿíàðà ÷ûõàí áàøãà áèðèñèíèí äàâðàíû- ÷óëàðû ùàêèìèééÿòèí äèããÿòèíè ùàíñûñà ñóè-èñòèôà- øûíû ìöùàêèìÿ åòìÿê ö÷öí èñòèôàäÿ åäÿ äÿéÿ úÿëá åòìÿê ö÷öí ñèñòåì ÷ÿð÷èâÿñèíäÿí áèëÿðëÿð. Òÿúðöáÿ ýþñòÿðèð êè, éöêñÿê ðöòáÿëè ÷ûõìàüà çÿðóðÿò ùèññ åòìÿìÿëèäèð. Áó äà þçÿë ìÿìóðëàðûí äàâðàíûøû ãåéðè-ìöíàñèá îëàíäà, ñåêòîðó ÷îõ ìàðàãëàíäûðàí áèð ñàùÿäèð. Äîüðó- äóð, ÿââÿëëÿð òÿúðöáÿëè èäàðÿ÷èëÿð áåëÿ ïðîáëåì- òàáå îëàíëàð äà åéíè ùÿðÿêÿòëÿðÿ éîë âåðèð. ëÿðè þéðÿíìÿéÿ öñòöíëöê âåðìèðäèëÿð. Äàùà Åéíè çàìàíäà, éöêñÿê åòèê ñòàíäàðòëàðûí òàì ìöòÿðÿããè èäàðÿ÷èëÿð èñÿ áó ýöí ÷àëûøûðëàð êè, èø÷è ìöäàôèÿñèíäÿ âÿ îíóí àéäûí òÿçàùöðöíäÿ äÿ ùåéÿòè îíëàðà àèä ìÿñÿëÿëÿðè ãàëäûðñûí âÿ þçëÿðè- ñèéàñè ëèäåðëÿðèí ðîëó âàúèáäèð.] íè ðàùàò ùèññ åòñèíëÿð. Áó éöêñÿê ðöòáÿëè èäàðÿ÷è- ëÿðÿ èìêàí âåðèð êè, ìÿñÿëÿéÿ ùöãóã 6. ÃßÐÀÐËÀÐÛÍ ÃßÁÓË ÅÄÈËÌßÑÈ íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí éàíàøñûíëàð, éàõóä éàíëûø ÏÐÎÑÅÑÈ ØßÔÔÀÔ Âß ÉÎÕËÀÌÀ Ö×ÖÍ äöøöíúÿíè äöçÿëòñèíëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ, øèêàéÿò- À×Ûà ÎËÌÀËÛÄÛÐ ëÿð ùàããûíäà âåðèëèø àïàðàí ðÿñìè êàíàëëàðà åòè- áàð îëìàëûäûð êè, ùåéÿò îíëàðäàí èñòèôàäÿ åäÿ Úÿìèééÿò, äþâëÿò èíñòèòóòëàðûíûí þç ñÿëàùèééÿòëÿ- áèëñèí âÿ ùåñàáàò âåðäèêëÿðè éöêñÿê ðöòáÿëè ìÿ- ðèíäÿí âÿ ðåñóðñëàðäàí íåúÿ èñòèôàäÿ åòäèéèíè ìóðëàð òÿðÿôèíäÿí ðåïðåññèéà òÿùëöêÿñè èëÿ öç- áèëìÿëèäèð. Èúòèìàè íÿçàðÿò øÿôôàôëûüûí âÿ äåìîê- ëÿøìÿñèíëÿð. Ùÿì äÿ ùåéÿòäÿ èíàì îëìàëûäûð ðàòèê ïðîñåñëÿðèí êþìÿéè èëÿ ãàíóíâåðèúè ùàêè- ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 77
ìèééÿò òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëè âÿ äþâëÿò 8. ÈÄÀÐß×È ÅÒÈÊ ÄÀÂÐÀÍÛØÛ ÍÖÌÀÉÈØ Âß èíôîðìàñèéàñûíà ÷ûõûø îëìàëûäûð. Øÿôôàôëûã, èíôîð- ÈÍÊÈØÀÔ ÅÒÄÈÐÌßËÈÄÈÐ ìàñèéàíûí à÷ûëìàñû ñèñòåìè âÿ àêòèâ, ìöñòÿãèë êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíèí ðîëóíóí íÿçÿ- Åòèê äàâðàíûø ö÷öí ýÿðÿêëè ñòèìóëà ìàëèê îëàí èø ðÿ àëûíìàñû êèìè ñîíðàäàí àòûëàí àääûìëàðëà ìöùèòè, äþâëÿò ãóëëóüóíóí âÿ åòèê ñòàíäàðòëàðûí ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿëèäèð. äÿéÿðëÿð ïðàêòèêàñûíà ýöíäÿëèê òÿñèð ýþñòÿðèð. Áåëÿ ñòèìóë àäåêâàò èø øÿðàèòè âÿ íÿòèúÿëÿðèí åô- [Ãåéä: Êîððóïñèéàëàøìûø âÿ/éàõóä åôôåêòñèç ôåêòëè ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñèíè òÿìèí åäÿ áèëÿð. àäìèíèñòðàñèéà þç íþãñàíëàðûíû þðò-áàñäûð åò- Ðÿùáÿðëèéèí òÿìèí îëóíìàñû éîëó èëÿ âÿ ìÿéÿ ÷àëûøûð, èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûøû áàüëàéûð. Èí- «ðîë-ìîäåë» êåéôèééÿòèíäÿ ÷ûõûø åòìÿêëÿ ìå- ôîðìàñèéà êàíàëûíûí âÿ îíà ÷ûõûø ùàããûíûí íåúåðëÿð ñèéàñè ëèäåðëÿðÿ ïåøÿêàð ìöíàñèáÿòëÿðè òÿìèí åäèëìÿñè, áó õÿñòÿëèéÿ ãàðøû âàúèá àíòè- èëÿ, âÿòÿíäàøëàðà âÿ áàøãà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû- äîòäóð. Øÿôôàôëûã íÿ ãÿäÿð ÷îõäóðñà, êþëýÿ î íà ìöíàñèáÿòäÿ åòèêà âÿ äàâðàíûøëàðû èëÿ âàúèá ãÿäÿð àç îëóð.] ðîë îéíàéà áèëÿðëÿð.
7. ÄÞÂËßÒ Âß ÞÇßË ÑÅÊÒÎÐ [Ãåéä: Áó ïðèíñèï äÿ éóõàðûäà õàòûðëàíàí 5-úè ÀÐÀÑÛÍÄÀ ÃÀÐØÛËÛÃËÛ ÌÖÍÀÑÈÁßÒËßÐ ïðèíñèï êèìè èäàðÿ åäÿíëÿðäÿ íàðàùàòëûüûí îë- Ö×ÖÍ ÄßÃÈà ÐßÙÁßÐËÈÊ ÏÐÈÍÑÈÏÈ äóüóíó èôàäÿ åäèð. Àäåêâàò èø øÿðàèòè þäÿìÿ- ÎËÌÀËÛÄÛÐ íèí óéüóí ñÿâèééÿñèíè, ïåøÿêàðëûüûí àðòìàñû ïåðñïåêòèâèíè âÿ èø ìöùèòèíèí ðàùàòëûüûíû íÿçÿð- Åòèê ñòàíäàðòëàðû ìöÿééÿíëÿøäèðÿí äÿãèã ãàé- äÿ òóòóð.] äàëàð, þçÿë ñåêòîðëà ìöíàñèáÿòäÿ äþâëÿò ãóë- ëóã÷óëàðûíûí äàâðàíûøûíû ìöÿééÿí åòìÿëèäèð; 9. ÈÄÀÐß×ÈËÈÊ ÑÈÉÀÑßÒÈ, ìÿñÿëÿí, äþâëÿò òÿäàðöêöíÿ, õàðèúäÿ èø éåðëÿðè- ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ Âß ÏÐÀÊÒÈÊÀÑÛ ÅÒÈÊ íèí à÷ûëìàñûíà, éà äà äþâëÿò ñåêòîðóíäà ìÿøü- ÄÀÂÐÀÍÛØÀ ÓÉÜÓÍ ÝßËÌßËÈÄÈÐ óëëóã øÿðòëÿðèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ. Äþâëÿò ñåêòîðó âÿ þçÿë ñåêòîð àðàñûíäà àðòàí ãàðøûëûãëû ìöíàñè- Èäàðÿ÷èëèê ñèéàñÿòè âÿ ïðàêòèêàñû åòèê ñòàíäàðòëà- áÿòëÿð, äþâëÿò õèäìÿòèíäÿêè äÿéÿðëÿðÿ áþéöê ðà òÿøêèëàòûí ñÿäàãÿòèíè íöìàéèø åòäèðìÿëèäèð. äèããÿò éåòèðìÿê òÿëÿá åäèð êè, õàðèúè òÿðÿôäàøëàð Ùþêóìÿò ö÷öí òÿêúÿ ÿñàñíàìÿéÿ ÿìÿë åäÿí äà áó äÿéÿðëÿðÿ ñàéüû èëÿ éàíàøñûíëàð. âÿ ãàéäàëàðà àðõàëàíàí ñòðóêòóðëàðûí ìþâúóä- ëóüó éåòÿðëè äåéèë. Þùäÿëèêëÿðÿ ÿìÿë åòìÿ ñèñòå- [Ãåéä: Áöòöí äöíéàäà àäìèíèñòðàñèéàëàðà úèä- ìè þç-þçëöéöíäÿ, áèð ñûðà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíû äè çÿðáÿ âóðàí ýåíèø ìèãéàñëû êîððóïñèéàíûí äöøöíöëìÿäÿí éîë âåðèëÿí äàâðàíûø ùÿääèíäÿ, áþéöê ùèññÿñè, èëê íþâáÿäÿ, äþâëÿò ïîäðàòû êîí- ñàäÿúÿ ôÿàëèééÿòÿ òÿùðèê åäÿ áèëÿð. Áóíóíëà äà òåêñòèíäÿ äþâëÿò âÿ þçÿë ñåêòîðëàðûí ãîâøàüûí- îíëàð èääèà åäÿ áèëÿðëÿð êè, ãàíóíó ïîçìóðëàð- äà áàø âåðèð. Öìóìè äÿéÿðëÿðÿ ùþðìÿò ñà, äåìÿëè åòèê ãàéäàäà äàâðàíûðëàð. Ùþêóìÿò ùàããûíäà ìÿñÿëÿ, ìöñòÿñíà îëàðàã äþâëÿò ãóë- ñèéàñÿòè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ òÿêúÿ ìèíèìàë ñòàíäàðò- ëóüóíà àèä äåéèë. Øÿõñè ñåêòîðóí àïàðûúû îéóí- ëàðû (ùþêóìÿò ìÿìóðëàðûíûí áó ùÿääÿí àøàüû ÷óëàðû ÷îõ úÿùä åäèðëÿð êè, îíëàðûí ìöäàôèÿ ôÿàëèééÿòè ãÿáóëåäèëìÿçäèð) àéûðìàã êèôàéÿò åò- åòäèêëÿðè ÿñàñ èøýöçàð ïðèíñèïëÿðÿ þçÿë ñåêòîð- ìèð, ùÿì äÿ ãóëëóã÷óëàðûí ÿìÿë åòìÿéÿ ÷àëûø- äàêû òÿðÿôäàøëàðû ùþðìÿòëÿ éàíàøñûíëàð, îíó áþ- ìàëû îëäóãëàðû äþâëÿò õèäìÿòèíèí äÿéÿðëÿð ëöøñöíëÿð.] êöëëèééàòû øÿðù åäèëìÿëèäèð. 78 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
[Ãåéä: Áó ïðèíñèïäÿ ñòàíäàðò åòèê äàâðàíûøäà îëìàëûäûð. Ìöÿññèñÿëÿðÿ âÿ éàõóä ýåíèø ÷ÿð÷è- óçóíìöääÿòëè ìÿãñÿäëÿðèí âàúèáëèéè ãåéä îëó- âÿäÿ ùþêóìÿòÿ ìöíàñèáÿòäÿ ùåñàáàòâåðìÿ íóð. Åéíè çàìàíäà, ìèíèìóì äà îëñà, íÿ ãà- ìåõàíèçìè òÿòáèã îëóíìàëûäûð, éà äà êè, áó âÿ- äàüàí äåéèëñÿ, îíà èúàçÿ âàð éàíàøìà òÿíäàø úÿìèééÿòè òÿðÿôèíäÿí òÿìèí åäèëìÿëèäèð. ãàéäàñûíà ñàäèãëèê òÿçàùöðöíäÿí ãà÷ìàã çÿ- Ùåñàáàòâåðìÿíèí èíêèøàôûíà éàðäûì ìåõàíèç- ðóðèäèð.] ìè åëÿ ãóðóëìàëûäûð êè, àäåêâàò íÿçàðÿò òÿìèí åäèëÿ áèëñèí âÿ åéíè âàõòäà ìöíàñèá ÷åâèê èäà- 10. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÜÓÍÓÍ ØßÐÒËßÐÈ ðÿåòìÿéÿ èìêàí éàðàíñûí. Âß ÈÍÑÀÍ ÐÅÑÓÐÑËÀÐÛÍÛÍ ÈÄÀÐß [Ãåéä: Êîððóïñèéà âÿ ñÿìÿðÿñèçëèê ùåñàáàòûí ÅÄÈËÌßÑÈ ÅÒÈÊ ÄÀÂÐÀÍÛØÛÍ ÈÍÊÈØÀÔÛÍÀ îëìàäûüû ìöùèòäÿ ÷è÷ÿêëÿíèð. Áó ìÿñÿëÿäÿ ÉÀÐÄÛÌ ÝÞÑÒßÐÌßËÈÄÈÐ îìáóäñìàí òÿñèðåäèúè ðîë îéíàéà áèëÿð.] Êàðéåðàíûí ïåðñïåêòèâëÿðè, øÿõñèééÿòèí èíêèøàôû, ëàçûìè ìöêàôàòëàíäûðìà êèìè äþâëÿò ãóëëóã÷óëà- 12. ÇÈÉÀÍËÛ ÄÀÂÐÀÍÛØËÀ ÌÖÁÀÐÈÇß ðû ö÷öí ìÿøüóëëóã øÿðòëÿðè, åéíè çàìàíäà èíñàí ÀÏÀÐÌÀà Ö×ÖÍ ÝßÐßÊËÈ ðåñóðñëàðûíûí èäàðÿñè ñèéàñÿòè, åòèòê äàâðàíûøà ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐ ÌÞÂÚÓÄ ÎËÌÀËÛÄÛÐ ñÿáÿá îëàí ìöùèòèí éàðàíìàñûíà êþìÿê åòìÿ- ëèäèð. Øÿõñè ëÿéàãÿò êèìè òÿìÿë ïðèíñèïëÿðäÿí èñ- Êîððóïñèéà êèìè çèéàíëû äàâðàíûøûí ìöñòÿãèë òèôàäÿ, èø÷èëÿðèí ñå÷èëìÿñèíèí äàèìà âÿ ýöíäÿëèê òÿùãèãàòû âÿ îíóí àøêàðëàíìàñû ìåõàíèçìè, ýåäèøè, îíëàðûí ãàáàüà ÷ÿêèëìÿñè äþâëÿò ãóëëó- åòèê èíôðàñòðóêòóðóí òÿðêèá ùèññÿñèäèð. Çèéàíëû üóíäà äöðöñòëöê àíëàéûøûíäàí èñòèôàäÿ åòìÿéÿ äàâðàíûøëàðûí ýåíèøëÿíìÿìÿñè íàìèíÿ ìîíèòî- êþìÿê ýþñòÿðèð. ðèíã ö÷öí çÿðóðè ïðîñåäóðëàð âÿ ðåñóðñëàðûí, äþâëÿò ãóëëóüóíäà ãàéäàëàðûí ïîçóëìàñûíûí [Ãåéä: Ãåéðè-åòèê äàâðàíûø áàøãàëàðûíà äà ñè- ùåñàáàò âÿ òÿùãèãàòûíûí, åéíè çàìàíäà ìöâà- ðàéÿò åäÿ áèëÿð, åòèê äàâðàíûøû èñÿ ñûôûðäàí ôîð- ôèã àäìèíèñòðàòèâ âÿ èíòèçàì ñàíêñèéàëàðûíûí îë- ìàëàøäûðìàã ìöìêöíäöð. ßýÿð àèëÿ ìàñû çÿðóðèäèð. Þë÷ö ýþòöðìÿéÿ òÿëÿáàò òÿðÿôêåøëèéè, ôàâîðèòèçì, ñåëåêòèâ òÿòáèã, ãàéäà- éàðàíàíäà, áó ìåõàíèçìëÿðèí èøëÿíìÿñè çà- ëàðà ÿìÿë åòìÿêäÿí èìòèíà þçöíÿ éåð òàïûðñà, ìàíû ðÿèñ ýÿðÿêëè ìöëàùèçÿëÿð îðòàéà ãîéìàëû- åòèê äàâðàíûø ñòàíäàðòëàðû òÿçéèã àëòûíà äöøÿ áè- äûð. ëÿð.]
[Ãåéä: Ìåõàíèçì ÿäàëÿòëè âÿ åòèáàðà ëàéèã îë- 11. ÙÅÑÀÁÀÒ ÈØËßÐÈÍÈÍ ÝßÐßÊËÈ ìàëûäûð. Îíëàð ýöíàùñûçëàðû âÿ ñàäÿëþâùëÿðè ÌÅÕÀÍÈÇÌËßÐÈ ÄÞÂËßÒ ÕÈÄÌßÒÈ ìöäàôèÿ åòìÿëè, ýöíàùêàðëàðû èñÿ àøêàðëàéûá ÄÀÕÈËÈÍÄß ÔßÀËÈÉÉßÒ úÿçàëàíäûðìàëûäûð. Úÿçà ìÿãñÿäÿóéüóíäóðñà ÝÞÑÒßÐÌßËÈÄÈÐ î, ïðîïîðñèîíàë îëìàëû âÿ ìÿíòèãè ÿñàñëà òÿò- Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû, ôÿàëèééÿòëÿðè èëÿ áàüëû þç ðÿ- áèã åäèëìÿëèäèð. Èäèîñèíêðàçèéà äîüóðàí âÿ ïåð- èñëÿðè ãàðøûñûíäà, ýåíèø ìÿíàäà èñÿ úÿìèééÿò ñîíàë òÿðÿôèíäÿí åòèáàðñûç ãàðøûëàíàí ãàðøûñûíäà ùåñàáàò âåðìÿëèäèð. Ùåñàáàòâåðìÿ ñàíêñèéà ðåæèìëÿðè, ìöäàôèÿ âÿ åòèê ñòàíäàðòëà- ãàéäàëàðà, åòèê ïðèíñèïëÿðÿ ÿìÿë åòìÿéÿ àèä îë- ðûí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñè úÿùäëÿðèíè úèääè çÿäÿëÿ- äóüó êèìè, íÿòèúÿëÿðèí ÿëäÿ åäèëìÿñèíÿ äÿ àèä éÿ áèëÿð.] ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 79
ñèíèí ýåð÷ÿêëÿøìÿñè ö÷öí ïàðòèéàñûçëûã ÷ÿð- ÅÒÈÊ ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÜÓ Ö×ÖÍ ÷èâÿñè. Ñèéàñè ÿãèäÿñèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã, ßÙßÌÈÉÉßÒËÈ ÈËÊÈÍ ØßÐÒËßÐ ãóëëóã÷óëàðûí äÿñòÿêëÿäèêëÿðè ñòàíäàðò êî- äåêñ. Åòèê äþâëÿò ãóëëóüóíóí éàðàíìàñû âÿ äÿñòÿê- ëÿíìÿñèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ ìþâúóä òÿëÿáëÿð àøà- ÄÀÂÐÀÍÛØ ÊÎÄÅÊÑËßÐÈ üûäàêûëàðäûð:
4 Ùþðìÿò ãàçàíìûø âÿçèôÿëè øÿõñëÿð òÿðÿôèí- Òàáå îëàíëàð þç äàâðàíûøëàðûíû éöêñÿê âÿçèôÿëè äÿí ëèäåðëèê øÿõñëÿðèí äàâðàíûøûíà óéüóí ãóðóðëàð. Áóíà ýþðÿ äÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ àïàðàí èñòÿíè- 4 “Éóõàðûäàí àøàüûéà” äåéèë, “àøàüûäàí éó- ëÿí êàìïàíèéàéà ÿí éöêñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò ãóë- õàðûéà” ïðèíñèïèíÿ ÿñàñëàíàí äÿéÿðëÿðÿ èñòè- ëóã÷óñó ðÿùáÿðëèê åòìÿëèäèð êè, îíëàð íàä åòìÿê êàìïàíèéàíû äÿñòÿêëÿäèêëÿðèíè à÷ûã áÿéàí åò- ñèíëÿð. 4 Öìóìè àíëàøìàéà ÿñàñëàíàí äÿéÿðëÿðè, ïðèíñèïëÿðè áþëöøÿí àéäûí ãàéäàëàð âÿ ðÿù- Áóíà íàèë îëìàüûí éîëëàðûíäàí áèðè, áöòöí ùþêó- áÿðëèê ïðèíñèïëÿðè. Áó äÿéÿðëÿð ñèéàñè áàõûì- ìÿò äåïàðòàìåíòëÿðèíÿ âÿ êîíêðåò ìöÿññèñÿ- äàí áèòÿðÿô âÿ ùþêóìÿòäÿ èñòÿíèëÿí ëÿðÿ àèä êîäåêñèí èøëÿíèá ùàçûðëàíìàñûíäàí âÿ äÿéèøìÿ ÷ÿð÷èâÿñèíäÿí êÿíàðäà ãÿáóëåäè- äàâðàíûø ùàããûíäà áÿéàíàòëàðäàí êå÷èð. ëÿí îëìàëûäûð Áóíäàí ñîíðà äåïàðòàìåíòäÿêè éöêñÿê âÿçè- 4 Ùþêóìÿòèí åòèê êîäåêñè âÿ íàðàùàòëûãëàð ôÿëè øÿõñ, òÿêúÿ êîäåêñäÿ òÿëÿá îëóíàí äàâðà- áàðÿäÿ àïàðûëàí äèñêóññèéàëàðäà ìàðàãäû íûø íöìóíÿñè ýþñòÿðìÿìÿëè, åéíè çàìàíäà øÿõñëÿðèí àêòèâ èøòèðàêû êîäåêñèí èôàäÿ åòäèéè äÿéÿðëÿðèí àíëàøûëìàñûíû íöìàéèø åòäèðìÿëèäèð. 4 Ùåñàáàòâåðìÿíèí åôôåêòëè ìåõàíèçìè. Øÿõñè ñåêòîðäà îëäóüó êèìè, äþâëÿò ãóëëóüóíäà 4 Ùþêóìÿò ìöÿññèñÿëÿðè âÿ ùþêóìÿò àýåíò- äà äàâðàíûø êîäåêñè, äöðöñò äàâðàíûø ìèëëè ñèñ- ëèêëÿðè äàõèëèíäÿ ÷àëûøàí òÿøêèëàòëàð âÿ øÿõñ- òåìèíèí èíêèøàôûíäà ýåò-ýåäÿ äàùà ÿùÿìèééÿòëè ëÿð àðàñûíäà åòèêà âÿ ýþçëÿíèëÿí ðîë îéíàéûð.[4] Îíëàð, êîððóïñèéà èëÿ áàüëû ãàë- ñòàíäàðòëàðà àèä äàâðàíûø êîäåêñèíèí âÿ ìàãàëëàðûí âÿ áàøãà ùöãóãà çèää ÿìÿëëÿðèí áàøãà ñÿíÿäëÿðèí ýåíèø éàéûëìàñû. ãàðøûñûíû àëìàã ñòðàòåýèéàñûíûí ùàçûðëàíìàñû ö÷öí éîë à÷ûð. Àéäûí ýþðöíöð êè, ðÿñìè øÿõñ 4 Åòèê ãÿðàðëàðûí ãÿáóë îëóíìàñû ö÷öí äàâðà- áàøëàíüûúäàí ýÿðÿêëè ãàéäàäà ôÿàëèééÿò ýþñòÿ- íûø êîäåêñèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿí äþâëÿò ñåê- ðèð âÿ ïðèíñèïÿ àíëàøûãëû éàíàøûá þç ìþâãåéèíè òîðó èø÷èëÿðèíèí òÿëèìè. ìöäàôèÿ åäèðñÿ, áèð ÷îõ ïðîáëåìëÿðèí êÿñêèíëèéè àçàëûð. 4 Íîðìàëàðà ÿìÿë åäèëìÿñè ö÷öí ìöñáÿò ñòè- ìóëëàð. Áèð ãàéäà îëàðàã äþâëÿò ñåêòîðó êîäåêñè, éöê- ñÿê ðöòáÿëè ðÿñìè øÿõñëÿð, éàõóä ðÿèñëÿð òÿðÿôèí- 4 Ðÿùáÿðëèéèí âÿ åòèê äàâðàíûøûí òÿìèí îëóí- äÿí “éóõàðûäà” èøëÿíèá ùàçûðëàíûð, ñîíðà èñÿ ìàñû ö÷öí ìÿñëÿùÿò÷èëÿð. Äàâðàíûø êîäåê- íèñáÿòÿí àøàüû ñÿâèééÿëÿðÿ þòöðöëöð. Íàäèð ùàë- 80 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
ëàðäà ùåéÿò áöòöí ñÿâèééÿëÿðäÿ êîäåêñèí èøëÿí- Êîäåêñèí øÿðùè äÿ ÿùÿìèééÿò äàøûéûð. Ñÿíÿä, ìÿñèíäÿ èøòèðàê åäèð. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ áåëÿ îíóí ñòàíäàðòëàðûíà ÿìÿë åäÿí ùåéÿòè ãîðóìà- êîäåêñëÿð øÿðàèòè âÿ áöòþâëöêäÿ äþâëÿò ñåêòîðó- ëûäûð. Áó ñÿáÿáäÿí åôôåêòëè êîäåêñ êîíêðåò áèð íóí àðçóëàðûíû òàì ÿêñ åòäèðìèð. Äþâëÿò ãóëëóã- ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ÷ÿòèíëèê ÷ÿêÿí ùåéÿòÿ ðÿùáÿðëèê ÷óëàðû òåç-òåç êîäåêñëÿ àç ìàðàãëàíäûãëàðûíû åòìÿê âÿ ìÿñëÿùÿò âåðìÿê ö÷öí, àäÿòÿí, êè- åòèðàô åäèðëÿð. ×öíêè êîäåêñèí ùàçûðëàíìàñûíäà ìèñÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèð. Ùÿòòà âåðèëÿí ìÿñëÿùÿò îíëàðäàí èøòèðàê åòìÿê õàùèø îëóíìóð. äöçýöí äåéèëñÿ, óéüóí ôàêòëàðûí öçÿ ÷ûõàðûëìà- ñûíà éåð ãàëûðñà âÿ ìÿñëÿùÿòèí àðõàñûíúà âÿçè- Áèð ñûðà ùàëëàðäà êîäåêñèí ùàçûðëàíìàñû ãàéäà- ôÿéÿ úàí àòàí øÿõñ ýåäèðñÿ, îíà ýöíàùêàð êèìè ëàðû, êîäåêñèí þçöíäÿí ÿùÿìèééÿòëè îëóð. Î äà áàõûëìàìàëûäûð. Àíúàã áåëÿ ìöäàôèÿ, óéüóí âàúèáäèð êè, êîäåêñ, ãÿáóë îëóíìóø óçóíìöä- øÿõñèí èíôîðìàñèéàíû òàì à÷ìàñû çàìàíû ãÿ- äÿòëè ìÿãñÿäëÿðè þçöíäÿ ÿêñ åòäèðñèí, òÿêúÿ áóë åäèëÿ áèëÿð. óçóí-óçàäû ñàäàëàíàí ãàäàüàëàðà õèäìÿò ýþñòÿðìÿñèí. Áó, “çàùèðÿí” ãîðõóäóúó úèíàéÿò Ãåéä åòìÿê ìàðàãëû îëàðäû êè, Àâñòðàëèéàíûí íèçàìíàìÿñèíäÿí ôÿðãëè îëàðàã, êîäåêñÿ ïîçè- Queensland øòàòû äåïàðòàìåíòëÿðèí þç äàâðà- íûø êîäåêñëÿðèíè èíêèøàô åòäèðìÿëÿðè ö÷öí ãà- òèâ òîí âåðÿðäè. Ùÿì äÿ áó ñÿáÿáäÿí, íóíâåðèúèëèê ÷ÿð÷èâÿñè éàðàòäû. “þçö-þçöíö ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðÿí” äàâðàíûø êîäåê- ñè äàùà ðÿüáÿò äîüóðàí ýþðöíöð, íÿèíêè, áöòöí èø÷èëÿðèí èøòèðàêû îëìàäàí ãàíóíâåðèúè îðãàíà ÃÀÍÓÍÂÅÐÈÚÈËÈÊËß ñûðûíìûø “þë÷öñöç” ãàíóíâåðèúèëèê ïàð÷àñû. ÒßÑÄÈÃËßÍÌÈØ ÄÀÂÐÀÍÛØ ÊÎÄÅÊÑÈ: QUEENSLAND Éóõàðûäà òÿñâèð åäèëäèéè êèìè, Àâñòðàëèéàíûí øè- ÉÀÍÀØÌÀÑÛ ìàë-øÿðãèíäÿêè Queensland (Êâèíñëÿíä) øòàòû- íûí ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñè, ùþêóìÿòèí òàì èøòèðàêû îëìàäàí ùàçûðëàíìûø êîäåêñèí ñûðûíìàñûíäàí ãà÷ìàüûí âàúèáëèéèíè ãåéä åòäè. Äþâëÿò ãóëëóã- Queensland Àâñòðàëèéàäà éåýàíÿ éóðèñäèêñèéà ÷óëàðû ö÷öí éàõøû ùàçûðëàíìûø êîäåêñÿ íöìó- âÿ äöíéàäàêû àçñàéëû éóðèñäèêñèéàëàðäàí áèðè íÿ êèìè, ×åõ Ðåñïóáëèêàñûíûí äþâëÿò êèìè, äþâëÿò èäàðÿëÿðèíäÿ åòèê äàâðàíûøëàð ö÷öí àäìèíèñòðàñèéàñûíûí åòèêà êîäåêñèíè ýþñòÿðìÿê êîíêðåò ãàíóíâåðèúèëèê ãÿáóë åäèá. [6] 1994-úö îëàð. [5] èëäÿ ãÿáóë îëóíàí Äþâëÿò Ñåêòîðóíóí Åòèêàñû Ùàããûíäà Ãàíóí [7] âÿ îíà ÿëàâÿëÿð, 1994-úö Êîäåêñèí éàðàíìàñû áàøà ÷àòàí êèìè, ÷îõëàðû èëäÿ ãÿáóë îëóíìóø Èíôîðìàòîðëàðûí Ìöäàôèÿñè ïðîñåñè áèòìèø ùåñàá åäèð. Àíúàã åôôåêò ö÷öí Ãàíóíó [8] êîíêðåò åòèê ãàíóíâåðèúèëèê êèìè êîäåêñ ùàíñûñà áèð òÿøêèëàò âàñèòÿñèéëÿ ðåêëàì þçöíäÿ èëê Àâñòðàëèéà íöìóíÿñèíè ÿêñ åòäèðèð. îëóíìàëû, àèäèééàòëû áöòöí èíñàíëàð âÿ òÿøêèëàòëàð Îíëàðûí ãàðøûéà ãîéäóüó ìÿãñÿä äþâëÿò ñåê- ñÿíÿäèí ìàùèééÿòè èëÿ áàüëû ìÿëóìàòëàíäûðûëìà- òîðóíäà éöêñÿê ïåøÿêàðëûã ñòàíäàðòëàðûíûí òÿ- ëûäûð. Áóíäàí áàøãà, ðÿñìè øÿõñëÿðÿ èø éåðëÿðèí- ìèí îëóíìàñûäûð. Áó àêòëàðà ýþðÿ äåïàðòàìåíò äÿ êîäåêñèí òÿòáèãèíÿ, ýåð÷ÿê ùÿéàòäàí ðÿùáÿðëÿðè äàâðàíûø êîäåêñè èøëÿéèá ùàçûðëàìàëû, ýþòöðöëìöø åòèê äèëåììàíûí ìöçàêèðÿñèíÿ èì- ùåéÿò èñÿ îíó úÿìèééÿò ö÷öí ÿë÷àòàí åòìÿëè âÿ êàí éàðàíìàñû ö÷öí ãóëëóã÷óëàð ìöíòÿçÿì äåïàðòàìåíòèí èëëèê ìÿðóçÿñèíäÿ ñÿíÿäèí éåðè- ùàçûðëûã êå÷ìÿëèäèð. íÿ éåòèðèëìÿñèíèí òÿñâèðèíè âåðìÿëèäèð. ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 81
Ùÿð èêè ãàíóí èø éåðèíäÿ ãóëëóã÷óëàð âÿ ðÿèñëÿð- Äöðöñòëöê – äþâëÿò âÿçèôÿñè, úÿìèééÿòèí åòè- äÿí íÿ òÿëÿá îëóíäóüó ùàããûíäà îíëàðäà òàì áàðûíûí òÿñäèãè êèìè äþâëÿò ìÿìóðó àøàüûäàêû- àéäûíëûã éàðàòìàã çÿðóðÿòèíäÿí ÷ûõûø åòìèøäèð. ëàðà ÷àëûøûð: Áó òÿëÿá ÿäàëÿò, áÿðàáÿðëèê, ìÿñóëèééÿò, äö- ðöñòëöê ñàùÿñèíäÿ ýöíäÿëèê íàðàùàòëûãäàí, åëÿ- (à) äþâëÿò àäìèíèñòðàñèéàñûíûí äöðöñòëöéöíÿ èú- úÿ äÿ ðÿñìè øÿõñëÿðèí ãàíóíà çèää òèìàè èíàìû ãîðóìàã, ìþùêÿìëÿíäèðìÿê; ùÿðÿêÿòëÿðèíèí ãàðøûñûíûí ñèñòåìèí þçö òÿðôèí- âÿ äÿí àëûíàúàüû ùàããûíäà èúìàíûí ýþçäÿíòèëÿðèí- (á) ýþñòÿðèëÿí ðÿñìè øÿõñèí õèäìÿò åòäèéè èúìà- ëàðäà èúòèìàè ðèôàùû èíêèøàô åòäèðìÿê. QUEENSLAND ÄÞÂËßÒ ÑÅÊÒÎÐÓÍÓÍ ÅÒÈÊÀ ÙÀÃÃÛÍÄÀ |Áó þùäÿëèéè] íÿçÿðÿ àëàí äþâëÿò ìÿìóðó: ÃÀÍÓÍÓ (à) þç ðÿñìè ñÿëàùèééÿòèíäÿí, ìþâãåéèíäÿí çè- éàíëû øÿêèëäÿ èñòèôàäÿ åòìÿìÿëè, éàõóä îí- äÿí äîüìóøäóð. ëàðû çèéàíëû øÿêèëäÿ ùÿëë åòìÿìÿëèäèð; âÿ
Ãàíóí ãÿáóë îëóíäóüó ôîðìàäà áåø ïðèíñèïè (á) âÿçèôÿëè øÿõñèí øÿõñè ìàðàãëàðû èëÿ ðÿñìè áÿéàí åäèð. Áóíëàðûí ÿñàñûíäà Ãàíóíäà þùäÿëèê àðàñûíäà éàðàíàí èñòÿíèëÿí ìöíà- ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø “åòèê þùäÿëèêëÿð” äàéàíûð. ãèøÿ äþâëÿò ìàðàãëàðûíû òÿìèí åäÿí ãàéäà- Òÿëÿá åäèëèð êè, áó ïðèíñèïëÿð àýåíòëòêëÿðèí ÿñàñ äà ùÿëë åäèëìÿëèäèð; âÿ äàâðàíûø êîäåêñè îëñóí. Äþâëÿò ñåêòîðóíóí àéðû-àéðû àýåíòëèêëÿðè áó ïðèíñèïëÿðè, øòàò èø÷èëÿðè (ú) ýþðäöéö ôûðûëäàã÷ûëûüû, êîððóïñèéàíû, ìÿãáóë âÿ úÿìèééÿòèí ìöíàñèá òÿìñèë÷èëèêëÿðè èëÿ ìÿñ- îëìàéàí èäàðÿåòìÿíè àøêàðëàìàëûäûð. ëÿùÿòëÿøìÿ ÿñàñûíäà ùàçûðëàìàëûäûð.×ÿð÷èâÿ äÿéÿðëÿðè àøàüûäàêûëàðäûð: Ïðàêòèêàäà áó þùäÿëèêëÿð òÿëÿá åäèð êè, ðÿñìè øÿõñ, ìÿñÿëÿí, ðÿñìè èíôîðìàñèéàíû çèéàíëû øÿ- 4 Ãàíóíà âÿ ïàðëàìàåíò èäàðÿ÷èëèê ñèñòåìè- êèëäÿ àøêàðëàìàñûí, ñÿëàùèééÿòèíäÿí âÿ ðåñóðñ- íÿ ùþðìÿò ëàðûíäàí ñóè-èñòèôàäÿ åòìÿñèí, éàõóä øÿõñè ìàðàãëàðëà ðÿñìè þùäÿëèêëÿð àðàñûíäà éàðàíàí 4 Øÿõñèééÿòÿ ùþðìÿò èñòÿíèëÿí ìöíàãèøÿäÿí ãà÷ñûí âÿ éà áåëÿ ìö- íàãèøÿëÿðè äþâëÿò ìàðàãëàðû áàõûìûíäàí ùÿëë åò- 4 Äöðöñòëöê ñèí.
4 ×àëûøãàíëûã ×àëûøãàíëûã - þç ðÿñìè âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòè- ðÿí ìÿìóð ôàéäàëû òÿøÿááöñëÿð, ãàéüûêåøëèê, ÄÞÂËßÒ ÐÅÑÓÐÑËÀÐÛÍÛÍ ÈÄÀÐß äèããÿò íöìàéèø åòäèðìÿëè, äþâëÿò àäìèíèñòðàñè- ÅÄÈËÌßÑÈÍÄß ÈÃÒÈÑÀÄÈÉÉÀÒ Âß éàñûíäà éöêñÿê ñòàíäàðòëàðà ÷àòìàüà úàí àò- ÅÔÔÅÊÒËÈÊ ìàëûäûð.
Ãàíóí áó þùäÿëèêëÿðè àøàüûäàêû êèìè øÿðù åäèð: Áó âÿçèôÿ òÿëÿá åäèð êè, ðÿñìè øÿõñëÿð “àäè èø ýö- [9] íöíö” òÿìñèë åòñèí, åéíè çàìàíäà ÿñàñëàíäûðûë- 82 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
ìûø èíçèáàòè ãÿðàð ãÿáóëó ïðîñåñèíèí ÿäàëÿòëè øû íÿòèúÿñèíäÿ âÿòÿíäàøûí, ìöøòÿðèíèí, ìöÿññè- ïðîñåäóð òÿëÿáëÿðèíÿ ÿìÿë åòñèí, ìöøòÿðèëÿðÿ ñÿíèí ìàðàãëàðû çèéàí ÷ÿêÿí çàìàí ìåéäàíà éöêñÿê ñòàíäàðòëû õèäìÿòè òÿìèí åòìÿê ö÷öí ýÿëÿ áèëÿð; ìÿñÿëÿí, êîíòðàêò öçðÿ äàíûøûãëàð áöòöí èìêàíëàðäàí èñòèôàäÿ åòñèí, èíñàí ñàü- çàìàíû, éàõóä ìöÿññèñÿíèí ÿñàñ èúðà÷ûñûíûí ëàìëûüûíà âÿ èø éåðèíäÿ ÷àëûøàíëàðûí òÿùëöêÿñèç- èøòèðàêû èëÿ ùàçûðëàíàí òåíäåð òÿêëèôëÿðè ïðîñåñèí- ëèéèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ ôàéäàëû “ãàáàãýþðÿíëèê” äÿ. òÿëÿáëÿðèíèí øÿðòëÿðè ÿñàñûíäà äàâðàíñûí, èêðàù äîüóðàí äàâðàíûøà éîë âåðìÿñèí, íàçèðëÿðÿ ÿùàòÿëè åêñïåðò ìÿñëÿùÿòëÿðè âåðñèí âÿ éöêñÿê ÄÞÂËßÒ ÌßÌÓÐÓÍÓÍ ÐÎËÓ äþâëÿò àäìèíèñòðàñèéàñû ñòàíäàðòëàðûíûí òÿìèíà- òûíà úÿùä ýþñòÿðñèí. 1995–úè èëäÿ Queensland’èí äþâëÿò ñåêòîðó ìöÿññèñÿëÿðè òÿðÿôèíäÿí òÿêëèô åäèëÿí ðÿùáÿðëèê Èãòèñàäèééàò âÿ ñÿìÿðÿëèëèê – þç äþâëÿò âÿçè- ïðèíñèïëÿðèíèí ìöÿëëèôëÿðè, âÿçèôÿëÿðÿ òÿéèí îëóí- ôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðÿí äþâëÿò ìÿìóðó, äþâëÿò âÿñàèòëÿðèíèí èñðàôûíäàí ãà÷ìàëû, îíäàí ñóè-èñ- ìóø øÿõñëÿðèí ìÿñóëèééÿò âÿ úàâàáäåùëèêëÿðè, òèôàäÿ åòìÿìÿëè, éàõóä áÿäõÿðú îëìàìàëûäûð. îíëàðûí ùàêèìèééÿòÿ, ïàðëàìàåíò òÿìñèë÷èëèéèíÿ, áöòþâëöêäÿ úÿìèééÿòÿ ìöíàñèáÿòè áàðÿäÿ Ïðàêòèêàäà áó þùäÿëèê î äåìÿêäèð êè, ìÿìóðëàð ìþùêÿìëÿíìèø ÿíÿíÿâè ýþðöøëÿðäÿí áèð àç äà äþâëÿò ýÿëèðëÿðè âÿ àêòèâëÿðèíèí ãîðóíìàñû, ùÿì ãàáàüà ýåòäèëÿð. ßñàñ ïðèíñèïëÿðäÿ àøàüûäàêû äÿ ïðîãðàì âÿ õèäìÿòëÿðèí ñÿìÿðÿëè éåðèíÿ éå- áÿéàíàò þç ÿêñèíè òàïûð: òèðèëìÿñèíèí òÿìèíàòû ö÷öí äþâëÿò ðåñóðñëàðûíûí áöòöí ôîðìàëàðûíû èäàðÿ åòìÿëèäèð (ìÿñÿëÿí, èí- “Äþâëÿò âÿçèôÿñè òóòìàã, þçöíäÿ åòèáàðû åùòèâà ñàí, ìàòåðèàë, ìàëèééÿ ðåñóðñëàðû, èíòåëëåêòóàë åäèð.” ìöëêèééÿò âÿ èíôîðìàñèéà).
Áöòöí ñÿâèééÿëÿðäÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíäàí “ ßñàñ èúðà÷û øÿõñëÿðèí þùäÿëèêëÿðè - Åòèêà ýþçëÿíèëÿí äàâðàíûø ñòàíäàðòëàðû ìþâúóä ùþêó- Ùàããûíäà Ãàíóí òÿëÿá åäèð êè, äþâëÿò ñåêòî- ðóíäàêû ÿñàñ èúðà÷û øÿõñ, þç ìöÿññèñÿñèíäÿ ìÿòè, äþâëÿò ñåêòîðó òÿøêèëàòëàðûíû âÿ èúìàíû ëå- Ãàíóíóí, åòèêà ñàùÿñèíäÿ ùàçûðëûã èøëÿðèíèí ýèòèì âÿ äàâàìëû øÿêèëäÿ ãàéüûëàíäûðûð. ùÿéàòà êå÷ìÿñèíè òÿìèí åòñèí. ×îõ âàúèáäèð êè, ìöÿññèñÿíèí “àäìèíèñòðàòèâ ïðàêòèêà âÿ Äþâëÿò ìÿìóðëàðû ìöõòÿëèô éîëëàðëà èúìàíûí âåð- ïðîñåäóðëàðû”, ìöÿññèñÿíèí Ãàíóíóíà âÿ äèéè ìàëèééÿíèí èñòèôàäÿñèíÿ âÿ áàøãà ãèéìÿòëè äàâðàíûø Êîäåêñèíÿ óéüóí ýÿëñèí.” ðåñóðñëàðà íÿçàðÿò åäèð. Áó ðåñóðñëàðûí èñòèôàäÿ- ñè âÿ ñóè-èñòèôàäÿñè èäàðÿ÷èëÿð ö÷öí ïåøÿêàð åòè- Áó øÿðòëÿðèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿìÿñè, ìÿøüóëëóã êàíûí âàúèá ñóàëëàðûíû ãàëäûðûð. áàðÿäÿ ìöãàâèëÿéÿ óéüóí îëàðàã ÿñàñ èúðà÷û øÿõñèí (ïîòåíñèàë ïëàíäà) ñàíêñèéàñûíà, éàõóä Åéíè äÿðÿúÿäÿ, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíäàí èúãòè- äîíäóðóëìóø þùäÿëèéèí ïîçóëìàñû èëÿ áàüëû ìàè ìàëèééÿ âÿ áàøãà ðåñóðñëàðäàí åôôåêòëè âÿ êîìïåíñàñèéà ùàããûíäà øÿõñè ùöãóãè èääèàéà ýÿòèðèá ÷ûõàðà áèëÿð. Áåëÿ ìÿùêÿìÿ ÷ÿêèøìÿëÿðè ôàéäàëû èñòèôàäÿ îëóíìàñû öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòèí ãóëëóã÷óíóí, ÿââÿëúÿäÿí ýþðöëìÿñè âÿ ãàðøû- òÿìèíàòû èëÿ áàüëû åòèê þùäÿëèê äàøûìàëàðû ýþçëÿ- ñûíûí àëûíìàñû ìöìêöí îëàí ãåéðè-åòèê äàâðàíû- íèëèð. ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 83
Áóíäàí ÿëàâÿ, äþâëÿò âÿ øÿõñè ñåêòîð àðàñûí- ëÿíèí ìàùèééÿòèíè éàçûëû øÿêèëäÿ òÿãäèì åòìÿëè, äàêû ôÿðãëÿðè çÿèôëÿòìÿê ö÷öí, Queensland ãà- òàïøûðûã âÿ òÿëèìàòûí äà éàçûëû ãàéäàäà òÿùâèë íóíâåðèúèëèéè äþâëÿò ñåêòîðóíäà äöðöñò àëûíäûüû òÿãäèðäÿ èúðàñûíà áàøëàìàëûäûð. Áåëÿ äàâðàíûøûí íöìóíÿñèíè âåðèð. îëàí ùàëäà ìÿñóëèééÿò òàïøûðûëàí èøè èúðà åäÿí ìÿìóðóí äåéèë, îíà áó úöð ùÿðÿêÿò åòìÿê òàï- ËÈÒÂÀÄÀÍ ÍÖÌÓÍß øûðûüû âåðÿí éöêñÿê ðöòáÿëè ðÿèñèí öçÿðèíÿ äöøöð. Èíçèáàòè ïîçóíòó âÿ úèíàéÿò õàðàêòåðëè ùå÷ áèð òàïøûðûã, òÿëèìàò éåðèíÿ éåòèðèëÿ áèëìÿç. Áåëÿ Ëèòâàíûí 1995-úè èë òàðèõëè Ìöëêè Õèäìÿò Ùàããûí- äà Ãàíóíó, ùàãã âÿ âÿçèôÿëÿðè, äþâëÿò ãóëëóüó- òàïøûðûãëàðûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ö÷öí ìÿìóð äà, íóí ÿñàñ ïðèíñèïëÿðèíè, åëÿúÿ äÿ êîððóïñèéàíûí ðÿèñ äÿ ìÿñóëèééÿò äàøûéûð. Èíñàí ëÿéàãÿòèíÿ òî- àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ö÷öí ÿñàñíàìÿíè íÿçÿðäÿ õóíàí òàïøûðûã âÿ òÿëèìàòëàðû äà èúðà åòìÿê òóòóð. Ãàíóí áþéöê úèíàéÿòÿ, éàõóä äþâëÿò õèä- îëìàç. [10] ìÿòèíÿ ãàðøû úèíàéÿò òþðÿòìèø, ùÿì äÿ ñîí îí èëäÿ äþâëÿò ãóëëóüóíäà çèéàíëû ôÿàëèééÿò ýþñòÿð- ìèø øÿõñëÿðèí êÿíàðëàøäûðûëìàñûíû íÿçÿðäÿ òó- ÍßÇÀÐßÒ : ÎÌÁÓÄÑÌÀÍ Âß ÁÀØ òóð. ÌÖÔßÒÒÈØ
Ìÿìóð ðÿèñëÿ éàõûí ãîùóìëóã ÿëàãÿñèíäÿ âÿ éàõóä íèýàùäà îëäóüó ùàëäà, îíóíëà áèð éåðäÿ Ùþêóìÿò îìáóäñìàíû, áàø ìöôÿòòèø âÿ äþâëÿò èøëÿìÿê ùöãóãóíà ìàëèê äåéèë. Î, òàáå÷èëèéèíäÿ ãóëëóüó öçðÿ êîìèññèéà-áóíëàðûí ùàìûñû äþâëÿò îëàíëà âÿ éàõóä îíóí èøèíÿ íÿçàðÿò ñÿëàùèééÿ- õèäìÿòèíèí éöêñÿê åòèê ñòàíäàðòëàðà ÷àòìàñûí- òèíÿ ìàëèê îëàí ìÿìóðëà äà ãîùóìëóã ÿëàãÿñè äà ìàðàãëûäûð. [11] Ñòàíäàðò íÿ ãÿäÿð éöêñÿê éàðàäà áèëìÿç. Ìÿìóðóí äþâëÿò ãóëëóüóíäà îëñà, ùÿéàò ùàìû ö÷öí áèð î ãÿäÿð àñàí îëàð. èêèíúè èøè îëìàìàëûäûð. Äþâëÿò ìàëèééÿñèíäÿ àóäèò ùÿéàòà êå÷èðÿí áèð Ãàíóíäà, äþâëÿò ãóëëóüó èëÿ áèð-áèðèíÿ óéüóí ñûðà ùþêóìÿò îðãàíëàðû, îíëàðûí ìÿùäóä ðåñóð- ýÿëìÿäèéè åëàí åäèëìèø ôÿàëèééÿò íþâëÿðèíèí ìö- ñëàðû ìöãàáèëèíäÿ íÿéÿ äèããÿòè úÿìëÿøäèðìÿê, ôÿññÿë øÿðùè âåðèëèá. Äþâëÿò ãóëëóã÷óñó øÿõñè íÿëÿðè åòìÿê ìÿãñÿäèéëÿ “åòèê àóäèò” èøëÿéèá ùà- ìàðàã ýöääöéö òÿãäèðäÿ þçÿë êîìïàíèéàíûí çûðëàäûëàð. ðÿèñè îëà áèëìÿç, ìöÿññèñÿíèí âÿ éàõóä àýåíòëè- éèí àäûíäàí êîíòðàêò áàüëàéà áèëìÿç. Åéíè çà- Áó ìÿìóðëàðäàí âÿ èíñòèòóòëàðäàí ùÿð áèðè, ùþ- ìàíäà, ìÿìóð äþâëÿò ìàðàãëàðûíû, éàõóä êóìÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí äàõèëèíäÿêè èäàðÿ÷èëèê õàðèúè ìöÿññèñÿëÿðè òÿìñèë åäÿ áèëìÿç. ïðîñåñèíäÿ íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíäÿ, åéíè çàìàíäà åôôåêòëè âÿ êîððóïñèéàñûç äàõèëè Ìÿìóð ëÿíýèìÿäÿí þçöíöí áèðáàøà ðÿèñèíè ãà- ïðîñåñëÿðè èøëÿéèá ùàçûðëàìàã ö÷öí òÿúðöáÿëè íóíñóçëóã ùàëëàðû èëÿ áàüëû âÿçèôÿ âÿ òÿëèìàòëàð ðÿèñëÿðèí èøëÿðèíäÿ ôàéäàëû ðîë îéíàéà áèëÿð. Áåëÿ ùàããûíäà õÿáÿðäàð åòìÿëèäèð. Ìÿìóðóí ùÿì ïðîôèëàêòèê ðîë áþéöê äèâèäåíäëÿð ýÿòèðÿ áèëÿð. äÿ ùàããû âàð êè, ùþêóìÿòèí ãÿðàðû, éàõóä òÿëè- Êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû î äåìÿêäèð ìàòûí ìÿãñÿäè ãàíóíà çèää îëäóüó òÿãäèðäÿ êè, èòêèëÿðäÿí ãà÷ìàã ìöìêöí îëóð âÿ áàùàëû èñòÿíèëÿí òàïøûðûüû, òÿëèìàòû éåðèíÿ éåòèðìÿêäÿí òÿùãèãàòëàðà åùòèéàú ãàëìûð (Îìáóäñìàíûí ðî- áîéóí ãà÷ûðñûí. Ìÿìóð áèðáàøà ðÿèñèíÿ ìÿñÿ- ëóíà 7-úè áþëìÿäÿ áàõûëûð). 84 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
éÿò. Ãàéäàëàðûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ùþêóìÿòèí ÙÞÊÓÌßÒ ÅÒÈÊÀÑÛ ÈÄÀÐßÑÈÍÈÍ àäè èíòèçàì ïðîñåñè éîëó èëÿ òÿìèí åäèëèð. ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Áó èäàðÿ ìàëèééÿ ìÿëóìàòëàðûíûí àøêàðëàíìàñû ö÷öí äÿ åéíè òèïëè ñèñòåì ùàçûðëàäû. Áó äþâëÿò Äþâëÿò åòèêàñûíûí èíêèøàôû âÿ þéðÿäèëìÿñèíäÿ ñèñòåìèäèð âÿ êîíôèäåíñèàëäûð, áöòöí àýåíòëèêëÿð öìóìè ìÿñóëèééÿòèí åôôåêëèéèíÿ íàèë îëìàã òÿðÿôèíäÿí ýåð÷ÿêëÿøäèðèëèð âÿ äàâàìëû îëàðàã ö÷öí, êîíêðåò ùþêóìÿò ìöÿññèñÿñèíèí öçÿðèíÿ ÎGÅ òÿðÿôèíäÿí òÿôòèø åäèëèð. Èäàðÿ ìöíòÿçÿì éöê äöøöð.[12] Àäÿòÿí áåëÿ õèäìÿò ùþêóìÿò îëàðàã àýåíòëèêëÿðèí åòèê ïðîãðàìëàðûíûí òÿôòèøèíè èäàðÿñè íàçèðëèéèíäÿ (the ministry for ùÿéàòà êå÷èðèð, çÿìàíÿòëÿð âåðèð âÿ ðÿñìè øÿõñ- government administration) éåðëÿøèð. Áåëÿ òÿñè- ëÿðèí åòèêà ñàùÿñèíäÿ ùàçûðëûãëàðû ö÷öí Âàøèíã- ñàòëàð ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû çàìàíû úèääè ïðîáëåìëÿðëÿ öçëÿøÿí äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà òîíäà, Êîëóìáèéà äàèðÿñèíäÿ, ÀÁØ-ûí áàøãà ìÿñëÿùÿò âåðÿ áèëÿð. Áåëÿ âÿçèééÿòëÿðè èíàíûë- øÿùÿðëÿðèíäÿ ñåìèíàðëàð êå÷èðèð. ìûø, ëÿéàãÿòëè ïåøÿêàðëàðëà ìöçàêèðÿ åòìÿê çÿ- ðóðèäèð. Ñîí èëëÿð Àðýåíòèíà âÿ Úÿíóáè Àôðèêàíûí áèð ñûðà þëêÿëÿðè Áèðëÿøìèø Øòàòëàðûí íöìóíÿñè ÿñàñûíäà Àìåðèêà Áèðëÿøìèø Øòàòëàðûíäàêû 1978-úè èë ùÿðÿêÿò åäèðëÿð. Watergate [13] ãàëìàãàëûíäàí ñîíðà Ùþêóìÿò Åòèêàñû Äåïàðòàìåíòè éàðàäûëäû (ÎGÅ). ÎGÅ ÊÀÍÀÄÀ ÉÀÍÀØÌÀÑÛ èúðà ùàêèìèééÿòè ãàíàäûíûí åòèê ïðîãðàìëàðû Êàíàäàäà áèð ñûðà ÿéàëÿòëÿð, åéíè çàìàíäà ôå- ö÷öí ñèéàñè ëèäåðëèéè âÿ èñòèãàìÿòè òÿìèí åäèð. Áó äåðàë ùþêóìÿò [14] ïàðëàìàåíòàðëàð âÿ éöêñÿê ñèñòåì ÿêñìÿðêÿçëÿøèá âÿ ùÿð äåïàðòàìåíò, äþâëÿò ìÿìóðëàðûíû òÿëèìàòëàðëà òÿìèí åòìÿê éàõóä àýåíòëèê åòèê ïðîãðàìëàðûíûí èäàðÿ åäèë- ö÷öí åòèêà ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ âÿçèôÿ éàðàòäûëûð. ìÿñèíÿ úàâàáäåùäèð. Áåëÿ âÿçèôÿëÿð ìöõòÿëèô úöð àäëàíûð: “Åòèêà Êî- ìèññàðû” (Àëáåðòà); “Äöðöñòëöê Êîìèññàðû” (Îí- ÎGÅ ùàêèìèééÿòèí èúðà ãàíàäûíûí áöòöí âÿçèôÿ- òàðèî); “Ìàðàãëàðûí Òîããóøìàñû öçðÿ ëè øÿõñëÿðè âÿ èø÷èëÿðè ö÷öí öìóìèëÿøäèðèëìèø Åòèê Êîìèññàð” (Áðèòàíèéà Êîëóìáèéàñû, Ñàñêàtc- Äàâðàíûøûí Ñòàíäàðòëàð êîìëåêñèíè íÿøð åòäè. hewan, Íîâà Ñcîòèà, Íew Áðónñwècê, Øè- Áó íîðìàòèâëÿðäÿ ôåäåðàë ùþêóìÿò ÿìÿêäàøëà- ìàë-Ãÿðá Òîðïàãëàðû âÿ Éóêîí), “Èøòèðàê÷ûëàðûí ðûíûí äàâðàíûøûíû ìöÿééÿíëÿøäèðÿí 14 ïðèíñèï ìàðàãëàðûíûí ìöäàôèÿñè ö÷öí êîìèññàð» øÿðù åäèëèð. Áó ïðèíñèïëÿðèí ìÿðêÿçè åëåìåíòè – (Íewfoundland), éàõóä “Åòèêà öçðÿ ìÿñëÿùÿò- äþâëÿò ãóëëóüóíà èúòèìàè èíàìäûð. Ôåäåðàë ùþ- ÷èëÿð” (ôåäåðàë ùþêóìÿò). êóìÿòèí ãóëëóã÷óëàðû èøëÿðèíäÿ ãÿðÿçñèç îëìàëû, äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿí øÿõñè ìÿíàôåëÿðè ö÷öí èñòè- ôàäÿ åòìÿìÿëèäèð. Áó íîðìàòèâëÿð ùÿì äÿ áèð Áöòöí áó èäàðÿëÿð åòèðàô åäèð êè, òàì ëåãàë ñèñòå- ñûðà ñàùÿëÿðÿ àèä òÿôÿððöàòëû òÿëèìàòëàð âåðèð: êÿ- ìÿ èñòèíàä îëóíäóüó òÿãäèðäÿ åòèêà ñÿùÿñèíäÿ íàð ìÿíáÿëÿðäÿí ùÿäèééÿëÿð, ÿìÿêäàøëàð àðà- èêè áþéöê ðèñê âàð. ñûíäà ùÿäèééÿëÿð, ìàëèééÿ ìàðàãëàðûíûí òîããóøìàñû, áèòÿðÿôëèê, ìÿøüóëëóüóí òÿìèí Ùÿð øåéäÿí þíúÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ýåð÷ÿê åäèëìÿñè, âÿçèôÿäÿí ñóè-èñòèôàäÿ âÿ õàðèúè ôÿàëèé- åòèê äàâðàíûøûí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó àñàí ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 85
óíóäàð âÿ îíóí ÿâÿçèíäÿ ùöãóãè ùÿññàñëûã âÿ Åòèêà öçðÿ ìÿñëÿùÿò èäàðÿñè, áàø íàçèð äÿ äàõèë èíúÿëèéÿ ìàëèê ôîðìóë âÿ êîíñåïñèéàéà èñòèíàä- îëìàãëà áöòöí ôåäåðàë êàáèíåò öçâëÿðèíè ÿùàòÿ ëà þçëÿðèíè ìöäàôèÿ åäÿ áèëÿðëÿð. åäèð. Áó èäàðÿ êàáèíåò öçâëÿðèíèí õàíûìëàðûíû âÿ óøàãëàðûíû, ùþêóìÿò íàçèðëÿðèíèí ñèéàñè èøëÿð Èêèíúèñè, àüûë âÿ ÿõëàãëà ìöùàêèìÿ åòìÿéè áà- öçðÿ êþìÿê÷èëÿðèíè âÿ éöêñÿê ðöòáÿëè ôåäåðàë úàðàí èñòÿíèëÿí øÿõñ ö÷öí ìÿñÿëÿíèí õûðäàëàí- äþâëÿò ìÿìóðëàðûíû äèããÿòäÿ ñàõëàéûð. Áó èäàðÿ ìàñûíà ùÿðäÿíáèð éåð ãàëûð. Áåëÿ ùàäèñÿíèí áàø íÿçàðÿò åòäèéè àäàìëàðûí ÿìëàê âÿ ýÿëèðëÿðèíèí, âåðìÿñè èúòèìàè èíàìû ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ÿâÿ- åéíè çàìàíäà îíëàðûí íÿéÿ ìåéëëè îëìàëàðûíûí çèíÿ, úèääè åðîçèéà äîüóðà áèëÿð. Êàíàäàíûí ôå- ìàíèòîðèíãè èëÿ ìÿøüóë îëóð. äåðàë ùþêóìÿòè äþâëÿò âÿçèôÿñè òóòàí øÿõñëÿðèí åòèê ãàéäà òÿòáèã åòìÿê èñòÿêëÿðèíäÿ ñÿìèìè îë- Úèíàéÿò ãàíóíâåðèúèëèéèíèí ïîçóëìàñûíà øöáùÿ äóãëàðûíû àéäûíëàøäûðìàã ö÷öí éåíè éàíàøìà éàðàíàí âàõò åòèêà öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è ïîëèñ, ïðî- ìöÿééÿíëÿøäèðäè. Éàíàøìà îíäàí ÷ûõûø åäèð êè, êóðîð âÿ ùàêèì ðîëóíà ýèðìèð. Î, âÿòÿíäàøëàð îíëàð äîüðóäàíìû âÿòÿíäàøëàð òÿðÿôèíäÿí éöê- ö÷öí ãåéðè-åòèê ýþðöíÿí ñèòóàñèéàëàðëà ìÿøüóë ñÿê ñÿâèééÿëè ùþðìÿò ýþðìÿê èñòÿéèðëÿð. Áóíà îëóð. Áóíóíëà éàíàøû, îíëàð ùå÷ áèð âÿúùëÿ, ýþðÿ äÿ, ãàäàüàí îëóíìóø äàâðàíûø ùàëëàðûíûí àçàúûã äà îëñà ãàíóíñóç ùÿðÿêÿò åòìèðëÿð. ÿòðàôëû ñèéàùûñûíûí òÿðòèá åäèëìÿñè éîëó èëÿ åòèê Ìÿñëÿùÿò÷è ÿñëèíäÿ Ìàðàãëàðûí Òîããóøìàñû äàâðàíûøû êîäëàøäûðìàìàã ãÿðàðû âåðèëäè. Êîäåêñèíèí ÿùàòÿ åòäèéè ìÿñÿëÿëÿðëÿ éàõûíäàí ìÿøüóë îëóð.[15] Êîíêðåò ÿìëàêà, éà ìàðàüà Åòèê ñòðóêòóðóí éàðàäûëìàñû âÿ îíóí èäàðÿ åäèë- íåúÿ éàíàøìàëû ñóàëû èëÿ ìöðàúèÿò åäèðëÿð, èäàðÿ ìÿñèíèí Êàíàäà éàíàøìàñû, ìàðàãëàðûí òîã- èñÿ ìÿñëÿùÿòèíè âåðèð. Áàø íàçèð äÿ îíäàí õàùèø ãóøìàñû áàø âåðìÿìèøäÿí õåéëè ÿââÿë, áåëÿ åäèð êè, òÿùãèãàò àïàðñûí âÿ ìåéäàíà ýÿëìèø ùàëëàðäàí ãà÷ìàã èìêàíëàðûíà ÿñàñëàíûð. Áó êîíêðåò ìÿñÿëÿíèí ùÿëëè èìêàíëàðûíû øÿðù åòñèí. éàíàøìà èíñàíëàðëà èøÿ âÿ îíëàðûí åòìÿê èñòÿ- äèêëÿðèíèí äöçýöí îëäóüó áàðÿäÿ òÿñÿââöðëÿðè- Áó èäàðÿ Ëîááè÷èëÿðèí Ãåéäèééàòû Ùàããûíäà Ãà- íÿ èñòèíàä åäèð. íóíà âÿ Ëîááè÷èëÿðèí Äàâðàíûø Êîäåêñèíÿ ýþðÿ äÿ ìÿñóëèééÿò äàøûéûð. Ãàíóíëàð ëîááè÷èëèê ôÿà- Ôåäåðàë åòèêà öçðÿ Êàíàäà ìÿñëÿùÿò÷èñèíèí ëèééÿòèíèí øÿôôàôëûüûíû âÿ áó èøëÿ ìÿøüóë îëàí èí- èäàðÿñè, ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû âÿ áàøãà åòèê ñàíëàðûí éöêñÿê ïåøÿêàðëûã ñòàíäàðòëàðû èëÿ ìÿñÿëÿëÿðëÿ ìÿøüóë îëóð. Éÿíè, “êîð-êîðàíÿ òÿìèí îëóíìàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. Ùÿð èêè Ãàíó- èíàì” èäàðÿ÷èëèéèíÿ ùàíñû ðÿñìè øÿõñèí ìÿñóëèé- éÿò äàøûäûüûíû äà äàõèë åòìÿêëÿ, êèìèí ôåäåðàë íà 4-úö áþëìÿäÿ áàõûëûð. ùþêóìÿòèí ÿñàñ ãÿðàðëàðûíà äàùà áþéöê åùòè- ìàëëà òÿñèð ýþñòÿðÿúÿéè ìöÿééÿíëÿøèð. Êîð-êî- Åòèêà öçðÿ èíäèêè Êàíàäà ìÿñëÿùÿò÷èñè ùåñàá ðàíÿ èíàì îíà ýþðÿ éàðàäûëûð êè, ìàðàãëàðûí ùÿð åäèð êè, èäàðÿ þç ìÿãñÿäëÿðèíÿ ÷àòìàã ö÷öí ùàíñû òîããóøìàñûíäàí ãà÷ìàã ö÷öí ãÿðàð íàèëèééÿòëÿð ãàçàíìàãäàäûð: “Ìÿíèì ýþðöøäö- ãÿáóë åäÿíëÿðèí èíâåñòèñèéàëàðû ìöñòÿãèë ùèìà- éöì èíñàíëàð åòèðàô åäèð êè, ãÿáóë åäèëÿí äöçýöí éÿ÷èëÿð òÿðÿôèíäÿí àéðûúà ãîðóíñóí (ùÿì äÿ ãÿðàðëàð, îíëàðûí óçóíìöääÿòëè ñèéàñè ñàüëàì- ýèçëè). Ãÿðàð ãÿáóë åäÿí øÿõñèí, èíâåñòèñèéàëà- ëûãëàðûíû òÿìèí åäèð. Îíëàð åòèðàô åäèðëÿð êè, êàíà- ðûí ùàðàäà îëìàñû áàðÿäÿ ãÿòèééÿí ìÿëóìàòû äàëûëàð äàâðàíûø âÿ ùöãóã öçðÿ éöêñÿê îëìóð. Áóíà ýþðÿ äÿ î êèìèíñÿ òÿñèðè àëòûíà ñòàíäàðòëàð ýþçëÿéèð. Áó ñòàíäàðòëàðûí îíëàðû äöøÿ áèëìÿç. ãàíå åòìÿëÿðè ö÷öí ùÿð øåé åòäèëÿð”. 86 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
Ãåéä åòìÿéÿ äÿéÿð êè, Êàíàäàäàêû ñîí ãàë- ôàéäàëû ãÿðàð âåðÿí ìöàñèð òÿøêèëàòè ñòðàòåýèéà ìàãàë áàø íàçèðè “Åòèêà ïàêåòè” àäëàíàí ñÿíÿä ðèñêëÿðè ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. ãÿáóë åòìÿéÿ ùÿâÿñëÿíäèðäè. Îíóí ãÿáóëó åòè- êà öçðÿ èäàðÿíèí ìþâãåéèíè ÿùÿìèééÿòëè äÿðÿ- Éöêñÿê ðèñêèí ôóíêñèéàëàðû àøêàðëàíìàëû âÿ ñÿ- úÿäÿ ìþùêÿìëÿíäèðÿúÿê.[16] íÿäëÿøäèðèëìÿëèäèð. Åéíè çàìàíäà, ùàíñûñà ïðî- áëåìèí éàðàíìàñûíà ãÿäÿð ôþâãÿëàäÿ ïëàí ÐÈÑÊÈÍ ÈÄÀÐßÑÈ Âß ÈØ×È ÙÅÉßÒÈ ùàçûðëàíìàëûäûð. Áó ôóíêñèéàëàð àøàüûäàêû ìÿ- ñÿëÿëÿðè ÿùàòÿ åäèð:
Ðèñêèí èäàðÿñè, ïðîáëåì ìåéäàíà ýÿëÿíÿ ãÿ- 4 áèíàíûí, ìöÿññèñÿíèí, àâàäàíëûã âÿ ìÿù- äÿð îíóí àøêàðëàíìàñû âÿ éàðàíìàñûíûí ãàðøû- ñóëóí ñòàíäàðòëàðûíûí òÿôòèøè, òÿíçèìëÿíìÿñè ñûíûí àëûíìàñûäûð. âÿ ìîíèòîðèíãè Áóðàäà áèð íå÷ÿ õÿáÿðäàðëûãåäèúè ÿëàìÿò âàð: 4 õöñóñè ñÿíÿäëÿðè, éàõóä ëèñåíçèéàëàðû êîíê- 4 Èñòèðàùÿò ýöíö ýþòöðìÿéÿí ùåéÿò (ïåðñî- ðåò áèð ñàùÿéÿ àèä ïåøÿêàðëûã ñÿâèééÿñèíè íàë). Áó èíñàíëàð èøëÿ òàì éöêëÿíÿ áèëÿð, éîõëàìàã ö÷öí àäàìëàðà âåðìÿê, îíëàðà àíúàã áþéöê åùòèìàëëà úÿùä åòìÿéÿ ÷àëû- êîíêðåò ôÿàëèééÿò íþâö èëÿ ìÿøüóë îëìàã øàðëàð êè, îíëàðû ÿâÿçëÿìÿéÿ ýÿëÿíëÿð îíëà- èìêàíûíûí éàðàäûëìàñû ðûí ãåéäëÿðèíè ýþðìÿñèíëÿð. 4 þäÿíèøëÿðèí íÿüä àëûíìàñû 4 Èñòèðàùÿò ýöíö ýþòöðÿí èø÷èëÿð éàëíûç ÿìÿê ùàããëàðûíû íÿçÿðÿ àëìàãëà áóíó þçëÿðèíÿ 4 äþâëÿò ôîíäëàðûíäàí ãðàíòëàðûí âåðèëìÿñè ðÿâà ýþðìöðëÿð. 4 çÿèôëÿðÿ, ÿëèëëÿðÿ êþìÿê âÿ ãàéüû ýþñòÿðèë- 4 “Ùÿññàñ” âÿçèôÿëÿðäÿ ÷àëûøàíëàð ãóìàðà ìÿñè ãóðøàíìûøëàð. Ðèñêèí èäàðÿ åèìÿê ö÷öí ýÿðÿêëè àëÿòëÿð àøàüû- Áó ìÿëóìàòëàðäàí ùå÷ áèðè ÿââÿëúÿäÿí ìöùà- äàêûëûðäûð: êèìÿ îëóíàí äàâðàíûøà äÿëàëÿò åòìèð. Àíúàã ùÿð áåëÿ ùàë ðÿùáÿð òÿðÿôèíäÿí úèääè äèããÿò òÿ- 4 Äàâðàíûø êîäåêñëÿðè; îíóí þç òÿéèíàòûíà ëÿá åäèð. óéüóíëóüó ùÿð èêè èëäÿí áèð éîõëàíìàëûäûð
Àêòèâëÿðèí âÿ ïàññèâëÿðèí àøêàðëàíìàñû ïðîñåñè, 4 Äàâðàíûø êîäåêñè ñàùÿñèíäÿ òÿëèì; áó âàõ- äàùà ÷îõ ôîðìàë õàðàêòåð äàøûéûð âÿ áóíëàð, òàøûðû, èêè èëäÿ áèð äÿôÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð “ùÿññàñ” âÿçèôÿ äàøûéàíëàð ïåðñîíàëûí ìöòÿ- ìàäè ðîòàñèéàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. [17] 4 Ùÿäèééÿ, ìÿíôÿÿò âÿ áÿõøèøëÿðèí ãåéäèééà- òû Èäàðÿ÷èëÿð êîððóïñèéà ðèñêèíèí îëäóüó ñàùÿëÿðè áèëìÿëèäèðëÿð. Áó ñàùÿëÿð ìöíòÿçÿì éîõëàíûë- 4 Èíôîðìàñèéà âÿ òåõíîëîýèéàíûí èäàðÿ îëóí- ìàëû âÿ êîððóïñèéà ùàããûíäà ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ìàñû ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 87
4 Èíôîðìàñèéà òÿùëöêÿñèçëèéèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ ö÷öí áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð âÿ áóíóí ùåéÿòèí ðîëó âÿ âÿçèôÿëÿðè áàðÿäÿ îíëàðû ãàíóíâåðèúèëèêëÿ òÿíçèìëÿíìÿñè äàùà éàõøû- éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ ìÿëóìàòëàíäûðìàã äûð.[19] ßùÿìèééÿòëè âÿçèôÿëÿðÿ ëÿéàãÿòëè èíñàí- ëàðû úÿëá åòìÿê ëàçûìäûð. Áó, ùÿì äÿ î 4 Êàäðëàðûí ñå÷èëèá éûüûëìàñû; òÿäàðöêöí âÿ äåìÿêäèð êè, âÿçèôÿíèí þçö äÿ èõòèñàñëû âÿòÿí- ïîäðàòûí ñòðàòåýèéàñû äàøëàð ö÷öí úÿëáåäèúè îëìàëû âÿ þçÿë ñåêòîðà àë- òåðíàòèâëèê ãàáèëèééÿòèíè òÿñäèã åòìÿëèäèð. 4 Ùåéÿòÿ åòèêà ñàùÿñèíäÿ èøëÿðèí ýåäèøàòû ùàããûíäà ìÿëóìàòûí âåðèëìÿñè Ñèéàñè âÿ øÿõñè ÿëàãÿëÿð ÿñàñûíäà èøÿ úÿëá îëóíìàéà íèñáÿòÿí, ëÿéàãÿò ÿñàñûíäà ñå÷èëèá 4 Àóäèòèí ïðîñåäóðëàðû ýþòöðóëìöø âÿ ãàáàüà ÷ÿêèëìèø äþâëÿò ãóëëó- üóíäà êîððóïñèéà äàùà àç îëàúàã. “Ìåðèòîêðà- 4 Ùåñàáàòâåðìÿ ñàùÿñèíäÿ òÿøêèëàòûí äàõèëè òèéà”äà ùåéÿò þç øÿõñè õèäìÿòëÿðè âÿ ëÿéàãÿòëÿðè ñèéàñÿòè, ùåñàáàòëàðûí äàõèëè âÿ õàðèúè êà- ÿñàñûíäà ãàáàüà ÷ÿêèëèð âÿ îíóí òÿìñèë÷èëÿðè íàëëàðû âÿ îíëàðûí íåúÿ èøëÿìÿñè áàðÿäÿ ÷àëûøäûãëûðû, õèäìÿò ýþñòÿðäèêëÿðè úÿìèééÿòÿ ïåðñîíàëûí ìöíòÿçÿì ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñû áîðúëóäóð. Âÿçèôÿëÿðèí ýöúëö ÿëàãÿ ÿñàñûíäà ÿëäÿ åäèëäèéè éåðëÿðäÿ, øÿõñèí òÿéèí îëóíäóüó 4 Òÿøêèëàòûí äàõèëè àðàøäûðìà ïîòåíñèàëû èëÿ èíñòèòóòëàðà ìöíàñèáÿòäÿ äåéèë, áåëÿ ÿëàãÿëÿðÿ áàüëû ïåðñîíàëûí ìöíòÿçÿì ìÿëóìàòëàíäû- ìöíàñèáÿòäÿ ëîéàëëûã ýþñòÿðèëèð. Àäÿòÿí, áåëÿ ðûëìàñû; ÿýÿð áåëÿ ùàëëàð áàø âåðèðñÿ, ìöì- òÿéèíàòûí ñàùèáè ýþçëÿéèð êè, ùÿð ùàíñû áèð ÷ÿòèí- êöíäöð êè, êîððóïñèéàëàøìûø äàâðàíûøûí ëèêëÿ öçëÿøäèêäÿ, ïàòðîí îíóí ìöäàôèÿñèíè òÿøêèë òÿñäèã åäèëìÿñè èëÿ áàüëû åôôåêòëè ðåàêñèéà åäÿúÿê. Ñèéàñè ïàðòèéàëàð òÿðÿôèíäÿí òÿéèí åäè- ö÷öí õûðäàëûãëàðûíà ãÿäÿð êîíêðåò ïëàí ùà- ëÿíëÿð î ãÿäÿð äÿ íöôóçëó îëìàéàí èäàðÿ÷èëÿð ö÷öí äàùà ìöðÿêêÿá âÿçèééÿò éàðàäà áèëÿðëÿð. çûðëàíñûí.
Ëÿéàãÿòÿ ÿñàñëàíàí äþâëÿò ãóëëóüó áÿçè öñ- òöíëöêëÿðÿ ìàëèêäèð: ËßÉÀÃßÒ ßÑÀÑÛÍÄÀ ÄßÉßÐËßÍÄÈÐÈËßÍ ÄÞÂËßÒ 4 Íàìèçÿäëð ùàããûíäà éîõëàìà êðèòåðèéàëàðû- ÕÈÄÌßÒÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ íà ýþðÿ ìöëàùèçÿ éöðöäöðëÿð, ÿýÿð ãàéäàëû- Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ ðûí ïîçóëìàñûíà ìöíàñèáÿòäÿ äþüðóäàí äà øöáùÿ éàðàíûáñà, äåìÿëè ýåð÷ÿêäÿí éîõëàìà ëàçûìäûð. Ìîòèâàñèéàëû ìöòÿõÿññèñ ïåðñîíàëû îëìàäàí, ùå÷ áèð ìöÿññèñÿ ïåøÿêàðúàñûíà ôÿàëèééÿò ýþñ- 4 Âÿçèôÿ òóòàí øÿõñ éàõøû íÿòèúÿ ýþñòÿðìÿê òÿðÿ áèëìÿç. Êîððóïñèéàíûí ÿñàñ äàüûäûúû ÿëà- ö÷öí ñòèìóëà ìàëèêäèð. Ñèéàñèëÿøìèø äþâëÿò ìÿòëÿðèíäÿí áèðè äþâëÿò ãóëëóüóíà èøÿ òÿéèíàòûí ãóëëóã÷óëàðû ýþçÿ ÷àðïìàéàí íÿòèúÿëÿð ãàáèëèééÿòÿ äåéèë, øÿõñèí ùàíñûñà ÿëàãÿëÿðèíÿ ýþñòÿðèð. Ñèéàñÿò÷èëÿð êàäð ñå÷èëìÿñèíÿ, îí- ÿñàñëàíìàñûäûð.[18] ëàðûí ãàáàüà ÷ÿêèëìÿñèíÿ, èøäÿí ãîâóëìà- ñûíà, éàõóä äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí ëàéèã Äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí ñå÷èëìÿñè, ãàáàüà ÷ÿ- îëìàäàí áèð èøäÿí áàøãàñûíà êå÷ìèðèëÿñèíÿ êèëìÿñè âÿ èøäÿí ãîâóëìàñû öçðÿ èíñòèòóñèîíàë áèðáàøà òÿñèð èìêàíëàðûíà ìàëèê îëàíäà, òÿäáèðëÿð, äþâëÿò ñåêòîðóíóí ôàéäàëû ÷àëûøìàñû ïåøÿ èíòèçàìûíû òÿìèí åòìÿê ÷ÿòèíëÿøèð. 88 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
Åéíè çàìàíäà øÿõñ ãûñà ìöääÿòÿ òÿéèí 4 Êàäðûí ñå÷èëìÿñèíäÿ ñèéàñè ìöäàõèëÿíèí èñ- îëóíóðñà, éàõøû íÿòèúÿëÿð ö÷öí ñòèìóëëàð- òÿð ôÿàëèééÿòäÿ, èñòÿðñÿ äÿ äþâëÿò ñåêòîðóí- äàí èñòèôàäÿ äÿ ÷ÿòèíëÿøèð. äà ìèíèìóìà åíäèðèëìÿñè
4 Ñèéàñè ìöëàùèçÿëÿðÿ ýþðÿ òÿéèí îëóíàí äþâ- 4 Éöêñÿê ñÿâèééÿëè áÿçè âÿçèôÿëÿðÿ ñèéàñè òÿ- ëÿò ãóëëóã÷óñó, õèäìÿòäÿ îëàúàüûíà öìèä éèíàòëàðûí úèääè øÿêèëäÿ ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû áÿñëÿäèéè ãûñà ìöääÿò ÿðçèíäÿ øÿõñè ìÿí- ôÿÿòèíè ìàêñèìóì àðòûðìàã ìÿãñÿäèëÿ ãàé- 4 Óéüóí ñòèìóëó òÿìèí åäÿí ìöíàñèá ÿìÿê äàëàðû ïîçìàüà ìåéëëè îëà áèëÿð. ùàããû âÿ áàøãà öñòöíëöêëÿð
4 Ùöãóã ìåõàíèçìëÿðèíèí äàõèëè òÿòáèãè éîëó 4 Þç ãàáèëèééÿòèíÿ âÿ äÿãèã éîõëàìà êðèòåðè- èëÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ìöäàôèÿñè. éàëàðûíà ýþðÿ âÿçèôÿ àëàí äþâëÿò ãóëëóã÷ó- ñó þçöíö áó ýöí ùàêèìèééÿòäÿ îëàí ×îõëàðû èíòóèòèâ îëàðàã áåëÿ äöøöíìÿéÿ ìåéëëè- ùþêóìÿò ãàðøûñûíäà äåéèë, äþâëÿò ãàðøûñûí- äèð êè, ÿìÿê ùàããûíûí éöêñÿëäèëìÿñè àçìààøëû äà ùåñàáàò âåðìÿëè îëàí øÿõñ êèìè ùèññ ìöëêè õèäìÿòäÿ êîððóïñèéàíû ëÿüâ åäÿð. Ïðàêòè- åäÿúÿê. êàäà èñÿ âÿçèééÿò äàùà ìöðÿêêÿáäèð. ßùÿìèé- éÿòèíÿ áàõìàéàðàã, ÿìÿê ùàããûíûí 4 Ëÿéàãÿòÿ ÿñàñëàíàí äþâëÿò õèäìÿòè, ãûñà- þäÿíèëìÿñè ñàùÿñèíäÿ èñëàùàòëàð, ùÿëëè âàúèá ìöääÿòëè ñèéàñè òÿéèíàòëàðäàí âÿ ùþêóìÿò ïðîáëåìëÿðèí ÷îõñàéëû ñòèìóëëàðûíäàí éàëíûç áè- äÿéèøìÿëÿðè çàìàíû ìöòÿõÿññèñ èòêèëÿðèí- ðèäèð. [20] äÿí ãà÷ìàüà ÷àëûøûð. Áóíóíëà éàíàøû, ÿìÿê ùàããûíûí þäÿíèëìÿñè Ëàêèí ñûðô ëÿéàãÿòÿ ÿñàñëàíàí äþâëÿò õèäìÿòè, ñòðóêòóðóíäàêû èñëàùàòëàð, êîððóïñèéàíûí ãàðøû- äåìîêðàòèê ïðàêòèêàéà óéüóí ýÿëÿí ïðàêòèê ôÿ- ñûíûí àëûíìàñûíäà ÿùÿìèééÿòëè âàñèòÿ îëà áèëÿð. Áåëÿ èñëàùàòëàð, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí ñòèìóë- àëèééÿòè íÿçÿðÿ àëàíäà äÿéèøìÿëÿðÿ ìÿðóç ãà- ëàðûí ñòðóêòóðóíó äÿéèøäèðèð, ÿìÿê ìöãàáèëèíäÿ ëàúàã. Ìÿñÿëÿí, áåëÿ ïðîãðàìëàð àçëûãëàðûí ìöêàôàòëàíäûðìàíû äàùà äà øÿôôàôëàøäûðûð, ÿâ- äþâëÿò ãóëëóüóíäà ÿäàëÿòëÿ òÿìñèë îëóíìàñûíû âÿëêè êè÷èê ÿìÿê ùàããûíû àðòûðûð âÿ äþâëÿò ñåêòî- òÿìèí åäÿ, åéíè çàìàíäà ýåíäåð âÿ úîüðàôè òà- ðóíà äàùà òÿúðöáÿëè ùåéÿòèí úÿëá îëóíìàñûíû ðàçëûã éàðàäà áèëÿð. Áóíäàí áàøãà, ëÿéàãÿòÿ òÿìèí åäèð: ÿñàñëàíàí äþâëÿò õèäìÿòè êîððóïñèéàéà ãàðøû ãàðàíòèéà âåðìèð. 4 ßýÿð ìöêàôàòëàíäûðìà ñèñòåìè ìåðèòîêðàòè- éà ïðèíñèïèíÿ ÿñàñëàíûðñà, ñòèìóëëàð äþâëÿò Êàäðëàðûí äþâëÿò ñåêòîðóíäàêû âÿçèôÿëÿðÿ êîð- ãóëëóã÷óëàðûíû êîððóïñèéà ïðàêòèêàñûíäàí ðóïñèéàñûç ñå÷èëèá éûüûëìàñû øÿðòëÿðè àøàüûäàêû- èìòèíà åòìÿéÿ, äàùà åôôåêòëè èøëÿìÿéÿ, ëàðäûð: èíàìëû ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿéÿ ùÿâÿñëÿíäèðèð. Íÿ çàìàí êè, ÿìÿê ùàããû âÿ õèäìÿòè èøäÿ 4 Êàäðëàð, ëÿéàãÿò âÿ ðÿãàáÿò êðèòåðèéàëàðû èëÿ ãàáàüà ÷ÿêèëìÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí ãàáàüà ÷ÿêèëìÿ ïðîãðàìû, äÿãèã õàðàêòåðè- äàâðàíûø ãàéäàëàðûíà ùþðìÿòèíäÿí âÿ éàõ- çÿ åäèëìèø êàðéåðà ÿñàñûíäà ñå÷èëèá éûüûë- øû íÿòèúÿëÿðäÿí àñûëû îëóð, îíäà ñòèìóë áþ- éöê åùòèìàëëà ýåð÷ÿêëÿøÿúÿê. Èøèí þçöíÿ ìàëûäûð ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 89
èñÿ äàùà äÿéÿðëè áèð øåé êèìè áàõûëûð. Áóíà ÑÈÉÀÑßÒ×ÈËßÐ Âß ÉÖÊÑßÊ ýþðÿ äÿ èøäÿí ãîâóëìà âÿ âÿçèôÿíèí êè÷èë- ÐÖÒÁßËÈ ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛ äèëìÿñè ÷îõ úèääè ìÿñÿëÿéÿ ÷åâðèëèð. Þç ÀÐÀÑÛÍÄÀ ÔßÐÃËßÍÄÈÐÌßËßÐÈÍ íþâáÿñèíäÿ áó î äåìÿêäèð êè, ôàéäàëû âÿ ÀÏÀÐÛËÌÀÑÛ åôôåêòëè èíòèçàì ìåõàíèçìè ìþâúóä îëìàëû- äûð. Ïåøÿêàð äþâëÿò ãóëëóüó ùþêóìÿò àäìèíèñòðàñè- 4 ßýÿð äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíà éàøàéûø ìèíèìó- éàñûíûí ðàùàò èøè ö÷öí áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. Ùþêóìÿò äÿéèøìÿëÿðè áàø âåðÿíäÿ äþâëÿò ìó þäÿíèëìèðñÿ, ðöøâÿò òÿëÿá åòìÿ ñòèìóëó ãóëëóã÷óëàðûíûí ÿêñÿðèééÿòè þç èøèíäÿ ãàëûð. Äö- íÿçÿðÿ÷àðïàúàã äÿðÿúÿäÿ àðòûð. Áóíà ýþðÿ íÿíêè ñèéàñÿò÷èëÿð âÿ îíëàðûí òÿéèí åòäèêëÿðè ýå- äÿ, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí éàøàéûø ìèíè- äèð, àíúàã éåíè ùþêóìÿòäÿ èø ïðîñåñè äàâàì ìóìóíóí òÿìèí îëóíìàñû ìÿãñÿäèëÿ åäèð. ÿìÿê ùàããû ñàùÿñèíäÿ èñëàùàò àïàðìàãëà, Áöòöí âÿòÿíäàøëàð êèìè äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí õûðäà ìèãéàñëû êîððóïñèéàíû úèëîâëàìàã áîðúó ãàíóíëàðà òàáå îëìàãäûð. Àíúàã äþâëÿò îëàð. Áåëÿ éàíàøìà Äöíéà Áàíêûíûí éàð- ãóëëóã÷óëàðûíûí äà, ñèéàñÿò÷èëÿðèí âÿ íàçèðëÿðèí äûì ýþñòÿðäèéè þëêÿëÿðäÿ ìöäàôèÿ îëóíóð. äÿ ýþðìÿê èñòÿäèêëÿðè òÿäáèðëÿð êèìè, ãàíóíóí òÿëÿáëÿðèíÿ óéüóí òÿäáèðëÿðèí ýþðìÿñèíè òÿìèí 4 ßìÿê ùàããû ñàùÿñèíäÿ èñëàùàòëàð, äþâëÿò åòìÿê ö÷öí ïåøÿ þùäÿëèêëÿðè âàð.
ñåêòîðóíäà ÿìÿê ùàããûíûí þäÿíèëìÿñè, Áó î äåìÿêäèð êè, äþâëÿò ãóëëóã÷óñó ùÿéàòà êå- þçÿë ñåêòîðäà âåðèëÿí ÿìÿê ùàããûíà ìö- ÷èðèëìÿñè ëàçûì ýÿëÿí áÿçè ãàíóíñóçëóãëàð ùàã- íàñèáÿòäÿ ðÿãàáÿò ãàáèëèééÿòëèäèð âÿ áó ãûíäà þç ñèéàñè ðÿùáÿðèíè èíôîðìàñèéà èëÿ òÿìèí éöêñÿê èõòèñàñëû ìöòÿõÿññèñëÿðè úÿëá åäÿ áè- åòìÿéÿ áîðúëóäóð. Îíëàðäàí, áåëÿ ýþñòÿðèøëÿ- ëèð. Éöêñÿê êåéôèééÿòëè èíñàí ïîòåíñèàëû äþâ- ðèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíäÿí èìòèíà åòìÿñè òÿëÿá îëóíìàëûäûð. Àíúàã áåëÿ ìÿñÿëÿëÿðè ñþéëÿìÿê ëÿò ñåêòîðóíóí åôôåêòëèéèíè ãàëäûðûð âÿ àñàíäûð, ïðàêòèêàäà òÿòáèã åòìÿê èñÿ ÷ÿòèí. äàâðàíûø êîäåêñèíÿ äÿãèã ÿìÿë åäèëìÿñè Áåëÿ ñèòóàñèéàëàðäà ùÿð ùàíñû áèð äÿãèã ãÿðàð ö÷öí ùÿâÿñ éàðàäûð. Ñèíãàïóð âÿ Ùîíêîíã äà éîõäóð. áóíà íöìóíÿäèð. Éöêñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí ìöáàùè- ñÿëè ìÿñÿëÿëÿðè ùþêóìÿòèí ùöãóã ìÿñëÿùÿò÷èñè- 4 Êîððóïñèéàñûç äàâðàíûø ö÷öí ñòèìóëëàðûí íÿ âåðìÿê èìêàíûíûí îëìàñû äà çÿðóðèäèð. éàðàäûëìàñû òÿäáèðëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ, “ñîñèàë ðè- Ãóëëóã÷óëàðäàí êîððóïñèéàëàøìûø ãàéäàäà ôàù” àäëàíäûðûëàí ìÿñÿëÿéÿ äÿ äèããÿò éåòèð- äàâðàíìàã áàðÿäÿ íàçèðëÿðèí õàùèø åòäèêëÿðè ìÿê ëàçûìäûð. Ìÿñÿëÿí, òÿãàöäÿ ÷ûõàí ìÿñÿëÿëÿðäÿ îíëàð áàøà äöøìÿëèäèð êè, úèíàéÿò äþâëÿò ãóëëóã÷óñó àéëûã âÿñàèò àëìàëûäûð. èøè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ þçëÿðèíèí ìöäàôèÿñèíè òÿìèí åäÿ áèëìÿçëÿð, ÿýÿð äåéèëèðñÿ áåëÿ åò, îíëàð íà- Ùÿìèí ãàéäàäà “úèíàéÿò éåðèíÿ äöøÿí” çèðèí ÿìð åòäèéè êèìè äÿ äàâðàíàúàãëàð. Ùþêó- äþâëÿò ãóëëóã÷óñó ðöøâÿò, áàøãà êîððóïñè- ìÿò ùöãóãóí ñóáéåêòèäèð. Áÿçÿí äþâëÿò éà íåìÿòëÿðè àëàíäà àâòîìàòèê îëàðàã þç ãóëëóã÷óëàðû þç íàçèðëÿðèíÿ äåéèðëÿð êè, îíëàðûí ñîñèàë öñòöíëöêëÿðèíè èòèðìÿëèäèð. èñòÿêëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðìÿê èñòÿðäèëÿð, àììà 90 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
áóíó åòñÿëÿð ùÿð èêèñèíÿ ãàðøû úèíàéÿò èøè à÷ûëà Äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí êîððóïñèéà ïðîñåäóðó áèëÿð. ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ áÿõøèø àëìàñû, éàõóä ôàéäà ÿëäÿ åòìÿñè áöòöí þëêÿëÿðäÿ úèíàéÿò ñàéûëûð. Ïðîáëåì, íàçèðëÿðèí þç ðîëóíäàí ÷ûõûá ñèéàñÿòëÿ ìÿøüóë îëäóãëàðû çàìàí äàùà êÿñêèí õàðàêòåð Áÿñ íÿ çàìàí ìÿìóð ùÿäèééÿ èëÿ ðöøâÿòè ôÿðã- àëûð. Íàçèðèí ðîëó ñèéàñÿòè èøëÿéèá ùàçûðëàìàãäûð. ëÿíäèðìÿëèäèð? Àíúàã áó ñèéàñÿòèí ïðàêòèêàäà ýåð÷ÿêëÿøìÿñè Ùÿäèééÿ íèééÿò ýöäìÿäÿí, õåéèðõàùëûãëà òÿã- äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí èøèäèð. Áó ðîëëàð àðàñûíäà äèì îëóíà, éàõóä îíóí âåðèëìÿñè èëÿ ìÿìóðà ôÿðãèí èòäèéè, éöêñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí òÿñèð åòìÿê ìÿãñÿäè ýöäöëÿ áèëÿð. Ùÿäèééÿ âå- íàçèðëÿðäÿí ãîðõìàüà áàøëàäûüû, ãàíóíóí ðÿí äîñòëóã ìöíàñèáÿòëÿðèíÿ, ãîíàãïÿðâÿðëèéÿ, áàøãàëàðû êèìè îíëàð ö÷öí äÿ åéíè îëäóüóíó ãÿ- õåéèðõàùëûüà, ÿëÿ àëìà âÿ çîðëà ãîïàðìàéà ãÿ- áóë åòìÿê èñòÿìÿäèêëÿðè âàõò êîððóïñèéà ÷è÷ÿê- äÿð ÷îõñàéëû ìîòèâëÿðÿ ìàëèê îëà áèëÿð. ëÿíèð. Èøýöçàð êîíòåêñòäÿ ùÿäèééÿëÿð íàäèð ùàëëàðäà ôèëàíòðîïèê ìöëàùèçÿëÿðëÿ, éàõóä ãîíàãïÿðâÿð- Íß ÂÀÕÒ ÙßÄÈÉÉß ÐÖØÂßÒ ëèê äöøöíúÿñè èëÿ âåðèëèð. Èø åëÿ îëà áèëÿð êè, ùÿäèé- ÑÀÉÛËÛÐ? ÁßÕØÈØËßÐ Âß ÎÍËÀÐÛÍ éÿ ùå÷ áèð êîììåðñèéà ãèéìÿòèíÿ ìàëèê îëìàç, ÐÅÉÅÑÒÐÈ ìÿñÿëÿí ñóâåíèð, éàõóä áÿçÿê-äöçÿê ÿøéàëàðû êèìè. Àíúàã áåëÿ ùÿäèééÿ, éàõóä ìÿíôÿÿòèí ãèéìÿòè éöêñÿê îëàíäà, åùòèìàë êè, áåëÿ ùÿäèéé- Éöêñÿê ðöòáÿëè ìÿìóðëàðûí ùàçûðëûüû çàìàíû õà- ÿëÿð ùàíñûñà áîðú ùèññèíè äîüóðìàã, áóíóí òûðëàòìàã çÿðóðèäèð êè, íàçèðèí õàùèøè èëÿ éåðèíÿ ìöãàáèëèíäÿ ùàíñûñà òÿìÿííà ìÿãñÿäè ýöäöð. éåòèðèëìèø ùÿð ùàíñû áèð ãàíóíà çèää ùÿðÿêÿò, îíëàðû úèíàéÿò õàðàêòåðëè òÿãèáäÿí ìöäàôèÿ åò- ìèð. Ñèç ïóëñóç íàùàðà ðàçûëûã âåðÿíäÿ, ùàíñûñà èä- ìàí éàðûøûíà áèëåò ãÿáóë åäÿíäÿ, éàõóä êîì- ìåðñèéà àëûø-âåðèøèíäÿ åíäèðèìÿ éîë âåðÿíäÿ Ãóëëóã÷óëàðûí èø çàìàíû ùÿäèééÿ ãÿáóë åòìÿ äÿ áîðú ùèññè éàðàíà áèëÿð. Áåëÿ áÿõøèøè ãÿáóë ùöãóãëàðû âÿ îíëàðûí ãåéäèééàòà àëûíìàñû áàðÿ- åäÿí äþâëÿò ìÿìóðóíóí ëÿêÿëÿíìÿ òÿùëöêÿñè äÿ äÿãèã ãàéäà âÿ íîðìàòèâëÿð îëìàëûäûð. âàð. Ùÿäèééÿ âåðÿí áèð àç ñîíðà ìÿìóðäàí, îíóí ö÷öí ÿëâåðèøëè ðåæèì éàðàòìàüû õàùèø Øÿõñè êîíòåêñòäÿ ùÿäèééÿëÿð õàùèøëÿ àëûíìûð. åäÿíäÿ, ìÿìóðóí èìòèíà åòìÿñè ÷ÿòèí îëóð. Àäÿòÿí, áÿõøèø âåðÿíëÿðÿ õåéèðõàùëûã ùèññè íö- Ùÿäèééÿ âåðÿí, ùÿòòà à÷ûã øÿêèëäÿ àëàíû èòòèùàì ìàéèø åòäèðèëèð. Áóíóí ö÷öí ùå÷ êÿñ þäÿíèø åäÿ áèëÿð êè, ãàðøû òÿðÿô áåëÿ ùÿäèééÿíèí âåðèë- ýþçëÿìèð. Ìþâúóä íÿøð ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ áèç, ñûðô ìÿñèíè þçö õàùèø åäèá. þçÿë êîíòåêñòäÿ âåðèëÿí ùÿäèééÿëÿðÿ òîõóíìó- ðóã. Àíúàã ùÿäèééÿëÿð èøýöçàð ìöíàñèáÿòëÿðäÿ Äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíó êîððóïñèéàéà úÿëá åòìÿê èñòÿéÿí øÿõñ, àäÿòÿí, õûðäà èøàðÿëÿðäÿí áàøëà- äÿ øÿõñëÿðÿ âåðèëèð. Áåëÿ ùÿäèééÿëÿð, àäÿòÿí, éûð âÿ îíóí ïåðñïåêòèâ ìîòèâëÿðèíè àíëàìàã ÷ÿ- îíó àëàíäà ùàíñûñà áîðú ùèññèíèí éàðàíìàñûíà òèí îëóð. õèäìÿò åäèð. ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 91
Áóíëàðëà éàíàøû, þç ÿìÿëëÿðè èëÿ êîððóïñèéàíûí ãèéìÿòÿ ìàëèêäèðñÿ, îíäà ãóëëóã÷ó þç ðÿèñèíÿ îáéåêòèíÿ ÷åâðèëÿí âÿ àëäûüû ùÿäèééÿëÿðè, ìÿí- èíñèäåíòè òÿñâèð åäÿí éàçûëû ìÿëóìàò âåðìÿëèäèð ôÿÿòè “ÿñàñëàíäûðìàüà” ÷àëûøàí ìÿìóðëàð äà (àøàüûäà òÿñâèð îëóíäóüó êèìè). îëóð. Àäÿòÿí, àøàüûäàêû ÿñàñëàíäûðìàëàðäàí èñòèôàäÿ åäèëèð: Ùÿäèééÿíèí ãÿáóëó, éà ðÿää åäèëìÿñè èëÿ áàüëû ãÿðàð áèð àäàìûí èõòèéàðûíà áóðàõûëìàìàëûäûð. 4 Ùàìû áåëÿ åäèð. Áó ùÿð øåéäÿí þíúÿ ìöÿññèñÿíèí þç ìÿñóëèéé- ÿòèäèð – ãóëëóã÷óëàðûí ãÿáóë åäÿ áèëÿúÿêëÿðè ùÿ- 4 Áÿõøèø âåðÿí, ñàäÿúÿ ñÿõàâÿòëèëèê, õåéèð- äèééÿíèí òèïè âÿ ìèãäàðû ìöÿééÿí åäèëìÿëèäèð. õàùëûã âÿ äîñòëóã ùèññëÿðè èëÿ áåëÿ ùÿðÿêÿò Áóíà ùÿäèééÿëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ ìåéàðëàðûí âÿ åäèð. ñèéàñÿòèí èøëÿíèá ùàçûðëàíìàñû éîëó èëÿ íàèë îë- ìàã ìöìêöíäöð. 4 Ìÿíôÿÿò âÿ ùÿäèééÿ èëÿ ìöáàäèëÿ ùå÷ êÿñÿ çèéàí ýÿòèðìèð. 1. ÖÌÓÌÈ ÃÀÉÄÀËÀÐÀ ÝÞÐß, ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓÑÓ, ÃÈÉÌßÒÈ ÍÎÌÈÍÀË 4 Ùÿäèééÿ âÿ ìÿíôÿÿò áöðîêðàòèéàíûí ãàðøû- ÄßÉßÐÄßÍ ÉÖÊÑßÊ ÎËÀÍ ÙßÄÈÉÉß ñûíû àëàí, åôôåêòëè èäàðÿåòìÿéÿ éàðäûì ýþñ- ÕÀÙÈØ ÅÄß, ÝÞÒÖÐß ÁÈËÌßÇ. òÿðÿí õåéèðõàù, èøýöçàð ìöùèò “éåòèøäèðèð”. ÏÓË ÁßÕØÈØÈÍÈÍ ÙßÐ ÙÀÍÑÛ ÔÎÐÌÀÑÛ ÃßÁÓË ÅÄÈËÌßÌßËÈÄÈÐ. 4 Ùÿäèééÿ âÿ ìÿíôÿÿò, ñàäÿúÿ ìÿäÿíè ðèòóà- ëûí âÿ ïðàêòèêàíûí áèð ùèññÿñèäèð. Îíäàí èì- Ùÿäèééÿíèí ãÿáóëóíäàí èìòèíà åòìÿêëÿ äþâëÿò òèíà èíúèêëèê éàðàäà áèëÿð. ãóëëóã÷óñó àáûðûíû ãîðóéàð âÿ îíà ãàðøû úÿìèé- éÿòäÿ ìÿíôè ðÿéèí ôîðìàëàøìàñûíûí ãàðøûñûíû 4 Äþâëÿò õèäìÿò÷èëÿðèíÿ ãÿíàÿòáÿõø ÿìÿê àëà áèëÿð. Ùÿäèééÿ àëìàíû ãàäàüàí åäÿí ñèéà- ùàããû þäÿíèëìèð. Îíëàð ÿëàâÿ õûðäà ìöêà- ñÿòÿ þíÿì âåðÿí òÿøêèëàòëàð, þç ÿìÿêäàøëàðûíû ôàòëàíäûðìàëàðà ëàéèãäèð. ëÿêÿëÿíìÿêäÿí ãîðóéóð. Äîüðóäàí äà, èø âå- ðÿíëÿð, þç èø÷èëÿðè ö÷öí òÿùëöêÿñèçëèê ìöùèòèíèí Áó àðãóìåíòëÿðäÿ èúòèìàè áîðú àíëàéûøûíûí äÿð- òÿìèíàòû áàõûìûíäàí ïîçèòèâ ùöãóãè þùäÿëèê ýþ- êè éîõäóð. Äþâëÿòèí éöêñÿê âÿçèôÿëè øÿõñè îëàí òöðöðëÿð. Úèääè ñòðåñ âÿ íàðàùàò÷ûëûã äîüóðàí ëÿ- ìÿìóð ùþêóìÿò èøëÿðèíèí ãÿðÿçñèç âÿ äöðöñò êÿëÿíìÿ ñèòóàñèéàñû çàìàíû ÿìÿêäàøëàðûíû ùÿéàòà êåñèðèëìÿñèíè òÿìèí åòìÿëèäèð. ßýÿð ìÿ- íåúÿ äàâðàíìàã áàðÿäÿ õÿáÿðäàð åòìÿäèêäÿ, ìóð èø çàìàíû ùÿäèééÿ ãÿáóë åäèð, ìÿíôÿÿò ýþ- ìöÿññèñÿëÿð ïîòåíñèàë îëàðàã áó þùäÿëèêëÿðè òöðöðñÿ, áó âàõò îíóí ùÿäèééÿ âåðÿí ïîçà áèëÿð. Ùÿäèééÿ àëìàìàüûí öñòöí úÿùÿòëÿ- ãàðøûñûíäà ùàíñûñà þùäÿ÷èëèéè, áöòþâëöêäÿ èñÿ ðèíäÿí áèðè îäóð êè, ùÿäèééÿ âåðÿíëÿðèí, îíóí äþâëÿò õèäìÿòèíÿ èíàìñûçëûã éàðàíûð. ãÿáóë îëóíìàìàñûíäàí èíúèìÿ åùòèìàëû àçäûð. Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ùÿäèééÿäÿí èìòèíà åäÿí Éåíè Úÿíóáè Óåëñèí (Àâñòðàëèéà) äþâëÿò ñåêòîðó çàìàí èçàùàò âåðÿ áèëÿðëÿð êè, îíëàðûí áó èøÿ ðà- ìöÿññèñÿëÿðè ö÷öí ìîäåë êîäåêñèíäÿ [21] äå- çûëûüû ìöÿññèñÿíèí ñèéàñÿòèíÿ çèääèð âÿ áåëÿ éèëèð êè, ãóëëóã÷óëàð, îíëàðû ùÿäèééÿ âåðÿíèí õåé- ìÿñÿëÿëÿðÿ éàíàøìàäà ìöñòÿãèë ñÿëàùèééÿòÿ ðèíÿ ãÿðÿçëè ôÿàëèééÿòÿ ñþâã åòìÿéè ãàðøûëàðûíà ìàëèê äåéèëëÿð. Áó ùàëäà ãóëëóã÷óëàð, ùÿäèééÿ- ìÿãñÿä ãîéàí àäàìëàðäàí, þç âÿçèôÿëÿðèíè éå- íèí îíëàðû ÿëÿ àëìàã ö÷öí òÿêëèô îëóíäóüóíó ðèíÿ éåòèðÿí çàìàí ùå÷ áèð ùÿäèééÿ ýþòöðÿ áèë- ìöÿééÿíëÿøäèðìÿêëÿ ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöøìöð- ìÿçëÿð. ßýÿð ùÿäèééÿ âÿ ìÿíôÿÿò íîìèíàë ëÿð. 92 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
2. ÙßÄÈÉÉß ÒßÊËÈÔ ÅÄÈËßÍ, ÉÀÕÓÄ 3. ßÝßÐ ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓÑÓÍÓÍ ÈÐÀÄßÑÈÍÈÍ ÇÈÄÄÈÍß ÎÍËÀÐÛ ÀËÀÍ ÈÌÒÈÍÀÑÛÍÀ ßÙßÌÈÉÉßÒ ÂÅÐÈËÌÈÐÑß, ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓÑÓ ÞÇÖÍÖÍ ÉÀÕÓÄ ÁÀØÃÀ ÑßÁßÁÄßÍ ÍÎÌÈÍÀË ÁÈÐÁÀØÀ ÐßÈÑÈÍß ÁÓ ÈÍÑÈÄÅÍÒ ÄßÉßÐÈ ÃÈÉÌßÒÈÍÄßÍ ÉÖÊÑßÊ ÎËÀÍ ÁÀÐßÄß ÉÀÇÛËÛ ÌßËÓÌÀÒ ÂÅÐÌßËÈÄÈÐ. ÙßÄÈÉÉß ÀÜÛËËÛ ØßÊÈËÄß ÃÀÉÒÀÐÛËÀ ÁÈËÌÈÐÑß, ÎÍÄÀ ÙßÄÈÉÉßÉß Áöòöí òÿêëèô îëóíàí ùÿäèééÿëÿð þç íîìèíàë äÿ- éÿðèíäÿí ãèéìÿòëè îëóð. Îíëàðûí ãÿáóëóíäàí èì- ÌÖßÑÑÈÑßÍÈÍ ÌÖËÊÈÉÉßÒÈ ÊÈÌÈ òèíà åäèëìÿñè áàðÿäÿ ãóëëóã÷ó äÿðùàë ðÿèñèíÿ ÁÀÕÛËÌÀËÛÄÛÐ. ìÿëóìàò âåðìÿëèäèð. Èëêèí øèôàùè ìÿëóìàòäàí ñîíðà ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû, ùþêìÿí éàçûëû øÿêèëäÿ Áèð ñûðà ùàëëàðäà ùÿäèééÿäÿí èìòèíà ÷ÿòèí îëóð; õèäìÿòè ãåéä òÿãäèì îëóíìàëûäûð. Éàçûëû ãåéäèí ìÿñÿëÿí, ùÿäèééÿ âåðÿí èìòèíàéà ìÿùÿë ãîé- ìÿçìóíó áåëÿ îëà áèëÿð: ìóð âÿ òÿêëèôèíäÿ èñðàð åäèð. Áóíäàí áàøãà, ùÿ- äèééÿ èíñàíëàðûí éàíûíäà òÿêëèô åäèëèðñÿ, îíäàí 4 Èíñèäåíòèí éåðè, òàðèõè âÿ âàõòû èìòèíàäàí íàðàùàò÷ûëûã ùèññè éàðàíà áèëÿð; ìÿ- ñÿëÿí, êÿíàðäàí êîíôðàíñà äÿâÿò îëóíìóø 4 Ùÿäèééÿ êèìÿ òÿêëèô îëóíìóøäóð ìÿðóçÿ÷è. Ùÿäèééÿ ìöÿññèñÿíèí ìöëêèééÿòè îëàí êèìè, ùÿäèééÿíèí, ìÿíôÿÿòèí òàëåéè âÿ îí- 4 Ùÿäèééÿíè êèì òÿêëèô åòìèøäèð âÿ ÿëàãÿ ùàã- äàí èñòèôàäÿ ö÷öí àëàí éîõ, òÿøêèëàò þçö ìÿñó- ãûíäà ìöôÿññÿë ìÿëóìàò (ÿýÿð îíëàð ìÿ- ëèééÿò äàøûéûð. “Ðåàëëàøìà” ìöõòÿëèô ôîðìàëàðäà, ëóìäóðñà) î úöìëÿäÿí, ùàìûíûí èøòèðàêû èëÿ îëà áèëÿð.
4 Òÿêëèôÿ âåðèëìèø úàâàá 4. ÍÎÌÈÍÀË ÄßÉßÐËÈ ÒßÊËÈÔËßÐ 4 Åäèëìèø òÿêëèôèí âÿ èøÿ àèäèééàòû îëàíëàðûí ÃßÁÓË ÅÄÈËß ÁÈËßÐ. ÿùàòÿëè òÿñâèðè Àäè íîìèíàë äÿéÿðè îëàí ùÿäèééÿ àëàí àäàìäà, 4 Ãåéä, ìöÿëëèôèí èìçàñû âÿ òàðèõè àäÿòÿí, þùÿäÿëèê ùèññè éàðàíìûð. Áåëÿ ùàëëàð ðÿñìè ôóíêñèéàíûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíÿ òÿñèð ßìÿêäàø éàçûëû ãåéäèí áèð íöñõÿñèíè þçöíäÿ ýþñòÿðÿ áèëÿð âÿ áþéöê åùòèìàëëà òÿñèð ýþñòÿðèð ñàõëàìàëû, äèýÿðèíè èñÿ ðÿèñèíÿ âåðìÿëèäèð. Î äà äÿ. Áó ñÿáÿáäÿí, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà ùÿð- þç íþâáÿñèíäÿ èìçà àòûá, òàðèõ ãîéìàëû âÿ óé- äÿí íîìèíàë äÿéÿðëè ùÿäèééÿëÿðèí ãÿáóëóíà üóí ãîâëóüà ãîéìàëûäûð. èúàçÿ âåðèëìÿñè êîððóïñèéà ö÷öí õûðäà òÿùëöêÿ éàðàäûð. Íîìèíàë äÿéÿð êåéôèééÿòèíäÿ áàõûëàí “Ýÿðÿêñèç” ùÿäèééÿ òÿêëèôè àëàí ãóëëóã÷ó éàçûëû ùÿäèééÿ íöìóíÿëÿðè, ìöÿññèñÿíèí ôÿàëèééÿòè èëÿ ãåéäè ùàçûðëàéàí çàìàí ñèòóàñèéàíû íÿçàðÿòäÿ êîíêðåò áàüëû îëìàéàí áàçàðûí óúóç áÿçÿê ÿø- ñàõëàìàëûäûð. ßêñÿð äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû þçëÿðèíè éàëàðû, éàõóä êîðïîðàòèâ ñóâåíèðëÿðäèð. Àíúàã ëÿêÿëÿíìèø âÿçèééÿòÿ ñàëàíäà íàðàùàò÷ûëûã êå- ùÿäèééÿíèí íîìèíàë äÿéÿðëè ÿøéà îëìàñû ìÿñÿ- ÷èðèðëÿð. Éàçûëû áÿéàíàò øÿõñÿ èìêàí âåðèð êè, þç ëÿñèíèí ùÿëëè ãóëëóã÷óíóí èõòèéàðûíà áóðàõûëìà- âåðñèéàñûíû èôàäÿ åòñèí âÿ ðàùàòëûã òàïñûí. Èíñè- ìàëûäûð. Áó ìÿñÿëÿäÿ ðÿùáÿðëèê ìöÿññèñÿíè äåíò áàðÿäÿ ìÿëóìàò ãóëëóã÷óíóí òÿøêèëàòûíû äà óéüóí äàâðàíìàüà ùÿâÿñëÿíäèðèð. òÿìñèë åòìÿëèäèð. ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 93
5. ÁßÇÈ ÙÀËËÀÐÄÀ ÙßÄÈÉÉß 6. ÁßÇÈ ÙÀËËÀÐÄÀ ÂÀÙÈÄ ÌßÃÑßÄß ÕÈÄÌßÒ ÅÄßÍ Âß ÖÌÓÌÈ ÂßÇÈÔßËßÐÈ ÃßÁÓË ÅÄÈËß ÁÈËßÐ, ßÝßÐ ÎÍËÀÐ ÉÅÐÈÍß ÉÅÒÈÐßÍ ÙßÌÊÀÐ Âß ÈØ ÄÞÂËßÒ ÌßÌÓÐËÀÐÛ ÒßÐßÔÈÍÄßÍ ÉÎËÄÀØËÀÐÛÍÀ ÝÞÑÒßÐÈËßÍ ÂßÇÈÔßËßÐÈÍÈ ÈÚÐÀ ÅÄßÍ ÇÀÌÀÍ ÃÎÍÀÃÏßÐÂßÐËÈÉÈÍ ÚÈÄÄÈ ßËÀÌßÒËß- ÀËÛÍÛÁÑÀ Âß ÄÞÂËßÒ ÐÈÍÈ ÃßÁÓË ÅÒÌßÊ ÌßÃÑßÄßÓÉÜÓÍ ÃÓËËÓÍ×ÓÑÓÍÓÍ ÌÖßÑÑÈÑßÑÈÍÈÍ ÎËÀ ÁÈËßÐ. ÈØÈÍß ÀÈÄÄÈÐÑß, ÉÀÕÓÄ ÔÀÉÄÀËÛ ×àé, êîôå êèìè ãîíàãïÿðâÿðëèê ÿëàìÿòëÿðè, ùÿ- ÄÞÂËßÒ ÔÓÍÊÑÈÉÀÑÛ ÉÅÐÈÍß äèééÿäÿí ôÿðãëè îëàðàã íÿçàêÿò èôàäÿñèäèð âÿ áèð ÉÅÒÈÐÈËÈÐÑß, ÁÓ ÚÖÐ ßØÉÀËÀÐÛÍ ÷îõ òÿøêèëàòûí ãîíàãëàðûíà òÿêëèô åäèëèð. Èø÷è ãðó- ÙÀÌÛÑÛ ÌÖßÑÑÈÑßÍÈÍ ÌÖËÊÈÉÉßÒÈ ïó òÿðÿôèíäÿí òÿêëèô îëóíàí úèääè íàùàð äà áåëÿ êàòåãîðèéàéà àèääèð. ÎËÌÀËÛÄÛÐ.
7. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛ Ö×ÖÍ Ùÿäèééÿ âÿ áó êàòåãîðèéàäàí îëàí ìÿíôÿÿòèí ÎÍËÀÐÛÍ ÐßÑÌÈ ÂßÇÈÔßËßÐÈ ÈËß ÁÀÜËÛ ãÿáóë îëóíìàñûíûí ìÿãñÿäÿóéüóíëóüó áàðÿ- ÎËÌÀÉÀÍ ÕÖÑÓÑÈ ÒßÊËÈÔËßÐÈÍ ÃßÁÓË äÿ ìöÿññèñÿ þç ÿìÿêëàøëàðûíû àéäûí øÿêèëäÿ ÅÄÈËÌßÑÈ ÌÖÍÀÑÈÁ ÎËÀ ÁÈËßÐ. ìÿëóìàòëàíäûðìàëûäûð. Ìöÿññèñÿíèí èøèíÿ àèä îëàí ùÿäèééÿ íöìóíÿñè, áó ìþâçóéà àèä êèòàá- Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ õöñóñè ãèéìÿòëÿðëÿ áàçàðëàðà éåíè ìÿùñóëëàð ÷ûõàðûëûð, éàõóä ìÿùñóëóí ãèé- äûð. Áåëÿ ùÿäèééÿëÿð ìöÿññèñÿíèí ìöëêèééÿòè îë- ìÿòè ìÿùäóäëàøäûðûëìûø ìöääÿò ÿðçèíäÿ àçàë- ìàëûäûð. äûëûð. Áó úöð âÿçèééÿò îíó ýþñòÿðèð êè, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ðÿñìè âÿçèôÿëÿðè èëÿ ÿëàãÿëè îë- Ìöÿññèñÿ ö÷öí (ùåéÿòèí àéðû-àéðû öçâëÿðèíÿ äå- ìàäûüû òÿãäèðäÿ, áåëÿ òÿêëèôëÿðè ãÿáóë åòìÿê ðà- éèë) î äà ìÿãñÿäÿóéüóí îëàðäû êè, àëãû-ñàòãûíûí ùàòäûð. èíêèøàô ïëàíû ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ùÿäèééÿ þçöíäÿ ñàõ- ëàíñûí. Ìÿñÿëÿí, êîìïàíèéà èñòåùñàë åòäèéè 8. ÌÖßÑÑÈÑß ÙßÄÈÉÉßÍÈÍ ÐÅÉÅÑÒÐÈÍÈ ÀÏÀÐÌÀËÛÄÛÐ ìÿùñóëëàðûí óéüóí êÿìèééÿòäÿ àëûíìàñûíäàí ñîíðà þçöíöí áöòöí ìöøòÿðèëÿðèíÿ ïóëñóç àâòî- ßýÿð òÿøêèëàò áÿçÿí ãóëëóã÷óëàð ö÷öí ùÿäèééÿ- ìîáèë òÿêëèô åäÿ áèëÿð. Àâòîìîáèë ìöÿññèñÿäÿ íèí ãÿáóë åäèëìÿñèíèí ìöìêöíëöéö ãÿíàÿòèíÿ êèìèíñÿ øÿõñè ðèôàùûíà õèäìÿò åòìÿìÿëèäèð. ýÿëèðñÿ, áöòöí ùàëëàðäà äàâðàíûøû òÿíçèìëÿéÿí âÿ îíà íÿçàðÿò åäÿí ëèìèò òÿòáèã îëóíìàëûäûð. Ôàéäàëû âàñèòÿëÿðëÿ áóíà íàèë îëàí âÿ àâòîìî- Ìÿñÿëÿí, áåëÿ áèð òÿëÿá îëìàëûäûð êè, íîìèíàë áèëäÿí èñòèôàäÿ ðèôàùûíû ãîðóéóá ñàõëàéàí ìöÿñ- äÿéÿðäÿí éóõàðû ãèéìÿòäÿ îëàí áöòöí ùÿäèééÿ- ñèñÿ, àâòîìîáèëÿ ýþðÿ êîìïåíñàñèéà àëà, îíó ëÿð åëàí åäèëñèí âÿ àëàí àäàìûí àäûíà à÷ûã ùÿ- àóêñèîíäà ñàòà, éàõóä ìàøûíûí ðÿñìè ìÿã- äèééÿëÿð ðåéåñòðèíÿ äàõèë îëóíñóí. Ùÿäèééÿ ñÿäëÿð ö÷öí èñòèôàäÿñèíè òÿìèí åäÿ áèëÿð. Î äà òÿêëèô îëóíàí øÿõñèí, îíóí ÷àëûøäûüû ìöÿññèñÿ âÿ òÿøêèëàòûí àäû äà áóðàéà äàõèë åäèëìÿëèäèð. âàúèáäèð êè, ìöêàôàò àëàí çàìàí ìöÿññèñÿíèí Åéíè çàìàíäà, ùÿäèééÿíèí ãÿáóë åäèëìÿñè áà- ãÿðÿçñèçëèéèíÿ ëÿêÿ ýÿëìÿñèí. ðÿäÿ éàçûëû ãåéä ùàããûíäà ãÿðàð äà îëìàëûäûð âÿ 94 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
ðåéåñòð éöêñÿê âÿçèôÿëè ãóëëóã÷ó (éàõóä óéüóí ðÿùáÿðëèéèí éåðñèç ùÿäèééÿ ãÿáóëóíäàí èìòèíà âÿçèôÿëè øÿõñ) òÿðÿôèíäÿí èìçàëàíìàëûäûð. åòäèéè çàìàí åòèê äàâðàíûø íöìàéèø åòäèðÿí ãóëëóã÷óëàðûí ìöêàôàòëàíäûðûëìàñû áàðÿäÿ àêòèâ Âàúèá ìöÿééÿíëÿøäèðèúè ìÿãàìëàðäàí áèðè äÿ àääûìëàð àòûëìàñûíû þçöíäÿ áèðëÿøäèðèð. èäàðÿ÷èíèí äàâðàíûøû áàðÿäÿ ãåéðè-åòèê ãÿðàðûí ãÿáóë îëóíìàñûäûð. Áàøàã ñþçëÿ, åòèê ãàéäàëà- Áóíëàðäàí áàøãà, ùÿäèééÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ ñå- ðûí íîðìàëàðûíà ÿìÿë åäèëìÿñèíäÿí ôÿðãëè îëà- ÷èëìÿñè ìöìêöí îëàí áèð ñûðà éàíàøìàëàð äà ðàã èäàðÿ÷èëÿðèí äàâðàíûøû, áþéöê åùòèìàëëà ìþâúóääóð. Ìöÿññèñÿ þçöíöí áþéöê âÿ ïî- ãóëëóã÷óëàð òÿðÿôèíäÿí òÿêðàð îëóíà áèëÿð. ßýÿð òåíñèàë òÿäàðöê÷öëÿðèíÿ ìÿêòóá éàçûá ìÿëóìàò ðÿùáÿðëèê þç ãóëëóã÷óëàðûíà áèð úöð äàíûøûá, âåðÿ áèëÿð êè, ðÿüáÿò äîüóðàí ïðàêòèêà îíëàðûí áàøãà úöð äàâðàíàí àäàìëàð êèìè áàõûðñà, áó þç èø÷èëÿðèíÿ ùå÷ áèð ùÿäèééÿ òÿêëèô åòìÿìÿñèäèð. çàìàí îíëàðäà ïÿðèøàíëûã éàðàíàúàã. Áåëÿ éàíàøìàíûí öñòöíëöéö îíäàí èáàðÿòäèð êè, ïîòåíñèàë òÿäàðöê÷öëÿð åéíè éàðûø âÿçèééÿòèíäÿ Ðÿùáÿðëèê, þç òÿøêèëàòûíäà åòèêàíûí èíêèøàôûíà îëäóüóíà ÿìèíëèê ùèññ åäèð âÿ óéüóí èøëÿ áàüëû øÿõñè íöìóíÿ èëÿ ìöñáÿò òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëÿð. òåíäåðèí ÿëäÿ åäèëìÿñè ïðîñåñèíäÿ òÿðÿôêåøëèê Ùÿäèééÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ ãÿáóë åäèëÿ áèëÿí ñòðà- îëìóð. Ùÿð øåé àøêàð âÿ ùåñàáàòâåðìÿ ãàéäà- òåýèéàëàðûí êîíêðåò íþâëÿðè, áàø âåðÿíëÿð ùàã- ñûíäà àïàðûëûð [22]. ãûíäà ãóëëóã÷óëàðûí õÿáÿðäàð åäèëìÿñèíè,
ÃÅÉÄËßÐ
1 Áàõûí: Àí Åòùèúñ Ôðàìåwîðê ôîð òùå Ñòàòå Ñåú- Applied Ethics – Government, Policy and Public òîð, Àóãóñò 1999, (Äþâëÿò ñåêòîðó ö÷öí åòèê ÷ÿð- Sector Ethics Page: ÷èâÿ, àâãóñò 1999). Ñòàòå Ñåðâèúåñ Úîììèññèîí, www.ethics.ubc.ca/resources/govt/; International Wåëëèíýòîí, Íåw Çåaëàíä: ùòòï://www.ññú.ýîâò. Institute for Public Ethics: http://www.iipe.org; íç/äèñïëàé/äîúóìåíò.àñï? ÍàâÈÄ=82&Äîú OECD / PUMA Ethics and Corruption Page (in ÈÄ=2822; Ùîw òî Äåâåëîï àí Åôôåúòèâå Úîäå îô particular the “Principles for managing ethics in Íåw Ñîóòù Wàëåñ Èíäåïåíäåíò Úîììèññèîí the public sector”, 1998): www1.oecd.org/puma/ Àýàèíñò Úîððóïòèîí, Ñéäíåé, Àóñòðàëèà ùòòï:// ethics/index.htm; Office of the Ethics Counsellor, www.èúàú.íñw. àó/ïóá/ñóìàðé_ïóá. úôì? Canada: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/ ÈÄ=306 inoecbce.nsf/vwGeneratedInterE/Home; Jeremy Pope, Transparency International Source Book, 2 Ðåàëèçàñèéà ö÷öí ìöíàñèá èíôîðìàñèéàéà áàõûí: Chapter 20 “Public Service Ethics, Monitoring òùå Ðåïîðò îô òùå ÓÍ Ñåúðåòàðé Ýåíåðàë Å/ Assets and Integrity Testing”(2000) http://www. ÚÍ.15 / 2002/6/ Àää.1. ùòòï://www.óíîäú.îðý/ transparency.org/sourcebook/20.html; U.S. úðèìå_úèúï_úîì-ìèññèîí_ñåññèîí_11.ùòìë?ïðè- Office of Government Ethics: http://www.usoge. íò=éåñ gov; J‡nos Bert—k, Building Trust in 3 Áó éàçûëû ãåéäëÿð ÎÅCD– éÿ ìÿõñóñ äåéèë, Government: Lessons from OECD Countries: ìöÿëëèôëÿðèí þçëÿðè òÿðÿôèíäÿí äàõèë åäèëìèøäèð. http://www.oecd.org/dataoecd/60/43/1899427. 4 Áàõûí: Best Practice Codes of Conduct for pdf; Values and Ethics Codes for the Public Public Officials http://www.ti-bangladesh.org/ Service (Canada) cgi-bin/cgiwrap/Wtiban/bpvodocs.cgi; Centre for ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ 95
5 Áàõûí: Guidelines on Official Conduct of Public ncy.org /toolkits /monitor_ombudsman- Servants (Australia), www.apsc.gov.au/ japan.html) UN Global Programme against publications96/conduct. pdf; Standards of Corruption, CICP, Draft Anti-Corruption Tool Kit, Ethical Conduct for Employees of the Executive Version 3, (last edited 01/2002): Institution Branch, (US) ethics.od.nih.gov/LawReg/soc Building: Ombudsmen, Vienna, UN (http://www. 0999.pdf; Ethics Code of Public Servants undcp.org/adhoc/crime/toolkit/f2.pdf) Link to the (Georgia); http://www.una.org.ge/transparency Office of the Inspector General of Government, /code.html; Code of Ethics for Public Officials Uganda (http:/www.igg.go.ug) (Hungary): http://www.b-m.hu/kozszolgalat/ 12 The description is taken from Stuart Gillian, The etika/angol/aetika_21.htm United States Federal Government: The 6 Czech Code of Conduct: http://www1.oecd.org/ Management of Ethics and Conduct in the puma/ethics/pubs/czechcode.pdf. Public service, OECD, December 1995.
7 Taken from Whitton, above. 13 US Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov/ 8 Australian Public Sector Ethics Act: http://www. legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/ACTS/1994/94 14 Office of the Ethics Counsellor (Canada): AC067.pdf http://strategis.ic.gc.ca /epic/internet/inoec - bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home 9 Australian Whistleblower Protection Act: http://www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CU 15 Office of the Ethics Counsellor (Canada): RRENT/W/Whistle-blowA94_03E_030509.pdf http://strategis.ic.gc.ca /epic/internet/inoec - bce.nsf/vwGenerated InterE/Home 10 The Queensland Public Sector Ethics Act: www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/ 16 For a discussion, see The Ethics Package by CURRENT/PublicSecEthA94.pdf Gregory J. Levine, 2002: http://www3.telus.net/ GovtEthicsLaw/EthPacPaper2002.htm#_edn1 11 Anti-Corruption Network for Transition Economies,Baltic Anti-Corruption Initiative: 17 Job rotation is recommended as a preventive http://www.anticorruptionnet.org/acncgi/user_sid measure by the Transparency International e/projects.cgi?lang=en&site_type =graphics& Source Book (2000):http://www.transparency. come_from=projects&search=1&country_id=14. org/sourcebook /03.html; Independent 2 Camerer, Lala, (10/2001): Prerequisites for Commission Against Corruption checklist: Effective Anti-corruption Ombudsman’s ffices http://www.icac.org.hk/eng/prev/prev_dept_22 and Anti-corruption Agencies, 10th IACC, .html . Workshop Papers, Prague, IACC, Transparency 18 JPope, Transparency International Source Book International (http://www.10iacc.org/download/ 2000,Chapter 12 “Public Service to Serve the workshops/cs06.pdf); J. Pope, Transparency Public” (2000):http://www.transparency.org International Source Book 2000. Confronting /sourcebook12.html; World Bank Administrative Corruption: The Elements of a National Integrity and Civil Service Reform:Recruitment and System, Chapter 10 – Ombudsman, Berlin, Promotion Page http://www1.worldbank.org/ Transparency International (http://www. publicsector/civilservice/recruitment.htm transparency.org/sourcebook/10.html); Citizen 19 For an example, see the Estonian Public Service Ombudsmen– Local Government Disclosure Act:64.49.225.236/Documents/estonia.pdf. Systems-Japan, ( http: //w w w.transpa re 96 ÄÞÂËßÒ ÈÄÀÐß×ÈËÈÉÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛËÌÀÑÛ Âß ÄßÑÒßÊËßÍÌßÑÈ
20 JPope, Transparency International Source http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf Book,Chapter 1 “The Challenge of Renovation” /wps2394.pdf; World Bank on civil service issues (2000): http://www.transparency.org/sourcebook (including crosscountry data on government /01.html; C. Van Rijckeghem, B. Weder, employment and pay): http://www1. Corruption and the Rate of Temptation: Do Low worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap. Wages in the Civil Service Cause Corruption? htm; World Bank on the importance of adequate IMF Working Paper 1997: www.imf.org/external/ pay: http://www1.worldbank.org/ publicsector/ pubs/ft/wp/wp9773.pdf; D. Shand, S. Sohail,The anticorrupt/ publicsectormanagement.htm#1; Role of Civil Service Reform in Combating (UK) House of Commons, Select Committee on Corruption,in: D. Kaufmann, M.G. de Asis, P. International Development, 4th Report: Dininio, Improving Governance and Controlling http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk Corruption, 2001:http://www.worldbank.org /wbi /pa/cm200001/cmselect/cmintdev/39/3907.htm; /governance /pubs /improving.html; V. Tanzi, World Bank on Public Service Pay Policy in Corruption Around the World: Causes, AnglophoneAfrica: http://www1.worldbank.org Consequences, Scope and Cures, IMF Staff /publicsector/civilservice/public_africa.htm Papers Vol. 45, No. 4, December 1998. 21 Model Code of Conduct for New South Wales http://www.imf.org /external /Pubs /FT/staffp Public Agencies /1998/12- 98/pdf/tanzi.pdf; R. Di Tella, E. (Australia):http://www.premiers.nsw.gov.au/ Schargrodsky, The Role of Wages and Auditing pubs_dload_part4/prem_circs_memos/prem_me during a Crackdown on Corruption in the City of mos/1997/m97-10.html Buenos Aires. www.hbs.edu/dor/papers2/ 22 Éåíè Úÿíóáè Óåëñèí êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöñòÿãèë 9900/00-047.pdf; R. Di Tella, The Honest êîìèññèéàñû: “Ùÿäèééÿ, ôàéäà, éîõñà ñàäÿúÿ ðöø- Reformer’s Guide to Fighting Corruption, HBS âÿò? Äþâëÿò ñåêòîðóíóí ìÿìóðëàðû âÿ ìöÿññèñÿ- paper 2001. http://w w w.pe ople.hbs.e du / ëÿð ö÷öí ðÿùáÿðëèê ïðèíñèïëÿðè”; ùòòï://www.èúàú rditella /pape r s / hone st _reformer.pdf; W. .íñw.ýîâ.àó/ïóá/ïóáëèú/ïóá2_37úï.ïäôà Wane, Tax Evasion, Corruption, and the Remuneration of Heterogeneous Inspectors VII áþëìÿ. ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß 99 ØÈÊÀÉß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
Èñòÿð äþâëÿò, èñòÿðñÿ äÿ þçÿë òÿøêèëàòëàð øèêàéÿò- Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà øèêàéÿò âåðìÿê ëÿðèí âåðèëìÿñè âÿ áàõûëìàñû ö÷öí åòèáàðëû ñèñòå- èìêàíëàðûíûí âàúèáëèéèíè ýþñòÿðÿí ùàíñûñà èñëà- ìÿ åùòèéàú ùèññ åäèð. Êîððóïñèéàíûí ïîòåíñèàë ùàò ïðîãðàìûíûí îëìàñû, âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí ãà- èìêàíëàðûíäàí íàðàùàò îëàíëàð ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû íóíñóç âÿ ìÿñóëèééÿòñèç ùÿðÿêÿò åòìÿìÿëÿðè ìÿñóë ðÿùáÿðëÿðè ùþêìÿí õÿáÿðäàð åòìÿëèäèð. ö÷öí ùÿð áèð èø÷èíèí ìöøàùèäÿ ãàáèëèééÿòèíè àðòû- ßýÿð ìþâúóä ïðîáëåìèí éàðàíìàñûíûí ñÿáÿá- ðûð. [1] êàðû ðÿùáÿðëèê þçöäöðñÿ, áó çàìàí èø÷èëÿðèí èíàíäûãëàðû óéüóí ñÿëàùèééÿòëè øÿõñëÿðÿ øèêàéÿò ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌßÍÈÍ ÄÀÕÈËÈ âåðìÿê ö÷öí ìöÿééÿí ìåõàíèçì îëìàëûäûð. ÌÅÕÀÍÈÇÌËßÐÈ
Øèêàéÿò âåðìÿíèí åòèáàðëû ìåõàíèçìè îëìéàí- Ùÿð áèð äþâëÿò èäàðÿñèíäÿ (åéíè çàìàíäà, áþ- äà ðÿùáÿð þç òÿøêèëàòûíäà áàø âåðÿíëÿð ùàããûí- éöê âÿ êè÷èêëèéèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã ùÿð áèð þçÿë äà íèñáÿòÿí àç ìÿëóìàòà ìàëèê îëà áèëÿð. ñåêòîð òÿøêèëàòûíäà) äàõèëè øèêàéÿò âåðìÿíèí äÿ- Êîððóïñèéàëàøìûø ðÿùáÿðëÿð òàáå÷èëèéèíäÿ îëàí ãèã ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ïðîñåäóðó îëìàëûäûð. èø÷èëÿðèí ãàéäà ïîçóíòóëàðûíäàí âÿ ñóè-èñòèôà- Òåç - òåç áåëÿ ïðîñåäóðëàð äöçýöí áàøà äöøöë- äÿëÿðäÿí øèêàéÿò åòìÿê èìêàíûíäàí ìÿùðóì ìöð. Àäÿòÿí, îíëàð áó âÿ éà äèýÿð øÿõñè ìàðàã îëäóãëàðûíû áèëÿíäÿ ùå÷ íÿäÿí ãîðõìóðëàð. ýöäÿíëÿðÿ öíâàíëàíûð; ñþçöýåäÿí ùÿð áèð áåëÿ Ðÿùáÿðëÿðèí, éàõóä ñûðàâè èø÷èëÿðèí ôÿàëèééÿòëÿ- ïðîñåäóð ìöíàãèøÿëè õàðàêòåð äàøûéûð. Âåðèëÿí ðèíäÿ àíëàøìàíûí îëìàìàñû äàâàìëû õàðàêòåð øèêàéÿòäÿêè ìÿëóìàòëàðûí äîüðóëóüóíó òÿñäèã àëà âÿ ìÿíÿâè ìöùèòèí êîðëàíìàñûíà ýÿòèðèá ÷û- åòìÿê çÿðóðèäèð. Ìþâúóä ìåõàíèçì ïðîñåñèí õàðà áèëÿð. Øèêàéÿò âåðìÿíèí åòèáàðëû ìåõàíèç- ôàéäàëûëûüûíû òÿìèí åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ, òÿùãèãàò ìèíèí îëìàñû èñÿ èñòÿíèëÿí áåëÿ âÿçèééÿòè àïàðìàã èìêàíû îëàí âÿçèôÿëè øÿõñëÿðÿ þç íàðà- äöçÿëòìÿéÿ èìêàí éàðàäûð. ùàòëûãëàðûíû ÷àòäûðìàã ö÷öí èø÷èëÿðÿ øÿðàèò éà- ðàòìàëûäûð. Àíúàã áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ èø÷èëÿð þç ùÿìêàðëàðû- íûí èøäÿêè íàëàéèã äàâðàíûøëàðû áàðÿäÿ ñóñìà- ÀØÊÀÐËÛÃ: ÈØ×ÈËßÐÈ ÅÒÈÁÀÐËÛ üà öñòöíëöê âåðèðëÿð. Áåëÿ ìÿëóìàòëàð áàðÿäÿ ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÊÀÍÀËËÀÐÛ ÈËß ÍÅÚß õÿáÿðäàðëûüà èúòèìàèééÿò ÿëåéùèíÿ éþíÿëìèø ùÿ- ÒßÌÈÍ ÅÒÌßËÈ ðÿêÿò, áèð íþâ, ãîíøóëàðà ãàðøû “úàñóñëóã” åò- ìÿê âÿ âÿòÿíäàøäàí «èøâåðÿíëèê» êèìè áàõûëûð. Ãàëìàãàëëàðûí âÿ ãÿçàëàðûí ãàðøûñûíûí àëûíìà- Åéíè çàìàíäà áó ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ôÿðãëè äöøöí- ñûíäà, åéíè çàìàíäà ãöñóðëó ïðàêòèêàíûí äà- úÿäÿ îëàí þëêÿëÿðèí äÿ ñàéû àðòìàãäàäûð. Âÿ- éàíäûðûëìàñûíäà èø÷èëÿðèí ÿùÿìèééÿòëè ðîë òÿíäàøëàð áàøà äöøöðëÿð êè, þçöíÿ ùåñàáàò îéíàìàñû þòÿí ÿñðèí ñÿêñÿíèíúè èëëÿðèíäÿ Áèð- âåðÿí èíñàíëàðûí êîððóïñèéà âÿ áó ãÿáèëäÿí ëÿøìèø Êðàëëûãäà äàëáàäàë áàø âåðÿí ôÿëàêÿòëè îëàí íàëàéèã ùàëëàð áàðÿäÿ ìÿëóìàòëàðû óéüóí ùàäèñÿëÿðäÿí ñîíðà ãÿáóë åäèëäè. èíñòàíñèéàëàðà ÷àòäûðìàñû úÿìèééÿòèí ìàðàãëà- ðûíà äàùà ÷îõ úàâàá âåðèð. Äåìÿê îëàð êè, áó ùàäèñÿëèðèí ùàìûñûíûí èúòèìàè òÿùãèãàòû íÿòèúÿñèíäÿ àéäûí îëäó êè, èø÷èëÿð áó Äöçäöð, úÿìèééÿòèí ìÿñÿëÿéÿ éàíàøìàñûíû ãàëìàãàë âÿ ãÿçàëàð áàø âåðÿíÿ ãÿäÿð îíëàð- äÿéèøäèðìÿê ö÷öí ìöÿééÿí âàõò òÿëÿá îëóíóð. äàí õÿáÿðäàð èäèëÿð, àíúàã éà ùÿéÿúàí éàðàò- 100 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
ìàã ãîðõóñóíäàí ñóñìóø, éà äà êè, áåëÿ îëàíäà, èíñàíëàð óéüóí äàâðàíûø íîðìàëàðûíûí ùàëëàðäà ëàçûì îëàí öíâàíëàðà ìöðàúèÿò åòìÿ- ïîçóëìàñû èëÿ áàüëû ìöøàùèäÿëÿðèíè à÷ûã èôàäÿ ìèøëÿð. Áåëÿ íöìóíÿëÿðäÿí àøàüûäàêûëàðû ýþñ- åòÿìÿéÿ òÿðÿääöä åäèðëÿð. Èø÷èëÿð èëê “ùÿéÿúàí òÿðìÿê îëàð: òÿáèëè” ÷àëàí, àøêàðåäèúè (èôøà åäèúè) êèìè ÷ûõûø åäÿ áèëÿðëÿð âÿ åòìÿëèäèðëÿð. Ëàêèí ùÿéÿúàí ãàë- 4 1988-úè èëèí äåêàáðûíäà Ëîíäîíäàí áèð ãÿ- äûðûëäûüû òÿãäèðäÿ íÿéèñÿ èòèðìÿê ãîðõóñó îíëàðû äÿð àðàëû éöêëö äÿìèðéîë ñòàíñèéàñûíäà, 35 íàðàùàò åäèð. Áåëÿ àøêàðëàéûúûëàð þç èøëÿðèíè âÿ íÿôÿðèí îëöìö èëÿ íÿòèúÿëÿíÿí ãàòàðûí àø- äîñòëàðûíû èòèðÿ áèëÿð. [2] Èëê íþâáÿäÿ áó, ðÿùáÿð- ìàñûíäàí ñîíðà àïàðûëàí òÿùãèãàòäàí àé- ëèéÿ ãàðøû ãåéðè-ãàíóíè äàâðàíûøëàðû èëÿ òàíûíàí äûí îëäó êè, íÿçàðÿò÷è ãÿçàéà ñÿáÿá îëàí àøàüû ïèëëÿäÿêè èø÷èëÿðÿ àèääèð. áÿðêèäèëìÿìèø íàãèëè ýþðìöø, àíúàã áóíó Áåëÿ èø÷èëÿðèí äþðä ñå÷èì âàðèàíòû âàð: “ÿùÿìèééÿòñèç áèð øåé” ùåñàá åäÿðÿê ñó- ñóá, ðÿùáÿðëèéè íàðàùàò åòìÿìÿê ãÿíàÿòè- 4 Ñóñìàã íÿ ýÿëìèøäèð.
4 Ðÿùáÿðëèéèí ùöãóãà çèää äàâðàíûøëàðû áàðÿ- 4 1991-úè èëèí èéóëóíäà Áåéíÿëõàëã Êðåäèò âÿ äÿ íàðàùàòëûüû ùàíñûñà äàõèëè ïðîñåäóðóí Êîììåðñèéà Áàíêû ÷þêäöêäÿí ñîíðà àïà- êþìÿéè èëÿ èôàäÿ åòìÿê ðûëàí òÿùãèãàòäàí àéäûí îëäó êè, äåñïîòèê èø øÿðàèòè íÿòèúÿñèíäÿ áàíêûí ùÿð ùàíñû òÿùëö- 4 Ðÿùáÿðëèéèí ùöãóãà çèää äàâðàíûøëàðûíäàí êÿëè ôÿàëèééÿòèéëÿ áàüëû õèäìÿòè ùåéÿòèí þç éàðàíàí íàðàùàòëûãëà áàüëû ùàíñûñà õàðèúè åòèðàçëàðûíû èôàäÿ åòìÿê èìêàíû îëìàìûøäûð. îðãàíà, ìÿñÿëÿí, òÿíçèìëÿéèúè îðãàíà ìö- ðàúèÿò åòìÿê 4 1987-úè èëäÿ Áåë÷èêàíûí Çååáðóggå øÿùÿ- ðèíäÿ “Ùeðaëä îô Ôðee Åíòåðïðise” áÿðÿñèíèí 4 Ðÿùáÿðëèéèí ùöãóãà çèää äàâðàíûøëàðûíû áàòìà ñÿáÿáèíèí àðàøäûðûëìàñû ýþñòÿðäè êè, êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè èëÿ àøêàðëà- õèäìÿòè ùåéÿòèí íöìàéÿíäÿëÿðè áÿðÿíèí ìàã à÷ûã áóðóí ãàïûëàðû èëÿ äÿíèçÿ ÷ûõìàñû áà- ðÿäÿ áåø äÿôÿ õÿáÿðäàðëûã åòìèø, àíúàã áó íöìàéÿíäÿëÿðèí ÿíäèøÿñèíÿ ùå÷ êÿñ ìÿ- Âàðèàíòëàðäàí ùÿð áèðè áó âÿ éà äèýÿð äÿðÿúÿäÿ ùÿë ãîéìàìûøäû. ãÿíàÿòáÿõø äåéèë. Î èñòèñíà ùàëäûð êè, èø éåðèí- äÿêè ìÿäÿíèééÿò èø÷èëÿðÿ íÿòèúÿäÿí ãîðõìà- 4 1996-úû èëäÿ Èðàãà ñèëàù äàøûíìàñû èëÿ áàüëû äàí þç ôèêèðëÿðèíè èôàäÿ åòìÿéÿ èìêàí âåðÿíäÿ, àïàðûëàí òÿùãèãàòëàð íÿòèúÿñèíäÿ àéäûí îëäó éóõàðûäà ñàäàëàíàí âàðèàíòëàðûí ùÿð áèðèíÿ éà êè, èø÷èëÿðäÿí áèðè ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ Áðèòàíèéà èøÿýþòöðÿí, éà èø÷è, éàõóä äà èúòèìàèééÿò ö÷öí Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíÿ ìÿêòóá ýþíäÿðìèø, (íöìàéÿíäÿëÿðè ñÿùìäàð, âåðýè þäÿéÿí, ñÿðíè- ëàêèí áóíà ùå÷ êèì ìÿùÿë ãîéìàìûøäû. øèí, éàõóä èñòåùëàê÷û îëñóí) õîøàýÿëìÿç íÿòè- úÿëÿðè îëàí ñå÷èì êèìè áàõûëñûí. Áåëÿ ãÿçàëàðûí ùÿð áèðèíäÿí ãà÷ìàã ìöìêöí èäè. ×îõ ýöìàí êè, õèäìÿòè áîðúëàðûí ëàéèãèíúÿ Íàðàùàòëûã äîüóðàí ñå÷èì âàðèàíòû èëÿ öç-öçÿ éåðèíÿ éåòèðèëìÿìÿñèíè, èëê íþâáÿäÿ ùàíñûñà ýÿëÿí èø÷è þç ùÿìêàðûíûí, éàõóä ðÿùáÿðëèéèí òÿøêèëàòäà ÷àëûøàí èíñàíëàð ìöøàùèäÿ åäèð. Àí- øöáùÿëè äàâðàíûøûíà ýþç éóììàüà âÿ ñóñìà- úàã èø éåðëÿðèíäÿ éöêñÿê ìÿäÿíè äàâðàíûø üà öñòöíëöê âåðÿúÿê. Ùÿð áèð ôÿðä ö÷öí áó, ÿí ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 101
òÿùëöêÿñèç ñå÷èìäèð. Àíúàã áåëÿ ñå÷èìëÿð íÿòè- 4 Ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ìöääÿò ÿðçèíäÿ èíôîð- úÿñèíäÿ ðèñê îðòàäàí ãàëõìûð, òÿùëöêÿ ñîâóø- ìàñèéàíûí à÷ûëìàñûíà ùàíñûñà ðåàêñèéàíûí ìóð, êîððóïñèéà èñÿ êÿñèëìèð. Ìÿñóëèééÿòëè îëäóüó áàðÿäÿ àøêàðëàéûúûéà ùå÷ áèð ìÿëó- èøÿýþòöðÿí þç òÿøêèëàòûíûí ìàðàãëàðûíû ãîðóìàã ìàò âåðìÿéèá. èìêàíëàðûíû èòèðÿíäÿ, îíóí ùå÷ íÿéÿ ìÿùÿë ãîéìàéàí ðÿãèáè, éàõóä ðÿùáÿðè ùÿð øåéÿ èúà- Àøêàðëàéûúûéà, ùÿì äÿ õàòûðëàíàí èêèíúè èíñòèòó- çÿñè îëàí àäàì êèìè äàâðàíìàüà áàøëàéà áè- òà áèðáàøà ìöðàúèÿò åòìÿê èìêàíû âåðèëìÿëèäèð, ëÿð. ÿýÿð îíëàðûí:
ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌËßÐÈÍÈÍ 4 Áó ìÿñÿëÿíè þç òÿøêèëàòû äàõèëèíäÿ ãàëäû- ÍÞÂËßÐÈ ðàíäà, éàõóä éóõàðûäà òÿñâèð îëóíàí õàðèúè îðãàíà ìöðàúèÿò åäÿíäÿ òÿãèá îëóíàúàüûíû Ãàíóí, ÿí àçû èêè íþâ èíñòèòóòó íÿçÿðäÿ òóòìàëû- ýöìàí åòìÿéÿ áèð ÿñàñëàðû âàðñà äûð-àøêàðëàéûúû éà ãåéðè-ãàíóíè äàâðàíûøëà áàü- ëû þç øöáùÿëÿðè ùàããûíäà ìÿëóìàò âåðÿ áèëÿð, éà 4 Áèðèíúè èíñòèòóòäà äàâðàíûøû ïîçàíëàðûí ãåé- äà ñöáóòëàð òÿãäèì åòìÿëèäèð. Õàòûðëàíàí áèðèíúè ðè-ãàíóíè èíúèäèëÿúÿéèíäÿí åùòèéàòëàíìàüà íþâ èíñòèòóòëàðà ìþâúóä òÿøêèëàò ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ÿñàñëàðû âàðñà. íÿçàðÿò÷è, áó òÿøêèëàòûí ðÿùáÿðè, éàõóä äàõèëè (éà äà õàðèúè) íÿçàðÿò îðãàíû êèìè ñÿìÿðÿñèç Èêèíúè ãðóïóí òÿðêèáèíÿ ãàíóíâåðèúè îðãàíûí, èäàðÿåòìÿ ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëìàã ö÷öí ùþêóìÿòèí öçâëÿðè âÿ éàõóä êöòëÿâè èíôîðìàñè- õöñóñè éàðàäûëìûø àéðû-àéðû ñòðóêòóð âàùèäëÿðèíè éà âàñèòÿëÿðèíèí íöìàéÿíäÿëÿðè äàõèë îëà áèëÿð. þçöíÿ áèðëÿøäèðìÿñè ëàçûìäûð. ßýÿð àøêàðëàéûúû Òÿúðöáÿ ýþñòÿðèð êè, èø÷èëÿðèí ùöãóãè ìöäàôèÿñè- äþâëÿò õèäìÿò÷èñèäèðñÿ, áó çàìàí î èíôîðìàñè- íè íÿçÿðäÿ òóòàí, ùöãóãà çèää äàâðàíûø ùàëëàðû- éàíû îìáóäñìàíà, êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ îð- íû à÷àí Àøêàðëàéûúû Ùàããûíäà Ãàíóíóí îëìàñû ãàíëàðûíäàí áèðèíÿ, éàõóä ùàíñûñà áàø þç-þçëöéöíäÿ èíñàíëàðû àøêàðëàéûúûëûüà ùÿâÿñ- àóäèòîðà ÷àòäûðìàëûäûð. ëÿíäèðìèð. Àâñòðàëèéàíûí Éåíè Úÿíóáè Óåëñ øòà- òûíäà áèð äþâëÿò âÿçèôÿëè øÿõñ, áó þëêÿäÿ 1992-úè Àøêàðëàéûúûëàðûí éóõàðûäà õàòûðëàíàí áèðèíúè èëäÿ ãÿáóë åäèëÿí Àøêàðëàéûúû Ùàããûíäà Ãàíóí- ñòðóêòóðëàðà ÷àòäûðäûüû èíôîðìàñèéàëàð áèð íÿòèúÿ ëà åôôåêòëè ìöäàôèÿíè éîõëàìàã ìÿãñÿäèëÿ òÿä- âåðìÿéèáñÿ, áó çàìàí îíëàðûí èêèíúè íþâ èíñòè- ãèãàò àïàðäû. Íÿòèúÿäÿ ìÿëóì îëäó êè, ðÿéè òóòëàðà ìöðàúèÿò åòìÿê èìêàíëàðû îëìàëûäûð, ñîðóøóëàíëàðûí 85%-è, êîððóïñèéàíûí âÿ áàøãà ÿñàñÿí äÿ î ùàëëàðäà êû, áó èíôîðìàñèéàíûí àø- ìÿñÿëÿëÿðèí öçÿðèíÿ èøûã ñàëàúàüû òÿãäèðäÿ èøÿ- ýþòöðÿí òÿðÿôèíäÿí þçëÿðèíèí ìöäàôèÿ îëóíà- êàðëàíäûüû ìöÿññèñÿ, éàõóä øÿõñ: úàãëàðûíà ÿìèí äåéèëëÿð. ßëëè ôàèç ðåñïîíäåíò èñÿ úàâàá òÿäáèðëÿðèíäÿí ãîðõäóüó ö÷öí èíôîð- 4 Òÿùãèãàòûí àïàðûëìàìàñû ùàããûíäà ãÿðàð ìàñèéàíû àøêàðëàìàãäàí èìòèíà åäÿúÿéèíè áèë- ãÿáóë åäèá. äèðìèøäè. 4 Òÿùãèãàòû ÿñàñëàíäûðûëìûø ìöääÿò ÿðçèíäÿ Éåíè Úÿíóáè Óåëñèí êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ àõûðà ãÿäÿð àïàðìàéûá. àïàðàí ìöñòÿãèë êîìèññèéàñû áó ãÿíàÿòÿ ýÿëäè êè, Àøêàðëàéûúû Ùàããûíäà Ãàíóíóí ñÿìÿðÿëèëè- 4 Òÿùãèãàòûí ïîçèòèâ íÿòèúÿëÿðèíÿ áàõìàéà- éèíèí òÿìèí îëóíìàñûíà éàðäûì ýþñòÿðìÿê ðàã, ùå÷ áèð ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿéèá. ö÷öí: 102 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
4 Ùÿð áèð òÿøêèëàòäà èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàí- áèð àäàì êèìè òÿãäèì åäèá, èíñàíëàðû îíà èíàí- ìàñûíà ÿìÿëäÿ ñÿäàãÿò îëìàëûäûð âÿ îíëàðû ìàìàüà ÷àüûðàúàãëàð. àøêàðëàéàíëàðûí ìöäàôèÿñè òÿìèí åäèëìÿëè- äèð; Áåëÿ ùÿðÿêÿòëÿð èúòèìàè ôèêèðäÿ òÿøêèëàò ùàããûí- äà ðÿüáÿò, èíàì éàðàòìûð. Àíàëîæè îëàðàã òÿøêè- 4 Òÿøêèëàòëàðäà ãåéðè-ãàíóíè äàâðàíûøëàð ëàòëàð áîø ñþçëÿðÿ ãàðøû ÿòðàôëàðûíà ñóñìàãëà ùàããûíäà ìÿëóìàòëàðûí òÿãäèì åäèëìÿñè äèâàð ùþðäöêëÿðèíè âÿ áåëÿëèêëÿ ìöãàâèìÿò ýþñ- ö÷öí åôôåêòëè âÿ ýåíèø ïîïóëéàðëûüà ìàëèê òÿðäèêëÿðèíè áÿéàí åòìÿêëÿ þçëÿðèíèí äîüðóëóüó- îëàí äàõèëè ñèñòåì éàðàäûëìàëûäûð. íà úÿìèééÿòè èíàíäûðà áèëìÿéÿúÿê. Ñóñìàã ýöíàùûí åòèðàôû êèìè äöøöíöëöð. Íÿ èñÿ áèð èø ýþðìÿéèí çÿðóðèëèéèíè ùèññ åäÿí ÿìÿêäàø ìÿñÿëÿíè àêòèâ øÿêèëäÿ þç òÿøêèëàòû ßýÿð èø÷èëÿðÿ îíëàðû íàðàùàò åäÿí ìÿñÿëÿëÿð äàõèëèíäÿ âÿ õàðèúèíäÿ åéíè äÿðÿúÿäÿ ãàëäûðà- áàðÿäÿ èøÿýþòöðÿíëÿ ñþùáÿò åòìÿê ö÷öí òÿùëö- úàã. Èíôîðìàñèéàíû àøêàðëàìàüûí ùàíñû õàðèúè êÿñèç âÿ ìÿãáóë áèð éîë òÿìèí îëóíóðñà, åùòè- íöìóíÿñèíèí ìÿãáóë ñàéûëìàñû, åéíè çàìàíäà ìàë êè, ùöãóãà çèää ùÿðÿêÿò äàéàíäûðûëàúàã. áó íöìóíÿëÿðèí ùàíñû øÿðàèòäÿ ôàéäà âåðÿúÿéè Áóíäàí áàøãà äàùà áþéöê åùòèìàë âàð êè, ãà- áàðÿäÿ äÿãèã ýþñòÿðèø îëìàéàíäà, áó âÿ éà äè- íóíà çèää ùÿðÿêÿòëÿð îëàí éåðäÿ îíëàð àøêàðëà- ýÿð èíôîðìàñèéàíû àøêàðëàìàã ãÿðàðûíà ýÿëÿí íàúàã âÿ òÿøêèëàòûí àç ÿìÿê ñÿðô åòìÿñè èëÿ èëêèí èø÷è, ùÿãèãÿòÿí, ùÿð øåéäÿí þíúÿ êöòëÿâè èíôîð- ìÿðùÿëÿäÿ ãàðøûñû àëûíàúàã. Áèð ñûðà òÿøêèëàòëàð ìàñèéà âàñèòÿëÿðèíÿ ìöðàúèÿò åòìÿéè öñòöí òó- þç õàðèúè àóäèòîðëàðûíà òàïøûðûð êè, áó òÿøêèëàòëàð- òàúàã. Àäÿòÿí, áó âàðèàíò ñîí àíäà òÿòáèã äà øèêàéÿò âåðìÿíèí åôôåêòëè êàíàëûíûí îëóá-îë- îëóíóð âÿ ÿëáÿòòÿ êè, ñàäèã èø÷èëÿðèí öñòöíëöê ìàìàñûíû éîõëàñûí. âåðäèéè ñå÷èì äåéèë. Àäÿòÿí, ÿñÿá ýÿðýèíëèéè êå- ÷èðÿí, éàõóä ýåð÷ÿêäÿí ìþâúóä ìÿñÿëÿíèí ÀØÊÀÐËÀÉÛÚÛËÀÐ ÙÀÃÃÛÍÄÀ áàøãà ùÿëëè éîëó îëìàäûüûíû ùèññ åäÿí âÿ áó ÃÀÍÓÍËÀÐ ìÿñÿëÿíèí ìöíàñèá øÿðàèòäÿ, øÿõñè êàðéåðàéà çèéàí âóðìàäàí ÷þçöëÿúÿéèíè äöøöíÿí õèäìÿòè Àøêàðëàéûúû ñÿéëÿðèíèí ýåíèøëÿíìÿñèíÿ èñòÿíè- ùåéÿòèí íöìàéÿíäÿëÿðè êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âà- ëÿí úÿùä ùåñàáàòâåðìÿíèí ìþâúóäëóüó èëÿ ñèòÿëÿðèíÿ ìÿëóìàò âåðìÿéÿ ìåéëëè îëóðëàð. ìöøàèéÿò îëóíóð.
Ìÿëóìàòûí êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíäÿ Áèðëÿøìèø Êðàëëûãäà ãöââÿäÿ îëàí Úÿìèééÿòèí à÷ûãëàíìàñû, äåìÿê îëàð êè, ùÿäÿô òÿøêèëàòäà Ìàðàãëàðûíà Óéüóí Èíôîðìàñèéàëàðûí Àøêàðëàí- äÿéèøìÿéÿí ðåàêñèéà äîüóðóð. ßýÿð ìÿñóë ìàñû Ùàããûíäà Ãàíóíóí (ÚÌÓÈÀÙ) ìÿãñÿäè øÿõñëÿð ìÿñÿëÿäÿí õÿáÿðäàð äåéèëëÿðñÿ, îíëà- áó âÿ éà äèýÿð òÿøêèëàòäà, ìöÿññèñÿäÿ öìóìè ðûí èíñòèíêòèâ ðåàêñèéàñû èääèàëàðû òÿêçèá åòìÿê äàâðàíûø íîðìàëàðûíûí ïîçóëìàñû èëÿ éàðàíàí îëàúàã. Îíëàðà äåéèëñÿ êè, èðÿëè ñöðöëÿí èòòèùàì- íàðàùàòëûãëàðëà áàüëû ìÿñÿëÿ ãàëäûðìàüûí ìÿã- ëàðûí ñöáóòëàðû âàð, áó çàìàí ùÿìèí øÿõñëÿð áóë, ùÿì äÿ òÿùëöêÿñèçëèéèíÿ èø÷èëÿðè èíàíäûðìàã “Úàð÷ûíû þëäöð!» øöàðûíà áÿíçÿð áèð ìþâãåäÿí éîëóéëà ùåñàáàòâåðìÿ çÿðóðèëèéèíÿ âÿ òÿøêèëàò- ÷ûõûø åäÿúÿêëÿð. Ìÿñÿëÿí, àøêàëàéûúû òåç-òåç ëàðäà ñàüëàì èäàðÿ÷èëèéÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿêäèð. íàëàéèã ñþçëÿðëÿ òÿùãèð åäèëÿúÿê, îíóí ùàããûí- Ñþçöýåäÿí Ãàíóíäà áó, ìþâúóä ãàíóíâåðè- äà îëìàçûí ðÿâàéÿòëÿð, äåäè-ãîäóëàð éàéûëàúàã; úèëèéÿ óéüóí îëàðàã íàðàùàòëûã äîüóðàí ìÿñÿ- éàõóä äà áó àäàìû íàòàðàç, ãÿääàð, åòèáàðñûç ëÿëÿðè ãàëäûðàí èø÷èëÿðèí òÿãèáëÿðäÿí âÿ èøäÿí ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 103
ãîâóëìàëàðäàí ìöäàôèÿëÿðèíèí òàì âÿ òÿõèðà- ÿìÿëëÿðèíÿ ýþðÿ ìÿñóëèééÿòÿ äÿ úÿëá åòìÿê ñàëìàäàí òÿìèí åäèëìÿñè éîëóéëà ùÿéàòà êå÷è- îëàð, îíëàðûí íàëàéèã ùÿðÿêÿòëÿðèíè âÿ ìÿñÿëÿíè ðèëèð. [3] ÿââÿëúÿäÿí áèëäèêëÿðèíè ÿéàíè ýþñòÿðìÿê äÿ îëàð. ÚÌÓÈÀÙ úèíàéÿòëÿðäÿí ýåð÷ÿê íàðàùòëûãëà, âÿ- òÿíäàø ùöãóãïîçìàëàðû èëÿ (ñÿùëÿíêàðëûã, êîíò- Àíúàã Áèðëÿøìèø Êðàëëûüûí ñþçöýåäÿí ãàíó- ðàêòûí ïîçóëìàñû âÿ èíçèáàòè ùöãóãóí íóíäà èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàíìàñûíûí òÿøêè- ïîçóëìàñû äà äàõèë îëìàãëà), ÿäàëÿò ìÿùêÿ- ëàòäàí êÿíàð ìöäàôèÿ åäèëìÿñè øÿðàèòëÿðè äÿ ìÿëÿðèíÿ ñÿùâ ýþíäÿðèøëÿðëÿ, ñàüëàìëûüà éà- øÿðù îëóíóð. Ãàíóíà ýþðÿ ùþêóìÿò èíôîðìàñè- ðàíìûø òÿùëöêÿëÿðëÿ, òÿùëöêÿñèçëèêëÿ, éàõóä éàíûí àøêàðëàíäûüû áåëÿ ùàëëàðäà áèð ñûðà òÿí- ÿòðàô ìöùèòëÿ âÿ áó ïðîáëåìëÿðèí èñòÿíèëÿí áèðè- çèìëÿéèúè îðãàíëàðà ìöÿééÿí ðîë àéûðûð. íÿ ýþç éóììàãëà áàüëû îëàí ìÿñÿëÿëÿðäÿ òÿò- Èíôîðìàñèéàíû àøêàðëàéàí èñòÿíèëÿí òÿøêèëàò, áèã îëóíóð. Áó ãàíóí áöòöí þçÿë ñåêòîðà, ìöäàôèÿäÿí ùÿìèí èø÷è ÿñàñëû øÿêèëäÿ èíôîðìà- äþâëÿò ñåêòîðóíà, áöòöí õåéðèééÿ ñåêòîðóíà ñèéàíûí äîüðóëóüóíà âÿ îíóí òÿðêèáèíäÿêè ñóá- òÿòáèã îëóíóð, åéíè çàìàíäà ïîäðàò÷ûëàðû, òÿú- óòà éåòèðèëìÿìèø èääèàëàðà èíàíà ãÿäÿð èñòèôàäÿ ðöáÿ êå÷ÿíëÿðè, ìöõòÿëèô íþâ ùàçûðëûã êå÷ìèø åäèð. Èø÷èíèí ïðàêòèêàñûíäà áèð íå÷ÿ ìþòÿáÿð øÿõñëÿðè, âàñèòÿ÷è òÿøêèëàòûí õèäìÿò ùåéÿòèíè, åâ- ñóáóòëàð îëìàëûäûð êè, áó îíà ãàéäà ïîçóíòóñó- ëÿðÿ èøëÿéÿí øÿõñëÿðè âÿ Äþâëÿò Ñÿùèééÿ Õèäìÿ- íà ìþâúóä øÿðàèòäÿ ÿìèíëèéèí íÿéÿ ÿñàñëàíäû- òèíèí (ÄÑÕ) ùÿð áèð ìöòÿõÿññèñèíè ÿùàòÿ åäèð. üûíû ÿéàíè ýþñòÿðìÿéÿ èìêàí âåðñèí, ùÿòòà áó Ùàçûðäà ÚÌÓÈÀÙ, ýåð÷ÿêäÿí ìöãàâèëÿ èëÿ èø- ÿìèíëèéèí íÿòèúÿäÿ ñÿùâ îëäóüó ìÿëóì îëñà ëÿéÿí áöòöí øÿõñëÿðè (ÄÑÕ-äÿ ÷àëûøàíëàð èñòèñ- áåëÿ. íà îëìàãëà), òÿìÿííàñûç áó âÿ éà áàøãà èø ýþðÿíëÿðè, êÿøôèééàò õèäìÿòèíèí ÿìÿêäàøëàðûíû, Èíôîðìàñèéàíûí äàùà ýåíèø àøêàðëàíìàñûíà ãóðó ãöââÿëÿðèí çàáèòëÿðèíè âÿ ïîëèñ çàáèòëÿðèíè èñÿ, ïîëèñ âÿ ïàðëàìåíò öçâëÿðèíèí èíôîðìàñèéà- ÿùàòÿ åòìèð. [4] ëàðûíûí êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíäÿ àøêàð- ëàíìàñû äàõèëäèð. Áóðàäà ìöäàôèÿ ùöãóãó Ùàíñûñà èø÷è, áó âÿ éà äèýÿð òÿøêèëàòäà âÿ éà- àëìàã ö÷öí èø÷è áèð ñûðà éîõëàìà øÿðòëÿðèíÿ úà- õóä èñòÿíèëÿí ïðîáëåìèí ùÿëëè ö÷öí ùöãóãè ìÿ- âàá âåðìÿëèäèð. Èø÷èéÿ ìöäàôèÿ èìêàíû âåðèëìÿ- ñóëèééÿò äàøûéàí áó âÿ éà äèýÿð øÿõñëÿðÿ ñè ö÷öí î, íàðàùàòëûã äîüóðàí ìÿñÿëÿëÿðëÿ ìöíàñèáÿòäÿ ãàéäà ïîçóíòóëàðûíäàí íàðàùàò- áàüëû èøÿýþòöðÿíÿ, éàõóä òÿíçèìëÿéèúè îðãàíûí ëûüûíû èôàäÿ åòäèéè ùàëëàðäà ÚÌÓÈÀÙ ÷ÿð÷èâÿñèí- ìÿñóë øÿõñèíÿ ìöðàúèÿò åòìÿê ìÿúáóðèééÿòèí- äÿ îíà ëÿíýèìÿäÿí âÿ òàì ìöäàôèÿ òÿãäèì îëóíóð. Áåëÿ èø÷èëÿðèí ìöäàôèÿñèíèí òÿìèíàòû äÿäèð. Áó ãàéäàäà èñòèñíà ùàë èø÷èíèí ÿñàñëû îëà- ö÷öí ÿñàñëàíäûðûëìûø âÿ ýåð÷ÿê øöáùÿ êèôàéÿò ðàã òÿãèáäÿí ãîðõäóüó øÿðàèò îëà áèëÿð; ÿýÿð åäèð. Ìþâúóä âÿçèééÿòèí ìÿíòèãè ÿñàñëàíäûð- ìþâúóä ìÿñÿëÿíèí èø÷èíè ÿçìÿ åùòèìàëû âàðñà ìàñû îäóð êè, òÿøêèëàòà úàâàáäåù øÿõñ ïðàêòèê âÿ áåëÿ ùàëëàðëà ìÿøüóë îëàí êîíêðåò òÿíçèìëÿ- ìåòîäëàð ùàããûíäà øöáùÿ äîüóðàí ìÿëóìàò éèúè îðãàí éîõäóðñà, éàõóä áó ìÿñÿëÿ ìöñòÿñ- àëìàã âÿ ïðîáëåìè ãàéäàéà ñàëìàã ö÷öí êèôà- íà úèääè áèð ìÿñÿëÿ ñàéûëûðñà. éÿò ãÿäÿð ÿëâåðèøëè èìêàíëàðà ìàëèêäèð. [5] Áóí- äàí ÿëàâÿ, óéüóí éàíàøìà ÿñàñëàíäûðìàéà Ñþçöýåäÿí ãàíóíâåðèúèëèê ðàùàòëûüû ïîçàíëàðû âÿ ùåñàáàò âåðìÿ ïðèíñèïèíèí åôôåêòëè òÿòáèãèíÿ ìöäàôèÿ åòìèð. Ìöäàôèÿ èìêàíû àëìàã ö÷öí èø÷è éàðäûì ýþñòÿðèð. ßýÿð íÿòèúÿäÿ áó íàðàùàòëûã âèúäàíëà ùÿðÿêÿò åòìÿëèäèð. Áó òÿëÿá ìöñòÿñíà ÿñàñëàíäûðûëûðñà, ìþâúóä ãàíóíëà èíñàíëàðû þç ùàë êèìè, èø÷è ùöãóãøöíàñëà ìÿñëÿùÿòëÿøìÿ- 104 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
äÿí ñîíðà èíôîðìàñèéàíû àøêàðëàäûüû ùàëäà òÿò- ÃÀÉÍÀÐ ÒÅËÅÔÎÍ ÕßÒÒËßÐÈ áèã îëóíìóð. ×åõ ùþêóìÿòè Äàõèëè Èøëÿð Íàçèðëèéèíäÿ êîððóï- Áåëÿ ãàíóíâåðèúèëèêëÿð, èø éåðëÿðèíäÿ èø÷èëÿðèí ñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ ö÷öí èëê ãàéíàð õÿòò ùöãóã íîðìàëàðûíûí ïîçóëìàñûíà ýþç éóììà- à÷àíäà (ïîëèñäÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿéÿ éþ- äûüû âÿ íÿòèúÿäÿí ãîðõìàäàí, ÿìèíëèêëÿ þç èøÿ- íÿëìèø), áèð ÷îõ èíñàíëàð äöøöíöðäö êè, äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíäàí èáàðÿò êàäðëàðûí úÿìëÿøäèéè ýþòöðÿíëÿðè ãàðøûñûíäà îíëàðû íàðàùàò åäÿí òåëåôîí õÿòòèíÿ àäè âÿòÿíäàøëàð èíàíìàéàúàã- ìÿñÿëÿëÿðè ãàëäûðäûüû ùàëëàðûí òÿìèíàòû áàõûìûí- ëàð. [7] äàí áþéöê ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèê îëà áèëÿð. Ìÿùêÿ- ìÿ òÿùãèãàòû éîëó èëÿ îíëàðà âóðóëìóø çèéàíûí ×åõ Ðåñïóáëèêàñûíäà áåëÿ òÿñÿââöð ôîðìàëàøûð þäÿíèëìÿñèíè òÿëÿá åäÿí ìÿñÿëÿ ãàëäûðàíëàð, êè, ÿí àçû ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû éöêñÿê åòè- èøÿýþòöðÿíëÿðè ñóñäóðìàüà úÿùä ýþñòÿðÿ áèëÿð. áàðà ìàëèêäèð âÿ àëûíàí øèêàéÿòëÿðÿ áàõûëìàñû, áó øèêàéÿòëÿðÿ ðåàêñèéà âåðèëìÿñè äàùà ÷îõ îí- Àíàëîæè ãàíóíâåðèúèëèê Àâñòðàëèéàäà ùÿì ôåäå- ëàðäàí ýþçëÿíèëèð. Áó, áåëÿ áèð ôèêðÿ ýÿëìÿéÿ ðàë ñÿâèééÿäÿ, ùÿì äÿ øòàò ñÿâèééÿñèíäÿ ìþâ- ÿñàñ âåðèð êè, àíîíèì âÿ éà áàøãà øÿêèëäÿ âÿ- òÿíäàøëàðû íàðàùàò åäÿí ìÿñÿëÿëÿðè ãàëäûðìà- úóääóð. [6] üà èìêàí âåðÿí ãàéíàð õÿòò õèäìÿòèíè äÿñòÿêëÿìÿê ö÷öí ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû ÉÀËÀÍ×Û ÁßÉÀÍÀÒËÀÐ ÿëâåðèøëè èìêàíëàðà ñàùèá îëà áèëÿð.
Àéðû-àéðû àäàìëàðûí ùàããëàðû âÿ íöôóçëàðû ãåé- ÃÙÒ-ëÿð áåëÿ ìèãéàñäà êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðè- ðè-úèääè, ïèñ íèééÿòëè âÿ ÷èðêèí áÿéàíàòëàðäàí çÿäÿ èøòèðàê åäÿíäÿ, àøàüûäàêûëàðûí òÿìèí ìöäàôèÿ îëóíìàëûäûð. Àâòîðèòàð äþâëÿòëÿðäÿ “õÿ- îëóíìàñû áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð: áÿð÷èëÿðèí” îëìàñû êèìè ãîðõóëó ùàëëàð áåëÿ òÿù- ëöêÿäÿí õÿáÿð âåðèð. Áóíà ýþðÿ äÿ 4 Òåëåôîíëà çÿíý åäÿí âÿ áó ìÿðêÿçèí õèä- àøêàðëàéûúûëàð ùàããûíäàêû ãàíóíâåðèúèëèêäÿ éà- ìÿòèíÿ èíàíàíëàð, ãàéíàð õÿòò ìÿðêÿçèíèí ëàí÷û áÿéàíàòëàðà ýþðÿ âóðóëàí çèéàíûí þäÿíèë- ðîëóíó âÿ èíñàíëàðûí øÿõñèééÿòèíè äèããÿòëÿ ìöÿééÿíëÿøäèðäèëÿð. ìÿñè ãàéäàñû þç èôàäÿñèíè äÿãèã òàïìàëûäûð.
4 Ãàéíàð õÿòòëÿð äàùà ýåíèø ñòðàòåýèéàíûí Ãàíóíäà ùÿì äÿ çÿðÿð ÷ÿêÿí àäàìûí ðåïóòà- òÿðêèá ùÿññÿñèíÿ äàõèë åäèëäè. ñèéàñûíûí ìèíèìóì áÿðïàñû ÿêñ îëóíìàëûäûð. Áåëÿ òÿäáèðëÿð ùÿð øåéäÿí ÿëàâÿ, öçðõàùëûüûí 4 Òåëåôîí õÿòòëÿðè, íàðàùàòëûã äîüóðàí ñóàëëàð äÿðú îëóíìàñûíû âÿ øÿõñè èøäÿ äöçÿëèøëÿð àïàðûë- öçðÿ òÿêëèôÿ ðåàêñèéà âåðÿíëÿðèí ùÿääÿí àð- ìàñûíû þçöíäÿ ÿêñ åòäèðìÿëèäèð. Àäÿòÿí, úèíà- òûã ÷îõëó çÿíýëÿðè ìöãàáèëèíäÿ óüóðñóçëó- éÿò êîäåêñëÿðèíäÿ éàëàí õÿáÿð ñþéëÿìÿéÿ üà äö÷àð îëìàäû. ýþðÿ úÿçà íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Àøêàðëàéûúûëàðûí äà íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðûëìàëûäûð êè, ÿýÿð âåðäèêëÿðè áÿ- 4 Ìÿãñÿäéþíëö øÿêèëäÿ úèääè ðåêëàì êàìïà- éàíàòëàð ÿñàñëàíäûðûëìàìûø âÿ áÿä íèééÿòëèäèð- íèéàñû àïàðûëäû âÿ îíóí ýåäèøèíäÿ áó õèä- ñÿ, áó ãàéäà îíëàðà äà òÿòáèã îëóíà áèëÿð. ìÿòèí ìÿãñÿäè èçàù åäèëäè, èøèí êèìëÿð ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 105
òÿðÿôèíäÿí ìöäàôèÿ îëóíäóüó àéäûíëàøäûðûë- èìêàíû éàðàäûá. Òÿÿññöô êè, áó ãàéíàð õÿòò ùÿëÿ äû. èúòèìàè åòèáàð ãàçàíìàéûá; ãèñìÿí áó îíà ýþðÿ áàø âåðèð êè, õèäìÿòè ùþêóìÿò èäàðÿ åäèð. 4 Áó òåëåôîí õÿòòëÿðèíè äèíëÿìÿíèí áöòöí èì- “Âÿòÿíäàø Ìàðàãëàðûíû Ìöäàôèÿ Åäÿí Áöðî” êàíëàðû èñòèñíà åäèëäè. àäëàíäûðûëàí âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿøêèëàòû ãàé- íàð õÿòò ìÿñÿëÿñèíäÿ áþéöê ïîïóëéàðëûüà ìà- 4 Àíîíèì çÿíýëÿðÿ ìöíàñèáÿòèí ìÿãáóë, éà- ëèêäèð. Áó ãàéíàð õÿòò ñóòêà ÿðçèíäÿ áöòöí õóä ãåéðè-ìÿãáóëëóüó èëÿ áàüëû äÿãèã ãÿðàð çÿíýëÿðè ãÿáóë åäèð âÿ îíëàðà éà îïåðàòîð, éà ãÿáóë åäèëäè. äà àâòîúàâàáëàéûúû úàâàá âåðèð. Àíîíèì øèêà- éÿòëÿð ñÿíÿäëÿøäèðèëèð âÿ áåëÿ çÿíýëÿðèí ìöÿéé- 4 Ãàéíàð õÿòòäÿí êîíêðåò èñòèôàäÿ áàðÿäÿ ÿíëÿøìèø ìîäåëè éàðàíàíäà óéüóí ôÿàëèééÿò äÿãèã ðÿùáÿðëèê åäèúè ýþñòÿðèøëÿð âåðèëäè. ýþñòÿðèëèð.
4 Êîíêðåò ãàéíàð õÿòò, çÿíý âóðàíëàðà þç ùö- ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ Ö×ÖÍ ÄÀÙÀ ãóãëàðûíû áàøà ñàëìàüû áàúàðàí âÿ îíëàðà ÁÞÉÖÊ ÐÎË ÿñàñ ïðîáëåìëÿðèíèí ùÿëëèíè òÿêëèô åäÿí èõòè- ñàñëû âÿ òÿúðöáÿëè îïåðàòîðëàðû èøÿ úÿëá åòäè. Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ àøêàðëàéûúûëàðà éàðäûì âÿ ìÿñëÿùÿò õèäìÿòè ýþñòÿðÿí ÃÙÒ-ëÿð ìþâúóä- 4 Þç àä âÿ ñîéàäëàðûíû äåéÿí àáîíåíòëÿðëÿ äóð. ÃÙÒ-ëÿð íàðàùàòëûã äîüóðàí ìÿñÿëÿëÿðëÿ ÿêñ-ÿëàãÿ ãóðóëäó, âåðèëÿí øèêàéÿòèí òàëåéè áàüëû èø÷èëÿðè ÿëàãÿéÿ ýèðìÿéÿ ùÿâÿñëÿíäèðèðëÿð èëÿ áàüëû îíëàð ìÿëóìàòëàíäûðûëäû. êè, îíëàð óéüóí øÿêèëäÿ ïðîáëåìëÿðè ãàëäûðñûí âÿ àøêàðëàéûúûëàðûí ýþðìÿê èñòÿäèêëÿðè èøëÿðèí òàì Áó ùå÷ äÿ î äåìÿê äåéèë êè, äþâëÿò ñåêòîðó äà áàøà äöøöëìÿñèíèí òÿìèíàòû éàðàíñûí. Áÿçè ÃÙÒ-ëÿð èñòÿð äþâëÿò, èñòÿðñÿ äÿ þçÿë ñåêòîðäà þç èäàðÿëÿðèíäÿ ãàéíàð õÿòò éàðàòìàñûíëàð. ßê- äàõèëè øèêàéÿòëÿðèí ñèñòåìè áàðÿäÿ åêñïåðò ìÿñ- ñÿð þëêÿëÿðäÿ ïîëèñ, ýþìðöê, âåðýè èäàðÿëÿðè äÿ ëÿùÿòëÿðè âåðèð âÿ øèêàéÿòëÿðèí àëûíìàñûíäà ðÿñ- äàõèë îëìàãëà, þç òÿéèíàòûíà úàâàá âåðÿí óé- ìè êàíàë ôóíêñèéàñûíû éåðèíÿ éåòèðèðëÿð. üóí ãàéíàð õÿòò èäàðÿëÿðè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Àí- úàã äþâëÿòÿ èúòèìàè èíàìûí éöêñÿê îëìàäûüû Áèðëÿøìèø Êðàëëûãäàêû ÃÙÒ, “Public Concern At øÿðàèòäÿ, áó âÿ éà áàøãà ùþêóìÿò òÿøêèëàòû, èú- Work” [Èø Éåðèíäÿ Èúòèìàè Ãàéüû] (ÏÚÀW), ÿâ- òèìàè åòèìàä ãàçàíìûø ùàíñûñà ùþðìÿòëè ãåé- âÿëëÿð ãàíóíâåðèúèëèéèí ãÿáóëó ö÷öí ìÿñóëèééÿò ðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòû èëÿ þç ýöúöíö áèðëÿøäèðÿ äàøûéûðäû, èíäè èñÿ ìþâúóä ãàíóíóí ôÿàëèééÿòè- áèëÿð. Áèðýÿ ôÿàëèééÿòëÿ áó èêè òÿøêèëàò äþâëÿò íèí òÿìèíàòû ìÿãñÿäèéëÿ áöòöí ìàðàãëû òÿðÿôëÿð- àäûíäàí ãàéíàð õÿòò õèäìÿòè èøèíè ãóðìàüà ãà- ëÿ èøëÿéèð (èøÿýþòöðÿíëÿðëÿ, ùÿìêàðëàðëà âÿ äèðäèð. Ìÿñÿëÿí, ëàéèùÿëÿðèíäÿ êîððóïñèéàäàí òÿíçèìëÿéèúè îðãàíëàðëà). Î, ùÿì þçÿë øÿõñ ùö- íàðàùàò îëàíëàðà Äöíéà Áàíêûíûí þçö ÷îõñàéëû ãóãóíäà àéðû-àéðû øÿõñëÿðèí ôÿàëèééÿòèíèí úÿ- þëêÿëÿðäÿ ïóëñóç òåëåôîíëà ãàéíàð õÿòò õèäìÿòè ìèééÿòè íåúÿ ìÿëóìàòëàíäûðäûüûíû íöìàéèø éàðàäûð. [8] åòäèðìÿê, ùÿì äÿ áàøãàëàðûíà ãàéüû êèìè èúòè- ìàè õåéèðõàùëûãëà àøêàðëàéûúûíûí èøèíÿ éàðäûì Óêðàéíàäà êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ èêè ýþñòÿðìÿê ö÷öí èúòèìàè ñôåðàäà ÷àëûøûð. [9] íþâ ãàéíàð õÿòò ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Ùþêóìÿòèí ÏÚÀW ÚÀÐ-äàêû àíàëîæè ÃÙÒ – Äåìîêðàòèéà ãàéíàð õÿòòè ìöãàâèëÿ èëÿ èøëÿéÿí øÿõñëÿðÿ âåðýè Ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ Áàüëû Ùàìû Ö÷öí Àíëàøûãëû Ìÿñ- ïîçóíòóëàðû áàðÿäÿ òåëåôîíëà ìÿëóìàò âåðìÿê ëÿùÿò Ìÿðêÿçè èëÿ ÿìÿêäàøëûã åäèð. [10] 106 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäàêû Ùþêóìÿòèí Ùåñàáàòâåð- àðàñûíäà áàø âåðÿí ôèêèð àéðûëûãëàðûíû àðàäàí ìÿ Ëàéèùÿñè (ÙÂË), þëêÿäÿ àïàðûúû àøêàðëàéûúû ýþòöðìÿéÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿéÿí ãåéðè-ðÿñìè òÿøêèëàòëàðäàí áèðèäèð. ÙÂË ùÿì äÿ ùþêóìÿò âÿ èúòèìàè âàñèòÿ÷èëÿðèí èøèíè ãàáàãëàäûëàð. Ìöñòÿãèë êîðïîðîòèâ ñòðóêòóðëàðûí ùåñàáàò âåðìÿñèíÿ Ìèëëè Õàëã Ìöäàôèÿ÷èñèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã Êà- éàðäûì ýþñòÿðèð, ïåøÿêàð ñþç àçàäëûüûíûí ìö- òàëîíèéàäà (Èñïàíèéà) ãàíóíâåðèúèëèéÿ éåðëè îì- äàôèÿ÷èñè ãèñìèíäÿ ÷ûõûø åäèð, ìÿùêÿìÿ ïðî- áóäñìàí âÿçèôÿñè äàõèë åäèëäè. ñåñëÿðèíäÿ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêÿíëÿðèí òÿðÿôèíäÿ äàéàíûð, àðàøäûðìà÷ûëàðûí ôÿàëèééÿòè èëÿ áàüëû íà- Îìáóäñìàí âÿçèôÿñèíèí òÿñèñ îëóíìàñû èäåéà- ðàùàòëûã äîüóðàí ìÿñÿëÿëÿðè ýåíèø øÿêèëäÿ èøûã- ñû èëê äÿôÿ 2000 èë ÿââÿë ×èíäÿ ìåéäàíà ýÿëäè, ëàíäûðûð, îíëàðûí ôÿàëèééÿòè èëÿ ÿëàãÿäàð ãàíóí ñîíðà èñÿ Òöðêèéÿ âàñèòÿñèéëÿ Ñêàíäèíàâèéàéà éàðàäûúûëûüû ñàùÿñèíäÿ ñèéàñÿòèí èøëÿíìÿñè èëÿ êå÷äè. Ñêàíäèíàâèéàëûëàð áó âÿçèôÿéÿ ìöàñèð ìÿøüóë îëóð âÿ áó ãàíóíâåðèúèëèê èñëàùàòëàðûíûí ôîðìà âåðäèëÿð. Ùàêèìèééÿòèí ýöúëö ìåõàíèçìè òÿíçèìëÿíìÿñèíèí ùàçûðëûüûíäà èøòèðàê åäèð. [11] èëÿ öç-öçÿ ýÿëÿí âÿòÿíäàøëàð ö÷öí áó èäåéàíûí ÿùÿìèééÿòëè îëäóüó ãÿíàÿòèíÿ ýÿëÿí áèð ÷îõ þë- ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÎÔÈÑÈ êÿëÿð ñîí èëëÿðäÿ îíó ãÿáóë åòäè. Ñêàíäèíàâèéà þëêÿëÿðèíèí àðäûíúà, èëê äÿôÿ Éåíè Çåëàíäèéà Èøëÿð ãàéäàñûíäà îëìàéàíäà, áó âÿ éà äèýÿð 1962-úè èëäÿ áó âÿçèôÿíè òÿñèñ åòäè. Ùÿìèí èë ùàäèñÿíèí ýåäèøèíäÿ íàðàçûëûã éàðàíàíäà âÿ Íîðâå÷ áó íöìóíÿíè òÿêðàðëàäû. [13] ùþêóìÿò áöðîêðàòèéàñûíäà øèêàéÿòëÿðè ùå÷ êÿñ åøèòìÿê èñòÿìÿéÿíäÿ àäè âÿòÿíäàø íÿ åòìÿëè- Òàðèõÿí áó âÿçèôÿíèí äþâëÿò èäàðÿëÿðèíäÿêè úè- äèð? Áóðàäà âàðèàíòëàðäàí áèðè ìÿùêÿìÿ ñèñòå- íàéÿòëÿðÿ äèããÿò àéûðìàñûíà áàõìàéàðàã, ñîí ìèíÿ ìöðàúèÿò åòìÿêäèð. Àíúàã ìÿùêÿìÿ èëëÿðäÿ îìáóäñìàíûí ÿíÿíÿâè ñÿëàùèééÿòëÿðè ñèñòåìèíèí ãàíóíà óéüóí ôÿàëèééÿò ýþñòÿðäèéè õåéëè ýåíèøëÿíèá. Îíëàð èíäè ùÿì äÿ êîððóïñèéà- áó âÿ éà áàøãà þëêÿëÿðäÿ äÿ ùàêèìëÿðèí èøÿ éà- éà âÿ èíñàí ùàããëàðûíûí ïîçóëìàñûíà ãàðøû ìö- íàøìàñûíäà àñòàýÿëëèê ÿíÿíÿñè ìþâúóääóð. áàðèçÿ àïàðûðëàð. Îìáóäñìàí âÿçèôÿñè êå÷èä Áó ñÿáÿáäÿí îíëàðà êþìÿê ö÷öí ìöðàúèÿò äþâðöíö éàøàéàí áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ìöõòÿëèô åäÿíëÿðÿ ãàéüû èëÿ éàíàøûëìûð âÿ èø áàùà áàøà àäëàð àëòûíäà òÿñèñ åäèëäè: Ìàúàðûñòàíäà ïàðëà- ýÿëèð. Áóíäàí áàøãà, ùàêèìëÿðèí þçö êîððóïñè- ìåíò òÿðÿôèíäÿí âÿòÿíäàø ùàããëàðûíà âÿêèë åäè- éàëàøìûø îëà áèëÿð âÿ îíëàðûí ãàíóí÷óëóüà ëÿí; Ñëîâåíèéàäà âÿòÿíäàø ùàããëàðûíûí ÿìÿë åòìÿëÿðè øöáùÿ äîüóðàð. ìöäàôèÿ÷èñè; Ðóñèéàäà èíñàí ùàããëàðûíà âÿêèë åäèëÿí; Ëàòâèéàäà èíñàí ùàããëàðû öçðÿ ìèëëè èäà- Áåëÿ ùàëëàðäà âÿòÿíäàøëàðûí îìáóäñìàíà ìö- ðÿ âÿ Ýöðúöñòàíëà, Ðóìûíèéàäà èúòèìàè ìöäàôè- ðàúèÿò åòìÿê èìêàíëàðû îëìàëûäûð. [12] Èñïàíèéà- ÿ÷è. [14] äà îìáóäñìàíû “õàëãûí ìöäàôèÿ÷èñè”, ÚÀÐ-äà “èúòèìàè ìöäàôèÿ÷è” àäëàíäûðûðëàð. Èøè øèêàéÿòëÿðÿ Ëèòâàäà þëêÿ Êîíñòèòóñèéàñûíà óéüóí îëàðàã áàõìàãäàí âÿ þç ùöãóãëàðû áàõûìûíäàí èúòè- áåø ïàðëàìåíò îìáóäñìàíûíûí øóðàñû âàð. Îí- ìàèééÿòèí ìààðèôëÿíäèðèëìÿñèíäÿí èáàðÿò îëàí ëàðûí ÿñàñ âÿçèôÿñè, áöðîêðàòèéàéà âÿ ùàêèìèéé- îìáóäñìàí, þç öíñèééÿò ìàíåðàëàðû èëÿ âÿ èçà- ÿòäÿí ñóè-èñòèôàäÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ îðòàéà ÷ûõàí ôè ðÿñìèééÿòäÿí ãà÷ìàãëà âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè åòèðàçëàðà áàõìàãäûð. Èêè îìáóäñìàí äþâëÿò òÿøêèëàòëàðûíûí èäåàë òÿðÿôäàøû îëà áèëÿð. Îìáóä- ìöëêè ãóëëóã÷óëàðûí; áèð íÿôÿð ùÿðáè çàáèòëÿðèí, ñìàí âÿçèôÿñèíèí òÿñèñ îëóíäóüó þëêÿëÿðäÿ ùÿð ãàëàí èêè íÿôÿð èñÿ éåðëè ùàêèìèééÿò îðãàíëàðûí- øåéäÿí þíúÿ îíëàð, âÿòÿíäàøëàðëà áÿëÿäèééÿëÿð äàêû âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí èøëÿðèíè àðàøäûðûð. ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 107
Îìáóäñìàí âÿçèôÿñèíèí åôôåêòëè îëìàñû ö÷öí òèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè èëÿ áàüëû, éàõóä áàúàðûã- îíëàð äþðä ìåéàðà úàâàá âåðìÿëèäèð: ñûçëûãëà, éàõóä ðöøâÿòõîðëóã, õèäìÿòè âÿçèééÿò- äÿí ìÿêðëè ìÿãñÿäëÿð ö÷öí èñòèôàäÿ åòìÿ, 4 Îìáóäñìàí òÿùãèãàò àïàðìàã ñÿëàùèééÿ- ôàâîðèòèçì, íåïîòèçì âÿ ôþâãÿëàäÿ èíçèáàòè òèíÿ ìàëèê îëàí òÿøêèëàòäàí àñûëû äåéèë. úÿùä êèìè íþãñàíëû âÿ éàðàðñûç ùÿâÿñèí îëìà- ñû èëÿ ÿëàãÿäàð ñÿëàùèééÿòëÿðè éåðèíÿ éåòèðìÿê- 4 Îìáóäñìàíûí ôÿàëèééÿòè ùþêóìÿòÿ âÿòÿí- äÿí èìòèíà âÿ äàø èíàìûíûí ìþùêÿìëÿíìÿñèíÿ áþéöê òÿ- ñèð ýþñòÿðèð. Ãàéäàéà óéüóí îëàðàã (ëë) ëàãåéäëèê, äèããÿòñèçëèê, ñöðöíäöðìÿ÷èëèê, îìáóäñìàíûí çÿìàíÿòè èëÿ óéüóí ïðàêòèê õèäìÿòè âÿçèôÿíè âÿ áîðúó éåðèíÿ éåòèðÿíäÿ, òÿäáèðëÿð ýþðöëìÿëèäèð. éàõóä èøèí àïàðûëìàñûíäà áàúàðûãñûçëûã âÿ ñÿ- ðèøòÿñèçëèê ýþñòÿðÿíäÿ. [15] 4 Îìáóäñìàí äöðöñòëöéöí âÿ ÿäàëÿòèí òÿ- úÿññöìöäöð. Êàíàäà ìÿùêÿìÿ ñèñòåìèíäÿ äþíöø íþãòÿñè- íÿ ÷åâðèëìèø áèð ìÿùêÿìÿ èøèíèí àðàøäûðûëìàñû 4 Îìáóäñìàí à÷ûã øÿêèëäÿ ùåñàáàò âåðìÿ- ìöÿééÿí åòäè êè, “îìáóäñìàí àðàøäûðìà èøûüû- éÿ áîðúëóäóð. íû î éåðÿ ñàëìàüà ãàäèðäèð êè, îíñóç ùàìû ãà- ðàíëûãäà ãàëàð, ùÿì äÿ ïÿíúÿðÿëÿðÿ þðòöê Îìáóäñìàí ñÿìÿðÿñèç èäàðÿ÷èëèê áàðÿäÿ ñàëìàã èñòÿéÿíëÿðèí ìöãàâèìÿòè ãûðûëà áèëÿð”. ìöñòÿãèë îëàðàã ÿðèçÿ àëûð âÿ îíó àðàøäûðûð. Î [16] ìÿùêÿìÿ èëÿ ðÿãàáÿò àïàðìûð âÿ ìÿùêÿìÿäÿ èøè óäóçàí, ãÿðàðäàí ïîòåíñèàë øèêàéÿò÷è îëàí- Îìáóäñìàí âÿçèôÿñèíèí òÿñèñ åäèëìÿñè ëàð ö÷öí ñîíðàêû èíñòàíñèéàíûí ôóíêñèéàñûíû éå- àéðû-àéðû èíñàíëàðà ùþêóìÿòèí ìöñòÿãèë âÿ èõòè- ñàñëàøìûø îðãàíëàðûíûí ïðàêòèê ôÿàëèééÿò ìå- ðèíÿ éåòèðìèð. Îìáóäñìàíëàðûí ÿêñÿðèééÿòèíèí òîäëàðûíäàí øèêàéÿò åòìÿê èìêàíû âåðèð. ùàêèìëÿðèí ôÿàëèééÿòèíè òÿùãèã åòìÿê ñÿëàùèééÿ- Øèêàéÿòëÿðèí, ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðèí íàðàùàò- òè éîõäóð. ëûã éàðàòäûüû êîíêðåò ùàëëàðäà ãÿðàð ãÿáóë åò- ìÿê ö÷öí ìöâàôèã ôÿàëèééÿòÿ óéüóí ýÿëÿí Îìáóäñìàíëàðûí ðîëóíóí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿ- íÿòèúÿëÿðè îëà, äàùà ýåíèø êîíòåêñòäÿ èñÿ äþâ- ñè ìöõòÿëèô îëà áèëÿð. Ïàêèñòàí ãàíóíâåðèúèëèéè ëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí äöðöñòëöéöíÿ èíàìûí áÿðïà ÿñàñ ôóíêñèéàëàð êåéôèééÿòèíäÿ áó âÿçèôÿ ö÷öí åäèëìÿñèíÿ êþìÿéè äÿéÿ áèëÿð. àøàüûäàêû òÿùãèãàòëàðû ìöÿééÿíëÿøäèðèð: Àäÿòÿí, êîíñòèòóñèéà èíñòèòóòó ãèñìèíäÿ âàúèá (ë) òþâñèééÿ õàðàêòåðè äàøûéàí ãÿðàð, ïðîñåñ, ðîë îéíàéàí áó âÿçèôÿ äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí ìÿñëÿùÿò, ãàíóíàçèää, éàõóä ñÿùâ ôÿàëèééÿò, èúðà ãàíàäû òÿðÿôèíäÿí åäèëÿí ãàíóíñóç òÿçéèã- ãàéäà, ñÿðÿíúàì, éàõóä ãÿáóë åäèëÿí ïðàêòè- ëÿðÿ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿê ö÷öí äàùà ýåíèø êà âÿ ïðîñåäóðäàí äàëà ÷ÿêèëìÿ, ÿýÿð áó ïîòåíñèàë èìêàíëàðà ìàëèêäèð, íÿèíêè äþâëÿò õèä- ïðîñåñ, áó ãÿðàð, áó ìÿñëÿùÿò, áó ñÿùâ, éà- ìÿòè êîìèññèéàñû, ïîëèñ êîìèññèéàñû, éàõóä õóä ôÿàëèééÿò èíñàôëû âÿ ÿñàñëàíäûðûëìûø äåéèë- ùÿðáè èäàðÿ êîìèññèéàñû êèìè èñòÿíèëÿí áàøãà èí- ñÿ; ñÿùâ, þçáàøûíà, ÿñàñëàíäûðûëìàìûø, ñòèòóòëàð. Áó âÿçèôÿäÿ èíôîðìàñèéàíûí àëûíìàñû- ÿäàëÿòñèç, ãàáàãúàäàí ùàñèë îëàí ãÿíàÿò, íà ýÿòèðèá ÷ûõàðàí âÿ äþâëÿò ùàêèìèééÿòè àéðû-ñå÷êèëèê ñàëàí, éàõóä ãÿääàð îëàí; íþã- ñèñòåìèíäÿ êîððóïñèéàíû àøêàðëàìàüà èìêàí ñàíëû ñÿáÿáëÿðÿ ÿñàñëàíàí; éàõóä ñÿëàùèééÿ- âåðÿí àóäèòîð éîõëàìàñû êå÷èðìÿê îëàð. Ìþâú- 108 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
óä âÿçèôÿíèí îëìàñû êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí ÏÎËØÀÄÀ ÎÌÁÓÄÑÌÀÍ àëûíìàñûíà èìêàí éàðàäûð. Ïîëøàäà îìáóäñìàí âÿçèôÿñè ÷îõ ìÿøùóðäóð Áó ïðîñåäóðóí ìÿõôè õàðàêòåðè, àøêàðëàéûúûëà- âÿ ýåð÷ÿêäÿí ùþðìÿò ãàçàíûá. 1987-úè èëäÿ ðûí âÿ øèêàéÿò âåðÿíëÿðèí ãîðõóäóëìàñûíà ãàðøû îíóí òÿñèñè Ïîëøàäà èëê äåìîêðàòèê èíñòèòóòóí ìöäàôèÿ âàñèòÿëÿðèíèí éàðàäûëìàñû ñþçöýåäÿí éàðàíìàñûíû ýþñòÿðäè. Âÿòÿíäàø ùàããëàðûíûí âÿçèôÿéÿ ÿëàâÿ öñòöíëöê âåðèð. ìöäàôèÿñèíÿ ñÿëàùèééÿòëè îëàí îìáóäñìàí ïàðëàìåíòèí àøàüû ïàëàòàñû òÿðÿôèíäÿí ñå÷èëèð âÿ Áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ îìáóäñìàíûí ñÿëàùèééÿòëÿðè ñåíàò òÿñäèã åòäèêäÿí ñîíðà áåø èë ìöääÿòèíÿ òÿùãèãàòûí àïàðìàñûíû, èíçèáàòè èäàðÿ÷èëèê ñèñòå- áó âÿçèôÿéÿ òÿéèí îëóíóð. Äþâëÿò îðãàíëàðû òÿðÿ- ìèíèíèí òÿôòèøèíè äÿ ÿùàòÿ åäèð êè, êîððóïñèéàíû ôèíäÿí ãàéäàëàðûí ïîçóëìàñû ãÿíàÿòèíÿ ýÿëìèø ìèíèìóìà åíäèðìÿê øÿðàèòè òÿìèí îëóíñóí. ùÿð áèð èíñàí, î úöìëÿäÿí, ÿúíÿáèëÿð äÿ èñòÿíè- Îìáóäñìàí ùöãóã ïðîñåäóðëàðûíûí âÿ ïðàêòèê ëÿí ùàãã âÿ àçàäëûãëàðûí ìöäàôèÿñè ìÿãñÿäèëÿ ìåòîäëàðûí òÿòáèãè ö÷öí òþâñèééÿ âåðÿ, åéíè çà- éàðäûì ö÷öí áó ñÿëàùèééÿòëè øÿõñÿ ìöðàúèÿò ìàíäà äþâëÿò âÿçèôÿëè øÿõñëÿðè ñòèìóëëàøäûðà áè- åäÿ áèëÿð. Îìáóäñìàíà ÷ûõûø ùå÷ áèð ðÿñìèéé- ëÿð êè, îíëàð ùåñàáàòû ùÿìèøÿ äöçýöí ÿò ãîéóëìàäàí àçàääûð, îíëàð þçëÿðè äÿ øÿõñè àïàðñûíëàð. òÿøÿááöñëÿðè èëÿ äàâðàíûðëàð. [18]
Àéäûí îëóá êè, áó âÿçèôÿ øÿðàèòÿ éöêñÿê äÿðÿúÿ- Ñþçöýåäÿí ñÿëàùèééÿòëè Ïîëøà âÿòÿíäàøû îëìà- äÿ âÿ àñàí óéüóíëàøìàã ãàáèëèééÿòèíÿ ìàëèê- ëû, úÿìèééÿòäÿ ùþðìÿòëè øÿõñ ñàéûëìàëû, ñèéàñè äèð. Áóíäàí áàøãà, î äà ìÿëóì îëäó êè, âÿ èäåîëîæè áèòÿðÿôëèéèíè ñàõëàìàëû âÿ ãàíóíëàðû ìþâúóä âÿçèôÿ ïàðëàìåíò äåìîêðàòèéàñû îëàí éàõøû áèëìÿëèäèð. Áó âÿçèôÿíè òóòàí øÿõñ áàøãà þëêÿëÿð, åòíèê âÿ äèíè ìöùèòëÿðè áèð-áèðèíäÿí êÿñ- ùå÷ áèð âÿçèôÿ âÿ ìÿíñÿá òóòà áèëìÿç. êèí ôÿðãëÿíÿí úÿìèééÿòëÿð, áèðïàðòèéàëû, åéíè çà- ìàíäà ùÿðáè ðåæèìëÿðÿ ìàëèê äþâëÿòëÿð ö÷öí ÉÖÊÑßÊ ÂßÇÈÔßËÈ ÄÞÂËßÒ åôôåêòëèäèð. ÃÓËËÓÃ×ÓÑÓÍÓÍ ÔßÀËÈÉÉßÒÈ ÁÀÐßÄß ÙÞÊÌ ×ÛÕÀÐÀÍÄÀ Èúòèìàè ùÿéàòäà ãàíóí âÿ ïðèíñèïëÿðÿ ÿìÿë åò- ÎÌÁÓÄÑÌÀÍ ÙÀÍÑÛ ÌÅÉÀÐËÀÐÛ ìÿê âÿ ñîñèàë ÿäàëÿò ùàããûíäà ìÿëóìàò àëìàã ÒßÒÁÈà ÅÄÈÐ? ö÷öí Ïîëøà 1987-úè èëäÿ îìáóäñìàí âÿçèôÿñè òÿñèñ åòäè. Áó âÿçèôÿíèí óüóðëàðû äåìîêðàòèéà- Äàâðàíûø íÿ çàìàí äöçýöí, íÿ çàìàí ùöãó- íûí éåíè äîüóëäóüó þëêÿëÿðè äÿ àíàëîæè àääûìëàð ãàçèää ñàéûëûð? ßýÿð ùþêóìÿòèí áó âÿ éà äèýÿð àòìàüà ùÿâÿñëÿíäèðäè. [17] Áèð ñûðà þëêÿëÿðèí êîíêðåò ôÿàëèééÿòè ãàíóíâåðèúèëèê ìöääÿàñû âÿ àêòû èëÿ çèääèééÿò òÿøêèë åäèðñÿ, ùÿð øåéÿ ðÿüìÿí êå÷èä äþâðöíö éàøàìàñûíà áàõìàéàðàã, áó- áàøãà ìöëàùèçÿëÿðëÿ áÿðàÿò àëà áèëìèðñÿ, ïðèí- ðàäà äà îìáóäñìàí âÿçèôÿñè òÿñèñ åäèëäè. Ëà- ñèï åòèáàðèëÿ áó ôÿàëèééÿò äöçýöí äàâðàíûø ñàéû- êèí êàüûç öçÿðèíäÿ ãàëàí ñå÷èì ïðîñåñè óéüóí ëà áèëìÿç. Èäåàë ùàëäà îìáóäñìàí õàòûðëàíàí êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê èíñàíëàðûí áó âÿçèôÿéÿ òÿéèí ôÿàëèééÿòÿ ýåíèø ïëàíäà, åôôåêòëè èäàðÿåòìÿ îëóíìàñûíû ùÿìèøÿ òÿìèí åòìèðäè. Áóíäàí ÿëà- ñòàíäàðòëàðûíà ìöíàñèá ãàéäàäà éàíàøûð, îíó âÿ, îìáóäñìàí âÿçèôÿñè òóòàí àäàìëàð þç ñÿ- éàçûëìûø ãàíóíóí ìöääÿàëàðû âÿ éàçûëìàìûø ëàùèééÿòëÿðèíè ùÿéàòà êå÷èðìÿê ö÷öí, àäÿòÿí, ùöãóã ïðèíñèïëÿðè èøûüûíäà òÿùëèë åäèð. Áóðà àøà- éåòÿðëè ðåñóðñ àëà áèëìèðëÿð. üûäàêû ïðèíñèïëÿð äàõèëäèð: ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 109
4 Åéíè ùàäèñÿëÿðèí áàõûëìàñûíà, åéíè úöð éà- Íÿùàéÿò, îìáóäñìàí ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû íàøìà. ö÷öí áó âÿ éà äèýÿð õèäìÿò òÿäàðöê÷öñö îëàí íàçèðëèêëÿð âÿ èäàðÿëÿð àðàñûíäà ðàçûëàøäûðûëìûø 4 ßñàñëàíäûðìà. ôÿàëèééÿòÿ ìöíàñèáÿòäÿ ñòàíäàðòëàð áÿðãÿðàð åäèð. Îìáóäñìàí, õèäìÿò òÿäàðöêö ñòàíäàðò- 4 Âÿçèôÿëè øÿõñèí ùÿðÿêÿòëÿðè áàðÿäÿ ùþêì ÷û- ëàðûíà, åéíè çàìàíäà ïåøÿêàð ôÿàëèééÿò ñòàí- õàðûëàíäà âàñèòÿëÿðëÿ íÿòèúÿëÿð àðàñûíäà äàðòëàðûíà ÿìÿë åäèëÿíäÿ ùàíñû èðÿëèëÿéèøèí ÿëäÿ ìöòÿíàñèáëèéèí îëìàñû. îëóíäóüóíà íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðèð. Îìáóäñ- ìàí, áó âÿ éà äèýÿð èíñàíûí øÿõñè òîõóíóëìàç- 4 Áó âÿ éà äèýÿð âÿòÿíäàøûí öìèäëÿðèíèí, áó ëûüûíû âÿ èúòèìàèééÿòèí äþâëÿò îðãàíëàðûíà ÷ûõûøûíû âÿòÿíäàøûí âèúäàíëà âÿ öìèä åòäèéèíÿ óé- ìöäàôèÿ åäèð. üóí øÿêèëäÿ äàâðàíäûüû ùàëëàðäà áó âÿ éà äèýÿð ùàããû ÿëäÿ åòìÿñèíèí ùöãóãè áàõûì- ÎÌÁÓÄÑÌÀÍ ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß äàí ìöÿééÿíëÿøìÿñè (îíóí áó öìèäëÿðÿ ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÕÖÑÓÑÈ ÐÎË ìöíàñèáÿòäÿ âèúäàíëû ùÿðÿêÿò åòìÿñè øÿðò- ÎÉÍÀÌÀËÛÄÛÐÌÛ? äèð). Êëàññèê îìáóäñìàí ñÿìÿðÿñèç èäàðÿ÷èëèéèí, 4 ßñàñûíäà êîíêðåò ãÿðàðëàð ãÿáóë åäèëÿí áàøãà ñþçëÿ, äþâëÿò èøëÿðèíäÿ ïèñ èäàðÿ÷èëèéèí îð- ñÿáÿáëÿðèí ýþñòÿðèëìÿñè. òàäàí ãàëäûðûëìàñûíà ÷àëûøûð. Àäÿòÿí, ñÿìÿðÿ- ñèç èäàðÿ÷èëèê äþâëÿò èäàðÿëÿðèíäÿ áó âÿ éà äèýÿð 4 Áó âÿ éà äèýÿð âÿòÿíäàøûí ÿñàñëàíäûðûëìà- äÿðÿúÿäÿ êîððóïñèéàíûí îëäóüó çàìàí ìåé- ìûø íåãàòèâ ðÿñìè ôÿàëèééÿò òÿçéèãëÿðèíäÿí äàíà ÷ûõûð. Áóíà ýþðÿ äÿ îìáóäñìàí ñÿìÿðÿ- ìöäàôèÿñè. ñèç èäàðÿ÷èëèéÿ ñÿáÿá îëàí êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ àïàðìàüà ìÿúáóðäóð. Ïðîáëåì îì- Áóíäàí ÿëàâÿ, îìáóäñìàí ùþêóìÿòèí ùàíñû- áóäñìàíûí áóíó íåúÿ åòìÿñèíäÿäèð. ñà ôÿàëèééÿòèíèí òÿùëèëè ïðîñåñèíäÿ åôôåêòëè èäàðÿ- Äþâëÿò èäàðÿ÷èëèéèíè éàõøûëàøäûðìàã ôóíêñèéàñûíû ÷èëèéÿ àèä ñòàíäàðòëàðäàí, éàõóä ùàêèìèééÿòèí éåðèíÿ éåòèðìÿê èñòÿéÿí îìáóäñìàíûí èíñàí- èúðà ãàíàäûíûí ôÿàëèééÿòèíèí ùöãóãàóéüóíëóüó- ëàðûí äàâðàíûø ñòàíäàðòëàðûíà íÿçàðÿò åòìÿñè íà êþìÿê ýþñòÿðÿí òÿëèìàòëàðäàí èñòèôàäÿ åäèð. ö÷öí îíóí áó èíñàíëàðëà åòèáàðëû ìöíàñèáÿò ãóðìàñû òÿëÿá îëóíóð. Àäÿòÿí, îìáóäñìàí Áó òÿëèìàòëàð, èíçèáàòè ïðîñåñëÿðäÿ âÿ ùþêóìÿò ö÷öí ìöñòÿíòèã âÿ ìÿùêÿìÿ èòòèùàì÷ûñû ðîëóí- ãóëëóã÷óëàðûíûí èúòèìàèééÿòÿ ìöíàñèáÿòäÿêè äà ÷ûõûø åòìÿê ìÿãñÿäÿóéüóí ñàéûëìûð. Áó úöð äàâðàíûøëàðûíäà ãÿáóë îëóíìóø ìöÿééÿí ñòàí- ðîë “äîñòëóã ÿùâàë-ðóùèééÿñèíÿ êþêëÿíìèø îì- äàðòëàðäà ÿêñèíè òàïûð. Õàòûðëàíàí òÿëèìàòëàð áóäñìàíû” “ãîðõó éàðàäàí ïîëèñÿ” ÷åâèðèð. Áåëÿ ÿñàññûç ñöðöíäöðìÿ÷èëèê îëìàäàí èøëÿìÿê; èøÿ ùàë ìöÿééÿí øÿðàèòäÿ âÿçèôÿíèí äàùà ýåíèø èú- àèäèééàòû îëàí èíôîðìàñèéàíû ìàðàãëû øÿõñÿ òÿã- ðàñûíû àç åôôåêòëè åäÿ áèëÿð. äèì åòìÿê; èíñàíëàðëà ÿäàëÿòëè âÿ ùþðìÿòëè äàâ- Àíúàã áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ áåëÿ ìþâãåéÿ öñòöí- ðàíìàã, åéíè çàìàíäà îíëàðà ÿââÿëúÿäÿí ëöê âåðèðëÿð êè, îìáóäñìàíûí ùþêóìÿò ãîâëóüó ùàñèë îëìóø ãÿíàÿò ÿñàñûíäà ìöíàñèáÿò ýþñ- èëÿ òàíûø îëìàã ùöãóãó íÿçÿðÿ àëûíàðñà, î, áó òÿðìÿìÿê âÿ ôàéäàëû îëìàã òÿëÿáèíè þçöíäÿ âÿ éà äèýÿð ùþêóìÿò òÿøêèëàòûíûí ôÿàëèééÿòèíè áèðëÿøäèðèð. àðàøäûðìàãäà âÿ ãàéäà-ãàíóí éàðàòìàãäà èõ- 110 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
òèñàñúà çÿèô âÿ ÿíÿíâè îâãàòà ìàëèê ïîëèñ ìöñ- ìþâúóä âÿçèôÿéÿ òÿéèí åäèð. Áèð ñûðà ùàëëàðäà òÿíòèãèíÿ íèñáÿòÿí äàùà éàõøû âÿçèééÿòäÿäèð. òÿéèíàò, ñàäÿúÿ ùàêèìèééÿòèí èúðà ãàíàäû òÿðÿ- [19] ôèíäÿí, èëêèí ìÿñëÿùÿòëÿøìÿ áàðÿäÿ ùàíñûñà ôîðìàë òÿëÿá èðÿëè ñöðöëìÿäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëèð. ÌÀËÈÉÉß ÙÅÑÀÁÀÒËÀÐÛ ÖÇßÐÈÍÄß ÍßÇÀÐßÒÈÍ ÙßÉÀÒÀ ÊÅ×ÈÐÈËÌßÑÈÍÄß Áó ïðîñåñèí ôàêòèêè ìåõàíèçìè ñîí íÿòèúÿ ö÷öí ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ èêèíúè äÿðÿúÿëè ÿùÿìèééÿò äàøûéûð. Ìþâúóä âÿçè- ôÿéÿ èúòèìàèééÿò ìöñòÿãèë, ñÿëàùèééÿòëè, ÿäàëÿòëè Ïàïóà Éåíè Ãâèíåéà âÿ Òàéâàí þçëöéöíäÿ èêè âÿ õàëãûí ïðàêòèê ìàðàãëàðûíà ÿí éàõøû úàâàá þëêÿíè òÿìñèë åäèð. Áóðàäà îìáóäñìàí éöêñÿê âåðÿí áèð òÿéèíàò êèìè éàíàøìàëû, ñèéàñè ïàðòè- ðöòáÿëè äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí ýÿëèðëÿðè âÿ ñÿðâÿò- éàëàðûí ìÿãñÿäëÿðèíÿ õèäìÿò åäÿí ÿëàâÿ êèìè ëÿðè ùàããûíäà äåêëàðàñèéàíû éîõëàéà âÿ îíóí òÿùëèëèíè àïàðà áèëÿð. [20] Äþâëÿò ùàêèìèééÿò îð- áàõìàìàëûäûð. ãàíëàðûíäàí àñûëû îëìàéàí âÿçèôÿ ãèñìèíäÿ âÿ ìàëèééÿ äåêëàðàñèéàëàðûíûí þéðÿíèëìÿñè ìÿãñÿ- Áèð ýþðêÿìëè îìáóäñìàí ãåéä åòìèøäè: äèëÿ òÿùãèãàò àïàðìàã èìêàíûíà ìàëèê îëàí îìáóäñìàí, ìàëèééÿ àêòèâëÿðèíèí õöñóñè éîõ- “Áó âÿçèÿôÿéÿ òÿéèíàòäà ùàíñû ïðîñåäóðóí ëàíûëìàñû ö÷öí áàøãà ìöñòÿãèë ìåõàíèçìëÿðèí òÿòáèã îëóíìàñûíà áàõìàéàðàã, ÿýÿð èìêàí éàðàäûëìàñû çÿðóðÿòèíäÿí ãà÷ìàüà êþìÿê åäÿ éàðàíñà êè, áèð øÿõñèí òèìñàëûíäà ùàíñûñà ñè- áèëÿð. [21] Èíôîðìàñèéàíûí òÿãäèì åäèëìÿñè áà- éàñè ïàðòèéàíûí ìöëàùèçÿñè þíúÿäÿí ãÿðàð ãÿ- ðÿäÿ ÿðèçÿëÿðèí áþéöê ùèññÿñèíèí ìöáàùèñÿ äî- áóë åòìÿéÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàúàã, éàõóä þíúÿäÿí üóðìà åùòèìàëû îðòàéà ÷ûõàíäà, áó ìÿñÿëÿëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàã ö÷öí àëòåðíàòèâ êèìè éåðëè ãÿðàð ÷ûõàðìà þçöíö áöðóçÿ âåðÿúÿê, áó çà- þçöíöèäàðÿåòìÿ ñÿâèééÿñèíäÿ îìáóäñìàí ìàí ñþçöýåäÿí âÿçèôÿéÿ ìöñòÿãèëëèéèí èíñòèòó- âÿçèôÿñè éàðàäûëà áèëÿð. [22] ñèîíàë òÿìèíàòû ãûðûëìûø îëàúàã. Åéíè äÿðÿúÿäÿ, çÿðóðè ïåøÿêàð òÿëÿáëÿðäÿí èìòèíà ÂßÇÈÔßÉß ÒßÉÈÍÀÒ ÏÐÎÑÅÑÈ åòìÿéèí, éàõóä ñàõòàëàøäûðìàíûí ìöãàáèëèí- äÿ áó âÿ éà äèýÿð âÿçèôÿéÿ òÿéèíàòà èìêàí Ùàêèìèééÿòèí áþëöíìÿñè ñèñòåìèíäÿêè äèýÿð âåðìÿìÿê âàúèáäèð. Áó ìÿíàäà, ãàíóíäà ÷îõñàéëû êîìïîíåíòëÿðäÿ îëäóüó êèìè îìáóä- ñìàí âÿçèôÿñèíÿ òÿéèíàò ïðîñåñè äÿ, èúòèìàèéé- ñå÷èì ïðîñåäóðóíóí ñàüëàìëûüûíûí åòèáàðëû ÿòèí áó èíñòèòóòà èíàìûíûí âÿ äÿñòÿéèíèí ìöäàôèÿñè òÿìèí åäèëäèêäÿí ñîíðà ìöìêöí ãàçàíûëìàñû áàõûìûíäàí áþéöê ÿùÿìèééÿò îëàí ìÿñóë èäàðÿ÷èëèê îðãàíëàðûíûí ìöäðèê ôÿà- êÿñá åäèð. ßýÿð ìþâúóä âÿçèôÿíè áó âÿ éà äèý- ëèééÿòèíÿ öìèä áÿñëÿìÿêäèð. Òÿáèè êè, îìáóäñ- ÿð ïàðòèéàíûí êóðñóíà áàüëû, éàõóä òÿãàöäÿ ìàí þçö ôÿàëèééÿòèíè åëÿ ãóðìàëûäûð êè, îíóí ÷ûõìûø àäàì òóòóðñà, ìöâÿôôÿãèééÿò ö÷öí øàíñ ãÿðÿçñèçëèéèíÿ çÿðáÿ âóðàí äàâðàíûøäàí âÿ áó àçàëûð. Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ãàíóíâåðèúè îðãàíëàð âÿçèôÿéÿ èúòèìàè èíàìû ñàðñûäàí èñòÿíèëÿí ùÿðÿ- ìöñòÿãèë îëàðàã áó âÿçèôÿéÿ íàìèçÿäëÿðè ñå÷èð, äþâëÿò áàø÷ûñû èñÿ ôîðìàë îëàðàã òÿéèíàòû òÿñäèã êÿòäÿí óçàã äàéàíà áèëñèí. Î ùå÷ âàõò âÿçè- åäèð. Äèýÿð þëêÿëÿðäÿ èñÿ äþâëÿò áàø÷ûñû ìöõàëè- ôÿñèíäÿí øÿõñè ìàðàã ö÷öí, ìÿñÿëÿí, þç ôÿò ëèäåðëÿðè âÿ áàø íàçèðëÿ (ÿýÿð âàðñà) ìÿñëÿ- ýÿëÿúÿê êàðéåðàñû èëÿ áàüëû èñòèôàäÿ åòìÿìÿëè- ùÿòëÿøäèêäÿí ñîíðà áó âÿ éà áàøãà øÿõñè äèð ”. [23] ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 111
ÌßÙÊßÌßËßÐ ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ñàáàòâåðìÿ ìÿúáóðèééÿòèíèí òÿìèí ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ ÊÈÌÈ åäèëìÿñèíäÿ äàùà âàúèá ðîë îéíàéûðëàð.
Ñàäÿ èôàäÿ îëóíñà, ãàíóí÷óëóã ùàêèìèééÿò îð- Ùþêóìÿòèí òÿíçèìëÿéèúè îðãàíëàðûíûí ÿìÿê- ãàíëàðûíûí ãàíóí ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ôÿàëèééÿòèíè òÿ- äàøëàðûíûí ãÿðàðëàðû, þçÿë ñåêòîðóí þçö òÿðÿôèí- ëÿá åäèð. Ìàðàãëàðû ÿëâåðèøñèç òÿñèð àëòûíà äöøÿí äÿí òÿíçèìëÿíÿí ìàðàãëàðà áèðáàøà òÿñèð èíúèäèëìèø âÿòÿíäàøëàð ìöñòÿãèë ìÿùêÿìÿëÿðÿ ýþñòÿðèð. Áåëÿ ùàëäà þçÿë ñåêòîð î ãÿíàÿòëÿ ìöðàúèÿò åòìÿê ùàããûíà ìàëèêäèð. Ìÿãñÿä äàùà ÷îõ ìÿùêÿìÿëÿðÿ ýöâÿíìÿëè îëàúàã êè, áåëÿ ìÿùêÿìÿëÿðèí ãÿáóë åòäèéè ãÿðàðëàðûí, ìÿùêÿìÿëÿð îíëàðû ùÿäñèç òÿíçèìëÿéèúè ñÿëà- äþâëÿò âÿ îíóí àäûíäàí ùÿéàòà êå÷èðèëÿí ùàíñû- ùèééÿòäÿí âÿ ñóè-èñòèôàäÿëÿðäÿí ãîðóñóí. Ìÿù- ñà êîíêðåò ôÿàëèééÿòèí ãàíóí òÿëÿáëÿðèíÿ úàâàá êÿìÿäÿí î äà ýþçëÿíèëÿúÿê êè, îíëàð ãàáàüà âåðìÿñèäèð. Áó ùàãã ìöõòÿëèô þëêÿëÿðèí Êîíñòè- ýåòñèíëÿð âÿ ôàêòèê îëàðàã þçÿë ñåêòîðóí þçöíäÿ òóñèéàñûíäà éàçûëà, éàõóä ãàíóíâåðèúèëèêäÿ ãÿáóë îëóíàí ãÿðàðëàðûí ãàíóíèëèéèíÿ éåíèäÿí òÿñáèò îëóíà áèëÿð. Áèð ãðóï þëêÿëÿðäÿ õöñóñè èí- áàõñûíëàð. Áó ãÿðàðëàð èúòèìàè ìàðàãëàðà ÿùÿ- çèáàòè ìÿùêÿìÿëÿð âàð; äèýÿðëÿðèíäÿ èñÿ áåëÿ ìèééÿòëè òÿñèð åäÿíäÿ, ìÿùêÿìÿäÿí èíçèáàòè ñÿëàùèééÿò àäè ìÿùêÿìÿëÿðÿ âåðèëèð. [24] ùöãóã (ÿââÿëëÿð àíúàã ðÿñìè èíñòèòóòëàðäà òÿò- áèã åäèëèðäè) ïðèíñèïëÿðèíèí òÿòáèãè äÿ ýþçëÿíèëÿ- Áö êîíòåêñòäÿ ìÿùêÿìÿëÿð, ùàíñûñà âÿçèôÿëè úÿê. øÿõñ âÿ ðÿñìè îðãàí òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëÿí áó âÿ éà äèýÿð êîíêðåò ãÿðàðëàðà áàõûð. Ìÿãñÿä 1996-úû èëäÿ ãÿáóë åäèëÿí ÚÀÐ Êîíñòèòóñèéàñû î õàòûðëàíàí ãÿðàðûí ãÿáóëóíóí, áó ãÿðàðûí ãà- ãÿäÿð óçàüà ýåäèá êè, Êîíñòèòóñèéà èëÿ ìöùàôè- íóíëà øÿõñÿ âåðèëìèø ñÿëàùèééÿòèí òÿñèðè àëòûíà çÿ îëóíàí ùàããëàðû “ÿäàëÿòëè èíçèáàòè àêñèéàéà” äöøìÿñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿêäèð. ÷åâèðèá:
Áàøãà ñþçëÿ, áó ìÿùêÿìÿëÿð ùöãóã ÿñàñûíäà 33. ìþâúóä ãÿðàðëàðûí ãàíóíè ýöúÿ ìàëèê îëìàñûíû òÿñáèò åäèð. Áó úöð ùÿðÿêÿò åòìÿêëÿ ìÿùêÿìÿ- (1) (Ùÿð áèð èíñàí, ïðîñåññóàë áàõûìäàí ÿäà- ëÿð þç áàõûøëàðûíû âÿ ìöùàêèìÿëÿðèíè ùþêóìÿòèí ëÿòëè, ÿñàñëàíäûðûëìûø âÿ ãàíóíè îëàí èíçèáàòè ðÿéè èëÿ äÿéèøìèð. Îíëàð, ñàäÿúÿ, äþâëÿò ñòðóê- àêñèéà ùàããûíà ìàëèêäèð. òóðëàðûíûí, éàõóä âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí îíëàðà âåðèë- ìèø ãàíóíè ñÿëàùèééÿòè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ, ùöãóã (2) (Ùöãóãó èíçèáàòè àêñèéàíûí ÿëâåðèøñèç òÿñè- ÿñàñûíäà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðäèêëÿðè áàðÿäÿ ãÿðàð ðèíÿ ìÿðóç ãàëàí ùÿð áèð èíñàí, áåëÿ àêñè- ÷ûõàðûðëàð. Íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ, ùþêóìÿòèí ãÿðàðëàðû- éàíûí ñÿáÿáëÿðè áàðÿäÿ éàçûëû èçàùàò àëìàã íà ìÿùêÿìÿäÿ áàõàí çàìàí ùàêèìëÿð þëêÿíè ùàããûíà ìàëèêäèð. èäàðÿ åòìÿéÿ úÿùä åòìèð âÿ ùþêóìÿòè “ñûõûøäûð- ìûð”. (3) (Áó ùàããûí ýåð÷ÿêëÿøìÿñè ìÿãñÿäèëÿ ìèëëè ãàíóíâåðèúèëèê ãÿáóë åäèëìÿëèäèð âÿ àøàüû- Áóíäàí ÿëàâÿ, þëêÿëÿðèí ÷îõóíäà þçÿë ñåêòî- äàêûëàð âàúèáäèð: ðóí èíêèøàôû èëÿ äþâëÿò îðãàíëàðûíûí ôÿàëèééÿòèíèí òÿíçèìëÿìÿ èñòèãàìÿòèíäÿ äÿéèøìÿñèíÿ àêñåíò à. Ìöíàñèá òÿðÿôñèç âÿ ìöñòÿãèë òðèáóíàë åäèëèð âÿ ìÿùêÿìÿëÿðèí ðîëó àðòûð, äàùà ÿùÿìèé- îëàí éåðäÿ, áó âÿ éà áàøãà ìÿùêÿìÿ- éÿòëè îëóð. Èúòèìàè ôóíêñèéàëàðûí þçÿëëÿøäèðèëìÿñè íèí èíçèáàòè àêñèéàéà éåíèäÿí áàõìàñûíû øÿðàèòèíäÿ ïàðëàìåíòëÿð äåéèë, ìÿùêÿìÿëÿð ùå- íÿçÿðäÿ òóòìàã; 112 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
á. Äþâëÿòÿ (1) âÿ (2) –úè áÿíäëÿðäÿ ýþñòÿðè- á) Áó âÿ éà äèýÿð èúàçÿâåðèúè ìöääÿàäà ýþñ- ëÿíëÿðè éåðèíÿ éåòèðìÿëè îëäóüó ùöãóãè òÿðèëÿí áó âÿ éà áàøãà ïðîñåäóðëàðà, ãàé- áèð âÿçèôÿ êèìè òàïøûðìàã âÿ äàëàðà, éàõóä øÿðòëÿðÿ ÿìÿë åòìÿéèáñÿ;
ú) Áó àêñèéà ïðîñåññóàë áàõûìäàí ÿäàëÿòñèç ú. Áó âÿ éà áàøãà åôôåêòëè àäìèíèñòðàñèéà- îëóáñà; éà êþìÿê ýþñòÿðìÿê.
÷) Áó àêñèéà ùöãóãäà áó âÿ éà äèýÿð ñÿùâèí ÚÀÐ-ûí Èíçèáàòè ßäëèééÿ 20-éÿ Éàðäûì Ùàããûí- úèääè òÿñèðèíÿ ìÿðóç ãàëûáñà; äà Ãàíóíó, “ïðîñåññóàë áàõûìäàí ÿäàëÿòëè, ÿñàñëàíäûðûëìûø âÿ ãàíóíè” îëàí èíçèáàòè àêñèéà ä) Àêñèéàéà òÿøÿááöñ åäèëèáñÿ - ùàããûíû, åéíè çàìàíäà Êîíñòèòóñèéàäà íÿçÿð- äÿ òóòóëäóüó êèìè èíçèáàòè àêñèéàéà ñÿáÿáè éà- i) ãàíóí âÿ ãÿòíàìÿíèí èúàçÿâåðèúè ìöä- çûëû øÿêèëäÿ àëìàã ùàããûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. äÿàñûíäà íÿçÿðÿ àëûíìàìà ñÿáÿáèí- äÿí; Ìàääÿ 6 (1) âÿ (2) íÿçÿðäÿ òóòóð êè: ii) ýèçëè ìÿãñÿäëÿ, éàõóä ýèçëè ìîòèâ öçðÿ; 1) Èñòÿíèëÿí øÿõñ áó âÿ éà äèýÿð ìÿùêÿìÿ- iii) èøÿ àèäèééàòû îëìàéàí ìöëàùèçÿéÿ íÿ äÿ, áó âÿ éà äèýÿð òðèáóíàëäà, ùÿð ùàíñû áèð äÿðÿúÿäÿ äèããÿò éåòèðèëá, éàõóä èøÿ àè- èíçèáàòè àêñèéàéà éåíè ìÿùêÿìÿ áàõûøû äèééàòû îëàí ìöëàùèçÿéÿ áàõûëìàéûá; ìÿãñÿäèëÿ èääèà ãàëäûðà áèëÿð. iv) áàøãà øÿõñèí âÿ îðãàíûí ãàäàüàí åäèë- 2) Áó âÿ éà äèýÿð ìÿùêÿìÿ, éàõóä òðèáóíàë, ìèø âÿ éàõóä ñÿëàùèééÿòñç ãåéðè - àïåëë- ùÿð ùàíñû èíçèáàòè àêñèéàíûí ìÿùêÿìÿäÿ éàñèéà òÿëÿáëÿðè èëÿ; éåíèäÿí áàõûëìàñû ñÿëàùèééÿòèíÿ ìàëèêäèð, ÿýÿð v) âèúäàíñûçëûãëà, éàõóä
à) Îíà òÿøÿááöñ åäÿí àäìèíèñòðàòîð vi) þçáàøûíà, éàõóä øÿõñè èñòÿêëÿ;
i) ãàíóí, éàõóä ãÿòíàìÿíèí èúàçÿâåðèúè å) Þçö-þçëöéöíäÿ àêñèéà - ìöääÿàñûíäà íÿçÿðäÿ òóòóëàí òÿøÿááöñ ñÿëàùèééÿòèíÿ ìàëèê äåéèëñÿ; i) áó âÿ éà äèýÿð ãàíóíà çèääèðñÿ, éàõóä èúàçÿâåðèúè ìöääÿàäà íÿçÿðäÿ òóòóëìà- éûáñà; éàõóä ii) ãàíóí, éàõóä ãÿòíàìÿíèí èúàçÿâåðèúè ìöääÿàñûíäà íÿçÿðäÿ òóòóëìàäàí, ñÿ- ii) àøàüûäàêûëàðëà ÿñàñëàíäûðûëìûø ÿëàãÿñè ëàùèééÿòèí þòöðöëìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ ùÿðÿ- éîõäóðñà: êÿò åäèáñÿ; àà) ãàðøûéà ãîéóëìóø ìÿãñÿäëÿ; iii) ãÿðÿçëè îëóáñà, éà äà êè, ÿñàñëû øÿêèëäÿ ãÿðÿçêàðëûãäà øöáùÿ éàðàäûáñà; áá) èúàçÿâåðèúè ìöääÿà ìÿãñÿäèëÿ; ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ 113
úú) àäìèíèñòðàñèéàäà îëàí èíôîðìàñèéà èëÿ; õàòûðëàíàí ôóíêñèéàíû éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ ýè- éàõóä ðèøìÿç; éàõóä
÷÷) î ñÿáÿáëÿ êè, îíà àðòûã àäìèíèñòðàñèéà ý) ßêñ òÿãäèðäÿ áó àêñèéà ãàíóíñóç âÿ ãåé- òÿðÿôèíäÿí òÿøÿááöñ åäèëèá; ðè-êîíñòèòóñèîíäóð.
ÿ) Ñþçöýåäÿí àêñèéà, áó âÿ éà äèýÿð ãÿðàðûí ÈÐßËÈÉß ÀÏÀÐÀÍ ÉÎË ãÿáóë åäèëìÿìÿñè èëÿ áàøà ÷àòûð; ßýÿð âÿòÿíäàøëàðûí øàùèäè îëäóãëàðû êîððóïñèéà ô) èúàçÿ âåðèúè ìöääÿàíûí íÿçÿðäÿ òóòäóüó òÿçàùöðëÿðèíäÿí øèêàéÿò åòìÿê èìêàíû âÿ ùÿ- áó ñÿëàùèééÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè, éàõóä âÿñè éîõäóðñà, ùå÷ áèð þëêÿ êîððóïñèéà èëÿ ìö- áó ôóíêñèéàíûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè, áó àäìè- áàðèçÿäÿ ìöâÿôôÿãèééÿòÿ íàèë îëà áèëìÿç. Þçÿë íèñòðàòèâ àêñèéàíûí èúðàñûíà íÿ èëÿ òÿøÿááöñ ñåêòîðäà ùÿéàòè âàúèá ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèê îëàí åäèëìÿñè î ãÿäÿð ÿñàñëàíäûðûëìàìûøäûð êè, øèêàéÿò âåðìÿíèí åòèáàðëû âÿ òÿùëöêÿñèç ìåõà- ùå÷ áèð àüûëëû èíñàí õàòûðëàíàí ñÿëàùèééÿòè, íèçìè, êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ èñòÿíèëÿí äþâ- ëÿò ñòðàòåýèéàñûíûí ÿñàñûíäà äàéàíìàëûäûð.
ÃÅÉÄËßÐ
1 Ãàíóíâåðèúèëèê íöìóíÿëÿðè, 1994-úö èë Àøêàðëàéû- àøàüûäàêû åëåêòðîí öíâàíäàí ýþòöðìÿê îëàð: úûëàðûí Ìöäàôèÿñè Ùàããûíäà Ãàíóíó www.ùìñî.ýîâ.óê/àútñ/àútñ1998/19980023.ùòì. (Queensland, Àâñòðàëèéà); 1998-úè èë Úÿìèééÿòèí 4 Áèðëÿøìèø Êðàëëûüûí ùþêóìÿòè êîíñòåáëëÿðèí, áó ãà- Ìàðàãëàðû Òÿëÿá Åäÿí Èíôîðìàñèéàëàðûí À÷ûëìàñû íóíäà íÿçÿðäÿ òóòóëäóüó êèìè áÿðàáÿð øÿêèëäÿ Ùàããûíäà Ãàíóíó (Áèðëÿøìèø Êðàëëûã); 1998-úè èë ìöäàôèÿ ùàããû èëÿ òÿìèí îëóíàúàüûíà ñþç âåðèá. Àøêàðëàéûúûëàðûí Ôÿàëèééÿòèíèí Ýöúëÿíäèðèëìÿñè Ùàããûíäà Ãàíóíó (Êîëóìáèéà ôåäåðàë äàèðÿñè, 5 Áó éàíàøìàíû ïàðëàìåíòèí ùåñàáàò âåðìÿñèíÿ Àìåðèêà Áèðëÿøìèø Øòàòëàðû) âÿ Êîëóìáèéà ôåäåðàë òÿòáèã åäÿíäÿ ìþâúóä ãàíóí, èíñàíëàð èúòèìàè äàèðÿñèíäÿ èäàðÿåòìÿ ñèñòåìèíè òàì ÿùàòÿëÿéÿí îðãàíëàðäà, áó îðãàíëàðûí áèëàâàñèòÿ ùèìàéÿäàðû 1978-úè èë Õèäìÿò Ñèñòåìèíè ßùàòÿ Åäÿí Õèäìÿòè îëàí äþâëÿò èäàðÿëÿðèíäÿ ìÿñÿëÿ ãàëäûðäûãäà àíà- Ïåðñîíàë Ùàããûíäà Ãàíóíóíó (Àìåðèêà Áèðëÿø- ëîæè ÿùÿìèééÿòëè ìöäàôèÿéÿ èìêàí âåðèð. ìèø Øòàòëàðû) þçöíäÿ úÿìëÿøäèðèð. 6 Àøêàðëàéûúûëàðûí ìöäàôèÿ èëÿ òÿìèí åäèëìÿñè ùàã- 2 “Wùèñòëåáëîwåð” èôàäÿñè (àøêàðëàéûúû, ùÿðôè òÿðúö- ãûíäà Queensland øòàòûíûí 1999-úó èë Ãÿðàðû ìÿäÿ “ôèò÷è”, éàõóä «ôèò ÷àëàí èíñàí» [ùàíñû êè, (ùòòï://www.ëåýèñëàòèîí.ãëä.ýîâ.àó/ËÅÝÈÑË- ôóòáîëäà ùàêèì áóíó åäèð] Àìåðèêà ìÿíøÿëèäèð. ÒÍ/ÚÓÐÐÅÍÒ/W/WùèñòëåáëîwÏðîÐ99_01_.ïäô); Áó èôàäÿíèí åêâèâàëåíòè Ùîëëàíäèéàäà “çÿíý÷àëàí” äûð (ùÿéÿúàí èøàðÿñè êèìè çÿíý ÷àëàí àäàì). Àø- Ãàíóíâåðèúèëèê èñëàùàòëàðû öçðÿ Àâñòðàëèéà êîìèñ-
êàðëàéûúûëàðûí ôÿàëèééÿòè èëÿ áàüëû Øÿðãè âÿ Ìÿðêÿçè ñèéàñû èñðàðëà àøêàðëàéûúûëàðûí ìöäàôèÿñèíÿ ãàëõäû. Àâðîïàäà ýåäÿí äèññêóñèéàëàðäà ìöçàêèðÿ èøòè- Áàõûí: ùòòï:www.àóñòëèè.åäó.àó/au/other/alrc/ïóá- ðàê÷ûëàðû ôÿàëèééÿòèí ãàíóíèëèéèíè, êå÷ìèø òîòàëèòàð ëèúàòèîíñ/reports/82/ALRC82Súîïåîôúîìïëàèíò- ðåæèìëÿðäÿ þç ãîíøóëàðûíäàí õÿáÿð÷èëèê åòìÿ êèìè ññéñ.ùòìë#Úù14Ïðîòåúòèîíàíäåí ïèñ ìÿøüóëèééÿòëÿ ãàðûøûã ñàëàíäà ìöáàùèñÿëÿð úîóðàýåìåíòîôwùèñòëåWùèñòëåáëîwåðñ. Australia, éàðàíûð. Inc. êîððóïñèéàíûí øàùèäè îëàí, éàõóä èø éåðèíäÿ 3 Úÿìèééÿòèí Ìàðàãëàðû Òÿëÿá Åäÿí Èíôîðìàñèéàëà- áåëÿ ùàëëàðäàí øöáùÿëÿíëÿðÿ éàðäûì ýþñòÿðÿí áèð ðûí À÷ûëìàñû Ùàããûíäà Ãàíóí (Áèðëÿøìèø Êðàëëûã) ÃÙÒ-äèð. Áàõûí: ùòòï://www.wùèñòëåáëî- 1998-úè èëäÿ ãöââÿéÿ ìèíäè. Áó ãàíóíóí ìÿòíèíè wåðñ.îðý.àó/. 114 ØÈÊÀÉßÒÂÅÐÌß ÌÅÕÀÍÈÇÌÈ Âß ÎÌÁÓÄÑÌÀÍÛÍ ÐÎËÓ
7 Áó ìöçàêèðÿ, “Êîððóïñèéà ãóðáàíëàðû èëÿ ÿëàãÿ Òùå Wîðëä Âàíê, Wàñùèíýòîí ÄÚ 1999). ßëàâÿ ãóðìà âÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ ãàéíàð õÿò- ìÿëóìàò àëìàã ö÷öí Jeremy Pope’óí åëåêòðîí òèí äÿñòÿêëÿíìÿñè öçðÿ èø ìÿðêÿçè” àäû àëòûíäà öíâàíûíà ìöðàúèÿò åäèí: æåðåìè.pîïå @ òèðè.îðý êå÷èðèëÿí äÿéèðìè ìàñàäàí ýþòöðöëöá. Äÿéèðìè 18 Áó âÿçèôÿëè øÿõñèí ñÿëàùèééÿòè, Ïîëøàíûí èíñàí ìàñàíû Transparency International-×åõ Ðåñ- ùàããëàðû öçðÿ ÁÌÒ Êîìèññèéàñûíäàêû 2003-úö èë ïóáëèêàñû 2 íîéàáð 1999-úó èëäÿ Ïðàãàäà êå÷èðèá îêòéàáð ìÿðóçÿñèíÿ ÿñàñÿí âåðèëèá. Áó ñÿíÿäèí 8 ßëàãÿ íþìðÿñèíèí äåòàëëàðû Äöíéà Áàíêûíûí ìÿòíèíè àøàüûäàêû åëåêòðîí öíâàíäàí ýþòöðìÿê âåá-ñàéòûíäà âàð: ùòòï://www.wîðëäáàíê.îðý. îëàð: ùòòï://www.óíùúùð.úù/òáñ/äîú.íñô/0/
9 Ïóáëèú Úîíúåðí àò Wîðê: ùòòï://www.wùèñòëåáëîwi- a6e8802acbd8d5b4802567a80053e0d4?Îïåí-
ng.org.uk. äîúóìåíò
10 Îïåí Äåìîúðàúé Àäâèúå Úåíòðå (Ñîóòù Àôðèúà): 19 Ìÿñÿëÿí, Óãàíäà ùþêóìÿòèíäÿ áàø ìöôÿòòèø âÿ-
ùòòï://www.îïåíäåìîúðàúé.îðý.çà. çèôÿñè.
11 Ýîâåðíìåíò Àúúîóíòàáèëèòé Ïðîæåúò (ÓÑ): 20 Áóðàäà áèð íöìóíÿ êèìè Ôèíëàíäèéà îëà áèëÿð.
ùòòï://www. wùèñòëåáëîwåð. îðý. 21 Áåéíÿëõàëã Îìáóäñìàí Èíñòèòóòóíóí ïðåçèäåíòè
12 Æîùí Ùàòúùàðä, Òùå Îôôèúå îô òùå Îìáóäñìàí, âÿ Íèäåðëàíäûí ìèëëè îìáóäñìàíû Dð. Ìàðòåí èí Íàòèîíàë Ùóìàí Ðèýòñ Èíñòèòóòèîíñ èí òùå Úîì- Oosting 4 ìàé 1988-úè èëäÿ Ìàêàîäà, Àñèéà þë- ìîíwåàëòù, Úîììîíwåàëòù Ñåúðåòàðèàò, Ëîíäîí êÿëÿðè îìáóäñìàíëàðûíûí Ö÷öíúö êîíôðàíñûíûí (1992). òÿíòÿíÿëè à÷ûëûøûíäàêû “Ùöãóã íîðìàëàðû èëÿ èäàðÿ îëóíàí äåìîêðàòèê äþâëÿòëÿðäÿ ìöñòÿãèë îìáóäñ- 13 Éåíè Çåëàíäèéàíûí ãàíóíâåðèúèëèéèíè àøàüûäàêû ìàí” àäëû ìÿðóçÿñè. åëåêòðîí öíâàíäàí ýþòöðìÿê îëàð: ùòòï://www.îìáóäñìàí.ýîâò.íç/îìáóäñìà.ùòì. 22 ×îõëàðû ùåñàá åäèð êè, Ïàïóà Éåíè Ãâèíåéàíûí Éåíè Çåëàíäèéàäà îìáóäñìàí âÿçèôÿñè ùàããûíäà ìîäåëè ïîçèòèâ õàðàêòåð äàøûéûð. Ëàêèí Òàéâàíäà èíôîðìàñèéà ö÷öí àøàüûäàêû åëåêòðîí öíâàíà áà- Ìöëê Ùàããûíäà Èíôîðìàñèéàíûí Àøêàðëàíìàñû õûí: ùòòï://www.îìáóäñìàí.ýîâò.íç/ Ãàíóíóíóí èìïëåìåíòàñèéàñûíûí þùäÿñèíäÿí
14 Äåìîêðàòèéàíû Þéðÿíÿí Ìÿðêÿç òÿðÿôèíäÿí ùà- ýÿëìÿê ö÷öí äþâëÿò ñòðóêòóðëàðûíûí öçÿðèíäÿ íÿ-
çûðëàíìûø “Áîëãàðûñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà îìáóäñ- çàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðÿí “Control Yuan” (“Éóàí íÿ-
ìàí èíñòèòóòóíóí éàðàäûëìàñû èìêàíëàðû” çàðÿòè”) 1993-úö èëèí àâãóñòóíäà äþâëÿò âÿçèôÿëè
ìÿðóçÿñèíÿ áàõûí: ùòòï://64.49.225.236/ðóññè- øÿõñëÿðèí ìöëêëÿðè ùàããûíäà èíôîðìàñèéàíû àøêàð-
àí/ni_Nàòèîíàë_Äîúñ_ðó.ùòì. ëàéàí äåïàðòàìåíò éàðàòäû.
15 Ìöÿééÿíëÿøäèðìÿ áó âÿçèôÿíè òÿñèñ åäÿí Ïàêèñ- 23 Ìöëê áàðÿäÿ äåêëàðàñèéà ö÷öíúö áþëìÿäÿ ìö-
òàí ãàíóíâåðèúèëèéèíäÿí ýþòöðöëìöøäöð. çàêèðÿ îëóíóð.
16 Áó ñèòàò Êàíàäàäà áèð ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàñûíûí 24 Ìÿùêÿìÿëÿðèí äàùà ýåíèø ìöçàêèðÿñè ö÷öí îí ìàòåðèàëëàðûíäàí ýþòöðöëìöøäöð. Ìÿùêÿìÿ þëêÿ- àëòûíúû áþëìÿéÿ áàõûí. íèí ýÿìèãàéûðìà òàðèõèíäÿ äþíöø íþãòÿñè ñàéûëàí 25 Èíçèáàòè ßäëèééÿíèí Ôÿàëèééÿòè Ùàããûíäà Ãàíó- áèð èøëÿ áàüëû èäè. ßëàâÿ ìÿëóìàò àëìàã ö÷öí íóí òàì ìÿòíèíÿ àøàüûäàêû åëåêòðîí öíâàíäà Jeremy Pope’óí åëåêòðîí öíâàíûíà ìöðàúèÿò áàõûí: ùòòï://www.àúòñ.úî.çà/ïðîì_àäìèí_æóñòè- åäèí: æåðåìè. pîïå @ òèðè.îðý úå/Èíäåõ.ùòì. Ùÿì÷èíèí, ÆåôôðåéÆîwåëë, Àíäðåw 17 Óñèíý àí Îìáóäñìàí òî Îâåðñåå Ïóáëèê Îôôèúè- Ëå Ñóåóð, Wîîëô Æóäèúèàë Ðåâèåw îô Àäìèíèñòðà- àëñ, Íèúê ÌàííèíýàíäÄ.Æ.Ýàëëèýàí (ÏÐÅÌÍîòåñ, òèâå Àúòèîí, 5òù åäèòèîí: Ñwååò & Maxwell (ÓÊ) VIII áþëìÿ. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ 117 ÄÞÂËß ØßÔÔÀÔËÛÃ
ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ Úÿìèééÿò áþéöê ìàëèééÿ èòêèñèíÿ ìÿðóç ãàëà ÉÛÜÛËÌÀÑÛ áèëÿð. Ýþìðöê ìÿìóðóíà áèð îâóú äîëëàðûí âå- ðèëìÿñè ðöñóìñóç áèð êîíòåéíåð ñèãàðåòèí êå÷è- ðèëìÿñè, áó èñÿ äþâëÿò õÿçèíÿñèíÿ ðöñóì Ýöìàí êè, äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíèí éûüûëìàñû, þçöíÿ þäÿíèëìÿìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ ìèíëÿðëÿ äîëëàðûí èòè- ÿúàèá øþùðÿò ãàçàíìûø ÿí êîððóïñèéàëàøìûø ðèëìÿñè äåìÿêäèð. Éàõûí âàõòëàðäà ìÿëóì îëäó ñàùÿäèð. Áÿëêÿ êîððóïñèéàíûí áó ãÿäÿð úèääè êè, Øàíõàéäà áèð ýþìðöê ìÿìóðó äþâëÿòè 145 ïðîáëåìëÿð éàðàòäûüû áàøãà áèð ñàùÿ äÿ éîõäóð. [1] ìèëéîí ÀÁØ äîëëàðû ìÿáëÿüèíäÿ àëäàäà áèëèá. Î, ñàäÿúÿ îëàðàã, ñàõòà âåðýè ãÿáçëÿðèíè äþâðèéé- Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ (ìÿñÿëÿí Ïåðó, Óãàíäà) ÿäÿí àëûá âÿ îíëàðû éåðëè êîìïàíèéàëàðà ñàòûá. äþâëÿò ýÿëèðëÿðè èëÿ áàüëû îëàí êîððóïñèéà î ãÿäÿð Íÿòèúÿäÿ 3194 ñàõòà ùåñàá - ôàêòóðà ìöñàäèðÿ êÿñêèí þçöíÿìÿõñóñ õàðàêòåð ãàçàíûá êè, ùþ- îëóíóá. êóìÿò âåðýè èäàðÿëÿðèíÿ ìàëèê îëàí áåëÿ îáéåê- òëÿðè áàüëàéàðàã éåíèëÿðèíèí éàðàíìàñûíà ãÿðàð Äöíéà Ýþìðöê Òÿøêèëàòû (ÄÝÒ) ùåñàá åäèð êè, âåðèá. Áÿçè þëêÿëÿðäÿ èíñàíëàð âåðýè âÿ ýþìðöê êîððóïñèéàíûí ìåéäàíà ýÿëìÿ åùòèìàëû î éåð- èäàðÿëÿðèíäÿ àçìààøëû âÿçèôÿëÿðè òóòìàüà ÷àëû- äÿ ÷îõäóð, ùàðäà êè, ýþìðöê ìÿìóðëàðû: øûð. Îíëàð éàõøû áèëèðëÿð êè, áåëÿ âÿçèôÿëÿðè òóòìàã ÿëàâÿ ýÿëèð ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí ýåíèø èìêàíëàð éà- 4 Ìöøòÿðèëÿð öçÿðèíäÿ ùàêèìèééÿò èíùèñàðûíà ðàäûð. Ýåð÷ÿêäÿí, áÿçè þëêÿëÿðäÿ áó âÿçèôÿëÿð ìàëèêäèð. ùÿääÿí àðòûã ïîïóëéàðäûð, þçö äÿ àëãû-ñàòãû ïðåäìåòèíÿ ÷åâðèëèá. [2] 4 Ìÿùñóë òÿäàðöêöíÿ, éàõóä õèäìÿòÿ ìöíà-
Êîððóïñèéàëàøìûø ýþìðöê ìÿìóðëàðûíûí îëìàñû ñèáÿòäÿ èñòÿäèéè êèìè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê î äåìÿêäèð êè, ñÿðùÿäëÿð “ëàõëàéûá” âÿ áóðàäàí ñÿëàùèééÿòè âàð. òÿêúÿ âåðýèëÿð òóòóëìàéàí ìàëëàð äåéèë, ñèëàù, íàðêîòèêà, ãàäàüàí îëóíìóø äÿðìàí ïðåïà- 4 Íÿçàðÿòèí, éàõóä ùåñàáàò âåðìÿíèí àøàüû ðàòëàðû, ãàíóíñóç èììèãðàíòëàð, äþâëÿò òÿðÿôèí- ñÿâèééÿäÿ îëìàñûíäàí èñòèôàäÿ åäèð. äÿí ìöäàôèÿ åäèëÿí éåðëè èñòåùñàë ìÿùñóëëàðû èëÿ ãåéðè-áÿðàáÿð ðÿãàáÿò àïàðàí ìÿùñóëëàð, åéíè ÄÝÒ ÿëàâÿ åäèð êè, èíçèáàòè êîððóïñèéàíûí òÿçà- çàìàíäà áåéíÿëõàëã âÿ ìèëëè ùöãóãëà ìöäàèÿ ùöð äÿðÿúÿñèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿí áèð ñûðà áàøãà îëóíàí áèòêè âÿ ùåéâàíëàð, éàõóä áåëÿ ùåéâàí- àìèëëÿð äÿ íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð. Áó àìëëÿð àøàüû- ëàðûí îðãàíëàðû, ôèë äèøè, îíëàðäàí ùàçûðëàíàí äàêûëàðäûð: ìÿùñóëëàð äà (ìÿñÿëÿí, ôèë äèøèíäÿí ùàçûðëàíàí ìÿìóëàòëàð) êå÷ÿ áèëÿð. Áó âÿ éà äÿýÿð þëêÿéÿ 4 Ýþìðöê ìÿìóðëàðûíûí ÿìÿê ùàããû ñÿâèéé- âóðóëàí çÿðáÿ âåðýè-áöäúÿ éûüûìëàðû ÷ÿð÷èâÿñè- ÿñè íè àøà áèëÿð. Äöíéàäà áåéíÿëõàëã òåððîð÷óëóã øÿáÿêÿñèíèí ôÿàëèééÿò ýþñòÿðäèéè áèçèì ÿñðäÿ 4 Òÿøêèëàòûí äàâðàíûø ìÿäÿíèééÿòè âÿ íîðìà- êîððóïñèéàëàøìûø âÿçèôÿëè øÿõñ (ýþìðöê ìÿìó- ëàðû ùöãóãàçèää äàâðàíûøûí ìèãéàñûíû ýå- ðó, ñÿðùÿä ïîëèñè âÿ á.), ôàêòèê îëàðàã ìöòÿøÿê- êèë òðàíñìèëëè úèíàéÿòêàð ãðóïóí öçâö êèìè íèøëÿíäèðèð, éàõóä àêòèâ øÿêèëäÿ îíà ìàíå áåéíÿëõàëã âÿ ìèëëè òÿùëöêÿñèçëèê ö÷öí úèääè îëóð. Áóðàéà ãàíóí ïîçóíòóñóíà ýþðÿ ïðîáëåì éàðàäà áèëÿð. úÿçà äàõèëäèð. 118 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
4 Èíçèáàòè íÿçàðÿòèí ýþðäöéö òÿäáèðëÿðëÿ ìþù- äèééàòûíà ìàëèê îëàí þëêÿëÿðäÿ éöêñÿëèø òåìïè- êÿìëÿíäèðèëìèø òîðìîçëàéûúû òÿñèð ýöúö. íèí ëÿíýèìÿ ÿíÿíÿñè âàð. [4] Êîððóïñèéà áèð òÿ- ðÿôäÿí äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíè àçàëäûð, äèýÿð òÿðÿôäÿí 4 Ýþìðöê ìÿìóðëàðûíûí ìöøòÿðèëÿðëÿ áèëàâà- èñÿ èãòèñàäèééàòûí èíêèøàôûíà ìÿíôè òÿñèð ýþñòÿðèð. ñèòÿ ÿëàãÿ ìèãéàñû. Áó çàìàí êîððóïñèéàëàøìûø ìÿìóðëàð áöòöí ýöúëÿðè èëÿ äþâëÿò õÿðúëÿðèíèí àðòûðûëìàñûíà úÿùä Áóíäàí áàøãà, ÿýÿð êîððóïñèéàíûí àøêàðëàí- ýþñòÿðèð, ñîíðà èñÿ þçëÿðèíèí ýÿëèð ÿëäÿ åòìÿê ìàñû ðèñêè àøàüûäûðñà, îíóíëà ìöáàðèçÿäÿ ùàí- èìêàíëàðûíû ýåíèøëÿíäèðèðëÿð. Áó úöð úÿùäëÿð ñû ñòðàòåýèéàíûí òÿòáèã îëóíìàñûíûí áþéöê äþâëÿò áöäúÿñèíäÿ êÿñèðèí éàðàíìàñûíà ýÿòèðèá ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. [3] ÷ûõàðûð. [5]
Áàøãà ùÿëë åäèëìÿìèø ìÿñÿëÿëÿð äÿ êîððóïñè- ÁÌÒ Òèúàðÿò âÿ Èíêèøàô Øóðàñûíûí áÿéàíàòûíà éàíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñèíÿ éàðäûì ýþñòÿðÿ áè- óéüóí îëàðàã þëêÿëÿðèí ÷îõóíäà ôîðìàë ýþìðöê ëÿð: õÿðúëÿðèíÿ ÿìÿë îëóíìàñû, éöê áîøàëòìàëàðû ö÷öí þäÿíèëÿí ðöñóìëàðà õÿðúëÿðè àðòûðà áèëÿð. 4 Ãöââÿäÿ îëàí ãàíóíëàðûí áàøà äöøöëìÿ- Áó ýþìðöê ïðîñåäóðëàðûíûí äîëàøûã õàðàêòåðè ñèíäÿ éàðàíàí ÷ÿòèíëèêëÿð ìöõòÿëèô éîçóìëà- èëÿ áàüëû ÿñàñ ïðîáëåìëÿðäÿí áèðèíèí ìþâúóä îë- ðà ñÿáÿá îëà áèëÿð. äóüóíó ýþñòÿðèð. Íå÷ÿ èëëÿðäèð èõðàú âÿ èäõàëëà ìÿøüóë îëàíëàð øèêàéÿò åäèðëÿð êè, áó ïðîñåäóð 4 Âåðýè þäÿíèøëÿðè, âåðýè þäÿéÿíëÿðëÿ âåðýè ìöðÿêêÿáëèê éàðàäûð âÿ êîððóïñèéàíûí ìåéäà- èäàðÿëÿðèíèí íöìàéÿíäÿëÿðè àðàñûíäà ìöí- íà ÷ûõìàñûíà êþìÿê ýþñòÿðèð. òÿçÿì ÿëàãÿíèí îëìàñûíû òÿëÿá åäèð.
Áàøãà òÿðÿôäÿí, áèð ñûðà þëêÿëÿð ïðàêòèêàäà 4 Êîððóïñèéà öçðÿ èõòèñàñëàøìûø àäìèíèñòðà- äåìïèíã ñèéàñÿòè ùÿéàòà êå÷èðèð âÿ à÷ûã øÿêèëäÿ òîðëàðûí ùÿðÿêÿòëÿðèíèí àøêàðëàíìàñû èëÿ ùå÷ “õûðäàâàò÷ûëàðûí” òèúàðÿòèíè ýåíèøëÿíäèðèðëÿð. Áó êÿñ ìÿøüóë îëìóð, éàõóä áåëÿ ùÿðÿêÿòëÿðèí àøêàðëàíìàñû ÷ÿòèíëèêëÿ áàøà ýÿëèð âÿ àø- ãåéðè-ëåãàë òèúàðÿòè ñòèìóëëàøäûðìàãëà îíëàð êàðëàíìà ùàëëàðûíäà ÷îõ éóìøàã úÿçà òÿä- ãîíøó þëêÿëÿðèí ñÿíàéå ñàùÿñèíÿ úèääè çÿðáÿ áèðëÿðè ýþðöëöð, éà äà êè, ùå÷ áèð òÿäáèð âóðà âÿ ýþìðöê ìÿìóðëàðû èëÿ èõðàúàò÷ûëàð àðà- ýþðöëìöð. ñûíäà “òÿðÿôäàøëûüûí” éàðàíìàñûíà éàðäûì ýþñ- òÿðÿ áèëÿðëÿð. [6] 4 Äàùà ýåíèø ìÿíàäà, âÿçèôÿëè øÿõñëÿðÿ ìö- íàñèáÿòäÿ òÿòáèã îëóíàí íÿçàðÿò òÿäáèðëÿðè Äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíèí éûüûëìàñû ñèñòåìèíäÿ êîððóï- ãÿíàÿòáÿõø îëìóð. ñèéà ìèãéàñûíûí ìèíèìóìà åíäèðèëìÿñè áèð ñûðà ñÿáÿáäÿí áþéöê ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð: Àðàøäûðìàëàð ýþñòÿðèð êè, ìÿùç ñÿìÿðÿñèç âÿ þçáàøûíà òÿòáèã îëóíàí âåðýè âÿ òÿíçèìëÿìÿ 4 Î, äþâëÿòÿ ìàëèééÿ õÿðúëÿðè ö÷öí çÿðóðè ðåæèìëÿðè, åéíè çàìàíäà êîððóïñèéàíûí ìþâú- îëàí âÿ ÿùàëèéÿ èúòèìàè ðèôàù ýÿòèðÿí, èãòèñà- óäëóüó áó âÿ éà äèýÿð þëêÿäÿ ãåéðè-ðÿñìè èãòè- äè òÿùëöêÿñèçëèê ñèñòåìèíèí òÿìèí îëóíìàñû- ñàäèééàòûí ìèãéàñûíûí àðòìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. íû ìöäàôèÿ åäÿí, èíôðàñòðóêòóðóí Áó, áöòþâëöêäÿ èãòèñàäèééàòûí èíêèøàôûíû ëÿíýè- éàðàäûëìàñû âÿ èíêèøàôûíà ïóë âÿñàèòëÿðèíèí äèð. Ýåíèøìèãéàñëû ãåéðè-ðÿñìè âÿ êþëýÿ èãòèñà- àéðûëìàñûíà èìêàí éàðàäàí ýÿëèð ýÿòèðèð. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 119
4 Î, ãÿáóë îëóíìóø âåðýè þäÿìÿëÿðèíäÿí ëèñèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí íÿ- éàéûíìàëàð öçöíäÿí èãòèñàäèééàòäà éàðàí- çàðÿò áþëìÿñè òÿñèñ åäèëäè. Îíóí âÿçèôÿëÿðèíÿ ìûø äåôîðìàñèéàíûí ìèãéàñûíû àçàëòìàã àøàüûäàêûëàð äàõèëäèð: éîëó èëÿ, áó èãòèñàäèééàòûí åôôåêòëè îëìàñûíà êþìÿê ýþñòÿðèð. 4 Áó âÿ éà áàøãà õèäìÿòè åòèêà êîäåêñèíè ÿëäÿ ðÿùáÿð òóòìàãëà íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå- 4 Î ÿäàëÿòëè ðÿãàáÿòè ñòèìóëëàøäûðûð (âåðýè ÷èðèëìÿñè âÿ õèäìÿòè ùåéÿòèí ìààðèôëÿíäèðèë- þäÿéÿíëÿð âÿ áó þäÿìÿëÿðäÿí éàéûíàíëàð ìÿñè. àðàñûíäà). 4 Ãåéðè-ãàíóíè âàðëàíìà ùàëëàðû èëÿ áàüëû òÿù- 4 Î ùÿì éåðëè, ùÿì äÿ ÿúíÿáè ìöÿññèñÿëÿð ãèãàòûí àïàðûëìàñû. ö÷öí èíâåñòèñèéà ìöùèòèíè éàõøûëàøäûðìàãëà èãòèñàäè èíêèøàôà ýþìÿê åäèð. 4 Èíòèçàìûí ïîçóëìàñû ùàëëàðûíûí ìöçàêèðÿñè.
4 Î õàðèúè äåôèñèòè âÿ áîðúëàðûí ìèãéàñûíû 4 Êîððóïñèéà òÿçàùöðëÿðè èëÿ öçëÿøÿí ðÿùáÿð- àçàëäûð, åéíè çàìàíäà âàëéóòàíûí ìÿçÿí- ëÿð ö÷öí òÿëèìàòëàðûí ùàçûðëàíìàñû. íÿñèíè ñòàáèëëÿøäèðèð. Êîððóïñèéà òåç-òåç õà- ðèúè êàïèòàëûí þëêÿäÿí ãà÷ìàñûíûí éöêñÿê 4 Íÿçàðÿòñèç ãÿðàð ãÿáóë åòìÿ èìêàíëàðûíûí ñÿâèééÿñè èëÿ àññîñèàñèéà îëóíóð. ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû ìÿãñÿäèëÿ èøèí éåíè- äÿí òÿøêèë îëóíìàñû. 4 Î, êîððóïñèéàíûí íåãàòèâ íÿòèúÿëÿðèíäÿí ÿçèééÿò ÷ÿêÿí ñûðàâè âÿòÿíäàøëàðû ãîðóéóð. 4 Äöðöñòëöéöí âÿ éàõøû äàâðàíûøûí ñòèìóëëàø- äûðûëìàñû. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈ ÑÀÙßÑÈÍÄß ÈÑËÀÙÀÒ ÍÖÌÓÍßËßÐÈ 4 Ïàðëàìåíò öçâëÿðè, íàçèðëÿð âÿ äþâëÿò ãóë- ëóã÷óëàðûíûí âåðäèéè ýÿëèð âÿ ÿìëàê ùàããûí- Áó ñôåðàäàêû èñëàùàòëàðûí áàøãà íöìóíÿëÿðè ñû- äà äåêëàðàñèéàëàð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòèí ðàñûíäà Äöíéà Áàíêû òÿðÿôèíäÿí Ëàòâèéà âÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè. Ãâàòåìàëàäà àïàðûëàí èñëàùàòëàð äèããÿòè äàùà ÷îõ ÷ÿêèð. [7] Äîëàéûñûëÿ îíà íàèë îëìàã íÿçÿðäÿ òóòóëóð êè, âåðýèãîéìàíûí ìÿáëÿüè àñàí ùåñàáëàíñûí, Äþâëÿò ýÿëèðëÿðè ñôåðàñûíäàêû èäàðÿ÷èëèê ñàùÿñèí- åéíè çàìàíäà îíóí ÿñàñëàíäûðûëìàñû ýåð÷ÿê äÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ö÷öí Ëàòâèéàäà òÿò- õàðàêòåð äàøûñûí. Àëòû àé ÿðçèíäÿ, ÿñàñûíäà áèã îëóíàí ñòðàòåýèéà äàùà áþéöê ÄÒÒ-íèí óéüóí íöìóíÿñè äàéàíàí äàâðàíûø ñòðàòåýèéàíûí òÿðêèá ùèññÿñèäèð. Áó þëêÿäÿ äþâ- êîäåêñè ùàçûðëàíäû. Áó êîäåêñäÿ õàðèúè ãàíóí- ëÿò ýÿëèðëÿðè õèäìÿòèíèí òÿøêèëàòè ñòðóêòóðëàðû òÿê- ëàðûí, ùöãóã íîðìàëàðûíûí âÿ ãÿðàðëàðûí äÿãèã ìèëëÿøäèðèëäè êè, âåðýè éûüûìëàðû, ýþìðöê èçàùû âåðèëèð, åéíè çàìàíäà îíëàðûí ýþìðöê õèä- ðöñóìëàðû, ñîñèàë òÿìèíàò ö÷öí òîïëàíàí âÿ àëû- ìÿòè ùåéÿòèíèí ýöíäÿëèê èøè èëÿ íåúÿ ÿëàãÿëè îë- íàí âÿñàèòëÿð îíóí ÷ÿð÷èâÿñè äàõèëèíäÿ áèðëÿøäè- ìàñû ýþñòÿðèëèð. Éóõàðûäà ãåéä îëóíàí ðèëñèí, åéíè çàìàíäà êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ ýþñòÿðèøëÿð õèäìÿòè ùåéÿòèí ðöøâÿò òÿêëèôèíÿ óé- äàõèëè íÿçàðÿò ôóíêñèéàñûíû éåðèíÿ éåòèðÿí ñàü- üóí ðåàêñèéàñû áàðÿäÿ òÿëèìàòëàðû þçöíäÿ úÿì- ëàì ñèñòåì éàðàäûëñûí. Áóíäàí ÿëàâÿ, âåðýè ïî- ëÿøäèðèð. [8] 120 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
Ãâàòåìàëà þçöíöí ýþìðöê âÿ âåðýè èäàðÿëÿðèíè ëàðûíäàí áèðè ìöøòÿðèëÿð âÿ ÿùàëè àðàñûíäà âàùèä ìóõòàð îðãàíäà áèðëÿøäèðìÿê ùàããûíäà àðàøäûðìà èøè àïàðûð. ãÿðàð ãÿáóë åòäè. Áöòöí õèäìÿò ùåéÿòè éà äÿéèø- äèðèëäè, éà äà êè, ùÿð áèð ãóëëóã÷ó þç ÿââÿëêè âÿçè- Ö÷ Àôðèêà þëêÿñè äÿ (Ãàíà, Òàíçàíèéà âÿ ôÿñèíäÿ ãàëìàã ö÷öí éåíèäÿí ÿðèçÿ èëÿ Óãàíäà), äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíèí àðòûðûëìàñû âÿ êîð- ìöðàúèÿò åòìÿëè îëäó. Èøÿýþòöðìÿ ïðîñåñèíèí ðóïñèéàíûí úèëîâëàíìàñû ìÿãñÿäèëÿ þçöíöí âå- ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè, êîíòðàêò ÿñàñûíäà êàäð ðýè èäàðÿëÿðèíäÿ ýåíèø èñëàùàòëàð àïàðàí þëêÿëÿð òîïëàìàãëà ìÿøüóë îëàí þçÿë ôèðìàéà âÿ éåðëè ñûðàñûíà äàõèëäèð. Áó þëêÿëÿðäÿ àïàðûëàí èñëàùàò- óíèâåðñèòåòëÿðäÿí áèðèíÿ ùÿâàëÿ åäèëäè. Áóíäàí ëàð ýåäèøèíäÿ àäè äþâëÿò ãóëëóüóíäàí êÿíàðäà ÿëàâÿ, ìàëèééÿ èäàðÿ÷èëèéèíèí äÿ [9] âàùèä ñèñòå- õöñóñè âåðýè îðãàíû éàðàäûëäû. Áóðàäà áàøëûúà ìè éàðàäûëäû, åéíè çàìàíäà ìþâúóä ïðîñåäóð- ñòèìóë êèìè äþâëÿò ãóëëóüóíà ìöíàñèáÿòäÿ éåíè ëàðà éåíèäÿí áàõûëäû âÿ îíëàð ñàäÿëÿøäèðèëäè. îðãàíûí õèäìÿò ùåéÿòèíèí ÿìÿê ùàããûíûí àðòûðûë- Ñîíðà ìöøòÿðèëÿðÿ õèäìÿò ñàùÿñèíäÿ êåéôèééÿ- ìàñû ÿñàñ ýþòöðöëäö. Áóíäàí ÿëàâÿ, Òàíçàíè- òèí àðòûðûëìàñû âÿ äþâëÿò ýÿëèðëÿðè ñôåðàñûíäà ñû- éà âåðýèäÿí éàéûíìà ùàëëàðû áàðÿäÿ ìÿëóìàò íàã ýþñòÿðèúèëÿðèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíäÿ éåíè âåðÿíëÿðèí ìöêàôàòëàíäûðûëìàñû ö÷öí ãàéíàð îðãàíëàðûí ÿëäÿ åòäèéè íàèëèééÿòëÿðè ïîïóëéàðëàø- äûðìàã ìÿãñÿäèëÿ èúòèìàèééÿòè èíôîðìàñèéà èëÿ òåëåôîí õÿòòè éàðàòäû. Ëàêèí èëê íàèëèééÿòëÿðèí òåç òÿìèí åòìÿê êàìïàíèéàñûíà áàøëàíäû. [10] ÿëäÿ îëóíìàñûíäàí ñîíðà, áó þëêÿëÿðèí ùÿð ö÷öíäÿ ïðîáëåìëÿð éàðàíìàüà áàøëàäû. Áèðèíú- Ïîëøàäàêû Ìÿðêÿçè Ýþìðöê Èäàðÿñè äþâëÿò ýÿ- èñè, âÿòÿíäàø õèäìÿòèíèí áàøãà ñàùÿëÿðèíÿ ìö- ëèðëÿðèíèí éûüûëìàñû ñôåðàñûíäà ýåíèø ìèãéàñëû èñ- íàñèáÿòäÿ éöêñÿê ÿìÿê ùàããûíûíûí ìöÿééÿí ëàùàòëàðà áàøëàäû. Áó èñëàùàòëàð õàòûðëàíàí îëóíìàñû äÿñòÿê ãàçàíìàäû âÿ áó, “åëèò” ñòàòó- èäàðÿíèí õèäìÿòè ùåéÿòèíèí äöðöñòëöéöíöí òÿ- ñóíóí èòèðèëìÿñèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. Èêèíúèñè, ñàü- ìèí îëóíìàñûíà éþíÿëäèëìèø, åéíè çàìàíäà ëàì åòèê áàçàíûí ùàçûðëàíìàñû âÿ ìöäàôèÿñè êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ áèð ñûðà òÿäáèð- ö÷öí åôôåêòëè äàõèëè ñèñòåì îëìàäû. [11] ëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ìÿãñÿäèíè ãàðøûéà ãîéìóøäó. Ýþìðöê ìÿìóðëàðûíûí èøÿ ýþòöðöë- Õèäìÿòè åòèêà ÿñàñûíäà åôôåêòëè èäàðÿ÷èëèê îëìà- ìÿñèíäÿ äàùà äèããÿòëè éàíàøìà òÿòáèã åäèëèð. äûüûíäàí, ùÿòòà ìöãàéèñÿëè éöêñÿê ÿìÿê ùàã- Ñûíàã ìöääÿòèíèí ýåäèøèíäÿ éåíè õèäìÿòè ùå- ãûíûí âåðèëìÿñè âÿ éàõøû èø øÿðàèòèíèí éÿòèí ùÿð àëòû àéäàí áèð àòòåñòàñèéàñû êå÷èðèëèð. ìþâúóäëóüó øÿðàèòèíäÿ Òàíçàíèéà âÿ Óãàíäà- Ìÿãñÿä òÿêúÿ îíëàðûí ïåøÿêàðëûüûíû äåéèë, ùÿì äà ÿââÿëêè êèìè êîððóïñèéà ÷è÷ÿêëÿíìÿêäÿäèð. äÿ ùåéÿòèí êîððóïñèéàéà ìåéëèíè éîõëàìàãäûð. Òÿúðöáÿ ýþñòÿðäè êè, ÿìÿê ùàãëàðûíûí àðòûðûëìà- Ýþìðöéÿ äàèì èøÿ ýþòöðöëÿíëÿð äÿ àíàëîæè àò- ñû éöêñÿê þäÿíèøëè, àììà éåíÿ äÿ êîððóïñèéà- òåñòàñèéà êå÷ìÿëè îëóð. Ìàëèééÿ àêòèâëÿðè ùàã- ëàøìûø âåðýè ñèñòåìèíèí éàðàíìàñûíà ýÿòèðèèá ãûíäà èëëèê äåêëàðàñèéàíûí âåðèëìÿñè òÿòáèã ÷ûõàðäû. Êîððóïñèéàëàøìûø âÿçèôÿëè øÿõñëÿðè àø- åäèëäè; èñòÿíèëÿí âàõò äèðåêòîð ÿëàâÿ äåêëàðàñè- êàðëàéûá èøäÿí êÿíàðëàøäûðäûãäàí ñîíðà îíëàð éàíûí òÿãäèì îëóíìàñûíû òÿëÿá åäÿ áèëÿð. Äàõèëè íÿçàðÿò òÿäáèðëÿðè ýöúëÿíäèðèëäè âÿ ýþìðöê èø÷è- âåðýè ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è ãèñìèíäÿ ëÿðèíèí äàâðàíûøû áàðÿäÿ éåíè êîäåêñ ãöââÿéÿ þçÿë ñåêòîðà èøÿ êå÷äèëÿð âÿ ÿëàãÿëÿðèíäÿí éà- ìèíäè. Áóíäàí ÿëàâÿ, àïàðûëàí èñëàùàòëàðûí óüó- ðàðëàíàðàã ÿââÿëêè ùöãóãàçèää ôÿàëèééÿòëÿðèíè ðó ùàããûíäà ÿêñ-ÿëàãÿíèí òÿìèí îëóíìàñû äàâàì åòäèðäèëÿð. Áóíà áàõìàéàðàã âåðýè äà- ìÿãñÿäèëÿ ìöñòÿãèë åëìè-òÿäãèãàò êîìïàíèéà- õèëîëìàëàðû àðòäû. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 121
Ãàçàíûëàí òÿúðöáÿ ÿñàñûíäà áåëÿ áèð ãÿíàÿò 4 Ïðîñåäóð âÿ øÿðùëÿðèí ñòàíäàðòëàøìàñû: éàðàíûð êè, âåðýè äàõèëîëìàëàðûíûí àðòìàñûíà ñÿ- Ïðîñåäóðëàðà ÿñàñÿí ðÿùáÿðëèê åòìÿê âÿ áÿá îëàí âàñèòÿëÿðäÿí áèðè âåðýè éûüàí ìöôÿòòèø- åëåêòðîí ôîðìà äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíèí éûüûëìàñû ëÿðèí èìêàíëàðûíûí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû äåéèë, õèäìÿòèíÿ éöêñÿê äÿðÿúÿäÿ øÿôôàôëûã ýÿòè- ýåíèøëÿíäèðèëìÿñè îëóá. Áåëÿ ãÿíàÿò îíà ýþðÿ ðèð, âÿçèôÿëè øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí íÿçàðÿòñèç ãÿðàð ãÿáóëëàðûíû ìÿùäóäëàøäûðûð âÿ ùåñà- éàðàíûð êè, ìöôÿòòèøëÿð ùÿòòà þçëÿðè ö÷öí äàùà áàòâåðìÿíè ìþùêÿìëÿíäèðèð. Ñòàíäàðòëàø- ÷îõ éûüäûãëàðû øÿðàèòäÿ äÿ äþâëÿò ö÷öí ÷îõ âåðýè ìûø ïðîñåäóðëàð âÿçèôÿëè øÿõñëÿðëÿ éûüàúàãëàð. Áó òåçèñ, ÷ÿòèí êè, àüëàáàòàí îëñóí. ìöøòÿðèëÿð àðàñûíäà ýþç-ýþçÿ ÿëàãÿíè Ùàíñû þëêÿ êîððóïñèéà÷û âÿçèôÿëè øÿõñëÿðè ùÿ- ìÿùäóäëàøäûðìàëû âÿ çÿðóðè ñàíêñèéàëàðûí âÿñëÿíäèðìÿêëÿ âÿòÿíäàøëàðûí ÿçèëìÿñè øÿðàèòè- (“áöòöí èúàçÿëÿðèí âÿ ñàíêñèéàëàðûí áèð éåð- íÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðà áèëÿð? Áóíóíëà áó úöð äÿ àëûíìàñûíûí” òÿìèí åèëìÿñè) [13], èääèà- ùþêóìÿòëÿð äþâëÿò õèäìÿòèíèí áàøãà ñàùÿëÿðè- ëàðûí ôîðìà ñàéûíû àçàëòìàëûäûð. Ýþìðöê íèí øöóðóíà ùàíñû äöøöíúÿíè éåðèòìÿéÿ ÷àëû- ãàéäàëàðûíûí øÿðùè àðäûúûë õàðàêòåð äàøûìà- øûð? [12] ëûäûð. Èäõàë÷ûäàí âÿ âåðýè þäÿéÿíäÿí þç þù- äÿëèéèíè ýþìðöê äåêëàðàñèéàñûíäà ÈÑËÀÙÀÒ ÏÐÎÃÐÀÌËÀÐÛÍÄÀÍ ÁÈÐÈ ýþñòÿðìÿñèíè î çàìàí ýþçëÿìÿê îëàð êè, ãàíóíóí øÿðùè àðäûúûë îëñóí, ïðîñåäóðëàð Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ïðîãðàìû þçöíäÿ àøà- ñòàíäàðò õàðàêòåð äàøûñûí, ùÿì äÿ ùÿð áèð üûäàêû òÿäáèðëÿðè ÿêñ åòäèðÿ áèëÿð: ñþâäÿëÿøìÿéÿ ÿââÿë îëäóüó êèìè åéíè ðå- æèì òÿòáèã åäèëñèí. 4 Âåðýè âÿ ýþìðöê ãàéäàëàðûíûí ñàäÿëÿøäèðèë- ìÿñè: Áó ãàíóí âÿ êîäåêñëÿð, àäÿòÿí, ÷ÿ- 4 Ïåøÿêàð ñòàíäàðòëàð: Èäàðÿ îðãàíëàðûíà òèí áàøà äöøöëÿí îëóð âÿ âÿçèôÿëè øÿõñëÿðÿ ðÿùáÿðëÿðè ñèéàñè ìîòèâëÿð ÿñàñûíäà äåéèë, ãàíóíè ñÿëàùèééÿòëÿð âåðèð. ßýÿð áèç êîð- òÿúðöáÿ, ñÿðèøòÿ âÿ èõòèñàñà éàõøû éèéÿëÿí- ðóïñèéàíû ìèíèìóìà åíäèðìÿê èñòÿéèðèêñÿ, ìÿ ÿñàñûíäà èøÿ ýþòöðìÿê ëàçûìäûð. Õèä- ìÿò ùåéÿòèíèí áàøãà íöìàéÿíäÿëÿðèíè èøÿ áÿçè èñòèñíàëàðëà ãàéäàëàð ñàäÿ âÿ àéäûí îë- ýþòöðÿí çàìàí ìèíèìóì ýöçÿðàíû òÿìèí ìàëûäûð; áóíäàí ÿëàâÿ, ãàéäàëàð ùàìûéà åäÿí ÿìÿê ùàããû þäÿìÿê âÿ áó èø÷èëÿðèí áÿëëè îëìàëûäûð. Èíôîðìàñèéà âÿ ñÿíÿäëÿøäèð- èõòèñàñëàðûíû äàèì àðòûðìàã êèìè õèäìÿò ñèñ- ìÿ ö÷öí ãîéóëàí òÿëÿáëÿð ìèíèìóìà åíäè- òåìèíÿ ÿñàñëàíìàã çÿðóðèäèð. Áóíäàí ÿëà- ðèëìÿëèäèð. Äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíè èäàðÿ åäÿí âÿ, þùäÿëèêëÿð ìþâúóä ôóíêñèéàëàðà âÿ îðãàí èíôîðìàñèéà âÿ ñÿíÿäëÿøäèðìÿ áàðÿ- øèêàéÿòëÿðÿ áàõìà ìåõàíèçìèíÿ óéüóí äÿ òÿëÿáëÿðèíè äöçýöí ìöÿééÿíëÿøäèðìÿêëÿ îëàðàã áþëöíìÿëèäèð. Èøÿýþòöðìÿ ïðîñåäó- èíçèáàòè òÿëÿáëÿðè ìèíèìóìà åíäèðÿ áèëÿð. ðóíó òÿêìèëëÿøäèðìÿê, íöìóíÿâè õèäìÿò Âàúèá åëàíëàðà, éåíè ìÿëóìàòëàðà ìöíàñè- ìöãàáèëèíäÿ ïóë ìöêàôàòû âåðìÿê âÿ ýþì- áÿòäÿ ýåíèø èúòèìàèééÿòè âÿ áó îðãàíûí ðöê ãàéäàëàðûíû ïîçàíëàðà ãàðøû èíòèçàì ìöøòÿðèëÿðèíè äàèì èñòèãàìÿòëÿíäèðìÿê ëà- òÿäáèðëÿðè ýþðìÿê ëàçûìäûð. çûìäûð. ßýÿð ýþìðöê ðöñóìëàðûíûí âÿ âåðýè ñèñòåìèíèí ÿäàëÿòëè îëìàñû äöøöíúÿñè âàð- 4 Éîõëàìà âàñèòÿëÿðè: Ùÿì âåðýè, ùÿì äÿ ñà, êîððóïñèéàíûí àçàëìàñûíà ìöíàñèáÿò- ýþìðöê õèäìÿòè ìöíòÿçÿì îëàðàã äàõèëè âÿ äÿ âÿòÿíäàøëàðäà ñòèìóë éàðàíàúàã. õàðèúè íÿçàðÿò âàñèòÿëÿðèíèí òÿñèðèíÿ ìÿðóç 122 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
ãàëìàëûäûð. Áó íÿçàðÿò âàñèòÿëÿðèíè åôôåêòëè Äöíéà Ýþìðöê Òÿøêèëàòûíûí [15] þçöíöãèéìÿò- åòìÿê ö÷öí ôÿàëèééÿòèí (äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíèí ëÿíäèðÿí éîõëàìà ñèéàùûñûíäà òîõóíóëàí ìÿ- àëûíìàñûíà íÿçàðÿò ýþñòÿðèúèëÿðèíÿ âÿ õèä- ñÿëÿëÿð áàðÿäÿ Àðóø áÿéàííàìÿñèíäÿ äÿ ìÿò ö÷öí ãîéóëàí òÿëÿáëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ) ñþùáÿò à÷ûëûð (îíóí ùàããûíäà áèð àç àøàüûäà ñÿìÿðÿëèëèê äÿðÿúÿñè ñòàíäàðòëàðû, åéíè çà- äàíûøûëàúàã). Èäàðÿ÷èëèê îðãàíëàðûíà úàâàá âåð- ìàíäà äàâðàíûø êîäåêñè òÿòáèã åäèëìÿëèäèð. ìÿê ö÷öí òÿêëèô îëóíàí ñóàëëàð è÷ÿðèñèíäÿ àøà- Áó êîäåêñëÿð åôôåêòëè ñàíêñèéàëàðûí òÿòáèãè üûäàêûëàð âàð: èëÿ ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿëèäèð. Áóðàéà, õûðäà ùöãóãïîçìàëàðûíà ãàðøû äàõèëè èíòèçàì òÿä- 4 Óçóí ìöääÿò êîððóïñèéàëàøìûø øÿõñèí âÿ áèðëÿðè, äàùà úèääè ùàäèñÿëÿð, éÿíè êîððóïñè- ôèðìàíûí òÿñèðèíÿ ìÿðóç ãàëìûø õèäìÿò ùå- éà âÿ ñàõòàêàðëûã áàø âåðÿíäÿ éÿòèíÿ âÿçèôÿ òóòìàã èúàçÿñè âåðèëèðìè? ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðûíûí ìöäàõèëÿñè äàõèëäèð. Äàõèëè éîõëàìà âàñèòÿëÿðèíèí ìþù- êÿìëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå- 4 Õèäìÿò ùåéÿòèíèí áàøãà èøÿ êå÷ìÿñè ýþç- ÷èðÿí õöñóñè áþëìÿ éàðàòìàã îëàð. ëÿíèëèðìè, éàõóä îíóí ðîòàñèéàñû ìöÿééÿí âàõò äþíÿìèíäÿ ìöòÿìàäè îëàðàã ùÿéàòà 4 Êîìïöòåðëÿøìÿ: Ýþìðöê ñÿíÿäëÿðèíèí ùà- êå÷èðèëèðìè? çûðëàíìàñûíà êþìÿê åäÿí áó âÿ éà äèýÿð êîìïöòåð ñèñòåìëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ îëóíìà- 4 Õèäìÿò ùåéÿòèíèí ðîòàñèéàñû âÿ ÷åâèêëèéè èø ñû, âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí ñàõòà ôÿàëèééÿòèíè ìèíè- øÿðàèòèíèí éàõøû ìÿíèìñÿíèëìÿñèäèðìè? ìóìà åíäèðÿí ïðîñåäóðóí ïðàêòèê òÿòáèãè ö÷öí ÿëâåðèøëè èìêàíûí ìþâúóäëóüóíó áÿë- 4 Õèäìÿò ùåéÿòèíèí ìöÿééÿí âàõò äþíÿìèí- êÿ äÿ èñòÿíèëÿí áàøãà äÿéèøìÿëÿðäÿí äàùà äÿ ìöòÿìàäè îëàðàã ìöõòÿëèô âÿçèôÿëÿðÿ òÿ- ÷îõ òÿìèí åäèð. Áóíäàí ÿëàâÿ, óéüóí ñèñ- éèíàòûíà íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ö÷öí òåì ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ìöääÿò ÷ÿð÷èâÿ- íèçàìëû ìåõàíèçì âàðìû? Áó ïðîñåñ þíúÿ- ñèíäÿí êÿíàðà ÷ûõàí ðÿñìèëÿøäèðìÿ äÿí íÿòèúÿ ÷ûõàðìàãäàí âÿ ôîâîðèòèçìäÿí ÿìÿëèééàòûíû àøêàðëàìàüà, éàõóä ãåéðè-àäè àçàääûðìû? ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí àéðû-àéðû èø÷èëÿðèí ùÿðÿ- êÿòëÿðè áàðÿäÿ èíôîðìàñèéà âåðìÿéÿ ãàäèð- 4 Èø øÿðàèòè õèäìÿò ùåéÿòè èëÿ ìöøòÿðèëÿð àðà- äèð (ìÿñÿëÿí, ùÿääÿí àðòûã áþéöê ñàéäà ñûíäà àíîðìàë ìöíàñèáÿòëÿðèí áÿðãÿðàð îë- áîøàëäûëìûø ìÿùñóëóí ôèçèêè òÿôòèøè). ìàñûíà éîë âåðèðìè? ßýÿð éîë âåðèðñÿ, áåëÿ øÿðàèòäÿ ÷àëûøàí õèäìÿò ïåðñîíàëûíûí éîõëà- 4 Ìöøòÿðèëÿðèí éîõëàíûëìàñû âÿ èñòåùëàê÷ûëàðëà ìÿñëÿùÿòëÿøìÿ: Ìöøòÿðèëÿðèí éîõëàíûëìàñû íûëìàñû âÿ íÿçàðÿòäÿ ñàõëàíûëìàñûíûí òÿìè- ïðîáëåìèí õàðàêòåðèíèí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿ- íàòû, åéíè çàìàíäà îíóí ùåñàáàò âåðìÿñè ñè âÿ èñëàùàòëàðûí úàðè íÿòèúÿëÿðè öçÿðèíäÿ ö÷öí ùàíñû ìåõàíèçìëÿð òÿòáèã îëóíóð? íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè áàõûìûíäàí ôàéäàëû âàñèòÿäèð. Íÿùàéÿò, þçÿë ñåêòîð 4 Èúòèìàèééÿòëÿ ãàðøûëûãëû ÿëàãÿ áÿíäèíäÿ åëÿ ãðóïëàðû, âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè, êöòëÿâè èíôîð- áèð ìåõàíèçì âàðìû êè, ìÿùç ùàíñûñà âÿçè- ìàñèéà âàñèòÿëÿðè âÿ äþâëÿò îðãàíëàðû èëÿ ôÿëè øÿõñèí ìöÿééÿí âàõòäà, ìöÿééÿí âÿ- ìöíòÿçÿì ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëÿð àïàðìàã ëà- çèôÿ òóòìàñûíûí ÿââÿëúÿäÿí ìÿëóì çûìäûð. [14] îëìàñûíà èìêàí âåðìÿñèí? ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 123
4 Êîððóïñèéàíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñèíÿ äàùà ðèíè ÿëÿ àëìàãäà ýöíàùêàð áèëèíìèøäèð. Áóíäàí ÷îõ ìåéëëè îëàí ñàùÿëÿðäÿ ôóíêñèéàëàðûí áþ- ÿëàâÿ, èõðàúàò÷ûëàð, àäÿòÿí, äåêëàðàñèéàëàøìûø ëöíìÿñè þç ÿêñèíè òàïûðìû? Ìÿñÿëÿí, áó âÿ éöêöí öìóìè äÿéÿðèíäÿí õÿäìÿòÿ ýþðÿ 1 ôàèç éà äèýÿð âÿçèôÿëè øÿõñèí þäÿíèøèí òÿøÿááöñ- þäÿñÿëÿð äÿ, ÉÝÃÒ áàùàëû ïðîñåäóðà ìàëèêäèð. êàðû êèìè ÷ûõûø åòìÿê, éàõóä îíëàðû éîõëà- ìàã, ñàíêñèéàëàøäûðìàã èìêàíû âàðìû? Áåëÿ òÿÿññöðàò éàðàíûð êè, éöêëÿðèí ýþíäÿðèëìÿ- ñè öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ñòðà- ÉÖÊ ÝÞÍÄßÐÈËßÍß ÃßÄßÐ ÒßÔÒÈØ òåýèéàñûíûí óüóðñóçëóüó, áó âÿ éà äèýÿð þëêÿíèí ýþìðöê îðãàíëàðûíûí þç ñÿðùÿäëÿðèíè Éöê Ýþíäÿðèëÿíÿ Ãÿäÿð Òÿôòèø (ÉÝÃÒ), áó âÿ éàõøû ãîðóéà áèëìÿìÿñèíäÿí èðÿëè ýÿëèð. Áó úöð éà áàøãà êîìïàíèéàíûí éöêëÿðèí äàøûíìàñûíà ùàëëàðäà éöêëÿðèí ýþìðöê ñÿðùÿääèíäÿ éîõëàí- âÿ ùàíñûñà þëêÿéÿ êå÷èðèëìÿñèíÿ ãÿäÿð, éöêöí ìàñûíäàí àñàíëûãëà ãà÷ìàã ìöìêöíäöð. Åéíè òÿôòèø åäèëìÿñè ö÷öí êèìèñÿ èøÿ ýþòöðäöéö ùàë- çàìàíäà, äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíèí éûüûëìàñû íÿ ãÿäÿð ëàðäà áàø âåðèð. Àäÿòÿí, èõðàúàò÷û êîìïàíèéà åôôåêòëèäèðñÿ, ýþìðöê ðöñóìó þäÿíèøëÿðèíäÿí óéüóí äåêëàðàñèéàñûíû éîõëàíìàñû ö÷öí éàéûíìàã ö÷öí ãà÷àãìàë éöêëÿðèí äàøûíìàñû- ÉÝÃÒ-éÿ ýþíäÿðèð, áóíäàí ñîíðà ùÿìèí êîì- íà ìàðàã äà î ãÿäÿð áþéöêäöð. ÉÝÃÒ-íèí ïàíèéà éöêö âÿ ùåñàá-ôàêòóðàíûí äöçýöíëö- óüóðñóçëóüóíóí ÿñàñ ñÿáÿáëÿðèíäÿí áèðè îäóð éöíö éîõëàéûð, íþâáÿòè ìÿðùÿëÿäÿ èñÿ þçöíöí êè, êîððóïñèéàëàøìûø âÿ ñÿìÿðÿñèç ýþìðöê õöñóñè ìÿëóìàòëàðûíû èäõàë÷û þëêÿíèí ýþìðöê öñò-öñòÿ äöøÿí éîõëàìà àïàðìûð, áèð ñÿíÿä õèäìÿòèíÿ òÿãäèì åäèð. Éöê þëêÿéÿ äàõèë îëàíäà òîïëóñóíó áàøãàñû èëÿ ìöãàéèñÿ åòìèð. Áåëÿ èõðàúàò÷û âÿ êîìïàíèéàíûí òÿãäèì åòäèéè ñþçö- òÿêðàð éîõëàìà áàøãà ìÿíáÿëÿðäÿí ùåñàáëà- ýåäÿí ìÿëóìàòëàð áîøàëäûëàí éöêëÿðëÿ ìöãàéè- ðûí ðàçûëàøäûðûëìàñû êèìè ìÿëóìäóð âÿ ÉÝÃÒ ñÿëè øÿêèëäÿ éîõëàíûëûð. Áóðàäà èäåéà ñèñòåìèíèí åôôåêòëè ôÿàëèééÿòè ö÷öí áþéöê ÿùÿ- ôàêòóðàëàøìàíûí àøàüû, éîõñà éóõàðû ãèéìÿòëÿ ìèééÿò êÿñá åäèð. ßêñ òÿãäèðäÿ îíóí ÿñàñëàðû òÿðòèá åäèëìÿñèíè âÿ éöêöí ñÿùâ òÿñíèôàòûíû öçÿ ñàðñûëìûø îëàúàã. ÷ûõàðìàãäàí èáàðÿòäèð. Èíäè áåëÿ áèð ìþâãåéÿ äÿ ìåéë éàðàíûá êè, èä- Áèð ñûðà ìöòÿõÿññèñëÿð ÉÝÃÒ-íèí êîíñåïñèéà- õàë÷û îëêÿíèí ýþìðöê èøëÿðè åòèáàðëû ãóðóëóáñà, ñûíû ìöáàùèñÿëè ùåñàá åäèðëÿð. ßñàñ îëàðàã îíó ÉÝÃÒ ýåð÷ÿêäÿí êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðè- ýþñòÿðèðëÿð êè, ýåð÷ÿê òÿëÿáàò êîððóïñèéàíûí êþ- çÿäÿ ÿëàâÿ âàñèòÿ êèìè òÿòáèã îëóíà áèëÿð. [16] êöíö êÿñìÿê âÿ èäõàë÷û þëêÿíèí ýþìðöê àäìè- íèñòðàñèéàñûíäàêû ñÿìÿðÿñèçëèéè îðòàäàí ÁÅÉÍßËÕÀËà ßÌßÊÄÀØËÛà ãàëäûðìàãäûð. ßýÿð èäõàë÷û þëêÿ êîððóïñèéàäà áàòûá ãàëûáñà, ÉÝÃÒ-íèí åôôåêòëè îëìàñû áàðÿäÿ Þëêÿëÿð àðàñûíäàêû ñÿðùÿäëÿðèí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿ öðÿê à÷àí ìÿëóìàòëàð äà àç îëóð. Òÿôòèø êîì- ÿìÿêäàøëûã éàõøû ñÿâèééÿäÿ ãóðóëìàéûáñà, ïàíèéàñûíûí þç äöðöñò èøýöçàð òÿðÿôäàø íöôóçó- áåéíÿëõàëã ÿìÿëèééàòëàðäà êîððóïñèéà ÷è÷ÿêëÿ- íó ãîðóìàã ö÷öí à÷ûã ñòèìóëà ìàëèê îëìàñûíà íÿúÿê. Àäÿòÿí, áåëÿ ÿìÿêäàøëûã äþâëÿòëÿð àðà- áàõìàéàðàã, ÉÝÃÒ-íèí òÿôòèø÷è ìöôÿòòèøëÿðè èëÿ ñûíäà èêèòÿðÿôëè ðàçûëàøìà ÿñàñûíäà îëóð. Áó èõðàúàò÷ûëàð àðàñûíäà ñþâäÿëÿøìÿíèí îëìàñû ñàùÿéÿ àç äèããÿò éåòèðèëèð. Èíäèêè äèàïàçîíóí âÿ èìêàíëàðû ùÿëÿ äÿ ãàëûð. Áåëÿ áèð òÿñàäöô îëìóø- ùÿìèí ñàùÿäÿ áó âÿ éà äèýÿð äþâëÿòëÿð àðàñûí- äóð êè, ÉÝÃÒ-éÿ èõòèñàñëàøìûø Àâðîïà êîìïà- äà ðàçûëàøìàíûí âÿ áàøãà àíëàøìàëàðûí óéüóí íèéàëàðûíäàí áèðè, ÉÝÃÒ-íè ùÿéàòà êå÷èðìÿéÿ ýÿëÿí õàðàêòåðèíèí ìöíòÿçÿì éîõëàíûëìàñû çÿ- êîíòðàêò ÿëäÿ åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ Ïàêèñòàí íàçè- ðóðèäèð. 124 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
Þç þëêÿñèíäÿ áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿðÿ íÿçàðÿò 1. Ëèäåðëèê âÿ èøÿ ñÿäàãÿò åäÿí Áîëãàðûñòàí âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû, áèð âàñèòÿ èøëÿéèá ùàçûðëàäûëàð âÿ ïðàêòèêàéà òÿò- Êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí ýþìðöê áèã åòäèëÿð. Îíóí êþìÿéè èëÿ èõðàú âÿ èäõàë ãà- ðÿùáÿðè âÿ ðÿùáÿðëèéèí èúðà÷û ãðóïó ìÿñóëèééÿò ÷àãìàëûíûí ìèãéàñûíû þë÷ìÿê ìöìêöíäöð. Áó, äàøûéûð. Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿíèí óç- “ýöçýö ñòàòèñòèêàñû” àäëàíàí öñóëóí òÿòáèãè èëÿ óíìöääÿòëè ïåðñïåêòèâè ö÷öí ìöêÿììÿë äö- åäèëèð. Èõðàú âÿ èäõàë áàðÿäÿ Áîëãàðûñòàíäàêû ðöñòëöê âÿ ñÿäàãÿò ýþñòÿðìÿéèí çÿðóðèëèéè ðÿñìè ìÿëóìàòëàðû ãîíøó þëêÿëÿðèí ìÿëóìàòëàðû ãåéä îëóíìàëûäûð.
èëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿêëÿ, êþëýÿ èãòèñàäèééàòûíûí 2. Òÿíçèìëÿéèúè ÷ÿð÷èâÿ öìóìè ìèãéàñû ãèéìÿòëÿíäèðèëèð âÿ Áîëãàðûñòàí- äàêû ÿñàñ ãà÷àãìàë áàçàðëàðû àøêàðà ÷ûõàðûëûð. Ýþìðöê ãàíóíëàðû âÿ ãàéäàëàðû ñàäÿëèéè âÿ [17] ìàêñèìóì àíëàøûãëû îëìàñû èëÿ ñå÷èëìÿëèäèð. Ýþìðöê ðÿñìèééÿò÷èëèéèíèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ÄÖÍÉÀ ÝÞÌÐÖÊ ÒߨÊÈËÀÒÛÍÛÍ ÀÐÓØA ÿñàññûç îëàðàã ÿçèééÿòëè õàðàêòåð äàøûìàìàëû- ÁßÉÀÍÍÀÌßÑÈ äûð. Áöðîêðàòèçìèí êþêöíö êÿñìÿê âÿ ôóíêñè- éàëàðûí ýÿðÿêñèç òÿêðàðëàíìà ìèãéàñûíû èõòèñàð 1993-úö èëäÿ Ýþìðöê ßìÿêäàøëûüû Øóðàñû (èíäè åòìÿê ö÷öí, ýþìðöêäÿ òÿòáèã îëóíàí ïðàêòèê Äöíéà Ýþìðöê Òÿøêèëàòû), ýþìðöêäÿ äöðöñò ìåòîäëàðà éåíèäÿí áàõûëìàëû âÿ èñëàùàòëàð õèäìÿòÿ âÿ åôôåêòëè èäàðÿ÷èëèéÿ àèä áÿéàííàìÿ àïàðûëìàëûäûð. Èìêàí îëàí éåðëÿðäÿ èäõàë âÿ èõ- éàéäû. [18] Áó çàìàíäàí åòèáàðÿí àäûíû Òàí- ðàú ìàëëàðûíà ðöñóìëàð àçàëäûëìàëûäûð. Áóíäàí çàíèéàíûí, ÄÝÒ-íèí éóõàðûäà õàòûðëàíàí êîíô- ÿëàâÿ, ñòàíäàðò ãàéäàëàðäàí èñòèñíàëàð ìèíè- ðàíñû êåñèðèëÿí Àðóøa øÿùÿðèíäÿí ýþòöðìöø ìóìà åíäèðèëìÿëèäèð. Àðóøa áÿéàííàìÿñèíÿ þçöíöãèéìÿòëÿíäèðìÿ öçðÿ òÿëèìàò ÿëàâÿ åäèëäè. Áóðàäà ìþâúóä áÿ- 3. Øÿôôàôëûã éàííàìÿíèí ïðèíñèïëÿðèíè íåúÿ ùÿéàòà êå÷èð- ìÿéèí èçàùû âåðèëèð. [19] Ýþìðöê ãàíóíëàðû, ãàéäàëàðû, ïðîñåäóðëàðû, èí- çèáàòè ðÿùáÿðëèê ýþñòÿðèøëÿðè ùàìûéà ìÿëóì âÿ ÄÝÒ-íèí Àðóøà áÿéàííàìÿñèíäÿ [20] ãåéä ÿë÷àòàí îëìàëûäûð; îíëàð âàùèä ãàéäàäà òÿòáèã îëóíóð êè, ÿýÿð ýþìðöê îðãàíëàðû èúòèìàèééÿò òÿ- îëóíìàëû âÿ áèð-áèðè èëÿ çèääèééÿò òÿøêèë åòìÿ- ðÿôèíäÿí èíàì âÿ åòèìàä ãàçàíìàã èñòÿéèðëÿð- ìÿëèäèð. Ãàðàðâåðèúè ñÿëàùèééÿòèí ùÿéàòà êå÷è- ñÿ, äöðöñòëöéöí áèðèíúè äÿðÿúÿëè ÿùÿìèééÿò ðèëìÿñèíèí ÿñàñû äÿãèã ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿëèäèð. äàøûäûüûíû áèëìÿëèäèðëÿð. Áÿéàííàìÿäÿ êîððóï- Ìöøòÿðèëÿðèí åòèðàç åòìÿê ñèñòåìè èëÿ òÿìèí ñèéàíûí áó âÿ éà äèýÿð èäàðÿ îðãàíëàðûíûí åôôåê- îëóíìàñû, éàõóä ýþìðöê ãÿðàðëàðûíà éåíèäÿí òëè ôÿàëèééÿòèíÿ ìÿíôè òÿñèðè åòèðàô îëóíóð âÿ áàõûø ìåõàíèçìëÿðèíèí òÿòáèãè çÿðóðèäèð. Õèä- ýþìðöêäÿ äöðöñòëöéöí òÿìèí åäèëìÿñè ìÿãñÿ- ìÿò ñÿâèééÿñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðÿí èø ñòàíäàðòû- äèëÿ þç ìèëëè ïðîãðàìûíû ùàçûðëàéàí ýþìðöê èäà- íûí, éàõóä ìöøòÿðèëÿðÿ õèäìÿò öçðÿ ðÿñè îðãàíëàðû ö÷öí îí ïðèíñèï ðÿùáÿðëèéèí éàðàäûëìàñû çÿðóðèäèð. Ìöøòÿðèëÿð ýþìðöêäÿí áóíó ýþçëÿéÿ áèëÿðëÿð. ìöÿééÿíëÿøäèðèëèð. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 125
4. Àâòîìàòëàøäûðìà 4 Ýþìðöê õèäìÿòè ïåðñîíàëûíûí þçöíöí âÿ àèëÿñèíèí íîðìàë ùÿéàò ñÿâèééÿñè èëÿ òÿìèí Ýþìðöê ôÿàëèééÿòèíèí àâòîìàòëàøäûðûëìàñû âÿ îëóíìàñû ìÿãñÿäèëÿ ãÿíàÿòáÿõø ÿìÿê êîìïöòåðëÿøäèðèëìÿñè ìÿùñóëäàðëûüû âÿ ñÿìÿ- ùàããû ïàêåòèíèí òÿãäèì åäèëìÿñè. ðÿëèëèéè éöêñÿëäÿ, åéíè çàìàíäà êîððóïñèéàíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñè ö÷öí ÷îõñàéëû ÿëâåðèøëè èì- 4 Äöðöñòëöéöí âÿ âèúäàíëûëûüûí éöêñÿê ñòàí- êàíëàðûí ãàðøûñûíû àëà áèëÿð. äàðòëàðûíû ìöäàôèÿ åäÿí, ýöìàí êè, ýÿëÿ- úÿêäÿ äÿ ìöäàôèÿ åäÿúÿê èíñàíëàðûí èøÿ 5. Èñëàùàò âÿ ìîäåðíëÿøìÿ ýþòöðöëìÿñè âÿ õèäìÿò ùåéÿòèíèí èøäÿ ñàõ- ëàíìàñû. Ðÿùáÿð ýþìðöê îðãàíëàðû þç ñèñòåì âÿ ïðîñå- äóðëàðûíû ìîäåðíëÿøäèðìÿëè âÿ áó ñàùÿäÿ èñëà- 4 Ôàâîðòèçìäÿí, òÿðÿôêåøëèêäÿí óçàã õèäìÿò ùàòëàð àïàðìàëûäûð êè, ðÿñìè òÿëÿáäÿí éàí ùåéÿòèíèí ñå÷èëìÿñè âÿ õèäìÿòè èøäÿ èðÿëèëÿ- êå÷ìÿêëÿ íÿéÿñÿ íàèë îëìàã öñòöíëöéöíöí ìÿ ïðîñåäóðóíóí îëìàñû, õèäìÿò ñèñòåìè- ãàðøûñûíû àëìàã ìöìêöí îëñóí. íÿ ÿñàñëàíàí øÿðàèòèí òÿìèí åäèëìÿñè.
6. Àóäèò âÿ òÿùãèãàòëàðûí àïàðûëìàñû 4 Õèäìÿò ùåéÿòèíèí éåíè èø éåðëÿðèíÿ òÿéèí åäèëìÿñè, ðîòàñèéàñû âÿ êþ÷öðöëìÿñè ùàã- Äàõèëè éîõëàìà âÿ õàðèúè àóäèò ïðîãðàìû, ìÿù- ãûíäà ãÿðàð ÷ûõàðûëàí çàìàí, óçóí ìöääÿò êÿìÿ òÿãèáè ðåæèìèíèí òÿòáèãè âÿ òÿùãèãàò êèìè âÿçèôÿ òóòàí âÿ êîððóïñèéàéà ìåéë ýþñòÿ- ìîíèòîðèíãèí, íÿçàðÿò åòìÿ ìåõàíèçìëÿðèíèí ðÿí ýþìðöê õèäìÿòè ùåéÿòè ö÷öí ÿëâåðèøëè îëìàñû êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñûíà èìêàíëàðûí îðòàäàí ãàëäûðûëìàñû çÿðóðèëèéèíèí êþìÿê åäÿ áèëÿð. íÿçÿðÿ àëûíìàñû.
7. Äàâðàíûø êîäåêñè 4 Ýþìðöê õèäìÿòè ùåéÿòèíèí èøÿ ýþòöðöëìÿñè çàìàíû, áó ùåéÿòèí áöòþâ êàðéåðàñû ÿðçèí- Âàúèá åëåìåíòëÿðäÿí áèðè ýþìðöêäÿ äöðöñòëö- äÿ óéüóí òÿëèìèí âÿ ïåøÿêàð èíêèøàôûí òÿ- éöí òÿìèí îëóíìàñû ö÷öí èñòÿíèëÿí åôôåêòëè ìèí åäèëìÿñè; éöêñÿê åòèê íîðìàëàðûí âÿ ïðîãðàìûí èøëÿíìÿñè, ùÿð øåéè ÿùàòÿëÿéÿí áó âÿ éà äèýÿð äàâðàíûø êîäåêñèíèí ãÿáóë âÿ ïÿøÿêàð ôÿàëèééÿò ñòàíäàðòëàðûíûí ìöäàôèÿ- åëàí åäèëìÿñèäèð. Áóðàäà ýþìðöê õèäìÿòèíèí ñè, åéíè çàìàíäà ãåéä îëóíàí íîðìà âÿ áöòöí ùåéÿòèíäÿí ýþçëÿíèëÿí äàâðàíûø áèðáàøà ñòàíäàðòëàðûí õèäìÿò ùåéÿòè òÿðÿôèíäÿí äÿðê âÿ áèðìÿíàëû øÿðù îëóíóð. îëóíìàñû ö÷öí îíà éàðäûì ýþñòÿðèëìÿñè.
8. Èíñàí ðåñóðñëàðûíûí èäàðÿ îëóíìàñû 4 Äöçýöí ïðàêòèê ìåòîäëàðûí òÿòáèãèíè ìþù- êÿìëÿíäèðÿí, øÿõñè âÿ ïåøÿêàð äöðöñòëö- Ýþìðöê õèäìÿòèíäÿ êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí éöí éöêñÿê íöìóíÿñèíèí òÿñäèã àëûíìàñûíûí âÿ êþêöíöí êÿñèëìÿñèíèí ôàéäàëûëû- îëóíìàñûíà éàðäûì ýþñòÿðÿí ôÿàëèééÿò íÿòè- üûíû ñöáóò åäÿí èíñàí ðåñóðñëàðûíû èäàðÿ åòìÿ- úÿëÿðèíèí äîüðó ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè âÿ èäà- íèí ïðàêòèê ìåòîäëàðû þçöíäÿ àøàüûäàêûëàðû ðÿ÷èëèê ñèñòåìèíèí ïðàêòèêàäà òÿòáèã úÿìëÿøäèðèð: îëóíìàñû. 126 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
9. ßõëàãè äóðóì âÿ òÿøêèëàò÷ûëûã ìÿùñóëóí ñèñòåìëÿøäèðèëìÿñè âÿ òÿñíèôàòû, ìö- ìÿäÿíèééÿòè áàùèñÿëÿðèí ùÿëë åäèëìÿñè, ñàíêñèàéëàðûí òÿòáèã îëóíìàñû âÿ ñÿðíèøèíëÿðèí ýþìðöê áàõûøûíäàí Èø÷èëÿð éàõøû ÿõëàãè äóðóìäà îëàíäà, èíñàí ðå- êå÷ìÿñè êèìè ìÿñÿëÿëÿðÿ òîõóíóëóð. [21] ñóðñëàðûíûí èäàðÿ îëóíìàñûíäà ÿäàëÿòëè ïðàêòèê ìåòîäëàð òÿòáèã åäèëäèêäÿ, êàðéåðàíûí äàâàìû ÂÅÐÝÈ ÌÖÔßÒÒÈØËßÐÈ Âß ÈßÈÒ ÊÎÄÅÊÑÈ âÿ èøäÿ èðÿëè ÷ÿêèëìÿê ö÷öí ÿëâåðèøëè ìöùèò îë- äóãäà, ÷îõ áþéöê åùòèìàëëà ýþìðöê õèäìÿòè Âåðýè ìöôÿòòèøëÿðè äÿ ðöøâÿòõîðëóüà ãàðøû ÿìÿêäàøëàðû þçëÿðèíè äàùà äöðöñò àïàðàúàã- ìöÿééÿí ðîë îéíàéûð. Áåéíÿëõàëã èøýöçàð ÿìÿ- ëàð. ëèééàòëàðäà õàðèúè äþâëÿò âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí ðöø- âÿòõîðëóüóíà ãàðøû ìöáàðèçÿ ö÷öí ÈßÈÒ 10. Þçÿë ñåêòîðëà ãàðøûëûãëû àíëàøìà Êîíâåíñèéàñûíà èìçà àòàí þëêÿëÿð (1997), õàðè- úè äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí ÿëÿ àëûíìàñûíû úèíàéÿò Ýþìðöê èäàðÿñè îðãàíëàðû þçÿë ñåêòîðëà ãàðøû- ÿìÿëè ùåñàá åäèð. Âåðýè ìöôÿòòèøëÿðèíèí áó ìöä- ëûãëû ìöíàñèáÿòëÿðèí øÿôôàô âÿ ìÿùñóëäàð îëìà- äÿà èëÿ òàíûø îëìàëàðû âàúèáäèð. Îíëàðûí ðîëó þç ñûíà, áó ìöíàñèáÿòëÿðèí ãóðóëìàñûíà âÿ þëêÿëÿðèíèí áöòþâëöéöíö ãîðóìàã ìÿãñÿäè ýö- èíêèøàôûíà êþìÿê åòìÿëèäèð. Þçÿë ñåêòîðóí äÿí áó êîíâåíñèéàíûí ïðàêòèêàäà òÿòáèãèíÿ íàèë ìöøòÿðèëÿðèíè ùÿâÿñëÿíäèðìÿê ëàçûìäûð êè, îíëàð îëìàãäûð. Áó êîíòåêñòäÿ ÈßÈÒ, “Âåðýè ìöôÿòòèø- ýþìðöêäÿ éàðàíàí èñòÿíèëÿí ïðîáëåìÿ, åéíè ëÿðè ö÷öí ÈßÈÒ-èí ñîðüó êèòèàáû: ðöøâÿòõîðëóã çàìàíäà ïðàêòèê ãÿðàðëàðûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè- ùàããûíäà íÿëÿðè áèëìÿê ëàçûìäûð” àäëû êèòàáûíû íÿ ìöíàñèáÿòäÿ ìÿñóëèééÿòèí âÿ ùåñàáàòâåð- ìÿíèí ìöíàñèá ÷ÿêèñèíè þç öçÿðëÿðèíÿ íÿøð åòäè. [22] ýþòöðñöíëÿð. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ØßÔÔÀÔËÛÜÛ ÞÇßË ÑÅÊÒÎÐÓÍ ÐÎËÓ Åôôåêòëè èäàðÿåòìÿíèí ÿñàñ øÿðòëÿðèíäÿí áèðè Ýþìðöê õèäìÿòèíäÿ êîððóïñèéà ìèãéàñûíûí êèìè, äþâëÿò ýÿëèðëÿðè öçÿðèíäÿ øÿôôàôëûüûí îëìàñû àçàëäûëìàñûíäà þçÿë ñåêòîð ìöÿééÿí ðîë îéíà- ìöëàùèçÿñè ýåíèø éàéûëûá. Ùÿì ÈßÈÒ-äÿ, ùÿì éûð. Þëêÿëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíäÿ ýþìðöê èäàðÿñè äÿ Áåéíÿëõàëã Âàëéóòà Ôîíäóíäà (ÁÂÔ) áó îðãàíëàðû äàèìè êîìèòÿ âàñèòÿñèëÿ, ùÿì ïðîáëå- ìÿãñÿäÿ íàèë îëìàüà àèä êîäåêñëÿð âàð. ìèí ìàùèééÿòèíè þéðÿíìÿê, ùÿì äÿ îíëàðûí ãÿ- ðàðëàðû íÿòèúÿñèíäÿ ÿëäÿ åäèëìèø íàèëèééÿòëÿðèí ÈßÈÒ ÒßÐßÔÈÍÄßÍ ÒßÊËÈÔ ÎËÓÍÀÍ èíêèøàô äÿðÿúÿñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ö÷öí èä- ÁÓÄÚß ØßÔÔÀÔËÛÜÛÍÛÍ ÒßÌÈÍ õàë÷û âÿ èõðàúàò÷ûëàðëà ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëÿð àïàðûð. ÎËÓÍÌÀÑÛ Ö×ÖÍ ÈØÈÍ ÒߨÊÈËÈÍÈÍ Áåéíÿëõàëã Òèúàðÿò Ïàëàòàñû ìöàñèð, åôôåêòëè âÿ ßÍ ÉÀÕØÛ ÌÅÒÎÄËÀÐÛ ôÿàëèééÿòäÿ îëàí ýþìðöê èäàðÿñè îðãàíëàðû ö÷öí “Ýþìðöéÿ Ðÿùáÿðëèê Òÿëèìàòëàðû” àäëàíàí õö- Áöäúÿ äþâëÿòèí ÿñàñ ïðîãðàì ñÿíÿäèäèð. Î, ñóñè áèð ñÿíÿä èøëÿéèá ùàçûðëàäû. 54 áÿíääÿí ÿùàòÿëè îëìàëû âÿ áöòöí äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíè, õÿðú- èáàðÿò îëàí áó ïëàíäà éöêöí äöçÿëäèëìÿñè, øÿô- ëÿðèíè þçöíäÿ úÿìëÿøäèðìÿëèäèð êè, ìöõòÿëèô ñè- ôàôëûüûí çÿðóðèëèéè, èíçèáàòè èäàðåòìÿíèí âÿ òÿí- éàñè âàðèàíòëàðûí íþâáÿ èëÿ çÿðóðè èñòèôàäÿñèíÿ çèìëÿíìÿíèí ñàäÿëèéè, àâòîìàòëàøäûðìà, ãèéìÿò âåðìÿê ìöìêöí îëñóí. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 127
ÈßÈÒ òÿðÿôèíäÿí òÿêëèô îëóíàí, áöäúÿ øÿôôàôëûüûíû 4 Áó ìÿðóçÿíèí ÿñàñûíäà äàéàíàí èãòèñàäè òÿìèí åòìÿéèí “ÿí éàõøû ìåòîäó”, äàùà àðòûã ôÿðçèééÿëÿðè èúòèìàèëÿøäèðìÿê ëàçûìäûð. Ñþç- øÿôôàôëûã âÿ úàâàáäåùëèéè þçöíäÿ úÿìëÿøäèðèð. öýåäÿí áöäúÿ èñÿ, âåðýè äàõèëîëìàëàðû öçðÿ Àøàüûäà èñòèíàä îëóíàí áöòöí ñÿíÿäëÿðè òÿúèëè õÿðúëÿðèí ùÿðòÿðÿôëè àðàøäûðûëìàñûíû þçöíäÿ ãàéäàäà äÿðú åòìÿê ëàçûìäûð: úÿìëÿøäèðìÿëèäèð. Õàòûðëàíàí ùÿð èêè ñÿíÿäè ÈßÈÒ-èí òÿêëèô åòäèéè “Èøèí òÿøêèëèíèí ÿí éàõøû 4 Äþâëÿò áöäúÿñè ëàéèùÿñèíè âàõòûíäà ïàðëà- ìåòîäëàðû” íà óéüóí òÿðòèá åòìÿê ëàçûìäûð. ìåíòÿ òÿãäèì åòìÿê ëàçûìäûð êè, áó ñÿíÿä äèããÿòëÿ òÿùëèë åäèëñèí. Áöäúÿ ïàðëàìåò òÿ- Áöäúÿ ìöçàêèðÿñèíè ñòèìóëëàøäûðìàã âÿ îíóí ðÿôèíäÿí ìàëèééÿ èëè áàøëàíàíà ãÿäÿð òÿñ- ìèëëè èãòèñàäèééàòà òÿñèðèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê äèã îëóíìàëûäûð. Õàòûðëàíàí áöäúÿäÿ ìÿãñÿäèëÿ, áöäúÿ ùàããûíäà èëêèí ìÿðóçÿ ùà- ìÿúáóðè ãàéäàäà ùÿð áèð ïðîãðàì öçðÿ çûðëàíìàëûäûð. Þç-þçëöéöíäÿ î, áöäúÿéÿ ìöíà- ñèáÿòäÿ ìöâàôèã ýþçëÿíòèëÿðèí éàðàíìàñûíà ìÿäàõèë âÿ ìÿõàðèúèí øÿðùè þç ÿêñèíè òàï- õèäìÿò åäèð. Áó ìÿðóçÿ, áöäúÿ òÿêëèôè âåðèëÿíÿ ìàëûäûð. Ìöâàôèã éåðäÿ ìÿõàðèú ïðîãðàìû áèð àé ãàëìûø èúòèìàèëÿøìÿëèäèð. ö÷öí, ñþçöýåäÿí áöäúÿ èñòèôàäÿñèíèí éîõ- ëàìà ðÿãÿìëÿðè äÿ äàõèë ãåéðè-ìàëèééÿ õà- Õàòûðëàíàí ìÿðóçÿäÿ ùþêóìÿòèí óçóí ìöä- ðàêòåðëè ìÿëóìàòëàð òÿãäèì îëóíìàëûäûð. äÿòëè èãòèñàäè ìÿãñÿäëÿðè âÿ âåðýè-áöäúÿ ñèéà- ñÿòè, ÿââÿëêè áöäúÿéÿ óéüóí îëàðàã 4 Áó áöäúÿ, ìÿäàõèë âÿ ìÿõàðèúèí íåúÿ ôîð- âåðýè-áöäúÿ ñèéàñÿòè, èãòèñàäè ñôåðàäàêû íàèëèéé- ìàëàøìàñûíû ÿéàíè ýþñòÿðìÿêëÿ îðòà ìöä- ÿòëÿðè âÿ ÿí àçû íþâáÿòè èêè ìàëèééÿ èëè ö÷öí ñèéà- äÿòëè ïåðñïåêòèâè, åéíè çàìàíäà äàùà ñÿòè äÿãèã øÿðù åäèëìÿëèäèð. Áöäúÿ ùàããûíäà åðêÿí âåðýè-áöäúÿ ùåñàáàòûíû ÿùàòÿ åäÿí ÿââÿëúÿäÿí ùàçûðëàíìûø áó ìÿðóçÿäÿ ìÿäàõèë ïðîãíîçëà ùÿìèí äþâð ö÷öí íåúÿ ÿëàãÿ- âÿ ìÿõàðèúÿ, êÿñèðÿ, éàõóä ïðîôèñèòÿ, áîðúëàðà ëÿíäèðèëìÿíè þçöíäÿ úÿìëÿøäèðìÿëèäèð. éåð àéûðìàëûäûð. ßýÿð ÿùÿìèééÿòëè êÿíàðà÷ûõìàëàð âàðñà ùþêìÿí èçàùàò âåðèëìÿëèäèð. Èëëèê ùåñàáàò ùþêóìÿòèí ÿñàñ ùåñàáàòâåðìÿ ñÿíÿäèäèð. Î, ìöñòÿãèë ìöøàùèäÿ÷è òÿñèñàòëàðû- 4 Ùÿð áèð ïðîãðàì ö÷öí þòÿíèëêè ìÿäàõèë âÿ íûí áèðè òÿðÿôèíäÿí àóäèò éîõëàìàñûíäàí êå÷- ìÿõàðèúèí ôàêòèê ìÿáëÿüè áàðÿäÿ ìöãàéè- ìÿëè âÿ ìàëèééÿ èëèíèí ñîíóíà àëòû àé ãàëìûø èúòèìàèëÿøìÿëèäèð. ñÿëè èíôîðìàñèéà òÿãäèì îëóíìàëûäûð. Åéíè çàìàíäà, íþâáÿòè èë ö÷öí éåíèëÿøìèø ïðîã- Áó èëëèê ùåñàáàòäà áöäúÿäÿêè ìÿäàõèë âÿ ìÿ- íîç äà òÿãäèì åäèëìÿëèäèð. Ãåéðè-ìàëèééÿ õàðèúèí ôàêòèê ñÿâèééÿñèíèí, ïàðëàìåíòäÿ òÿñäèã èúðàñû áàðÿäÿ èñòÿíèëÿí ìÿëóìàòà ìöíàñè- åäèëÿí ñÿâèééÿéÿ óéüóíëóã äÿðÿúÿñè ýþñòÿðèë- áÿòäÿ àíàëîæè ìöãàéèñÿëè èíôîðìàñèéà ýþñ- ìÿëèäèð. Áöäúÿäÿêè èñòÿíèëÿí èëêèí äöçÿëèøëÿð àé- òÿðèëìÿëèäèð. ðûúà ýþñòÿðèëìÿëèäèð. Õàòûðëàíàí ùåñàáàòäà ìàëèééÿ àêòèâëÿðèíèí, äþâëÿòèí ìàëèééÿ ïàññèâëÿ- 4 ßýÿð ãàíóíâåðèúèëèê ìÿäàõèë âÿ ìÿõàðèúèí ðèíèí âÿ îíóí ãåéðè-ìàëèééÿ àêòèâëÿðèíèí, èø÷èëÿ- ìöÿééÿí ãÿäÿð áþéöìÿñèíè ñàíêñèéàëàøäû- ðèí òÿãàöäëÿ òÿìèí îëóíìàñû þùäÿëèêëÿðèíèí, ðûðñà, èíôîðìàñèéà ìÿãñÿäèëÿ áó ìÿáëÿü ïîòåíñèàë þùäÿ÷èëèêëÿðèí ùÿðòÿðÿôëè ìöçàêèðÿñè áöäúÿäÿ ýþñòÿðèëìÿëèäèð. þç ÿêñèíè òàïìàëûäûð. 128 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
Áó âÿ éà äèýÿð ñå÷êèãàáàüû ìÿðóçÿ áèðáàøà, 4 Âåðýè äàõèëîëìàëàðû öçðÿ õÿðúëÿð: áó õÿðú- ñå÷êèëÿðäÿí ÿââÿë äþâëÿòèí öìóìè ìàëèééÿ âÿ- ëÿð, êîíêðåò ôÿàëèééÿò íþâöíÿ ïðåôåðåíñèàë çèééÿòèíè èçàù åòìÿê ìÿãñÿäè ýöäöð. Áó, ñå÷èúè ðåæèìèí òÿòáèãè íÿòèúÿñèíäÿ âåðýè äàõèëîëìà- êîíòèíýåíòèíèí ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñûíà âÿ ìà- ëàðûíûí èëêèí ëÿíýèìÿëÿðèíè þçöíäÿ åùòèâà ëèééÿ ìÿñÿëÿëÿðèíèí ÿòðàôëû ìöçàêèðÿñèíÿ éàðäûì åäèð. Âåðýè äàõèëîëìàëàðû öçðÿ ÿñàñ õÿðúëÿ- åäèð. Õàòûðëàíàí ìÿðóçÿíè ùàçûðëàìàüûí ýåð- ðèí èëêèí ìÿáëÿüè áàðÿäÿ áöäúÿ ìÿëóìàòëà- ÷ÿêëÿøìÿñè êîíñòèòóñèéàíûí ìöääÿàëàðûíäàí ðûíû, ÿëàâÿ ìÿëóìàò êåéôèééÿòèíäÿ âÿ ñå÷êè êå÷èðìÿ ïðàêòèêàñûíäàí àñûëû îëà áèëÿð. à÷ûãëàìàã ëàçûìäûð. Ìöÿééÿí ñàùÿëÿðÿ óé- ßí éàõøû ùàëäà ñÿíÿä ñå÷êèëÿðÿ èêè ùÿôòÿ ãàë- üóí îëàðàã áöäúÿ äàõèëîëìàëàðû öçðÿ õÿðú- ìûø èúòèìàèëÿøäèðèëìÿëè âÿ ùåñàáàòäà áèðèíúè éà- ðûìèë ö÷öí èôàäÿñèíè òàïàí èíôîðìàñèéà îíà ëÿðèí ýåíèø ìèãéàñäà ìöçàêèðÿñè, ÿëàâÿ åäèëìÿëèäèð. Èúòèìàèééÿòèí ìÿðóçÿ âÿ ùå- õàòûðëàíàí áöäúÿ áàðÿñèíäÿ ãÿðàðà êîíêðåò ñàáàòûí äöðöñëöéöíÿ èíàíìàñû ö÷öí õöñóñè ìÿçìóí âåðìÿê ö÷öí öìóìè õÿðúëÿðèí ãàéüû íöìàéèø îëóíìàëû âÿ áó, ÈßÈÒ-èí “Èøèí ìöçàêèðÿñèíèí áèð ùèññÿñè îëìàëûäûð. òÿøêèëèíèí ÿí éàõøû ìåòîäëàðûíäàêû” òÿêëèôëÿðè ÿëäÿ ðÿùáÿð òóòìàãëà åäèëìÿëèäèð. 4 Ìàëèééÿ ïàññèâëÿðè âÿ ìàëèééÿ àêòèâëÿðè: áöäúÿ âÿ ùåñàáàòäàêû áöòöí ìàëèééÿ ïàñ- Áó âÿ éà áàøãà ìÿðóçÿäÿ óçóíìöääÿòëè ïåðñ- ñèâëÿðè âÿ àêòèâëÿðè áàðÿäÿ èíôîðìàñèéàíû áè- ïåêòèâÿ ãèéìÿò, ùþêóìÿòèí úàðè ñèéàñÿòèíèí ðèíúè éàðûìèëäÿ âÿ èëëèê ùåñàáàòäà óçóí ìöääÿòÿ äàâàìëûëûüûíà ýþðÿ âåðèëèð. Ìÿ- à÷ûãëàìàã ìÿãñÿäÿóéüóíäóð. äàõèë âÿ ìÿõàðèúëÿ áàüëû ìöñòÿãèë ïðîãðàìëàð- äà úèääè äÿéèøìÿëÿð àïàðûëàíäà áó ìÿðóçÿíè, 4 Ãåéðè-ìàëèééÿ àêòèâëÿðè: òÿðïÿíìÿç ÿìëàê ÿí àçû, ùÿð áåø èëäÿí áèð èúòèìàèëÿøäèðìÿê ëàçûì- âÿ àâàäàíëûãëàð äà äàõèë îëìàãëà áöòöí äûð. Õàòûðëàíàí ìÿðóçÿäÿ ÿùàëèíèí ãîúàëìàñû, áåëÿ àêòèâëÿð áàðÿäÿ èíôîðìàñèéàíû à÷ûãëà- åéíè çàìàíäà óçóíìöääÿòëè ïåðñïåêòèâäÿ ìàã ëàçûìäûð. áàøãà ïîòåíñèàë ùàäèñÿëÿð äÿ äàõèë îëìàãëà äå- ìîãðàôèê äÿéèøìÿëÿðèí áöäúÿéÿ òÿñèð èìêàíëàðû 4 Ìóçäëó èø÷èëÿðèí òÿãàöäëÿðè: áó þùäÿëèêëÿð ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿëèäèð (10 èëäÿí 40 èëÿ ãÿäÿð). áàðÿäÿ áöäúÿäÿêè èíôîðìàñèéàëàð èëèí áèðèí- Ïðîãíîçëàøìàíûí àïàðûëìàñû ö÷öí ÿñàñ îëàí úè éàðûñûíäà âÿ èëëèê ùåñàáàòäà à÷ûãëàíìàëû- áöòöí áàøëûúà ôÿðçèééÿëÿð áó ñÿíÿääÿ àéäûí âÿ äûð. äÿãèã èôàäÿñèíè òàïìàëûäûð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìÿ- 4 Ïîòåíñèàë îùäÿëèêëÿð: îíëàð áöäúÿéÿ òÿñèðèí, äàõèë âÿ ìÿõàðèúèí áèð ñûðà ùÿãèãÿòÿ óéüóí äè- ùàäèñÿëÿðèí ýÿëÿúÿê èíêèøàôûíäàí àñûëû îë- íàìèêà ññåíàðèñè òÿãäèì îëóíìàëûäûð. ìàñûíû èôàäÿ åäÿí þùäÿëèêëÿðè þçöíäÿ úÿì- ëÿøäèðèð. Áåëÿ þùäÿëèêëÿðÿ ýåíèø éàéûëìûø Èíôîðìàñèéàíûí àøêàðëàíìàñû áàðÿäÿ òÿëÿáëÿ- íöìóíÿ äþâëÿò èñòèãðàçû ãàðàíòèéàñû, äþâëÿò ðèí ãîéóëäóüó êîíêðåò ñàùÿëÿð àøàüûäàêûëàðäûð: ñûüîðòà ïðîãðàìû âÿ äþâëÿòäÿí òÿëÿá åòìÿê 4 Èãòèñàäè ôÿðçèééÿ: áöäúÿíèí ÿñàñûíäà äà- ùöãóãóäóð. Áöäúÿäÿêè áöòöí áó ÿùÿìèéé- éàíàí áàøëûúà èãòèñàäè ôÿðçèééÿëÿðè ïðîãíîç- ÿòëè ïîòåíñèàë èíôîðìàñèéàëàð, áèðèíúè éàðûìèë ëàøäûðìàäàí êÿíàðà ÷ûõìà äþâëÿòèí ÿñàñ ö÷öí ùåñàáàòäà âÿ èëëèê ìàëèééÿ ùåñàáàòûí- âåðýè-áöäúÿ ðèñêèäèð. äà à÷ûãëàíìàëûäûð. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 129
ÈßÈÒ-èí òÿãäèì åòäèéè “Èøèí òÿøêèëèíèí ÿí éàõøû 4 Èñòÿíèëÿí âåðýè-áöäúÿ ìÿðóçÿñèíè âÿ ùåñà- ìåòîäëàðû” ñÿíÿäèíèí áèð áþëìÿñè äöðöñòëöéÿ, áàòûíû þéðÿíìÿê ö÷öí ïàðëàìåíòèí ðåñóðñ- íÿçàðÿòÿ âÿ úàâàáäåùëèéÿ ùÿñð åäèëèá: ëàðû âÿ èìêàíëàðû âàð; ÿñàñÿí äÿ äèããÿòëè éàíàøìà òÿëÿá åäÿíëÿðè. 4 Áöòöí ùåñàáàòëàð, ìöùàñèáàò ó÷îòóíà àèä ãûñà øÿðùëÿðëÿ ìöøàèééÿò îëóíìàëûäûð. Áö- ÂÅÐÝÈ-ÁÖÄÚß ØßÔÔÀÔËÛÜÛÍÛÍ ÒßÌÈÍ òöí âåðýè-áöäúÿ ùåñàáàòëàðûíäà åéíè ìö- ÎËÓÍÌÀÑÛÍÄÀ ÈØÈÍ ÅÔÔÅÊÒËÈ ÒߨÊÈËÈ ùàñèáàò-ó÷îò ãàéäàëàðû òÿòáèã åäèëìÿëèäèð. Ö×ÖÍ ÁÂÔ-ÍÈÍ ÙÀÇÛÐËÀÄÛÜÛ ÊÎÄÅÊÑ
4 Ìöùàñèáàò ó÷îòó ãàéäàëàðûíäàêû èñòÿíèëÿí 2001-úè èëäÿ ÁÂÔ âåðýè-áöäúÿ øÿôôàôëûüûíûí òÿ- äÿéèøìÿ áàðÿäÿ èíôîðìàñèéà à÷ûãëàíìàëû, ìèí îëóíìàñûíäà èøèí åôôåêòëè òÿøêèëè ö÷öí ùàçûð- ëàäûüû êîäåêñÿ éåíèäÿí áàõäû. Áó ñÿíÿäèí ÿââÿëêè ùåñàáàò äþâðö áàðÿäÿ ìÿëóìàòëà- ÿñàñ ïðèíñèïëÿðèíèí áèðèíúè âàðèàíòäà îëäóüó ðà èñÿ óéüóí äöçÿëèøëÿð åäèëìÿëèäèð êè, ùåñà- êèìè òîõóíóëìàç ãàëìàñûíà áàõìàéàðàã, éå- áàò äþâðö èëÿ ìöãàéèñÿ àïàðìàã èìêàíû íèäàí áàõûëàí âåðñèéàäà âåðýè-áöäúÿ ìÿëóìàò- òÿìèí îëóíñóí. ëàðûíûí ãàðàíòèéà êåéôèééÿòè âóðüóëàíûð.[23]
4 Ùåñàáàòäà âåðèëÿí èíôîðìàñèéàíûí äîüðóëó- ÁÂÔ âåðýè-áöäúÿ ñàùÿñèíäÿ øÿôôàôëûüûí ìþâú- üóíó òÿìèí åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ äàõèëè àóäèò óäëóüóíóí åôôåêòëè èäàðÿåòìÿíèí íèçàìëàíìà- éîõëàìàñû äà äàõèë îëìàãëà, äàõèëè ìàëèééÿ ñûíà úèääè òþùâÿ âåðìÿñè íþãòåéè-íÿçÿðèíè íÿçàðÿòè âàñèòÿëÿðèíèí äèíàìèê ñèñòåìèíè òÿò- áþëöøöð. Áó øÿôôàôëûã âåðýè-áöäúÿ ñèéàñÿòèíèí áèã åòìÿê ëàçûìäûð. Ùÿð áèð ùåñàáàòäà ñÿ- âÿ îíóí íÿòèúÿëÿðèíèí èøëÿíìÿñè èëÿ áàüëû åëÿ íÿäÿ úàâàáäåù îëàí âÿ îíóí ìÿçìóíó ìÿñÿëÿëÿðèí ìöçàêèðÿñèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðìàëûäûð ö÷öí ìÿñóëèééÿò äàøûéàí ìàëèééÿ íàçèðèíèí êè, èúòèìàèééÿò îíà àíëàøûãëû ìöíàñèáÿò ýþñòÿð- ñèí. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìþâúóä ñàùÿäÿ øÿôôàôëûüà âÿ éöêñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò øÿõñèíèí èìçàñû îë- íàèë îëìàã ùåñàáàòâåðìÿ ñÿâèééÿñèíè âÿ âå- ìàëûäûð. Áó íàçèð çàìèí îëóð êè, ìèëëè èãòèñà- ðýè-áöäúÿ ñèéàñÿòèíè ùÿéàòà êå÷èðìÿêäÿ ùþêó- äèééàòà âåðýè-áöäúÿ òÿñèðè ýþñòÿðÿí ìÿòèí ìÿñóëèééÿòèíè àðòûðûð, áóíóíëà äà ùþêóìÿòèí áöòöí ãÿðàðëàðû ñþçöýåäÿí ùå- ìàêðîèãòèñàäè ñèéàñÿòÿ, ñå÷èì âàðèàíòûíà èíàì ñàáàòà äàõèë åäèëèá. Õàòûðëàíàí éöêñÿê ðöò- ìþùêÿìëÿíäèðèëèð, åéíè çàìàíäà èúòèìàèééÿòèí áÿëè âÿçèôÿëè øÿõñ çàìèí îëóð êè, ùåñàáàò îíà àíëàøûãëû ìöíàñèáÿò ýþñòÿðìÿñè òÿìèí åäè- ùàçûðëàíàíäà ìàëèééÿ íàçèðè íöôóçëó áèð ïå- ëèð. øÿêàð êèìè þç ôèêèðëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åäèá. Ãëîáàëëàøìà øÿðàèòèíäÿ âåðýè-áöäúÿ ñàùÿñèí- 4 Èëëèê ùåñàáàò, ùàìû òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë îëóíàí äÿ øÿôôàôëûüû ìàêðîèãòèñàäè ñàáèòëèéÿ âÿ ðÿüáÿò àóäèòîð ïðàêòèêàñûíà óéüóí îëàðàã áèð ìöñ- äîüóðàí èãòèñàäè éöêñÿëèøÿ íàèë îëìàã ö÷öí òÿãèë ìöøàùèäÿ÷è ìàëèééÿ òÿñèñàòû òÿðÿôèí- ÿùÿìèééÿòëè ðîë îéíàéûð. Øÿôôàôëûüûí ìþâúóäëó- üó åôôåêòëè ðÿùáÿðëèéèí âÿ âåðýè-áöäúÿ ñàùÿñèíèí äÿí àóäèòîð éîõëàìàñûíäàí êå÷ìÿëèäèð. Áó èäàðÿ îëóíìàñûíûí àíúàã áèð àñïåêòèíè þçöíäÿ òÿñèñàòûí îðòàéà ãîéäóüó àóäèòîð íÿòèúÿñè åùòèâà åäèð. Äþâëÿò ôÿàëèééÿòèíäÿ ñÿìÿðÿëèëèéèí ïàðëàìåíò òÿðÿôèíäÿí äèããÿòëÿ þéðÿíèëìÿëè- àðòûðûëìàñûíà âÿ ñàáèò äþâëÿò ìàëèééÿñèíèí éàðà- äèð. äûëìàñûíà äèããÿò éåòèðìÿê äÿ çÿðóðèäèð. 130 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
ÁÂÔ-éÿ öçâ þëêÿëÿð âåðýè-áöäúÿ øÿôôàôëûüûíûí ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíäÿ ìÿñóëèééÿò ñôåðàñû òÿìèí îëóíìàñûíäà òÿøêèëàò èøèíèí åôôåêòëè ìå- úèääè øÿêèëäÿ ìöÿééÿíëÿøìÿëèäèð. òîäëàðû (îíóí øÿðùè àøàüûäà âåðèëèð) ùàããûíäà àäû ÷ÿêèëÿí êîäåêñÿ ïðàêòèêàäà ÿìÿë åäèëìÿñè 1.1.3 Áöäúÿ âÿ ãåéðè-áöäúÿ ôÿàëèééÿòèíèí, ö÷öí äÿñòÿê àëûðëàð. ÁÂÔ-éÿ öçâ äþâëÿòëÿð òÿðÿ- îíóí èäàðÿ åäèëìÿñèíèí éàõøû íèçàìëàíìûø êî- ôèíäÿí âåðýè-áöäúÿ ñôåðàñûíäà òÿòáèã åäèëÿí îðäèíàñèéà ìåõàíèçìè éàðàäûëìàëûäûð.[24] èäàðÿåòìÿ ìåòîäëàðû áàðÿäÿ òîïëàíàí áèëèêëÿð àðòûã êðèñòàëëàøûá. 1.1.4 Ùþêóìÿò âÿ ãåéðè-ùþêóìÿò ñåêòîðó àðà- ñûíäàêû ìöíàñèáÿòëÿð (ìÿñÿëÿí, ìÿðêÿçè Áó êîäåêñäÿ, ùþêóìÿòèí ìÿñóëèééÿò ñôåðàñûí- áàíê, äþâëÿò ìàëèééÿ âÿ ãåéðè-ìàëèééÿ ìöÿñ- äà âÿ ðîë áþëýöñöíäÿ äÿãèã îëìàñû ôèêðè òÿãäèð ñèñÿëÿðè) äÿãèã òÿøêèëàò÷ûëûã ïðèíñèïëÿðè âÿ êîíê- åäèëèð; ùþêóìÿòèí ôÿàëèééÿòè áàðÿäÿ èíôîðìàñèéà ðåò ýþñòÿðèøëÿð ÿñàñûíäà ãóðóëìàëûäûð. èúòèìàèééÿòèí ñÿðâÿòè îëìàëûäûð; áöäúÿíèí ùàçûð- ëàíìàñû âÿ èúðàñû, åéíè çàìàíäà îíóíëà áàüëû 1.1.5 Þçÿë ñåêòîðäà äþâëÿòèí èøòèðàêû (ìÿñÿ- ùåñàáàò à÷ûã õàðàêòåð äàøûìàëûäûð; âåðýè-áöäúÿ ëÿí, ñÿùìäàð êàïèòàëû èäàðÿ åòìÿê âÿ îíó òÿí- ìÿëóìàòëàðû ùàìû òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëÿí ìÿ- çèìëÿìÿê âàñèòÿñèéëÿ) àøêàð îëìàëû, ëóìàòûí êåéôèééÿò ñòàíäàðòëàðûíà óéüóí îëìàëû- èúòèìàèééÿòèí ñÿðâÿòèíÿ ÷åâðèëìÿëè âÿ àéðû-ñå÷- äûð âÿ îíóí äöçýöíëöéöíÿ çàìèí îëìàã êèëèéèí îëìàäûüû øÿðàèòäÿ èñòèôàäÿ åäèëÿí äÿãèã çÿðóðèäèð. Êîäåêñèí òÿòáèãèíÿ êþìÿê åäÿí òÿëè- ãàéäàëàð, ïðîñåäóðëàð ÿñàñûíäà ãóðóëìàëûäûð. ìàò äà âàð.
Âåðýè-áöäúÿ ñàùÿñèíäÿ øÿôôàôëûüûí òÿìèíàòûíäà 1.2 Âåðýè-áöäúÿ ôÿàëèééÿòèíèí èäàðÿ îëóíìàñû òÿøêèëàò èøèíèí åôôåêòëè ìåòîäëàðû áàðÿäÿ ÁÂÔ Êî- ö÷öí äÿãèã ùöãóãè âÿ èíçèáàòè ÿñàñëàð éàðàäûë- äåêñèíèí éåíèäÿí èøëÿíìèø âàðèàíòûíäà àøàüû- ìàëûäûð. äàêûëàð íÿçÿðäÿ òóòóëóð: 1.2.1 Äþâëÿò âÿñàèòëÿðèíäÿí èñòÿíèëÿí õÿðúëÿð 1. Ðîëëàðûí âÿ ìÿñóëèééÿò ñôåðàñûíûí äÿãèã âÿ êþ÷öðìÿëÿð ÿùàòÿëè áöäúÿ ãàíóíëàðû èëÿ, èú- áþëýöñö òèìàèëÿøäèðèëìèø èíçèáàòè ãàéäàëàðëà òÿíçèìëÿí- ìÿëèäèð. 1.1 Ùþêóìÿò ñåêòîðóíóí, öìóìèééÿòëÿ äþâëÿò ñåêòîðóíäàêû âÿ èãòèñàäèééàòûí áàøãà ñàùÿëÿ- 1.2.2 Âåðýèëÿð, ðöñóìëàð, éûüûì âÿ öçâëöê ùàã- ðèíäÿêè éåðè ìöÿééÿí îëóíìàëûäûð; äþâëÿò ñåê- ëàðû ìöÿééÿí ùöãóãè áàçàéà ìàëèê îëìàëûäûð. òîðó äàõèëèíäÿ ñèéàñÿòèí âÿ èäàðÿ÷èëèéèí ðîëó Âåðýè ãàíóíâåðèúèëèéè âÿ âåðýè ÿñàñíàìÿëÿðè àéäûí îëìàëû âÿ èúòèìàèééÿòÿ áèëäèðèëìÿëèäèð. àíëàøûãëû âÿ ÿë÷àòàí îëìàëû, èñòÿíèëÿí èíçèáà- òè-ãÿðàðâåðìÿ ôÿàëèééÿòèíÿ, áåëÿ ôÿàëèééÿòèí 1.1.1 Ùþêóìÿòèí ñòðóêòóð âÿ ôóíêñèéàëàðû äÿ- òÿòáèãè ïðîñåñèíäÿ ÷ûõàðûëàí ãÿðàðëàðà äÿãèã ãèã, êîíêðåò ìöÿééÿíëÿøìÿëèäèð. ìåéàðëàðëà éàíàøûëìàëûäûð.
1.1.2 Äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí ìöõòÿëèô ñÿâèééÿ- 1.2.3 Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí õèäìÿòè äàâðàíûø- ëÿðèíäÿ, åéíè çàìàíäà ùàêèìèééÿòèí èúðà ãà- ëàðûíûí åòèê íîðìàñû äÿãèã îëìàëû âÿ áó íîð- íàäûíäà, ãàíóíâåðèúè ùàêèìèééÿòäÿ, ìàëàð ýåíèø éàéûëìàëûäûð. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 131
ëë. Èúòèìàèééÿòäÿ èíôîðìàñèéàíûí îëìàñû 2.2.1 Äÿðú åäèëìèø âåðýè-áöäúÿ èíôîðìàñèéàñû äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí ùöãóãè þùäÿëèêëÿðèíäÿí 2.1 Äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí âåðýè-áöäúÿ ôÿàëèéé- áèðè îëìàëûäûð. ÿòèíèí êå÷ìèøè, èíäèñè âÿ ïëàíëàøäûðûëìàñû áàðÿ- äÿ èúòèìàèééÿò èíôîðìàñèéà èëÿ òàì òÿìèí 2.2.2 Âåðýè-áöäúÿ èíôîðìàñèéàñûíûí âàõòûíäàí îëóíìàëûäûð. ÿââÿë äÿðúèíèí òàðèõè áàðÿäÿ ìÿëóìàò åëàí åäèëìÿëèäèð. 2.1.1 Èúòèìàèééÿò ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëàí áöäúÿ ñÿíÿäëÿðè, ñîí ùåñàáàòëàð âÿ áàøãà âå- ëëë. Ùàçûðëûüûí àøêàðëûüû, áöäúÿíèí èúðàñû âÿ ðýè-áöäúÿ ùåñàáàòëàðû, ìÿðêÿçè ùàêèìèééÿòèí áöäúÿ öçðÿ ùåñàáàòâåðìÿ áöòöí íþâ áöäúÿ âÿ ãåéðè-áöäúÿ ôÿàëèééÿòëÿðè- 3.1 Áöäúÿ ñÿíÿäëÿðèíäÿ áöäúÿ-âåðýè ñèéàñÿòè- íè þçöíäÿ úÿìëÿøäèðìÿëè, êîíñîëèäÿ îëóíìóø íèí ìÿãñÿäëÿðè, ìàêðîèãòèñàäè ñòðóêòóð, áöä- áöäúÿíèí âÿçèééÿòèíè èñÿ ùþêóìÿò äÿðú åò- úÿíèí ïðîãðàì ÿñàñëàðû âÿ òÿéèí îëóíàí ÿñàñ ìÿêëÿ èúòèìàèëÿøäèðìÿëèäèð. âåðýè-áöäúÿ ðèñêëÿðè êîíêðåò ýþñòÿðèëìÿëèäèð. 2.1.2 Ãÿáóë îëóíìàñû àíûíäàí èêè èë ìöääÿòèí- 3.1.1 Èëëèê áöäúÿíèí ÿñàñûíû âåðýè-áöäúÿ ñèéà- äÿ áöäúÿíèí ÿñàñ éåêóí ýþñòÿðèúèëÿðè èëÿ áèðëèê- ñÿòèíèí øÿðùè âÿ âåðýè-áöäúÿ äàéàíûãëûëûüûíûí äÿ èëëèê áöäúÿäÿ îëàíëàðëà ìöãàéèñÿëè øÿêèëäÿ ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè òÿøêèë åòìÿëèäèð. ñîí èêè áöäúÿ èëèíÿ àèä ôÿàëèééÿòèí ôàêòèê íÿòè- úÿëÿðè ùàããûíäà èíôîðìàñèéà âåðèëìÿëèäèð. 3.1.2 Èñòÿíèëÿí âåðýè-áöäúÿ ãàéäàñû äÿãèã ýþñòÿðèëìÿëèäèð (ìÿñÿëÿí, áó âÿ éà äèýÿð áà- 2.1.3 Ìÿðêÿçè ùþêóìÿòèí ïîòåíñèàë þùäÿëèêëÿ- ëàíñëàøìûø áöäúÿ òÿëÿáàòëàðû, éàõóä äþâëÿò ðèíèí õàðàêòåðè âÿ âåðýè-áöäúÿ ÿùÿìèééÿòèíèí ùàêèìèééÿòèíèí éåðëè âÿ ÿðàçè ñÿâèééÿëÿðè ö÷öí òÿñâèðè âÿ âåðýè ìÿäàõèëè öçðÿ ùþêóìÿòèí ìÿ- ýþòöðäöéö ëèìèòëÿð). õàðèúëÿðè, åëÿúÿ äÿ îíóí êâàçè-áöäúÿ ôÿàëèééÿòè îëàí áÿéàíàòû áöäúÿ ñÿíÿäëÿðèíèí òÿðêèá ùèñ- 3.1.3 Äþâëÿò áöäúÿñèíèí ùàçûðëàíìàñû, òÿãäè- ñÿñè îëìàëûäûð. ìàòû ÿùàòÿëè âÿ äàéàíûãëû êÿìèééÿò ìàêðîèãòè- ñàäè ÷ÿð÷èâÿäÿ àïàðûëìàëûäûð; åéíè çàìàíäà 2.1.4 Ìÿðêÿçè ùþêóìÿò áîðúëàðûí ñÿâèééÿñè, áó áöäúÿíèí ÿñàñûíäà äàéàíàí ÿñàñ ôÿðçèéé- òÿðêèáè âÿ ìàëèééÿ àêòèâëÿðè áàðÿäÿ èíôîðìàñè- ÿëÿð äÿ òÿãäèì åäèëìÿëèäèð. éàíû òàì ìÿòíè èëÿ äÿðú åòìÿëèäèð.
3.1.4 Èëëèê áöäúÿéÿ äàõèë åäèëìèø éåíè ãàéäàëà- 2.1.5 Ðåýèîíàë âÿ éåðëè ùàêèìèééÿò îðãàíëàðû- ðûí äÿãèã òÿñâèðè âåðèëìÿëèäèð. íûí ÿùÿìèééÿòè áþéöê îëàí éåðëÿðäÿ ìöøòÿðÿê áöäúÿëÿðè âÿ ùþêóìÿòèí áèðëÿøäèðèëìèø öìóìè 3.1.5 Èìêàí äàõèëèíäÿ èãòèñàäè ôÿðçèééÿëÿðäÿêè áöäúÿñèíèí âÿçèééÿòè áàðÿäÿ èíôîðìàñèéà äÿðú äÿéèøìÿëÿð âÿ õÿðúëÿð öçðÿ êîíêðåò þùäÿëèêëÿ- åäèëìÿëèäèð. ðèí ãåéðè-ìöÿééÿí ëÿíýèìÿëÿðè äÿ äàõèë îë- ìàãëà (ìÿñÿëÿí, ìàëèééÿ ñòðóêòóðóíäàêû 2.2 Âåðýè-áöäúÿ èíôîðìàñèéàñûíûí âàõòûíäà äÿéèøìÿëÿðÿ ÷ÿêèëÿí õÿðúëÿð), ÿñàñ âåðýè-áöä- äÿðú åäèëìÿñè áàðÿäÿ þùäÿëèê ýþòöðöëìÿëèäèð. úÿ ðèñêëÿðè ìöÿééÿíëÿøìÿëè âÿ þë÷öëìÿëèäèð. 132 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
3.2 Áöäúÿ ùàããûíäà èíôîðìàñèéà åëÿ òÿãäèì 3.3.2 Òÿäàðöêö âÿ ìÿøüóëëóüó òÿíçèìëÿéÿí îëóíìàëûäûð êè, î, èãòèñàäè ñèéàñÿòèí ñå÷èëìÿñè ÿñàñíàìÿ ñòàíäàðòëàøìûø âÿ áöòöí ìàðàãëû ìÿãñÿäèëÿ àïàðûëàí òÿùëèëè àñàíëàøäûðñûí âÿ òÿðÿôëÿð ö÷öí áàøà äöøöëÿí îëìàëûäûð. ùåñàáàò èøèíÿ êþìÿê ýþñòÿðñèí. 3.3.3 Áöäúÿíèí èúðàñû äàõèëè àóäèòîð éîõëàìà- 3.2.1 Ùåñàáàòäà áöäúÿ ìÿëóìàòëàðû öìóìè ñûíäàí êå÷ìÿëè, àóäèò ïðîñåäóðó èñÿ òÿùëèë ÿñàñäà òÿãäèì îëóíìàëûäûð. Áóíóí ö÷öí ìÿ- ö÷öí à÷ûã îëìàëûäûð. äàõèë âÿ ìÿõàðèúè, ìàëèééÿëÿøìÿíè ôÿðãëÿíäèð- ìÿê, åéíè çàìàíäà èãòèñàäè, ôóíêñèîíàë âÿ 3.3.4 Ìèëëè âåðýè èäàðÿñè ñèéàñè ðÿùáÿðëèêäÿí èíçèáàòè õÿðúëÿðè ïàéëàøäûðìàã çÿðóðèäèð. Ùåñà- ãàíóíëà ìöäàôèÿ îëóíìàëûäûð; áó èäàðÿ þç ôÿà- áàòäà ãåéðè-áöäúÿ ôÿàëèééÿòè äÿ ùÿìèí ÿñàñäà ëèééÿòè áàðÿäÿ èúòèìàèééÿòÿ ìöíòÿçÿì ìÿëó- òÿãäèì îëóíìàëûäûð. ìàò âåðìÿëèäèð.
3.2.2 ßñàñ áöäúÿ ïðîãðàìûíûí ùÿéàòà êå÷èðèë- 3.4 Ãàíóíâåðèúè îðãàíà âÿ èúòèìàèééÿòÿ ìöí- ìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ íàèë îëóíàúàã ìÿãñÿäëÿðèí òÿçÿì îëàðàã âåðýè-áöäúÿ ùåñàáàòû âåðèëìÿëè- øÿðùè òÿãäèì åäèëìÿëèäèð (ìÿñÿëÿí, ñîñèàë ñà- äèð. ùÿäÿ äàùà óéüóí âÿ ìöñáÿò ýþñòÿðèúèëÿðèí ÿëäÿ åäèëìÿñè). 3.4.1 Áèðèíúè éàðûìèëäÿ áöäúÿäÿ áàø âåðÿíëÿð- ëÿ áàüëû ãàíóíâåðèúè îðãàíà ùåñàáàò òÿãäèì 3.2.3 Öìóìè ùþêóìÿòèí áöòöí íþâ ïóë ìöíà- îëóíìàëûäûð. Áóíäàí ÿëàâÿ, áöäúÿíèí âÿçèééÿ- ñèáÿòëÿðèíè òÿìèí åäÿí áàëàíñ, ùþêóìÿòèí âå- òè ùàããûíäà ùåñàáàò òåç-òåç (ÿí àçû ùÿð êâàð- ðýè-áöäúÿ âÿçèééÿòèíèí éåêóí ýþñòÿðèúèëÿðèíäÿ òàëäà) äÿðú åäèëìÿëèäèð. ñòàíäàðò îëìàëûäûð. Çÿðóðÿò éàðàíäàüû ùàëëàðäà î, öìóìè ùþêóìÿòÿ òÿòáèã îëóíàí áàøãà âå- 3.4.2 Ìàëèééÿ èëè áàøà ÷àòäûãäàí ñîíðà èë ÿð- ðýè-áöäúÿ ýþñòÿðèúèëÿðè èëÿ òàìàìëàíìàëûäûð çèíäÿ ãàíóíâåðèúè îðãàíà éåêóí ùåñàáàò òÿã- (ìÿñÿëÿí, ÿìÿëèééàò áàëàíñû èëÿ, ñòðóêòóð áà- äèì îëóíìàëûäûð. ëàíñû èëÿ, éàõóä èëêèí áàëàíñëà). 3.4.3 ßñàñ áöäúÿ ïðîãðàìëàðûíûí ìÿãñÿäëÿðè- 3.2.4 Äþâëÿò ñåêòîðóíóí áàëàíñû, äþâëÿò ñåê- íÿ ìöíàñèáÿòäÿ ÿëàâÿ îëóíìóø íÿòèúÿëÿð ùÿð òîðóíóí ãåéðè-ùþêóìÿò îðãàíëàðû êâàçè-áöäúÿ èë ãàíóíâåðèúè îðãàíà âåðèëìÿëèäèð. ôÿàëèééÿòèíèí âàúèá íþâëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëäóüó çàìàí ùåñàáàòâåðìÿéÿ òÿãäèì åäèëìÿëèäèð. ëÂ. Äöçýöíëöéöí ãàðàíòèéàëàðû
3.3 Áöäúÿíèí õÿðúëÿð ùèññÿñèíèí éåðèíÿ éåòèðèë- 4.1 Âåðýè-áöäúÿ ìÿëóìàòëàðû, ùàìû òÿðÿôèíäÿí ìÿñè ïðîñåäóðó âÿ òÿñäèã îëóíìóø õÿðúëÿðèí ãÿáóë îëóíàí êåéôèééÿò ñòàíäàðòëàðû ìÿëóìàò- ìîíèòîðèíãè, åéíè çàìàíäà äþâëÿò ýÿëèðëÿðèíèí ëàðûíà úàâàá âåðìÿëèäèð. àëûíìàñû ïðîñåäóðó äÿãèã âÿ êîíêðåò ìöÿéé- ÿíëÿøäèðèëìÿëèäèð. 4.1.1 Áöäúÿ ýþñòÿðèúèëÿðè ùàäèñÿëÿðèí ìàêðîèã- òèñàäè èíêèøàôûíà âÿ äÿãèã ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø 3.3.1 Ìöùàñèáàò ó÷îòóíóí, þäÿíèøëÿð öçðÿ ïðîãðàì þùäÿëèêëÿðèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿí ìÿäàõèë áîðúëàðûí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí åòèáàðëû âÿ ìÿõàðèú òåíäåíñèéàñû ùàããûíäà ñîí ìÿëó- ÿñàñ éàðàäàí ÿùàòÿëè âàùèä ñèñòåìè îëìàëûäûð. ìàòëàðû ÿêñ åòäèðìÿëèäèð. ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 133
4.1.2 Èëëèê áöäúÿäÿ âÿ éåêóí ùåñàáàòäà, áöä- ñòàíäàðò Ìàëèééÿ Ñàáèòëèéè Ôîðóìó (ÌÑÔ) òÿðÿ- úÿ ìÿëóìàòëàðûíûí òÿðòèá âÿ òÿãäèì åäèëìÿñèí- ôèíäÿí ýþñòÿðèëìèøäèð. [25] äÿ èñòèôàäÿ îëóíàí ìöùàñèáàò ó÷îòóíóí (ìÿñÿëÿí, íÿüä, éîõñà éûüìà) ÿñàñëàðû âÿ Áó Ìàëèééÿ Ñàáèòëèéè Ôîðóìó éöêñÿê ìèëëè ìà- ñòàíäàðòëàðû ýþñòÿðèëìÿëèäèð. ëèééÿ îðãàíëàðûíû (ìÿñÿëÿí, ìÿðêÿçè áàíêëàðû, íÿçÿðÿò îðãàíëàðûíû, ìàëèééÿ íàçèðëèéèíè), áåé- íÿëõàëã ìàëèééÿ òÿñèñàòëàðûíû, áåéíÿëõàëã òÿí- 4.1.3 Âåðýè-áöäúÿ ìÿëóìàòëàðûíûí êåéôèééÿòè- çèìëÿéèúè âÿ íÿçàðÿò åäèúè áèðëèêëÿðè, ìÿðêÿçè íÿ ìöíàñèáÿòäÿ êîíêðåò ãàðàíòèéàëàð âåðèëìÿ- áàíêëàðûí åêñïåðòëÿð êîìèòÿñèíè âÿ Àâðîïà ëèäèð. Áó ìÿëóìàòëàðûí âåðýè-áöäúÿ ìÿðêÿçè áàíêûíû áèð àðàéà ýÿòèðèð. ùåñàáàòëàðûíäà äàõèëè óçëàøäûðûëìàñû âÿ ùÿìèí ìÿëóìàòëàðûí èøÿ àèäèééàòû îëàí áàøãà ìÿíáÿ- ÌÑÔ, ýÿðýèí ÿìÿê ñÿðô åòìÿêëÿ ñàáèò ìàëèééÿ ëÿðèí ìÿëóìàòëàðû èëÿ ìöãàéèñÿ åäèëìÿñè äÿ ñèñòåìèíÿ íàèë îëìàã ö÷öí ÿñàñ ðîë îéíàéûð. Î, ýþñòÿðèëìÿëèäèð. èëê äÿôÿ 1999-úó èëäÿ òîïëàøûá âÿ áåéíÿëõàëã ìàëèééÿ ñàáèòëèéèíÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿê ö÷öí èí- 4.2 Âåðýè-áöäúÿ ùåñàáàòû ìöñòÿãèë øÿêèëäÿ ôîðìàñèéà ìöáàäèëÿñè âàñèòÿñèëÿ äöðöñòëöéöí àðàøäûðûëìàëûäûð òÿìèí îëóíìàñûíà, áåéíÿëõàëã ÿìÿêäàøëûüûí âÿ ìàëèééÿ íÿçàðÿòèíèí, ìöøàùèäÿñèíèí ùÿéàòà 4.2.1 Èúðà ùàêèìèééÿòèíäÿí àñûëû îëìàéàí áó êå÷èðèëìÿñèíÿ êþìÿê åäèð. âÿ éà áàøãà ìèëëè àóäèòîð îðãàíû, éàõóä ùàíñû- ñà åêâèâàëåíò òÿøêèëàò, ãàíóíâåðèúè îðãàíà âÿ Ôîðóì, ÿùÿìèééÿòëè áåéíÿëõàëã ìàëèééÿ áàçàð- èúòèìàèééÿòÿ äþâëÿò ùåñàáëàìàñûíûí äöçýöí- ëàðûíäà ìàëèééÿ ñàáèòëèéè ö÷öí ìÿñóëèééÿò äàøû- ëöéö áàðÿäÿ âàõòûíäà ìÿðóçÿ-ùåñàáàò òÿãäèì éàí ìèëëè àäìèíèñòðàñèéàëàðû, áåéíÿëõàëã ìàëèééÿ èíñòèòóòëàðûíû, áåéíÿëõàëã òÿíçèìëÿéèúè åòìÿëèäèð. âÿ íÿçàðÿòåäèúè áèðëèêëÿðè âÿ ìÿðêÿçè áàíêëàðûí åêñïåðòëÿð êîìèòÿñèíè áèð éåðÿ òîïëàéûð. Ùÿì 4.2.2 Âåðýè-áöäúÿ ïðîãíîçëàðûíûí, ìàêðîèãòè- àéðû-àéðû þëêÿëÿðäÿ ìàëèééÿ ñèñòåìèíèí ìþù- ñàäè ïðîãíîçëàðûí âÿ áó ïðîãíîçëàðûí ùàíñû êÿìëÿíäèðèëìÿñèíäÿ, ùÿì äÿ áåéíÿëõàëã ìàëèé- ôÿðçèééÿëÿð ÿñàñûíäà ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí éÿ ñàáèòëèéèíÿ âÿ äöðöñòëöéöíÿ éàðäûì ìöñòÿãèë åêñïåðòëÿð äÿâÿò åäèëìÿëèäèð. ýþñòÿðèëìÿñèíäÿ áåéíÿëõàëã ñòàíäàðòëàðûí èíêè- øàôûíûí âÿ ïîïóëéàðëàøìàñûíûíûí áþéöê ÿùÿ- 4.2.3 Áó âÿ éà áàøãà ìèëëè ñòàòèñòèêà îðãàíûíà ìèééÿò äàøûäûüûíû ÌÑÔ ëàï ÿââÿëäÿí åòèðàô åòäè. âåðýè-áöäúÿ ìÿëóìàòëàðûíûí êåéôèééÿò éîõëà- ìàñûíû àïàðìàã ö÷öí èíñòèòóñèîíàë ìöñòÿãèëëèê Áó ÿñàñ ñòàíäàðòëàðûí áåéíÿëõàëã ñÿâèééÿäÿ âåðèëìÿëèäèð. áÿéÿíèëìÿñèíèí äÿðÿúÿëÿðÿ áþëöíìÿñèíÿ áàõ- ìàéàðàã, îíëàð èøèí òÿøêèëèíèí åôôåêòëè ìåòîäëàðû- ÌÀËÈÉÉß ÑÀÁÈÒËÈÉÈ ÔÎÐÓÌÓ Âß ÑÀÁÈÒ íà ìèíèìóì òÿëÿáëÿð ãîéàí ñòàíäàðòëàð êèìè ÌÀËÈÉÉß ÑÈÑÒÅÌÈÍÈÍ 12 ßÑÀÑ òàíûíûð. ÑÒÀÍÄÀÐÒÛ ßñàñ ñòàíäàðòëàðûí áÿçèëÿðèíèí áèð íå÷ÿ ìàëèééÿ Ñòàáèë ìàëèééÿ ñèñòåìèíèí ÿñàñëàðûíäàí áèðè ãèñ- ñèéàñÿòè ñàùÿñèíÿ àèäèééàòû âàð. Ìÿñÿëÿí, ÁÂÔ ìèíäÿ, áó âÿ éà äèýÿð þëêÿäÿêè øÿðàèòäÿí àñûëû òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíàí Êîäåêñèí ïóë-êðåäèò âÿ îëàðàã ïðèîðèòåò ãàéäàäà ùÿéàòà êå÷èðèëÿí îí èêè ìàëèééÿ ñèéàñÿòèíäÿ øÿôôàôëûüûí òÿìèí åäèëìÿñè 134 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
öçðÿ èøèí òÿøêèëèíèí åôôåêòëè ìåòîäëàð áþëìÿñèíèí 8. Þäÿìÿëÿð âÿ ùåñàáëàøìàëàð: Ñèñòåì ßùÿ- ùÿì þäÿìÿëÿð âÿ ùåñàáëàøìàëàð àñïåêòèíÿ, ìèééÿòëè Þäÿìÿ Ñèñòåìëÿðèíèí ßñàñ Ïðèíñèïëÿ- ùÿì äÿ ìàëèééÿ ôÿàëèééÿòèíèí òÿíçèìëÿíìÿñèíÿ ðè (ÚÏÑÑ) [34] âÿ Ãèéìÿòëè Êàüûçëàð Öçðÿ âÿ îíà íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ àèäèééà- Ùåñàáëàøìàëàð Ñèñòåìèíèí Òþâñèééÿëÿðè òû âàð. ×åõ Ðåñïóáëèêàñûíäàêû àóäèò èäàðÿñè áó (ÚÏÑÑ/ÈÎÑÚÎ) [35] ñòàíäàðòëàðûí ïðàêòèêàäà ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè öçÿðèíäÿ ÷àëûøàí ñòðóêòóðëàðäàí áèðèäèð. [26] 9. Áàçàðäà äöðöñòëöê: Ìàëèééÿ Òÿäáèðëÿðè âÿ Ñÿíÿäëÿðè öçðÿ Îïåðàòèâ Ãðóïëàðûí Ãûðõ Òþâ- Õàòûðëàíàí îí èêè ñòàíäàðò àøàüûäàêûëàðäûð: ñèééÿñè (ÔÀÒÔ) [36] âÿ Òåððîð÷óëàðûí Ìàëèééÿ- ëÿøäèðèëìÿñèíÿ Ãàðøû Ìöáàðèçÿäÿ Ñÿêêèç Ìàêðîèãòèñàäè ñèéàñÿò âÿ ìÿëóìàòëàðûí Õöñóñè Òþâñèééÿ (ÔÀÒÔ) [37] øÿôôàôëûüû Ìàëèééÿ ôÿàëèééÿòèíèí òÿíçèìëÿíìÿñè âÿ 1. Ïóë-êðåäèò âÿ ìàëèééÿ ñèéàñÿòèíèí øÿôôàôëûüû: îíà íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ïóë-êðåäèò âÿ ìàëèééÿ ñèéàñÿòè ñàùÿñèíäÿ øÿô- ôàôëûüû òÿìèí åòìÿê öçðÿ èøèí òÿøêèëèíèí åôôåêòëè 10. Áàíê íÿçàðÿòèíèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè: Åô- ôåêòëè Áàíê Íÿçàðÿòèíèí ßñàñ Ïðèíñèïëÿðè ìåòîäëàðû êîäåêñè (ÁÂÔ). [27] (ÁÚÁÑ) [38]
2. Âåðýè-áöäúÿ ñèéàñÿòèíèí øÿôôàôëûüû: âå- 11. Ãèéìÿòëè êàüûçëàðûí òÿíçèìëÿíìÿñè: Ãèé- ðýè-áöäúÿ øÿôôàôëûüûíûí òÿìèí îëóíìàñû öçðÿ ìÿòëè Êàüûçëàðûí Òÿíçèìëÿíìÿñèíèí Ìÿãñÿä èøèí òÿøêèëèíèí åôôåêòëè ìåòîäëàðû êîäåêñè (ÁÂÔ). âÿ Ïðèíñèïëÿðè (ÈÎÑÚÎ) [39] [28] 12. Ñûüîðòà ôÿàëèééÿòèíÿ íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå- 3. Ìÿëóìàòëàðûí éàéûëìàñû: õöñóñè ìÿëóìàòëà- ÷èðèëìÿñè: Ñûüîðòàíûí ßñàñ Ïðèíñèïëÿðè (ÈÀÈÑ) ðûí éàéûëìà ñòàíäàðòû, [29] öìóìè õàðàêòåðëè [40] ìÿëóìàòëàðûí éàéûëìà ñèñòåìè (ÁÂÔ). [30] ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈÍÈÍ ÐÎËÓ Èíñòèòóñèîíàë âÿ áàçàð èíôðàñòðóêòóðó Ïàðëàìåíòàðëàðûí, ìàëèééÿ àóäèòè òÿøêèëàòëàðûíûí, 4. Äÿëèë âÿ ñöáóòëàðûí îëìàìàñû (ùàçûðäà Äöí- ùàêèìèééÿòèí èúðà ãàíàäûíûí áöòöí úÿùäëÿðèíÿ éà Áàíêû òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíûð) áàõìàéàðàã, àóäèò öçðÿ ôàéäàëû òþâñèééÿëÿðäÿí åôôåêòëè ñèéàñÿòÿ âÿ äàâðàíûøûí äÿéèøìÿñèíÿ êå- 5. Êîðïîðàòèâ èäàðÿåòìÿ: êîðïîðàòèâ èäàðÿåò- ÷èä àñàí áàøà ýÿëìèð. Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòëÿðè èëÿ ÿìÿêäàøëûã, éàðàíìûø âÿçèééÿòè äÿéèøäèð- ìÿíèí ïðèíñèïëÿðè (ÈßÈÒ) [31] ìÿê ö÷öí ÿëâåðèøëè èìêàíëàð à÷ûð. Áó êîíòåêñ- òäÿ Áåéíÿëõàëã Áöäúÿ Ëàéèùÿñè, êå÷èä äþâðöíö 6. Ìöùàñèáàò ó÷îòó: Áåéíÿëõàëã Ìöùàñèáàò éàøàéàí þëêÿëÿð äÿ äàõèë îëìàãëà äöíéàíûí áèð Ñòàíäàðòëàðû (ÈÀÑ) (ÈÀÑÁ) [32] ÷îõ þëêÿëÿðèíäÿêè âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû- íû ÿìÿêäàøëûüà úÿëá åäèð. [41] Áöäúÿ ñèéàñÿòè- 7. Àóäèò: Áåéíÿëõàëã Àóäèò Ñòàíäàðòëàðû (ÈÑÀ) íèí òÿùëèë åäèëìÿñèíèí ýöúëÿíäèðèëìÿñèíäÿ âÿ (ÈÔÀÚ)[33] áöäúÿ èíñòèòóòëàðûíûí, ïðîñåñëÿðèíèí òÿêìèëëÿøäè- ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 135
ðèëìÿñèíäÿ Áåéíÿëõàëã Áöäúÿ Ëàéèùÿñè òÿäãè- åäÿí øöóðëó âÿòÿíäàøëàð éåòèøäèðìÿê ö÷öí áó ãàò÷ûëàðà âÿ ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðûíà èíñòèòóòëàðûí ðîëó öçÿðèíäÿí ïÿðäÿíèí ýþòöðöë- êþìÿê åäèð. Áó ëàéèùÿ ñèéàñÿòèí úàðè ìöçàêèðÿ- ìÿñè âÿ àóäèòèí êå÷èðèëìÿñè, áöäúÿíèí òÿðòèá ñèíäÿ âÿ ÿùàëèíèí éîõñóë òÿáÿãÿëÿðè ö÷öí áöä- îëóíìàñû ñàùÿñèíäÿ ñàâàäëûëûã ñÿâèééÿñèíèí úÿ ñèéàñÿòèíèí íÿòèúÿëÿðèíèí þéðÿíèëìÿñèíäÿ ãàëäûðûëìàñû çÿðóðèäèð. ôàéäàëû îëàí òÿòáèãè àðàøäûðìàëàðûí àïàðûëìàñû- íà éàðäûì ýþñòÿðìÿêäÿ õöñóñèëÿ ìàðàãëûäûð. Áó èíñòèòóòëàð ÿùàëè àðàñûíäà êàìïàíèéà êå÷èð- Ëàéèùÿ, ÿñàñÿí èíêèøàô åòìÿêäÿ îëàí þëêÿëÿð- ìÿê âÿ ìþâúóä âÿçèééÿòèí èçàùûíû âåðìÿê, éà- äÿêè âÿ éåíè äåìîêðàòèê äþâëÿòëÿðäÿêè ÃÙÒ-ëÿ- õóä âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè âÿ êöòëÿâè èíôîðìàñèéà ðèí àðàøäûðìà÷ûëàðû èëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëèð. Áóíäàí âàñèòÿëÿðè èëÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿê, îíëàðà þç èøëÿ- ÿëàâÿ, Ñàíêò-Ïåòåðáóðãäà “À÷ûã Áöäúÿ” àäëàí- ðèíäÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿê éîëó èëÿ þç ôóíêñèéàëà- äûðûëàí àíàëîæè ëàéèùÿ äÿ éàðàäûëûá. [42] ðûíû éåðèíÿ éåòèðÿ áèëÿðëÿð. Áöäúÿ ãðóïëàðû ìöâàôèã åêñïåðò áèëèêëÿðèíÿ ìàëèêäèð. Áó áèëèêëÿð Áó ñàùÿäÿ ôÿàëèééÿò, ÿñàñÿí, äèããÿòè õàòûðëà- îíëàðà èìêàí âåðèð êè, âÿòÿíäàøëàðûí àíëàéà áèë- íàí ïðîñåñèí ùöãóãè ìÿðùÿëÿñèíÿ éþíÿëòìÿê ìÿäèêëÿðè ìöðÿêêÿá ìàòåðèàëëàðû âàõòûíäà ñà- òåíäåíñèéàñûíà ìàëèêäèð. Èìêàí îëàí éåðëÿðäÿ äÿëÿøäèðñèíëÿð, åéíè çàìàíäà áöäúÿ áöäúÿ ãðóïëàðû äà ãàíóíâåðèúè ëàéèùÿëÿðèí ùà- ôÿàëèééÿòèíèí òåõíèêè òÿðÿôëÿðè áàðÿäÿ òÿññÿââöð- çûðëàíìàñûíäà âÿ ãàíóíëàðûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿ- ëÿðè îëìàéàí õöñóñè àóäèòîðèéàéà öíâàíëàíìûø ñèíÿ ïðàêòèê íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíäÿ òÿëèì êóðñëàðû òÿøêèë åäèá ùÿéàòà êå÷èðñèíëÿð. ôÿàëëûã ýþñòÿðèð. Áó ýöí ö÷öí âÿòÿíäàø ãðóïëàðû Áóíäàí áàøãà, õàòûðëàíàí ãðóïëàð ìöíàñèá áöäúÿ ïðîñåñëÿðèíäÿ âÿ îíóí àóäèòîð éîõëàìà- òÿäðèñ âÿñàèòè íÿøð åäèðëÿð. Íöìóíÿ êèìè àøàüû- ñû ìÿðùÿëÿñèíäÿ îëäóüó çàìàí íèñáÿòÿí àç èø- äàêû áðîøöðëàðû ýþñòÿðìÿê îëàð: “Âÿòÿíäàøûí òèðàê åäèðëÿð. Ëàêèí âÿçèééÿòèí éàõøûëûüà äîüðó âåðýè öçðÿ ñîðüó êèòàáû”, “Âÿòÿíäàøûí áöäúÿ äÿéèøìÿñèíèí ìöÿééÿí ÿëàìÿòëÿðè âàð. Âÿòÿí- öçðÿ ñîðüó êèòàáû”. Áó áðîøóðëàð Õîðâàòèéàíûí äàø úÿìèééÿòëÿðè èëÿ ÿìÿêäàøëûã, àóäèòîð ôóíê- äþâëÿò ìàëèééÿ èíñòèòóòó òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàíûá. ñèéàñûíûí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñèíÿ ìöòÿðÿããè [43] éàíàøìàíûí òÿòáèãè âÿ èúòèìàèééÿò òÿðÿôèíäÿí íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ö÷öí èìêàíëàð éà- Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ìöõòÿëèô éàðäûìëàð ýþñòÿðÿ ðàäûð. áèëÿð:
Àóäèòîð éîõëàìàëàðûíûí ùå÷ äÿ ùÿìèøÿ èúòèìà- 4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû èõòèñàñëàøìûø èééÿò òÿðÿôèíäÿí ëàéèãèíúÿ ãàðøûëàíìàìàñûíûí ìàëèééÿ èíñòèòóòëàðûíûí íÿçàðÿò ôóíêñèéàñû- ñÿáÿáëÿðèíäÿí áèðè îäóð êè, èíñàíëàð þç þëêÿëÿ- íûí, åéíè çàìàíäà ìàëèééÿ ôÿàëèééÿòèíèí âÿ ðèíäÿêè ìàëèééÿ èíñòèòóòëàðûíûí àéðû-àéðû äþâëÿò îíà íÿçàðÿò ìÿñÿëÿëÿðèíäÿ ÿùàëèíèí ñàâàä- ñòðóêòóðëàðûíû âÿ âÿçèôÿëè øÿõñëÿðè ùöãóãàçèää, ëûëûã ñÿâèééÿñèíèí éöêñÿëäèëìÿñèíèí òÿìèí éàõóä ìÿñóëèééÿñèç ÿìÿëëÿðäÿí ÷ÿêèíäèðìÿêëÿ åäèëìÿñèíäÿ âÿòÿíäàø áèëèêëÿðèíèí àðòûðûëìà- ùàíñû ðîë îéíàäûüûíû, åéíè çàìàíäà áó èíñòèòóò- ñûíà éàðäûì ýþñòÿðÿ áèëÿð. ëàðûí ñûðàâè âÿòÿíäàøëàðûí ùÿéàòûíà ùàíñû ïî- òåíñèàë òÿñèð èìêàíëàðûíà ìàëèê îëäóüóíó áÿçÿí 4 Âÿòÿíäàøëàðëà ñûõ ÿëàãÿëÿðÿ ÿñàñëàíìàãëà òÿñÿââöð åäÿ áèëìèð. âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû âÿ êöòëÿâè èí- ôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè, äèããÿòëÿ þéðÿíìÿê Úÿìèééÿò ùÿéàòûíäà ôÿàë èøòèðàê åäÿí âÿ ùþêó- ìÿãñÿäèëÿ ìàëèééÿ ìöøàùèäÿ÷èñè îðãàíëàðû ìÿòè þç ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ úàâàá âåðìÿéÿ ìÿúáóð ãàðøûñûíäà ìöõòÿëèô ìÿñÿëÿëÿð ãàëäûðà áèëÿð. 136 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû âÿ êöòëÿâè èí- èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíèí ìöñòÿãèë ôÿàëèééÿòèíè ôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè ìàëèééÿ èøëÿðèíèí äöç- ëÿíýèäèð. Áó ìèôëÿð þçöíäÿ àøàüûäàêû íþãñàíëà- ýöí èäàðÿ îëóíìàäûüû ùàëëàðäà èëêèí ðû úÿìëÿøäèðÿ áèëÿð: òÿùãèãàò àïàðà, éàõóä àóäèòîð éîõëàìàëàðû íÿòèúÿñèíäÿ éàðàíàí ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿ- 4 Áöäúÿ ýèçëè òÿðòèá îëóíìàëûäûð; ÿêñ òÿãäèðäÿ ðèí òÿùãèãàòûíû äàâàì åòäèðÿ áèëÿð. î ìàëèééÿ áàçàðûíûí íîðìàë ôÿàëèééÿòèíè ïîçà áèëÿð. 4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû àóäèòîð èøèíèí, éà ïàðëàìåíò äèíëÿìÿëÿðèíèí éåêóíëàðû íÿòè- 4 Ãåéðè-ùþêóìÿò ìöäàõèëÿñè áöäúÿ òÿðòèáàòû- úÿñèíäÿ ãÿáóë åäèëÿí, éà äà êè, äþâëÿò ùàêè- íûí áèòÿðÿôëèéèíè äàüûòìàüà ãàäèðäèð. ìèééÿò îðãàíëàðûíûí àõûðà ÷àòäûðûëìàäûüû ùÿð 4 Ãàíóíâåðèúèëÿð âÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè þç ùàíñû áèð òÿäáèðèí âÿ ãÿðàðûí öçÿðèíäÿ íÿ- ñå÷èúèëÿðèíèí ìÿíàôåëÿðè ö÷öí äàùà ÷îõ çàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ êþìÿê åäÿ ìàðàãëûäûð, íÿèíêè áöòþâëöêäÿ þëêÿíèí. áèëÿð. Êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè èëÿ áèð éåðäÿ áåëÿ òÿäáèðëÿðÿ âÿ ãÿðàðëàðà äèããÿò 4 Åéíè çàìàíäà ãàíóíâåðèúè îðãàíëàðûí þçö- éåòèðìÿê, äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí èúðà ãàíà- íöí ñòðóêòóðëàðû ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ áàüëû ïðîñåñ äûíà âÿçèééÿòè äöçÿëòìÿê ìÿãñÿäèëÿ ãÿðàð ãàéäàñû èëÿ áöäúÿíèí òÿðòèá åäèëìÿñèíÿ, ùà- ãÿáóë åòìÿê ö÷öí òÿçéèã ýþñòÿðÿ áèëÿð. çûð áöäúÿíèí ìåõàíèêè òÿñäèãëÿ ìÿùäóä- ëàøäûðûëìàñûíà ùþêóìÿòèí ìàíäàòû âàð. 4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû õÿðúëÿðèí èç- ëÿíìÿñèíäÿ èøòèðàê åòìÿêëÿ, éåðëÿðäÿ àóäè- Áöäúÿíèí ìÿõôèëèéè áàçàð ìþùòÿêèðëèéèíÿ òÿñèð òîð éîõëàìàëàðûíûí êå÷èðèëìÿñèíÿ éàðäûì åäÿ áèëÿð. Àíúàã ýåíèø øÿôôàôëûüûí òÿìèí îëóí- ýþñòÿðìÿêëÿ âÿ ïðîãðàìûí éåðèíÿ éåòèðèë- ìàñû, ñèéàñÿòèí ìÿëóì îëàí ñå÷èì âàðèàíòëàðû- ìÿñèíèí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñèíè àïàðìàãëà íà ïðàêòèêàäà áàçàðûí óéüóíëàøìàñû ïðîñåñèíè ìàëèééÿ ìöøàùèäÿ÷èñè îðãàíëàðûíûí èøèíÿ éóìøàëòìàüà ãàäèðäèð. Áóíäàí ÿëàâÿ, áöäúÿ áèðáàøà êþìÿê åäÿ áèëÿð. ùàããûíäà àíëàøûãëû âÿ ôàéäàëû èíôîðìàñèéàíûí îëìàñû ïëàíëàøäûðìàíû, õàðèúè âÿ éåðëè þçÿë ñåê- Áöäúÿ ãðóïëàðûíûí ñàéûíûí àðòìàñû äþâëÿòèí ìà- òîðóí êàïèòàë ãîéóëóøóíó éöíýöëëÿøäèðèð. Áó ñà- ëèééÿ ïðàêòèêàñûíäà âàúèá äÿéèøìÿ ÿëàìÿòëÿðè- ùÿäÿ âÿòÿíäàø ãðóïëàðûíûí öçÿðèíÿ ýþòöðäöéö íèí îëìàñûíà õèäìÿò åäÿ áèëÿð. Þëêÿëÿðèí ãÿðàðëàð, åôôåêòëè èäàðÿ÷èëèê àõòàðûøëàðûíäà âÿòÿí- äàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðûíûí èøèíèí áöòöí âÿçèôÿ- ÿêñÿðèééÿòèíäÿ ñèéàñÿò÷èëÿð äþâëÿò áöäúÿñèíèí ëÿðäÿí ÿí ôàéäàëû âÿ ÿí éåíèëèêúè îëàúàüûíû âÿä òÿðòèá îëóíìàñûíà ÷îõäàí áèð ÿìëàê êèìè áàõûð- åäèð. ëàð. Àðòûã ñîí çàìàíëàð áèð íå÷ÿ þëêÿäÿ ùåñàá åäèðëÿð êè, ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû âÿ áàøãà ãåéðè-ùþêóìÿò ñòðóêòóðëàðûíûí ìÿñÿëÿéÿ ãàðûø- ìàñû áöäúÿ ïðîñåñëÿðèíÿ àøêàðëûã ýÿòèðèð. Áèð ÷îõ èíêèøàô åòìèø âÿ èíêèøàô åòìÿêäÿ îëàí þëêÿ- ëÿðäÿ ìþâúóä îëàí çèéàíëû ìèôëÿð ùÿëÿ äÿ áöä- úÿíèí òÿðòèáè âÿ èúðàñû öçðÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí, ãàíóíâåðèúè îðãàíëàðûí âÿ êöòëÿâè ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 137
ÃÅÉÄËßÐ
1 Ïóáëèú Åõðåíäèòóðå Ìàíàýåìåíò Ùàíäáîîê (Òùå ñèéàñè ôÿàëèééÿò; ïóë ìÿñÿëÿëÿðèíÿ àèä äàâðàíûø; Wîðëä Áàíê) (1998): http://www1.wîðëäáàíê.îðý/ êîíôèäåíñèàëëûã âÿ õèäìÿòè èíôîðìàñèéàäàí èñòèôà- ïóáëèúñåúòîð/ïå/ùàíäáîîê/ïåì98.ïäô; Æ. Úðîòòé, äÿ; õèäìÿòè ìöëêëÿðäÿí âÿ õèäìÿòëÿðäÿí èñòèôàäÿ; Ïðïúòèúàë Ìåàñóðåñ òî Ïðîìîòå Èíòåýðèòé èí Úóñ- õèäìÿò ùåéÿòè òÿðÿôèíäÿí äþâëÿò ìöëêöíöí þçÿë òîìñ Àäìèíèíñòðàòèîíñ: ùòòï://www.òðàíñïåðåíú- ãàéäàäà àëûíìàñû; èø ÿòðàôûíäà ìþâúóä îëàí øÿ- é.îðý/èàúú/8òù_èàúú/ïàïåðñ/úðîòòé.ùòìë; ËÈÍÊ À. ðàèò. Äàñ-Ýóïòà, Àí Àíòèúîððóïòèîí Ñòðàòåýé ôîð Ðåâå- 4 Ñèìîí Æîùíñîí, Äàíèåë Êàóôìàíí & Ïàáëî Çîè- íóå Àäìèíèíñòðàòèîí; Wîðëä Áàíê ÏÐÅÌíîòå äî-Ëîáàòîí Úîððóïòèîí, Ïóáëèú Ôèíàíúåñ, àíä òùå Îúòîáåð 33, 1999: ùòòï://www1.wîðëäáàíê. îðý/ óíîôôèúèàë Åúîíîìé, Wîðëä Áàíê Wîðêèíý Ïàïåð. ïóáëèúñåúòîð/tax/äîúóìåíòñ/ÏÐÅÌíîòå33.ïäô; 2169. Ñùååòàë Ê. Úùàíä & Êàðë Î. Ìîåíå, «Úîíòðîëëèíý Ôèñúàë Úîððóïòèîí», Èíòåðíàòèîíàë Ìîíåòàðé Ôóíä, 5 Òàíçè, Âèòî (1997) Úîððóïòèîí èí òùå Ïóáëèú Ôèíàí- Àóýóñò 1997; Wîðëä Áàíê, “Å-Ýîâåðíìåíò: Ïùè- úåñ, Ïåðóíóí Ëèìà øÿùÿðèíäÿ êå÷èðèëÿí, êîððóïñè- ëèïïèíå Úóñòîìñ Ðåôîðì”, Ýîâåðíàíúå & Ïóáëèú éàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ öçðÿ Ñÿêêèçèíúè áåéíÿëõàëàã Ñåúòîð Ðåôîðì. Æ. Ýèëë, Úóñòîìñ: Äåâåëîïèíý àí ýþðöøäÿ òÿãäèì åäèëìèø åëìè ìÿðóçÿ: ùòòï://www. Èíòåãðàòåä Àíòèúîððóïòèîí Ñòðàòåýé, èí: Ä. Êàóô- òðàíñïàðåúé. îðý/iacc/8 òù_ èàúú/papers/âòàí- ìàíí, Ì.Ý. äå Àñèñ, Ï. Äèíèíèî (2001), Èìðîâèíý çè.ùòìë Ýîâåðíàíúå àíä Úîíòðîëëèíý Úîððóïòèîí: 6 “Áþéöê Ñÿêêèçëèê” þëêÿëÿðè áåéíÿëõàëã òèúàðÿòè ùòòï://www. wîðëäáàíê.îðý/wbi/governance/pubs/ éöíýöëëÿøäèðìÿéÿ, ùþêóìÿò âÿ ìöÿññèñÿ ëÿíýèò- èìïðîâèíý.ùòì; Wîðëä Áàíê: Ùåëïèíý úîóíòðèåñ ìÿëÿðèíè èõòèñàðà ñàëìàüà âÿ èãòèñàäè èíêèøàôà éàð- ðåôîðì åúîíîìèú àíäà ñåúòîð ïîëèúèåñ: äûì ýþñòÿðìÿéÿ úÿùä åäèð. Áó ìÿãñÿäëÿðÿ íàèë ùòòï://www1/wîðëäáàíê.îðý/ïóáëèúñåúòîð/àíòèúîð- ðóïò/úîððóïòí/úîð05.ùòì; ÎÅÚÄ wåáñèòå îí òàõà- îëìàã ö÷öí “Áþéöê Ñÿêêèçëèê” þëêÿëÿðèíèí ýþìðöê
òèîí: ùòòï://www/oecd.org/topic/ 0,2686,en ãðóïëàðû ýþìðöê ìÿëóìàòëàðûíà ãîéóëàí òÿëÿáëÿðè
_2649_37427_1_!-11_37427,00/ ùòìë ìàêñèìóì ñàäÿëÿøäèðìÿéÿ ÷àëûøûð êè, îíëàð ýþì- ðöê þùäÿëèêëÿðèíèí åôôåêòëè éåðèíÿ éåòèðèëìÿ øÿðòëÿðè- 2 Âèòî Òàíçè, Úîððóïòèîí Àðîóíä òùå Wîðëä: Úàó- íÿ úàâàá âåðñèí, ìÿëóìàòëàð ö÷öí ãîéóëàí ñåñ, Úîíñåãóåíúåñ, Ñúîïå àíä Úóðåñ: òÿëÿáëÿð ñòàíäàðòëàøäûðûëñûí âÿ ùåñàáàòâåðìÿ ãàé- ùòòï://www.imf. org/ external/Pubs/FT/staffp/ 1998/12-98/tranzi/htm äàñûíäà áó ìÿëóìàòëàðûí òÿãäèìàò ôîðìàñû ñòàí- äàðò îëñóí. Áàõûí: òùå Ý7 Èíèòèàòèâå îí Úóñòîìñ 3 Wîðëä Úóñòîìñ Îðýàíèçàòèîí: Ñòàíäàðäèçàòèîí àíä Ñèìïëèôèúàòèîí Ïëàèí Ëàíýóà- ùòòï://www.wcoomd.org/ie/En/en/html. ÄÒÒ-äà, ýå Äåñúðèïòèîí (ÊÉÎÒÎ Úóñòîìñ Äàòà Ïðèíúèï- ãèñìÿí ýþìðöê òÿøêèëàòëàðûíà àèä ñòðàòåýèéà âÿ ëåñ): ùòòï://www.wcoomd.org/ie/En/Òîïèúñ_ ïðîãðàì òÿìèíàòû âàð. Ýþìðöêäÿêè âÿçèôÿëè øÿõñ- Èññóåñ/ÔàúèëèòàòèîíÚóñòîìñÏðîúåäóðåñ/ÄàòàÌî- ëÿð ö÷öí íöìóíÿâè äàâðàíûø êîäåêñè àøàüûäàêûëà- äåëÝ7Èíèòèàòèâå.ùòìë ðû ÿùàòÿ åäèð: øÿõñè ìÿñóëèééÿò; ãàíóíà ÿìÿë îëóíìàñû; èúòèìàèééÿòëÿ ÿëàãÿëÿð; ïóëñóç ãÿáóëëàð- 7 Ìÿðàêåøäÿêè èñëàùàòûí øÿðùè ö÷öí áàõûí: Áåñò- äà âÿ ÿéëÿíúÿëÿðäÿ ùÿäèééÿ âÿ ìöêàôàòëàðûí, Ïðàúòèúåñ èí Úóñòîìñ Ðåôîðì-Ëåññîíñ ôðîì Ìî- áàøãà ãîíàãïÿðâÿðëèêëÿðèí, ýöçÿøòëÿðèí ãÿáóë ðîúúî ÏÐÅÌ íîòåñ Íî. 67 Àïðèë 2002: åäèëìÿñè; ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíäàí ãà÷ìàã; ùòòï://www1/wîðëäáàíê.îðý/ïóáëèúñåú- 138 ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛÃ
8 Ëàòâèàí Úóñòîìñ Úîäå îô Úîíäóúò: 16 Æîñå Àíñîí, Îëèâèåð Úàäîò àíä Ìàðúåëî Îëàððåà- ùòòï://www.vid.gov.iv/eng/user/show.asp?ID=20 ýà, Òàðèôô Åâàçèîí àíä Úóñòîìñ Úîððóïòèîí: 8&Cld=30 Äîåñ ÏðåÑùèïìåíò Èíñïåúòèîí Ùåëï? 9 Áàõûí: Òðàíñïàðåúé Èíòåðíàòèîíàë Ñîóðúå Áîîê ùòòï://www.econ.worldbank.org/files/30442_wps 2000, Úùàïòåð 23 – Ýîîä Ôèíàíúèàë Ìàíàýå- 3156.PDF àíä Íîåë Æîùíñîí, Úîììèòèíý òî Úèâèë ìåíò: ùòòï://www.transparency.org/ sourcebook/ Ñåðâèúå Ðåôîðì: Òùå Ïåðôîðìàíúå îô Ïðå-Ñùèï- 23.html ìåíò Èíñïåúòèîí óíäåð Äèôôåðåíò Èíñòèòóòèîíàë Ðå- 10 Áàõûí Wîðëä Áàíê ÏÐÅÌíîòå33 (éóõàðûéû áà- ýèìåñ ùòòï://www.econ. õûí): ùòòï://www1/wîðëäáàíê.îðý/ïóáëèúñåú- worldbank.org/files/1714_wps2594.PDF òîð/tax/documents/ÏÐÅÌíîòå33.ïäô; 17 Úîððóïòèîí àíä Òðàôôèúúèíý: Ìîíèòîðèíý àíä Ïðå- 11 Ìèúàåë Wàëëåð, Ðåâèåw îô Èíòåýðèòé Ìàíàýåìåíò âåíòèîí: ùòòï://www.csd.bg/news/law/ îô Ñòàôô èí òùå Ýùàíà, Òàíçàíèà àíä Óýàíäà Ðå- CorTREP_E.html âåíóå Àóòùîðèòèåñ (ÒÈ-ÚÈÐ, Ëîíäîí): ùòòï://www. transparency.org/work-ing_papers/mwaller/integ 18 Òùå 1996 Àðóñùà Äåúëàðàòèîí îí Áóðóíäè àíä rity_management_review/html#summary òùå 1999 Àðóñùà Äåúëàðàòèîí îí òùå Ðèýùòñ îô Èí- 12 Ôæåëäñòàä, Îää-Ùåëýå (2003) Ôèýùòèíý ôèñúàë úîð- äèýåíîóñ Ïåîïëåñ. ðóïòèîí: Ëåññîíñ ôðîì òùå Òàíçàíèà Ðåâåíóå 19 Wîðëä Úóñòîìñ Îðýàíèçàòèîí: Àóòùîðèòè èí Ïóáäèú Àäìèíèñòðàòèîí àíä Äåâåëîï- ùòòï://www.wcoomd.org/ie/En/en.html ìåíò 23/2, ï. 165-175; àíä Ôæåëäñòàä, Îää-Ùåë- ýå & Áåðòèë Òóíýîääåí (2003) Ôèñúàë úîððóïòèîí: 20 Òàì ìÿòíÿ àøàüûäàêû åëåêòðîí öíâàíäà áàõûí: À âèúå îð à âèðòóå?, Wîðëä Äåâåëîïìåíò, âîë. 31 www. wcoomd.org/ie/En/Topcs_issues/ íî. 8 ïï. 1473-1475 FacilitationCustoms Procedures/Revised%20
13 Ýþìðöê èñëàùàòëàðû ùÿéàòà êå÷èðèëÿí çàìàí áèð Arush%20E-Print%20version.PDF àääûìëûã òÿäáèðëÿð äÿ þçöíÿ éåð òàïà áèëÿð. Ýþì- 21 ÈíòåðíàòèîíàëÚùàìáåðîôÚîììåðúåÚóñòîìñÝóè- ðöê äåêëàðàñèéàñûíû ýþìðöê èäàðÿñèíÿ òÿãäèì åò- äåëèíåñ: ùòòï://www.iccwbo.org/home/ ìÿê îëàð, ñÿíÿäëÿøäèðìÿ èñÿ èäàðÿíèí ðÿùáÿðëèéè statements_rules/ statements/2003/ òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëèð. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ ñîíðàêû ÿëàãÿëÿðÿ çÿðóðÿò îðòàäàí ãàëõûð. customs_guidelines.asp
14 Ïðàúòèúàë Ìåàñóðåñ òî Ïðîìîòå Èíòåýðèòéèí Úóñ- 22 Ñåúîíä Åâàëóàòèîí Ðîóíä: Òðàèíèíý Ñåìèíàð ôîð
òîìñ Àäìèíèñòðàòèîíñ (àáîâå) –äàí àäàïòàñèéà ÝÐÅÚÎ Åõñïåðò-Åâàëóàòîðñ: Èíôîðìàòèîí àíä îëóíìóøäóð: ùòòï://www. òðàíñïàðåíú- Wîðêèíý Äîúóìåíòñ: ùòòï://www.greco.coe.int/ é.îðý/iacc/papers/crotty.html; àíä òùå ÓòñòåèíÀí- evaluations/seminar/DocsE.htm. Ðóñ äèëèíäÿ äÿ òè-Úîððóïòèîí Ðåñîóðúå Úåíòðå ÔÀÃ: âàð. ùòòï://u4.no/document/ôàãñ1.úôì 23 ÈÌÔ Úîäå îô Ýîîä Ïðàúòèúåñ îí Ôèñúàë Òðàíñïà- 15 Wîðëä Úóñòîìñ Îðýàíèçàòèîí: ðåúé: ùòòï://www.imf.org/external/ np/fad/trans/ ùòòï://www.wcoomd.org/ie/En/en.html code.htm#code ÄÞÂËßÒ ÝßËÈÐËßÐÈÍÈÍ ÉÛÜÛËÌÀÑÛÍÄÀ ØßÔÔÀÔËÛà 139
24 Áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ áöäúÿäÿíêÿíàð ùåñàáëàð ùàìû 32 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë îëóíóð. Áó ùåñàáëàðäàí áèðè ãà- ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ íóí âÿ ãàéäàëàðà óéüóí îëàðàã ýÿëèð âÿ êîíêðåò compendium_of_standards_2_18.html ìÿãñÿäëÿð ö÷öí à÷ûëûð (òÿãàöäëÿð, éîë ðöñóìëàðû 33 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: âÿ ñ.). Áàøãàëàðûíûí ìÿãñÿäè èñÿ, áöäúÿäÿí êå- ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ ÷ÿí áöòöí õÿðúëÿðè ìöøàèééÿò åäÿí ñèéàñè âÿ èíçè- áàòè íÿçàðÿò ìèãéàñûíûí àçàëäûëìàñûäûð. Áèð ÷îõ compendium_of_standards_2_19.html
þëêÿëÿðäÿ õàðèúè éàðäûìëàð âÿ òÿáèè ðåñóðñëàðûí ñà- 34 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: òûëìàñûíäàí ýÿëÿí ýÿëèðëÿð äÿ õöñóñè ùåñàáà éåð- ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ ëÿøäèðèëèð. Áó ùåñàáëàð ÿíÿíâè îëàðàã àç øÿôôàô âÿ compendium_of_standards_2_7.html àç íÿçàðÿò åäèëÿíäèð, íÿèíêè áöäúÿäÿí êå÷ÿí âÿ ãàíóíñóç ìÿãñÿäëÿðëÿ èñòèôàäÿ îëóíàí, éàõóä 35 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì:
âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí úèáèíÿ äöøÿí ïóëëàð. Âèòî Òàíçè, ùòòï://www.fsforum.org/compendium/
Úîððóïòèîí Àðîóíä òùå Wîðëä: Úàóñåñ, Úîíñå- compendium_of_standards_2_24.html ãóåíúåñ, Ñúîïå àíä Úóðåñ: 36 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: ùòòï://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/ ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ 12-98/tranzi.htm compendium_of_standards_2_30.html 25 ÔèíàíúèàëÑòàáèëèòé Ôîðóì: 37 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: ùòòï://www.fsforum.org/ compen ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ dium/key_standards_for_sound_ compendium_of_standards_2_28.html financial_system.html
26 Òåíòù Èíòåðíàòèîíàë Àíòè-Úîððóïòèîí Úîíôåðåíúå: 38 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì:
ùòòï://www.10iacc.org/content.phtml?documents ùòòï://www.fsforum.org/compendium/
=102&art=177 compendium_of_standards_2_4.html
27 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: 39 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ compendium_of_standards_2_9.html compendium_of_standards_2_52.html
28 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: 40 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ compendium_of_standards_2_10.html compendium_of_standards_2_72.html 29 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: 41 Wàððåí Êðàôúùèê, Wùàò Ðîëå Úàí Úèâèë Ñîúèåòé ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ àíä Ïàðëèàìåíò Ïëàé èí Ñòðåíýòùåíèíý òùå Åõòåð- compendium_of_standards_2_12.html íàë Àóäèòèíý Ôóíúòèîí?: ùòòï://www.èíòåðíàòèîíàë- 30 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: áóäýåò.îðý/àóäèòîð ýåíåðàë.ùòì ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ compendium_of_standards_2_11.html 42 Îïåí Áóäýåò Ïðîæåúò: ùòòï://www.pskov.org.ru/budget/ 31 Ôèíàíúèàë Ñòàáèëèòé Ôîðóì: ùòòï://www.fsforum.org/compendium/ 43 ÒùåèíòåðíàòèîíàëÁóäýåòÏðîæåúò: ùòòï://www. èí- compendium_of_standards_2_17.html òåðíàòèîíàëáóäýåò.îðý/groups/croatia.htm ÄÞÂËß IX áþëìÿ. ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 141
Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ñàùÿñèíäÿ êîððóïñèéà Ìöòÿõÿññèñ îëìàéàí ö÷öí òÿäàðöê ïðîñåäóðó ö÷öí èìêàíëàð, éàõóä øèðíèêëÿíìÿ áàøãà ôÿà- ìöðÿêêÿá âÿ ñèðëè ýþðöíöð. ×ÿêèíìÿäÿí ìöõ- ëèééÿò ñàùÿëÿðè èëÿ ìöãàéèñÿäÿ äàùà ÷îõäóð. [1] òÿëèô éîëëàðëà îíóíëà ìàíèïóëéàñèéà åäèðëÿð. Ùÿð òÿðÿôäÿí ñþâäÿëÿøìÿéÿ ýèðÿí ïðîñåñ èøòèðàê÷û- Äþâëÿò òÿøêèëàòëàðû òÿðÿôèíäÿí ìàë âÿ õèäìÿòëÿð ëàðû ùÿâÿñêàðëàðûíû òàïìàã àñàíäûð. Òÿäàðöê÷ö öçðÿ ñàòûíàëìàëàð îðòà ùåñàáëà öìóììèëëè (ùàíñû êè, òÿäàðöê ïðîñåñèíè ùÿéàòà êå÷èðèð, éà- ìÿùñóëóí 15 %-äÿí 20%-íÿ ãÿäÿðèíè, áÿçè þë- õóä ãÿðàðû òÿñäèã åäèð) þç øÿõñè ïóëëàðûíû äåéèë, êÿëÿðäÿ èñÿ äàùà ÷îõóíó òÿøêèë åäèð. Ðÿãÿìëÿ äþâëÿò ïóëëàðûíû õÿðúëÿäèéèíäÿí áóðàäà õöñóñè èôàäÿ îëóíäóãäà áó ìÿáëÿü èë ÿðçèíäÿ ìèëéàðä- ñàéûãëûã òÿëÿá îëóíóð. ëàðëà äîëëàð äåìÿêäèð. Òÿÿúöáëö äåéèë êè, èøòèðàê- ÷ûëàðûí ÿêñÿðèééÿòè þç øÿõñè ìÿíàôåëÿðè ö÷öí ïóë Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû î ãÿäÿð ÿùÿìèééÿòëèäèð êè, ãîïàðìàã, òÿäàðöê öçðÿ àýåíòëÿðè ÿëÿ àëìàã, Úÿíóáè Àôðèêà þçöíöí 1994-úö èë Êîíñòèòóñèéà- äîñò âÿ òàíûøëàðëà êîíòðàêòëàðûí áàüëàíìàñûíà ñûíäà áó ìÿñÿëÿéÿ õöñóñè éåð àéûðäû. 187-úè ãÿðàð âåðìÿê, éàõóä òèúàðÿò èøòèðàê÷ûëàðûíäàí áþëìÿäÿ äåéèëèð: øÿõñè õàðàêòåðëè áàøãà õèäìÿòëÿð ÿëäÿ åòìÿê éîëó èëÿ ïðîñåñëÿðè ìàíóïóëéàñèéà åòìÿéÿ øèð- 1. Èñòÿíèëÿí ñÿâèééÿäÿ îëàí ùþêóìÿò òÿøêèëàò- íèêëÿíèð. Áó éàõûíëàðäà Ëåñîòîäà áèð ìÿùêÿìÿ ëàðû ö÷öí ìàë âÿ õèäìÿò ñàòûíàëìàëàðû, áåëÿ ïðîñåñèíäÿ, èíêèøàô åòìÿêäÿ îëàí þëêÿëÿðäÿ òÿ- ñàòûíàëìàëàðà ýþðÿ ìÿñóëèééÿò äàøûéàí äàðöê ñåêòîðóíóí éöêñÿê âÿçèôÿëè ìÿìóðëàðûíû ìöñòÿãèë âÿ ãÿðÿçñèç òèúàðÿò êîìèññèéàñûíûí ÿëÿ àëìàã ö÷öí ñÿíàéå êîìïàíèéàñû áèðëèéèíèí òÿéèí îëóíìàñûíû òÿìèí åäÿ áèëÿí ïàðëà- ïðàêòèêàñûíà àéäûíëûã ýÿòèðèëäè. Èøèí éåêóíó îëà- ìåíò àêòëàðû âÿ ÿéàëÿòëÿðèí ãàíóíëàðû èëÿ ðàã áþéöê ùÿúìäÿ úÿðèìÿëÿð òÿòáèã åäèëäè âÿ òÿíçèìëÿíìÿëèäèð. ÷îõìèëëÿòëè êîìïàíèéàëàð, äöíéàäà ëàéèùÿëÿðè ìàëèééÿëÿøäèðÿí Äöíéà Áàíêûíà ÷ûõûø èìêàíëà- 2. Áèðèíúè áÿíääÿ õàòûðëàíàí òèúàðÿò ñèñòåìè ðûíäàí ìöÿééÿí ìöääÿòÿ ìÿùðóì åäèëäè. [2] äöçýöí, èúòèìàèëÿøìèø îëìàëû âÿ ðÿãàáÿòÿ ÿñàñëàíìàëûäûð. Òèúàðÿò öçðÿ êîìèññèéà èñÿ Äîüðóäóð, äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðûíäà òåç-òåç òÿ- þç ãÿðàðëàðûíû èñòÿíèëÿí ìàðàãëû òÿðÿôèí òÿ- ñàäöô îëóíàí êîððóïñèéà íþâöíöí êîððóïñèéà ëÿáëÿðèíÿ óéüóí îëàðàã ÿñàñëàíäûðìàëûäûð. ùåñàá îëóíìàñû ìöáàùèñÿ äîüóðóð âÿ áó ïðàêòèêàíûí ýåíèø éàéûëìàñû, ùå÷ øöáùÿñèç, 3. Ùå÷ áèð äþâëÿò îðãàíû, äþâëÿò îðãàíûíûí ùå÷ ãîðõó òþðÿäèð. Áó éÿãèí êè, äàùà ÷îõ àéäûíëàø- áèð öçâö, åéíè çàìàíäà áàøãà ùå÷ áèð êÿñ ìûø, îëà áèëñèí êè, ùÿòòà, èúòèìàè ðèôàùà ÿí ÷îõ çÿ- ãÿðàðëàðà âÿ òèúàðÿò öçðÿ êîìèññèéàíûí èøè- ðÿð âóðàí êîððóïñèéà ôîðìàñûäûð. Áó, àðòûã íÿ ñàíêñèéàñûç ìöäàõèëÿ åäÿ áèëìÿç. éöêñÿê âÿçèôÿëè ÷îõñàéëû ìÿìóðëàðûí èøäÿí ãî- âóëìàñûíà, ùÿòòà áöòþâ ùþêóìÿòèí ÷þêìÿñèíÿ 4. Òèúàðÿò öçðÿ êîìèññèéàíûí áöòöí ãÿðàðëàðû ñÿáÿá îëóá. Áó, äþâëÿò õÿðúëÿðèíäÿ áþéöê èñðàô- ñÿíÿäëÿøäèðèëìÿëèäèð. ÷ûëûã ìÿíáÿéèäèð âÿ áèð ñûðà ùàëëàðäà òÿäàðöêöí öìóìè ìÿáëÿüèíèí îòóç, áÿçÿí èñÿ äàùà àðòûã Ùÿðäÿí áåëÿ ùåñàá åäèðëÿð êè, äþâëÿò ñàòûíàë- ôàèçèíè òÿøêë åäèð. Áó, ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìàëèéé- ìàëàðû ñåêòîðóíäà êîððóïñèéà ùþêóìÿòëÿðè çÿèô ÿëÿøìÿñè ìÿñÿëÿñèíäÿ êîððóïñèéà ö÷öí ãèäà- îëàí âÿ èø÷èëÿðÿ àç ìààø âåðÿí þëêÿëÿðÿ õàñ ëàíìà ìöùèòèäèð. Òÿÿññöô êè, îíóí ÿòðàôûíäà îëàí õöñóñèééÿòäèð. Ëàêèí ñîí èëëÿð éöêñÿê èíêè- ñþç-ñþùáÿòëÿð äàùà ÷îõäóð, íÿèíêè èø. øàô åòìèø âÿ äåìîêðàòèê ðåæèìëÿðèí ÷îõäàí áÿð- 142 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
ãÿðàð îëäóüó þëêÿëÿð äÿ ýåíèø øÿêèëäÿ íöìàéèø ãàðøûñûíäà åäèëìÿëè âÿ áöòöí ãÿðàðëàð òàì åòäèðäèëÿð êè, òÿäàðöêöí ñàòûø ïðàêòèêàñû îíëàðûí øÿêèëäÿ éàçûëìàëûäûð. äà èøèíèí àéðûëìàç òÿðêèá ùèññÿñè îëà áèëÿð. Òÿäà- ðöêäÿ êîððóïñèéà õÿðúëÿðÿ íÿçàðÿò åäÿí àëûúû 4 Òÿäàðöê ïðîñåñè ñÿìÿðÿëè îëìàëûäûð. Òÿäà- òÿðÿôèíäÿí äÿ ìÿùäóäëàøäûðûëìûð. Òÿäàðöê÷ö, ðöê ãàéäàëàðû ñàòûí àëûíàí ìàëûí äÿéÿðèíè éàõóä ïîäðàò÷û þç òÿêëèôèíè âåðìÿêëÿ, ÷îõ àñàí- âÿ ìöðÿêêÿáëèê ñÿâèééÿñèíè þçöíäÿ ÿêñ åò- ëûãëà îíà òÿøÿááöñ åäÿ áèëÿð. äèðìÿëèäèð. Éöêñÿê äÿéÿðè îëìàéàí ìàëëàðûí ñàòûíàëìà ãàéäàëàðû ñàäÿ âÿ îïåðàòèâ îë- ÄÖÐÖÑÒ Âß ÑßÌßÐßËÈ ÒßÄÀÐÖÊ ìàëûäûð, àíúàã äÿéÿðèí âÿ ìöðÿêêÿáëèê ñÿ- ÏÐÈÍÑÈÏËßÐÈ âèééÿñèíèí àðòìàñû èëÿ ïðèíñèïëÿðÿ ÿìÿë åòìÿê ö÷öí áþéöê çàìàí âÿ äàùà ÷ÿòèí Ñàòûíàëìàëàð ãÿíàÿòëè îëìàëûäûð. Éåêóíäà ñèôà- ãàéäàëàð òÿëÿá îëóíóð. Äàùà èðè êîíòðàêòëàð ðèø÷è þäÿäèéè ïóëóí ìöãàáèëèíäÿ ÿí êåéôèééÿòëè ö÷öí òÿäàðöê áàðÿäÿ ãÿðàðà êîìèññèéà éå- ìàë âÿ õèäìÿò àëìàëûäûð. Òÿäàðöê ùàããûíäà ãÿ- áóë åäèëÿí ãÿðàðëàðäà ãèéìÿò âÿ êåéôèééÿò ùå- íèäÿí áàõìàëûäûð; àíúàã áöðîêðàòèê ìöäà- ñàáà àëûíìàëûäûð; éåêóí ãÿðàð áó àìèëëÿðäÿí õèëÿëÿðè ìèíèìóìà åíäèðìÿê ëàçûì ýÿëèð. àíúàã áèðèíèí äèãòÿñè èëÿ îëìàìàëûäûð. 4 Ùåñàáàòâåðìÿ çÿðóðèäèð. Ïðîñåäóðëàð ñèñ- Ìàë âÿ õèäìÿòëÿðèí äÿéÿðèíÿ ãèéìÿòëÿíäèðèëìèø òåìëè âÿ åòèáàðëû îëìàëûäûð. Áöòöí ôÿàëèééÿò- äÿéÿð êèìè áàõûëìàëûäûð, áàøãà ñþçëÿ, èñòèñìàð ëÿðè âÿ ãÿðàðëàðû ÿñàñëàíäûðàí, èçàù åäÿí õÿðúëÿðè, åùòèéàò âÿ äÿéèøÿí ùèññÿëÿðèí ÿëäÿ ãåéäëÿð àïàðûëìàëûäûð. îëóíìàñû, òåõíèêè õèäìÿò ö÷öí àâàäàíëûãëàð êèìè ÿëàâÿ àìèëëÿð íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð. 4 Ñÿðèøòÿëèëèéè âÿ äöðöñòëöéö ýåíèøëÿíäèðìÿê ëàçûìäûð. Áó, òÿäàðöê÷öëÿðè âÿ ïîäðàò÷ûëàðû Êîíòðàêòûí áàüëàíìàñû ùàããûíäà ãÿðàð äöðöñò äàùà ÿëâåðèøëè ãèéìÿò òÿêëèô åòìÿéÿ ùÿâÿñ- âÿ ãÿðÿçñèç îëìàëûäûð. Äþâëÿò âÿñàèòëÿðè øÿõñè ëÿíäèðèð âÿ þç íþâáÿñèíäÿ äàùà ñÿìÿðÿëè õèäìÿò ýþñòÿðìÿê ö÷öí èñòèôàäÿ åäèëìÿìÿëèäèð. òÿäàðöêÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. Ìÿñóëèééÿòëèëèê âÿ Êîìïàíèéà ìöñàáèãÿñèíäÿ èøòèðàê åäÿíëÿðèí äöðöñëöéöí éöêñÿê ñòàíäàðòëàðûíà úàâàá ùàìûñû ö÷öí ñòàíäàðòëàð âÿ øÿðòëÿð áÿðàáÿð îë- âåðìÿéÿí òÿäàðöê÷öëÿð ÿìÿêäàøëûãäà ìàëûäûð. Òÿäàðöê÷öëÿð âÿ ïîäðàò÷ûëàð òÿúðöáÿ àðçó îëóíìàç òÿðÿôÿ ÷åâðèëèðëÿð. âÿ ëàéèãëè òÿêëèôëÿð ÿñàñûíäà ñå÷èëìÿëèäèð. Áöòöí òÿäàðöê÷öëÿðÿ, ìöääÿò âÿ êîíôèäåíñèàëëûã ïëà- íûíäà áÿðàáÿð øÿðòëÿð òÿãäèì îëóíìàëûäûð. Ëàéèùÿ áåéíÿëõàëã ìàëèééÿ òÿøêèëàòëàðû òÿðÿôèí- äÿí ìàëèééÿëÿøäèðèëÿíäÿ, àäÿòÿí, ÿëàâÿ òÿëÿá- Áèð íå÷ÿ òÿëÿáè éàääà ñàõëàìàã ëàçûìäûð: ëÿð ìåéäàíà ýÿëèð:
4 Òÿäàðöê ïðîñåñè à÷ûã îëìàëûäûð. Òÿëÿáëÿð, 4 Òÿäàðöê÷öëÿðÿ, ïîäðàò÷ûëûàðà âÿ ìöõòÿëèô ãàéäàëàð âÿ ãÿáóë åäèëÿí ãÿðàðëàðûí ìåéàð- þëêÿëÿðèí ìÿñëÿùÿò÷èëÿðèíÿ ùÿððàúäà ëàðû áöòöí ïîòåíñèàë òÿäàðöê÷öëÿð, ïîäðàä- (bidding process) èøòèðàê åòìÿê ö÷öí áÿðà- ÷ûëûð ö÷öí àñàí áàøà äöøöëÿí îëìàëûäûð. áÿð èìêàíëàð âåðèëìÿëèäèð. Áó õöñóñÿí äÿ, Éàõøû îëàð êè, îíëàð àëãû-ñàòãû áàðÿäÿ åëàí òÿøêèëàòëàðû ìàëèééÿëÿøäèðÿí öçâ þëêÿ èøòèðàê- âåðèëÿí çàìàí ñÿñëÿíñèí. Òÿêëèôëÿð ùàìûíûí ÷ûëàðûíà àèääèð. ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 143
4 Òÿøêèëàò÷û þëêÿëÿðäÿí îëàí òÿäàðöê÷öëÿð/òè- ìàñû ö÷öí õöñóñè ñÿé ýþñòÿðèð. ÁÌÒ, ùÿòòà úàðÿò èøòèðàê÷ûëàðû, éàõóä ïîäðàò÷ûëàð áèð ñûðà êîíâåðòàñèéà åäèëìÿìèø âàñèòÿëÿðèí áþéöê åùòè- ùàëëàðäà êîíòðàêòûí äÿéÿðèíèí ìöÿééÿí ôàè- éàòëàðûíà ìàëèê îëäóüó þëêÿëÿðäÿ äÿ ñàòûíàëìà- çè ãÿäÿð öñòöíëöéÿ ìàëèê îëà áèëÿðëÿð (Äöí- ëàðûí áàøà ÷àòìàñûíà ñÿé ýþñòÿðèð. éà Áàíêû áóíó áåëÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèð: ìàëà ýþðÿ êîíòðàêò öçðÿ 15% âÿ õèäìÿòÿ ýþðÿ Àéäûíäûð êè, èøýöçàð ìöíàñèáÿòëÿðäÿ àëäàòìà êîíòðàêò öçðÿ 7,5%). Áåëÿ öñòöíëöê áàðÿ- âÿ êîððóïñèéà îëìàìàëûäûð. Òÿúðöáÿ ñöáóò åäèð äÿ, àäÿòÿí, ùÿððàúûí à÷ûëûøûíäà õÿáÿð âåðèð- êè, ùÿâÿñ âÿ úÿùä ýþñòÿðèëÿíäÿ êîððóïñèéàíûí ëÿð. úèëîâëàíìàñû ö÷öí ÷îõ èø ýþðìÿê îëóð. Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðûíäà êîððóïñèéà èëÿ ñÿìÿðÿëè ìö- 4 Ùÿððàúûí èøòèðàê÷ûëàðû ö÷öí ìöÿééÿíëÿøäèðèë- áàðèçÿíèí íåúÿ àïàðûëìàñûíû áèëìÿêäÿí ÿââÿë, ìèø òÿëÿáëÿðèí ìöíàñèá îëìàñûíû ÿðèçÿ âåðè- îíóí íåúÿ éàðàíäûüûíû áèëìÿê çÿðóðèäèð. ëÿíÿ ãÿäÿð ïîäðàò÷ûëàðà òåç-òåç íöìàéèø åòäèðìÿê ëàçûìäûð (àøàüûäà èçàù åäèëèð). ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÒßÄÀÐÖÊß ÍÅÚß ÒßÑÈÐ 4 Àäÿòÿí, ìÿñëÿùÿò÷èëÿð ö÷öí ÿðèçÿ âåðìÿéÿ ÅÄÈÐ äÿâÿò åäèëÿíëÿðèí ãûñà ñèéàùûñû òÿðòèá îëóíóð. Áåëÿ ñèéàùû ìàëèééÿëÿøäèðèúè òÿøêèëàò òÿðÿôèí- Êîíòðàêòäà àëûúû âÿ ñàòûúû èøòèðàê åäèð. Ñàòûíàëìà äÿí äåéèë, òÿäàðöê÷ö òÿðÿôèíäÿí ùàçûðëàí- ïðîñåñèíèí èñòÿíèëÿí ìÿðùÿëÿñèíäÿ ùÿð áèð èøòè- ìàëûäûð. Áó, áàùà áàøà ýÿëÿí ùàçûðëûã ðàê÷ûíûí ñóè-èñòèôàäÿëÿðÿ èìêàíû îëóð. Êîíòðàêò èøëÿðèíäÿí, ÷îõñàéëû ìÿñëÿùÿò÷èëÿðäÿí éàõà áàüëàíàíà ãÿäÿð àëûúû àøàüûäàêûëàðû åäÿ áèëÿð: ãóðòàðìàüà êþìÿê åäèð. Ùÿìèí âàõò êîíò- ðàêòû àíúàã áèðè àëà áèëÿð. Ãûñà ñèéàùûéà äà- 4 Êîíêðåò òÿäàðöê÷öëÿðèí òÿëÿáëÿðèíè äåòàëëàðëà õèë åäèëìèø èøòèðàê÷ûëàð ìöõòÿëèô þëêÿëÿðè éåíèäÿí ãåéä åäÿ áèëÿð. òÿìñèë åòìÿëèäèð (àäÿòÿí, áèð þëêÿäÿí èêè ïîäðàò÷ûäàí ÷îõ îëìàìàã øÿðòèéëÿ). 4 Êîíòðàêòûí èìêàíëàðû èëÿ áàüëû èíôîðìàñèéàíû ìÿùäóäëàøäûðà áèëÿð. 4 Õàðèúè ìÿñëÿùÿò÷èëÿð èøèí ÿí àçû áèð ùèññÿñè- íè éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí òÿøêèëàò÷û þëêÿëÿðèí 4 Êîíòðàêòûí ìöñàáèãÿñèç áèð íÿôÿð ïîäðàò÷û- ìÿñëÿùÿò÷èëÿðèíèí úÿëá îëóíìàñûíû, åéíè çà- éà âåðèëìÿñè ö÷öí ëàéèùÿíè òÿúèëè åëàí åäÿð. ìàíäà õàðèúè âÿ éåðëè ìÿñëÿùÿò÷è ôèðìàëàðûí èøòèðàêû èëÿ ìöøòÿðÿê ìöÿññèñÿëÿðèí éàðàäûë- 4 Òÿäàðöê÷ö ÿðèçÿëÿðèíèí êîíôèäåíñèàëëûüûíû ìàñûíû ùÿâÿñëÿíäèðÿ áèëÿðëÿð. ïîçàð.
Áèðëÿøìèø Ìèëëÿòëÿð Òÿøêèëàòûíûí ìàëèééÿëÿøäèðäè- 4 ßðèçÿëÿð òÿãäèì îëóíàíà ãÿäÿð òÿäàðöê÷ö- éè ëàéèùÿëÿðäÿ, ùÿð øåéäÿí þíúÿ àëûúû ãèñìèíäÿ ëÿðÿ ùöãóãàçèää òÿëÿáëÿð èðÿëè ñöðìÿêëÿ ïî- ÁÌÒ-íèí þçö ÷ûõûø åäèð. Äöçäöð, ÁÌÒ, öìó- òåíñèàë òÿäàðöê÷öëÿðè êÿíàðëàøäûðà áèëÿð. ìèééÿòëÿ, éóõàðûäà òÿñâèð îëóíàí òÿäàðöê ïðàê- òèêàñûíà áÿíçÿð ïðàêòèêàäàí èñòèôàäÿ åäèð âÿ 4 Ðöøâÿò àëà áèëÿð. êðåäèò âåðÿí, àíúàã êå÷ìèøäÿ ÁÌÒ-äÿí òÿäà- ðöê êîíòðàêòëàðûíà ãåéðè-ïðîïîðñèîíàë îëàðàã àç Áó çàìàí òÿäàðöê÷öëÿð àøàüûäàêûëàðû åäÿ áèëÿð: ïàé àëàí þëêÿëÿðäÿ ñàòûíàëìàëàðûí áàøà ÷àòäûðûë- 144 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
4 Òÿêëèô îëóíàí ãèéìÿòëÿðèí òÿñáèò îëóíìàñû òÿëÿáëÿðÿ ãèñìÿí úàâàá âåðñÿ äÿ ïîòåíñèàë íà- áàðÿäÿ ðàçûëûüà ýÿëÿ áèëÿð. ìèçÿäëÿðèí äèããÿòèíäÿí êÿíàðäà ãàëà áèëÿð. Ùÿððàú ôûðûëäàã÷ûëûüûíûí èøòèðàê÷ûëàðû, ÿëáÿòòÿ, èí- 4 Áÿðàáÿðëèéè ïîçàí òåõíèêè ñòàíäàðòëàðû äÿñ- ôîðìàñèéàíû áèðèíúè ìÿíáÿäÿí àëûð. òÿêëÿéÿ áèëÿð. ßðèçÿ âåðÿíÿ ãÿäÿð èøòèðàê÷ûëàðà àðòûã âÿ éàëàí 4 Ëàçûìñûç øÿêèëäÿ åêñïåðòëÿðèí èøèíÿ ìöäà- òÿëÿáëÿð ãîéóëóðñà, íàìèçÿäëÿð àðàñûíäà ðÿãà- õèëÿ åäÿ áèëÿð. áÿò ÿëàâÿ îëàðàã àçàëäûëà áèëÿð. Ñîíðà èñÿ ùÿððà- úà ñå÷èëìèø ôèðìàëàð áóðàõûëûð. ßðèçÿ âåðèëÿíÿ 4 Ðöøâÿò âåðÿð. ãÿäÿð èøòèðàê÷ûëàðà ãîéóëàí ùöãóãè òÿëÿáëÿðèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè òàìàìèéëÿ ãÿáóëåäèëÿí ïðî- Êîððóïñèéàíû ñàòûíàëìà ïðîñåñèíÿ ýÿòèðìÿéèí ñåäóðäóð âÿ íàìèçÿäèí çÿðóðè òÿúðöáÿéÿ, êîíò- ñàäÿ éîëó àðçóîëóíàí èøòèðàê÷ûëàðëà áèðáàøà äà- ðàêòûí øÿðòëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðìÿê èìêàíëàðûíà íûøûãëàð àïàðûá êîíòðàêòû ðÿãàáÿòñèç áàüëàìàã- ìàëèê îëäóüóíà èíàíìàüà ÿñàñ âåðèð. Àíúàã äûð. Ùÿòòà ìöñàáèãÿ ïðîñåäóðëàðûíà ÿñàñëàíàí ñå÷èì ñòàíäàðòëàðû âÿ ìåéàðëàðû ÿñàñëàíäûðûëìûø òÿäàðöê ñèñòåìèíäÿ äÿ áèðáàøà äàíûøûãëàðà èì- âÿ äöðöñò îëìàéàíäà, î àðçó îëóíìàéàí íàìè- êàí éàðàäàí èñòèñíàëàð âàð. Ìÿñÿëÿí: çÿäëÿðèí äåéèë, ìöòÿõÿññèñëÿðèí ÿëÿíìÿñè ìå- õàíèçìèíÿ õèäìÿò åäèð. 4 Ãÿçàëàðëà ÿëàãÿäàð ÿí òÿúèëè ùàëëàðäà. ßýÿð áöòöí ìàíåÿëÿðè êå÷ÿí àðçó îëóíìàéàí 4 Ìèëëè òÿùëöêÿñèçëèê òÿùäèä îëóíàí ùàëëàðäà. íàìèçÿäëÿðèí äåéèë, èñðàðëû íàìèçÿäëÿðèí êÿíàð- ëàøäûðûëìàñû òÿëÿá îëóíóðñà, áó çàìàí êîíòðàê- 4 Ãöââÿäÿ îëàí êîíòðàêò ö÷öí ÿëàâÿ òÿëÿáëÿð òûí òÿëÿáëÿðè áèð êîíêðåò òÿäàðöê÷öíöí íÿçàðÿòè îðòàéà ÷ûõàíäà. àëòûíà äöøÿ áèëÿð. Àðçó îëóíàí òÿäàðöê÷öíöí àâàäàíäûüûíûí ìàðêà âÿ ìîäåëèíäÿí èñòèôàäÿ 4 Êîíêðåò çÿðóðèééÿò àíúàã áèð òÿäàðöê÷öíö áèð òÿëÿá êèìè éÿãèí êè, èôðàò÷ûëûã îëàðäû, àíúàã ãàíå åäÿíäÿ. ùÿìèí íÿòèúÿéÿ òÿêúÿ àðçó îëóíàí òÿäàðöê- ßëáÿòòÿ, ùå÷ äÿ áöòöí êîíòðàêòëàð áèð ìÿíáÿ òÿ- ÷öéÿ ìöíàñèá êîíñòðóêñèéàíûí êîíêðåò þë÷öëÿ- ðÿôèíäÿí ñàòûí àëûíìûð. Áÿçè ùàëëàðäà ôÿàëèééÿò ðèíè, ùÿúìèíè âÿ î ãÿäÿð äÿ ÿùÿìèééÿò êÿñá ö÷öí áèðáàøà äàíûøûãëàð äàùà ìöíàñèá îëà áè- åòìÿéÿí äåòàëëàðûíû òÿëÿá åòìÿêëÿ äÿ íàèë îë- ëÿð. Ëàêèí ñÿáÿá êèìè áÿéàí åäèëìèø øÿðàèò ýåð- ìàã ìöìêöíäöð. Àäÿòÿí, ôÿàëèééÿòèí âàúèá ÷ÿêäÿí ìþâúóä îëìàéàíäà, áåëÿ éàëàí àìèëëÿðèíÿ àèäèééÿòè îëìàéàí áó òÿëÿáëÿðÿ ðÿ- êîððóïñèéàíûí àñàíëàøäûðûëìàñûíà õèäìÿò åäèð. ãèáëÿðèí óéüóí ýÿëìÿìÿñèíäÿí, îíëàðûí “ãàé- äàëàðà óéüóí îëìàéàí” ÿðèçÿëÿðèíè ðÿää åòìÿê Ùÿòòà ìöñàáèãÿ øÿðòëÿðè èëÿ äÿ àðçóîëóíàí òÿ- ö÷öí áèð áÿùàíÿ êèìè èñòèôàäÿ åäèëèð. äàðöê÷öíöí êîíòðàêòû àëìàñûíà øÿðàèò âàð. Òè- úàðÿò ùàããûíäà àç ìÿëóìàò âåðèëÿíäÿ ßýÿð íÿòèúÿëÿðèí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñè ö÷öí ðÿãèáëÿðèí ñàéû àçàëûð âÿ àðçó îëóíàí òÿðÿôèí óä- àéðûëìûø âàõòà ãÿäÿð ÿðèçÿëÿðèí êîíôèäåíñèàëëûüû- ìàã èìêàíëàðû àðòûð. Öñóëëàðäàí áèðè äÿ ùÿððàú íà ÿìÿë åäèëèðñÿ, áó çàìàí ùÿððàú êÿñÿðëè îëóð. áàðÿñèíäÿ õûðäà âÿ î ãÿäÿð äÿ òàíûíìàéàí Àëûúûëàð òÿðÿôèíäÿí ÿðèçÿëÿðèí êîíôèäåíñèàëëûüûíûí ìÿíáÿäÿ åëàí âåðìÿêäèð. Áó, åëàí ùàããûíäà ïîçóëìàñû ùÿððàúûí ýåäèøèíè ÿââÿëúÿäÿí ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 145
ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéèí ñàäÿ öñóëóäóð. ßýÿð àð- àëà áèëèð. Áóíäàí ÿëàâÿ, îíëàð êîíòðàêòû êèìèí çóîëóíàí òÿäàðöê÷ö ðÿãèáëÿðèí ãèéìÿòèíè áèëèð- àëàúàüû áàðÿäÿ áàøãà òÿäàðöê÷öëÿðëÿ äÿ ðàçûëû- ñÿ, áó çàìàí î àøàüû ãèéìÿòëÿð òÿêëèô åòìÿê üà ýÿëÿ âÿ ñîíðà óäóçàí òÿðÿôÿ äàíûøûëìûø èìêàíû ãàçàíûð. Õöñóñÿí äÿ íàìèçÿäëÿð ÿðèçÿ- ìÿáëÿüè þäÿìÿêëÿ, þçëÿðèíÿ ìöíàñèá ãèéìÿòè ëÿðèí àøêàðëàíìàñûíà áóðàõûëìàéàíäà áó öñó- òÿòáèã åäÿ áèëÿðëÿð (áó ïðàêòèêà ÿðèçÿëÿðëÿ ôûðûë- ëóí òåõíèêè äåòàëëàðû äà ñàäÿ îëóð. äàã÷ûëûã ïðàêòèêàñûíäàí ìÿëóìäóð). Áó ïðîñåñ àëûúûäàí õÿáÿðñèç ýåäÿ âÿ òÿêðàð îëóíìàäûüû ßðèçÿëÿðèí àøêàðëàíìàñûíäà ãåéðè-ùþêóìÿò òÿãäèðäÿ ùå÷ êèìèí äèããÿòèíè úÿëá åòìÿéÿ áèëÿð. òÿøêèëàòëàðûíûí ìöøàùèäÿ÷èëÿðè èøòèðàê åäÿíäÿ áó Ùÿòòà áåëÿ ùàëëàðäà ñöáóò åòìÿê âÿ úÿçà âåð- ïðîñåñ äàùà øÿôôàô îëóð. ìÿê ÷îõ ÷ÿòèí îëóð.
Ãèéìÿòëÿíäèðìÿ âÿ òÿêëèôëÿðèí ìöãàéèñÿñè ìÿð- Àíúàã òàðèõ êîíòðàêòûí áàüëàíìàñû èëÿ áèòìèð. ùÿëÿñè, òèúàðÿò ìöñàáèãÿñèíèí (ùÿððàúûí) íÿòèúÿ- Äöçäöð, ÷îõëàðû ùåñàá åäèð êè, ìÿùç áó ìÿðùÿ- ëÿðèíè òÿùðèô åòìÿê ö÷öí ñîíóíúó èìêàíäûð. Áó ëÿäÿ äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ñåêòîðóíäà êîððóïñè- ìÿðùÿëÿíèí ìÿñóëèééÿòëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè, éàíûí ìöçàêèðÿñè áàøà ÷àòûð. Ýåð÷ÿêäÿí èñÿ, òÿêëèôèí ñèôàðèø òÿëÿáëÿðèíÿ ìöíàñèáëèéèíèí âÿ ÿí êîíòðàêò áàüëàíäûãäàí ñîíðà, îíóí èúðàñû ìÿð- éàõøû òÿêëèôèí ñå÷èëìÿñèíèí îáéåêòèâ àíàëèçèíè þçöíäÿ åùòèâà åäèð. ßýÿð àðçóîëóíàí íàìèçÿ- ùÿëÿñèíäÿ äÿ êîððóïñèéàíûí ÷îõ úèääè âÿ áàùàëû äèí ñå÷èëìÿñèíè ñòèìóëëàøäûðìàã íèééÿòè âàðñà, ôîðìàëàðû òÿçàùöð åäÿ áèëÿð. Áó çàìàí ìàë âÿ äåìÿëè ãèéìÿòëÿíäèðìÿ ïðîñåñèíèí äÿ ùöäóä- õèäìÿò àëûúûëàðû àøàüûäàêûëàðû åäÿ áèëÿð: ñóç èìêàíëàðû âàð. Ìàíå÷èëèê òþðÿäèëÿí ùàëëàðäà ãèéìÿòëÿíäèðìÿ êîìèññèéàñû, “ÿí éàõøû” òÿêëèôèí 4 Êÿìèééÿò âÿ êåéôèééÿò ñòàíäàðòëàðûíà, éà- ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñè ö÷öí òàìàìèéëÿ éåíè ìå- õóä êîíòðàêòûí áàøãà ñÿìÿðÿëèëèê ñòàíäàðò- éàðëàð òÿòáèã åäÿ áèëÿð âÿ îíäàí ÷ûõûø åäÿðÿê ëàðûíà íÿçàðÿò åòìÿìÿê. “äöçýöí” íÿòèúÿëÿð àëàð. Ãÿðÿçëè ãåéðè-ìöÿéé- ÿíëèê âÿ òÿëÿáëÿðèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíÿ, ñå÷êè 4 Àëûíìûø ìàëëàðû éåíèäÿí ñàòûøà ýþíäÿðìÿê, ùàããûíäà ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿ ãàéäàëàðûíà éà äà êè, îíäàí øÿõñè ìÿãñÿäëÿð ö÷öí èñòè- àèä òèúàðÿò ñÿíÿäëÿðèíèí ìÿçìóíñóçëóüó, àäÿ- ôàäÿ åòìÿê. òÿí, áó ïðîñåñÿ êþìÿê åäèð. 4 Áàøãà øÿõñè õèäìÿòëÿð òÿëÿá åòìÿê (ñÿôÿð- Éóõàðûäà ñàäàëàíàí òåõíèêàëàð áèð íå÷ÿ öñóëóí ëÿð, óøàãëàðûí òÿùñèë ùàããûíûí þäÿíèëìÿñè, ãûñà òÿñâèðèíè þçöíäÿ úÿìëÿøäèðèð. Îíëàðûí êþ- ùÿäèééÿëÿð). ìÿéè èëÿ àëûúû òÿäàðöê ïðîñåñèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëèð. Ñàòûúû ïîäðàò÷û, éàõóä òÿäàðöê÷ö þç òÿðÿôèíäÿí àøàüûäàêûëàðû åäÿ áèëÿð: Ùÿìèøÿ ñèôàðèø÷èíè ýöíàùêàð ùåñàá åòìÿê ñÿùâ îëàðäû. Äîüðóäóð ñèôàðèø÷è ìöãàâèìÿò 4 Ñåðòèôèêàòûí êåéôèééÿòèíè âÿ ñòàíäàðòëàðà óé- ýþñòÿðìÿéÿíäÿ ñàòûúûëàð îíëàðû ùÿðäÿí ÿëÿ àëà üóíëóüóíó ñàõòàëàøäûðìàã áèëèð. 4 Ùåñàáëàðäà ãèéìÿòëÿðè ãàëäûðìàã, éàõóä Éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿí ùÿð ùàíñû áèð ùÿðÿêÿòèí åíäèðìÿê áàøà ÷àòäûðûëìàñû ö÷öí, ðöøâÿòèí âÿ áàøãà ñòè- ìóëëàðûí âàñèòÿñèëÿ òÿäàðöê÷öëÿð ñàòûúûëàðû ÿëÿ 4 Êîíòðàêò ðÿùáÿðèíÿ ðöøâÿò âåðìÿê 146 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
Êîíòðàêòû óäìàã ö÷öí ñàòûúûëàð ðöøâÿò âåðèð, éà- äà âàúèáäèð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ýþçëÿíèëÿí âÿ àäè õóä àøàüû ãèéìÿò òÿêëèô åäèðëÿðñÿ, êîíòðàêòûí èú- ùàë ñàéûëàí, þçöíö áîðúëó ùåñàá åòìÿéÿ áÿùà- ðàñû çàìàíû îíëàð ö÷öí áó èòêèëÿðèí éåðèíè íÿ âåðìÿéÿí íöìàéÿíäÿëèê õÿðúëÿðèíèí ñÿâèé- äîëäóðìàã èìêàíû éàðàíûð. Éåíÿ äÿ òÿøÿááöñ éÿñè ìöõòÿëèô úÿìèééÿòëÿðäÿ áèð-áèðèíäÿí èñòÿíèëÿí òÿðÿôäÿí ýÿëÿ áèëÿð. Àíúàã êîððóïñèéà êÿñêèíëèêëÿ ôÿðãëÿíÿ áèëÿð. ïðîñåñèíèí óüóðó ö÷öí éà àêòèâ ÿìÿêäàøëûã, éà äà êè, þùäÿëèéèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíäÿ áàøãà òÿ- Ñàòûíàëìàëàð öçðÿ ìÿìóðëàðûí þç àèëÿñè èëÿ áèð- ðÿôÿ åòèíàñûç éàíàøìà òÿëÿá îëóíóð. ëèêäÿ áöòöí ìÿçóíèééÿò õÿðúëÿðè äÿ äàõèë îë- ìàãëà, äèýÿð èñðàô÷ûëûãëàð éîëâåðèëìÿçäèð. Íàùàð Íÿùàéÿò, êîððóïñèéàëàøìûø ñàòûúûëàð áàøëàíüûú- âÿ áàéðàì òÿäáèðëÿðè ôîðìàñûíäà îëàí ùÿäèééÿ- äàí òÿëÿá îëóíàí, éàõóä òÿêëèôäÿ áÿéàí åäèëÿí ëÿð äàùà ìöáàùèñÿëèäèð. Àíúàã áó ùàëäà äà ùÿ- ìàëû àøàüû êåéôèééÿòëè ìàëëà äÿéèøÿ áèëÿð. Þäÿ- äèééÿíèí íÿçÿðÿ ÷àðïìàéàí íþâöíö ãÿáóë ìÿ ö÷öí ÿðèçÿ âåðèëÿí çàìàí îíëàð òÿäàðöê åäÿí ìÿìóð, çàìàí-çàìàí îíó âåðÿí òÿðÿ- îëóíàí ìàëûí, éàõóä õèäìÿòèí ùÿúìèíè ñàõòà- ôèíäÿí éîëäàí ÷ûõàðûëà áèëÿð. ëàøäûðà âÿ êîíòðàêòûí ðÿùáÿðèíÿ ðöøâÿò âåðÿ áè- ëÿðëÿð êè, óéüóíñóçëóã íÿçÿðÿ ÷àðïìàñûí. Ñÿðùÿä, ùÿäèééÿ àëàíûí îíó âåðÿí ãàðøûñûíäà Áóíäàí ÿëàâÿ, àëûúûëàð ðöøâÿòè ýþòöðÿ, êåéôèééÿò âÿ ìÿùñóëäàðëûã ñòàíäàðòëàðûíà ÿìÿë îëóíìàñû- þçöíö áîðúëó ùèññ åòäèéè ùÿääÿ éàðàíûð. Áó íà íÿçàðÿò åòìÿéÿ áèëÿð. Îíëàð àëûíìûø ìàëëàðûí ùÿää ìöõòÿëèô úÿìèééÿòëÿðäÿ áèð-áèðèíäÿí ôÿðã- éåíèäÿí ñàòûëìàñû ö÷öí îíëàðû áàøãà èñòèãàìÿ- ëÿíèð âÿ ìÿáëÿüëÿ ìöÿééÿí îëóíóð. Þçÿë âÿ èú- òÿ, éàõóä øÿõñè èñòèôàäÿéÿ éþíÿëäÿ áèëÿðëÿð. òèìàè ãîíàãïÿðâÿðëèê àðàñûíäà ôÿðãëÿíäèðìÿ àïàðìàã úÿùäëÿðè, àäÿòÿí, ìöáàùèñÿ äîüóðóð ÙßÄÈÉÉß ÃßÁÓËÓ âÿ ÿí éàõøûñû îíäàí ãà÷ìàãäûð.
Äþâëÿò ìÿìóðó ö÷öí áÿçè ùÿäèééÿëÿð ìÿãáóë, Èäåéà îíäàí èáàðÿòäèð êè, ñàòûíàëìàëàð öçðÿ ìÿ- áÿçèëÿðè èñÿ, ùàíñûëàð êè, ìèííÿòãîéìà êèìè ýþ- ìóðëàð ùÿìèøÿ ðèñêëÿ öçëÿøäèéèíäÿí, îíëàð äèã- ðöíöð, ãåéðè-ìÿãáóëäóð. Ðöøâÿò êèìè òÿãäèì ãÿòëÿ ìöøàùèäÿ îëóíìàëûäûð. Îíëàðûí þç åäèëÿí ùÿäèééÿëÿð ìöõòÿëèô ôîðìàäà îëà áèëÿð: âÿñàèòëÿðè öçðÿ éàøàìàäûãëàðûíûí èñòÿíèëÿí ÿëà- íàùàð, èäìàí éàðûøëàðûíà áèëåò, “Ðîëåêñ” ñààòëà- ìÿòè ùÿéÿúàí ö÷öí ÿñàñ âåðèð. ðû, êîìïàíèéà ñÿùìëÿðè, õàðèúäÿ èñòèðàùÿò, óøà- üûí òÿùñèë ùàããûíûí þäÿíèëìÿñè. Äþâëÿò ìÿìóðëàðûí äàâðàíûøûíà àèä äÿãèã ãàé- äàëàð òÿñáèò åòìÿëèäèð. Áóíëàð àøàüûäàêûëàðäûð: Ðÿùáÿðëÿðèí ñàòûíàëìàëàð öçðÿ ìÿìóðëàðûí äàâðàíûø íÿòèúÿëÿðèíÿ íÿçàðÿò èìêàíëàðûíäàí 4 Ìÿìóðëàð (âÿ îíëàðûí àèëÿ öçâëÿðè), îíëàðûí àñûëû îëàðàã áåëÿ ãàéäàëàð “êîðïîðîòèâ ÿéëÿíúÿ- ÷àëûøäûãëàðû íàçèðëèê âÿ øþáÿ èëÿ èøýöçàð ìö- ëÿð” êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëÿ áèëÿð. Ñàòûíàëìàëàð íàñèáÿòäÿ îëàí ùå÷ áèð øÿõñäÿí, êîìïàíè- öçðÿ êîíêðåò ìÿìóðóí áó ôèðìà èëÿ áàüëû ýÿëÿ- éàäàí áàùàëû ùÿäèééÿ ãÿáóë åòìÿê úÿê ñèòóàñèéàëàðäàí þçöíö êÿíàðëàøäûðûá êÿ- ùöãóãóíà ìàëèê äåéèë. íàðëàøäûðìàìàñû äà âàúèáäèð. Áèð íàìèçÿäèí áàøãàñûíäàí öñòöí òóòóëìàñûíûí ìåéäàíà ýÿë- 4 Éöêñÿê ðöòáÿëè ìÿìóðëàðûí áîðú âÿ ýÿëèðëÿ- ìÿìÿñè ö÷öí êîíòðàêòû àëìàã èãòèäàðûíäà îëàí ðèíèí âÿçèééÿòèíè àøêàðëàéàí ãàéäàëàð òÿòáèã êîìïàíèéàíûí þçöíö àíàëîæè ãàéäàäà àïðìàñû åäèëìÿëè âÿ îíëàðà ÿìÿë îëóíìàëûäûð; ìÿ- ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 147
ìóðëàðûí èçàù îëóíìàéàí çÿíýèíëèéèíèí òÿù- ÷ÿêäÿí áó, ãèéìÿòëè òÿúðöáÿíèí èòèðèëìÿìÿñè âÿ ãèãàòû àïàðûëìàëûäûð. îíäàí ôàéäàëû, êîíñòðóêòèâ øÿêèëäÿ èñòèôàäÿ îëóíìàñû ö÷öí èìêàí éàðàäûð. 4 Áàøãà ìÿìóð òÿðÿôèíäÿí òþðÿäèëÿí ùöãóã- ïîçìàëàðûíà éàðàíìûø èñòÿíèëÿí øöáùÿ áà- Àíúàã áó òÿúðöáÿäÿí ñóè-èñòèôàäÿ åòìÿê îëóð. ðÿäÿ ìÿëóìàò âåðèëìÿëè âÿ áó âÿçèôÿíè Ìÿñÿëÿí, äþâëÿò ãóëëóüóíäàí ýåäÿí ìÿìóð éåðèíÿ éåòèðÿí ìÿìóð ìöäàôèÿ àëòûíäà îë- ýÿëÿúÿê êîíòðàêò ö÷öí ùÿððàúûí àïàðûëìàñûíûí ìàëûäûð. äþâëÿò ñòðàòåýèéàñû áàðÿäÿ ÿòðàôëû ìÿëóìàòëàðû, éåíè èøÿýþòöðÿí ìÿìóðëàðûí ðÿãèáëÿðè èëÿ åùòè- 4 Ñàòûíàëìàëàð âÿ áàøãà êîíòðàêò ôÿàëèééÿòè ìàë îëóíàí êîíôèäåíñèàë ýþðöøëÿð ùàããûíäà èí- èëÿ áàüëû õèäìÿòè âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðÿí ôîðìàñèéàíû þçö èëÿ àïàðà áèëÿð. Áåëÿ ùàëëàðäà ìÿìóð, èøäÿ âÿ ýþðöíòöäÿ ùþêóìÿòèí ñå- ùÿì äþâëÿò ìàðàãëàðûíà, ùÿì äÿ þçÿë ñåêòîðóí ÷èì àçàäëûüûíà òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëÿí ãèéìÿòëè ìàðàãëàðûíà çèéàí äÿéèð. ùå÷ íÿ òÿëÿá âÿ ãÿáóë åòìÿéÿúÿéè áàðÿäÿ þùäÿëèéÿ èìçà àòìàëûäûð. Ñàòûúû êîìïàíèéà êîíòðàêòûí ÿëäÿ îëóíìàñû ìöãàáèëèíäÿ “òÿøÿêêöð” êèìè äþâëÿò ãóëëóüóí- 4 Ìÿìóðëàð ãàéäàëàðäàí õÿáÿðäàð îëàúàã âÿ äàí ñîíðà èøÿ äöçÿëòìÿ áàðÿäÿ âÿäëÿðäÿí èñòè- îíëàðûí ïðàêòèêàäà òÿòáèã åäèëìÿñè ö÷öí òÿ- ôàäÿ åäÿ áèëÿð âÿ áóíó âàð-äþâëÿòè, ýÿëèðëÿðè ëèì êå÷ÿúÿêëÿð. ìöøàùèäÿ åòìÿêëÿ àøêàðëàìàã ìöìêöí îëìàç. Äþâëÿò ãóëëóüóíäàí òÿãàöäÿ ýåäÿíëÿðÿ èøÿ äöçÿëìÿíè òàì ãàäàüàí åòìÿê äÿ àðçó ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÜÓÍÄÀÍ ÑÎÍÐÀÊÛ ÈØ åäèëÿí äåéèë âÿ ÿäàëÿòñèçëèêäèð. Èøÿ äöçÿëìÿíèí åëÿ íþâëÿðè âàð êè, äþâëÿò ìàðàãëàðû èëÿ òàì çèä- Äþâëÿò ãóëëóüóíó áàøà âóðäóãäàí ñîíðà ìÿ- äèééÿò òÿøêèë åäèð. Ìÿñÿëÿí, íàçèð âÿ éàõóä éöê- ìóðà, ÿââÿëëÿð èø àïàðäûüû êîðïîðîñèéàäà èø ñÿê ðöòáÿëè ìÿìóð èúòèìàè èø öçðÿ èðè ëàéèùÿíèí òÿêëèô îëóíìàñû ïðàêòèêàñû êîððóïñèéàíûí òÿùëö- ìöçàêèðÿñè çàìàíû äþâëÿò ãóëëóüóíäàí ýåäèð. êÿëè ôîðìàñû êèìè ÷îõ íàðàùàòëûã äîüóðóð. Àé- Àéäûíäûð êè, áåëÿ àäàì, áó ëàéèùÿ ö÷öí ÿðèçÿ äûíäûð êè, äþâëÿò ãóëëóüóíó áàøà âóðäóãäàí âåðÿí âÿ äþâëÿòëÿ äàíûøûãëàð àïàðàí êîìïàíè- ñîíðà äà ìÿìóðóí èøèíÿ àèä ãàéäàëàð âàúèáäèð. éàäà ëÿíýèìÿäÿí èøÿ áàøëàìàìàëûäûð. (Äþâëÿò Äþâëÿò ãóëëóüóíó áàøà âóðäóãäàí ñîíðà ìÿ- ãóëëóüóíäàí ñîíðà èøÿ äöçÿëìÿëÿðèí ìÿùäóä- ìóðäàí êîììåðñèéà ôÿàëèééÿòè èëÿ ìÿøüóë îë- ëàøäûðûëìàñû ö÷öíúö áþëìÿäÿ ìöçàêèðÿ îëó- ìàìàüû òÿëÿá åòìÿê äÿ äöçýöí âÿ ðåàë äåéèë. íóð.) Àíúàã õàðèúè òÿäàðöê÷öëÿð áöòþâ êîððóïñèéà øÿ- áÿêÿñèíè òÿêúÿ ïóë øÿêëèíäÿ ðöøâÿò âåðìÿê âÿ ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ ÑÅÊÒÎÐÓÍÄÀ õàðèúäÿ áàùàëû èñòèðàùÿò òÿøêèë åòìÿêëÿ éàðàòìûð- ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÉÀ ÃÀÐØÛ ÄÀÉÀÍÌÀà ëàð, åéíè çàìàíäà äþâëÿò ãóëëóüóíó áàøà âóð- Ö×ÖÍ Íß ÅÒÌßÊ ÎËÀÐ? äóãäàí ñîíðà ìÿìóðóí ÿëâåðèøëè èøëÿ òÿìèí îëóíàúàüûíà âÿä âåðèðëÿð. Êîðóïñèéàéà ãàðøû äàéàíìàãäà äþâëÿò ñàòûíàë- ìàëàðû ñåêòîðóíäàêû àøêàðëûüûí èêè ðîëó âàð. Áè- Çÿíýèí òÿúðöáÿéÿ ìàëèê îëàí ìÿìóð ö÷öí êå÷- ðèíúèñè, ïðîñåñè àøêàð àïàðìàã ö÷öí èìêàíëàð ìèø òÿäàðöê÷öíöí òÿêëèô åòäèéè èø äàùà øèðíèê- ìþâúóääóð. Áó, òèúàðÿò áàðÿäÿ áöòöí åëàíëàðûí ëÿíäèðèúèäèð, íÿèíêè àç òÿãàöä. Áåëÿ ãÿçåòëÿðäÿ, òèúàðÿò íÿøðëÿðèíäÿ âàõòûíäà äÿðú ñèòóàñèéàëàðäà ãÿáàùÿò ùå÷ íÿ éîõäóð. Ýåð- åäèëìÿñèäèð. Áöòöí ïîòåíñèàë íàìèçÿäëÿðèí áó 148 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
åëàíëàðû îõóìàã âÿ îíëàðëà Èíòåðíåòäÿ òàíûø îë- øÿêèëäÿ ãàäàüàí åäèð, àíúàã îíëàðûí ìÿìóðëàðû ìàã èìêàíû îëìàëûäûð. õàðèúäÿ èõðàúàò÷ûëàðû ÿëÿ àëàíäà ÷îõëàðû ñóñóð, éàõóä âåðýèëÿðèí ñèëèíìÿñè èëÿ áóíó ýåíèøëÿíäè- Èêèíúèñè, èúòèìàè äèããÿòäÿí ýöúëö ñèëàù êèìè èñòè- ðèðëÿð. ôàäÿ åòìÿê îëàð. Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ñåêòî- ðóíäà êîððóïñèéàíûí ìþâúóäëóüó áàðÿäÿ ßí éàõøû ùàëäà áó, áåéíÿëõàëã áèçíåñèí óüóðëó èúòèìàèééÿòèí ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñûíäà âÿ îíà àïàðûëìàñû ö÷öí çÿðóðè îëàí òÿäáèð êèìè éàíëûø ãàðøû ìöáàðèçÿíèí ñòèìóëëàøäûðûëìàñûíäà êöòëÿ- òÿñÿââöðëÿðëÿ èçàù åäèëèð; ÿí ïèñ ùàëäà èñÿ áàø- âè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè ÿùÿìèééÿòëè ðîë îéíàéà ãàëàðû ö÷öí éàõøûäûð êèìè ïàòåðíàëèñò ýþðöøëÿðè áèëÿð. ßýÿð èúòèìàèééÿòÿ êîððóïñèéàíûí öðÿê à÷- âÿ ÿäÿáñèçëèéè ÿêñ åòäèðèð. Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäà ìàéàí äåòàëëàðû òÿãäèì îëóíóðñà (êèìèí áó èøÿ 1977-úè èëäÿí õàðèúèëÿðèí ÿëÿ àëûíìàñûíû ãàäà- àèäèééÿòû âàð, íÿ ãÿäÿð þäÿíèëèá, âåðýè þäÿéÿí- üàí åäÿí ãàíóí [4] ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Áó ãà- ëÿðÿ áó íå÷ÿéÿ áàøà ýÿëèá) âÿ ÿýÿð éåíè-éåíè íóíà âÿ þëêÿíèí áàøãà ãàíóíëàðûíà ýþðÿ ùàëëàðûí èøûãëàíäûðûëìàñû äàâàì åäèðñÿ, áó çà- êîíòðàêòû àëìàã âÿ îíó ñàõëàìàã ìÿãñÿäèëÿ ìàí õàëãûí èñëàùàò èñòÿìÿéÿúÿéèíè òÿñÿââöð åò- õàðèúè ìÿìóðëàðûí ÿëÿ àëûíìàñû úèíàéÿò ñàéûëûð. ìÿê ÷ÿòèíäèð. Äîüðóäàí äà äåìîêðàòèéàíûí Áó, õàðèúäÿ áàø âåðñÿ áåëÿ ãàíóí þç ãöââÿñèíè ÷îõäàí áÿðãÿðàð îëäóüó þëêÿëÿðäÿ “íàòÿìèç” ñàõëàéûð. Éàõûí çàìàíëàðäà õàðèúè äþâëÿò ãóë- ùþêóìÿòëÿð ùàããûíäàêû èúòèìàè ðÿé îíëàðûí èñòå- ëóã÷óëàðûíûí ÿëÿ àëûíìàñû èëÿ ìöáàðèçÿ öçðÿ ôàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. Ýÿíú äåìîêðàòèéàëàðäà ÈßÈÒ Êîíâåñèéàñûíûí ìÿãñÿäè áåéíÿëõàëã êîì- èñÿ êîððóïñèéàéà áóëàøìûø ùàêèìèééÿòëÿðè ìåðñèéà ðàçûëàøìàëàðûíäà èøòèðàê åäÿí [5], ãà- ÿâÿçëÿéÿí éåíè íàìèçÿäëÿðèí ñàéû àç äåéèë. Áó, íóíëàðûí ùàçûðëàíìàñûíà éþíÿëÿí, áåéíÿëõàëã ùÿð øåéäÿí þíúÿ äþâëÿò êîíòðàêòëàðû ñåêòîðóí- áèçíåñäÿ êîððóïñèéàíû ãàäàüàí åäÿí Àìåðèêà äà áàø âåðèð. éàíàøìàñûíûí ìàùèééÿò åòèáàðèéëÿ ùÿð éåðäÿ òÿòáèãè îëäó. Áöòöí äöíéàäà äþâëÿò ìÿìóðëàðû ìöøàùèäÿ åäèðëÿð êè, âåðýè þäÿéÿíëÿð äþâëÿò âÿñàèòëÿðèíè þç Ãàíóí ñàùÿñèíäÿ íþâáÿòè òÿëÿá, òÿìÿë ïðèíñèï- ïóëëàðû ñàéûð âÿ áó ïóëëàðûí õÿðúëÿíìÿñè ùå÷ äÿ ëÿðèíè âÿ äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ñåêòîðóíäà ãàé- îíëàðûí õîøóíà ýÿëìèð. ßëáÿòòÿ, ùàìûäàí àç äàëàðû ìöÿééÿí åäÿí éàõøû äöøöíöëìöø âàùèä õàëã èñòÿéèð êè, ñóè-èñòèôàäÿ ìöêàôàòû êèìè îíóí áàçàíûí îëìàñûäûð. Áó, ìöõòÿëèô öñóëëàðëà åäèëÿ ïóëó áàøãàëàðûíûí úèáèíÿ äöøìÿñèí. Ñàòûíàëìà- áèëÿð, àíúàã ñàòûíàëìàëàð áàðÿäÿ áèðëÿøäèðèëìèø ëàðûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ìåòîäëàðûíäà èñëàùàò- ãàéäàëàðûí öñòöíëöéö, òÿìÿë ïðèíñèïëÿðèí äÿãèã ëàðûí àïàðûëìàñû äÿñòÿê ãàçàíàí çàìàí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñè âÿ îíëàðà òÿøêèëàò äàõèëèí- ïðîáëåìëÿ ùÿðòÿðÿôëè ìöáàðèçÿ àïàðìàã îëàð. Èë- äÿ èøëÿíÿí ãàéäà âÿ ãàíóíëàðûí ÿòðàôëû øÿêèëäÿ êèí îëàðàã, àäÿòÿí, ùöãóãè áàçàíûí ìþùêÿì- ÿëàâÿ åäèëìÿñè çÿðóðèëèéè ýåò-ýåäÿ äàùà àéäûí ëÿíäèðèëìÿñèíäÿí, åôôåêòëè ñàíêñèéàëàð íÿçÿðäÿ îëóð. Áÿçè þëêÿëÿð ìþâúóä ãàíóíëàð ÿñàñûíäà òóòàí âÿ ðåàë ýöúÿ ìàëèê îëàí êîððóïñèéàéà óçóí èëëÿð ÿðçèíäÿ òåç-òåç íèçàìñûç øÿêèëäÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ ãàíóíóíäàí áàøëàìàã ëàçûì ìåéäàíà ýÿëÿí áåëÿ êîäåêñëÿð ùàçûðëàéûð. ýÿëèð. Ñîí çàìàíëàð èíêèøàô öçðÿ èðè äþâëÿò àýåíòëèêëÿðè Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ ãàíóíëàðûíäà áþ- ìöõòÿëèô þëêÿëÿðäÿ ñàòûíàëìàëàðà àèä äþâëÿò êî- éöê àíîìàëèéàëàðäàí áèðè îäóð êè, äþâëÿòëÿðèí äåêñèíèí ùàçûðëàíìàñûíà éàðäûì ýþñòÿðäè. Îí- ÿêñÿðèééÿòè þëêÿ äàõèëèíäÿ ðöøâÿòõîðëóüó úèääè ëàð èñòèãðàç âåðèð, òÿøêèëàòëàðûí èíêèøàôûíû ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 149
äÿñòÿêëÿéèð âÿ êîäåêñè ïðàêòèêàäà òÿòáèã åäèð. 4 Ùÿððàúäà èøòèðàê èìêàíëàðû áàðÿäÿ õÿáÿðèí Óçóí èëëÿð ÿðçèíäÿ áó ìöÿññèñÿëÿðèí ùÿð áèðèíèí äÿðú îëóíìàñû. ñàòûíàëìàéà ìöíàñèáÿòäÿ þç ãàéäàëàðû îëìóø- äóð. Èñòèãðàçëà ìàëèééÿëÿøÿí êîíòðàêòûí áàüëàí- 4 Òÿäàðöê÷öëÿðèí, éàõóä ïîäðàò÷ûëàðûí ñå÷èë- ìàñû çàìàíû èñòèãðàç÷ûëàð áó ãàéäàëàðà ÿìÿë ìÿñè ö÷öí ÿäàëÿòëè ìåéàðëàðûí òÿòáèã îëóí- åòìÿëè èäèëÿð. Áó ãàéäàëàð, èíäè áåéíÿëõàëã ñàòû- ìàñû. íàëìàëàðûí äöçýöí òÿòáèãèíäÿ ñòàíäàðò ùåñàá åòäèéèìèç ãàéäàëàðûí ôîðìàëàøìàñûíäà ÿùÿ- 4 Ìÿñóëèééÿòëè òÿäàðöê÷öëÿðäÿí ÿðèçÿëÿðèí ãÿ- ìèééÿòëè ðîë îéíàäû. áóë åäèëìÿñè. Òÿÿññöô êè, ãàéäàëàðûí èíêèøàôû öçðÿ ÷îõøàõÿëè 4 ßââÿë òÿòáèã åäèëìèø ñå÷èì ãàéäàëàðûíà èñ- àýåíòëèêëÿðèí èñòèôàäÿ åòäèêëÿðè áàøãà ìÿíáÿëÿð- òèíàäÿí òÿêëèôëÿðèí ìöãàéèñÿ åäèëìÿñè âÿ ÿí äÿí ìàëèééÿëÿøÿí ñàòûíàëìàëàðäàêû êîððóïñè- éàõøûëàðûíûí ñå÷èëìÿñè. éàéà áèðáàøà òÿñèð ýþñòÿðìèð. Àíúàã ñîí âàõòëàð èíêèøàô áàíêëàðû áàøà äöøäöëÿð êè, îíëà- 4 Ãèéìÿò åíäèðèìè òÿëÿá åòìÿäÿí, éàõóä ðûí öçâö îëàí þëêÿëÿðèí ìàðàãëàðû, áó ñòàíäàðò- óäàí òÿðÿôèí òÿêëèôèíäÿ áàøãà äÿéèøìÿëÿð ëàðûí ñàòûíàëìàëàðûí áàøãà íþâëÿðèíÿ òÿòáèãèíÿ àïàðìàäàí êîíòðàêòûí ñå÷èëìèø íàìèçÿäÿ èìêàí éàðàäàí äþâëÿò ãàíóíëàðûíûí âÿ ïðîñå- âåðèëìÿñè. äóðëàðûíûí ìþâúóäëóüóíà úàâàá âåðèð. Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ñåêòîðóíäà èñëàùàòëàðûí àïàðûëìà- Êè÷èê êîíòðàêòëàð âÿ òÿäàðöê÷öëÿðèí ñå÷èëìÿñè ñûíû âÿ îíóíëà áàüëû îëàí ìöÿññèñÿëÿðèí èíêèøà- ö÷öí áó ïðèíñèïëÿðÿ ÿñàñëàíàí ñàäÿ ïðîñåäóð- ôûíû èñòÿéÿí þëêÿëÿðÿ áàíêëàðûí éàðäûìû ìàëèééÿ ëàð êèôàéÿò åäèð. Àíúàã áþéöê êîíòðàêòëàð, äèã- âÿ òåõíèêè éàðäûìëàðäûð. ãÿòëÿ ùàçûðëàíìûø ñïåñèôèêàñèéà, íàìèçÿäëÿð ØßÔÔÀÔ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐ ö÷öí òÿëèìàò âÿ òÿêëèô îëóíàí êîíòðàêò øÿðòëÿðè, àäÿòÿí, ìàðàãëû òÿðÿôëÿðÿ òÿãäèì åäèëìèø ìö- Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöäàôèÿíè òÿìèí åäÿí ùö- ñàáèãÿ ñÿíÿäëÿðè òîïëóñó äà äàõèë îëìàãëà ôîð- ãóãè áàçàíûí éàðàäûëìàñûíäàí ñîíðàêû ñÿâèé- ìàë òèúàðÿò ìöñàáèãÿñèíèí êå÷èðèëìÿñèíäÿí éÿ, õöñóñè òÿäàðöê ïðîñåñèíèí ùÿéàòà ñîíðà âåðèëìÿëèäèð. êå÷èðèëìÿñè ö÷öí ïðîñåäóðëàð, à÷ûã âÿ øÿôôàô ãàéäàëàðäûð. Òÿäàðöê÷öíöí âÿ ïîäðàò÷ûíûí Áåëÿ ñÿíÿäëÿðèí ùàçûðëàíìàñû àéëàðëà âàõò àïà- ýåð÷ÿê ìöñàáèãÿ øÿðòëÿðè èëÿ ñå÷èëìÿñè öñóëóí- ðà áèëÿð. Äàùà ÷îõ âàõò èñÿ ÿðèçÿíèí ùàçûðëàí- äàí éàõøûñûíû ùÿëÿ ùå÷ êÿñ ôèêèðëÿøèá òàïìàéûá. ìàñû ö÷öí òÿäàðöê÷öéÿ, ãàëèáëÿðèí áàõûøäàí êå÷èðèëìÿñè âÿ ñå÷èëìÿñè ö÷öí àëûúûéà ëàçûì îëà Ïðîñåäóðóí ìöðÿêêÿáëèéè, éàõóä ñàäÿëèéè ÿëäÿ áèëÿð. ßââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð áó ìÿðùÿëÿëÿðäÿí åäèëÿí ìàë âÿ õèäìÿòèí íþâöíäÿí âÿ äÿéÿðèí- ùÿð áèðè, àäÿòÿí, àëòû àé, áÿçÿí èñÿ áèð ãÿäÿð äÿ äÿí àñûëûäûð. Áóíóíëà éàíàøû, áöòóí ùàëëàðäà àðòûã âàõò àïàðûð. Òÿäàðöêö ïëàíëàøäûðàíëàð áó ãàéäàëàð îõøàðäûð: âàõò ÷ÿð÷èâÿñèíè íÿçÿðÿ àëìàëû âÿ ïðîñåñè ÿâ- âÿëäÿí áàøëàìàëûäûð êè, ìàë âÿ õèäìÿò âàõòûíäà 4 Íÿéèí ÿëäÿ îëóíìàñûíû àéäûí âÿ äöðóñò òÿñ- ùàçûð îëñóí. “Òÿúèëè” ãÿðàð ãÿáóë åòìÿê ìÿãñÿ- âèð åòìÿê. äèëÿ èñòÿíèëÿí òÿçéèãäÿí óçàã äóðìàã ýÿðÿêäèð. 150 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
ßÐÈÇßËßÐÈÍ À×ÛËÌÀÑÛ éåêòèâ âÿ îáéåêòèâ ìàùèééÿòäÿí î ãÿäÿð óçàã- äûð êè, åêñïåðòëÿð èñòÿíèëÿí àðçóîëóíàí íÿòèúÿíè Øÿôôàôëûüà âÿ äöðöñòëöéÿ ÿìÿë åòìÿê ö÷öí ùÿë- ÿñàñëàíäûðà áèëÿð. ëåäèúè ìÿãàì ìöÿééÿí îëóíìóø âàõòäà, ìöÿééÿí îëóíìóø éåðäÿ, áöòöí àðçó åäÿí íà- Áöòöí áó ÿñàñëàð, ùÿððàú áàðÿäÿ ñÿíÿääÿ òÿê- ìèçÿäëÿðèí âÿ îíëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðèíèí èøòèðà- ëèô îëóíàí ñå÷èì ìåéàðëàðûíûí òÿëÿáèí õåéðèíÿ êû èëÿ àëûúûëàð òÿðÿôèíäÿí ÿðèçÿëÿðèí à÷ûëìàñûäûð. äÿãèã òÿñâèð îëóíìàñûíäàí âÿ åêñïåðòëÿðèí ãÿ- Ãèéìÿòëÿðèí áÿéàí îëóíìàñû, ùÿð øåéè ÿðèçÿ âå- ðàðûíûí òÿðÿôñèç êîìèññèéàíûí áàõûøûíà ìÿðóç ðÿíëÿðèí åøèòìÿñè ìÿãñÿäèëÿ îíëàðûí ùàìûíûí ãàëìàñûíäàí õÿáÿð âåðèð. Áèðèíúè, ìåéàðëàðû ãàðøûñûíäà à÷ûëìàñû ïðàêòèêàñû ðÿãèáëÿð ö÷öí ãåéðè-àäåêâàò ùåñàá åäÿí íàìèçÿäëÿðÿ þç åòè- ÿðèçÿëÿðèí êîíôèäåíñèàëûüûíûí àøêàðëàíìàñû, ÿðè- ðàçëàðûíû ÿââÿëúÿäÿí áèëäèðìÿéÿ èìêàí âåðèð, çÿëÿðèí þòöðöëìÿñè âÿ äÿéèøäèðèëìÿñè, îíëàðëà èêèíúè èñÿ ãèéìÿòëÿíäèðìÿíèí ëàéèãëè àïàðûëäûüûíà ìàíèïóëéàñèéà åòìÿê ðèñêèíè àçàëäûð. ÿìèíëèê éàðàäûð.
Áÿçè ùàêèìèééÿòëÿð áåëÿ èúòèìàè ùÿððàú ôîðìàñû- ÙÀÊÈÌÈÉÉßÒÈÍ ÞÒÖÐÖËÌßÑÈ íà åòèðàç åäèá ìöãàâèìÿò ýþñòÿðèðëÿð. Îíëàðûí ôèêðèíúÿ, íàìèçÿäëÿð èøòèðàê åòìÿäÿí òÿäàðöê- Ìöñòÿãèë éîõëàìà âÿ àóäèò ïðèíñèïè äþâëÿò ñàòû- ÷öëÿð òÿðÿôèíäÿí ìöÿééÿíëÿøÿí ðÿñìè êîìèññè- íàëìàëàðûíäà ÿùÿìèééÿòëè éåð òóòóð, åéíè çà- éà ÿðèçÿëÿðè à÷àðñà, åéíè íÿòèúÿéÿ íàèë îìàã ìàíäà ñÿùâëÿðèí àøêàðëàíìàñû âÿ ìöìêöíäöð. Àéäûíäûð êè, áåëÿ éàíàøìà øÿôôàëû- äöçÿëäèëìÿñè, éàõóä ìÿãñÿäëè ìàíèïóëéàñèéà üà âÿ àøêàðëûüà óäóçóð. Õöñóñÿí äÿ îíà ýþðÿ ãàéäàñû êèìè ýåíèø ãÿáóë åäèëèð. Òÿÿññöô êè, áÿ- êè, ÷îõ âàõò ÿñàññûç îëàðàã òÿäàðöê÷öíöí êîð- çèëÿðè áóíäàí êîððóïñèéà ö÷öí éåíè èìêàíëàð ðóïñèéàäà èøòèðàê åòäèéè äöøöíöëöð. éàðàòìàã ìÿãñÿäèëÿ èñòèôàäÿ åäèð. Î úöìëÿ- äÿí, êîíòðàêòëàðûí òÿñäèãè ö÷öí ùàêèìèééÿòèí òÿ- ßÐÈÇßËßÐÈÍ ÃÈÉÌßÒËßÍÄÈÐÈËÌßÑÈ éèí åòäèéè áÿçè ìöçàêèðÿëÿð ñóàë äîüóðóð.
Òÿäàðöê ïðîñåñèíäÿ ÿí ÷ÿòèí âÿçèôÿëÿðäÿí áèðè, Ñÿòùè áàõàíäà òÿéèíàòûí ÿñàñëàíäûðûëìàñû èíàí- ÿðèçÿëÿðèí äÿãèã âÿ ÿäàëÿòëè äÿéÿðëÿíäèðèëìÿñè- äûðûúû ýþðöíöð. Ùàêèìèééÿòèí àøàüû äàèðÿëÿðè ÷îõ äèð. Åéíè çàìàíäà, ãÿðàðû àðçó îëóíàí òÿäàðöê- õûðäà ñàòûíàëìàëàð áàðÿäÿ ãÿðàð ãÿáóë åäÿ áè- ÷öéÿ òÿðÿô éþíÿëòìÿê òÿëÿá îëóíóðñà, ÿí ëÿð, íèñáÿòÿí èðè êîíòðàêòëàð èñÿ áþéöê ìÿìóðëàð éàõøûñû áó ìÿðùÿëÿäÿ ïðîñåñèí ìàíèïóëéàñèéà- òÿðÿôèíäÿí òÿñäèã îëóíìàëûäûð. Êîíòðàêòûí äÿéÿ- ñûäûð. ðè íÿ ãÿäÿð éöêñÿêäèðñÿ, îíó òÿñäèã åäÿúÿê øÿõñèí âÿçèôÿñè äÿ óéüóí øÿêèëäÿ éöêñÿê îëìà- Åêñïåðòëÿð ÿùÿìèééÿòñèç ðÿñìèééÿòÿ, éàõóä ëûäûð. Ñàòûíàëìàëàð öçðÿ àýåíò èø ìàñàñûíûí þçëÿðèíèí âàúèá ñàéäûüû òÿëÿáëÿðèí (íÿ èñÿ ñèëèíèá, éàõóä ñÿùèôÿëÿð ýþñòÿðèëìÿéèá âÿ ñ.) íÿçÿðÿ àëûíìàñûíû, äèðåêòîð êîìïöòåð àëûíìàñûíû, íàçèð àëûíìàìàñûíà ýþðÿ àðçó îëóíìàéàí ÿðèçÿëÿðè éîë òèêèíòèñè ö÷öí òÿäàðöê áàðÿäÿ ãÿðàðû òÿñäèã ðÿää åäÿ áèëÿð. ßðèçÿëÿðÿ áàõäûãäàí ñîíðà åêñ- åäèð, òîðïàã áÿíäëÿðè òèêèíòèñèíè èñÿ ïðåçèäåíò ïåðòëÿð, ÿýÿð ìàíå÷èëèê òþðÿòìÿê èñòÿìèðëÿðñÿ, òÿãäèð åòìÿëèäèð. ãàëèáëÿðèí ñå÷èëìÿñè çàìàíû íÿçÿðÿ àëûíìàñû âàúèá îëàí éåíè ïàðàìåòðëÿð ôèêèðëÿøÿ áèëÿð. Éà- Áó ñèñòåì áèð íå÷ÿ þëêÿäÿ âÿ òÿøêèëàòëàðäà éàõ- õóä ÿðèçÿëÿðèí äÿéÿðëÿíäèðèëìÿñè ìåéàðëàðû ñóá- øû èøëÿéèð. Êîíòðàêò âåðèëÿí áàøãà þëêÿëÿðäÿ èñÿ ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 151
áó, âàðëàíìàüà àïàðàí ÿñàñ éîëäóð. Äåìÿëè, ìàñû ö÷öí èøûãëàíäûðûëìûø à÷ûã ùÿððàúûí õöñóñè ùÿð áèð ìÿðùÿëÿäÿ òÿäðèúè þäÿìÿëÿð òÿëÿá îëó- ñÿìÿðÿñè âàð. Ìÿñÿëÿí, Áóåíîñ-Àéðåñäÿ éåíè íóð: òÿñäèãÿ éîë íÿ ãÿäÿð éöêñÿêäèðñÿ, îíà óé- ìåòðî õÿòòèíèí òèêèíòèñè ö÷öí ö÷ à÷ûã äèíëÿìÿëÿð üóí äà ôàèç þäÿíèëìÿëèäèð. Éåðè ýÿëìèøêÿí, áó êå÷èðèëäè. Áó äèíëÿìÿëÿð çàìàíû Áóåíîñ-Àéðåñ ùÿì äÿ î äåìÿêäèð êè, êîíòðàêò íÿ ãÿäÿð áþ- ìåðè ïëàíà àéäûíëûã ýÿòèðäè âÿ òÿêëèô åòäè êè, àøà- éöêäöðñÿ, ãÿðàðûí ãÿáóë îëóíìàñû äà îíà óé- üûäàêû ìÿñÿëÿëÿðëÿ áàüëû øÿðùëÿð, òÿêëèôëÿð âåðèë- üóí îëàðàã ÷îõ âàõò àïàðàúàã. Áöòöí áóíëàð ñèí: õÿòòèí èñòèãàìÿòëÿðè, ñòàíñèéàëàðûí êîððóïñèéàíûí àçàëäûëìàñû ö÷öí äàùà áèð åëå- éåðëÿøìÿñè, êîíñòðóêñèéàñû âÿ èíøààò êîìïàíè- ìåíòèí çÿðóðèëèéèíè ýþñòÿðèð-ñàòûíàëìàëàðà ýþðÿ éàñûíûí ñå÷èëìÿñè ïðîñåñè. Äèíëÿìÿëÿð óüóðëó ìÿñóëèééÿò äàøûéàí éàõøû òÿùñèë ýþðìöø, èõòè- êå÷äè, î, òåëåâèçèéà èëÿ úàíëû éàéûíëàíäû âÿ äàùà ñàñëû âÿ äöðöñò äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ãðóïó. ÿòðàôëû òàíûøëûã ö÷öí ëåíòÿ àëûíäû.
Áåëÿ ãðóïëàðûí éàðàäûëìàñû, ùå÷ âàõò òàì áàøà ÄÖÐÓÑÒËÖÊ Âß ÂÈÚÄÀÍËÛËÛà ÷àòìàéàí óçóí-óçàäû áèð èøäèð. Áóíóí ö÷öí ÏÐÈÍÑÈÏËßÐÈ ÙÀÃÃÛÍÄÀ ÏÀÊÒ ìöòàìàäè òÿëèì, òÿêðàð òÿëèì ïðîãðàìûíûí ùÿ- éàòà êå÷èðèëìÿñè, êîíòðàêòû íàçèðèí àðçó åòìÿäè- Äöðöñòëöê âÿ âèúäàíëûëûã ïðèíñèïëÿðè ùàããûíäà éè ïîäðàò÷û òÿðÿôèíäÿí àëàúàüû òÿãäèðäÿ ùå÷ ïàêò ýÿëÿúÿê íàìèçÿäëÿð âÿ ñèôàðèø÷èëÿð àðàñûí- êÿñèí þç èøèíè èòèðìÿéÿúÿéèíÿ ÿìèíëèéè, àèëÿ òÿëÿ- äà ðàçûëàøìàäûð. Áóíà óéüóí îëàðàã òÿðÿôëÿð áàòëàðûíû þäÿìÿê ö÷öí ãóëëóã÷óëàðûí ðöøâÿò àë- ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø äàâðàíûø íîðìàëàðûíà ìàüà øèðíèêëÿíìÿìÿñèíè òÿìèí åäÿí ÿìÿê ÿìÿë åòìÿêäÿ âÿ ðöøâÿò âåðìÿìÿêäÿ ðàçûëûüà ùàããû ñÿâèééÿñèíèí éöêñÿê îëìàñû òÿëÿá îëóíóð. ýÿëèðëÿð. [6] Îíëàð ùÿð áèð êîíêðåò äþâëÿò êîíò- Èõòèñàñëû òÿäàðöê êàäðëàðû ôîðìàëàøäûðûëäûãäàí ðàêòûíà ìàðàüû îëàí ùÿððàú èøòèðàê÷ûëàðû òÿðÿôèí- ñîíðà (áÿçè éåðëÿðäÿ áóíà àðòûã íàèë îëóíóá), äÿí ìöçàêèðÿ åäèëèð. Ùÿððàúûí à÷ûëûøûíäàí ñîíðà ùàêèìèééÿò òÿðÿôèíäÿí òÿñäèãëÿíÿí ëÿíýèìÿëÿð ïðîñåñ ìàðàüû îëàí áöòöí èøòèðàê÷ûëàðà èçàù âÿ áàøãà òÿùëöêÿëÿð ìèíèìóìà åíäèðèëÿ áèëÿð. åäèëèð âÿ áöòöí èøòèðàê÷ûëàðûí ïàêòûí ìöçàêèðÿñè- íÿ äÿâÿò îëóíìàñû ö÷öí âàõò ìöÿééÿíëÿøäèðè- ÌÖÑÒßÃÈË ÉÎÕËÀÌÀËÀÐ Âß ÀÓÄÈÒ ëèð. Ñèôàðèø÷èíèí íöìàéÿíäÿñè ýþðöøäÿ èøòèðàê åäèð. Áó øÿðòëÿ êè, îíëàðûí ýþðöøäÿ îëìàñû èøòè- Àíúàã áöòöí áóíëàð ìöñòÿãèë éîõëàìàëàðäàí ðàê÷ûëàðà þç ôèêèðëÿðèíè ñÿðáÿñò èôàäÿ åòìÿéÿ âÿ àóäèòäÿí èìòèíà äåìÿê äåéèë; îíëàð áþéöê ìàíå÷èëèê òþðÿòìÿñèí. ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. Îíó äà ãåéä åäÿê êè, ÷îõñàéëû éîõëàìàëàð, ïðîñåñÿ äàõèë åäèëÿí òÿñ- Äöðöñòëöê âÿ âèúäàíëûëûã ïðèíñèïëÿðè ùàããûíäà äèã îëóíìà ìÿðùÿëÿëÿðè óúáàòûíäàí áèð ÷îõ þë- ïàêò òÿðÿôëÿðèí èøòèðàê åòäèéè ïðîñåñäÿ îðòàéà ÷û- êÿëÿðèí ñèñòåìè èôëèú âÿçèééÿòèíÿ äöøäö. õàí áöòöí øèêàéÿòëÿðÿ áàõìàã ö÷öí ìöñòÿãèë Îíëàðäàí áÿçèëÿðèíäÿ áþéöê êîíòðàêòëàðûí âåðèë- âàñèòÿ÷èíèí òÿéèí îëóíìàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. Âà- ìÿñè ÿðèçÿ òÿãäèì îëóíàíäàí èêè èë ñîíðà ýåð- ñèòÿ÷è ùöãóãàçèää ùàëëàð éàðàíàíäà ñàíêñèéà- ÷ÿêëÿøèð. íûí òÿòáèã îëóíìàñû ùàããûíäà ãÿðàð ãÿáóë åòìÿëèäèð (âàñèòÿ÷èíèí ôóíêñèéàñû âÿ ñàíêñèéàëàð À×Ûà ÄÈÍËßÌßËßÐ ïàêòëà ìöÿééÿíëÿøèð).
Ñàéû äàèì àðòàí þëêÿëÿðèí òÿúðöáÿñè ýþñòÿðèð êè, ßýÿð ùÿððàú èøòèðàê÷ûëàðû ïðîñåñÿ ãàíååäèúè áþéöê ëàéèùÿëÿðèí äÿñòÿêëÿíìÿñèíäÿ úÿìèééÿò- äÿñòÿê âåðèðëÿðñÿ, áó çàìàí äöðöñòëöê âÿ âèú- äÿí éàðäûì àëûíìàñû âÿ èíôîðìàñèéàíûí éàéûë- äàí ïðèíñèïëÿðè áàðÿäÿ ïàêòûí ìÿòíè ñèôàðèø÷èíèí 152 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
éöêñÿê âÿçèôÿëè íöìàéÿíäÿñè âÿ èøòèðàê÷û êîì- 4 Ìÿñëÿùÿò÷è ÿââÿëúÿ áöòöí ìÿñÿëÿëÿðè âÿ øè- ïàíèéàíûí áàø íöìàéÿíäÿñè òÿðÿôèíäÿí èìçà- êàéÿòëÿðè ùàêèìèééÿòëÿ ìöçàêèðÿ åòìÿëè, ëàíà áèëÿð. à÷ûã áÿéàíàòû èñÿ ìöÿééÿí âàõò ÿðçèíäÿ øÿðàèòèí äÿéèøäèðèëìÿñè ö÷öí ùå÷ áèð òÿäáèð ÈÚÒÈÌÀÈ ÌÖØÀÙÈÄß ýþðöëìÿäèéè òÿãäèðäÿ âåðìÿëèäèð.
Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ èðè äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðûíûí 4 Ìÿñëÿùÿò÷èëÿð ìöÿééÿí íþâ êîíôèäåíñèàë àïàðûëìàñû ïðîñåñèíè ìöøàùèäÿ åòìÿê âÿ èúòè- èøýöçàð èíôîðìàñèéàëàðûí éàéûëìàìàñû ö÷öí ìàèééÿòè ùÿð øåéèí óéüóí ãàéäàäà àïàðûëìàñû- þç öçÿðëÿðèíÿ ìÿùäóäëàøäûðûëìûø þùäÿëèêëÿð íà ÿìèí åòìÿê ö÷öí ìöøàùèäÿ÷èíèí òèìñàëûíäà ýþòöðìÿéÿ ùàçûð îëìàëûäûð. èúòèìàèééÿòèí àêòèâ èøòèðàêûíäàí óüóðëà èñòèôàäÿ îëóíóð. 4 Ìÿñëÿùÿò÷èëÿð áöòöí òåíäåð ñÿíÿäëÿðèíÿ - ãèéìÿòëÿíäèðìÿ áàðÿäÿ ùåñàáàòëàðà, êîíò- Áåëÿ ùàëëàðäà àøàüûäàêû ìåéàðëàðûí òÿòáèã îëóí- ðàêòûí âåðèëìÿñè ùàããûíäà ãÿðàðà, èúðà öçðÿ ìàñû ëàçûìäûð: ðÿùáÿðëèéèí ìàëèééÿ âÿ òåõíèêè ùåñàáàòëàðû- íà éåíèäÿí áàõà, îíëàðëà ñÿðáÿñò øÿêèëäÿ 4 Ìÿñëÿùÿò÷èëÿð äöðöñòëöéö èëÿ ñå÷èëÿí ùþð- òàíûø îëà áèëÿð. ìÿòëè èíñàíëàð îëìàëûäûð. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí 4 Ìÿñëÿùÿò÷èëÿð áèëèêëè, éàõóä èõòèñàñëû ìöòÿ- íöìàéÿíäÿëÿðè ùå÷ äÿ ùÿìèøÿ çÿðóðè èõòèñàñ- õÿññèñäÿí ìÿñëÿùÿò àëìàã èìêàíûíà ìàëèê ëàøìàéà ñàùèá îëìóðëàð. Áó çàìàí êÿíàð îëìàëûäûð. ìÿíáÿëÿðäÿí áåëÿ ìöòÿõÿññèñëÿð úÿëá åäèëìÿ- ëèäèð. 4 ßýÿð éåðëè âÿòÿíäàø áèðëèêëÿðè çÿðóðè èõòèñàñ- Îíó äà ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, ùÿð øåéäÿí ëàøìàéà ìàëèê äåéèëëÿðñÿ, îíëàð òåçëèêëÿ êÿ- þíúÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ùàäèñÿëÿðè ìöøàùèäÿ íàðäàí, î úöìëÿäÿí, õàðèúäÿí ìöòÿõÿññèñ åòìÿê èìêàíûíà ìàëèê îëìóð. Áåëÿ ùàëëàð êîíò- úÿëá åòìÿëèäèðëÿð. Õöñóñè áèëèêëÿðÿ ñàùèá îë- ðàêòûí âåðèëìÿñèíèí èçëÿíìÿñè, òÿëÿá âÿ ãèéìÿò- ìàäàí ïðîáëåìè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ÷ÿòèí- ëÿðèí òåç-òåç äÿéèøìÿñè ïðîñåñèíäÿ áàø âåðèð âÿ äèð, äöçÿëèøëÿð áàðÿäÿ ïåøÿêàð òÿêëèôëÿð èëê íþâáÿäÿ êîíòðàêòûí âåðèëìÿñèíèí äöðöñò ýþ- âåðìÿê ìöìêöí äåéèë. Áåëÿ îëäóãäà ìÿ- ðöíòöñöíÿ ëÿêÿ ñàëà áèëÿð. ìóðëàð ìÿñëÿùÿò÷èëÿðÿ ùþðìÿò åòìèð. ÈÍÒÅÐÍÅÒÄßÍ ÈÑÒÈÔÀÄß 4 Äþâëÿòèí àéðû-àéðû ìÿñëÿùÿò÷èëÿðèí ôÿàëèééÿ- òèíÿ ãàäàüà ãîéìàã ñÿëàùèééÿòè îëìàìàëû- Ñóè-èñòèôàäÿëÿðëÿ ìöáàðèçÿäÿ èøëÿê âàñèòÿëÿðäÿí äûð. áèðè äÿ Èíòåðíåòäèð. Áèð ñûðà þëêÿëÿð (Ìåêñèêà, ×èëè, Êîëóìáèéà, éàõûí çàìàíëàðäà èñÿ Àâñ- 4 Ìÿñëÿùÿò÷èéÿ èøÿ àèäèééàòû îëàí áöòöí äþâ- òðèéà) âÿ áèð ñûðà èðè áÿëÿäèééÿëÿð (ìÿñÿëÿí, ëÿò ñÿíÿäëÿðè èëÿ òàíûø îëìàã, èøÿ àèäèééàòû Ñåóë, Êîðåéà) ñàòûíàëìàëàð öçðÿ þç èíôîðìàñè- îëàí áöòöí ýþðöøëÿðäÿ èøòèðàê åòìÿê âÿ áö- éà ñèñòåìëÿðèíè áöòþâëöêäÿ Èíòåðíåò øÿáÿêÿñè- òöí èøòèðàê÷û ìÿìóðëàðëà ÿëàãÿéÿ ýèðìÿê íÿ éåðëÿøäèðäèëÿð. Àíúàã åòèðàçëàð éàðàíäû êè, ö÷öí ìÿùäóäèééÿòñèç èìêàí âåðèëìÿëèäèð. ùþêóìÿò ñàòûíàëìàëàðû áàðÿäÿ èíôîðìàñèéàëàðà ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 153
áåëÿ ÷ûõûø èìêàíëàðûíûí âåðèëìÿñè êåéôèééÿòÿ îëàí ìöääÿòäÿ ãöââÿäÿ îëà áèëÿð. Áó êîìïà- ëÿêÿ ñàëà âÿ áöòþâ ëàéèùÿíè òÿùëöêÿ àëòûíäà íèéàëàð ùÿì äÿ: ãîéà áèëÿð. 4 Ìöãàâèëÿ ùàããûíäàí ìÿùðóì åäèëìÿëèäèð. ùþêóìÿò ìÿìóðëàðû òÿðÿôèíäÿí ìöëêè èøëÿðäÿ èç- àôè ëÿíýèòìÿëÿðèí âÿ ñóè-èñòèôàäÿëÿðèí ãàðøûñûíûí 4 Ùÿððàúäàí ÿðèçÿíèí ÷ûõàðûëìàñû ôîðìàñûíäà àëûíìàñû éîëó èëÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíäÿ øÿôôàôëûüà úÿçàëàíäûðûëìàëû, éàõóä ìþòÿáÿð ìöÿññè- íàèë îëìàã ìÿãñÿäèëÿ Ñåóëóí øÿùÿð ñèñòåìè ñÿäÿí èøèí éåðèíÿ éåòèðèëÿúÿéè, éà äà êè, ìà- (Îíëèíå Ïðîúåäóðåñ Åíùàíúåìåíò ôîð Úèâèë ëûí òÿäàðöê îëóíàúàüû èëÿ áàüëû çÿìàíÿò Àïïëèúàòèîíñ, ÎÏÅÍ) èøëÿíèá ùàçûðëàíäû. Èíòåð- òÿãäèì åòìÿëèäèð (èúðà çÿìàíÿòè). íåò ñèñòåìè âÿòÿíäàøëàðà èìêàí âåðèð êè, ÿðèçÿ- ëÿðÿ èúàçÿíèí àëûíìàñû âÿ îíóí òÿñäèã 4 Âóðäóüó çèéàíà ýþðÿ äþâëÿò ñèôàðèø÷èñè ãàð- åäèëìÿñèíè èçëÿñèí. ×öíêè, áþéöê åùòèìàëëà, áó øûñûíäà, åéíè äÿðÿúÿäÿ óäóçóëìóø ÿðèçÿ èëÿ ñàùÿäÿ êîððóïñèéà îëóð. Áó ïîðòàëà ýöí ÿðçèí- áàüëû èòêèéÿ ìÿðóç ãàëìûø ðÿãàáÿò àïàðàí äÿ 2000 íÿôÿð áàø âóðóð. [7] êîìïàíèéàëàð ãàðøûñûíäà ìàëèééÿ ìÿñóëèé- éÿòè äàøûìàëûäûð. Øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè èëÿ, îíóíëà ÿìÿêäøëûã åäÿí âÿ êîíòðàêò àëìàã èñòÿéÿí êîìïàíèéàëàð, âÿòÿí- Ùàããëàðûíäàí ìÿùðóì åäèëìèø êîìïàíèéàëàð äàøëàð àðàñûíäà ýåò-ýåäÿ àðòàí ÿëàãÿ áó êàíàë áèð íå÷ÿ òÿëÿáè éåðèíÿ éåòèðäèéè òÿãäèðäÿ éåíèäÿí èëÿ ýåð÷ÿêëÿøÿúÿê. ßýÿð øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíèí ùÿððàúà áóðàõûëà áèëÿð. Ìÿñÿëÿí, äÿááÿ ïóëóíó ùàçûðäà ùàíñû êîíòðàêòû òÿêëèô åòìÿñèíÿ, ùàíñû þäÿäèêäÿ, äþâëÿò ìÿìóðëàðûíû ÿëÿ àëàí ÿìÿê- øÿðòëÿðëÿ, àäëàðëà âÿ ãèéìÿòëÿðëÿ ðÿãèáëÿðèí äàøëàðû èøäÿí õàðèú åòäèêäÿ, ðöøâÿòõîðëóüà ãàðøû ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñèíÿ ùÿð êÿñ âàõòûíäà áàõà ñÿìÿðÿëè ñèéàñÿò òÿòáèã åòäèêäÿ âÿ áó ñèéàñÿòè áèëñÿ, ïðîñåñè ìàíèïóëéàñûéà èìêàíëàðû àçàëàð ãàíóíâåðèúèëèê âÿ íîðìàòèâ àêòëàðà ÿìÿë îëóí- âÿ áóíóíëà äà ðöøâÿòÿ òàìàù ñàëìà ìåéëè àøà- ìàñûíû òÿìèí åäÿí ïðîãðàì âàñèòÿñèëÿ ùÿéàòà üû äöøÿð. êå÷èðäèêäÿ.
ÃÀÐÀ ÑÈÉÀÙÛ Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäà ùÿì ôåäåðàë ñÿâèééÿäÿ, ùÿì äÿ øòàò ñÿâèééÿñèíäÿ êÿíàðëàøäûðìà àøà- Ïîäðàò÷û òÿðÿôäàøëàð òÿðÿôèíäÿí åòèê ñòàíäàðòëà- üûäàêû ùàëëàðäà ýåíèø òÿòáèã åäèëèð: ðûí, éàõóä èøèí êåéôèééÿòèíäÿêè ñòàíäàðòëàðûí ïî- çóëäóüó ùàëëàðäà äþâëÿòèí ãàðà ñèéàùûéà (éàõóä 4 Ôûðûëäàã÷ûëûã, áÿäõÿðúëèê, äþâëÿò ÿìëàêûíûí “êÿíàðëàøäûðìà”) ñàëìà ñàíêñèéàñûíû òÿòáèã åò- òàëàíìàñû, ñÿíÿäëÿðèí ñàõòàëàøäûðûëìàñû, ìÿê ùöãóãó îëìàëûäûð. Ðöøâÿòõîðëóãëà, ãèé- ðöøâÿòõîðëóã, éàëàíäàí øàùèäëèê âÿ èøäÿ èí- ìÿòëÿðèí òÿñáèò îëóíìàñû èëÿ, ÿðèçÿëÿðäÿ ôûðûëäàã÷ûëûãëà ìÿøüóë îëàí, éàõóä ìöÿééÿí òèçàìñûçëûüà äÿëàëÿò åäÿí áàøãà ïîçóíòó- åäèëìèø íîðìàëàðà, ìàë âÿ õèäìÿò áàðÿäÿ ñà- ëàð äà äàõèë, òðåñòëÿð ÿëåéùèíÿ ÿñàñíàìÿíèí çèøëÿðÿ óéüóí ýÿëìÿéÿí, þçáàøûíà, éà äà êè, ïîçóëìàñû áàðÿäÿ ìöëêè èøëÿð öçðÿ ìÿùêÿ- äþâëÿò ìÿìóðëàðû èëÿ ðàçûëàøìàëàð ÿñàñûíäà ôÿ- ìÿ ãÿðàðëàðû, éàõóä ìöùàêèìÿ. àëèééÿò ýþñòÿðÿí êîìïàíèéàëàð äþâëÿò êîíòðàêò- ëàðû áàüëàìàã ùàããûíäàí ìÿùðóì åäèëìÿëèäèð. 4 Äþâëÿò êîíòðàêòû øÿðòëÿðèíèí ïîçóëìàñû. Ìÿ- Áó òÿäáèðëÿð éà ìÿùäóäèééÿòñèç, éà äà ëàçûì ñÿëÿí, äöøöíöëìöø øÿêèëäÿ êîíòðàêòûí øÿðò- 154 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
ëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðìÿìÿê, éàõóä øÿðòëÿðÿ ÊÎÌÈÑÉÎÍËÀÐÛÍ ÊÞÌßÉÈ ÈËß óéüóí ýÿëìÿéÿí ÿìÿëëÿðè òÿêðàðëàìàã. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÍÛÍ ÞÐÒ-ÁÀÑÄÛÐ ÅÄÈËÌßÑÈ
4 Ïîäðàò÷ûíûí þùäÿëèêëÿðèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿí êè- Áåéíÿëõàëã ñàòûíàëìàëàðäà éåðëè àýåíòëÿðÿ ôàéÿò ãÿäÿð úèääè âÿ êÿíàðëàøäûðìàéà ìÿú- þäÿíèëÿí êîìèñéîíëàð êîððóïñèéà ö÷öí ýåíèø áóð åäÿí, éàõóä áó ùàããäàí ìÿùðóì èñòèôàäÿ îëóíàí ÿí ãàïàëû éåðäèð. Àýåíòèí âÿçè- åäÿí èñòÿíèëÿí áàøãà ùÿðÿêÿò. ôÿñè äþâëÿò êîíòðàêòûíû àëìàãäûð. Èíêèøàô åòìèø èõðàúàò÷û þëêÿëÿðäÿí ÿí çÿðóðè äåòàëëàðû áèëÿí áèð Áó ìåéàðëàðûí áèðèíèí òÿñèð äàèðÿñèíÿ äöøÿí øèðêÿòèí äþâëÿò êîíòðàêòûíû àëìàñû òàïøûðûüûíû éå- ïîäðàò÷û, ïîäðàòûí àëûíìàñûíà áóðàõûëìûð. ðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí îíà êèôàéÿò ãÿäÿð ïóë þäÿ- Àýåíòèëèê áåëÿ êîìïàíèéàëàðäàí ýÿëÿí òÿêëèôëÿðè íèëèð. Áóíóíëà øèðêÿò êîððóïñèéà àêòûíäàí èðÿëè ñöðìÿê, ãöââÿäÿ îëàí êîíòðàêòû òÿçÿëÿ- ìÿê, éàõóä áàøãà øÿêèëäÿ óçàòìàã, îíëàðëà êÿíàðäà ãàëìàã ö÷öí ÿëâåðèøëè èìêàí ÿëäÿ åäèð.
êîíòðàêòû ìöçÿêèðÿ åòìÿê, ñóáïîäðàò ìöãàâè- Áåëÿ êè, õîøàýÿëìÿç èø àøêàðëàíäûãäà òÿÿúúöá
ëÿñè áàüëàìàã ùöãóãóíà ìàëèê äåéèë. Ñèôàðèø÷è èôàäÿ åäèá, áó èøÿ àèäèééàòû îëìàäûüûíû èääèà åò- òÿøêèëàòûí áàø÷ûñû, éàõóä òÿéèí îëóíìóø âÿçèôÿëè ìÿê îëàð. Áó ïðîñåñèí áàøà ÷àòìàñûíäàí ñîí- øÿõñ áåëÿ ôÿàëèééÿòèí õåéðèíÿ òÿêçèá îëóíìàç ðà éåðëè àýåíò ðöøâÿòè ÷ûõìàãëà áöòöí äÿëèëëÿð ìöÿééÿíëÿøäèðäèéè ùàëëàð èñòèñíà ùàë ñà- êîìèñéîíóí ãàëûãëàðûíû þçöíÿ ýþòöðÿ áèëÿð. éûëûð. Éóõàðûäàêû ñèéàùûäà ýþñòÿðèëäèéè êèìè, òÿø- Ìöìêöíäöð êè, áó ìÿáëÿüèí áþéöê ùèññÿñè ÿâ- êèëàòûí ìÿùðóìåòìÿ ùàããû èëÿ ìöÿééÿíëÿøÿí âÿëúÿäÿí ðöøâÿò êèìè ãÿðàð âåðÿí øÿõñ ö÷öí êÿíàðëàøäûðìà ìÿùäóä ìöääÿòÿ ãöââÿäÿ íÿçÿðäÿ òóòóëñóí. ßëáÿòòÿ, áóíóí ùåñàáûíû ùå÷ îëóð. [8] êèì àïàðìûð. Áó øèðêÿò äàõèëèíäÿ áöòöí ñÿâèéé- ÿëÿðäÿ ðöøâÿò äàëüàñû éàðàäûð, ñàòûø øþáÿñèíèí Úÿíóáè Àôðèêàäà áèð ãÿäÿð ôÿðãëè éàíàøìà ãÿ- ÿìÿêäàøëàðû èñÿ ìàùèééÿò åòèáàðèéëÿ þç èø âå- áóë åäèëèá. Ùàçûðäà Úÿíóáè Àôðèêà ïàðëàìåíòè ðÿíëÿðèíäÿí ïóë ìÿíèìñÿéèð. áåëÿ ãàðà ñèéàùûíûí ùàìû ö÷öí ÿë÷àòàí îëìàñû- íû íÿçÿðäÿ òóòàí ãàíóí ëàéèùÿñèíÿ [9] áàõûð. Àéäûíäûð êè, êîìèñéîíëàðäà øÿôôàôëûã òÿìèí Áåëÿëèêëÿ, ùþêóìÿò âÿ þçÿë òÿøêèëàòëàðûí íöìà- îëóíñàéäû, áó êîððóïñèéàíûí ìÿíáÿéèíÿ ÿùÿ- éÿíäÿëÿðè êèìè áàøãà íöìàéÿíäÿëÿð äÿ áó úöð ìèééÿòëè äÿðÿúÿäÿ òÿñèð åäÿðäè. ñàíêñèéàëàðûí êèìÿ âÿ íÿ ö÷öí òÿòáèã åäèëäèéèíè þéðÿíÿ áèëÿúÿêëÿð. Øöáùÿñèç, áèð ñûðà áåéíÿëõàëã êðåäèò òÿøêèëàòëàðû- íûí èøèíäÿ ÷îõ óüóðëàð ÿëäÿ åäèëèá. Î úöìëÿäÿí, Áó úöð ãàðà ñèéàùû ïðàêòèêàñû Äöíéà Áàíêûíäà ìöãàâèìÿò ýþñòÿðÿí ùþêóìÿòëÿð äÿ èúòèìàèéé- âÿ Ñèíãàïóð êèìè þëêÿëÿðäÿ äÿ ìþâúóääóð. ÿòèí öçöíÿ à÷ûã îëàí ùÿððàú ïðàêòèêàñûíû ãÿáóë Ïðîñåñèí õûðäàëûãëàðû Úÿíóáè Àôðèêàíûí äþâëÿò åòìÿéÿ ìåéëëÿíèáëÿð. ßýÿð îíëàð êîìèñéîí éû- õèäìÿòè ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ãàðà ñèéàùû ùàããûíäà üûìëàðûíûí øÿôôàôëûüû óüðóíäà ìöáàðèçÿéÿ ãî- êîìèññèéàíûí ìÿðóçÿñèíäÿ ìöçàêèðÿ åäèëèð øóëñàéäûëàð, êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ (2000). [10] îíëàðûí èøòèðàêû äà äàùà ÿùÿìèééÿòëè îëàðäû. ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 155
ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇß Ö×ÖÍ êîððóïñèéàéà âÿ ðåêåòÿ ãàðøû ìöáàðèçÿéÿ áàø- ÊÎÍÒÐÀÊÒËÀÐÄÀÍ ÈÑÒÈÔÀÄß – ëàäû. Òÿãäèðÿëàéèã ùàë î èäè êè, áöòöí áóíëàðà ÍÉÓ-ÉÎÐÊ ÙÀÄÈÑßÑÈÍÈÍ ÒÀÐÈÕ×ßÑÈ éåíè ãàíóíâåðèúèëèê òÿòáèã åòìÿäÿí âÿ âåðýè þäÿéÿíëÿðèí ùåñàáûíà áàùàëû ïðîôèëàêòèê òÿäáèð- Óçóí èëëÿð ÿðçèíäÿ Íéó-Éîðê, èíøààò ñÿíàéåñèí- ëÿð ö÷öí ÷îõìèëéîíëó õÿðúëÿðÿ éîë âåðìÿäÿí äÿêè ðåêåòäÿí âÿ õàðàêòåðèê êîððóïñèéàäàí íàèë îëóíäó. Þç ìÿãñÿäëÿðèíÿ ÷àòìàã ö÷öí ÿçèééÿò ÷ÿêèá. 1980-úè èëëÿðäÿ ìàôèéàéà ãàðøû áàø ìöôÿòòèø íÿçàðÿòëÿ éàíàøû, øòàòûí ãöââÿäÿ áèð ñûðà óüóðëó òÿùãèãàòëàðûí àïàðûëìàñû íÿòèúÿ- îëàí ãàíóíóíäàí âÿ âÿòÿíäàø ìöãàâèëÿñè ñèíäÿ àøêàð åäèëäè êè, ìàôèéà ÿðèçÿëÿðäÿ ñàõòà- êîíñåïñèéàñûíäàí äà èñòèôàäÿ åòäè. Áó òÿäáèðëÿð ëàøäûðìà àïàðìàãëà, çîðàêûëûüûí, ðöøâÿòèí, ýþçëÿíèëÿí áöòöí óüóðëàðû þòöá êå÷äè. ôûðûëäàã÷ûëûüûí âÿ ãåéðè-ëåãàë ñàçèøëÿðèí êþìÿéè èëÿ, ðåêåò éîëóéëà ùÿìêàðëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê- Ìÿñÿëÿí, áàø ìöôÿòòèø ÿðèçÿ âÿ ìöãàâèëÿëÿðèí ëÿ øÿùÿðèí èíøààò ñÿíàéåñèíäÿ ìþùòÿêèðëèêëÿ ñòàíäàðò ôîðìàëàðûíû òÿçÿäÿí éàçäû âÿ îíà àøà- ìÿøüóë îëóðìóø. Úèíàéÿò èøèíäÿêè áó óüóðëàðà üûäàêû òÿëÿáëÿðè äàõèë åòäè: âÿ íÿòèúÿäÿ îíëàðëà ìàôèéà þíúöëëÿðèíèí ùÿáñ- õàíàéà ñàëûíìàñûíà áàõìàéàðàã, éåíÿ äÿ 4 Ìöëêèééÿò ñàùèáè âÿ ùÿð áèð òåíäåð èøòèðàê÷û- áåëÿ òÿÿññöðàò éàðàíûðäû êè, êîððóïñèéà ùå÷ ñûíûí ôÿàëèééÿò òàðèõ÷ÿñè ùàããûíäà áöòöí àçàëìàéûá. ìÿëóìàòëàðûí òÿãäèì îëóíìàñû (ïîäðàò÷ûëàð èëÿ áèð éåðäÿ ñóáïîäðàò èø÷èëÿðè). Ïðîáëåì î ãÿäÿð êÿñêèíëÿøäè êè, Íéó-Éîðê øòà- òûíûí ìÿúëèñè øÿùÿðèí òÿùñèë ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ øó- 4 ßââÿëêè ùÿáñëÿð, ìöùàêèìÿëÿð, ðöøâÿò âåð- ðàñûíà, äàüûëìàãäà îëàí ìÿêòÿá ìÿëÿð, ÿðèçÿëÿðëÿ ôûðûëäàã÷ûëûã âÿ ñàõòàêàðëûã, èíôðàñòðóêòóðóíóí (áèð ìèëéîíäàí àðòûã ìÿêòÿá- ùÿð ùàíñû ìöòÿøÿêêèë úèíàéÿòêàðëûãëà ÿëàãÿ ëè, 1100 ìÿêòÿá) ÿñàñëû òÿìèðè ö÷öí ìèëéàðäëàðëà áàðÿäÿ èíôîðìàñèéàëàðûí òÿãäèì îëóíìàñû. äîëëàð àéûðìàãäàí èìòèíà åòäè. Øòàòûí ìÿìóðëà- ðû ÿìèí èäèëÿð êè, òÿùñèë öçðÿ øóðàéà àéðûëàí âÿñà- 4 Èøýöçàð åòèêåò êîäåêñèíÿ ÿìÿë îëóíìàñû èòèí ÿêñÿð ùèññÿñè ìàôèéàíûí ÿëèíÿ êå÷ÿúÿê, áàðÿäÿ ùÿð áèð èøòèðàê÷ûéà þùäÿëèêëÿð òÿãäèì éàõóä ðöøâÿò âÿ ôûðûëäàã÷ûëûã éîëó èëÿ ìÿíèìñÿ- åòìÿê. íèëÿúÿê. Áó ïðîáëåìèí ùÿëë îëóíìàñû ö÷öí øÿ- ùÿð ùàêèìèééÿòè 1988 - úè èëäÿ éåíè òÿñèñàòûí, 4 Áöòöí òÿãäèì îëóíàí èíôîðìàñèéàëàðûí äÿ- ìÿêòÿá òèêèíòèñè äèðåêòîðëóüóíóí éàðàäûëìàñûíà ãèãëèéèíÿ âÿ äöçýöíëöéöíÿ øàùèäëèê åäèëìÿ- ðàçûëûã âåðäè. Áó èäàðÿíèí éàõøû ìàëèééÿëÿøäèðè- ñè, îíëàðûí ìÿêòÿá òèêèíòèñè ëÿí áàø ìöôÿòòèøè ìàôèéàíûí òÿçéèãëÿðèíÿ ãàðøû äèðåêòîðëóüóíäàí ìöãàâèëÿíèí àëûíìàñû ìöáàðèçÿéÿ âÿ òÿùñèë ñèñòåìè ö÷öí íÿçÿðäÿ òó- ìÿãñÿäèëÿ âåðèëäèéèíèí áèëäèðèëìÿñè. òóëàí âàúèá èíâåñòèñèéàëàðûí ìöäàôèÿñèíÿ áàøëà- äû. 1989-úó èëäÿ ìÿêòÿá òèêèíòèñè äèðåêòîðëóüóíà, Äèðåêòîðëóüóí íöìóíÿâè ìöãàâèëÿñèíäÿ ëÿüâ éåíè òèêèíòèëÿð âÿ ÿñàñëû òÿìèðëÿð ö÷öí 5 ìèëéàðä åòìÿ áàðÿäÿ áÿíä âàð. Áó áÿíäÿ ÿñàñÿí ïîä- äîëëàð àéðûëäû; ùÿìèí âàõò áàø ìöôÿòòèøèí èëëèê ðàò÷ûíûí òåíäåð ñÿíÿäëÿðèíäÿ éàëàí ìÿëóìàòëàð áöäúÿñè 2 ìèëéîí äîëëàð èäè êè, áó äà äèðåêòîðëó- âåðäèéè àøêàð åäèëÿíäÿ, ìöãàâèëÿ ñÿðò øÿðòëÿðëÿ üóí áöäúÿñèíäÿí úÿìè 0,05% àç èäè. äàéàíäûðûëûð. Èøäÿ èñÿ ïîäðàò÷ûíûí òåíäåð ñÿíÿä- ëÿðèíäÿ éàëàí ìÿëóìàò âåðäèéè, éàõóä ìöãàâè- Ìÿêòÿá òèêèíòèñè äèðåêòîðëóüóíóí áàø ìöôÿòòèøè, ëÿíèí ôÿàëèééÿòäÿ îëäóüó çàìàí ìÿêòÿá òèêèíòèñè ñôåðàñû ö÷öí õàðàêòåðèê îëàí ðöøâÿòõîðëóãäà âÿ ôûðûëäàã÷ûëûãäà èøòèðàê åòäèéè 156 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
àøêàðëàíàíäà, ïîäðàò÷û òÿêúÿ ìöãàâèëÿíèí ôÿà- áàø ìöôÿòòèøÿ òÿãäèì îëóíàí éàëàí èíôîðìàñè- ëèééÿòèíèí äàéàíäûðûëìàñû òÿùëöêÿñè èëÿ öçëÿøìèð, éà ÿñàñûíäà, éàëàí÷û øàùèäëèéÿ ýþðÿ îíëàðëà åéíè çàìàíäà áöòöí àëûíìûø ïóëëàðûí ãàéòàðûë- ïîäðàò÷ûéà èòòèùàì èðÿëè ñöðöëäö. ìàñû áàðÿäÿ ãàíóíëà ñûüîðòàëàíìûø òÿëÿáëÿðè éåðèíÿ éåòèðèð. Áóíà ÿëàâÿ îëàðàã ïîäðàò÷û âÿ Äàùà âàúèá ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðè äÿ ùöãóã-ìöùà- îíóí øèðêÿòè ýÿëÿúÿêäÿ ìÿêòÿá òèêèíòèñè äèðåê- ôèçÿ îðãàíëàðû òÿðÿôèíäÿí ìàôèéà öçâëÿðè àðàñûí- òîðëóüóíäàí êîíòðàêò àëìàã ùöãóãóíäàí äà äàíûøûãëàðûí àøêàðëàíìàñû îëäó. Áó ìÿùðóì åäèëèð. äàíûøûãëàðäà îíëàð äèðåêòîðëóüóí êîíòðàêòëàðûíà ÷ûõûø èìêàíëàðûíäàí ìÿùðóì åäèëäèêëÿðèíäÿí Áàø ìöôÿòòèø èäàðÿñè ùÿð áèð òåíäåð èøòèðàê÷ûñûíà ýèëåéëÿíèðäèëÿð. ßí éàõøûñû èñÿ, ÿââÿëëÿð ýöúëö òÿãäèì îëóíàí èíôîðìàñèéàíû ÿùàòÿëè øÿêèëäÿ êîððóïñèéà âÿ ðåêåò öçöíäÿí òèúàðÿòäÿ èøòèðàê- éîõëàäû âÿ ùÿð áèð ïîäðàò÷ûíûí êå÷ìèø ôÿàëèééÿ- äàí èìòèíà åòìèø ãàíóíñåâÿð âÿ èõòèñàñëû êîì- òèíè äèããÿòëÿ àðàøäûðäû. Øöáùÿëè ùàëëàðäà òèúàðÿò ïàíèéàëàðûí ùåñàáûíà ïîòåíñèàë òèêèíòè èø÷èëÿðè, éàõóä ïîäðàò÷ûëàð àíä è÷ìÿê øÿðòèëÿ ñó- àëëàðà úàâàá âåðìÿê ö÷öí áàø ìöôÿòòèø èäàðÿ- êîìïàíèéàëàðûíûí ñàéûíûí àðòìàñû îëäó. Ðÿãà- ñèíÿ ÷àüûðûëäû. Ïîäðàò÷ûíûí áó ïðîñåñäÿ áÿòèí áó úöð àðòìàñû íÿòèúÿñèíäÿ õÿðúëÿð õåéëè ÿìÿêäàøëûüû ìÿëóì îëàíäà, îíóíëà áàüëàíàí àøàüû äöøäö, èøèí êåéôèééÿòè èñÿ éàõøûëàøäû. ìöãàâèëÿ äàéàíäûðûëäû âÿ î, ýÿëÿúÿê ÿìÿêäàø- ëûãäàí ìÿùðóì åäèëäè. Àíä è÷èá éàëàí ìÿëóìàò Íÿùàéÿò, äèðåêòîðëóã, òåíäåðäÿ èøòèðàê ö÷öí âåðÿí ïîäðàò÷û ôÿàëèééÿòäÿ îëàí ãàíóíâåðèúèëèê ïîäðàò÷ûíûí ìöíàñèá îëìàäûüû âÿ éàõóä èíòè- ÿñàñûíäà éàëàí÷û øàùèäëèéÿ ýþðÿ ìÿùêÿìÿ òÿ- çàìñûçëûüà ýþðÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ìöãàâèëÿ- ãèáèíÿ ìÿðóç ãàëäû. äÿí ìÿùðóì åäèëäèêëÿðè áÿçè ùàëëàðäà îíëàðà èêè ñå÷èì âàðèàíòû òÿêëèô îëóíäó: î äèðåêòîðëóãëà òåí- Ïîäðàò÷ûëàð òÿùñèë ñàùÿñèíäÿ òèêèíòèíèí èäàðÿ äåð èøèíäÿ èøòèðàê åäÿíëÿðèí ñûðàñûíäàí ÷ûõàðûëà îëóíìàñû âÿ éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè áàðÿäÿ ãåéäëÿð áèëÿð, éàõóä þçÿë ñåêòîðóí ìöñòÿãèë áàø ìöôÿò- àïàðìàüà âÿ îíö ö÷ èë ÿðçèíäÿ ñàõëàìàüà òèøè òÿðÿôèíäÿí úèääè íÿçàðÿò âÿ éîõëàìà øÿðòëÿðè áîðúëó èäèëÿð. Áó ãåéäëÿð àóäèòÿ âÿ èäàðÿ òÿðÿôèí- àëòûíäà òåíäåðäÿ èøòèðàêà âÿ èøè äàâàì åòäèðìÿ- äÿí éîõëàìàéà ìÿðóç ãàëäû. Àóäèò, äÿéÿðè ìö- éÿ ðàçûëûã âåðÿ áèëÿð. Ìÿêòÿá òèêèíòèñè äèðåêòîðëó- ãàâèëÿ öçðÿ öìóìè ìÿáëÿü ùåñàáûíûí éàðû üóíóí áàø ìöôÿòòèøè, þçÿë ñåêòîðóí ôàèçèíè êå÷ÿí ìÿáëÿüè, éÿíè ãèéìÿòëÿðèí àðòûðûë- ìÿùêÿìÿ-ìöùàñèáàò åêñïåðòèçàñû, ùöãóã âÿ ìàñûíû âÿ éàõóä äà éåíèäÿí ãèéìÿòëÿíäèðìÿíè òÿùãèãàò ñàùÿëÿðèíäÿ èõòèñàñëàøìûø áèð íå÷ÿ àøêàð åäÿíäÿ, ïîäðàò÷û àðòûã þäÿíèëìèø ìÿá- ìöêÿììÿë êîìïàíèéàëàðäàí áèðèíäÿí ìöñòÿ- ëÿüäÿí ÿëàâÿ àóäèò äÿéÿðèíè äÿ þäÿìÿëè èäè. ãèë áàø ìöôÿòòèøè ñå÷èð âÿ îíóí èøèíè èäàðÿ åäèð. Ëàêèí þçÿë ñåêòîðóí ìöñòÿãèë áàø ìöôÿòòèøèíèí Èäàðÿíèí ôÿàëèééÿò ýþñòÿðäèéè èëê áåø èë ÿðçèíäÿ õèäìÿò âÿ èø õÿðúëÿðèíè ïîäðàò÷û þäÿéèð. áèð íå÷ÿ éöç ïîäðàò÷û òåíäåðäÿ èøòèðàê èìêàíëà- ðûíäàí ìÿùðóì åäèëäè. Áèð íå÷ÿ ìöãàâèëÿ éà- Áåëÿ éàíàøìàíûí öñòöíëöéö ÷îõäóð. Áó èñëà- ðûì÷ûã äàéàíäûðûëäû âÿ áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ ïîäðàò÷ûëàð ìèëéîíëàðëà äîëëàð ãàçàíìàã èìêà- ùàòëàðûí ïðàêòèêàäà ñÿìÿðÿëè îëìàñû ö÷öí áàø- íûíäàí ìÿùðóì îëäóëàð. Áöòöí áóíëàðà àäè âÿ- ãàëàðûíûí áó “êîíòðàêò ìîäåëÿ” éàõûíäàí òÿíäàø éàðäûìëàðû âÿ ÷îõ àç ñàéëû ìÿùêÿìÿ áàõìàñû âÿ îíó þç øÿðàèòëÿðèíÿ óéüóí òÿòáèã åò- èääèàëàðû ñàéÿñèíäÿ íàèë îëóíäó. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìÿñè êèôàéÿòäèð. ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 157
ÂÀÕÒ ÌßÑßËßÑÈ Âß ÊßÍÀÐ Ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ ìöñòÿãèë èøòèðàê÷ûëàðûí âÿçè- ÈØÒÈÐÀÊ×ÛËÀÐÛÍ ÚßËÁ ÅÄÈËÌßÑÈ ôÿñè ãÿðàðëàðûí ãÿáóëó âÿ ýåð÷ÿêëÿøìÿñè ïðîñå- ñèíäÿ äàõèëè ìöíàñèáÿòëÿðäÿ ÷ÿòèíëèê Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿéÿ éþíÿëìèø íîðìàë éàðàòìàãäûð. Èø åëÿ ãóðóëìàëûäûð êè, äàõèëè ïðî- ãàíóíâåðèúèëèéèí òÿñèðèíè, àäÿòÿí, èêè ÿëàâÿ åëå- ñåñëÿðÿ ìöñòÿãèë èøòèðàê÷ûëàðûí úÿëá åäèëìÿñèí- ìåíòèí äàõèë åäèëìÿñè èëÿ ìþùêÿìëÿíäèðìÿê äÿí ãà÷ìàã ìöìêöí îëñóí. Ìöñòÿãèë îëóð: ôÿàëèééÿòèí âàõòûíäà ïëàíëàøäûðûëìàñû âÿ àóäèòîðëàð êèìè, ìöñòÿãèë èøòèðàê÷ûëàð äà õöñóñè êÿíàð èøòèðàê÷ûëàðûí úÿëá åäèëìÿñè. áèëèêëÿðÿ, äöðöñòëöéÿ âÿ âèúäàíè êåéôèééÿòëÿðÿ ñàùèá îëìàëûäûð. Âàõò öçðÿ óüóðëó ïëàíëàøäûðìà ùÿéàòè âàúèáäèð. Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ÿêñÿðèééÿòè “ùÿ” äåéÿ Áóðàäà áèð íå÷ÿ òÿäáèðëÿðè õàòûðëàòìàã éåðèíÿ áèëìÿçëÿð, àíúàã «éîõ», «ìöìêöíäöð» äåéÿ äöøÿð: áèëÿðëÿð, éàõóä äà ñóñàðëàð. Àäÿòÿí, âàúèá ãÿ- ðàðëàðûí ÿñàñëàíäûðûëìàìûø øÿêèëäÿ òÿõèðÿ ñàëûí- 4 Úÿìèééÿòäÿ þç íöôóçóíó ãîðóìàëû îëàí ìàñû, íàòÿìèç ðàçûëàøìàíûí ìþâúóäëóüóíà ìöñòÿãèë èøòèðàê÷ûëàð, õöñóñÿí äÿ ìöñòÿãèë ÿéàíè èøàðÿ îëóð. Áóíà ýþðÿ äÿ ïðîñåäóðëàð úèä- ìÿñëÿùÿò÷èëÿð òåíäåð ñÿíÿäëÿðèíèí ùàçûðëàí- äè øÿêèëäÿ âàõò öçðÿ ðåãëàìåíòëÿøäèðèëìÿëèäèð ìàñûíà éàðäûì ýþñòÿðÿ áèëÿð. (àíúàã úèääè ðåãëàìåíò îíó äà íÿçÿðÿ àëìàëû- äûð êè, òÿäàðöê ïðîñåñèíäÿ ãàíóíàóéüóí ëÿíýè- 4 Ìöñòÿãèë èøòèðàê÷ûëàð ãèéìÿòëÿíäèðìÿéÿ éàð- ìÿ ùàëëàðû áàø âåðèð). Ìöääÿòÿ ÿìÿë äûì ýþñòÿðÿ áèëÿð (áó ãèéìÿòëÿðè äÿñòÿêëÿ- îëóíìàäûüû ùàëëàðäà àëòåðíàòèâ ãÿðàð ãÿáóë éÿí, éàõóä îíà çèää îëàí ÿëàâÿ ìöñòÿãèë åòìÿ ïðîñåñèíè íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿê ëàçûìäûð. ôèêèðëÿðÿ èñòèíàä åòìÿêëÿ). Áó, ìöääÿòèí óçàäûëìàñû âàñèòÿñèéëÿ øàíòàæû ãåéðè-ìöìêöí åäèð. 4 Êîíòðàêò âåðÿí êîìèññèéàéà úÿìèééÿòäÿ âèúäàíëû èíñàí êèìè òàíûíàí øÿõñëÿð äàõèë Íÿ ãÿäÿð êè, ãàíóí ãåéðè-ñàüëàì ðàçûëàøìàëàð åäèëìÿëèäèð. Áåëÿëÿðè ìöòÿõÿññèñ îëìàéà äà öçðÿ òÿðÿôäàøëàðû ìöäàôèÿ åòìèð, áåëÿ ðàçûëàø- áèëÿð. Êîìèññèéàäà èøòèðàêà èúòèìàè èíàìûí ìàëàð àäèëÿðèíÿ íèñáÿòÿí î ãÿäÿð ÷îõ âàõò àïà- òÿçàùöðö êèìè áàõûëìàëû âÿ îíóíëà ôÿõð ðûð. Éàëàí÷û êîìïàíèéàíûí âÿ ïóëëàðûí îëóíìàëûäûð. Êîìèññèéà èøòèðàê÷ûëàðûíûí éóéóëìàñû êàíàëûíûí éàðàäûëìàñûíà âàõò ýåäèð. âàð-äþâëÿòëÿðè èúòèìàèééÿòèí äèããÿòèíÿ ÷àòäû- Éàðàäûëìûø ãàïàëû äàëäàëàíàúàã íÿçÿðÿ ÷àðï- ðûëìàëûäûð. ìàìàëû âÿ îíäàí èìòèíà èìêàíëàðû àñàí îëìàëû- äûð. Ãàðøûëûãëû èíàì éîõäóðñà, ðöøâÿòèí 4 Êîíòðàêò âåðÿí êîìèññèéà, îíëàðûí õèäìÿò- þäÿíèëìÿñè âÿ âÿä åäèëÿí éàðäûì áèð-áèðè èëÿ ñûõ áàüëû îëìàëûäûð. Áèð ñûðà ùàëëàðäà ìÿìóðëàð ýÿëèð- ëÿðè ýÿðÿê îëà áèëÿúÿê êîíêðåò ëàéèùÿ áàðÿ- ëÿðèí áþëöíìÿñè ùàããûíäàêû äàíûøûãëàðû èøÿ ãîø- äÿ ÿââÿëúÿäÿí ùå÷ íÿ áèëìÿìÿëèäèð. ìàã èñòÿéèðëÿð. Ðàçûëàøìà èøòèðàê÷ûëàðûíûí Àéðû-àéðû ìÿãàìëàðäà òÿëÿá îëóíàúàã èí- àøêàðëàíìà ðèñêèíè àøàüû ñàëìàã ö÷öí, ùÿðäÿí ñàíëàðûí ñàéûíäàí, ñèéàùûéà ñàëûíàíëàðûí èêè-ö÷ ìÿðùÿëÿëè “âàñèòÿ÷èäÿí” èñòèôàäÿ åäèëèð. ñàéû ÷îõ îëìàëûäûð. Êîìèññèéàíûí, ãÿðàðëàðûí Äàíûøûãëàð ÷îõ ùÿññàñ èøäèð. Òÿðÿôëÿðäÿí áèðè èñ- ãÿáóë åäèëäèéè âàõò ùÿððàú èøòèðàê÷ûëàðû èëÿ òÿíèëÿí âàõò îéóíäàí ÷ûõà âÿ áöòöí ñõåìè à÷à øÿõñè ÿëàãÿéÿ ýèðìÿéÿ ôèçèêè èìêàíëàðû îë- áèëÿð. Áöòöí áóíëàð ñÿìÿðÿëè íîðìàòèâ áàçàíû ìàìàëûäûð. Áóíóí ö÷öí îíëàðäàí íÿçàðÿò íÿçÿðäÿ òóòìàéàí âàõò àïàðûð. åäèëÿí äàèðÿëÿðÿ ýÿëìÿñè òÿëÿá îëóíà áèëÿð, 158 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
ìÿñÿëÿí, ìåùìàíõàíàéà. ßýÿð êîìèññè- ßËÀÂß ÔßÀËÈÉÉßÒËßÐ éà òÿéèí îëóíìóø ìöääÿòÿ ãÿðàð ãÿáóë åäÿ áèëìèðñÿ, áó çàìàí êîìèññèéàíûí áàø- Ñàòûíàëìàëàð áàðÿäÿ èúòèìàè èíôîðìàñèéà ïðîã- ãà ùåéÿòè èëÿ éåíè ñåññèéà òÿøêèë îëóíìàëû- ðàìû áöòöí òÿðÿôëÿðÿ àèä îëìàëûäûð: ìÿìóðëàðà, äûð. ñàòûíàëìàëàðà ýþðÿ ìÿñóëèééÿò äàøûéàíëàðà, òÿ- äàðöê÷ö âÿ ïîäðàò÷ûëàðà, êîíòðàêò àëìàã ö÷öí 4 Èøè èúðà åäÿí òÿøêèëàò òÿêëèôèí ãèéìÿòëÿíäèðèë- òèúàðÿòäÿ èøòèðàê åäÿíëÿðÿ, áöòþâëöêäÿ èñÿ úÿ- ìÿñè öçðÿ êîìèññèéàäà ñÿñ ùàããûíà ìàëèê ìèééÿòÿ. Àøàüûäàêû èäåéàëàðà äèããÿò éåòèðìÿê îëìàìàëûäûð, àíúàã ùÿð øåéäÿí þíúÿ ñóàë- éåðèíÿ äöøÿðäè: ëàðà úàâàá âåðìÿê êîìèññèéàíûí èõòèéàðûíà áóðàõûëìàëûäûð. Áó ãàéäà òåíäåð ñÿíÿäëÿðè 4 êîíêðåò ùöãóã ñóáéåêòè îëàí äþâëÿò, éàõóä ùàçûðëàéàí èñòÿíèëÿí áåéíÿëõàëã ìÿñëÿùÿò- îíóí òÿñèñàòëàðûíäàí áèðè, èúðàñûíû äèããÿòëÿ ÷èéÿ äÿ àèääèð. èçëÿìÿê èñòÿäèéè ñàòûíàëìàëàð áàðÿäÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ãàéäàëàð òîïëóñóíà 4 Òåíäåð ñÿíÿäëÿðèíèí ùàçûðëàíìàñûíà úà- ìàëèêäèð; âàáäåù îëàí ìÿñëÿùÿò÷è ëàéèùÿíèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ ðÿùáÿðëèê åòìÿìÿëèäèð. 4 ãàéäàëàðû ïîçàíëàð ãàíóíëà úÿçàëàíäûðûëà- úàã; 4 Áåéíÿëõàëã èñòèãðàçëàðäàí äåéèë, äþâëÿò áöäúÿñèíäÿí ñöíè øÿêèëäÿ éàðàäûëìûø èñðàô- 4 êîððóïñèéà àêòûíäà èøòèðàê åäÿí ìÿìóðëàð ÷ûëûëûüûí þðò-áàñäûð åäèëìÿñèíÿ èìêàí âåðÿí èøäÿí êÿíàðëàøäûðûëàúàã; éîëëàðûí ìþâúóäëóüó õöñóñè ïðîñåäóðëàðûí êþìÿéè èëÿ áàüëàíìàëûäûð. 4 ãàéäàëàðû ïîçàí ùÿððàú èøòèðàê÷ûëàðû úÿðèìÿ- ëÿíÿúÿê, îëà áèëñèí êè, ùÿáñõàíàéà ñàëûíà- 4 Áåéíÿëõàëã êðåäèòëÿð ùåñàáûíà äåéèë, äþâëÿò úàã, ýÿëÿúÿêäÿ èñÿ ãàðà ñèéàùûéà äàõèë áöäúÿñèíäÿí àéûðìàëàðëà ñöíè øÿêèëäÿ éà- åäèëìÿêëÿ ùÿððàúäà èøòèðàêà áóðàõûëìàéà- ðàäûëìûø èñðàôû þðòìÿê èìêàíû âåðÿí ìþâú- úàã. óä áîøëóãëàð õöñóñè ïðîñåäóðëàð âàñèòÿñèëÿ ãàïàäûëìàëûäûð. ßëáÿòòÿ, ãàðà ñèéàùûéà ñàëûíàíëàðûí àïåëëéàñè- éàéà âÿ ìöñòÿãèë íöôóçëó òðèáóíàëà øèêàéÿò âåð- 4 Èçàôè õÿðúëÿðÿ íÿçàðÿò îðãàíûíûí ìÿðóçÿ- ìÿê ùàããû âàð. Áó òÿäáèð êîððóïñèéàëàøìûø ñèíäÿí ñîíðà èúàçÿ âåðèëÿ áèëÿð. Áóðàäà ìÿìóðëàðûí þç ìÿãñÿäëÿðèíÿ ÷àòìàã ö÷öí èí- îíóí àøêàð åäèëäèéè ìÿãàìäà äÿéÿðèí àðò- çèáàòè ïðîñåñ âàñèòÿñèëÿ ãàðà ñèéàùûéà ñàëìàã ìàñû ñÿáÿáëÿðè ýþñòÿðèëìÿëèäèð. Íÿçàðÿò èñòèãàìÿòèíäÿêè ñóè-èñòèôàäÿëÿðèíäÿí ìöäàôèÿíè ùàããûíäà “êþùíÿ òàðèõëÿ” âåðèëìèø ùåñàáàò òÿìèí åäèð. Èíçèáàòè ôÿàëèééÿòèí ùöãóãà óéüóí- ãÿáóë åäèëìÿìÿëèäèð. Áó ïðîñåäóð ïîäðàò÷û- ëóüóíó ìöøàùèäÿ åòìÿê ö÷öí ìÿùêÿìÿëÿðÿ íû éàðàíìûø ÷ÿòèíëèê áàðÿäÿ âàõòûíäà õÿ- ñÿëàùèééÿò âåðèëäèéè áöòöí þëêÿëÿðäÿ áåëÿ ãàéäà áÿðäàðëûã åòìÿéÿ ìÿñóë åäèð. ìþâúóääóð. ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ 159
Áàøà äöøöëìÿëèäèð êè, éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿí ôÿà- òÿñäèã åäèëñÿ âÿ èúòèìàèëÿøñÿ, åòèáàðëû âÿ ëèééÿòëÿðäÿí ùå÷ áèðè àéðûëûãäà ñàòûíàëìàëàð ñåê- éîõëàíûëìûø ïðîñåäóðëàð òÿòáèã îëóíñà, òÿäàðöê òîðóíäà êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíû àëìàã ñàùÿñèíäÿ ñÿðèøòÿ òÿëèì âÿ êàðéåðàäà éöêñÿë- ýöúöíäÿ äåéèë, áóíà òåçëèêëÿ íàèë îëìàã èñÿ, ìÿ èëÿ àðòñà âÿ ùàìû áèëñÿ êè, ùþêóìÿò äöðöñò öìóìèééÿòëÿ, ìöìêöíñöçäöð. Àíúàã ÿëàãÿ- âÿ ÿäàëÿòëè ïðàêòèêàíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ ëÿíäèðèëìèø ùÿðòÿðÿôëè ôÿàëèééÿò ôàéäà âåðÿðäè. úèääè éàíàøûð, áó çàìàí äÿéèøìÿëÿð áàø âåðÿ- ßýÿð êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ ãàíóíó úÿê.
ÃÅÉÄËßÐ
1 Óçóí èëëÿð ÿðçèíäÿ áèð íå÷ÿ ùþêóìÿòëÿðà- Àíòè-Úîððóïòèîí Èíñòðóìåíòñ àíä òùå ðàñû òÿøêèëàò ñàòûíàëìàëàð ìÿñÿëÿñèíèí ÎÅÚÄ Ýóèäåëèíåñ ôîð Ìóëòèíàòèîíàë Åí- öçÿðèíäÿ ÷àëûøäû. Áèðëÿøìèø Ìèëëÿòëÿð Òÿø- òåðïðèñåñ ñàéòûíà áàõûí êèëàòûíûí áåéíÿëõàëã òèúàðÿò öçðÿ êîìèñ- ùòòï://www.greco.coe.int/web/Default ñèéàñûíûí ìàë, èø âÿ õèäìÿò ñàòûíàëìàëàðû orgE.htm. áàðÿäÿ íöìóíÿâè ãàíóíó âàð: 2 Ñîóòùåðí Àôðèúàí Äîúóìåíòàòèîí àíä ùòòï://www.undp.org.fj/gold/docs/UNICI Úîîïåðàòèîí Úåíòðå, “Håàâé Ôèíå èí Ëå- TRA.PDF; “Ñàòûíàëìàëàð áàðÿäÿ Àâ- ñîòùî Úîððóïòèîí Òðèàë”, Îúòîáåð 30, ðîïà Áèðëèéèíèí ïðèíñèï âÿ ãàíóíâåðèúèëèéè” 2002: ùòòï://www. ñàéòûíà áàõûí www. bisinfonet. sadocc.at/news2002/2002-323.ñùòìë ac.uk/info Kits/contract – negotiation/Infokit – related – files/ec- 3 Áó áþëìÿäÿ ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè procurement – issues; ñèéàñÿò ÿñàñëàðû ùàããûíäà áèð ÷îõ ìÿñÿëÿëÿðÿ ñàòûíàëìà- öçðÿ ðÿùáÿðëèê âÿ ñ. ñàéòûíà áàõûí ëàð ùàããûíäà ìöõòÿëèô ãàéäàëàðà òîõóíó- http://www.ogc.gov.uk/index.asp?id=10 ëóð. Áóíëàðûí ñûðàñûíäà Äöíéà Òèúàðÿò 00084; “Ñàòûíàëìàëàðûí ñÿìÿðÿëè ìîäå- Òÿøêèëàòûíûí Ñàòûíàëìàëàð Áàðÿäÿ Áàø ëè” ñàéòûíà áàõûí Ìöãàâèëÿñè, áåéíÿëõàëã òèúàðÿò ùöãóãó ùòòï://www.ogc.gov.uk/index.asp?id=41 öçðÿ ÁÌÒ êîìèññèéàñûíûí ìàë, èø âÿ õèä- 4; ùóìàíèòàð ìÿãñÿäëÿðëÿ ñàòûíàëìàëà- ìÿò ñàòûíàëìàëàðû ùàããûíäà ìîäåë ãà- ðûí ýåäèøèíäÿ êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí íóíó, Äöíéà Áàíêûíûí ìÿñëÿùÿò÷èëÿðèí àëûíìàñû öçðÿ ÈßÈÒ òþâñèééÿëÿðèíÿ áàõûí ñå÷èëìÿñè, ìàë âÿ õèäìÿò ñàòûíàëìàëàðû- ùòòï://www.oecd.org/document/30/0,23 íûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè öçðÿ òþâñèééÿëÿðè 40,en_2649_201185_2394526_119672 âÿ ãÿáóë îëóíìóø ôÿàëèééÿò öçðÿ Àâðîïà _1_1_1,00.html; Äöíéà Áàíêû ëàéèùÿëÿ- Êîìèññèéàñûíûí ðÿùáÿðëèéèäèð (ÓÍÚÈÒ- ðèíäÿ êîððóïñèéàíûí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ÐÀË). Áöòöí áó ñÿíÿäëÿðäÿ êîððóïñèéà öçðÿ ÿëàâÿ èíôîðìàñèéàéà áàõûí èëÿ ìöáàðèçÿ âàñèòÿëÿðè òÿãäèì îëóíóð. ùòòï://www1.worldbank.org/publicsector Àíúàã îíëàðûí ùå÷ áèðèíäÿ øÿôôàôëûüûí âÿ /anticorrupt/preventing.htm; òùå Wîðëä àøêàëûüûí ýåíèø ñòðóêòóðó íÿ òÿêëèô, íÿ äÿ Áàíê, ñ Ïàíåë îô Ïðîúóðåìåíò Åõïåðòñ: òÿëÿá åäèëèð. Èøäÿ òàì øÿôôàôëûã, ñÿìÿðÿëè Ôèäóúèàðé Ðèñê Ìàíàýåìåíò, Úàïàúèòé íÿçàðÿò, èíòåíñèâ äàõèëè âÿ èúòèìàè ìöøà- Áóèëäèíý àíä Àíòè Úîððóïòèîí ñàéòûíà ùèäÿ, éîõëàìàëàð âàñèòÿñèëÿ ãàéäàëàðà áàõûí ùòòï: //www. worldbank.org/html ÿìÿë îëóíìàñûíûí åòèáàðëû ãàðàíòèéàñû /extdr/business/dfid.htm; òùå ÎÅÚÄ çÿðóðèäèð. 160 ÄÞÂËßÒ ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐÛ
4 Ôîðåèýí Úîððóïò Ïðàúòèúåñ Àúò: 8 Èíòåðíåòäÿ êÿíàðëàøäûðûëìûø êîìïàíèéà- ëàðûí àäû éåðëÿøäèðèëèá. Êÿíàðëàøäûðûëìûø ùòòï://www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcp òÿðÿôëÿðèí ñèéàùû ñèñòåìè-áó ôåäåðàë ñàòû- a.html íàëìà ïðîãðàìëàðûíà âÿ áàøãà ïðîã- 5 ÎÅÚÄ Úîíâåíòèîí îí Úîìáàòèíý Áðè- ðàìëàðà, ìöãàâèëÿëÿðèí àëûíìàñûíà, éàõóä ùþêóìÿòèí ùå÷ áèð øþáÿñè èëÿ áåðé îô Ôîðåèýí Ïóáëèú Îôôèúèàëñ èí Èíòåð- ìöÿééÿí ñóáïîäðàò ìöãàâèëÿëÿðèíÿ íàòèîíàë Áóñèíåññ Òðàíñàúòèîíñ: (ÿýÿð áàøãà úöð ýþñòÿðèëìÿéèáñÿ) âÿ ùòòï://www.imf.org/external/np/gov/200 äþâëÿò ìàëèééÿ, åëÿúÿ äÿ äèýÿð éàðäûì- 1/eng/091801.htm ëàðûí ìöÿééÿí íþâëÿðèíè, öñòöíëöêëÿðè ÿëäÿ åòìÿéÿ áóðàõûëìàéàí òÿðÿôëÿðèí ñè- 6 Òðàíñïàðåíúé Èíòåðíàòèîíàë, Òùå Úîððóï- éàùûñûíûí åëåêòðîí âåðñèéàñûäûð. Ëèñò òèîí Ôèýùòåðñ’ Òîîëêèò: ùòòï://www.òðàíñ- Ñéñòåì: ùòòï://epis.arnet.gov/ ïàðåíúé. îðý/toolkits/2001/ccinp_ip- 9 Ãÿòíàìÿ 2003-úö èëèí íîéàáðûíäà Úÿ- columbia.html íóáè Àôðèêà ïàðëàìåíòèíÿ òÿãäèì åäèëäè. 7 Îíëèíå Ïðîúåäóðåñ Åíùàíúåìåíò ôîð 10 Ïóáëèú Ñåðâèúå Úîììèññèîí Ðåïîðò îí Úèâèë Àïïëèúàòèîíñ: ùòòï: //îïåí.ìåò- Áëàúêëèñòèíý (àïðåë 2002): ùòòï://www. ðî.ñåîóë.êð/ ïîëèòé. îðý.çà/ ïäô/áëàúêëèñòèíý.ïäô ËÈÑÅÍÇÈ X áþëìÿ. ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ 163
Þëêÿëÿðèí ÷îõóíäà “ùþêóìÿò” ñþçö ãàéäà, íîð- 4 Òîðïàãëàðûí çîíàëàðà áþëöíìÿñè îíóí ãèé- ìà âÿ áöðîêðàòèéàíûí ñèíîíèìèíÿ ÷åâðèëèá. Ìà- ìÿòèíè ìèíèìóìäàí ÿí éöêñÿê ùÿääÿ ÷àò- øûí ñöðìÿêäÿí òóòìóø òèúàðÿòëÿ ìÿøüóë äûðà áèëÿð. îëìàüàäÿê áöòöí íþâ ôÿàëèééÿòëÿð ö÷öí ëèñåíçè- éà, øÿùàäÿòíàìÿ âÿ ðàçûëàøäûðìà, áÿçè ùàëëàð- 4 Äþâëÿò òîðïàãëàðûíäàí èñòèôàäÿ, ìÿñÿëÿí, äà èñÿ ìöõòÿëèô äþâëÿò îðãàíëàðûíäàí èúàçÿ òàõòà-øàëáàí òÿäàðöêö âÿ ôàéäàëû ãàçûíòûëàð- òÿëÿá îëóíóð. äàí èñòèôàäÿ ö÷öí àëûíìûø ëèñåíçèéàëàð ÷îõ ýÿëèðëè îëà áèëÿð. Áåéíÿëõàëã Âàëéóòà Ôîíäóíóí ðÿùáÿðëÿðèíäÿí áèðèíèí ãåéä åòäèéè êèìè, “áó íîðìà âÿ ðàçûëàø- 4 Áþéöê õàðèúè èíâåñòèñèéàëàð ùàããûíäà ãÿðàð- ìàëàðûí ìþâúóäëóüó ìÿìóðëàðà èíùèñàð êèìè ëàð; áó ãÿðàðëàð ùÿìèí èíâåñòîðëàðû èíùèñàð÷û áèð ùàêèìèééÿò âåðèð... [Îíëàð] èúàçÿ âåðìÿêäÿí ìþâãåëÿðÿ ÷ûõàðà áèëÿð. èìòèíà åäÿ, éàõóä äà àéëàðëà, ùÿòòà èëëÿðëÿ ùå÷ áèð ãÿðàð ÷ûõàðìàéà áèëÿð. Áåëÿ ðàçûëàøìàëàð, 4 Äþâëÿò ñåêòîðóíà àèä áþéöê ÿìëàêûí ñàòûøû. éàõóä èúàçÿëÿðÿ åùòèéàúû îëàíëàðäàí ðöøâÿò ãî- ïàðìàã ö÷öí îíëàð ìÿùç äþâëÿò ñÿëàùèééÿòëÿ- 4 Þçÿëëÿøäèðìÿíèí îëóá-îëìàéàúàüû, éà íå- úÿëèéè ùàããûíäà ãÿðàð. ðèíäÿí èñòèôàäÿ åäèðëÿð.”[1]
4 Áÿçè èäõàë, èõðàú, éà éåðëè ôÿàëèééÿòëÿð ùàã- Áóíäàí áàøãà, áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ùþêóìÿò áà- ãûíäà èíùèñàð èìêàíëàðûíûí âåðèëìÿñè. [2] çàð ãèéìÿòëÿðèíäÿí óúóç ìàë âÿ õèäìÿò – ñó, äþâëÿò åâëÿðè, òÿùñèë, ñÿùèééÿ, äþâëÿò òîðïàãëà- Àçìààøëû êîððóïñèîíåð ìÿìóðëàð áöðîêðàòèê ðûíäàí èñòèôàäÿ, òÿãàöäëÿðèí áÿçè ôîðìàëàðûíäàí ãàéäàëàðû ÷îõ ñåâèð, ÷öíêè îíëàð ùàíñûñà èúàçÿ (ìÿñÿëÿí, èø ãàáèëèéééÿòèíè èòèðìÿ) èñòèôàäÿ âÿ ñ. òÿêëèô åäèð. Ðåñóðñëàðûí ìÿùäóä îëìàñû ìöõòÿëèô ö÷öí íþâáÿäÿ ýþçëÿéÿí áèçíåñìåíëÿðè ðöøâÿò ïàéëàéûúû ñèñòåìëÿðèí âÿ íþâáÿëÿðèí éàðàíìàñû- âåðìÿéÿ òÿùðèê åäèð. Áåëÿëèêëÿ, ìÿìóðëàð âÿ- íû çÿðóðè åäèð, èçàôè òÿëÿá éàðàíûð âÿ ìÿùäóä ðå- òÿíäàøëàðûí åùòèéàúûíäàí þç ìÿãñÿäëÿðè ö÷öí ñóðñëàðûí áþëýöñö ñàùÿñèíäÿ ãÿðàð âåðìÿéÿ èñòèôàäÿ åäèðëÿð. Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ êè÷èê ìÿìóð- åùòèéàú îðòàéà ÷ûõûð. Òÿÿúúöáëö äåéèë êè, ùÿìèí ëàðà àéëàðëà ìààø âåðèëìÿäèéèíè äÿ íÿçÿðÿ àë- ìàë âÿ õèäìÿòëÿðÿ åùòèéàúû îëàíëàð îíëàðû íþâ- ñàã, îíëàðû “êîððóïñèéàëàøìûø” àäëàíäûðìàã î áÿñèç ÿëäÿ åòìÿê, åëÿúÿ äÿ äþâëÿò ðåñóðñëàðûí- ãÿäÿð äÿ ÿäàëÿòëè îëìàç. Èñòÿíèëÿí ùþêóìÿòèí äàí èñòèôàäÿ åòìÿê ö÷öí ðöøâÿò âåðìÿéÿ ùàçûð èëê âÿçèôÿñè þç ãóëëóã÷óñóíóí ìààøûíû âàõò- îëóðëàð. ëû-âàõòûíäà þäÿìÿêäèð.
Áóíëàðäàí áàøãà âÿçèôÿëè øÿõñèí ãÿðàðûíäàí Èíäîíåçèéàäà øöáùÿëè éîëëàðëà âàðëàíìàã èì- àñûëû îëàí ìÿñÿëÿëÿðèí ùÿëëèíäÿ - éöêñÿê ñÿâèéé- êàíû éàðàäàí äþâëÿò îðãàíëàðûíû “éàø”, áó èì- êàíëàðûí ÷îõ àç îëäóüó îðãàíëàðû èñÿ “ãóðó” ÿëè ìÿìóðëàðûí èøòèðàê åòäèéè, éàõóä ñèéàñè êîð- äþâëÿò îðãàíëàðû àäëàíäûðûðëàð. ”Éàø” îðãàíëàðà ðóïñèéà ôîðìàñû äà äàõèë îëìàãëà - êîððóïñèéà ïîëèñ, âåðýè õèäìÿòè âÿ èñòÿíèëÿí íàçèðëèéèí áàø- áþéöê ðîë îéíàéà áèëÿð: ÷ûñû àèääèð. Keith Loveard-ûí “Ñóhàðòî: Èíäîíå- çèéàíûí ñîí ñóëòàíû” àäëû ÿñÿðè ö÷öí ìàòåðèàë 4 Âåðýè ýöçÿøòëÿðè îíó àëìûø øÿõñÿ ìèëéîí òîïëàíàí çàìàí ðÿéè ñîðóøóëàí àäàìëàðäàí äîëëàðëàðëà ýÿëèð ýÿòèðÿ áèëÿð. áèðè äåéèð: ”Äþâëÿò áöðîêðàòèéà ìàøûíû ÷ÿð÷èâÿ- 164 ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ
ñèíäÿ âåðýèéûüàí âÿçèôÿñè âàðëàíìàã ö÷öí ÿí 15 ôàèçè, Ïàêèñòàíäà 12 ôàèçè, Ñàëâàäîðäà èñÿ åòèáàðëû éîë èäè.”[3] Áàøãà áèðèñè áèëäèðèð: “Ìÿìó- 8 ôàèçè ñÿðô åäèëèð. ðóí ïàéûíà äöøÿí “ãóðó” âÿçèôÿéÿ òÿéèíàò, îíóí òàëåéèíäÿ ÿí äÿùøÿòëè áèð ùàäèñÿäèð”. Þëêÿäÿ òÿõìèíÿí 100 íþâ òÿñÿððöôàò ôÿàëèééÿòè ö÷öí ëèñåíçèéà àëìàã òÿëÿá åäèëèð. Äöíéà Áàí- Áÿçè ìÿëóìàòëàðà ýþðÿ, Ôèëèïïèíèí Èììèãðàñèéà êûíûí ðÿéèíÿ ýþðÿ, îíëàð ôÿàëèééÿòèí áöòöí ìöì- Èäàðÿñè ðöøâÿò âÿ êîððóïñèéàéà áóëàøûá, “áóðà- êöí ôîðìàëàðûíûí “ïðàêòèê îëàðàã òàì äà êîìèññàðäàí òóòìóø êëåðê âÿ ñöïöðýÿ÷èéÿ- ñèéàùûñû”äûð. Àíúàã áóíëàð ñàüëàìëûüûí ãîðóí- äÿê ùàìû ïóëäàí, ïóëäàí âÿ ÷èðêëè ïóëäàí ìàñûíà, ÿòðàô ìöùèòèí, äþâëÿò òÿùëöêÿñèçëèéèíèí äàíûøûð .”[4] ìöùàôèçÿñèíÿ àèä ìöëàùèçÿëÿðèí òÿõìèíÿí ö÷äÿ áèðèíäÿ þçöíö äîüðóëäóð. Ëèñåíçèéàëàðûí Èììèãðàñèéà Èäàðÿñèíèí êÿøôèééàò ìÿñÿëÿëÿðè àëûíìàñûíà áÿçÿí àéëàðëà âàõò ýåäèð; áóíäàí öçðÿ êå÷ìèø ìöøàâèðè ïîëêîâíèê Ñàëâàäîð Ðî- áàøãà îíóí ö÷öí ÷îõñàéëû ñÿíÿä âÿ áþéöê äîëôîñ ìþâúóä âÿçèééÿòè áåëÿ òÿñâèð åäèð: õÿðú òÿëÿá îëóíóð. [6]
«Èììèãðàñèéà Èäàðÿñèíäÿ êîððóïñèéà éóõàðû- Àâðîïà þëêÿëÿðèíèí áèðèíäÿ áåø øÿùÿðèí 150 äàí àøàüûéà èéåðàðõèéàíûí áöòöí ïèëëÿëÿðèíè ìöÿññèñÿñèíäÿ àïàðûëìûø àðàøäûðìàíûí íÿòèúÿ- ÿùàòÿ åäèð. Ùÿì Ôèëèïïèíäÿ éàøàéàí ÿúíÿáè- ëÿðèíÿ ÿñàñÿí, òåëåôîí ÷ÿêèëìÿñèíÿ ýþðÿ âÿòÿí- ëÿð, ùÿì äÿ õàðèúäÿ éàøàéàí ôèëèïïèíëèëÿð ìÿ- äàøëàð îðòà ùåñàáëà 1250 äîëëàð, èäõàë èøëÿðèíÿ ñÿëÿñèíäÿ èììèãðàñèéà ìÿìóðëàðûíà áþéöê ëèñåíçèéà àëìàüà ýþðÿ 390 äîëëàð, õàðèúÿ ýåò- ñÿëàùèééÿòëÿðèí âåðèëìÿñè, áóðàäà ðöøâÿòèí ÷è- ìÿê ö÷öí 295 äîëëàð, âåðýè ìöôÿòòèøèíèí ùÿð ýÿ- ÷ÿêëÿíìÿñèíÿ øÿðàèò éàðàäûð... ßìÿêäàøëàðûí ëèøèíÿ 125 äîëëàð, ñàíèòàð-åïèäåìèéà, éàõóä õåéëè ùèññÿñèíèí ïåøÿêàðëûã ñÿâèééÿñè àøàüûäûð éàíüûíàãàðøû ìöáàðèçÿ õèäìÿòè öçðÿ ìöôÿòòèøèí [âÿ]; îíëàð áó èøÿ ãîùóìëóã ÿëàãÿëÿðèíÿ, éà ùÿð ýÿëèøèíÿ 60 äîëëàð õÿðúëÿéèð. 50 ìöÿññèñÿ äà ñèéàñè ìÿíñóáèééÿòèíÿ ýþðÿ òÿéèí åäèëèá- öçðÿ ðÿé ñîðüóñóíóí íÿòèúÿñèíÿ ýþðÿ, ãîíøó ëÿð.”[5] þëêÿäÿ àíàëîæè õèäìÿòëÿðèí ùàããûíûí þäÿíèëìÿñè îðòà ùåñàáëà åéíè ñÿâèééÿäÿäèð.[7] Ãîíøó Ìàëàéçèéàäà 100 000 àäàìûí çÿðóðè èìòàùàíëàðû âåðìÿäÿí ñöðöúöëöê âÿñèãÿñè àë- Ëèñåíçèéà âåðèëäèêäÿí ñîíðà îíóí ùÿð ùàíñû øÿ- ìàñû àøêàð åäèëèá. êèëäÿ ïîçóëìàñûíà ýþðÿ âåðèëÿí úÿðèìÿëÿð, áó ïîçóíòóëàðûí ìèãéàñû èëÿ ìöãàéèñÿ åäèëÿ áèëÿð. Äöíéàíûí î áèðè áàøûíäà áèð Êàíàäà æóðíàëèñòè Áèð ùöãóãè ôèêèð úÿðÿéàíûíà ýþðÿ, êîìïàíèéàëàð êå÷èä äþâðöíö éàøàéàí þëêÿëÿðäÿí áèðèíäÿêè ýÿðÿê øöóðëó øÿêèëäÿ éîë âåðäèêëÿðè ùöãóã ïî- êÿäÿðëè ùÿéàò ñÿùíÿñèíè áåëÿ òÿñâèð åäèð: çóíòóëàðûíûí ýÿòèðäèéè õåéèðëÿ þäÿäèêëÿðè úÿðèìÿ- íèí ùÿúìèíè ìöãàéèñÿ åòñèíëÿð. Ëèñåíçèéà Ñîí ðÿé ñîðüóëàðûíûí íÿòèúÿëÿðèíÿ ýþðÿ, þçÿë ñèñòåìèíèí þç ôóíêñèéàñûíû ýÿðÿêëè øÿêèëäÿ èôà áèçíåñ ùÿð èë ïðîòåêñèéà âÿ áàøãà “ùöãóãäàí- åòìÿñè ö÷öí åëÿ ùàë éàðàíìàìàëûäûð êè, áó çà- êÿíàð þäÿìÿ”ëÿðÿ 37 000 ÀÁØ äîëëàðû õÿðúëÿ- ìàí ëèñåíçèéà àëìûø øÿõñÿ îíóí øÿðòëÿðèíè ïîç- éèð. Êîìïàíèéàëàðûí ðÿùáÿðëÿðè èø âàõòûíûí 40 ìàã, îíëàðà ÿìÿë åòìÿêäÿí ñÿðôÿëè îëñóí. ôàèçèíè ëèñåíçèéà âÿ âåðýèëÿðèí ùÿúìè ÿòðàôûíäà äàíûøûãëàðà ñÿðô åäèðëÿð. Ìöãàéèñÿ ö÷öí äå- Êîððóïñèéà ìöõòÿëèô ôîðìàëàðäà - ùÿð ùàíñû ñÿ- ìÿê îëàð êè, Ëèòâàäà áóíóí ö÷öí èø âàõòûíûí íÿäè äþâëÿò ìàøûíûíûí “òÿêÿðëÿðèíè éàüëàìàã” ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ 165
ö÷öí þçöíäÿ ñàõëàéàí àçìààøëû êëåðêèí êè÷èê ÐÖØÂßÒ ÌßÑßËßÍÈÍ ÙßËËÈÍÈ úèíàéÿòèíäÿí òóòìóø, ðöøâÿò âåðÿíèí õåéðèíÿ ÒÅÇËߨÄÈÐÈÐÌÈ? ðÿùáÿðëÿðèí ùàíñûñà ãàéäàíû þçáàøûíà, éàõóä à÷ûã-àøêàð äÿéèøäèðìÿñè âÿ òÿòáèã åòìÿñè ôîð- Áÿçÿí äåéèðëÿð êè, “êè÷èê” ðöøâÿòè “èøèí èðÿëèëÿìÿ- ìàëàðûíäà þçöíö áöðóçÿ âåðÿ áèëÿð. ñè” ö÷öí âåðèðëÿð, áó äà “òÿêÿðëÿðè éàüëàéûð” âÿ èøëÿð ñöðÿòëÿ ýåäèð. Áó, ùÿãèãÿòÿíìè áåëÿäèð? Áó úöð ùàëëàð òÿêúÿ èíêèøàô åòìÿêäÿ îëàí þëêÿ- ëÿðäÿ áàø âåðìèð. Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäà áåëÿ ôþâ- Äöíéà ìèãéàñûíäà êå÷èðèëÿí âÿ ìèíëÿðëÿ ìöÿñ- ãÿëàäÿ ùàëëàð àøêàð åäèëèð. Èëëèíîéñ øòàòûíäà éöê ñèñÿíè ÿùàòÿ åäÿí ö÷ àðàøäûðìàíûí íÿòèúÿëÿðè ìàøûíû ñöðöúöñö âÿñèãÿñè àëìàã èñòÿéÿíëÿð éîë ÿñàñûíäà Äöíéà Áàíêûíûí èãòèñàä÷ûëàðû Daniel ùÿðÿêÿòè ãàéäàëàðû âÿ òåõíèêè ìÿñÿëÿëÿðäÿí Kaufmann âÿ Sðang-Jin Wei ðöøâÿòèí âåðèëìÿñè èëÿ, èäàðÿ÷èëÿðèí áöðîêðàòëàðëà ñþùáÿòÿ ñÿðô åòäè- èáàðÿò óçóí âÿ ìöðÿêêÿá èìòàùàí âåðìÿëèäèð- éè âàõò âÿ õÿðúëÿíìèø âÿñàèò àðàñûíäà ÿëàãÿíè ëÿð. Éöêñÿêìààøëû éöê ìàøûíû ñöðöúöñö âÿñè- ìöÿééÿí åòìÿéÿ ÷àëûøäûëàð. Îíëàð àøêàð åòäèëÿð ãÿñèíè àëìàã èñòÿéÿí, àììà èíýèëèñúÿ êè, ðöøâÿò øÿêëèíäÿ áþéöê âÿñàèò õÿðúëÿéÿí øèð- áèëìÿéÿí, éà áó äèëäÿ ïèñ äàíûøàí èììèãðàíòëàð êÿòëÿð áöðîêðàòëàðëà ãàéäàëàð ÿòðàôûíäà äàíûøûã- ïðàêòèê îëàðàã áó èìòàùàíëàðû âåðìÿê èìêàíûí- ëàðà äàùà àðòûã âàõò ñÿðô åäèðëÿð. Ðöøâÿòëÿ äàí ìÿùðóìäóðëàð. Îäóð êè, ôåäåðàë ïðîêóðîð- èøëÿéÿí øèðêÿòëÿð ùÿì÷èíèí êàïèòàëûí äàùà éöê- ëóã ÿìÿêäàøëàðûíûí ýþñòÿðäèéè êèìè, ñöðöúöëöê ñÿê äÿéÿðè èëÿ öçëÿøèðëÿð.[10] âÿñèãÿñè àëìàã èñòÿéÿí éöçëÿðëÿ èììèãðàíò äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà ðöøâÿò âåðìèø, îíëàð äà Ìöÿëëèôëÿðèí ýÿëäèéè íÿòèúÿéÿ ýþðÿ, ðöøâÿòèí áö- ÿâÿçèíäÿ áåëÿëÿðèíÿ òÿëèì êå÷ìèø, éà äà ñàäÿ- ðîêðàòèê ïðîñåäóðëàðû ñàäÿëÿøäèðäèéè ùàããûíäà úÿ îëàðàã îíëàðûí ÿâÿçèíÿ èìòàùàí ôîðìàëàðûíû ôèêèð ÿñàññûçäûð, ÷öíêè áöðîêðàòëàð èñòÿäèêëÿðè äîëäóðìóøëàð. Áåëÿ áèð éîëëà ÿëäÿ åäèëìèø ïóëóí ãàéäàëàðû ãîéóð, ðöøâÿò àëìàã ìÿãñÿäèëÿ ìÿ- áèð ùèññÿñèíè ùÿìèí äþâëÿò ìÿìóðëàðû øòàò ãó- ñÿëÿíèí ùÿëëèíè óçàäûð. Ìöÿëëèôëÿðèí àïàðäûãëàðû áåðíàòîðóíóí ñå÷êè ôîíäóíà êå÷èðìèøëÿð. Áó åìïèðèê òåñòëÿð ýþñòÿðäè êè, ðöøâÿò âåðÿí øèðêÿò- ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû 31 íÿôÿð èòòèùàì îëóíäó, îíëàð- ëÿðäÿ ìåíåúåðëÿð ìÿìóðëàðëà äàíûøûãëàðà äàùà äàí 26-ñû ýöíàùûíû åòèðàô åòäè. [8] Àíàëîæè ôûðûë- àðòûã âàõò ñÿðô åäèðëÿð. äàã÷ûëûã Ãÿðáè Àâðîïàäà äà áàø âåðäè. Èøýöçàð äàèðÿëÿð ðöøâÿòÿ “éîõ” äåìÿê èìêàíû éàðàäàí ãàíóíëàðäàí âÿ êîëëåêòèâ òÿøÿááöñëÿð- Íèéÿ áó ùàëëàð ìöìêöí îëóð? Èêèáàøëû âÿ ãåé- äÿí ôàéäàëàíà áèëÿðëÿð. ðè-ìöÿééÿí òÿëèìàòëàð. Ìÿìóðëàðûí þùäÿñèíÿ áóðàõûëàí ãÿðàðëàð. Ñÿíÿäèí, ìÿñÿëÿí, ñöðöúö- ÄÞÂËßÒ ÈÍÑÒÈÒÓÒËÀÐÛÍÀ ÒÎÕÓÍÀÍ ëöê âÿñèãÿñèíèí âåðèëìÿñèíäÿ ñöðöíäöðìÿ÷èëèê. ÐÖØÂßÒÕÎÐËÓÜÓÍ ÍßÒÈÚßËßÐÈ Âÿòÿíäàøëàðûí þç øèêàéÿòëÿðèíè âåðìÿëÿðè ö÷öí ìöñòÿãèë ìåõàíèçìëÿðèí îëìàìàñû. Àøàüû ñÿâèééÿëÿðäÿ ðöøâÿò (ëàï ÿââÿëäÿí îíà “êè÷èê” ðöøâÿò äÿ äåéèáëÿð) ÷îõëàðûíûí äöøöíäö- Áöòöí áóíëàð áèçíåñÿ íåúÿ òÿñèð åäèð? Àðàøäûð- éöíöí ÿêñèíÿ äàùà òÿùëöêÿëèäèð. Äþâëÿò ìÿ- ìàëàð ýþñòÿðèð êè, áÿçè þëêÿëÿðäÿ êîìïàíèéàëà- ìóðëàðûíà áþéöê ìèãäàðäà ðöøâÿò òÿëÿá åòìÿê ðûí ðÿùáÿðëÿðè èø âàõòûíûí äþðääÿ áèðèíè äþâëÿò èìêàíû âåðÿí âÿçèôÿëÿð áèð ÷îõ þëêÿäÿ ÿí àðçóî- ãóëëóã÷óëàðû èëÿ ìöçàêèðÿëÿðÿ ùÿñð åäèð. [9] ëóíàí ùàëà ÷åâðèëèá. Íÿòèúÿäÿ áèð áàçàð éàðàíûá. 166 ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ
Áóðàäà áó âÿçèôÿëÿð òÿéèíàòëàðà ìÿñóë øÿõñ òÿ- êîððóïñèéà ö÷öí ìöíáèò øÿðàèò éàðàäûð. Áóíäàí ðÿôèíäÿí ñàòûëûð, éà äà äàùà éöêñÿê âÿçèôÿëè øÿõ- áàøãà øèêàéÿò âÿ àïåëëéàñèéàëàð ñîíäà øèêàéÿò ñÿ ìöòÿìàäè îëàðàã ìöÿééÿí îëóíìóø åäèëÿí òÿðÿôèí ìàñàñû öñòöíÿ ýÿëèð. ìèãäàðäà þäÿíèëÿí ðöøâÿò ìöãàáèëèíäÿ “èúàðÿ- éÿ âåðèëèð”. Áó çàìàí ðöøâÿò àøàüûäàí ëàï éó- Áó þëêÿëÿðäÿí áèðè äÿ Ñëîâàêèéàäûð. Áó þëêÿíèí õàðûéà êèìè þòöðöëöð, áåëÿëèêëÿ, áó ìöÿññèñÿäÿ Êîððóïñèéàéà Ãàðøû Ìöáàðèçÿ Ìèëëè Ïðîãðàìû- êîððóïñèéà ñèñòåìàòèê äåéèë, ñèñòåì õàðàêòåðè íûí ìÿðêÿçè åëåìåíòëÿðèíäÿí áèðè ìöÿññèñÿ àëûð. ðÿùáÿðëÿðèíäÿí áöòöí ëèñåíçèéà, èìòèéàç, èúàçÿ, áîðú âÿ ñóáñèäèéàëàðûí òàì ñèéàùûñûíû òÿãäèì Äþâëÿò ãóëëóüóíà òÿéèíàò ìåõàíèçìëÿðè äèããÿò- åòìÿê òÿëÿáèäèð. Áóíäàí áàøãà òÿëÿá åäèëèð êè, ëÿ àðàøäûðûëìàëûäûð. Ìöìêöí îëàí áöòöí ùàëëàð- îíëàð áó ãÿðàðëàðà úàâàáäåù îëàí äåïàðòà- äà òÿéèíàòëàð íÿìèçÿäèí ïåøÿêàðëûã ñÿâèééÿñè ìåíòëÿðèí òàì ñèéàùûñûíû, ìÿñóë ìÿìóðëàðûí âÿ õèäìÿòëÿðèíäÿí àñûëû îëìàëû, øÿôôàô øÿêèëäÿ, àäëàðûíû, ëàçûì îëàí ìåéàðëàðû âÿ ïðîñåäóð ãàé- ìöñàáèãÿ éîëó èëÿ âÿ óéüóí äåïàðòàìåíò, éà ìöÿññèñÿäÿí àñûëû îëìàäàí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëè- äàëàðûíû ÿëàâÿ åòñèíëÿð. Áóíäàí ñîíðà ëàçûìñûç äèð. èúàçÿëÿðèí ëÿüâè, èúàçÿ âÿ èìòèéàçëàðûí àâòîìà- òèê áÿðïàñû, ñàõëàíìàñû çÿðóðè áèëèíÿí èúàçÿ âÿ ËÈÑÅÍÇÈÉÀËÀÐÛÍ ×ÎÕËÓÜÓ èìòèéàçëàðûí âåðèëìÿñèíèí äÿãèã ãàéäàëàðûíû ìöÿééÿí åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ ôÿàëèééÿò ïëàíû ùà- Êîððóïñèéàíûí ñÿâèééÿñè éöêñÿê îëàí þëêÿëÿðèí çûðëàíûð. ÷îõóíäà àéðû-àéðû øÿõñëÿð, åëÿúÿ äÿ ìöÿññèñÿ- ëÿð ôÿàëèééÿòèí ÿí ìöõòÿëèô ñàùÿëÿðèíÿ ýþðÿ êöëëè GRECO-íóí 2003-úö èë òàðèõëè ùåñàáàòûíäà áó ìèãäàðäà èúàçÿ àëìàüà ìÿúáóðäó. Áóíäàí ïëàí òÿãäèð îëóíóð. Áóíóíëà áåëÿ ýþñòÿðèëèð êè, áàøãà þçÿë ñåêòîð ùÿð èë ìöõòÿëèô éîõëàìàëàðà ùþêóìÿò ëÿüâ åäèëÿúÿê ëèñåíçèéàëàðûí äÿãèã ñà- ìÿðóç ãàëûð, áÿçè ùàëëàðäà èñÿ èñòÿíèëÿí éîõëà- éûíû ùÿëÿ äÿ ìöÿééÿí åòìÿéèá, ãöââÿäÿ ãàëà- ìà ìöÿññèñÿíèí áàüëàíìàñû èëÿ íÿòèúÿëÿíÿ áè- úàã ëèñåíçèéàëàð ÿñàñëàíäûðûëìàéûá. ëÿð. Áèð íå÷ÿ èë ÿââÿë, ùÿòòà Èñâå÷ðÿäÿ áåëÿ áèð ãÿðè- Ëèñåíçèéà âÿ èìòèéàçëàðûí ÷îõó àâòîìàòèê óçà- áÿ ùàë àøêàð åäèëèá: Úåíåâðÿäÿ éåíè ðåñòîðàí- äûëìûð. ßñàñûíäà ðöøâÿò òÿëÿáè äóðàí ìöíàñè- ëàðûí à÷ûëìàñûíà èúàçÿ âåðÿí ìöôÿòòèø ìþâúóä áÿòëÿðäÿ ëèñåíçèéàíûí àëûíìàñû ñîí äåéèë, ðåñòîðàíëàðûí ñàùèáëÿðèíäÿí ðöøâÿò éûüìûø âÿ áàøëàíüûúäûð. îíóí ùåñàáûíà Èòàëèéàäà áþéöê ìöëêëÿð àëìûø- äû. Áó ìÿôÿòòèø ùÿáñ åäèëÿíäÿí ñîíðà Úåíåâðÿ- Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ èãòèñàäè ôÿàëèééÿòëÿ ìÿøüóë îë- íèí øÿùÿð øóðàñû éåíè ìöôÿòòèø àõòàðìàüà ìàã ö÷öí ÷îõëó èúàçÿ àëìàã òÿëÿá îëóíóð, áó áàøëàéûð âÿ áó èøëÿ øóðàíûí öçâëÿðèíäÿí áèðè áó èúàçÿëÿðèí ùàìûñûíû ÿùàòÿ åäÿí ñèéàùû áåëÿ âÿçèôÿíèí ëÿüâèíè òÿêëèô åäÿíÿ ãÿäÿð ìÿøüóë îëìóð. Ùÿð äåïàðòàìåíò, éà ìöÿññèñÿ þç òÿ- ëÿáëÿðèíè âÿ ãàéäàëàðûíû ãîéóð. Îíëàðà êöëëè ìèã- îëóð. ßñëèíäÿ ìöôÿòòèø ñàíèòàðèéà, òÿùëöêÿñèçëèê äàðäà ùöãóãè íîðìàòèâëÿð ÿëàâÿ åäèëèð. Îíëàðí ìÿñÿëÿëÿðèíè þéðÿíìèðäè, îíó àíúàã éåíè ðåñòî- äà ÿêñÿðèééÿòè öìóìè õàðàêòåð äàøûéûð âÿ ÿí ðàíûí èãòèñàäè áàõûìäàí ñÿìÿðÿëè îëóá-îëìàéà- ìöõòÿëèô øÿêèëäÿ éîçóëà áèëèð. Ëèñåíçèéàëàðûí âå- úàüû ìàðàãëàíäûðûðäû. Áó àéäûí îëàí êèìè øóðà ðèëìÿ øÿðòëÿðè êîíêðåò äåéèë äóìàíëû îëóð, áó äà ùÿìèí âÿçèôÿíè ëÿüâ åòäè. ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ 167
Ëàêèí ëèñåíçèéà âÿ èúàçÿëÿðèí ëÿüâè âÿ (éà) îíëà- ëàð ìöÿééÿí èø òÿúðöáÿñè ãàçàíäûãäàí ñîíðà ðûí âåðèëìÿñè ïðîñåñèíèí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñè äèýÿð âÿçèôÿéÿ êå÷èðèëÿúÿê. Àììà áó ìÿùç î àñàí èø äåéèë. Ùàíñûñà èúàçÿ ýÿðÿêëè ýþðöíñÿ ÷ÿòèíëèêëÿðäÿíäèð êè, ðèñêèí èäàðÿ îëóíìàñû çà- äÿ, ìÿíòèãÿ ÿñàñÿí äöøöíìÿê îëàð êè, èúàçÿ ìàíû ìöòëÿã íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð. Áèð ÿìÿêäàøûí íÿ ãÿäÿð àáñóðä âÿ ÿñàññûçäûðñà, áèð î ãÿäÿð ùÿìèí âÿçèôÿäÿ ñàõëàíìàñûíûí ìÿíôè íÿòèúÿëÿ- îíóí ðöøâÿò àëìàã ö÷öí äöøöíöëäöéö åùòèìàëû ðè, ÷îõ åùòèìàë êè, äàùà àðòûã îëàúàã. ùÿãèãÿòÿ óéüóí ýþðöíöð. Èäàðÿ÷èëèéèí òÿêìèëëÿø- äèðèëìÿñè êîððóïñèéà÷û ìÿìóðëàð øÿáÿêÿñèíäÿí Ö÷öíúö éîë ö÷öíúö òÿðÿôèí úÿëá åäèëìÿñèäèð. Þë- àçàä îëìàüû íÿçÿðäÿ òóòóð. êÿëÿðèí áèðèíäÿ âåðýè õèäìÿòèíäÿ êîððóïñèéàíûí ñÿâèééÿñèíè âåðýè ðöñóìëàðûíûí ìöâÿêêèë áàíê- ØßÕÑÈ ßËÀÃßËßÐÈÍ ÃÛÐÛËÌÀÑÛ ëàð âàñèòÿñèëÿ þäÿíìÿñè òÿëÿáè èëÿ àøàüû ñàëìàã ìöìêöí îëóá; áó çàìàí âåðýè õèäìÿòè ÿìÿê- Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû óçóí çàìàí åéíè ìöøòÿðè- äàøëàðû âåðýè ðöñóìëàðûíûí ãÿáóëóíäàí òàìà- ëÿðëÿ èøëÿäèêäÿ ìöíàñèáÿòëÿð áÿçÿí, ùÿòòà òÿù- ìèëÿ óçàãëàøäûðûëûð. òÿëøöóð èøýöçàð ìöíàñèáÿòëÿð ìöñòÿâèñèíäÿí ÷ûõà áèëÿð. Èíñàíëàð äîñòëàøûð, áèð-áèðèíè åâèíÿ äÿ- ÂßÒßÍÄÀØ ÕÀÐÒÈÉÀËÀÐÛ âÿò åäèð, éà äà ãåéðè-ðÿñìè øÿðàèòäÿ ýþðöøöð âÿ ùÿòòà ÿí òÿìèç äþâëÿò ãóëëóã÷óñó áåëÿ ýþñòÿðèë- Âÿòÿíäàø õàðòèéàëàðû èëê äÿôÿ Áðèòàíèéàäà éàðà- ìèø äèããÿòÿ ýþðÿ ìèííÿòäàðëûã åòìÿéÿ þçöíö íûá, ñîíðà ñöðÿòëÿ äöíéàéà éàéûëûá. Áèðëÿøìèø áîðúëó áèëèð. Áó ïðîáëåìè èêè éîëëà ùÿëë åòìÿê Êðàëëûãäà ìèëëè õàðòèéàëàð äþâëÿò õèäìÿòèíèí ìÿù- îëàð. êÿìÿëÿð, ìèëëè ñÿùèééÿ ñèñòåìè, ìÿíôÿÿò àýåíò- ëèéè êèìè âàúèá ñàùÿëÿðèíè ÿùàòÿ åäèð. Áèðèíúè éîë èøýöçàð ìöíàñèáÿòëÿðäÿ áèðáàøà òÿ- Õàðòèéàëàðäà õèäìÿòëÿðèí ýþñòÿðèëìÿñè ñòàíäàðòû ìàñäàí ãà÷ìàãäûð, éÿíè ÿðèçÿ÷è îíóí èøè èëÿ êè- âÿ áó ñòàíäàðòëàðà ÿìÿë îëóíìàäûüû ùàëëàðäà ìèí ìÿøüóë îëäóüóíó áèëìèð. Ñèíãàïóðäà øèêàéÿòëÿð ãàéäàñû ìöÿééÿí åäèëèð. ýþìðöê êîìïöòåðëÿøäèðèëäèêäÿí ñîíðà îíäàí êå÷ìÿê õåéëè ñöðÿòëÿíäè; î, ìàëëàðûí “ýþìðöê Éåðëè ñÿâèééÿëè õèäìÿò ñàùÿëÿðè, ìÿñÿëÿí, ùÿ- òÿìèçëÿíìÿñè” ìöääÿòèíè ìöÿééÿí åòìÿê èì- êèìëÿðèí ôÿðäè ôÿàëèééÿòè, éåðëè õÿñòÿõàíàëàð, êàíû âåðäè; áó öñóë áàøãà þëêÿëÿðäÿ äÿ òÿòáèã ìÿêòÿáëÿð âÿ ñîñèàë õèäìÿòëÿð ùàããûíäà õöñóñè åäèëäè. Ìöÿééÿí ìöääÿò ÿðçèíäÿ ìàë ýþìðöê- õàðòèéàëàð äà âàð. Âÿòÿíäàøëàð õèäìÿò ñòàíäàðò- äÿí êå÷ìÿäèêäÿ íÿçàðÿò îðãàíëàðû áó ëÿíýè- ëàðû ùàããûíäà ìÿëóìàòà ìàëèêäèðñÿ, åëÿúÿ äÿ ìÿíèí ñÿáÿáëÿðèíè òÿëÿá åäèðëÿð. Âÿçèôÿëè êèìÿ âÿ íåúÿ øèêàéÿò åòìÿê ãàéäàñûíû áèëèðñÿ øÿõñëÿð âÿ âÿòÿíäàøëàð àðàñûíäà áöòöí ìöíà- âÿ áó ñòàíäàðòëàðà ÿìÿë åäèëìèðñÿ, ìöâàôèã ñèáÿòëÿð êîìïöòåð âàñèòÿñèëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëäè- ìÿìóðëàð ö÷öí êè÷èê êîððóïñèéà èëÿ ìÿøüóë îë- éèíäÿí øÿõñè òÿìàñëàð àðàäàí ãàëõûð. Èøëÿðèí ìàã àðòûã ÷îõ òÿùëöêÿëè îëìàüà áàøëàéûð. [11] ïî÷ò âàñèòÿñèëÿ àïàðûëìàñû äà áèðáàøà òÿìàñëà- ðûí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ö÷öí ÿëàâÿ èìêàíëàð Áó õàðòèéàëàðûí ýöúö þçöíäÿäèð: íÿçÿðäÿ òóòó- éàðàäûð. ëóð êè, âÿòÿíäàøëàð áó õàðòèéàëàðäà òÿìèí îëóí- ìóø ùàããëàðûíû ìöäàôèÿ åäÿúÿê âÿ õèäìÿòëÿð Èêèíúèñè, ÿìÿêäàøëàðûí éåðèíè ìöòÿìàäè îëàðàã ñòàíäàðòëàðà óéüóí îëìàäûãäà îíëàð øèêàéÿò åëÿ äÿéèøäèðìÿê îëàð êè, îíëàð åéíè “ùÿññàñ” âÿ- âåðìÿê ñàùÿñèíäÿ ìþâúóä îëàí ìöâàôèã ïðî- çèôÿäÿ óçóí ìöääÿò ãàëìàñûíëàð. Áó âàõò ñåäóðëàðäàí èñòèôàäÿ åäÿúÿêëÿð. Áóíóíëà, âÿçè- ìöÿééÿí ÷ÿòèíëèêëÿð éàðàíà áèëÿð, ÷öíêè èíñàí- ôÿëè øÿõñëÿðèí þç ôóíêñèéàëàðûíû ëàçûìûíúà éåðèíÿ 168 ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ
éåòèðìÿñè ö÷öí îíëàðà ùöãóãè òÿçéèãäÿí ÷îõ, “ÏÎÇÈÒÈ ÑÓÑÃÓÍËÓÔ ïñèõîëîæè òÿçéèã ýþñòÿðèëèð. Àììà äþâëÿò ìöÿñ- ñèñÿñèíèí äèâàðûíäà õèäìÿò ñÿâèééÿñèíÿ ãàðàí- Áîëèâèéàäàêû ñîí èñëàùàòëàð íÿòèúÿñèíäÿ, ìÿñÿ- òèéà ùàããûíäà åëàíûí îëìàñû ôàêòû ýþñòÿðèð êè, ëÿí, äþâëÿò òÿøêèëàòëàðû âÿ ðöñóìëàð ùàããûíäà âÿòÿíäàøëàð áó ãàðàíòèéëàðëà òàíûø îëà áèëÿðëÿð. ìöôÿññÿë ìÿëóìàòëàð ÷àï åäèëäè. Ùàçûðäà äþâ- ëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí ùàìûñûíäà òÿëÿá åäèëÿí áö- Âÿòÿíäàøëàðû ëàçûìè ñÿâèééÿäÿ õèäìÿò ýþñòÿð- òöí ñÿíÿä âÿ ïðîñåäóðëàðûí ñàäàëàíäûüû, åëÿúÿ ìÿê òÿëÿáèíÿ ùÿâÿñëÿíäèðÿðÿê, íÿçàðÿò òÿøêè- äÿ ìöâàôèã õèäìÿò ìöãàáèëèíäÿ òóòóëàí ðöñóì- ëàòëàðû øèêàéÿòëÿðèí ñàéûíû èçëÿìÿê âÿ èøè áàðÿäÿ ëàðûí äÿãèã ìèãäàðû ýþñòÿðèëìÿêëÿ èíôîðìàñèéà øèêàéÿò âåðèëìèø òÿøêèëàòëàð ùàããûíäà òÿäáèð ýþð- áöëëåòåíëÿðè àñûëûð. Áó ãàéäà äþâëÿò ãóëëóã÷óëà- ìÿê èìêàíû ÿëäÿ åäèð. ðûíûí ðöøâÿò òÿëÿá åòìÿëÿðèíèí ãàðøûñûíû àëìàüà âÿ çÿðóðè ïðîñåäóðëàðû êå÷ìÿêäÿ âÿòÿíäàøëàðà ÈÍÒÅÐÍÅÒÄßÍ ÈÑÒÈÔÀÄß éàðäûì ýþñòÿðÿí “âàñèòÿ÷èëÿðäÿí” úàí ãóðòàð- ìàüà êþìÿê åäèð. Òàìàìèëÿ àéäûíäûð êè, Èíòåðíåò ëèñåíçèéà âÿ èúà- çÿëÿðèí âåðèëìÿñè ïðîñåñèíäÿ ñàõòàêàðëûã èì- Áóíäàí áàøãà “ïîçèòèâ ñóñãóíëóã” ïðàêòèêàñû êàíëàðûíû àçàëòìàã ïîòåíñèàëûíà ìàëèêäèð. äà òÿòáèã åäèëèð. Áóíà ÿñàñÿí ïåøÿ ôÿàëèééÿòè Àììà Ùèíäèñòàíûí òÿúðöáÿñè ýþñòÿðèð êè, ìÿñÿ- ö÷öí ëèñåíçèéàéà ýþðÿ, éà àâòîíÿãëèééàò ö÷öí ëÿí, êîððóïñèéàíûí ÷è÷ÿêëÿíäèéè ìþâúóä ñèñòåìè ãåéäèééàò ñÿíÿäèíÿ ýþðÿ, éà äà áàøãà äþâëÿò ñàäÿúÿ on-lèíå ðåæèìèíÿ êå÷èðìÿê âÿ îíó ñÿíÿäè, éà àðàéûøûíà ýþðÿ ìöðàúèÿò åòìèø âÿ- å-èäàðÿ÷èëèê (åëåêòðîí èäàðÿ÷èëèê) àäëàíäûðìàã òÿíäàø 15 ýöí ÿðçèíäÿ ðÿää úàâàáû àëìàäûüû éåòÿðëè äåéèë. Èíòåðíåòèí öñòöíëöêëÿðèíäÿí èñòèôà- òÿãäèðäÿ îíóí ÿðèçÿñèíÿ ìöñáÿò úàâàá âåðèë- äÿ åòìÿê ö÷öí ôÿàëèééÿòèí áöòöí ìÿçìóíóíó ìèø ùåñàá åäèëèð. Áîëèâèéàäà “Ñàáàù ýÿëèí” èôà- âÿ ãàéäàëàðûíû èñëàù åäèá, éåíèäÿí ãóðìàã ýÿ- äÿñè ùàìûéà àéäûíäûð – ÿñëèíäÿ áó, “Ñàáàù ðÿêäèð. ïóëëà ýÿëèí” äåìÿêäèð. Èñëàùàòëàðäàí ñîíðà âÿ- òÿíäàø “Ñàáàù ýÿëèí” òÿêëèôè àëäûãäà ñàäÿúÿ 15 Ñåóëäàêû Âÿòÿíäàø ßðèçÿëÿðèíèí Åôôåêòëè Òÿùëèëè- ýöí ýþçëÿéÿ áèëÿð, îíäàí ñîíðà èñÿ áó ìöääÿò íèí Îí-ëèíå Ãàéäàëàðû (OPEN), âÿòÿíäàø ÿðè- ÿðçèíäÿ ðÿää úàâàáû àëìàéûáñà, “ïîçèòèâ ñóñ- çÿëÿðèíèí ìöçàêèðÿñè âàõòû áÿëÿäèééÿ èø÷èëÿðèíèí ãóíëóã” ãàéäàñûíäàí èñòèôàäÿ åäÿ áèëÿð. éîë âåðäèéè ÿñàññûç ñöðöíäöðìÿ÷èëèêëÿðèí âÿ ïî- ßëáÿòòÿ, èúàçÿ, éàõóä ëèñåíçèéà ö÷öí ìöðàúèÿò çóíòóëàðûí ãàðøûñûíû àëìàã éîëó èëÿ øÿùÿðèí èäà- åòìèø, àììà áóíà ùàããû ÷àòìàéàí áèð øÿõñ ðÿ÷èëèê ñèñòåìèíäÿ øÿôôàôëûüûí òÿìèí åäèëìÿñè ìÿìóðà ðöøâÿò âåðÿ áèëÿð êè, î, ìöâàôèã ñÿíÿäè ö÷öí éàðàäûëûá. Èíòåðíåòäÿí èñòèôàäÿéÿ ÿñàñëà- èòèðñèí. Áó éîëëà î, èñòÿäèéèíÿ íàèë îëà áèëÿð. Áó íàí áó ñèñòåì âÿòÿíäàøëàðà èúàçÿ âÿ òÿñäèã ùàëäà “ïîçèòèâ ñóñãóíëóã” ïðèíñèïèíäÿí èñòèôà- ö÷öí (êîððóïñèéà åùòèìàëûíûí ÿí ÷îõ îëäóüó äÿéÿ íÿçàðÿò åòìÿê îëàð. Ùÿð áåëÿ áèð ùàëûí óé- ñàùÿëÿð) åòäèêëÿðè ìöðàúèÿòëÿðè èçëÿìÿê âÿ ãàð- üóí èçàùà ìàëèê îëäóüóíó âÿ áó ùàëûí ùàíñûñà øûëàøäûãëàðû èñòÿíèëÿí ïîçóíòó ùàããûíäà ìÿñÿëÿ áèð øþáÿäÿ, éà äà ìöÿééÿí áèð èíñàí ãðóïóíà ãàëäûðìàã èìêàíû âåðèð. Áó Èíòåðíåò ñÿùèôÿñèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ òåç-òåç òÿêðàð åäèëìÿäèéèíè éîõëà- ùÿð ýöí 2 000 àäàì äàõèë îëóð. [12] ìàã îëàð. ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ 169
Äöíéà Áàíêûíûí ðÿéèíÿ ýþðÿ, ÿí âàúèá äþâëÿò ìöÿññèñÿ èúòèìàèééÿò ãàðøûñûíäà ìÿñóëèéé- èíñòèòóòëàðûíäàí áèðè ïåøÿêàð âÿ éàõøû ÿñàñëàí- ÿò äàøûìàëûäûð. äûðûëìûø áèð äþâëÿò èäàðÿñèäèð êè, î äà éåíè òÿéè- íàòëàð òÿêëèôèíè ïàòðîíàæ ïðèíñèïè ÿñàñûíäà äåéèë, 4 Ëèñåíçèéà âÿ èúàçÿ âåðèëìÿñèíèí ãàíóíëà íàìèçÿäèí ïåøÿêàðëûã âÿ òÿúðöáÿñèíÿ ÿñàñÿí ìöÿééÿí åäèëìÿìèø ãàéäàñûíûí éàñàã èðÿëè ñöðöð. Åôôåêòëè èøëÿéÿí áó äþâëÿò èäàðÿñè òÿê- åäèëìÿñè. úÿ êè÷èê êîððóïñèéàéà ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìèð, ùÿì äÿ ïåøÿêàðëûã âÿ òÿìèçëèê ãàéüûñûíà ãàëàí 4 Ëèñåíçèéà âÿ èúàçÿëÿðèí âåðèëìÿñè ö÷öí äþâëÿò èäàðÿëÿðèíèí ÷îõóñó ö÷öí êàäð ùàçûðëàéûð. ÷îõñàéëû ìþâúóä ãàéäà âÿ òÿëèìàòëàðûí Îíëàðà ìàëèééÿ âÿ èíñàí åùòèéàòëàðû íàçèðëèêëÿðè, ëÿüâ åäèëìÿñè. äþâëÿò ùÿððàú êîìèòÿëÿðè, êîíòðàêòëàð àëìàã 4 Ëèñåíçèéà âÿ èúàçÿëÿðèí âåðèëìÿñèíè ùàêè- ö÷öí òÿãäèì åäèëìèø ÿðèçÿëÿðè ãèéìÿòëÿíäèðÿí ìèééÿò îðãàíëàðûíûí þùäÿñèíÿ áóðàõàí áö- òåõíèêè õèäìÿòëÿð, íèçàìëàéûúû ñèéàñÿòè ùÿéàòà òöí ùöãóãè ãàéäàëàðûí ëÿüâè. (Ðÿãàáÿò êå÷èðÿí îðãàíëàð, ìöùàñèáàò õèäìÿòè, äàõèëè âÿ Ùàããûíäà Ãàíóíóí ðåêëàìà ùÿñð îëóíìóø õàðèúè àóäèò øþáÿëÿðè àèääèð. Àììà Äöíéà Áàí- áÿíäè, ÊÈ ùàããûíäà ãàíóí ëàéèùÿñè íöìó- êûíûí 60-äàí àðòûã þëêÿäÿ äþâëÿò õèäìÿòèíäÿ èñ- íÿäèð). ëàùàòëàðûí àïàðûëìàñûíà éàðäûì òÿúðöáÿñè ýþñòÿðèð êè, áó êîíêðåò ñàùÿäÿ èðÿëè ýåòìÿ ñöðÿ- 4 Ëèñåíçèéà âÿ èúàçÿéÿ ðÿää úàâàáû âåðèëìÿ- òè, áèð ãàéäà îëàðàã ÷îõ àøàüûäûð. [13] ñèíÿ íÿçàðÿò èìêàíëàðûíûí ýåíèøëÿíäèðèëìÿ- ñè. ÈÚÀÇß Âß ËÈÑÅÍÇÈÉÀ ÂÅÐÈËÌßÑÈ ÑÀÙßÑÈÍÄß ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß 4 Èíçèáàòè ïðîñåäóðëàðûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ÌÖÁÀÐÈÇß Ö×ÖÍ ÔßÀËÈÉÉßÒ ÏËÀÍÛ ö÷öí ãîéóëàí ÿñàñ òÿëÿáëÿð:
Èãòèñàäèééàòäà êå÷èä äþâðöíö éàøàéàí þëêÿëÿ- 4 Õàðèúè òèúàðÿò ñàùÿñèíäÿ Àâðîïà Áèðëèéè âÿ ðèí áèðèíäÿ òàíûíìûø ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëà- Äöíéà Òèúàðÿò Òÿøêèëàòû ãàðøûñûíäà þëêÿíèí ðûíäàí áèðè ëèñåíçèéà âåðèëìÿñè ñàùÿñèíäÿ ýþòöðäöéö þùäÿëèêëÿðÿ úèääè ÿìÿë åòìÿê. êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ö÷öí ôÿàëèééÿò ïëàíû ùàçûðëàéûá: 4 Ìàëèééÿ ñàùÿñèíäÿ, î úöìëÿäÿí, Âàëéóòà øóðàñûíà ìöíàñèáÿòäÿ þëêÿíèí ÁÂÔ ãàðøû- 4 “Ëèñåíçèéà âÿ èúàçÿ òÿëÿá åäèëÿí ôÿàëèééÿò- ñûíäà öçâëöê ìÿñÿëÿëÿðèíäÿ ýþòöðäöéö þù- ëÿðèí ùöãóãè íèçàìëàíìàñû çÿðóðèäèð. Èúàçÿ äÿëèêëÿðÿ, åëÿúÿ äÿ ÁÂÔ Ìöãàâèëÿñèíèí âÿ ëèñåíçèéàëàðûí âåðèëìÿñè ïðîñåäóðëàðû âÿ (Íèçàìíàìÿñèíèí) VIII Ìàääÿñèíÿ úèääè øÿðòëÿðè áàøãà íîðìàòèâ àêòëàðäà äåéèë, ãà- ÿìÿë åòìÿê. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ ôÿàëèééÿòèí íóíóí þçöíäÿ ÿêñèíè òàïìàëûäûð. Áó èñòèãà- ìåòîä âÿ ôîðìàëàðû òÿêìèëëÿøÿúÿê, î äà þç ìÿòäÿ àøàüûäàêûëàð òÿêëèô îëóíóð: íþâáÿñèíäÿ ÿùàëèéÿ äàùà êåéôèééÿòëè äþâëÿò õèäìÿòèíÿ ñÿáÿá îëàúàã. Ãÿðàð âåðìÿê 4 Ôÿàëèééÿò éàëíûç ìöòëÿã ìÿíàäà çÿðóðè ñàùÿñèíäÿ èäàðÿ÷èëÿð ãàðøûñûíäà ìöòëÿã þù- îëàí ñàùÿëÿðëÿ ìÿùäóäëàøûð. Áåëÿ ùàëëàðäà äÿëèéèí (ìÿñÿëÿí, ãÿðàð âåðìÿê ö÷öí ìöä- øÿôôàôëûüà äàùà åòèáàðëû ãàðàíòèéà òÿìèí äÿòèí ìöÿééÿíëÿøìÿñè, ãÿáóë åäèëìèø îëóíìàëûäûð. Èúàçÿ âÿ ëèñåíçèéà âåðÿí ãÿðàðëàðûí àøêàðëàíìà ôîðìàëàðû âÿ ñ.) ãî- 170 ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ
éóëìàñû áó íÿòèúÿíèí ÿëäÿ åäèëìÿñèíÿ éàð- çóíòóëàðûíû àðàøäûðìà èäàðÿñè êèìè äþâëÿò äûì åäÿ áèëÿð. Áó òÿäáèðëÿðèí êîððóïñèéàíûí îðãàíëàðûíà âåðèëÿ áèëÿð. ñÿâèééÿñèíÿ òÿñèðèíè ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ö÷öí êè÷èê, éà îðòà éàøàéûø ìÿíòÿãÿñèíäÿ ïèëîò 4 Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ùÿäèééÿ àëìàã ãàé- ëàéèùÿíè èøëÿéèá ýåð÷ÿêëÿøäèðèëìÿê îëàð. äàëàðûíûí ìöÿééÿí åäèëìÿñè âÿ äàõèëè íÿçà- ðÿò ìåõàíèçìëÿðè âàñèòÿñèéëÿ áó ãàéäàëàðà 4 Ùàêèìèééÿò àäûíäàí ñóáéåêòèâ ãÿðàðëàðûí ÿìÿë îëóíìàñû öçÿðèíäÿ íÿçàðÿò. âåðèëìÿñè èìêàíëàðûíû àçàëòìàã ìÿãñÿäèëÿ ãàíóíâåðèúèëèéèí äÿéèøäèðèëìÿñè.” 4 Éöêñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ìà- ëèééÿ âÿ ÿìëàê âÿçèééÿòè öçÿðèíäÿ øÿôôàôëû- Ýþñòÿðèëÿí ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã ö÷öí ãÿðàðâåðèúè üûí òÿìèí åäèëìÿñè ìÿãñÿäèëÿ äþâëÿò ùàêèìèééÿòèí ùöãóã, âÿçèôÿ âÿ ïðîñåäóðëàðûíû ãåéäèééàòûíûí òÿøêèëè. äÿãèã ìöÿééÿí åòìÿê, åëÿúÿ äÿ äþâëÿòèí úÿ- ìèééÿò ùÿéàòûíäà ðîëó ôÿëñÿôÿñèíÿ éåíèäÿí áàõ- 4 Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñûíûí ãàðøûñûíûí àëûí- ìàã ýÿðÿêäèð. ìàñû.
Äþâëÿò Ãóëëóã÷óñó Ùàããûíäà Ãàíóíóí Äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí ôÿàëèééÿòèíèí ñÿìÿðÿëèëèéè- ãÿáóëó íè ãèéìÿòëÿíäèðìÿê, áó ñûðàäàí, äàõèëè íÿçàðÿ- òèí ñÿìÿðÿëèëèéèíè àðòûðìàã ìÿãñÿäèëÿ Áåëÿ ãàíóí äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí ùàããëàðû, âÿ- íèçàì-èíòèçàì ñèñòåìèíèí éàðàäûëìàñû. çèôÿ âÿ ìÿñóëèééÿòèíè äÿãèã ìöÿééÿí åòìÿëèäèð. Áó ìÿíàäà êîððóïñèéàíû úèëîâëàìàã ö÷öí àøà- Íÿçàðÿò ôóíêñèéàñû äþâëÿò èäàðÿ÷èëèéè èøëÿðè öçðÿ üûäàêû êîíêðåò òÿäáèðëÿðèí ýþðöëìÿñè ìöìêöí- íàçèðèí àïàðàòûíà âåðèëÿ áèëÿð. äöð: Åôôåêòëè íÿçàðÿò ìåõàíèçìëÿðè âÿ ôÿàëèééÿòèí 4 Áöòöí ñÿâèééÿëÿðäÿí îëàí äþâëÿò ãóëëóã÷ó- ñÿìÿðÿëèëèéèíèí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ ëàðûíûí òÿëèìè, äÿãèã äàâðàíûø ãàéäàëàðû âÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ÿìÿéè ìöãàáèëèíäÿ êîäåêñèíèí ùàçûðëàíìàñû. þäÿíèøëÿðèí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñè.
4 Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí âÿ îíëàðûí àèëÿ öçâ- Áó òÿäáèðëÿð äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ìîòèâàñèéà- ëÿðèíèí ýÿëèð âÿ ÿìëàêû ùàããûíäà ìöòëÿã ñûíû àðòûðàð, îíëàðûí ñîñèàë ñòàòóñóíó éöêñÿëäÿð. ãàéäàäà áÿéàííàìÿíèí âåðèëìÿñè (ïàðëà- ìåíò öçâëÿðè ö÷öí äÿ åéíè ãàéäàíûí ãîéóë- Äàõèëè ãàéäàëàðûí âÿ ìöôÿññÿë òÿëèìàòëàðûí ãÿ- ìàñû). Þç íþâáÿñèíäÿ áó òèïëè áóë åäèëìÿñè. èíôîðìàñèéàíûí àëûíìàñû âÿ éîõëàíûëìàñûíà úàâàáäåù îëàí îðãàíëàðà ãàíóíè ýÿëèð âÿ Áó ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã ö÷öí âÿòÿíäàøëàðëà äþâ- ÿìëàêûí ìÿíáÿéè ùàããûíäà äþâëÿò ãóëëóã- ëÿò îðãàíëàðû àðàñûíäà ìöíàñèáÿòëÿðÿ àèä ãàé- ÷óëàðûíäàí ñöáóò òÿëÿá åòìÿê ñÿëàùèééÿòè äàëàðûí âÿ òÿëèìàòëàðûí ùàìû ö÷öí ÿë÷àòàí âÿ âåðèëìÿëèäèð (áó ìÿíáÿíèí ãåéðè-ãàíóíè îë- ìöìêöí ãÿäÿð ñàäÿ, àíëàøûãëû âÿ ìöôÿññÿë îë- ìàñûíû ñöáóò åòìÿê ÿâÿçèíäÿ). Áó ñÿëàùèé- ìàñû çÿðóðèäèð. Áó ãàéäà âÿ òÿëèìàòëàðûí ÷àïû éÿòëÿð éà íàçèðëèêëÿðèí íÿçàðÿò îðãàíëàðûíà, âÿòÿíäàøëàðà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ùöãóã âÿ éà äà ìàëèééÿ ïîëèñè, éàõóä ìàëèééÿ ïî- ñÿëàùèééÿòëÿðè ùàããûíäà äàùà ÿòðàôëû ìÿëóìàò ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ 171
àëìàã èìêàíû âåðÿð. Áó éîëëà ýþñòÿðèëÿí ãàéäà- Äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí èéåðàðõèéà ñòðóêòóðó ÷ÿð- ëàð âÿ òÿëèìàòëàð äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí äàùà ÷èâÿñèíäÿ ùÿéàò éîëäàøûíû, éàõóä ãîùóìóíó äà ìÿúáóðè îëàð, îíëàðà ÿìÿë åäèëìÿñè èñÿ âÿ- (áèðáàøà, éà äîëàéëû ãîùóìëóüóí äþðäöíúö òÿíäàøëàðûí ìàðàãëàðûíûí ïîçóëìàñûíà ìàíå äÿðÿúÿñè äàõèë îëìàãëà) áèðáàøà òàáåëèéèíäÿ îëàð. îëàí âÿçèôÿéÿ òÿéèí åòìÿéÿ ìÿùäóäèééÿòèí ãîéóëìàñû. Êîððóïñèéàéà áóëàøìûø äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ ìöõòÿëèô ìèãéàñ âÿ ôîðìàëàðäà Ãåéä îëóíàí ìÿùäóäèééÿò ïðèíñèï åòèáàðèéëÿ òÿäáèð âÿ ñàíêñèéàëàðûí ùöãóãè íèçàìëàíìàñû. âÿçèôÿíèí þçöíÿ äåéèë, ÿìÿëèééàòëàðûí âÿ ôÿàëèé- éÿòèí ýåäèøèíäÿ ïðàêòèêàäà ìåéäàíà ýÿëÿí áó Ùÿì úèíàéÿò, ùÿì äÿ èíçèáàòè úÿçàëàðûí èøëÿí- úöð àñûëûëûüà òÿòáèã îëóíà áèëÿð. ìÿñèíÿ ãàéüû ýþñòÿðìÿê çÿðóðèäèð. Ìöõòÿëèô òèïëè ùöãóãè ìÿñóëèééÿòèí îëìàñû ìÿìóðëàðû Êàäðëàðûí ðîòàñèéàñû ùàããûíäà ìöâàôèã ãàíóí ãàíóí ïîçóíòóëàðûíäàí ÷ÿêèíäèðÿð. Êîððóïñèéà âÿ ãàéäàëàðûí ãÿáóëó. íÿòèúÿñèíäÿ ñÿðôÿëè îëìàéàí ìöãàâèëÿëÿð áàü- ëàìûø ìÿìóðëàðà ìöíàñèáÿòäÿ òÿòáèã åäèëÿí Áó éîëëà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû òÿõìèíÿí åéíè ñÿ- èíçèáàòè òÿäáèðëÿðÿ, îíëàðûí âÿçèôÿñèíèí àøàüû âèééÿëè àíàëîæè ôóíêñèéàëàðà ìàëèê âÿçèôÿ òóòà áè- ñàëûíìàñû, éà äà îíëàðûí ìàääè ìÿñóëèééÿòÿ ëÿð, åéíè çàìàíäà êîíêðåò þçÿë øÿõñëÿðëÿ äàèìè úÿëá åäèëìÿñè àèä îëà áèëÿð. Áó ìÿíàäà âÿòÿí- ìöíàñèáÿòëÿðäÿí úàíûíû ãóðòàðàðàã þçöíöí äàø ìÿñóëèééÿòè äàùà åôôåêòëè òÿäáèð îëà áèëÿð. ïåøÿêàðëûã ñÿâèééÿñèíè àðòûðà, áèëèê âÿ âÿðäèøëÿðè- íè èíêèøàô åòäèðÿ áèëÿð.[14] Ìàääè ìÿñóëèééÿòÿ ìöâàôèã áàüëàøìàëàðûí ïîçóëìàñû ìöãàáèëèíäÿ þäÿíèëÿí èñòÿíèëÿí ÀÏÅËËÉÀÑÈÉÀËÀÐ õÿðúèí êîìïåíñàñèéàñû äàõèë îëìàëûäûð. Ñîíóíúó ïðåâåíòèâ òÿäáèð àïåëëéàñèéà ìåõà- Åéíè çàìàíäà êîððóïñèéà ùàëëàðûíû èôøà åäÿí íèçìèäèð. Ëèñåíçèéà, éà èúàçÿ àëìàüà ìöðàúèÿò äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ùÿâÿñëÿíäèðèëìÿëè âÿ êîì- åòìÿê ùàããû îëàí èñòÿíèëÿí âÿòÿíäàøûí, áó ïåíñàñèéàíûí, éàõóä êîððóïñèéàäà ýöíàùêàð ùàããäàí èñòèôàäÿ åòìÿéÿ ìàíå îëàí èñòÿíèëÿí îëàí òÿðÿôèí þäÿäèéè úÿðèìÿíèí áèð ùèññÿñè îíà ãÿðàðäàí øèêàéÿò åòìÿñè ö÷öí ìåõàíèçì îë- òÿëòèô êèìè þäÿíèëìÿëèäèð. ìàëûäûð. Àïåëëéàñèéàëàð èëê ãÿðàðû âåðìèø ìöÿñ- ñèñÿéÿ äåéèë, áàøãà áèðèñèíÿ ýþíäÿðèëìÿëè âÿ Ìöñòÿãèë ãÿðàðëàðûí ãÿáóëó ïðîñåñèíè òÿìèí åò- èëêèí ãÿðàðû âåðìèø øÿõñäÿí äàùà éöêñÿê âÿçèôÿ ìÿê ìÿãñÿäèéëÿ êîììåðñèéà øèðêÿòëÿðèíèí òóòìóø øÿõñ òÿðÿôèíäÿí àðàøäûðûëìàëûäûð. Àïåëë- ðÿùáÿð îðãàíëàðûíûí öçâöíÿ ÷åâðèëìèø øÿõñëÿ- éàñèéàëàð âàõòûíäà ìöçàêèðÿ åäèëìÿëèäèð êè, âÿ- ðèí äþâëÿò âÿçèôÿëÿðè òóòìàñûíûí éàñàã åäèëìÿ- òÿíäàø þç àïåëëéàñèéàñûíà ìöñáÿò úàâàá ñè. àëìàäûãäà îìáóäñìàíà, éà ìÿùêÿìÿéÿ ìö- ðàúèÿò åäÿ áèëñèí. Éóõàðûäà ýþñòÿðèëìèø ãàäàüàëàðäàí èñòÿíèëÿí èñòèñíàëàð úèääè øÿêèëäÿ ìöçàêèðÿ åäèëìÿëè âÿ Êîíêðåò ãÿðàðëàð ìöñòÿãèë àðàøäûðìàëàðûí ìþâ- ãàíóíâåðèúèëèêëÿ íèçàìëàíìàëûäûð. Ìÿãñÿä, áèð çóñóíà ÷åâðèëäèêäÿ áó, ùàêèìèééÿòäÿí ñóè-èñòè- òÿðÿôäÿí ãàíóíäà ùå÷ áèð áîø éåð ãîéìàìàã, ôàäÿ åòìÿéÿ ùàçûð îëàí ìÿìóðëàðû ÷ÿêèíäèðÿí î áèðè òÿðÿôäÿí èñÿ áó ãàäàüàíûí éöêñÿê èõòè- ÿí åôôåêòëè âàñèòÿ îëà áèëÿð. ñàñëû ìöòÿõÿññèñèí äþâëÿò ãóëëóüóíà úÿëá åäèë- ìÿñè ãàðøûñûíäà ïîòåíñèàë ìàíåÿéÿ ÷åâðèëìÿñèíÿ éîë âåðìÿìÿêäèð. 172 ËÈÑÅÍÇÈÉÀ Âß ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ
ÃÅÉÄËßÐ
1 Vito Tanzi, Corruption Around the Measuring Governance, Corruption, World: Causes, Consequences, Scope and State Capture: How Firms and and Cures Bureaucrats Shape the Business http://www.imf.org/external/Pubs/FT/sta Environment in Transit: ffp/1998/12-98/tanzi.htm http://econ.world bank.org/view.php? type=5&id=1066 2 Tanzi, pg. 569 10 Shang-Jin Wei, and Daniel Kaufmann, 3 Quoted in Keith Loveard, Suharto: Does “Grease Money” Speed Up the Indonesia’s Last Sultan (Singapore: Horizon Books, 1999, p 111) Wheels of Commerce? http://www.nber.org/papers/w7093 4 Quoted in Chua and Rimban, “Gatekeeper,” in Sheila S. Coronel, 11 Charter Mark: (ed) Pork and Other Perks: Corruption http://www.chartermark.gov.uk/about/ and Governance in the Philippines 12 OPEN: Seol’s Anti-Corruption Project: (1998) pgs. 153-54. www1.worldbank.org/publicsector/egov 5 Ibid /seoulcs.htm 6 “Embarrassment Looms for Ukraine,” 13 Helping countries combat corruption: Geoffrey York The Globe and Mail, The role of the World Bank, Note #35: December 6, 1997 http://www1.worldbank.org/publicsector 7 Ibid /anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note 35 8 CNN: “Illinois alerts truck drivers to bogus truck driver’s licenses,” 16 14 “Clean Future” Public Awareness March 2000: http://edition.cnn.com/ Campaign, Coalition 2000 (Bulgaria): 2000/US/03/16/truck.licenses/ http://www.csd.bg/publications/coalition 9 Geraint Jones, Joel S. Hellman, Mark 2000/Clean%20Future_Public_awaren Schankerman, and Daniel Kaufmann, ess_ XI áþëìÿ. ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÞÇßËË 175 ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ
Èíêèøàô åòìèø áàçàð èãòèñàäèééàòû þëêÿëÿðèíäÿ ãèë øèðêÿòëÿð äþâëÿò ìöäàõèëÿñè îëìàäàí èøëÿðèíè þçÿëëÿøìÿ ùÿðäÿí òÿíãèä åäèëñÿ äÿ, îíèëëèêëÿðëÿ ãóðóðëàð. äàâàì åäÿí ìÿðêÿçëÿøäèðèëìèø ïëàíëàøäûðìà- äàí âÿ êîììóíèñò ùàêèìèééÿòèíäÿí àçàä îë- Áóíóíëà áåëÿ þçÿëëÿøìÿ áÿçè òÿùëöêÿëÿð äÿ éà- ìóø þëêÿëÿðäÿ òàìàìèëÿ áàøãà ãöââÿëÿð ðàäûð. Äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí âÿ éåíèäÿí éà- ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Èãòèñàäèééàòäà ñÿìÿðÿñèç ðàíìûø þçÿë ñåêòîðóí éàí-éàíà ìþâúóä äþâëÿò èíùèñàðûíûí àüàëûüûíäàí àçàä îëìàã îëìàñû ùÿð èêè ñåêòîðäà êîððóïñèéà ö÷öí èìêàí- ö÷öí êå÷èä ìÿðùÿëÿñèíè éàøàéàí þëêÿëÿðäÿ èä- ëàð éàðàäûð. Êîððóïñèéàíûí ÿñàñ ìåõàíèçìëÿ- äèàëû þçÿëëÿøìÿ ïðîãðàìëàðûíûí ùÿéàòà êå÷èðèë- ðèíäÿí áèðèíÿ ýþðÿ, þçÿë êîìïàíèéàëàð äþâëÿò ìÿñè çÿðóðÿòèíÿ àç àäàì åòèðàç åäÿð. ñåêòîðó ðÿùáÿðëÿðèíÿ ðöøâÿò âåðìÿê äöøöíúÿñè Ðÿùáÿðëÿðè òàíûøëûãëà òÿéèí åäèëìèø, ùàêèì ïàðòè- èëÿ ýÿëèðëè êîíòðàêòëàð àëìàã ö÷öí äþâëÿò ìöÿñ- éàëàðûí ãåéðè-ãàíóíè ìàëèééÿëÿøìÿñèíäÿí ìöô- ñèñÿëÿðèíÿ ìöðàúèÿò åäèð. ëèñ îëìóø, ðöøâÿòõîð ðÿùáÿðëÿðèí âÿ áöòöí ñÿâèééÿëÿðäÿí îëàí ÿìÿêäàøëàðûí ãàðÿò åòäèê- Áó ñõåì, ùÿì÷èíèí êîìïàíèéàíûí þç ÿìÿê- ëÿðè áó ìöÿññèñÿëÿðèí õåéëè ùèññÿñè ùÿì ìàëèé- äàøëàðû òÿðÿôèíäÿí þçÿëëÿøäèðèëìÿñè èëÿ äÿ áàüëû- éÿ, ùÿì äÿ èñòåùñàëûí ñÿìÿðÿëèëèéè áàõûìûíäàí äûð. Áó, êîðïîðàòèâ êîððóïñèéàíûí ÿí ÷îõ áàíêðîò îëìóøäóð. Îíëàð éàëíûç äþâëÿò ñóáñèäè- éàéûëìûø ìåõàíèçìëÿðèíäÿí áèðèäèð. Ìÿñÿëÿí, éàëàðû âÿ ÿñàññûç äþâëÿò ìöäàôèÿñè ùåñàáûíà Þçÿëëÿøìÿ Ùàããûíäà Áîëãàðûñòàí Ãàíóíó ìþâúóä îëìóøëàð. (1996-1997) ðÿùáÿðëÿð âÿ ÿìÿêäàøëàð ö÷öí èìòèéàçëàðû ìöÿééÿí åäèð (èëê þäÿìÿ 10% ùÿú- Ýþçëÿìÿê îëàðäû êè, þçÿë ìöëêèééÿò áó øèðêÿòëÿ- ìèíäÿ, ãàëàí 90%-èí þäÿíìÿñè èñÿ îí èë ìöä- ðÿ ðàñèîíàëëûã âÿ ñÿìÿðÿëèëèê åëåìåíòëÿðè ýÿòèðÿ- äÿòèíäÿ). Áó ãàíóíè èìêàí êîððóïñèéàëàøìûø úÿê. Áó øèðêÿòëÿðèí ìàëèééÿ âÿ èñòåùñàë ðÿùáÿðëÿðÿ éàðûêðèìèíàë ãðóïëàøìàëàðëà âÿ éà- ìÿùñóëäàðëûüû éàõøûëàøà, äþâëÿò ñóáñèäèéàëàð õóä ùàêèì ïàðòèéà èëÿ ñþâäÿëÿøìÿéÿ øÿðàèò éà- þäÿìÿê ÿâÿçèíäÿ âåðýè éûüà áèëÿðäè. Äèýÿð òÿ- ðàòäû êè, âàõòèéëÿ þçëÿðèíèí èäàðÿ åòäèêëÿðè äþâëÿò êîìïàíèéàëàðûíû ÿëäÿ åòñèíëÿð. Îíëàð àëäûãëàðû ðÿôäÿí, þçÿëëÿøäèðìÿäÿí ñîíðà éàðäûìëà èøëÿ- ñÿùìëÿðèí áàçàð ãèéìÿòèíèí éàëíûç 10%-íè þäÿ- ìèø êå÷ìèø ìöÿññèñÿëÿð ÿí éàõøû ùàëäà äèëÿð. Þçÿëëÿøìÿíèí áó êîíêðåò ñõåìè ðÿùáÿð- ÿìÿêäàøëàðûíûí ñàéû ìÿñÿëÿñèíäÿ áþéöê òÿ- ëÿðÿ öñòöíëöê âåðñÿ äÿ, ñîí äÿðÿúÿäÿ íÿççöë êå÷èðÿ âÿ ùÿìêàðëàð èòòèôàãûíûí ìöõàëèôÿ- ñÿìÿðÿñèç èäè. òè èëÿ öç-öçÿ ýÿëÿ áèëÿð. ßêñèíÿ, ðÿãàáÿòÿ äàâàìëû ìöÿññèñÿëÿðäÿ èøäÿí ÷ûõàðûëìàëàð íèñ- Èíùèñàðëàðäà, õöñóñÿí èúòèìàè êîììóíàë õèä- áÿòÿí àç îëàúàã. ìÿòëÿðäÿ þçÿëëÿøìÿ õûðäà êîððóïñèéàíûí ãàð- øûñûíû àëà, åéíè çàìàíäà äàùà úèääè Àüûðëûã ìÿðêÿçèíèí àìîðô âÿ “êþëýÿëè” äþâëÿò ñóè-èñòèôàäÿëÿðÿ ñÿáÿá îëà áèëÿð. Îäóð êè, þçÿë- ñåêòîðóíäàí øÿôôàô, ýÿëèðÿ éþíÿëèê þçÿë ñåêòîðà ëÿøìÿäÿí ÿââÿë úèääè ïëàíëàøäûðûëàí ãàíóíâå- äÿéèøìÿñè ùåñàáûíà þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñè êîð- ðèúèëèê áàçàñûíûí âÿ ÿìÿêäàøëàðûí òÿëèìè èëÿ ðóïñèéàíûí àçàëìàñûíà ñÿáÿá îëà áèëÿð. Þçÿë- áÿðàáÿð íèçàìëàéûúû îðãàíûí éàðàäûëìàñû òÿëÿá ëÿøìÿ êîððóïñèéàíûí ñÿâèééÿñèíè àøàüû ñàëûð: îëóíóð. øèðêÿòëÿðèí ðÿùáÿðëÿðè äþâëÿò ìÿìóðëàðûíû äåéèë, ñàùèáêàðëàðû òÿìèí åäÿí ãÿðàðëàð ãÿáóë åäèð; Àøàüûäà ýþðÿúÿéèìèç êèìè, þçÿëëÿøìÿ ñèéàñÿòè äþâëÿò âÿñàèòèíèí íÿçàðÿòñèç õÿðúëÿíìÿñèíÿ éàëíûç þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñè èëÿ ìÿùäóäëàøìàìà- ñîí ãîéóð. Þçÿëëÿøìÿ áèòäèêäÿí ñîíðà ìöñòÿ- ëû, î, ùÿì äÿ þçÿëëÿøìèø ìöÿññèñÿíèí ôÿàëèééÿò 176 ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ
ýþñòÿðÿúÿéè áàçàðû äà íÿçÿðÿ àëìàëûäûð. [1] ìåíêëàòóð þçÿëëÿøìÿ êèìè òåðìèíëÿð éàðàíûá... Jeffrey Sachs êèìè øÿðù÷èëÿð ãåéä åäèðëÿð êè, Áóðàäàí áåëÿ áèð íÿòèúÿ ÷ûõûð êè, êîððóïñèéàéà ìöëêèééÿò ñàùèáèíèí äÿéèøìÿñè þçö-þçëöéöíäÿ ùàçûðêû ìàðàã äàùà ÷îõ ñîí èëëÿðäÿ áó ùàëûí èãòèñàäè ìÿùñóëäàðëûüûí àðòìàñû ö÷öí êèôàéÿò ìèãéàñûíûí ýåíèøëÿíìÿñèíè ÿêñ åòäèðèð, íÿèíêè äåéèë. Éàëíûç þçÿë ñàùèáêàðû ìöäàôèÿ åäÿí ãà- ñàäÿúÿ êþùíÿ ïðîáëåì ùàããûíäà àðòàí ìÿëó- íóíâåðèúè âÿ íèçàìëàéûúû îðãàíëàðûí ìþâúóäëó- ìàòëûëûã ñÿâèééÿñèíè.” [4] üó âÿ ôÿàëèééÿòè ùàëûíäà ñàùèáêàð þçöíöí éåíè ùàããëàðûíäàí èñòèôàäÿ åäÿ, ìÿùñóëäàðëûüû âÿ Áèð ãðóï þëêÿäÿ êöòëÿâè þçÿëëÿøìÿ ùÿéàòà êå÷è- ñÿìÿðÿëèëèéè àðòûðà áèëÿð. [2] Öñòÿëèê, åôôåêòëè êîð- ðèëèá. Áåëÿ éàíàøìà ÿìëàêûí êîððóïñèéàñûç âÿ ïîðàòèâ èäàðÿ÷èëèéèí éàðàíìàñû ö÷öí øÿðàèòè òÿ- ÿäàëÿòëè áþëýöñö öñóëó êèìè ãÿáóë åäèëèðäè. Ëàêèí ìèí åòìÿéÿí áó ñõåìëÿð ÷ÿòèí êè, àðçó îëóíàí èãòèñàäè ìåéàðëàðà ýþðÿ áó öñóë óüóðëó îëìàäû, íÿòèúÿ âåðñèí. [3] ÷öíêè î, íÿ êàïèòàëûí àðòìàñûíà, íÿ ðÿùáÿðëèéèí òÿêìèëëÿøìÿñèíÿ, íÿ äÿ áàçàð ïðîáëåìëÿðèíè Øÿðãè âÿ Ìÿðêÿçè Àâðîïàíûí òÿúðöáÿñè ýþñòÿðäè ùÿëë åòìÿê ö÷öí êîìïàíèéàëàðûí éåíèäÿí ãó- êè, þçÿëëÿøìÿ ñèéàñÿò÷èëÿðÿ þç äîñòëàðûíà õèä- ðóëìàñûíà ñÿáÿá îëäó. ìÿò ýþñòÿðìÿê èìêàíû âåðÿ áèëÿð. Íÿùÿíý äþâ- ëÿò ÿìëàêû äÿéÿð-äÿéìÿçèíÿ ñàòûëäû âÿ áó Ùÿòòà þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñëÿðè êîððóïñèéàäàí êÿ- ýöíÿäÿê åëèòèí ÿëèíäÿ ãàëûð. Þç ùèìàéÿ÷èëÿðè âà- íàð ýåòñÿ áåëÿ, äöíéàíûí áèð ñûðà þëêÿëÿðèíäÿ ñèòÿñèëÿ êîìïàíèéàëàðû ÿëÿ êå÷èðìèø éåíè ñàùèá- åëÿ ùàëëàð îëóá êè, þçÿëëÿøìÿéÿ ìÿñóë ìÿìóð- êàðëàð, àäÿòÿí, îíó éåíèäÿí ãóðìàüà ëàðà âÿ îíëàðûí þçÿë ñåêòîðäàí îëàí ìÿñëÿùÿò- òÿëÿñìÿìèø, äþâëÿò áó êîìïàíèéàëàðûí ÷îõóíà ÷èëÿðèíÿ ñàòûëàí ÿìëàêûí äÿéÿðè ùàããûíäà éàëàí éàðäûì ýþñòÿðìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿ ãàëìûøäû. èíôîðìàñèéà âåðèëèá. ßýÿð òîðïàã ìöëêèééÿòè êèìè àøêàð áèð ÿìëàê ùàããûíäà ãèéìÿò ùåñàáëà- Áåéíÿëõàëã Âàëéóòà Ôîíäóíóí éöêñÿê ñÿâèéé- ÿëè ÿìÿêäàøû Vito Tanzi ýþñòÿðèð êè, õàììàë âÿ éàí ìÿìóðà éàëàí ìÿëóìàò âåðèëèðñÿ, ðÿùáÿðëèê åíåðæè ñåêòîðó õàðèúèíäÿêè èíùèñàðëàðû þçÿëëÿøäèð- òÿðÿôèíäÿí ïóë þäÿéèá òîðïàã àëìàã éöêñÿê ýÿ- ìÿê ýÿðÿêäèð. Ìÿãñÿä ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìà- ëèðëè áèð èø îëóð. Äþâëÿò ìàðàãëàðûíûí ãîðóíìàñû ëèééÿëÿøäèðèëìÿñèíèí âÿ áó ïàðòèéàëàðëà áàüëû ö÷öí ñàõòàêàðëûã èìêàíëàðûíûí àçàëäûëìàñûíà àäàìëàðûí èøÿ äöçÿëäèëìÿñè ìÿñÿëÿëÿðèíäÿ éþíÿëìèø òÿäáèðëÿðèí ýþðöëìÿñè çÿðóðèäèð. äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíäÿí êîððóïñèéà ìÿíáÿéè êèìè èñòèôàäÿíèí ãàðøûñûíû àëìàãäûð. Òàíçè éàçûð: ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÑÛÇ ÞÇßËËߨÄÈÐÌßÍÈÍ “Òÿÿÿññöô êè, äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí þçÿëëÿøäè- ÙßÉÀÒÀ ÊÅ×ÈÐÈËÌßÑÈ ÏÐÎÁËÅÌÈ ðèëìÿñè ïðîñåñè þçö-þçëöéöíäÿ åëÿ áèð øÿðàèò éà- ðàòäû êè, áÿçè øÿõñëÿð (íàçèðëÿð, éöêñÿê ðöòáÿëè Ùþêóìÿò þçÿëëÿøìÿ ïðîãðàìûíûí êå÷èðèëìÿñè äþâëÿò ìÿìóðëàðû) ÿí âàúèá ãÿðàðëàð ãÿáóë ùàããûíäà ãÿðàð âåðäèêäÿí ñîíðà, êîððóïñèéà- åäÿí çàìàí, êÿíàð øÿõñëÿðèí ÿëè ÷àòìàäûüû èì- íûí ñÿâèééÿñèíè ìèíèìóìà åíäèðìÿê ìÿãñÿäè- êàíëàðà ìàëèê îëàí äèýÿðëÿðè (ðÿùáÿð èø÷èëÿð âÿ áàøãà ÿëàãÿäàð øÿõñëÿð) þçÿëëÿøìÿäÿí þç õå- ëÿ íÿ åòìÿëèäèð? ßëáÿòòÿ, ìàùèééÿò åòèáàðèéëÿ áó éèðëÿðè ö÷öí éàðàðëàíà áèëÿð... Êå÷èä äþâðö èãòè- èðè äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðûíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ ñàäèééàòûíäà ñàõòàêàðëûãëàð ýåíèø éàéûëûá, ÷îõ áÿíçÿéèð âÿ áóðàäà äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí þçÿë ìöëêèééÿòÿ êå÷- ö÷öí ÷îõñàéëû ïðîñåäóðëàð êàðà ýÿëèð. (Îíëàð ìÿñè èëÿ áàüëû, ùÿòòà ÿìëàêûí äàüûäûëìàñû âÿ íî- ùàããûíäà IX áþëìÿäÿ äàíûøûëûð). ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ 177
Ïðîñåñè ïåøÿêàð ñÿâèééÿäÿ àïàðìàã ö÷öí êè- ìöÿññèñÿëÿðèí ðå-êàïèòàëèçàñèéàñûíà ÷ÿêäèéè ôàéÿò ãÿäÿð âàõò âåðìÿê çÿðóðèäèð, àíúàã áó õÿðúëÿð äÿ áàòûð).[6] âàõò ùÿääÿí àðòûã ÷îõ îëìàìàëûäûð êè, íàòÿìèç ñþâäÿëÿøìÿëÿðÿ èìêàí éàðàíñûí. Êå÷ìèøäÿ Þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñè ýåäèøèíäÿ àøêàðëàíìûø áåéíÿëõàëã ìàëèééÿ òÿøêèëàòëàðûíûí ãîéäóüó áÿçè êîíêðåò êîððóïñèéà íöìóíÿëÿðè: ìöääÿòëÿð öçöíäÿí ìöõòÿëèô ïðîáëåìëÿð éàðàí- äû. Êîììóíàë õèäìÿòëÿð íèçàìëàìà ö÷öí èøëÿê 4 Ùÿððàúëàðäà èøòèðàêäàí ÷ÿêèíäèðìÿê ìÿã- áàçàíûí éàðàíìàñûíÿäÿê þçÿëëÿøäèðèëäè. Áåé- ñÿäèëÿ ïîòåíñèàë èøòèðàê÷ûëàðûí øàíòàæ åäèë- íÿëõàëã Âàëéóòà Ôîíäóíóí ùåñàáàòëàðûíûí áè- ìÿñè, éàõóä îíëàð ö÷öí ãèéìÿòëÿðèí ðèíäÿ äåéèëèð: “Äþâëÿò ñåêòîðóíäà èñëàùàò ãàëäûðûëìàñû. ïðîãðàìûíû ùÿéàòà êå÷èðÿí áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñè ùÿìèøÿ äþâëÿò îáéåêòëÿðè- 4 Ìþùòÿêèðëÿð ùÿððàúäà èøòèðàêäàí èìòèíà åò- íèí, éàõóä ìöÿññèñÿëÿðèíèí äþâëÿò îðãàíëàðûíà ìÿê âÿ èëêèí ãèéìÿòëÿðè ãàëäûðìàìàã âÿäè âåðèëìÿñè ùàããûíäà ãàíóíëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè èëÿ úèääè èíâåñòîðëàðû ðöøâÿò âåðìÿéÿ ìÿú- ôîðìàñûíäà, çÿðóðè ùöãóãè ÷ÿð÷èâÿíèí éàðàí- áóð åäèðëÿð. ìàñûíà ãÿäÿð áàøëàíûðäû.”[5] 4 Ìöõòÿëèô úèääè èíâåñòîðëàðûí ãîðõóäóëäóüó Âàõòûíäàí ÿââÿë áàøëàíìûø þçÿëëÿøìÿ àøàüû- áèð øÿðàèòäÿ ùÿððàúûí òÿøêèëàò÷ûëàðû ñöíè ñó- äàêû ïðîáëåìëÿðèí éàðàíìàñûíà ñÿáÿá îëà áè- ðÿòäÿ ãèéìÿòëÿðè àøàüû ñàëûð. Áó ùÿððàúëàðäà ëÿð: ÿí éöêñÿê ãèéìÿòè ñàòûúû äåéèð, ñîíðà ùÿð- ðàú èøòèðàê÷ûëàðûíûí ãÿáóë åäÿ áèëäèêëÿðè ùÿä- 4 Ùþêóìÿòëÿð, àäÿòÿí, øÿôôàô âÿ à÷ûã ùÿððàú- äÿ ãÿäÿð ãèéìÿòëÿð òÿäðèúÿí àøàüû åíèð. ëàð êå÷èðÿ, éàõóä çÿðóðè íèçàìëàéûúû ãàíóí- ëàðû èúòèìàèëÿøäèðÿ áèëìèð. 4 Ùÿððàúäà ìöÿññèñÿ àëûíûð, àììà êîíêðåò ìöääÿòÿäÿê îíóí ãèéìÿòèíè þäÿìÿê þù- 4 Þçÿëëÿøÿí ìöÿññèñÿëÿðèí ðÿùáÿðëÿðè âÿ äÿëèéèíÿ ÿìÿë åäèëìèð, áó çàìàí êÿñèéèí- ÿìÿêäàøëàðû ýÿëÿúÿê äÿéèøèêëèêëÿðäÿí åùòè- äÿí ìöÿññèñÿíèí ÿìëàêûíûí äàüûäûëìàñû âÿ éàòëàíàðàã, àììà úÿçàäàí éàí êå÷ÿúÿê- áàøãà ìÿãñÿäëÿðëÿ èñòèôàäÿ åäèëèð, ñîíðà ëÿðèíÿ ÿìèí îëàðàã, àäÿòÿí, þçÿëëÿøìÿëè ùÿððàúûí íÿòèúÿëÿðè åòèáàðñûç åëàí îëóíóð. ìöÿññèñÿíèí ÿìëàêûíû ãàðÿò åäèðëÿð. 4 Ùÿððàúà ãîéóëìóø ìöÿññèñÿíèí, ýóéà ÿâ- 4 Ìàðàãëû òÿðÿôëÿðèí ÷îõó äàõèëäÿêè äàèðÿëÿðëÿ âÿëëÿð ùÿððàú èøòèðàê÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí èúàðÿéÿ äàíûøûãëàðà ýåäèð, øÿõñè ìàðàãëàðû íàìèíÿ ýþòöðöëìÿñè ùàããûíäà ñàõòà ñÿíÿäëÿðèí ïðîñåñëÿðèí ñèéàñè ìàíèïóëéàñèéàñûíäà èøòè- äöçÿëäèëìÿñè; áó, ùÿððàú èøòèðàê÷ûëàðûíäàí ðàê åäèðëÿð. áèðèíÿ öñòöí àëûø ùàããû âåðèð.
4 Äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíèí ÷îõó ñàòûø ÿðÿôÿ- 4 ßìëàêûí ôþâãÿëàäÿ àøàüû ãèéìÿòÿ äÿéÿð- ñèíäÿ éàðàíìûø èãòèñàäè øÿðàèòðäÿ àéàã ëÿíäèðèëìÿñè. öñòÿ äóðà áèëìèð, áó äà ìöÿññèñÿëÿðèí áà- çàð ãèéìÿòëÿðèíäÿí ÷îõ óúóç ãèéìÿòÿ ñàòûë- 4 Éåðëè òÿøêèëàòëàðûí âàñèòÿ÷èëèéèëÿ õàðèúè òÿøêè- ìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðûð (äþâëÿòèí ùÿìèí ëàòëàðûí ãåéðè-ãàíóíè èøòèðàêû.[7] 178 ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ
ÌÅÒÎÄÎËÎÝÈÉÀËÀÐÛÍ ÁÈÐ ÍÅ×ß ðÿò ìÿãñÿäèëÿ èñòèôàäÿ åòìÿê ïðîñåñèí ñöðÿò- ÂÀÐÈÀÍÒÛ ëÿíìÿñèíÿ ñÿáÿá îëàð. Àììà áó, ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû òÿùëöêÿñè éàðàäà, åéíè çàìàíäà Ìöõòÿëèô ñîñèàë, èãòèñàäè âÿ ñèéàñè ìöëàùèçÿëÿð ìöøàâèðëÿ äþâëÿò ñèéàñÿòèíèí ìÿãñÿäè àðàñûíäà áó þçÿëëÿøìÿíèí êå÷èðèëìÿñèíèí êîíêðåò öñóëó- ìöíàãèøÿ òþðÿäÿ áèëÿð. Äþâëÿò ñÿíàéå ñòðóêòó- íó ìöÿééÿí åäèð. ðóíóí éåíèäÿí ãóðóëìàñû âÿ ðÿãàáÿòèí éàðàäûë- ìàñû èëÿ ìÿøüóë îëäóüó áèð çàìàíäà ìöøàâèð Êîððóïñèéàéà ÿí àç ìÿðóç ãàëàí âàó÷åð þçÿë- ýÿëèðëÿðèí àðòûðûëìàñû ìÿãñÿäèëÿ, èíùèñàð ùöãó- ëÿøìÿñè âÿ êîìïàíèéàíûí ÿìëàêûíûí áèð ïàêåò- ãóíóí âåðèëìÿñè èëÿ áÿðàáÿð ÿìëàêûí ñàòûëìàñû äÿ äåéèë, àéðû-àéðûëûãäà ñàòûëìàñûíû íÿçÿðäÿ öçÿðèíäÿ èñðàð åäÿ, áó èñÿ ìöøàâèðëÿðèí êîìèñ- òóòàí âÿ “ëÿüâåòìÿ” êèìè òàíûíàí ïðîñåñäèð. éîí ùàãëàðûíû àðòûðà áèëÿð. [9]
Èëêèí à÷ûã òÿêëèô (IPO) âàñèòÿñèëÿ àïàðûëàí þçÿë- ÞÇßËËߨÌßÍÈÍ ßÍ ÉÀÕØÛ ÖÑÓËËÀÐÛ ëÿøìÿ íèñáÿòÿí òÿùëöêÿëèäèð; ùÿð÷ÿíä êè, áó öñóë ùÿððàúäà ãèéìÿòèí à÷ûã øÿêèëäÿ òÿéèí åäë- Þçÿëëÿøìÿíèí ìöõòÿëèô öñóëëàðûíûí îëìàñûíà ìÿñè êèìè ôîðìàë ïðîñåñÿ öñòöíëöê âåðèð. áàõìàéàðàã, ùÿìèøÿ ìöÿééÿí ïðèíñèïëÿðè ýþç- ëÿìÿê ýÿðÿêäèð: Òåíäåðëÿð äàùà ïðîáëåìëèäèð; îíëàð âàõò àëûð, äàùà àç øÿôôàôäûð, äàùà àðòûã ùöãóã ïîçóíòóñó 4 Ñàòûúûëàð àðàñûíäà ðÿãàáÿò. Ùÿððàúëàð âÿ èìêàíû éàðàäûð. Òåíäåðëÿð ìöñòÿãèë øÿêèëäÿ âÿ à÷ûã òåíäåðëÿð àéðû-àéðû àëûúûëàðà õöñóñè öñ- ñèéàñÿò÷èëÿðèí èøòèðàêû îëìàäàí êå÷èðèëñÿ, êîð- òöíëöê âåðìÿê ðèñêèíè àçàëäûð. ðóïñèéà èìêàíëàðûíû àçàëòìàã îëàð. Áóíóíëà áåëÿ èëêèí à÷ûã òÿêëèôëÿðëÿ ìöãàéèñÿäÿ òåíäåðëÿð êîìïàíèéàëàð ö÷öí èäàðÿ ñòðóêòóðëàðûíûí òÿêìèë- 4 Àéäûí âÿ ùÿðòÿðÿôëè èíôîðìàñèéà èëÿ ÿùàòÿ ëÿøäèðèëìÿñè åùòèìàëûíû àðòûðûð. îëóíìóø à÷ûã òåíäåð ùàããûíäà åëàí.
Ðÿùáÿð èø÷èëÿð âÿ ÿìÿêäàøëàð òÿðÿôèíäÿí þçÿë- 4 Åëàí åäèëäèêäÿí ñîíðà òåíäåð âÿ þçÿëëÿøìÿ ëÿøÿí ìöÿññèñÿíèí àëûíìàñû àç àðçóåäèëÿíäèð. øÿðòëÿðèíèí äÿéèøìÿçëèéè. Áó ùàëäà ùÿìèøÿ ñàòûúûëàð ïðàêòèê îëàðàã ñÿùì- ëÿðè áàçàð ãèéìÿòëÿðèíäÿí óúóç ãèéìÿòÿ àëà áè- 4 Áöòöí ìàðàãëû òÿðÿôëÿð ö÷öí åéíè øÿðàèòèí ëèðëÿð. Áóíëàðäàí ÿí ïèñè “ñïîíòàí þçÿëëÿøìÿ” îëìàñû. àäëàíàíäûð. Èãòèñàä÷ûëàð Daniel Kaufmann âÿ Paul Sigelbaum þçÿëëÿøìÿíèí áó âàðèàíòûíû 4 Þçÿëëÿøÿí ìöÿññèñÿ ùàããûíäà ãåéðè-ìÿù- “êîððóïñèéàíûí ÿñë ìàùèééÿòè, ñèéàñÿò÷èëÿð âÿ äóä ìÿëóìàò. Ïîòåíñèàë àëûúûëàð êîìïàíè- íàìåíêëàòóðà èëÿ ÿëàãÿäÿ îëàí ìöÿññèñÿ äè- éàéà ýåäèá îíóí ðÿùáÿðëèéè èëÿ ñþùáÿò ðåêòîðëàðûíûí äþâëÿò ÿìëàêûíû à÷ûã-à÷ûüûíà ãàðÿò åòìÿê âÿ êîìïàíèéàíûí ìàëèééÿ ìÿëóìàò- åòìÿñè” àäëàíäûðûð. [8] ëàðû èëÿ ñÿðáÿñò òàíûø îëìàã ùàããûíà ñàùèá îëìàëûäûð. Ùþêóìÿòèí èõòèéàðûíäà þçÿëëÿøìÿ ïðîãðàìëàðû öçðÿ ìöõòÿëèô ìöøàâèðëÿð îëìàëûäð. Øöáùÿñèç, 4 Ãàëèáèí ñå÷èëìÿñèíèí éåýàíÿ ìåéàðû, âåðèë- åéíè ìöøàâèðäÿí ùÿì ñòðàòåýèéàíûí ùàçûðëàí- ìèø ÿí éöêñÿê ãèéìÿò îëìàëûäûð. ìàñû, ùÿì äÿ êîíêðåò ìÿñÿëÿëÿð öçðÿ ìÿøâÿ- ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ 179
4 Áèðáàøà ñàòûøäàí ãà÷ìàã ýÿðÿêäèð. Áó, çàìàíäà þçÿë ñåêòîðóí ôÿàëèééÿòè äÿéèøìÿäÿí õöñóñèëÿ ùþêóìÿòèí áèð ñèéàñè ïàðòèéà òÿðÿ- “êîììåðñèéà ñèððè” èëÿ ãîðóíóð âÿ áóíäàí èíôîð- ôèíäÿí íÿçàðÿò åäèëäèéè ùàëäà þçÿëëÿøìÿíèí ìàñèéàíû èúòèìàèééÿòäÿí ýèçëÿòìÿê áÿùàíÿñè ÿí ðèñêëè ôîðìàñûäûð. ö÷öí èñòèôàäÿ åäèëèð. ßêñ òÿãäèðäÿ îíà ÷ûõûø èì- êàíû ÿëäÿ åòìÿê ìöìêöí îëàðäû. 4 Êîððóïñèéàéà áóëàøìûø ÿìÿëèééàòëàð ö÷öí âàõòû äàðàëäàí ãûñà âàõò ÷ÿð÷èâÿñè. Þçÿëëÿøìÿíèí äþâëÿò õÿçèíÿñèíÿ ìöòÿìàäè ýÿ- ëèð ýÿòèðìÿñè åôôåêòëè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèúèñè ñàéûëûð. 4 Þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñè àéäûí âÿ îáéåêòèâ ìå- Áóíóí ö÷öí ðàçûëàøäûðûëìûø ìèíèìóì ìöääÿò éàðëàð ÿñàñûíäà àïàðûëìàëûäûð; áó, ìÿìóð- ÿðçèíäÿ êîìïàíèéàëàðûí àêòèâëÿðèíèí, éàõóä ëàðûí èôðàò ôÿàëèééÿò àçàäëûüûíûí ãàðøûñûíû àëà ñÿùìëÿðèíèí ëÿíýèäèëìÿñèíäÿí (ìþùòÿêèðëÿðèí áèëÿð. èøòèðàêûíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí), ìöÿééÿí ìöääÿòäÿ ìèíèìóì ìÿøüóëëóã ñÿâèééÿñèíèí 4 Þçÿëëÿøìÿéÿ àèä îëàí áöòöí ìÿëóìàòëàðûí äÿñòÿêëÿíìÿñèíäÿ âÿ êîìïàíèéàäà åëìè òÿä- ÷àï åäèëìÿñè; áó, ãàéäàëàðûí øÿôôàôëûüûíû òÿ- ãèãàò øþáÿñèíèí ñàõëàíìàñûíäà èñòèôàäÿ åòìÿê ìèí åäÿð âÿ èúòèìàèééÿò þçÿëëÿøìÿ ñàùÿ- îëàð. ñèíäÿ ìöñòÿãèë ìöøàùèäÿ÷è ðîëóíäà ÷ûõûø åäÿ áèëÿð. Àììà âÿêèëëÿð ôÿàëèééÿòèí ñÿìÿðÿëèëèê ýþñòÿðèúè- ëÿðèíè òÿùðèô åäÿðÿê, èñðàðëà îíóí îáéåêòèâ éîõ- 4 Äàâðàíûø ãàéäàëàðûíà âÿ ìàðàãëàðûí òîã- ëàíìàñûíà âÿ þë÷öëìÿñèíÿ úÿùä ýþñòÿðÿ áèëÿð. ãóøìàñû ìÿñÿëÿëÿðèíÿ úèääè ÿìÿë åòìÿê. Òÿÿññöô êè, îíëàðû þë÷öëìÿñè ìöìêöí îëìàéàí õèäìÿò ñÿâèééÿñèíèí àðòìàñû äåéèë, þë÷öëìÿñè 4 Þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñèíèí ìöñòÿãèë èäàðÿ îëóí- ìöìêöí îëàí êÿìèééÿò ýþñòÿðèúèëÿðè ñàùÿñèí- äÿêè íàèëèééÿòëÿð ìÿøüóë åäÿ áèëÿð. Ìÿñÿëÿí, ìàñû. Áó, äþâëÿò ìÿìóðëàðû èëÿ ìþâúóä îíëàð õÿñòÿõàíàëàðûí âåðäèéè õèäìÿòèí êåéôèééÿ- êîððóïñèéà ÿëàãÿëÿðèíäÿí èñòèôàäÿíè ÷ÿòèí- òè èëÿ äåéèë, áó õÿñòÿõàíàäà ãÿáóë åäèëìèø ïàñè- ëÿøäèðèð. åíòëÿðèí ñàéû èëÿ ìàðàãëàíûðëàð. Âÿêèëëÿð ìÿùêÿìÿäÿ òÿñäèã åäèëÿ âÿ êÿíàðäàí éîõëàíû- 4 Þçÿëëÿøìÿ ñàùÿñèíäÿ ÷àëûøàí äþâëÿò ìÿ- ëà áèëÿí ôîðìóëà öñòöíëöê âåðèðëÿð. Áåëÿ êè, ìÿ- ìóðëàðû áàøãàëàðûíà íèñáÿòÿí äàùà éöêñÿê ñÿëÿ ìÿùáóñëàðûí þçÿëëÿøìèø ùÿáñõàíàäà ìààø àëìàëûäûð; óüóðëó êå÷èðèëìèø ùÿð þçÿë- ùàíñû øÿðàèòäÿ ñàõëàíìàñûíäà äåéèë, áóðàäàí ëÿøìÿéÿ ýþðÿ îíëàðûí ìààøûíà ÿëàâÿëÿð íå÷ÿ óüóðëó ãà÷ûø ùàëûíûí áàø âåðìÿñèíäÿäèð. åäèëìÿëèäèð. [10]
ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈÍÄßÍ ÄÞÂËßÒ ÑÅÊÒÎÐÓ ÅÒÈÊÀÑÛ ÞÇßËËߨÌßÍÈÍ ÌÖØÀÙÈÄß×ÈËßÐÈ ÞÇßËËߨÌßÉß ÒÀÁ ÝßÒÈÐß ÁÈËßÚßÊÌÈ? Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿøêèëàòëàðû þçÿëëÿøìÿäÿ êîíñòðóêòèâ èøòèðàê åäÿ áèëÿð. 1999-úó èëäÿ áèð Þçÿëëÿøìÿíèí áöòöí öñòöíëöêëÿðèíÿ âÿ íîðìà- áîëãàð ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòû Áîëãàðûñòàíûí òèâ áàçàíûí åôôåêòëèëèéèíÿ áàõìàéàðàã, åòèêà ÿí áþéöê âÿ ìöáàùèñÿëè þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñèí- ìÿñÿëÿñè ùÿìèøÿ à÷ûã ãàëûð. Äþâëÿòèí ùÿðÿêÿò- äÿ-Áîëãàðûñòàí Òåëåêîììóíèêàñèéà Êîìïàíè- ëÿðè ãàíóíâåðèúèëèê, éàõóä îìáóäñìàí òÿðÿôèí- éàñûíûí (ÁÒÊ) þçÿëëÿøìÿñèíäÿ ìöøàùèäÿ÷è äÿí èúòèìàè éîõòàìàéà ìÿðóç ãàëäûüû áèð êèìè èøòèðàê åòäè. Íÿòèúÿäÿ ïðîñåñèí íàãèñ èíêè- 180 ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ
øàôûíûí ãàðøûñû àëûíäû, ýÿëÿúÿêäÿ þçÿëëÿøìÿ ö÷öí çÿðóðè âàñèòÿ îëà áèëÿð. Î, öìóìè ìàðàã- ïðîñåñèíèí òÿêìèëëÿøìÿñè ö÷öí çÿðóðè òÿäáèðëÿð ëàðà õèäìÿòè òÿìèí åòìÿêëÿ þçÿë ñåêòîðóí èøèíèí ùàããûíäà ùåñàáàò ùàçûðëàíäû. [11] àäåêâàò ìåòîäëàðûíû ìöÿééÿíëÿøäèðèð. Êîììó- íèçìèí ÷þêöøöíäÿí ñîíðà áåëÿ áèð ôèêèð ùàêèì Äöíéàíûí î áèðè áàøûíäà, Ïàíàìàäà ùþêóìÿò èäè êè, äþâëÿò èëêèí áþëöíìÿ àïàðìàäàí íÿùÿíý åòèáàðëû áèð ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòûíû, äþâëÿòÿ ìöÿññèñÿëÿðè þçÿëëÿøäèðÿ áèëÿð. Öìèä åäèëèðäè êè, ìÿõñóñ Ïàíàìà Òåëåêîììóíèêàñèéà Êîìïà- èäõàëûí éàðàòäûüû ðÿãàáÿò áó ìöÿññèñÿéÿ áà- íèéàñûíûí þçÿëëÿøìÿñèíäÿ ìöøàùèäÿ÷è êèìè èøòè- çàðäàêû ìþâãåéèíäÿí ñóè-èñòèôàäÿ åòìÿéÿ èì- ðàêà äÿâÿò åòäè. Òåíäåðäÿ èêè êîìïàíèéà êàí âåðìÿç. Àíúàã âàëéóòà êóðñóíóí èøòèðàê åòäè âÿ ùþêóìÿò ãÿðàðà ýÿëäè êè, ïðîñåñ- äÿéèøìÿñè ïðîáëåìè èëÿ èäõàë ö÷öí ñòðóêòóð ìà- äÿ òàì øÿôôàôëûã òÿìèí îëóíìàñà èúòèìàèééÿò íåÿëÿðèíèí éàðàíìàñû, ïèñ íÿãëèééàò ñèñòåìè âÿ îíó øöáùÿ èëÿ ãàðøûëàéàúàã. Ãåéðè-ùþêóìÿò þç ìöÿññèñÿëÿðèíè ðÿãàáÿòèí èñòÿíèëÿí ôîðìà- òÿøêèëàòû ïðîñåñèí ýåäèøèíè äèããÿòëÿ èçëÿäè âÿ ñûíäàí ìöäàôèÿ åäÿí êîððóïñèéàëàøìûø éåðëè âÿ ìöøàùèäÿëÿðè ùàããûíäà úÿìèééÿòè ìÿëóìàòëàí- ðåýèîíàë ùàêèìèééÿòëÿðèí îëìàñû êèìè ìöõòÿëèô äûðäû. Íÿòèúÿäÿ áó, ïîòåíñèàë ìöáàùèñÿëè þçÿë- àìèëëÿð íÿçÿðÿ àëûíìûðäû.[13] ëÿøìÿ, ìöáàùèñÿëÿðñèç áàøà ÷àòäû. Åòèáàðëû ðÿãàáÿò ñèéàñÿòèíè ùàçûðëàéàí çàìàí Úÿìèééÿòèí ñèéàñÿò÷èëÿðÿ âÿ þçÿë ñåêòîðóí ìà- áèðèíúè äÿðÿúÿëè âÿçèôÿ áàçàðäà ìþùòÿêèðëèéèí ðàãëàðûíà åòèáàðñûç éàíàøìàñûíû íÿçÿðÿ àëàðàã, ìèãéàñûíû ìöìêöí ãÿäÿð àøàüû ñàëìàãäûð. Áó- ãåéä åòìÿê îëàð êè, þçÿëëÿøìÿ ùÿìèøÿ ìöÿéé- íóí ö÷öí êàðòåëëÿðè âÿ êîððóïñèéàëàøìûø ãðóï- ÿí ñèéàñè ðèñêëÿ ìöøàèéÿò îëóíàúàã. Òÿúðöáÿ ëàðû éàñàã åòìÿê çÿðóðèäèð. Áó ñèéàñÿò, ýþñòÿðèð êè, áó ïðîñåñ äàùà øÿôôàôäûðñà, ðèñêè ùÿì÷èíèí áàçàðà ýèðèø ö÷öí ìàíåÿëÿðè àçàëò- ìöìêöí ãÿäÿð àçàëòìàã îëóð. Åéíè çàìàíäà ìàüà, õûðäà âÿ îðòà ñàùèáêàðëàðûí èìêàíëàðûíûí áó, ùÿððàú èøòèðàê÷ûëàðûíûí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè ýåíèøëÿíìÿñèíÿ øÿðàèò éàðàäûð. Áàøãà áèð ìÿã- ìåéàðëàðû ö÷öí äÿ ÷îõ ÿùÿìèééÿòëèäèð. ñÿä åòèáàðëû êîðïîðàòèâ ðÿùáÿðëèéèí éàðàíìàñû- äûð. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ, ÞÇßËËߨÌß Âß ÐßÃÀÁßÒ ÑÈÉÀÑßÒÈ Ðÿãàáÿò ñèéàñÿòè âÿ îíóí ãàíóíëàðûíû éàëíûç âàðëû âÿ óðáàíèçàñèéàëàøìûø þëêÿëÿð ö÷öí ìÿã- ßëáÿòòÿ, êîððóïñèéà éàëíûç äþâëÿò ñåêòîðóíäà îëìóð. Î, ùÿì÷èíèí äþâëÿò âÿ þçÿë ñåêòîðóí èø- áóë ñàéàíëàðû áàüûøëàìàã îëàð. Àììà èãòèñàäè òèðàê åòäèéè äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû áàðÿäÿ ðàçûëàø- úÿùÿòäÿí èíêèøàô åòìèø ìöàñèð þëêÿëÿð íÿ âàõò- ìàëàðëà ìÿùäóäëàøìûð. Øèðêÿòëÿð ðÿãàáÿò ñà ãàðøûñûàëûíìàç êîððóïñèéàíûí âÿ àúýþç ùþ- ñèéàñÿòè ÿñàñûíäà èäàðÿ åäèëìÿëè îëàí èãòèñàäèé- êóìÿòëÿðèí çöëìöíäÿí ÿçèééÿò ÷ÿêèðäè. éàò ñàùÿñíäÿ þçöíöí áàçàðäàêû ìþâãåéèíäÿí Âÿçèééÿòè äÿéèøäèðìÿê ö÷öí áó þëêÿëÿð þç áà- ñóè-èñòèôàäÿ åäÿí çàìàí, êîððóïñèéà òÿøêèëàò çàðûíû ðÿãàáÿò ãàíóíëàðû èëÿ èäàðÿ åòìÿéÿ áàø- äàõèëèíäÿ âÿ òÿøêèëàòëàð àðàñûíäà äà éàðàíà áè- ëàäû. [14] ëÿð. [12] Äåìÿê îëàð êè, ùÿð áèð þëêÿíèí ìöÿééÿí ðÿãà- Ðÿãàáÿò ùàããûíäà éàõøû ùàçûðëàíìûø ñèéàñÿò áÿò ñèéàñÿòè âàð. Áó ñèéàñÿò, ùÿòòà àéäûí èôàäÿ þçÿë ñåêòîðäà èãòèñàäè ôÿàëèééÿòèí ìöäàôèÿñè âÿ îëóíñà äà, ñàäÿúÿ ñòàòóñ-êâîíóí ñàõëàíìàñû- èíêèøàôû, åëÿúÿ äÿ äöðöñò ôÿàëèééÿòèí òÿìèíàò÷ûñû íà éþíÿëèá; þç ñèéàñÿòèíè øöóðëó øÿêèëäÿ èíêèøàô ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ 181
åòäèðÿíëÿð èñÿ ðÿãàáÿò ùàããûíäà ãàíóíóí òÿò- 4 Þçÿë ìöëêèééÿòèí öñòöíëöêëÿðèíèí òÿñäèãè áèã åäèëìÿñèíÿ ìåéëëÿíèðëÿð. [15] ö÷öí åôôåêòëè íîðìàòèâ áàçà
Áÿçèëÿðè äöøöíÿ áèëÿð êè, ðÿãàáÿò ùàããûíäà ãà- 4 Àëûúûëàðûí ñå÷èëìÿñè âÿ þçÿëëÿøäèðìÿ áàðÿäÿ íóí éîõñóëëàð âÿ çÿèôëÿðèí ùåñàáûíà êàïèòàëèçì äàíûøûãëàðûí àïàðûëìàñû ö÷öí äÿãèã âÿ ÿùà- ôîðìàëàðûíû òÿùìèë åòìÿéè íÿçÿðäÿ òóòóð. ßñëèí- òÿëè ïðîñåäóðëàð [16]} äÿ, î, òàì áàøãà ôóíêñèéà äàøûéûð. Îíóí ôóíê- ñèéàëàðû èãòèñàäèééàòëà ìÿùäóäëàøìûð; îíëàð 4 Ìöøàâèðëÿð à÷ûã âÿ øÿôôàô ðÿãàáÿò ÿñàñûíäà ùÿì÷èíèí ñîñèàë âÿçèôÿëÿðè, î úöìëÿäÿí, ÿäàëÿ- èøÿ ãÿáóë åäèëèð âÿ éàëíûç äþâëÿò ìàðàãëàðû òè, ùàìûíûí (õöñóñèëÿ, éöêñÿê ðèñê ãðóïëàðû ö÷öí ÷àëûøûðëàð ö÷öí) ùÿéàò ñÿâèééÿñèíèí éöêñÿëìÿñèíè þçöí- äÿ úÿìëÿøäèðèð. 4 Þçÿëëÿøìÿ ïðîñåñèíèí þçöíäÿ øÿôôàôëûã
ÓÜÓÐËÓ ÞÇßËËߨÌß ÏÐÎÑÅÑÈ Ö×ÖÍ 4 Þçÿëëÿøìÿäÿí ÿëäÿ åäèëÿí ýÿëèðëÿðÿ ìöíà- ØßÐÀÈÒ ñèáÿòäÿ øÿôôàôëûã [17]
Þçÿëëÿøìÿ ïðîãðàìëàðûíûí óüóðëà ùÿéàòà êå÷- 4 Úÿìèééÿò âÿ ÿòðàô ìöùèò ö÷öí þçÿëëÿøìÿ- ìÿñè ö÷öí àøàüûäàêû øÿðòëÿðÿ ÿìÿë åòìÿê ëà- íèí íåãàòèâ íÿòèúÿëÿðèíèí éóìøàëäûëìàñûíà çûìäûð: éþíÿëìèø òÿäáèðëÿð. [18]
4 Äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí þçÿëëÿøäèðìÿéÿ úèääè Ðÿãàáÿò ùàããûíäà ãàíóí èúòèìàèééÿòèí òÿñè- ìöíàñèáÿòëÿ éàíàøû, ýåíèø èúòèìàèééÿòèí ñàòëàðà åòèáàðûíû àðòûðûð, ñîíäà äåìîêðàòèéàíûí ïðîñåñÿ àíëàøûãëû ìöíàñèáÿòè âÿ îíó äÿñ- ñàáèòëÿøìÿñèíÿ êþìÿê åäèð. Î, áàçàð èãòèñàäèé- òÿêëÿìÿñè éàòûíûí ñÿìÿðÿëèëèéè ö÷öí áàøëûúà àìèëäèð. Èíäè ÷îõëàðû áåëÿ ùåñàá åäèð êè, éîõñóë äþâëÿòëÿðèí èí- 4 Áàçàðà ÷ûõûø âÿ áàçàðäàí ÷ûõûø ãàðøûñûíäà êèøàôûíà äþâëÿòèí óüóðñóç êîììåðñèéà ôÿàëèéé- ìàíåÿëÿðèí äàüûäûëìàñû éîëó èëÿ ðÿãàáÿò ÿòè èëÿ äåéèë, þçÿë ñåêòîðóí àêòèâëèéèíèí àðòûðûëìàñû áàçàðûíûí éàðàäûëìàñû éîëó èëÿ íàèë îëìàã ìöìêöíäöð. Áåëÿëèêëÿ, ðÿ- ãàáÿò ùàããûíäà éàõøû ùàçûðëàíìûø ãàíóí þëêÿ- 4 Êîììåðñèéà ñåêòîðóíäà, êîììåðñèéà éþ- íèí èíêèøàôû ö÷öí ÿñàñ îëà áèëÿð. íöìëö áàíê ñèñòåìèíèí éàðàäûëìàñûíà èñòè- ãàìÿòëÿíìèø èñëàùàòëàð 182 ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ
ÃÅÉÄËßÐ
1 Ëîíäîíóí Greenwich Óíèâåðñèòåòèíäÿêè 8 Daniel Kaufmann and Paul àðàøäûðìà ìÿðêÿçè Public Services Siegelbaum, Privatisation and International (PSI) èääèà åëèð êè, èíêèøàô corruption in the transition: åòìÿêäÿ îëàí þëêÿëÿðäÿ ñóéó þçÿëëÿø- http://www.worldbank.org/wbi/ äèðìèø ÷îõìèëëÿòëè êîìïàíèéàëàð áàø- governance/pdf/siege12.pdf äàí-àéàüà êîððóïñèéàéà áóëàøìûø, 9 Privatising State-Owned Enterprises ìàëèééÿ áþùðàíû ÿðÿôÿñèíäÿäèð âÿ éîõñóë (supra), p. 62. The book contains ÿùàëèíè èñòèñìàð åäèð: http://www. advice on ways of establishing distinct labournet.net/world/0208/psi4.html mandates for advisors. 2 Jeffrey Sachs, Clifford Zinnes and Yair 10 Áó ìåéàðëàð àðàñûíäà Àëìàíèéà ùþêó- Eilat, The Gains from Privatization in ìÿòèíèí Óêðàéíàäà þçÿëëÿøìÿ ìÿñÿëÿ- Transition Economies: Is Change of ëÿðè ùàããûíäà ìÿøâÿðÿò ëàéèùÿñèíäÿ Ownership Enough?, http://www.imf. òÿêëèô åäèëÿí þçÿëëÿøìÿ ìåéàðëàðûíäàí org/External/Pubs/FT/staffp/2001/04/zi èñòèôàäÿ åäèëèá: http://www.privatisation. nnes.htm kiev.ua/Priv_Eng/rounde/XIX/10yearsE 3 Privatizing State-owned Enterprises: .htm. Ùÿì÷èíèí ÈßÈÒ (ÎÅÚÄ)-èí èø÷è An Overview of Policies and Practices ãðóïóíóí þçÿëëÿøìÿ âÿ äþâëÿò ÿìëàêû in OECD Countries (OECD, Paris, ùàããûíäà àðàøäûðìàñûíà áàõûí http://www.oecd.org/document/36/0,23 2003) ISBN 92-64-10408-9, p.17. 40,en_2649_37439_2431588_1_1_1 4 Vito Tanzi, Corruption Around the _37439,00.html; Àëìàíèéà ùþêóìÿòèíèí World, IMF Staff Papers Vol. 45 No. 4 Óêðàéíàäà þçÿëëÿøìÿ ìÿñÿëÿëÿðè ùàã- (December 1998) ãûíäà ìÿøâÿðÿò ëàéèùÿñè: http://www. 5 External Evaluation of the ESAF, privatisation.kiev.ua/Priv_Eng/aboutE.h Report by a Group of Independent tm. Áèðëÿøìÿ ïðîñåñè íÿòèúÿñèíäÿ Àëìà- íèéà êå÷èä ïðîñåñëÿðè ùàããûíäà çÿíýèí Experts, IMF, 1998, p.94. òÿúðöáÿ òîïëàäû. Øÿðãè Àëìàíèéàäà ùö- http://www.imf.org/external/pubs/ft/exte ãóãè, èãòèñàäè âÿ ñîñèàë äÿéèøèêëèêëÿðèí v/index.HTM Àâðîïà òàðèõèíäÿ òàéû-áÿðàáÿðè éîõäóð. 6 Áàõûí Sue Hawley, Exporting Àëìàíèéà ùþêóìÿòè ùåñàá åäèð êè, áó òÿ- Corruption: Privatisation, Multinationals úðöáÿ þçÿëëÿøìÿ âÿ îíóí áàøà ÷àòìà- and Bribery, The Corner House ñûíà ñÿðô îëóíàí âàõòëà áàüëû èøèí Briefing 19, 1 June 2000 ìèãéàñû ùàããûíäà àéäûí òÿñÿââöð éàðàò- (www.thecornerhouse.org.uk/pdf/briefin äû. g/19 bribe.pdf). 11 Transparency International áó ìåòîäî- 7 Ivan Miklos, Privatisation Corruption ëîýèéàíû åéíè äöøöíúÿëè òÿøêèëàòëàð ö÷öí Risks, http://www.internet.sk/ mesa10/ àéðûúà âÿñàèò øÿêëèíäÿ ÷àï åòäè: PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Sma http://www.transparency.org/toolkits/20 ll-scale%20Privatisation 01/ccinp_telebulgaria.html ÞÇßËËߨÌß Âß ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛ 183
12 Ìöôÿññÿë ìÿëóìàò àëìàã ö÷öí áàõûí 16 ÈßÈÒ (ÎÅÑÄ) -èí ùåñàáàòûíà ÿñàñÿí, Chapter 26, TI Source Book 2000: Ïîëøàäà àéäûí, ìöôÿññÿë âÿ øÿôôàô ïðî- http://www.transparency.org/sourceboo ñåñëÿð ýåäèð âÿ êîðïîðàñèéàëàð – àäÿòÿí, k/26.html. Ùÿì÷èíèí áàõûí Thailand’s áèð ñåêòîðäà èøëÿéÿí õàðèúè êîðïîðàñèéà- Competition Act, 1999: ëàð - àðàñûíäà ñàòûøëàð áàøëàíûá: Áàõûí http://www.oecd.org/dataoecd/40/45/24 Privatising State-owned Enterprises 91524.doc âÿ Úÿíóáè Àôðèêàíûí Ðÿãà- (supra), p. 93 áÿò Ãàíóíó, 1998: 17 Ïîëøàäà ýÿëèðëÿð ñîñèàë òÿìèíàò ñàùÿñè- http://www.compcom.co.za/thelaw/thel íÿ éþíÿëäè. ×åõèéà âÿ Ñëîâàêèéà ùþêó- aw_act_competition_acts.asp?level=1 ìÿòëÿðè äÿ õöñóñè åùòèéàúëàð ö÷öí âÿñàèò &child=1. àéûðäû. Áèðëÿøìèø Êðàëëûãäà, Èñâå÷ âÿ Äà- íèìàðêàäà îíëàð àäè ýÿëèð ôîðìàñûíäà éû- 13 ßòðàôëû ìÿëóìàò ö÷öí áàõûí John Nellis, üûëûð. Ùåñàá åäèëèð êè, õöñóñè ìÿãñÿäëè The World Bank, Privatization and ôîíäóí éàðàäûëìàñû äþâëÿò âÿñàèòëÿðèíè Enterprise Reform in Transition ãîðóìàã éîëëàðûíäàí áèðèäèð. Àëìàíèéà- Economies: A Retrospective Analysis: íûí ôåäåðàë áöäúÿ êîäåêñèíÿ óéüóí îëà- http://lnweb18.worldbank.org/OED/OE ðàã ùàêèìèééÿò îðãàíëàðû ÿìèí îëìàëûäûð DDocLib.nsf/0/A8579A9A28A100B485 êè, êîìïàíèéà ö÷öí ÿäàëÿòëè áàçàð ãèé- 256B6D006542F6?opendocument ìÿòè þäÿíèëèá. Privatising State-owned Enterprises, (supra) at p 84. 14 Ìÿëóìàò ö÷öí áàõûí Jeremy Pope, Competition Policy and Containing 18 Áàõûí John Nellis and Sunita Kikeri, Corruption http://www.transparency. Privatization in Competitive Sectors: org/sourcebook/26.html The Record to Date (World Bank): http://econ.worldbank.org/view.php?top 15 Ùàçûðäà Äöíéà Òèúàðÿò Òÿøêèëàòûíûí 80 ic=20&type=5&id=15960. Ùÿì÷èíèí, öçâ äþâëÿòèíäÿ áåëÿ áèð ãàíóí âàð âÿ áó áàõûí the OECD Working Group on äþâëÿòëÿðèí ñàéû àðòûð. ßí ñîí íöìóíÿëÿð Privatisation and Governance of Òàèëàíä âÿ Úÿíóáè Àôðèêàäûð, áóðàäà ðÿ- State-owned Assets (formerly the ãàáÿò êîìèññèéàëàðû éàðàíûá. OECD Privatisation Network) XII áþëìÿ. ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 185 ÚÈÍÀÉ
Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿéÿ éþíÿëìèø úèíà- 4 Ìÿòáóàò àçàäëûüû éÿò ùöãóãó ùÿì äþâëÿò, ùÿì äÿ þçÿë ñåêòîðäà ðöøâÿòõîðëóüà ãàðøû èñòÿíèëÿí äþéöøäÿ ÿùÿìèé- 4 Ùþêóìÿòèí ôÿàîèééÿòèíäÿêè ñóè-èñòèôàäÿëÿð- éÿòëè ðîë îéíàéûð. Áó áþëìÿäÿ ýåíåçèñèíäÿí ïî- äÿí øèêàéÿò âåðÿíëÿðèí âÿ èôøà÷ûëàðûí ëèñ âÿ ïðîêóðîðëóüóí ôÿàëèééÿòèíÿ òÿñèðèíÿäèê (whistleblowers) ìöäàôèÿñè úèíàéÿò ùöãóãóíóí òÿêàìöëö ýþçäÿí êå÷èðèëèð. (Ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíèí ðîëóíà 16-úû áþëìÿ- 4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí ñÿôÿðáÿð åäèëìÿñèû äÿ áàõûëûð). 4 Äåìîêðàòèê ñå÷êèëÿð ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ßËÅÉÙÈÍß ÃÀÍÓÍËÀÐ 4 Çîðëàìà âÿ îüóðëóã êèìè úèääè ÿõëàãè úèíà- éÿòëÿðÿ ýþðÿ ìöùàêèìÿ îëóíàíëàðûí âÿçèôÿ òóòìàñûíûí, äþâëÿòäÿ, éàõóä êîìïàíèéàäà Ãàíóí íÿ ãÿäÿð äÿãèãëèêëÿ ùàçûðëàíñà äà þçö-þçëöéöíäÿ êîððóïñèéàéà íÿçàðÿò åäÿ áèë- âÿçèôÿ òóòìàã èääèàñûíûí ãàäàüàí åäèëìÿñè ìÿç. [1] Áèð ÷îõ þëêÿäÿ áàø âåðÿí èíäèêè áþù- ðàíëàðûí ñÿáÿáè ìÿùç ãàíóíëàðûí ïðàêòèêàäà 4 Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ ùÿäèé- òÿòáèã îëóíìàìàñûäûð. Ìèëëè ìÿùêÿìÿ ñèñòåìè- éÿ âÿ ãîíàãïÿðâÿðëèê òÿçàùöðëÿðèíè òÿíçèì- íèí çÿèôëèéè âÿ ùöãóã èíñòèòóòëàðûíûí ìþùêÿìëÿí- ëÿéÿí ãàéäàëàð äèðèëìÿñè ñàùÿñèíäÿ èðàäÿíèí îëìàìàñû öçöíäÿí áó èíñòèòóòëàð þç âÿçèôÿëÿðèíè éåðèíÿ éå- 4 Îìáóäñìàí âÿçèôÿñèíèí éàðàäûëìàñû òèðÿ áèëìèð. 4 Èíçèáàòè ôÿàëèééÿòèí ãàíóíèëèéèíÿ ìÿùêÿìÿ Áóíà áàõìàéàðàã ñÿìÿðÿëè ùöãóãè ÷ÿð÷èâÿ íÿçàðÿòè. çÿðóðè áàøëàíüûú íþãòÿñèíè þçöíäÿ åùòèâà åäèð. Àñàí áàøà äöøöëìÿñè âÿ òÿòáèã åäèëìÿñè ö÷öí Úèíàéÿò ùöãóãóíà àèä ñÿêêèç öìóìè ïðèíñèï ùàçûðëàíàí ãàíóíëàð ñàäÿ îëìàëûäûð. ìþâúóääóð âÿ îíëàðà ÿìÿë åäèëìÿëèäèð:
Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿíèí ôÿàëëàðû áèð ñûðà ãà- 4 Èíñàí ùàããëàðû ñàùÿñèíäÿ áåéíÿëõàëã ñòàí- íóíëàðûí áó ìÿñÿëÿéÿ àèäèééàòû îëäóüóíó äö- äàðòëàðà ÿìÿë îëóíìàñû øöíöðëÿð. 4 Ùÿääÿí àðòûã ðåïðåññèâ ãàéäàëàðäàí ãà÷- Áóíëàðûí ñûðàñûíäà àøàüûäàêûëàðû íÿçÿðäÿ òóòàí ìàã ãàíóí íþâëÿðè âàð:
4 Ìöòÿíàñèá ùþêìëÿð ùàããûíäà äÿãèã ïðèí- 4 Èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø (ðÿñìè ñèððëÿð ùàããûíäà ñèïëÿð ãàíóíâåðèúèëèê äÿ äàõèë îëìàãëà)
4 Êîððóïñèéàéà àèä ìöõòÿëèô úèíàéÿò ãàíóíëà- 4 Ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ïðîáëåìèíèí ùÿëëè ðûíûí êîíñîëèäàñèéàñû 4 Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ïðîñåñè 4 Úèíàéÿò ùöãóãó ÷ÿð÷èâÿñèíèí ìöòàìàäè 4 Ñþç àçàäëûüû øÿðùè 186 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
4 Êîððóïñèéà èøëÿðè öçðÿ õöñóñè ìöääÿàëàð; íþâëÿðèíè ñàäàëàìàüà âÿ îíëàðûí ùàìûñûíû ãåé- îíëàðà ýþðÿ åëàí åäèëìÿìèø âàð-äþâëÿòèí ðè-ãàíóíè åëàí åòìÿéÿ úÿùä ýþñòÿðèð. Àíúàã ìÿíáÿéè ìÿùêÿìÿíè ãàíå åäÿúÿê øÿêèëäÿ êîððóïñèéàëàøìûø èíñàíëàð ùå÷ âàõò òÿõÿééöë äÿãèãëÿøäèðèëìÿëèäèð íþãñàíëàðû èëÿ ñå÷èëìèð, îíëàð ãàäàüàëàðäàí éàí êå÷ìÿéèí éîëëàðûíû òåç òàïûðëàð. Áóíà ýþðÿ 4 Êîððóïñèéà éîëó èëÿ ÿëäÿ åäèëìèø âÿñàèòëÿðÿ äÿ, “øÿõñè ìÿíôÿÿò ö÷öí äþâëÿò âÿçèôÿñèíäÿí ùÿáñ ãîéóëìàñû âÿ îíëàðûí äþâëÿòÿ âåðèë- ñóè-èñòèôàäÿ” êèìè äàùà ñÿìÿðÿëè âÿ äàùà öìó- ìÿñè ìè ãàäàüàëàð ùàçûðëàíìàëûäûð.
4 Ðöøâÿòèí þòöðöëìÿñè âÿ àëûíìàñûíûí êîð- Áó úöð öìóìè ìöääÿàëàð ùÿð øåéè ÿùàòÿ åäèð. ðóïñèéà àíëàéûøûíà àèä åäèëìÿñè. Àììà îíëàðûí ÿñàñ íþãñàí úÿùÿòè îäóð êè, îí- ëàðäàí ñèñòåì äàõèëèíäÿêè ðÿãèáëÿð òÿðÿôèíäÿí ÃÀÍÓÍËÀÐÛÍ ÙÀÇÛÐËÀÍÌÀÑÛ äÿ ÿñëèíäÿ òàìàìèëÿ ýöíàùñûç èø îëàí ùÿðÿêÿò- ëÿðè ñóàë àëòûíà àëìàã ö÷öí èñòèôàäÿ îëóíà áèëÿð. Úèíàéÿò ãàíóíâåðèúèëèéè êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíû Õöñóñÿí äÿ ìöñòÿíòèãëÿð âÿ ùàêèìëÿð ñèéàñè âÿ àëà áèëÿð, àììà éàëíûç ìöÿééÿí ùÿääÿ. ßýÿð áàøãà òÿçéèãëÿðÿ ìÿðóç ãàëàíäà âÿçèééÿò áó ãàíóíëàðà ìöòëÿã ãàéäàäà ÿìÿë îëóíìóðñà, úöð îëóð. Áåëÿëèêëÿ, êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ ãàíóí éà îíëàð ìöòëÿã ãàéäàäà òÿòáèã îëóíìóðñà, þçö-þçëöéöíäÿ êîððóïñèéà ìÿíáÿéèíÿ ÷åâðèëÿ îíäà ãàíóíó ïîçàíëàð àçúà ãîðõó ùèññè êå÷è- ðÿúÿêëÿð, ãàíóíëàð èñÿ þç ìÿíàñûíû èòèðÿúÿê. áèëÿð.
Áÿçèëÿðè éåíè àíòèêîððóïñèéà ãàíóíëàðûíûí ãÿáóë Áåëÿ ññåíàðèëÿðäÿí ãà÷ìàã ö÷öí ãàíóí ùàçûð- åäèëìÿñèíÿ êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ àòû- ëàéàíëàð ÿââÿëúÿ þçëÿðèíÿ áèð íå÷ÿ ñóàë âåðìÿ- ëàí áèðèíúè àääûì êèìè áàõûð (àíúàã áèð ñûðà þë- ëèäèðëÿð: êÿëÿðäÿ êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ ö÷öí ãàíóíëàð ìþâúóääóð âÿ îíëàð òÿòáèã îëóíñà, 4 Ãàíóíóí òÿòáèã åäèëìÿñè òàïøûðûëàí èíñòèòó- ìöáàðèçÿ àïàðìàã îëàð). Íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ ðöø- òóí áóíó åòìÿéÿ èìêàíû îëàúàãìû? âÿòõîðëóüà âÿ êîððóïñèéàíûí äèýÿð ôîðìàëàðûíà ýþðÿ úÿçà òÿòáèã åäÿí ãàíóíëàðûí ñàéû õåéëè àð- 4 Ïîëèñ, ïðîêóðîðëóã, ìÿùêÿìÿ âÿ áàøãà òûá. Áóíóíëà éàíàøû îíëàðûí òÿòáèã åäèëìÿñèíèí ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðûíäà äöðöñò, òåõ- òÿìèíàòû âÿ þíëÿéèúè òÿäáèðëÿðèí ýþðöëìÿñè ö÷öí íèêè úÿùÿòäÿí èõòèñàñëû ïåøÿêàðëàð ÷îõäóð- ùå÷ íÿ åäèëìèð. Éåíè ãàíóíóí ãÿáóëó ùå÷ áèð ìó? (÷îõñàéëû þëêÿëÿðäÿ êå÷èðèëÿí ñîðüóëàð ùÿðÿêÿò åòìÿäÿí þë÷ö ýþòöðìÿê êèìè ýþðöíÿ áèëÿð, àíúàã áó, ïðàêòèêàäà, ÷ÿòèí êè, íÿéèñÿ äÿ- ýþñòÿðèð êè, ïîëèñ âÿ ìÿùêÿìÿ èíñòèòóòëàðû éèøñèí. äàùà ÷îõ êîððóïñèéàëàøûá).
Êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ ãàíóíâåðèúèëèê àêòëàðû, 4 Áó ðÿñìè øÿõñ íÿçÿðè úÿùÿòäÿí èúðà ùàêè- àäÿòÿí, êîíòðàêòëàðûí àëûíìàñû, éà ùþêóìÿòäÿí ìèééÿòèíäÿí àñûëû äåéèë êè? Áÿñ ïðàêòèê úÿ- ôàéäàëàíìàã ìÿãñÿäè äàøûéàí ðöøâÿòõîðëóüà, ùÿòäÿí íåúÿ? òàéôàáàçëûüà (nepotism), ìàðàãëàðûí òîããóø- ìàñûíà, ôàâîðèòèçìÿ ãàðøû éþíÿëèð. Îäóð êè, áÿçè 4 Áó øÿõñëÿð êèìèí ãàðøûñûíäà âÿ íåúÿ ùåñà- ãàíóí éàðàäûúûëàðû õÿéàëà ýÿëÿí áöòöí ôÿàëèééÿò áàò âåðèðëÿð? ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 187
Îëà áèëñèí êè, ÿäàëÿòëè âÿ ïåøÿêàð ùöãóã-ìöùà- ñèí ùàíñûñà ãîùóìóíóí àäûíà ÿìÿê ùàããû ôèçÿ ïðîñåñè ö÷öí ñòðóêòóð âÿ çÿðóðè ïîòåíñèàë úÿäâÿëèíäÿ òÿñàäöô îëóíàúàãñà, áó çàìàí éàðàòìàüà âàõò òÿëÿá îëóíñóí. Áóíà ýþðÿ äÿ íîðìàëàðûí ïîçóëäóüóíà ùå÷ áèð øöáùÿ ãàëìà- ãàíóí ùàçûðëàéàíëàð, ùöãóãóí òÿòáèã îëóíìàñû éàúàã. Àíúàã ãàíóí ìöòÿõÿññèñ ö÷öí ìöñ- ñàùÿñèíäÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê òàïøûðûüûíû èúðà òÿñíà ùàë íÿçÿðäÿ òóòàíäà, íàìèçÿäèí åäÿí ìöÿññèñÿëÿðèí ùÿð áèð çÿèô úÿùÿòèíè íÿçÿ- ïåøÿêàðëûüûíà àèä äÿëèëëÿðäÿí áÿðàÿò ìÿãñÿäèëÿ ðÿ àëìàëûäûð. âÿ òÿéèíàòëà áàüëû ìÿíçÿðÿíèí òöòãóíëàøäûðûë- ìàñû ö÷öí èñòèôàäÿ åäèëÿ áèëÿð. Ùå÷ áèð ïîçóíòó «ÀÉÄÛÍ ÕßÒÒ» ÃÀÉÄÀÑÛ èñòèñíà åäèëìÿäÿí ùàìûéà àéäûí îëóð; âÿòÿí- äàøëàð, êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè âÿ íÿçà- Äöíéà Áàíêû èíñòèòóòëàðû áó úöð çÿèô þëêÿëÿðÿ ãà- ðÿò ãðóïó àíòèêîððóïñèéà ãàíóíóíóí ìÿúáóðè íóíâåðèúèëèê ëàéèùÿëÿðèíäÿ “àéäûí õÿòò ãàéäàñû” ãàéäàäà òÿòáèã åäèëìÿñèíÿ ùþêóìÿòèí úèääè éà- (“bright-line rules”) àäëàíàí ìöääÿàäàí èñòèôà- íàøìàñûíû îïåðàòèâ øÿêèëäÿ àéäûíëàøäûðà áèëÿð- äÿ åòìÿéè ìÿñëÿùÿò ýþðöð. Áó ãàéäàëàðû áàøà ìè? äöøìÿê âÿ òÿòáèã åòìÿê àñàíäûð âÿ îíóí òÿòáè- ãèíè ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿê ö÷öí ùàíñûñà ùþê- Àíúàã áó ãàíóíëàð ÷îõ åëàñòèêäèð âÿ ùå÷ áèð èñ- ìöí ÷ûõàðûëìàñûíû òÿëÿá åòìèð. Áåëÿ ãàíóíëàð, òèñíàéà èìêàí âåðìèð. Îíëàð þçáàøûíàëûã ùÿääè- ùöãóã òÿòáèã åäÿí ìöÿññèñÿëÿðèí ìöõòÿëèô úöð íÿ ãÿäÿð ñàäÿëÿøäèðèëèá (îëà áèëñèí êè, ùÿääÿí éîçäóãëàðû ñòàíäàðòëàðû ãîðóéàí ãàíóíëàðëà àðòûã ñàäÿëÿøäèðèëèá). Áÿçè ùàëëàðäà òàéôàáàçëûüà çèääèééÿò òÿøêèë åäèð. ãàðøû éþíÿëìèø ãàíóíëà äà ùþêóìÿò, ìþâúóä èø ö÷öí êèôàéÿò ãÿäÿð éàðàðëû áèð ìöòÿõÿññèñè èòè- “Àéäûí õÿòò” ãàéäàñû ùöãóã òÿòáèã åäÿíëÿðèí èñ- ðÿ áèëÿð. òÿêëÿðè êèìè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê èìêàíëàðûíû îð- òàäàí ãàëäûðûð. Àíúàã áó äà àñàí áàøà ýÿëìèðð. Èø îíäàäûð êè, çÿèô ùàêèìëÿð äàùà öìóìè ïðèí- Ìÿñÿëÿí, ÿýÿð òàéôàáàçëûã âÿ ôàâîðèòèçì ùþêó- ñèïëÿð ÿñàñûíäà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿíäÿ, áèð ãàé- ìÿò èøëÿðèíÿ êàäðëàðûí úÿëá îëóíìàñû ñàùÿñèíäÿ äà êèìè ñòàíäàðòëàðûí èøëÿíìÿñè âÿ òÿòáèã úèääè ïðîáëåì éàðàäûðñà, ãàíóíâåðèúèëèê, äþâëÿò åäèëìÿñèíÿ ïèñ ùàçûð îëóðëàð. ãóëëóã÷óëàðûíà äîñòëàðû âÿ ãîùóìëàðûíû èøÿ ýþ- òöðìÿéè ãàäàüàí åäÿ áèëÿð. ßëáÿòòÿ, ÿýÿð áó èí- Äöíéà Áàíêû òþâñèééÿ åòäè êè, ùöãóã òÿòáèã ñàíëàð ùÿìèí âÿçèôÿíè òóòìàã ö÷öí êèôàéÿò åäÿí èíñòèòóòëàðû çÿèô îëàí þëêÿëÿð þç àíòèêîððóï- ãÿäÿð ïåøÿêàð äåéèëëÿðñÿ. Àíúàã áó ùàëäà ùà- ñèéà ãàíóíëàðûíà àøàüûäàêû “àéäûí õÿòò” ãàéäà- êèì âÿ ïðîêóðîð ãîùóì øÿõñèí ìöòÿõÿññèñëèê ëàðûíû äàõèë åòìÿê áàðÿäÿ ôèêèðëÿøñèíëÿð: ñÿâèééÿñèíè âÿ ùöãóã òÿòáèãè ïðîñåñèíäÿ ÿùÿ- ìèééÿòëè ãÿðàðâåðèúè ñÿëàùèééÿòÿ ìàëèê îëìàñûíû 4 Ùþêóìÿò ìÿìóðó ãîùóìó îëìàéàí ùå÷ ìöÿééÿíëÿøäèðìÿëèäèð. êÿñäÿí äÿéÿðè êè÷èê îëìàéàí ùàíñûñà ùÿ- äèééÿíè, ãèéìÿòëè ÿøéàíû, þäÿíèøè ãÿáóë åäÿ “Àéäûí õÿòò” ãàéäàñûíû þçöãäÿ ÿêñ åòäèðÿí ãà- áèëìÿç. íóíâåðèúèëèê, àëòåðíàòèâ øÿêèëäÿ ùÿð ùàíñû ãîùó- ìóí âÿ äîñòóí èõòèñàñ ñÿâèééÿñèíè íÿçÿðÿ 4 Ùå÷ áèð ãóëëóã÷ó áèðáàøà âÿ äîëàéûñû èëÿ àëìàäàí èñòèñíàñûç ùÿð ùàíñû âÿçèôÿéÿ òÿéèí (áàøãà ñþçëÿ, àèëÿ, éàõóä áàøãà àýåíò âà- îëóíìàñûíû ñàäÿúÿ îëàðàã ãàäàüàí åäÿ áèëÿð. ñèòÿñèëÿ) ãÿðàðâåðìÿéÿ àèäèééàòû îëäóüó Áó ùàëäà ùöãóã òÿòáèã åäÿíëÿðèí ùå÷ áèð ãÿðàð- êîðïîðàñèéà, éàõóä áàøãà áèð òÿøêèëàòûí âåðìÿ ñÿëàùèééÿòè îëìàéàúàã. ßýÿð ðÿñìè øÿõ- ñÿùì ïàêåòèíÿ ñàùèá îëà áèëìÿç. 188 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
4 Áöòöí ãóëëóã÷óëàð ùÿð èë ýÿëèðëÿðè ÿìÿê ùàã- äÿí òÿëÿá åòìÿê îëàð êè, õàùèø öçðÿ ìöÿééÿí- ãûíû áèð íå÷ÿ äÿôÿ þòöá êå÷ÿí ñÿùìëÿðè áà- ëÿøìèø ìöääÿòÿ ãÿðàð ÷ûõàðñûí. Îíëàð áóíó åò- ðÿäÿ (ùàíñû êè, ñàùèáëÿðè áèðáàøà âÿ äîëàéûñû ìÿäèêëÿðè òÿãäèðäÿ, ãàíóíëà ìþâúóä òÿäáèðèí èëÿ þçëÿðèäèð) èúòèìàèééÿòÿ ìÿëóìàò âåðìÿëè- ãàíóíè îëìàñûíû ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ìöìêöí- äèð. äöð.
4 Ùå÷ áèð äþâëÿò ãóëëóã÷óñó þç ãîùóìóíó «Àâàíñëà» ãÿðàð ÷ûõàðìà ïðîñåäóðó ðÿãèáëÿð èøÿ ýþòöðÿ áèëìÿç (ãîùóìëóã ÿëàãÿñèíèí àðàñûíäàêû ìöíàñèáÿòè äÿ ÿìÿêäàøëûã ìöíàñè- óçàãëûã-éàõûíëûã äÿðÿúÿñè êèìè ñïåñèôèê õö- áÿòèíÿ ÷åâèðÿ áèëÿð. Ìÿñÿëÿí, íåúÿ êè, äþâëÿò ñóñèééÿò, åéíè çàìàíäà ãîùóìëóã ÿëàãÿ- ãóëëóã÷óñóíóí åòèê íÿçàðÿò öçðÿ âÿçèôÿëè øÿõñ- ñèíèí êÿñèëèá-êÿñèëìÿìÿñè íÿçÿðÿ ëÿ ÿìÿêäàøëûã åòäèéè êèìè âÿ áó, ãàíóíà óéüóí àëûíìàãëà). ýÿëèð. Áóíóí áàøà ÷àòìàñûíäàí áèð ãÿäÿð ñî- íðà, ÿââÿëúÿäÿí ÷ûõàðûëìûø ãÿðàð øÿêëèíäÿ õå- 4 Áöòöí ãóëëóã÷óëàð èøÿ ýþòöðäöêëÿðè àäàì- éèð-äóà âåðèëìÿéÿí ùÿìèí øöáùÿëè ôàêò ëàðëà ãîùóìëóã ÿëàãÿñèíèí äÿðÿúÿñè, êîíò- àøêàðëàíàðñà, áó ÿëàìÿò îíó äåéèð êè, ýåð÷ÿê- ðàêò âÿ êîíñåññèéà âåðäèêëÿðè ôèðìà âÿ äÿí ãàíóíà ÿìÿë åòìÿêäÿí éàéûíìà íèééÿòè òÿøêèëàòëàðäà ãîùóìëàðûíûí ÷àëûøìàñû áàðÿ- îëóá. äÿ ìÿëóìàò âåðìÿëèäèð. ( Íÿçÿðÿ àëìàã ëà- çûìäûð êè, áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ èñòåäàäëû Ðöøâÿò, íåïîòèçì (òàéôàáàçëûã) âÿ äèýÿð êîð- èø÷èëÿðèí âÿ ëèäåð ôèðìàëàðûí «ïóë»ó [Êàíàäà, ðóïñèéà ÿìÿëëÿðèíè ãàíóíäàí êÿíàð åëàí åäÿí ÀÁØ, âÿ Àâñòðàëèéàäà ôåðìåð êîîïåðàñèéà- íîðìàòèâëÿð ùÿìèøÿ êîððóïñèéà ùàëûíû àøêàð åò- ñû, èíùèñàð íþâëÿðèíäÿí áèðè] áþéöê äåéèë. Áó ìÿéÿ êþìÿê åäÿí ãàíóíëàðû òàìàìëàìàëûäûð. ãàéäà êîððóïñèéà ùàããûíäà ãàíóíóí ãÿ- áóë åäèëìÿñèíè èúòèìàè ðÿéèí þùäÿñèíÿ áóðà- ÌßÍØßÉÈ ÈÇÀÙ ÅÄÈËÌßÉßÍ õûð). ÂÀÐ-ÄÞÂËßÒ
ßÂÂßËÚßÄßÍ ×ÛÕÀÐÛËÀÍ ÃßÐÀÐ Äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí þç øÿõñè çÿíýèíëèêëÿðèíèí ÏÐÎÁËÅÌÄßÍ ÃÀ×ÌÀÜÀ ÊÞÌßÊ ãàéüûñûíà ãàëìàñû ñèðð äåéèë. Äåéèëÿíëÿðÿ ñöáóò ÅÄß ÁÈËßÐÌÈ ö÷öí ÷îõ äÿðèíÿ ýåòìÿéÿ åùòèéàú éîõäóð, ýþìðöê ìÿìóðóíóí þç ìàøûíûíû ùàðàäà äà- Àíòèêîððóïñèéà ãàíóíóíäà ýåíèø ãÿðàðâåðèúè éàíäûðìàñûíà äèããÿò éåòèðìÿê êèôàéÿò åäèð. Àí- ñÿëàùèééÿò éàðàäàí öìóìè ãàéäà ìþâúóä úàã ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðû øàùèäñèç îëàíäà, ùÿð ùàíñû áèð ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ùþêì ÷û- ðöøâÿòèí àëûíûá-âåðèëìÿñè èëÿ áàüëû úèíàéÿòêàðûí õàðàíûí ðÿùáÿðëèêäÿí âÿ óéüóí ùöãóã-ìöùàôè- ìöùàêèìÿñèíÿ òÿìèíàò éàðàäàí ãÿíàÿòáÿõø çÿ ìöÿññèñÿñèíäÿí ìÿñëÿùÿò àëìàã èìêàíûíà ñöáóòëàðû íåúÿ ÿëäÿ åäÿ áèëÿð? ìàëèê îëìàñûíà ùå÷ êèìäÿ øöáùÿ éàðàíìàéà- úàã. ßýÿð ìÿëóì ôàêòà èñòèíàä åòìÿêëÿ Èíýèëòÿðÿ âÿ Óåëñèí ùöãóã êîìèññèéàñû áÿéàí ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðû òÿêëèô îëóíàí ÿìÿëèí åòäè êè, úèääè èãòèñàäè úèíàéÿòêàðëûãëà áàüëû áàø- ïîçóíòó îëìàäûüû ãÿíàÿòèíÿ ýÿëèðñÿ, ãóëëóã÷ó ãà èøëÿðÿ íèñáÿòÿí êîððóïñèéà èøèíäÿ ýöíàùû èñòÿíèëÿí ñîíðàêû òÿãèáäÿí àçàä îëàúàã. Áó îëàíëàðû ìöùàêèìÿ åòìÿê “÷ÿòèí äåéèë”. Àíúàã ïðîñåñèí ùþêóìÿò ôÿàëèééÿòèíè ôþâãÿëàäÿ øÿêèë- áåëÿ âÿçèééÿò àøàüûäàêû ñóàëëàðû îðòàéà ÷ûõàðûð: äÿ ëÿíýèòìÿìÿñè ö÷öí ìöÿññèñÿ òÿìñèë÷èëÿðèí- ðåñóðñ êÿìèééÿò áàõûìûíäàí àçëûã òÿøêèë åäÿí- ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 189
äÿ ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðûíûí ÷îõ èø ýþðìÿê “úèíàéÿòäÿ èòòèùàì îëóíàí ùÿð êÿñèí, ãàíóíà èìêàíû îëìóð. Áó èñÿ î äåìÿêäèð êè, èíçèáàòè óéüóí îëàðàã ýöíàùñûçëûüû òÿñäèã åäèëÿíÿ ãÿ- êîððóïñèéàíûí áþéöê ùèññÿñè, îëà áèëñèí êè, ùà- äÿð þçöíö ýöíàùñûç áèëìÿñèíè” íÿçÿðäÿ òóòóð. ìûñû ôàêòèêè úÿçàñûç ãàëà áèëÿð. [4] 1991-úè èëäÿ Ùàããëàð Ãàíóíó Ùîíêîíãäà ãöââÿéÿ ìèíäèêäÿí àç ñîíðà, ôþâãÿëàäÿ çÿíý- Ùîíêîíãäà (êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ ãàíóíâåðèúè- èíëèêäÿ èòòèùàì åäèëÿí éöêñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò ìÿ- ëèê úèääè ìàðàã âÿ áöòöí äöíéàäà ðÿãàáÿò éà- ìóðëàðû, îíëàðûí ýöíàùñûçëûã ïðåçóìïñèéàñûíà ðàòäû) èðÿëèéÿ éîë òàïûëäû. [2] Ãàíååäèúè ôàêòëàðûí ãÿñä åäèëìÿñè àðãóìåíòè èëÿ èðÿëè ñöðöëÿí èòòè- òÿãäèì îëóíìàäûüû òÿãäèðäÿ äþâëÿò ìÿìóðëàðû ùàìëàðûí ìöáàùèñÿñèíÿ áàøëàäûëàð. ö÷öí ÿìÿê ùàããûíû þòöá êå÷ÿí çÿíýèíëèê úèíà- éÿò ÿìÿëè ñàéûëäû. Áåëÿ éàíàøìà òÿêúÿ, òÿêðàð Ùîíêîíã âÿ Áèðëÿøìèø Êðàëëûüûí ÿí éöêñÿê èíñ- èíçèáàòè êîððóïñèéà ùàëëàðûíûí íèñáÿòÿí àñàí òàíñèéàëû àïåëëéàñèéà ìÿùêÿìÿëÿðè áó ìöääÿ- òÿùãèãàòû äåìÿê äåéèë, åéíè çàìàíäà êîððóïñè- àëàðû ðÿää åòäè. Îíëàð åòèðàô åòäèëÿð êè, áó úöð éàéà úÿùäëÿðèí àçàëìàñûíû ýþñòÿðÿí ÿùÿìèéé- ùöãóãïîçìàëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ èòòèùàì îëó- ÿòëè àìèëäèð. íàíà ãàðøû éþíÿëìèø ÿñàñëàíäûðûëìûø øöáùÿëÿð- äÿí êÿíàð ÿùÿìèééÿòëè ìÿãàìëàðûí ñöáóò Äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí, õöñóñÿí äÿ éöêñÿê âÿ- îëóíìàñûíà ýþðÿ áàøëûúà úàâàáäåùëèê èòòèùàì- çèôÿëè øÿõñëÿðèí äàâðàíûø þðíÿêëÿðè ãèñìèíäÿ íàìÿíèí öçÿðèíÿ äöøöð. Ìöùàêèìÿ èòòèùàì îëó- áåëÿ ùöãóãïîçìà ýþñòÿðèúèëÿðè ýåò-ýåäÿ äàùà íàíûí âàð-äþâëÿòèíèí ðÿñìè ÿìÿê ùàããû èëÿ éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ åòèðàô åäèëèð. Ìàðàãëû îäóð êè, éûüûëìàäûüûíû ìöÿééÿíëÿøäèðäèêäÿí ñîíðà èòòè- áåëÿ ùöãóãïîçìàëàðûíäà èòòèùàì îëóíàí äþâëÿò ùàì îëóíàí ãàíååäèúè èçàùàò òÿãäèì åäÿ áèëÿð. ãóëëóã÷óëàðûíûí ùàããëàðûíûí âÿ ÿñàñ àçàäëûãëàðû- Ãàíååäèúè èçàùàò ÿìÿê ùàããûíû þòöá êå÷ìèø íûí ïîçóëìàñû ùàëëàðû áàø âåðèðìè? Áóðàäà äèã- çÿíýèíëèéÿ ÿñàñëàíäûðûëìûø áÿðàÿò âåðÿí èçà- ãÿò éåòèðìÿëè èêè àñïåêò âàð: áèðèíúèñè, ðÿñìè ùàòäûð. Áó, èòòèùàì îëóíàíûí ñûðô òÿôÿêêöð ñôåðà- ìààøû þòöá êå÷ìèø çÿíýèíëèêäÿ èôàäÿñèíè òàïàí ñûíäà éåðëÿøÿí áèð ìÿñÿëÿäèð. ùöãóã ïîçóíòóñó ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàñû ö÷öí ñàäÿúÿ áèð áÿùàíÿ äåéèëìè; èêèíúèñè, ãàíóíà Ùöãóãóí àëèëèéèíèí ôóíäàìåíòàë ïðèíñèïëÿðèí- óéüóí îëàðàã ýöíàùêàð åëàí åäèëìÿéÿíÿ ãÿ- äÿí (èòòèùàìíàìÿ èòòèùàì îëóíàíà ãàðøû èøèí äÿð ýöíàùñûçëûã ïðåçóìïñèéàñû ùàããû îëàí øÿõ- ùÿð áèð åëåìåíòèíèí ñöáóòà éåòèðèëìÿñè çÿùìÿòè- ñèí “ãÿíàÿòáÿõø èçàùàò” âåðìÿê íè ÷ÿêìÿëèäèð) áó úöð óçàãëàøìàíûí èíñàí ùàã- ìÿúáóðèééÿòèëÿ óéüóí ýÿëèðìè? ãëàðûíûí ìöäàôèÿñè èëÿ áèð àðàéà ýÿòèðèëìÿñè ö÷öí èòòèùàì îëóíàíäàí ãàíååäèúè èçàùàòëàð òÿãäèì Ãàíóíàçèää âàðëàíìà êîíñåïñèéàñû ãÿáóë åòìÿê òÿëÿáè ãûçüûí ìöäàôèÿéÿ ìþùòàúäûð. îëóíóá, Êîððóïñèéàéà Ãàðøû Èíòåð-Àìåðèêà Êîíâåñèéàñûíà äàõèë åäèëäè. Áó ñÿíÿä ùöãóã Áåëÿ “ãûçüûí áÿðàÿò” íÿäÿí èáàðÿòäèð? Áèðëÿøìèø ïîçàí ùþêóìÿò ìÿìóðóíóí àêòèâëÿðèíèí “íÿ- Êðàëëûãäàêû Ýèçëè Øóðà (Ùîíêîíãäàêû àïåëëéàñè- çÿðÿ÷àðïàí àðòûìûíû” ùöãóã ïîçóíòóñó àäëàí- éà ùàããûíäà äàíûøàðêÿí) ôàêòû áåëÿ ìöÿééÿí äûðûð. Òÿáèè êè, áó ìÿìóð þç ãàíóíè âÿçèôÿñè âÿ åòäè: “ Àäàìëàðû ÿëÿ àëìà èñòÿíèëÿí ìöëêö úÿ- ÿìÿê ùàããû èëÿ ìöãàéèñÿäÿ áó àðòûìûí áþéö- ìèééÿòèí äàéàãëàðûíû òÿùëöêÿ àëòûíà ãîéàí úèíà- ìÿñèíè ÿñàñëû øÿêèëÿäÿ èçàù åäÿ áèëìèðñÿ. [3] éÿò ïðàêòèêàñûäûð.” Øóðà îíó äà ãåéä åòäè êè, Áåéíÿëõàëã ïàêòäà îëäóüó êèìè åéíÿí Ùîí- äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí ðöøâÿò àëìàñû âÿ ðöøâÿò êîíãóí Ùàããëàð Ãàíóíóíóí 11-úè ìàääÿñè äÿ òÿëÿá åòìÿñèíè ñöáóòà éåòèðìÿê ö÷öí “ñöáóòëàð- 190 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
ëà áàüëû ÷ÿòèíëèêëÿð îëóð”. Àíúàã Ýèçëè Øóðàíûí ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÍÛÍ ÝÈÇËßÄÈËÌßÑÈ Ö×ÖÍ ãåéäëÿðèíÿ ýþðÿ: “Ùîíêîíãäà êîððóïñèéà øÿðè- Ö×ÖÍÚÖ ÒßÐßÔÄßÍ ÈÑÒÈÔÀÄß íè ëÿüâ åòìÿê ö÷öí òÿõèðÿñàëûíìàç ñîñèàë òÿ- ÎËÓÍÌÀÑÛ ëÿáëÿð” äÿ ìþâúóääóð. Áó áàõûøû Ùîíêîíãóí Àïåëëéàñèéà ìÿùêÿìÿñè äÿ òÿêðàð åòäè: “Êîð- Êîððóïñèéàëàøìûø äþâëÿò ìÿìóðëàðû êîððóïñè- ðóïñèéàíûí äàüûäûúû âÿ ìÿêðëè õàðàêòåðÿ ìàëèê éàäàí ýÿëÿí ýÿëèðëÿðè äîñòëàðûíà âÿ ãîùóìëàðû- íà þòöðìÿêëÿ ýèçëÿäÿ, åéíè çàìàíäà áó îëìàñûíà ùå÷ êÿñ øöáùÿ åòìÿìÿëèäèð.” Áàøãà âàñèòÿëÿð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòè ñàõëàéà áèëÿðëÿð. Áó áèð ùàëäà Ýèçëè Øóðà áÿéàí åòäè êè, þç èôàäÿñèíè úöð ññåíàðèëÿðÿ úàâàá îëàðàã ìèëëè ãàíóíâåðèúè- èçàùîëóíìàéàí çÿíýèíëèêäÿ òàïàí ùöãóã ïî- ëèê ùÿðäÿí íÿçÿðäÿ òóòóð êè, ö÷öíúö òÿðÿôèí íÿ- çóíòóñóíóí ìöçàêèðÿñè “èòòèùàì ö÷öí êîíêðåò çàðÿòèíäÿ ñàõëàíìûø ñàéûëàí àêòèâëÿð, èòòèùàì äþâëÿò ìÿìóðóíóí ðöøâÿò àëìàñûíû ìöÿééÿí- îëóíàíûí àäûíäàí, éàõóä èòòèùàì îëóíàíäàí ëÿøäèðìÿéèí ÷ÿòèí, ùÿòòà ãåéðè-ìöìêöí îëìàñû- ùÿäèééÿ ãèñìèíäÿ ÿëäÿ åäèëÿíëÿð èòòèùàì îëó- íà áàõìàéàðàã, ùÿìèí ìÿìóðóí ìàääè íàíëàðûí íÿçàðÿòèíäÿ ãàëìûø ñàéûëàúàã. Áåëÿ ÿìëàê äÿéÿðèíèí àëäûüû ÿìÿê ùàããûíà óéüóí ïðåçóìïñèéà ùÿð øåéäÿí ÿââÿë àäàìëàðûí ÿëÿ ýÿëìÿäèéè ùàëëàðà éþíÿëäè. Åëÿ èëê ýþðöíöøäÿí àëûíìàñû, éàõóä èçàùåäèëìÿéÿí ôþâãÿëàäÿ çÿí- ùÿìèí ìÿìóðóí êîððóïñèîíåð îëìàñû òÿÿññö- ýèíëèê ùàëëàðûíäà, áóíóí ÿêñèíÿ øàùèäëèéèí îë- ìàäûüû çàìàí èøëÿéèð. Òÿãäèì åäèëÿí áó ðàòû äà éàðàíà áèëÿð”. [5] ñöáóòëàðûí àüûðëûüû èòòèùàì îëóíàíûí öçÿðèíÿ äöøöð. Áèð ñþçëÿ, ÿäàëÿòëè ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàñû ùöãó- ãó âÿ ýöíàùñûçëûã ïðåçóìïñèéàñû ùöãóãó (íÿ Áåëÿ ”ÿêñ ìÿúáóðèééÿò” (reverse onus) ýöíàù- ãÿäÿð êè, ñÿíèí ýöíàùûí ñöáóò îëóíìàéûá) òÿ- ñûçëûã ïðåçóïñèéàñûíà ãÿñä äåéèë êè? Éåíÿ äÿ ëÿá åäèð êè, ñöáóòëàðûí àüûðëûüû èòòèùàìíàìÿíèí Ùîíêîíã Àïåëëéàñèéà Ìÿùêÿìÿñè áó ìÿñÿëÿ- öçÿðèíÿ äöøñöí. Àíúàã áó àüûðëûã äÿëèëèéÿ, éà- éÿ àüûëëû éàíàøìà éîëó ñå÷äè. Áó ñå÷èì òÿãäèì õóä èø ãàáèëèééÿòèíèí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñûíà èñòè- îëóíàí áöòöí ìàðàãëàðûí òàðàçëûüûíû éàðàòäû: íàä åòìÿêëÿ þçöíö ìöäàôèéÿ úàí àòàí ìöùàêèìÿ îëóíàíà þòöðöëÿ áèëÿð. Ùöãóãäà ýö- Ìàëèééÿ ìÿíáÿëÿðèíèí, éàõóä ìöëêèééÿòèí èòòè- íàùñûç ñàéûëìàã ùàããûíû ñöáóò åäÿí ìöääÿà ùàì åäèëÿíèí íÿçàðÿòèíäÿ îëìàñû áàðÿäÿ èòòè- èòòèùàì îëóíàíà ãàðøû ïðåçóìïñèéàíûí ôàêòèêè, ùàìíàìÿíèí ïðåçóìïñèéàéà ãîéóëìàñûíäàí þíúÿ, î, ÿëáÿòòÿ, áöòöí øöáùÿëÿðäÿí êÿíàð éàõóä ùöãóãè ãàéäàñûíû ãàäàüàí åòìèð. áóíó äîüóðàí ôàêòû ñöáóò åòìÿëèäèð. Ïðåçóìï- Àììà èòòèùàì îëóíàí òÿðÿôèí ùöãóãëàðûíûí ìö- ñèéà ìÿùäóäëàøäûðûëìûø êîíñòðóêñèéà àëìàëûäûð äàôèÿñèíèí âàúèáëèéè áàõûìûíäàí áåëÿ ïðåçóìï- êè, áó ôàêòëàð ïóë ðåñóðñëàðûíûí, éàõóä ìöëêèéé- ñèéàëàð ìÿíòèãëè øÿêèëäÿ ìÿùäóäëàøäûðûëìàëûäûð. ÿòèí èòòèùàì îëóíàíûí àäûíäàí, éàõóä äà îí- Îíëàð åéíè çàìàíäà úèääè ìÿñóëèééÿò ïîçóíòó- äàí ùÿäèééÿ ãèñìèíäÿ ÿëäÿ åäèëÿíëÿðèí ëàðûíû (offences of strict liability), éÿíè èòòèùàì ãîðóíìàñûíû… ýöìàí åòìÿéÿ ÿñàñ éàðàòñûí. îëóíàí òÿðÿôäÿí úèíàéÿòêàð èñòÿéèí ãåéäÿ àëûí- Áó íþâ ìÿùäóäëàøäûðûëìûø øÿðù èëÿ ïðåçóìï- ìàäûüû ùöãóã ïîçóíòóñóíó ãàäàüàí åòìèð. ñèéà, áàøû ÷ûõìàéàíëàðûí áö ïîçóíòóëàð öçÿ- Àíúàã îíëàð, ùÿãèãÿòÿí êîððóïñèéàéà óüðà- ðèíäÿ ÷îõ àñàíëûãëà ýöëöìñÿìÿëÿðèíÿ õÿôèô áèð éàíëàðûí òÿãèá îëóíìàñûíà ìöíàñèáÿòäÿ øàùèä- úàâàá êèìè ãÿáóë åäèëÿðÿê èòòèùàì îëóíàíûí ëèê âÿ ïðîñåäóð ö÷öí áÿçè òÿëÿáëÿð ãîéóð. [6] ôóíäàìåíòàë ùàããëàðûíà óéüóí ýÿëèð. [7] ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 191
ÐÖØÂßÒ ÀÄËÀÍÄÛÐÛËÀÍ «ÖÑÒÖÍËÖÊ» ÞÇßË ÑÅÊÒÎÐÄÀ ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÍÛÍ ÃÀ- ÁÀÜÛÍÛÍ ÀËÛÍÌÀÑÛ Àíòèêîððóïñèéà ãàíóíâåðèúèëèéèíäÿ áåëÿ áèð ïðå- Ùþêóìÿò êîððóïñèéàíûí îëìàäûüû þçÿë ñåêòîðó çóìïñèéàéà äà òåç-òåç ðàñò ýÿäìÿê îëàð. Ðöø- ùÿâÿñëÿíäèðìÿéÿ äàùà ÷îõ úàí àòûð. Ùþêóìÿ- âÿò ÿìÿëèíäÿ èòòèùàì åäèëÿí øÿõñèí “öñòöíëöê” òèí ìÿãñÿäè îäóð êè, ñÿìÿðÿëè âÿ ÿäàëÿòëè ðÿãà- (advantage), íåìÿò àäëàíäûðà áèëÿúÿéèìèç ùÿð áÿòè õàðàêòåðèçÿ åäÿí êîììåðñèéà ìöùèòèíèí ùàíñû áèð ÿøéàíû (î, ïóë âÿ ìàëèééÿ äåíîìèíà- éàðàíìàñû ö÷öí ìöÿññèñÿëÿðÿ éàðäûì ýþñòÿð- ñèéàñû øÿêëèíäÿ òÿçàùöð åòìÿéÿ äÿ áèëÿð) âåð- ñèí. Þçÿë ñåêòîðà òÿòáèã îëóíàí êîððóïñèéà ìÿñè, éà àëìàñû àéäûíëàøäûãäà, áàøãàñû ñöáóò ùàããûíäà ìÿíòèãëè ãàíóíëàð äà èøâåðÿíëÿðè, þç øÿõñè ìÿíôÿÿòè ö÷öí ñÿëàùèééÿòëÿðèíäÿí ñóè-èñ- åäèëìÿäèéè ùàëäà áó öñòöíëöê ìÿùç ìöêàôàò òèôàäÿ åäÿí àúýþç ìÿìóðëàðäàí ãîðóéóð. Þçÿë ñàéûëàúàã. Àíúàã áåëÿ ïðèíñèïëÿð àç-àç òÿòáèã ñåêòîðà òÿòáèã îëóíàí éàõøû ãàíóí àøàüûäàêûëà- îëóíóð. ðû íÿçÿðäÿ òóòóð:
Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ìöòÿõÿññèñè Áåðòðàíä 4 áèðáàøà þç ðÿèñèíèí (ãàéäàéà óéüóí îëàðàã äå Ñëåâèëë áó úöð ãàéäàëàðà ãàðøû ÷ûõìàüûí èí- ñàùèáêàð) áèçíåñè, éàõóä èøè èëÿ ìÿøüóë ñàí ùàããëàðûíûí ìöäàôèÿñè ñàùÿñèíäÿ óüóðëàðà îëàí àýåíò (ñûðàâè èø÷è), ðÿèñèíèí èúàçÿñè îë- ýÿòèðÿúÿéèíè äöøöíÿí ùöãóãøöíàñëàðäàíäûð. ìàäàí ùå÷ áèð ìÿíôÿÿò ýþòöðÿ âÿ éàõóä áó òÿìÿííàäà îëà áèëìÿç. Ùÿð øåéäÿí þíúÿ áåëÿ ïðåçóìïñèéà, êîððóïñè- éàíûí èòòèùàìíàìÿíèí ñöáóòà éåòèðìÿëè îëäóüó 4 ùÿð ùàíñû áèð ìÿíôÿÿò òÿêëèô åäÿí øÿõñ äÿ ùöãóãïîçóíòóñó îëìàñûíäàí ãàéíàãëàíûð. ùöãóã ïîçóíòóñóíà éîë âåðèð.[8] Áóíäàí áàøãà, êîððóïñèéàäà èòòèùàì îëóíàí øÿõñ òÿðÿôèíäÿí ùÿäèééÿíèí âåðèëìÿñè î äåìÿê ÙÖÃÖÃÓÍ ÒßÒÁÈà ÎËÓÍÌÀÑÛÙ äåéèë êè, ùÿäèééÿ àâòîìàòèê îëàðàã êîððóïñèéà èëÿ àññîñèàñèéà îëóíìàëûäûð. Ùöãóãè ÷ÿð÷èâÿíèí éàðàäûëìàñûíäàí ñîíðà ÿñàñ âÿçèôÿ áó ìÿùäóäèééÿòëÿðèí èøëÿìÿñèíÿ ßÌËÀÊÛÍ ÒßËßÁ ÅÄÈËÌßÑÈ Ö×ÖÍ ÌÖËÊÈ íàèë îëìàãäûð. Àíúàã áóðäà äà êîððóïñèéà þç ÙÖÃÓÃÄÀÍ ÈÑÒÈÔÀÄß ðîëóíó îéíàéà áèëÿð. Ìöñòÿíòèãëÿðèí, ïðîêóðîð- ëàðûí, ùàêèìëÿðèí âÿ ìÿùêÿìÿ ùåéÿòèíèí èøè Úèíàéÿò ìÿùêÿìÿëÿðèíÿ ìöðàúèÿò åòìÿäÿí åéíè äÿðÿúÿäÿ ðèñêëÿ áàüëûäûð. ùöãóãàçèää ôÿàëèééÿò íÿòèúÿñèíäÿ ÿëäÿ åäèëìèø ÿìëàêûí ãàéòàðûëìàñû éîëëàðûíäàí áèðè ìöëêè ùö- ÏÎËÈÑËßÐ Âß ÈÑÒÈÍÒÀà ÌÅÒÎÄËÀÐÛ ãóãäàí èñòèôàäÿíè íÿçÿðäÿ òóòóð. ×öíêè ìöëêè ïðîñåäóðëàð ìÿíòèãÿ óéüóí øöáùÿëÿð ÷ÿð÷èâÿ- ÏÎËÈÑÄß ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ñèíäÿí êÿíàðà ÷ûõàí äÿëèëëÿðèí âåðèëìÿñèíè äåéèë, éàëíûç èìêàíëàðûí òàðàçëûüûíû òÿëÿá åäèð. Áóíóí Èíäè áó ñÿòèðëÿð éàçûëàí çàìàí Ìîñêâà ïîëèñè ùåñàáûíà èøè ñöáóò åòìÿê äàùà àñàí îëóð. (Áó ìöÿññèñÿëÿðèí ìöäàôèÿñèíè òÿìèí åäÿí (þç äà- âàðèàíò 14-úö áþëìÿäÿ øÿðù åäèëèá). íûøûãëàðûíäà áó èøè “þðòöê” àäëàíäûðûðëàð) êîððóï- 192 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
ñèéàëàøìûø ïîëèñ äÿñòÿñèíèí èñòèíòàãû èëÿ ìÿëèäèð. Îíëàð þçëÿðèíÿ, þç øÿõñè ìàðàãëàðû- ìÿøüóëäóð. Óçóí ìöääÿò ÿðçèíäÿ ìàüàçà äè- íà äåéèë, úÿìèééÿòÿ õèäìÿòÿ ñÿäàãÿòëè ðåêòîðëàðû øàíòàæ åäèëìèø, ïóë þäÿìÿäèêëÿðè òÿã- îëìàëûäûð. äèðäÿ àèëÿ öçâëÿðèíèí äÿñòÿ òÿðÿôèíäÿí äþéöëÿúÿêëÿðè áàðÿäÿ ùÿäÿ-ãîðõóéà ìÿðóç 4 Òÿëèì: Åòèê äàâðàíûøà, ãèñìÿí èñÿ ãÿðàðëà- ãàëìûøëàð. Ùÿìèí âàõò Ïîëøàäà èñòåôàéà ýåäÿí ðûí ãÿáóë åäèëìÿñèíÿ ÿñàñëàíàí ñÿðò òÿëèì ïîëèñ ðÿèñè ùþêóìÿòèí êè÷èê ðöòáÿëè ìÿìóðóíó ïðîãðàìû ïîëèñ ñèñòåìèíÿ éåíè èøÿ ýþòöðö- ýþçëÿíèëÿí ïîëèñ ÿìÿëèééàòû áàðÿäÿ õÿáÿðäàð ëÿíëÿð ö÷öí éàõøû áöíþâðÿ îëà áèëÿð. Áó åòìèøäè. Î, èñ íþâáÿñèíäÿ èíôîðìàñèéàíû ìÿí- ìèññèéà ýþðöíäöéöíäÿí ÷ÿòèíäèð. Ïîëèñëÿðèí ñóá îëäóüó ñèéàñè ïàðòèéàíûí öçâöíÿ, éÿíè ïîëèñ ÿíÿíÿâè òÿëèìè éàðûì-ùÿðáè õàðàêòåð äàøûéûð. òÿðÿôèíäÿí éîõëàíûëàúàã ùÿìèí øöáùÿëè øÿõñÿ Êàäåòëÿðÿ íÿéè, íåúÿ âÿ íÿ çàìàí åäÿ- þòöðìöøäö. úÿêëÿðè äåéèëèð. Ïðîáëåì ÿíÿíÿâè éàðûì-ùÿð- áè ùàçûðëûüûí êîìàíäàíëûüûí äàéàüû èëÿ Èíòåðïîëóí éàõûí çàìàíëàðäà êå÷èðèëÿí êîíô- áàëàíñëàøäûðûëìàñûíäà âÿ éåíè èøÿ ýþòöðö- ðàíñûíäà, Êàíàäàíûí Êðàë àòëû ïîëèñèíÿ ðÿùáÿðëèê ëÿíëÿðÿ þç ùÿðÿêÿòëÿðè ö÷öí úàâàáäåùëèê âÿ åòìèø ïîëèñ êîìèññàðû Giuliano Çàccàðäåëëè äÿ ìÿñóëèééÿò ùèññè àøûëàìàã çÿðóðÿòèíäÿäèð. áó úöð ùÿéÿúàíëû à÷ûãëàìàëàð âåðäè. Íàðêîòèê- Òÿëèì äþâðö ùÿð áèð èø÷èéÿ çÿðóðè äÿéÿðëÿðèí ëÿðëÿ ìöáàðèçÿ øþáÿñèíèí èíñïåêòîðó ùÿäèééÿ àøûëàíàúàüû îïòèìàë ìöääÿòè ÿùàòÿ åäèð. ãèñìèíäÿ ïåøÿ òàíûøû îëàí áèð ùöãóãøöíàñäàí Éåíè èøÿ ýþòöðöëÿíëÿðèí òÿëèìèíÿ ÿëàâÿ îëà- õîêêåé îéóíóíà áèëåò àëäû. Ñîíðà ñöáóò îëóíäó ðàã ïîëèñ ñèñòåìèíäÿ 20 èëäÿí àðòûã ÷àëûøàí- êè, ùÿäèééÿ âåðÿí úèíàéÿòêàð ãðóïóí öçâö èìèø. ëàð äà ùÿâÿñëÿíäèðèëìÿëèäèð êè, îíëàðà Áó áèëåòèí, ñîí íÿòèúÿäÿ èñÿ ïóëóí ìöãàáèëèíäÿ úÿìèééÿòÿ ñàäèã õèäìÿò åäÿíëÿð êèìè áàõûë- ùÿìèí ùöãóãøöíàñ ùàíñûñà õèäìÿò òÿëÿá åòäè. ñûí, áó àäàìëàðûí åòèê áöíþâðÿëÿðè, äöðöñò- Éåðëè íàðêîòèê ìàääÿëÿð èøè èëÿ ìÿøüóë îëàíëàðûí ëöéö, úÿñóðëóüó âÿ ãÿòèééÿòè þéðÿíèëñèí. ãàðøûäà äóðàí àõòàðûøëàð áàðÿäÿ õÿáÿðäàð åäèë- 4 Íÿçàðÿò: Äöðöñò âÿ ñàüëàì ýÿíú âÿòÿíäàø ìÿñè äÿ áó òÿëÿáëÿðèí ñûðàñûíäà èäè. Áó èøëÿðäÿ ïîëèñ ñûðàëàðûíà ãÿáóë åäèëÿ âÿ ÿí éàõøû çà- èøòèðàêû ýåò-ýåäÿ èíòåíñèâëÿøÿí èíñïåêòîð àõûð- áèò êèìè òÿðáèéÿ îëóíà áèëÿð. Àíúàã ùÿéàò âÿ äà äþçìÿéèá, Êàíàäà Êðàë àòëû ïîëèñèíèí Îòòàâà- þëöì áàðÿäÿ ñÿðò ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëäèéè äàêû ãÿðàðýàùûíäà þçöíö þëäöðäö. Áó ôàúèÿ þí úÿðýÿäÿ íÿçàðÿò ãåéðè-àäåêâàòäûðñà, áó Êàíàäàíûí ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðûíäà êîð- çàìàí ÷ÿêèëìèø áöòöí çÿùìÿò óüóðñóçëóã- ðóïñèéàíûí ýåíèø ìèãéàñäà òÿùãèã îëóíìàñûíà ëà íÿòèúÿëÿíÿúÿê. Þç èø÷èëÿðèíäÿí áèðèíè ñòèìóë éàðàòäû. [9] éàõøû òàíûìàã, îíóí øÿõñèééÿòèíäÿ êîððóï- ñèéàéà ãàðøû çÿèôëèéè âÿ áåëÿ ïðîñåñäÿ èøòè- Êîìèññàð Çàúúàðäåëëè áåëÿ áèð ôèêèð ñþéëÿäè êè, ðàêû ýþñòÿðÿí èíúÿ äÿéèøìÿëÿðè ìöøàùèäÿ ñÿìÿðÿëè ôÿàëèééÿò ö÷öí ïîëèñ ãöââÿëÿðè äþðä åòìÿê òÿê ðÿèñ ö÷öí ÷ÿòèí ìÿñÿëÿäèð. Áó- ÿñàñ ãàéäàíû ÿëäÿ ðÿùáÿð òóòìàëûäûð: íóíëà áàüëû ïîëèñ èäàðÿëÿðèíèí áèð íå÷ÿ ìÿ- ñÿëÿéÿ äèããÿò éåòèðìÿñè 4 Èøÿ ãÿáóë: Àíúàã ôàéäàëû èíñàíëàðûí èøÿ ýþ- ìÿãñÿäÿóéüóíäóð. Èäàðÿåäÿíèí âàõòûíà òöðöëìÿñè çÿðóðÿòè øÿðò äåéèë, äàùà âàúèáè ùàíñû ãèéìÿòèí âåðèëäèéèíÿ úèääè íÿçÿð ñàë- óéüóí ýÿëìÿéÿíëÿðèí ÿëÿíìÿñèäèð. Íàìè- ìàüà çÿðóðÿò âàðìû? Ðÿèñ êàüûçëàðû çÿäèí äÿéÿðè òÿøêèëàòûí äÿéÿðèíè ÿêñ åòäèð- öñò-öñòÿ éûüìàãëà ìÿøüóëäóð, éîõñà ùÿãè- ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 193
ãÿòÿí òÿðáèéÿ÷è ðîëóíäà ÷ûõûø åäèð âÿ þç ùå- Êîððóïñèéà ö÷öí çÿðóðè ìàíåÿëÿð ãèñìèíäÿ ïî- éÿòèíÿ ýþç ãîéóð? Ðÿèñ þç èø÷èëÿðèíäÿí ëèñèí ôÿàëèééÿòèíäÿ øÿôôàôëûüûí ìöÿééÿí øÿðòëÿðè áèðèíèí êîððóïñèéàéà ìåéëè, éàõóä áó ìÿ- ìþâúóä îëìàëûäûð. Áåëÿ øÿðòëÿð þçöíäÿ àøàüû- ñÿëÿäÿ ôÿðãëè äàâðàíûøû èëÿ áàüëû äàõèë îëàí äàêûëàðû úÿìëÿøäèðìÿëèäèð: ñèãíàëëàð ùàããûíäà ìÿëóìàòëûäûðìû? ßí âà- úèáè èñÿ îäóð êè, íÿçàðÿò÷è øÿõñè íöìóíñè 4 Äÿõèëè Èøëÿð Íàçèðëèéèíäÿ ìöôÿññÿë áöäúÿ èëÿ èíñàíëàðû àðõàñûíúà àïàðà áèëèðìè? Éà- õÿðúëÿðè äÿ äàõèë îëìàãëà ãàíóíâåðèúèëèê íÿ- õóä èøäÿ âÿ “þí úÿðýÿäÿ” êîððóïñèéà òÿøêè- çàðÿòè ëàòûí éóõàðû åøåëîíó ö÷öí õàðàêòåðèê îëàí ïðàêòèêàíûí ñàäÿúÿ òÿçàùöðöäöðìö? 4 Ùþêóìÿò ìöÿññèñÿëÿðè òÿðÿôèíäÿí àíòè-êîð- ðóïñèéà íÿçàðÿòè âÿ èíñòèòóñèîíàë òÿôòèø 4 Àøêàðëàìà: Ñîíóíúó ñàùÿ àøêàð åòìÿê âÿ éàéìàãäûð. Áó, òÿøêèëàòäà ïîòåíñèàë êîð- 4 Þëêÿíèí ïîëèñ ãöââÿëÿðè ö÷öí úàâàáäåù ðóïñèéàíûí öñòöíöí à÷ûëìàñûíà âÿ ìöâàôèã îëàí íàçèðëèê, éàõóä äåïàðòàìåíò ÷ÿð÷èâÿ- ãàéäàäà òÿäáèð ýþðöëìÿñèíÿ èìêàíûí éàðà- ñèíäÿ õöñóñè òÿôòèø äûëìàñû äåìÿêäèð. Ìÿñÿëÿí, Êàíàäàíûí Êðàë àòëû ïîëèñèíèí çàáèòëÿðè àèëÿ âÿçèééÿòèí- 4 Êîððóïñèéàéà ãàðøû ïîëèñèí ýþðäöéö òÿäáèð- äÿêè äÿéèøìÿëÿðëÿ áàüëû êàäðëàð øþáÿñèíÿ ëÿðèí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè ìîíèòîðèíãèíäÿ ìÿëóìàò âåðìÿëèäèð. Áó îíà ýþðÿ åäèëèð êè, äþâëÿò âÿ þçÿë ñåêòîðóí ÿìÿêäàøëûüû ùåéÿò ùàíñûñà çàáèòèí àèëÿ âÿçèééÿòè, îíóí àéðûëûã, éàõóä áîøàíìà èëÿ áàüëû èçòèðàá 4 Àíòè-êîððóïñèéà ïðîãðàìëàðûíûí âÿ îíóí ÷ÿêäèéèíè áèëñèí. ×öíêè áåëÿ ùàë çàáèòèèí êîð- íÿòèúÿëÿðèíèí êþìÿéè èëÿ ïîëèñèí ôÿàëèééÿòè ðóïñèéàéà ìöãàâèìÿòèíè çÿèôëÿäÿ áèëÿð. Âÿ- áàðÿäÿ úÿìèééÿòèí èíôîðìàñèéà òÿìèíàòûíûí çèôÿ îíäàí èáàðÿòäèð êè, áó ìÿëóìàòäàí ÿùàòÿ äàèðÿñèíèí ýåíèøëÿíäèðèëìÿñè ùÿìèí çàáèòè äÿñòÿêëÿìÿê ö÷öí èñòèôàäÿ îëóíñóí. Áó çàìàí çàáèò þç çÿèô úÿùÿòèíè 4 Êîððóïñèéàëàøìûø ïîëèñëÿð âÿ òÿùëöêÿñèçëèê áàøà äöøÿ âÿ êîððóïñèéàéà ìöãàâèìÿò ãöââÿëÿðè äàõèëèíäÿêè êîððóïñèéàëàøìûø øÿ- ýþñòÿðÿ áèëÿð. Èëêèí ìÿðùÿëÿäÿ âÿ ïðîñåñ áÿêÿ áàðÿäÿ áàø ïðîêóðîðóí èäàðÿñè èëÿ èí- ÿðçèíäÿ ìöíàñèá îëìàéàí äàâðàíûøû àøêàð- ôîðìàñèéà ìöáàäèëÿñè ëàéàí ñèéàñÿò âÿ ïðîñåäóðëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê òÿëÿá îëóíóð. Ìöíàñèá îëìàéàí 4 Ïîëèñ ìÿìóðëàðûíûí, õöñóñÿí äÿ éöêñÿê äàâðàíûøëàð áàðÿäÿ ìÿëóìàòëàðûí éàéûëìàñû ðöòáÿëè ìÿìóðëàðûí âÿ îíëàðûí éàõûí ãî- âÿ áåëÿ íþâ èñòÿíèëÿí éàéûëìàíûí èäàðÿ ùóìëàðûíûí ýÿëèðëÿðè âÿ ÿìëàêû áàðÿäÿ ìö- îëóíìàñû ö÷öí òÿøêèëàòûí ñÿìÿðÿëè ìåòîä- ôÿññÿë èíôîðìàñèéà. ëàðà ìàëèê îëìàñûíû èäàðÿåäÿí ãèéìÿòëÿí- äèðìÿëèäèð. Ïîëèñ ìÿäÿíèééÿòè ÈÍÒÅÐÏÎËÓÍ ÒߨßÁÁÖÑÖ êîíôèäåíñèàëëûüû, èíôîðìàñèéàíûí èäàðÿ îëóí- ìàñûíû âÿ ìÿõôèëèéèíè þçöíäÿ ÿêñ åòëèðèð. Àí- ÈÍÒÅÐÏÎË (Áåéíÿëõàëã Úèíàéÿò Ïîëèñè Òÿøêè- úàã áó ïîçèòèâ êåéôèééÿòëÿð äÿ ëàòû – Èíòåðïîë, ðÿñìè àááðåâèàòóðà ÁÚÏÒ-Èíòåð- ùåñàáàòâåðìÿäÿ ÿíýÿëëÿð éàðàäà âÿ îíëàð- ïîë) ïîëèñ õèäìÿòèíäÿ äöðöñòëöê óüðóíäà áöòöí äàí ïðîáëåìëÿðèí þðò-áàñäûð åäèëìÿñè ö÷öí äöíéàäà ôÿàë ìöáàðèçÿ àïàðûð. Î òÿêúÿ êîððóï- èñòèôàäÿ îëóíà áèëÿð. ñèéàéà ãàðøû åêñïåðòëÿð ãðóïóíóí õèäìÿòèíäÿí 194 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
èñòèôàäÿ åòìèð, åéíè çàìàíäà äöíéàäàêû ïîëèñ äÿ îíëàðûí øèêàéÿòëÿðè ïîëèñÿ ãàðøû éþíÿëÿíäÿ, ãöââÿëÿðèíèí êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ ïåðñïåêòèâ ÷ÿòèíëèêëÿð éàðàíà âÿ èääèà÷ûéà èíàì àïàðìàñû ö÷öí ñòàíäàðòëàð òîïëóñó ùàçûðëàéûá. øöáùÿ àëòûíà àëûíà áèëÿð. Áó ñÿáÿáäÿí åòèáàðëû [10] ñöáóòëàð íåúÿ òÿãäèì îëóíìàëûäûð (éà äöðöñò- ëöê, éà äà êè, ïîëèñèí êîððóïñèéàéà ìåéëè)? Áó, Ïîëèñ õèäìÿòèíäÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ öçðÿ ïîëèñ ìÿìóðóíóí âÿòÿíäàø êèìè êîíñòèòóñèîí ÈÍÒÅÐÏÎË-óí ãëîáàë ñòàíäàðòëàðûíûí ìÿãñÿäè ùàããëàðûíûí óçëàøäûðûëìàñû âÿ øèêàéÿòÿ äÿõëè îë- îäóð êè, öçâ äþâëÿòëÿðèí ïîëèñ ãöââÿëÿðè àäàìëà- ìàéàí èääèà÷ûíûí, øÿõñèí êÿíàð òÿçéèãëÿðÿ ìÿ- ðû ÿëÿ àëìàüà ãàðøû äàéàíìàã áàúàðûüûíûí éöê- ðóç ãàëìàìàñû éîëó èëÿ ÿëäÿ îëóíà áèëÿðìè? ñÿê ñÿâèééÿñè èëÿ ñå÷èëñèí. Ùÿð áèð öçâ äþâëÿò Äöíéàíûí ìöõòÿëèô éåðëÿðèíäÿ ïîëèñ ìÿìóðó- ïîëèñèí êîððóïñèéà èëÿ áàüëûëûüûíà úèääè úèíàéÿò íóí êîððóïñèéàëàøìàñû èëÿ áàüëû ãàëìàãàëëàð êèìè áàõìàã þùäÿëèéè ýþòöðóð. Äèýÿð ñòàíäàðò- òåç-òåç áàø âåðèð. Äàéàíìàã áèëìÿéÿí êîððóï- ëàð ïîëèñ âÿçèôÿñèíèí äöðöñò âÿ ñÿìÿðÿëè éåðèíÿ ñèéà àøêàðëàíäû âÿ îíóí íÿòèúÿëÿðèíèí àðàäàí éåòèðèëìÿñèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ éöêñÿê äàâðàíûø ãàëäûðûëìàñû èñòèãàìÿòèíäÿ òÿäáèðëÿð ýþðöëäö, ñòàíäàðòëàðûíûí éàðàäûëìàñûíû âÿ äÿñòÿêëÿíìÿ- êîððóïñèéàëàøìûø ïîëèñëÿð òÿãèáÿ ìÿðóç ãàëäû- ñèíè, ñÿìÿðÿëè íÿçàðÿò ìåõàíèçìèíèí ìöäàôèÿ ëàð âÿ âÿçèôÿäÿí êÿíàðëàøäûðûëäûëàð. Àíúàã áèð îëóíìàñûíû âÿ ïîëèñ ôóíêñèéàñûíûí éåðèíÿ éåòèðèë- íå÷ÿ èë þòäö âÿ áó ãàëìàãàëëàðûí éåíè ñèëñèëÿñè ìÿñè çàìàíû äàâðàíûøûí éöêñÿê ñÿâèééÿñèíèí áàøëàäû. òÿìèí åäèëìÿñèíè þçöíäÿ úÿìëÿøäèðèð. Èíäè àéäûí îëóð êè, áóíëàðûí áàø âåðìÿ ñÿáÿáè ÈÍÒÅÐÏÎË èíäè åùòèéàúû îëàí öçâ äþâëÿòëÿðèí èñëàùàò ñòðàòåýèéàñûíûí äöçýöí ìöÿééÿíëÿøäè- ïîëèñ ãöââÿëÿðè ö÷öí ïðàêòèê êþìÿê éîëëàðû èøëÿ- ðèëìÿìÿñè èëÿ áàüëû èìèø. Áó èñëàùàòëàð î èíàì éèá ùàçûðëàéûð. öçÿðèíäÿ ãóðóëóðäó êè, “÷öðöê àëìàäàí” úàí ãóðòàðìàã (éÿíè êîððóïñèéàëàøìûø ïîëèñ ìÿìó- ÈÑÒÈÍÒÀà ÌÅÒÎÄËÀÐÛ: ÄÖÐÖÑÒËÖÉÖÍ ðóíäàí) ïðîáëåìèí ùÿëëè ö÷öí êèôàéÿòäèð. Èíäè ÉÎÕËÀÍÌÀÑÛ èñÿ àéäûí îëóð êè, êîððóïñèéà àøêàð îëàí ñàùÿ- íèí “òÿìèçëÿíìÿñè” éåòÿðëè äåéèë. Êîððóïñèéàíûí ßýÿð êîððóïñèéà àêòû à÷ûëìûðñà, îíäà ìÿìóðóí òÿêðàðëàíìàñûíà èìêàí âåðìÿéÿí ñèñòåìèí éà- êîððóïñèéà èëÿ ìÿøüóë îëäóüó íåúÿ ìöÿééÿí- ðàäûëìàñû ÿñàñäûð. Ìÿùç âàúèá ñàùÿäÿ äàâàìëû ëÿøÿúÿê? ßí âàúèáè èñÿ ùÿìèí ïîëèñ ìÿìóðó- ôÿàëèééÿòèí, äöðöñòëöéö éîõëàìàíûí ìîíèòîðèíãè íóí äàùà ÷îõ çèéàí âóðà áèëÿúÿê áèð âÿçèôÿéÿ íÿòèúÿñèíäÿ ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã îëàð. òÿéèí îëóíìàìàñû òÿìèíàòûíûí éàðàäûëìàñûäûð. Ìÿìóðà ìöíàñèáÿòäÿ êîððóïñèéà ôàêòûíà Äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû èíäè êîððóïñèéàëàø- ÿìèíëèéèí àðàøäûðûëìàñû çàìàíû íåúÿ åòìÿê ëà- ìûø ïîëèñ ãöââÿëÿðèíèí “òÿìèçëÿíìÿñè” âÿ îíëà- çûìäûð êè, áó ìÿíÿâèééàòà íåãàòèâ òÿñèð ýþñòÿð- ðûí “òÿìèç ôîðìàäà” ãàëìàñû ö÷öí ôàéäàëû ìÿñèí âÿ øèêàéÿò÷èëÿð äÿ, ýöíàùñûç òÿðÿôëÿð äÿ âàñèòÿäèð. Ìÿãñÿä ìÿìóðóí äöðöñòëöéöíöí ìöäàôèÿ îëóíñóíëàð? Áåëÿ ÿìèíëèêëÿð áàðÿäÿ éîõëàíìàñûäûð, ÿëÿ àëûíìàéàí ìÿìóðó òÿëÿ äàíûøìàã àñàíäûð. ßýÿð îíëàð ôàêòëàðà äàéàí- ãóðìàã éîëó èëÿ êîððóïñèéàëàøäûðìàã äåéèë. ìûðñà, çèéàí âóðà áèëÿð. Þëêÿëÿðèí ÷îõóíóí úèíàéÿò êîäåêñèíäÿ àý- Áó úöð ÿìèíëèê èôàäÿ åäÿíëÿð êå÷ìèøäÿ úèíàéÿò åíò-ïðîâîêàòîð ãàéäàñû âàð. Îíëàð èúàçÿ âåðè- ùöãóãïîçìàëàðûíäà èøòèðàê åäÿíäÿ, õöñóñÿí ëÿíëÿðÿ ìÿùêÿìÿ ìÿùäóäëàøäûðûúûñû ãèñìèíäÿ ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 195
÷ûõûø åäèðëÿð. Áó ãàéäà ìöõòÿëèô éóðèñäèêñèéàëàð- èúòèìàèééÿòèí áèð âÿ éà áèð íå÷ÿ íöìàéÿíäÿ- äà ìöõòÿëèô úöð îëóð. Àíúàã îíëàð éàääà ñàõëà- ñèíÿ, úèíàéÿòêàð åëåìåíòëÿðÿ, ùÿòòà áàøãà ìÿ- íûëìàëûäûð. ìóðëàðà èñòèíàäÿí àïàðûëûð.
ßëáÿòòÿ, ìþâúóä øèðíèêëÿíìÿíèí èôðàò ùÿääÿ Áóíà ÿëàâÿ îëàðàã áÿçè éîõëàìàëàð ìÿìóðëàðà ÷àòìàìàñû äà òÿìèí åäèëìÿëèäèð. ãàðøû éþíÿëäèëèá. Áóíëàð ìÿëóìàò áàçàñû ÿñà- ñûíäà òÿõìèíè ñå÷èëìèø êîððóïñèéà ÿìÿëèëÿ âÿ Äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû ÷îõ äèããÿòëÿ èøëÿíìÿëè îüóðëóã èøëÿðèëÿ ìÿøüóë îëàíëàðäûð. Áöòöí éîõëà- âÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. Ìÿñÿëÿí, î äà âàúèá- ìàëàð äèããÿòëÿ ïëàíëàøäûðûëûð êè, “òÿëÿ”äÿí ãà÷- äèð êè, ìÿìóðóí ãàðøûñûíà ÷ûõàí øèðíèêëÿíäèðìÿ ìàã ìöìêöí îëñóí âÿ ùå÷ áèð ìÿìóð áþéöê îëìàñûí âÿ äöðöñò èíñàí áåëÿ øèðíèêëÿí- êîððóïñèéà ÿìÿëèíè ùÿéàòà êå÷èðìÿéÿ øèðíèê- ìÿíèí ÿñèðèíÿ ÷åâðèëìÿñèí. ëÿíìÿñèí.
ÍÉÓ-ÉÎÐÊ ØßÙßÐÈÍÄß ÄÖÐÖÑÒËÖÉÖÍ Ùÿð èë 40 ìèí ïîëèñ ìÿìóðóíà ìöíàñèáÿòäÿ ÉÎÕËÀÍÌÀÑÛ 1500 áåëÿ éîõëàìàëàð ùÿéàòà êå÷èðèëèð. Áåëÿ éîõëàìàëàð ÿñàñûíäà ÿëäÿ îëóíàí ìÿëóìàòëàð 1994-úö èëäÿí Íéó-Éîðê øÿùÿðèíèí ïîëèñ èäàðÿ- Íéó-Éîðê øÿùÿðèíäÿêè ïîëèñ èäàðÿñèíèí ìÿìóð- ñèíäÿ äöðöñòëöéö éîõëàìàüûí èíòåíñèâ ïðîãðà- ëàðû àðàñûíäà êîððóïñèéàíûí ìèãéàñû ùàããûíäà ìû ùÿéàòà êå÷èðèëèð. åòèáàðëû åìïèðèê øàùèäëèéè òÿìèí åäèð. ßëäÿ îëó- íàí íÿòèúÿëÿð ôàéäàëû âÿ èáðÿò ýþòöðìÿëè íÿòèúÿ- Ïîëèñ èäàðÿñèíèí “äàõèëè èøëÿð” áöðîñó, Íéó-Éîðê ëÿðäèð. ïîëèñ èäàðÿñèíèí äöðöñòëöéöíö éîõëàìàã ö÷öí êö÷ÿ íàðêîòèê ñàòûúûëàðûíäàí äÿðìàíëàðûí, éà- Ìÿãñÿäéþíëö éîõëàìàëàðäà óüóðñóçëóã (éÿíè õóä íÿãä ïóëóí îüóðëàíìàñû êèìè ñàõòà ññåíà- ñóáéåêòèí êîððóïñèéà ÿìÿëè ùÿéàòà êå÷èðìÿñè) ðèëÿð ùàçûðëàéûð. Áåëÿ òåñòëÿðÿ åëåêòðîí ôàèçè íÿçÿðÿ÷àðïàúàã äÿðÿúÿäÿäèð. Ïîëèñëÿðèí àóäèî-âèäèåî àâàäàíëûãëàðûí âÿ ÿðàçèäÿ éåðëÿø- òÿõìèíÿí 20%-è áó úöð ñûíàãëàðäàí êå÷ÿ áèëìèð äèðèëÿí “øàùèäëÿðèí” êþìÿéè èëÿ íÿçàðÿò îëóíóð. âÿ ïîëèñ ñûðàëàðûíäàí êÿíàðëàøäûðûëûð. Áó òÿñÿâ- âöð îëóíäóüó êèìè èúòèìàèééÿòäÿí ýÿëÿí øèêà- Íéó-Éîðêóí ïîëèñ èäàðÿñè äàùà ðåàë ññåíàðèëÿð éÿòëÿðèí äÿãèã âÿ åòèáàðëû òÿùëèëèíÿ, ïîëèñ ùàçûðëàìàüà úÿùä ýþñòÿðèð. Áó ññåíàðèëÿð ýå- êîðïóñóíäà êîððóïñèéàíûí òÿñäèã îëóíìàñûíà íèø êÿøôèééàò ìÿëóìàòëàðûíûí éûüûëìàñû âÿ îíóí òÿùëèëè ÿñàñûíäà ùàçûðëàíûð. Áöòöí ìÿìóðëàð âÿ äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñûíäàí ñÿìÿðÿëè èñòè- äÿðê åäèð êè, áåëÿ ññåíàðèëÿð ìþâúóääóð âÿ îí- ôàäÿéÿ ÿìèíëèê éàðàäûð. ëàðûí øÿõñè äàâðàíûøëàðû çàìàí-çàìàí áó úöð éîõëàìàëàðà ìÿðóç ãàëà áèëÿð. Àììà îíëàðà Ñèñòåìèí òÿòáèãè íÿòèúÿñèíäÿ ïîëèñ ìÿìóðëàðû- áåëÿ éîõëàìàëàðûí òåçëèéè áàðÿäÿ ìÿëóìàò âåðèë- íûí ÿëÿ àëûíìàñû ùàëëàðûíûí íÿçÿðÿ÷àðïàúàã äÿ- ìèð. (Áó áåëÿ áèð òÿÿññöðàò éàðàäûð êè, éîõëàìà ðÿúÿäÿ àðòäûüû ìöøàùèäÿ îëóíäó. ýåð÷ÿêäÿ îëäóüóíäàí äàùà òåç-òåç àïàðûëûð). Èíäèíèí þçöíäÿ äÿ ùå÷ áèð ïîëèñ ìÿìóðó îíà Äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû ìÿãñÿäëè âÿ òÿñàäöôè åäèëìèø òÿêëèôèí äöðöñòëöê éîõëàìàñûíäàí êå÷- øÿêèëäÿ àïàðûëûð. Áàøãà ñþçëÿ, áÿçè òåñòëÿð êîð- äèéèíè áèëìèð. Ïîëèñ ìÿìóðó òÿùëöêÿñèçëèéè, ðèñê ðóïñèéàäà øöáùÿëè áèëèíÿí ìÿìóðëàðûí éîõëàí- åòìÿìÿéè âÿ èíñèäåíò áàðÿäÿ ìÿëóìàò âåðìÿ- ìàñû ìÿãñÿäèëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëèð âÿ àäÿòÿí, áó éè öñòöí òóòóð. 196 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
Ìÿãñÿäéþíëö øÿêèëäÿ èìòàùàí âåðìÿéÿíëÿðèí Ïîëèñäÿí øèêàéÿò öçðÿ ìöñòÿãèë øóðà òàíäåìäÿ ÷îõ îëìàñûíà áàõìàéàðàã, éîõëàìàéà ìÿðóç ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿëèäèð. Ïîëèñÿ èìêàí âåðèëìÿ- ãàëìûø ïîëèñ ìÿìóðëàðûíûí àíúàã 1%-è èìòàùàí ìÿëèäèð êè, þçöíäÿí øèêàéÿòè òÿùãèã åòñèí. Ñå÷è- âåðìèð. Áó ïîëèñ èø÷èëÿðèíèí ÿêñÿðèééÿòèíèí êîð- ëÿí ïðîñåäóðóí ùÿññàñ âÿ ìöíàñèá îëäóüóíà ðóïñèéàëàøìàäûüû áàðÿäÿ Íéó-Éîðê ïîëèñ èäà- èúòèìàèééÿòè ÿìèí åòìÿê ö÷öí øóðàäà âÿòÿíäàø ðÿñèíèí ÷îõäàíêû áàõûøûíû òÿñäèã åäèð. úÿìèééÿòèíèí þçö òÿìñèë îëóíìàëûäûð.
Ïîëèñ ìÿìóðëàðû àðàñûíäà êîððóïñèéàíûí ìèãé- ÈÑÒÈÍÒÀà ÌÅÒÎÄËÀÐÛ: ÄÖÐÖÑÒËÖÉÖÍ àñû áàðÿäÿ ãèéìÿòëè åìïèðèê øàùèäëèéèí òÿãäèìà- ÉÎÕËÀÍÌÀÑÛÍÄÀÍ ÄÀÙÀ ÝÅÍÈØ òûíà ÿëàâÿ îëàðàã äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû ÈÑÒÈÔÀÄß íÿçàðÿòèí çÿèô âÿ öñòöí úÿùÿòëÿðèíÿ, éåðëÿðäÿ ïîëèñ ìÿìóðëàðûíûí éîõëàíûëìàñûíà ìöíàñèáÿò- Êîíñåïñèéà ïîëèñ ôÿàëèééÿòè èëÿ ìÿùäóäëàøäûðûë- äÿ ôàéäàëû äÿðñ îëäó. Áåëÿ äÿðñëÿðäÿí ùàçûðëûüûí ìàìàëûäûð. Áèð ñûðà þëêÿëÿðèí ùàêèì îôèñëÿðèíäÿ éàõøûëàøäûðûëìàñû âÿ äàùà åôôåêòëè ñèéàñÿòèí éö- þçöíÿ éåð òàïàí ùöãóãàçèää ùÿðÿêÿòëÿðÿ íÿ- ðöäöëìÿñè ö÷öí èñòèôàäÿ îëóíóð êè, äöðöñò âÿ ñÿ- çàðÿò åòìÿê ö÷öí âÿ úèíàéÿò èñòèíòàãûíûí àäè ìÿðÿëè ïîëèñ õèäìÿòè òÿìèí åäèëñèí. ïðîñåñëÿðèíäÿ ýèçëè òåëåâèçèéà êàìåðàëàðûíäàí èñòèôàäÿ îëóíóð. Áó òåëåêàìåðàëàð ùàêèìëÿð âÿ Ùå÷ øöáùÿñèç, äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû êîð- ùöãóã ïåøÿñèíèí íöìàéÿíäÿëÿðè àðàñûíäà áàø ðóïñèéàíûí ãàðøûñûíû àëàí ÿí éàõøû âàñèòÿäèð. âåðÿí êîððóïñèéà ðàçûëàøìàëàðûíû ÿêñ åòäèðèð. Äþâëÿò ñåêòîðóíóí èúòèìàèééÿò íöìàéÿíäÿëÿðè Íéó-Éîðêóí ïîëèñ èäàðÿñè îíóí øàùèäè îëäó êè, èëÿ ùÿéàòà êå÷èðäèêëÿðè ðàçûëàøìàëàðäà, õöñóñÿí äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû ïðîãðàìûíûí ôÿàëèééÿ- äÿ ýþìðöêäÿ âÿ áàøãà ñàùÿëÿðäÿ áó ìåòîä- òÿ áàøëàäûüû ìöääÿòäÿ àéðû-àéðû èúòèìàèééÿò íö- äàí èñòèôàäÿíèí ïîòåíñèàë èìêàíëàðû âàð. ìàéÿíäÿëÿðè, éàõóä áàøãà ìÿìóðëàð òÿðÿôèíäÿí àäàìëàðûí ÿëÿ àëûíìàñû úÿùäëÿðè âÿ Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû èëÿ áàüëû áåéíÿëõàëã êîíò- áàøãà êîððóïñèéà ùàëëàðû èëÿ áàüëû ïîëèñëÿðèí âåð- ðàêòëàðäà äà áåëÿ éàíàøìàíûí íÿòèúÿëÿðèíè ìö- äèéè ìÿëóìàòëàðûí ñàéû ùÿääÿí àðòûã ÷îõ èäè. Áó øàùèäÿ åòìÿê ìàðàãëû îëàðäû. Áó ññåíàðèéÿ ìÿëóìàòëàðûí ñàéûíûí àðòìàñû Íéó-Éîðê ïîëèñ ýþðÿ ùþêóìÿò êîíòðàêòëàðûíû àëìàã ö÷öí òèúà- èäàðÿñè ìÿìóðëàðûíûí èøëÿðèíèí ìîíèòîðèíãÿ ìÿ- ðÿòäÿ èøòèðàê åäÿí áåéíÿëõàëã øèðêÿòëÿð áèëÿúÿê- ðóç ãàëìàñûíäàí äîüàí ãàéüû èëÿ áàüëû èäè. Îí- ëÿð êè, îíëàð äöðöñòëöê éîõëàìàñûíäàí ëàð ôèêèðëÿøèðäèëÿð êè, ùÿòòà êîððóïñèéà èëÿ áàüëû êå÷ìÿëèäèðëÿð. Îíëàð áèëÿúÿêëÿð êè, èñòÿíèëÿí ðöø- èíñèäåíòèí õÿáÿð âåðèëìÿìÿñè äÿ ïåðñïåêòèâäÿ âÿòèí (ùÿòòà îíëàðäàí ðöøâÿò ãîïàðìàã áàðÿäÿ èíòèçàì òÿäáèðëÿðèíèí ýþðöëìÿñèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðà ìÿëóìàò âåðìÿêäÿí èìòèíà åòäèêëÿðè ùàëëàðäà áèëÿð. äà) âåðèëäèéè òÿãäèðäÿ, ùÿìèí àí êîððóïñèéàëàø- ìûø êîìïàíèéà êèìè ãàðà ñèéàùûéà äöøÿúÿêëÿð. Áþéöê Ëîíäîí ïîëèñè äÿ îõøàð äöðöñòëöéöí Áþéöê ñàéäà õûðäà ðöøâÿò àëàí êè÷èê ùåéÿòèí éîõëàíìàñû ïðîãðàìûíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ àøêàðëàíìàñû âÿ èøäÿí óçàãëàøäûðûëìàñû ö÷öí áàøëàäû. Ïðîãðàì êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ äöðöñëöéöí éîõëàíìàñûíäàí èñòèôàäÿ ñàäÿ áèð öçðÿ õöñóñè äàõèëè áþëìÿ òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå- èø îëàúàã. Áóíóíëà éàíàøû, êè÷èê âÿçèôÿëè øÿõñ- ÷èðèëèð. Ìÿëóìàòëàð îíó ýþñòÿðèð êè, Ëîíäîí ïîëèñè ëÿð êîððóïñèéà ïðîáëåìèíèí ìàùèééÿòèíè òÿøêèë äÿ Íéó-Éîðê ïîëèñè êèìè ìöÿééÿí “ùþðìÿò” ýþ- åòìèð. Àçñàéëû, àíúàã éöêñÿê äÿðÿúÿäÿ ìÿíôÿ- òöðöð. ÿòëè ðàçûëàøìàëàðäà èøòèðàê åäÿí éöêñÿê âÿçèôÿëè ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 197
øÿõñëÿðÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ ö÷öí ìåòîäîëîýèéà- ö÷öí äÿãèã ïðèíñèïëÿðÿ ìàëèê îëìàëûäûð. Ðèñêëÿð íûí àäàïòàñèéàñû äàùà ÷ÿòèí îëàúàã. Äöíéàíûí þçöíäÿ àøàüûäàêûëàðû úÿìëÿøäèðÿ áèëÿð: áþéöê áèð ùèññÿñèíèí èñòèôàäÿ åòäèéè áó ìåòîä ùÿëÿ òÿêìèëëÿøìÿ òÿëÿá åäèð. Àíúàã èëêèí ìÿð- 4 ïÿðäÿ àðõàñûíäà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ÿìÿê- ùÿëÿäÿ äÿ äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû ïðîãðàìû- äàøûí âóðäóüó çèéàí íûí òÿòáèãè õûðäà êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ ñÿìÿðÿëè îëàúàã âÿ îíóí ñÿâèééÿ- 4 ìöÿññèñÿëÿðÿ âÿ øÿõñëÿðÿ âóðóëàí çèéàí, ñèíè àøàüû ñàëàúàã. åéíè çàìàíäà ùþêóìÿòÿ âóðóëàí çèéàíà ýþðÿ úàâàáäåùëèê ðèñêè Äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû äèããÿòëÿ ùàçûðëàíìàëû âÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. Âàúèáäèð êè, ðÿñìè øÿõ- 4 øÿõñè ùÿéàòà ìöäàõèëÿ ñèí ãàðøûñûíà ÷ûõàí øèðíèêëÿíäèðèúè ìÿñÿëÿ áþ- éöê îëìàñûí âÿ äöðöñò èíñàíû êîðëàìàñûí. Áó 4 “òÿëÿ” (áàøãà ñþçëÿ, ÿêñè ÷ÿòèí ìöìêöí àêñèéàíûí ìÿãñÿäè äöðöñò èíñàíû éîõëàìàãäûð, îëàí ùöãóãïîçìàëàðû éàðàòìàã, ìÿñÿëÿí, äöðöñò ìÿìóðó éîëäàí ÷ûõàðìàãëà êîððóïñèéà- áþéöê ìèãäàðäà ðöøôÿò òÿêëèô åòìÿê) ëàøìûø ìÿìóðà ÷åâèðìÿê äåéèë. Áóíäàí ÿëàâÿ þëêÿëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíèí úèíàéÿò êîäåêñèíäÿ 4 ÿìÿëèééàòûí àïàðûëìàñû ìÿãñÿä îëàí èøäÿ àýåíò-ïðîâîêàòîð ãàéäàñû âàð. Îíëàð èúàçÿ âå- ôÿàë èøòèðàê åäÿí ýèçëè ÿìÿêäàø, éàõóä ðèëÿíëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ ìÿùêÿìÿ ìÿùäóäëàø- ÿìÿêäàøëûã åäÿí øÿõñ. äûðûúûñû ãèñìèíäÿ ÷ûõûø åäèð âÿ áó ãàéäàëàð êîíêðåò éóðèñäèêñèéàëàðäàí àñûëû îëàðàã äÿéèøèð. Àäÿòÿí, ìÿãñÿäÿóéüóí ñàéûëûð êè, êèìñÿ, áþ- Àíúàã îíëàðû éàääà ñàõëàìàã ëàçûìäûð. Î äà éöê åùòèìàëëà ïðîêóðîð (áó øÿðàèòäÿ áåëÿñè âàð- âàúèáäèð êè, øèðíèêëÿíìÿíèí äÿðÿúÿñè èôðàò îëìà- ñûí. ñà) èñòèíòàãà íÿçàðÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíäÿ èøòèðàê åòñèí. Áó èìêàí âåðÿúÿê êè, àëûíàí èôàäÿ- Áåëÿ øÿðùäÿí ñîíðà Íéó-Éîðê òÿúðöáÿñèíèí, ëÿð èøÿ àèä îëñóí âÿ ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàëàðû óéüóí âÿ äöçýöí ãàéäàäà àïàðûëàí äöðöñòëöê ö÷öí ìöâàôèã ñàéûëñûí, íÿùàéÿò, êåéôèééÿòúÿ éîõëàìàñûíûí ÷îõñàéëû èúòèìàè ìöÿññèñÿëÿðäÿ ìöùàêèìÿíè òÿìèí åòñèí. ñèñòåìëè êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ êîìïàíèéàñû- íûí ”èøÿ äöøìÿñè” ö÷öí ñÿìÿðÿëè ñèëàù îëìàñû- ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ ÊÞÌßÊ ÅÄß íà øöáùÿ ãàëìûð. ÁÈËßÐ
ÈÑÒÈÍÒÀà ÌÅÒÎÄËÀÐÛ: ÝÈÇËÈ È Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ãðóïëàðû áèð ÷îõ þëêÿëÿðäÿ ÑÒÈÍÒÀÃËÀÐ õàëã âÿ îíóí ìöäàôèÿ÷èëÿðè àðàñûíäà éàðàíìûø ó÷óðóìëàðûí àçàëäûëìàñûíäà ïîëèñ ãöââÿëÿðè Úèçëè èñòèíòàãëàð, àäÿòÿí, äöðöñòëöéöí éîõëàí- ö÷öí ôàéäàëû îëà áèëÿð. Áåëÿ áèð ãðóï, ×åõ Ðåñ- ìàñû èëÿ áàüëû îëóð âÿ áóðàäà òÿñàäöô åëåìåíò- ïóáëèêàñûíûí Transparency International òÿøêè- ëÿðè éîõäóð. Áåëÿ èñòèíòàãëàðûí ìÿãñÿäè íÿéèí ëàòû (ÒÈ×) 25 þëêÿíèí ïîëèñ ñèñòåìèíäÿ éàõøû âÿ êèìèí äöðöñò îëìàñûíû ìöÿééÿíëÿøäèð- êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ ñòðàòåýèéàíûí õöëàñÿñèíè ìÿê äåéèë, äöçýöí îëìàéàíû òÿñáèò åòìÿêäèð. êå÷èðäè. Áó ìÿëóìàòëàð ÒÈ×-èí “Úðîññèíý òùå Òùèí Áëóå Ëèíå” (Íàçèê ìàâè õÿòòè êå÷ÿðêÿí) Àçàëäûëìàñû çÿðóðè îëàí áèð ñûðà ðèñêëÿð ìþâúóä- àäëàíàí íÿøðèíäÿ éåðëÿøäèðèëèá. äóð âÿ þëêÿëÿð áåëÿ èñòèíòàãëàðûí àïàðûëìàñû 198 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
Ùàçûðäà ÒÈ× ×åõ ïîëèñè ö÷öí àíòèêîððóïñèéà ñèð ýþñòÿðÿí áàøãà ÿùÿìèééÿòëè ñàùÿëÿðÿ ìöñ- ñòðàòåýèéàñû ùàçûðëàéûð. Î, áó èøè Äàõèëè Èøëÿð Íà- òÿãèë ìöùàêèìÿéÿ èñòèíàä åòìÿê âàñèòÿñèéëÿ çèðëèéè, ßäëèééÿ Íàçèðëèéè, ïîëèñèí ðÿéàñÿò ùåéÿòè, èúàçÿ âåðèëÿ áèëÿð. ÷åõ ïîëèñè, Áàø Ïðîêóðîð Áöðîñó, ìÿùêÿìÿëÿð, Ïðåçèäåíòèí äÿôòÿðõàíàñû, Îìáóäñìàí, èíñàí Ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè ïðîñåñèíè øÿôôàô âÿ ùàããëàðû öçðÿ ùþêóìÿò êîìèññàðû êèìè èúòèìàè ÿäàëÿòëè ùÿéàòà êå÷èðìÿê ö÷öí äþâëÿò ïðîêóðî- ùÿéàòûí áöòöí ñåêòîðëàðûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè, ðó ùå÷ áèð ñèéàñè ïàðòèéàäàí âÿ ìàðàãëû ãðóï- åéíè çàìàíäà ×åõ Ùåëñèíêè Êîìèòÿñè, “Åùòèéàúû äàí ýþñòÿðèø àëìàìàëûäûð. Ìÿñÿëÿí, äþâëÿò îëàí èíñàíëàð” âÿ ìöëêè ùöãóã ìöøàùèäÿ÷èëÿðè ïðîêóðîðëóüó áàðÿäÿ Ñåðáèéà ãàíóíó íÿçÿðäÿ êèìè ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû èëÿ ÿìÿêäàøëûã òóòóð êè, ïðîêóðîðëóã ìóõòàð àýåíòëèêäèð âÿ èñòÿ- ãóðìàãëà ýþðöð. íèëÿí äþâëÿò èäàðÿñèíäÿí, êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíäÿí, éàõóä à÷ûã áÿéàíàòëàðäàí èñòè- Áèð òÿäáèð äàùà åôôåêòëè òÿñèð áàüûøëàéûð. Áó, ïî- ôàäÿ åòìÿê êèìè òÿñèðèí áàøãà ôîðìàëàðû, ïðîêó- ëèñëÿð âÿ ïîëèñ ìÿêòÿáëÿðèíäÿ òÿùñèë àëàíëàð ö÷öí åòèêà âÿ äöðöñòëöê ñàùÿñèíäÿ äàâàìëû ùà- ðîðëóüà èñòÿíèëÿí òÿçéèã ãàäàüàíäûð. çûðëûã èøëÿðèíèí àïàðûëìàñûäûð. ÒÈ×, ïîëèñ ìÿêòÿá- ëÿðèíèí ìöÿëëèìëÿðè ö÷öí ïèëîò êóðñëàðûíûí Äþâëÿò ïðîêóðîðëóüó éöêñÿê ìÿùêÿìÿ èíñòàí- âàñèòÿñèéëÿ ×åõ ïîëèñèíäÿ áó åëåìåíòëÿðèí ùÿ- ñèéàñû èëÿ áÿðàáÿðëÿøäèðèëÿ áèëÿð âÿ áåëÿ ùåñà- éàòà êå÷èðèëìÿñè èñòèãàìÿòèíäÿ àääûìëàð áàòâåðìÿ êåéôèééÿòèíäÿ ÿñàñíàìÿ âàñèòÿñèëÿ àòäû.[11] ÿñàñëàíäûðûëìûø øÿêèëäÿ âÿçèôÿäÿí êÿíàðëàøäûð- ìà òÿìèí åäèëÿð. ÏÐÎÊÓÐÎÐËÀÐ Ùöãóãøöíàñ ïåøÿñè âÿ ýåíèø àóäèòîðèéà ö÷öí àíëàøûãëû îëàí äÿãèã ïðèíñèïëÿð, èòòèùàìûí èðÿëè Ùöãóãóí àëèëèéè òÿëÿá åäèð êè, äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí ñöðöëìÿñè ùàããûíäà ãÿðàð ãÿáóë åäèëÿíäÿ ùàí- ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòëàðû ïðîñåñè àüûëëû âÿ ÿäàëÿòëè ñû ùöãóãïîçìàíûí íÿçÿðÿ àëûíìàñûíû, ùàíñû- àïàðûëñûí. íûí èñòèñíà îëóíìàñûíû ìöÿééÿíëÿøäèðìÿëèäèð.
Èòòèùàì ïðîñåñèíèí áàøëàíüûúû, éàõóä èòòèùàì Ïðîêóðîðëàðûí ðîëóíà àèä Áåéíÿëõàëã Ðÿùáÿðëèê ïðîñåäóðóíà áàøëàìàãäàí èìòèíà ýÿðÿêñèç Ïðèíñèïëÿðè ñÿíÿäè, úèíàéÿòêàðëûüûí àðàäàí ãàë- ìîòèâëÿð, ãèñìÿí äÿ ñèéàñè ìöëàùèçÿëÿð ÿñàñûí- äûðûëìàñû âÿ ùöãóã ïîçàíëàðëà ðÿôòàð áàðÿäÿ äà îëìàìàëûäûð, ùÿð øåéäÿí þíúÿ èúòèìàè ìà- 1990-úû èëäÿ Êóáàäà (Ùàâàíà) êå÷èðèëÿí ðàãëàðà, ÿäàëÿòëèëèéÿ òÿëÿáàò ìîòèâëÿðèíÿ ÁÌÒ-íèí 8-úè Êîíãðåñèíäÿ ùàçûðëàíûá. [12] ÿñàñëàíìàëûäûð. Øöáùÿñèç, ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòû ö÷öí ãÿðàðâåðèúè ñÿëàùèééÿò ùöãóãóí ìöðÿê- ÁÌÒ-íèí 7-úè êîíãðåñè ñå÷èìÿ àèä ðÿùáÿð ïðèí- êÿá ñàùÿëÿðèíäÿí áèðèäèð. Áó ìÿñÿëÿ ùöãóãóí ñèïëÿðè, ïåøÿ ùàçûðëûüûíû, ïðîêóðîð ñòàòóñóíó, àëèëèéèíèí ùÿëëåäèúè ìÿãàìûíû þçöíäÿ ÿêñ åòäèðèð. îíëàðûí âÿçèôÿ âÿ äàâðàíûøëàðûíû, úèíàéÿò ìÿù- êÿìÿëÿðè ñèñòåìèíèí ðÿâàí ôÿàëèééÿòèíÿ òþùâÿ Àéäûíäûð êè, øöáùÿëè øÿõñèí ìöìêöí ñèéàñè öñ- âåðÿí èíêèøàô âàñèòÿëÿðèíè âÿ îíëàðûí ïîëèñëÿ òöíëöêëÿðè, éàõóä ÷àòûøìàçëûãëàðû, èðãè, ìÿíøÿéè, ÿìÿêäàøëûüûíû, úèíàéÿò ïðîñåäóðëàðûíäà îíëàðûí äèíè èøÿ ãÿòèééÿí àèäèééàòû îëìàéàí àìèëëÿðäèð. ãÿðàðâåðèúè ñÿëàùèééÿòëÿðèíèí ÿùÿòÿ äàèðÿñèíè, Àíúàã ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè ïðîñåñèíÿ òÿ- åéíè çàìàíäà ÁÌÒ-íèí ýÿëÿúÿê êîíãðåñëÿðè ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 199
ö÷öí ìÿðóçÿ òÿãäèì åòìÿê èìêàíëàðûíû èøëÿéèá (ú) ßýÿð âÿçèôÿíèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè, éà- ùàçûðëàìàüà ÷àüûðäû. õóä ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿñèíèí åùòèéàúëàðû áàøãàñûíû òÿëÿá åòìèðñÿ, ìÿñÿëÿëðèí ÁÌÒ-íèí Ùàâàíàäà ãÿáóë åòäèéè ðÿùáÿð ïðèí- êîíôèäåíñèàëëûüûíû ìþâúóä ýþðöíöøäÿ ñèïëÿðÿ àøàüûäàêûëàð äàõèëäèð: ñàõëàìàã.
10. Ïðîêóðîð âÿçèôÿñè ìÿùêÿìÿ ôóíêñèéàëàðûí- (÷) Ùàãñûçëûüà äö÷àð îëàíûí ãàéüûëàðûíà âÿ äàí úèääè øÿêèëäÿ àéðûëìàëûäûð. øèêàéÿòëÿðèíÿ áàõìàã (îíëàðûí øÿõñè ìàðàãëàðûíà òîõóíóëàí ìÿñÿëÿëÿðäÿ), 11. Ãàíóíóí èúàçÿ âåðäèéè, éåðëè ïðàêòèêàéà îíëàðû ùàêèìèééÿòäÿí ñóè-èñòèôàäÿ âÿ úè- óéüóí ýÿëäèéè éåðäÿ èòòèùàìíàìÿíè ùàçûðëà- íàéÿò ãóðáàíëàðû ö÷öí ÿäàëÿòëèëèéèí ÿñàñ ìàã, úèíàéÿòèí èñòèíòàãûíäà áó èñòèíòàãûí ïðèíñèïëÿðè Äåêëàðàñèéàñûíà óéüóí ùö- ãàíóíèëèéèíÿ íÿçàðÿò, úÿìèééÿòèí ìàðàãëà- ãóãëàð áàðÿäÿ ìÿëóìàòëàíäûðìàã. ðûíà óéüóí øÿêèëäÿ ìÿùêÿìÿ ãÿðàðëàðûíûí âÿ áàøãà ôóíêñèéàëàðûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè- 14. Ïðîêóðîðëàð ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòûíà òÿøÿá- íÿ íÿçàðÿò äÿ äàõèë îëìàãëà ïðîêóðîðëàð úè- áöñ ýþñòÿðìèð âÿ îíó äàâàì åòäèðìèð. Èòòè- íàéÿò ïðîñåäóðëàðûíäà ôÿàë ðîë îéíàìàëûäûð. ùàìûí ÿñàññûç îëàðàã èðÿëè ñöðöëäöéöíö ýþñòÿðÿí ãÿðÿçëè èñòèíòàã çàìàíû èñÿ ïðîñå- 12. Ïðîêóðîðëàð þç ôóíêñèéàëàðûíû ãàíóíà äóðëàðû ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ö÷öí áöòöí èì- óéüóí, àðäûúûë âÿ ÿäàëÿòëè øÿêèëäÿ ùÿéàòà êàíëàðûíû ñÿôÿðáÿð åäèð. êå÷èðèð, åéíè çàìàíäà èíñàí ëÿéàãÿòèíÿ ùþðìÿòëÿ éàíàøûð âÿ èíñàí ùàããëàðûíû ìö- 15. Ïðîêóðîðëàð äþâëÿò âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí òþðÿò- äàôèÿ åäèð, áåëÿëèêëÿ, ìÿùêÿìÿ ïðîñåñèíèí äèêëÿðè úèíàéÿòëÿðèí, õöñóñÿí äÿ êîððóïñè- äöçýöíëöéöíöí òÿìèíàòûíà âÿ úèíàéÿò éàíûí, ùàêèìèééÿòäÿí ñóè-èñòèôàäÿíèí, èíñàí ìÿùêÿìÿñè ñèñòåìèíèí ðÿâàí ôÿàëèééÿòèíÿ ùàããëàðûíûí êîáóä øÿêèëäÿ ïîçóëìàñûíûí âÿ éàðäûì ýþñòÿðèð. áåéíÿëõàëã ùöãóãäà ãÿáóë åäèëÿí áàøãà úèíàéÿòëÿðèí ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòëàðûíà ëàçû- 13. Þç ôóíêñèéàëàðûíû éåðèíÿ éåòèðÿí çàìàí ìè äèããÿò àéûðìàëûäûð. Áó òÿùãèãàòëàð ãàíóí ïðîêóðîðëàð àøàüûäàêûëàðà ÿìÿë åòìÿëèäèð: öçðÿ ñÿëàùèééÿòèí îëäóüó çàìàí âÿ éåðëè ïðàêòèêàéà óéüóí øÿêèëäÿ àïàðûëìàëûäûð. (à) Þç ôóíêñèéàëàðûíû ãÿðÿçñèç øÿêèëäÿ ùÿ- éàòà êå÷èðìÿëè, èñòÿíèëÿí úöð ñèéàñè, ñîñè- 16. Ïðîêóðîðëàð øöáùÿëè øÿõñÿ ãàðøû èíôîðìàñè- àë, äèíè, èðãè, ìÿäÿíè, ñåêñóàë, âÿ á. éà àëàí âÿ ìÿëóìàò ÿñàñûíäà, éà äà êè, àéðû-ñå÷êèëèêäÿí êÿíàðäà äàéàíìàëûäûð. ìÿíòèãëÿ áó èíôîðìàñèéàíûí ãåéðè-ãàíóíè éîëëàðëà ÿëäÿ åäèëäèéèíè áèëÿí çàìàí, éÿíè (á) Úÿìèééÿòèí ìàðàãëàðûíû ãîðóìàëû, îáé- øöáùÿëè øÿõñèí ùöãóãëàðû ïîçóëàíäà, ÿëÿë- åêòèâ äàâðàíìàëû, øöáùÿëè øÿõñèí âÿçèéé- õöñóñ äà ñþùáÿò àë÷àëäûúû âÿ ãÿääàð èøý- ÿòèíè ëàçûìè ãàéäàäà íÿçÿðÿ àëìàëû, ÿíúÿëÿðäÿí, éàõóä èíñàí ùàããëàðûíûí øöáùÿëè øÿõñèí ìàðàãëàðûíûí ÿëåéùèíÿ âÿ ïîçóëäóüó áàøãà úÿçàëàðäàí ýåäÿíäÿ, éàõóä äà êèìèíñÿ õåéðèíÿ éþíÿëìÿñèí- îíëàð áó èíôîðìàñèéàëàðûí êèìëÿðÿñÿ ãàðøû äÿí àñûëû îëìàéàðàã èøÿ àèäèééàòû îëàí èñòèôàäÿ îëóíìàñûíäàí èìòèíà åòìÿëèäèð. Àí- áöòöí àìèëëÿðÿ äèããÿò éåòèðìÿëèäèð. úàã áåëÿ ìåòîäëàðäàí èñòèôàäÿ åäÿíëÿð èñ- 200 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
òèñíàäûð, éàõóä ìÿùêÿìÿ ìöíàñèá ëàðûí Áåéíÿëõàëã Àññîñèàñèéàñû éàðàäûëäû. Î, ãàéäàäà ìÿëóìàòëàíäûðûëìàëûäûð êè, èøýÿíú- 1996-úû èëäÿ Áóäàïåøò éûüûíúàüûíäà ðÿñìè ôÿà- ÿëÿðäÿí èñòèôàäÿ éîëóéëà èíôîðìàñèéà ÿëäÿ ëèééÿòÿ áàøëàäû. åäÿíëÿð ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿñè ãàðøûñûíäà äà- éàíñûíëàð. Àññîñèàñèéàñíûí ÿñàñ ìÿãñÿäëÿðèíäÿí áèðè “…ùöãóãïîçìàëàðûíà ýþðÿ ýÿðÿêëè âÿ ìöñòÿãèë 17. Ïðîêóðîðëàðà ãÿðàðâåðèúè ôóíêñèéà âåðèëÿí ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàëàðû àïàðìàã ö÷öí áåé- þëêÿëÿðäÿ ãàíóí, éàõóä äÿðú îëóíìóø íîð- íÿëõàëã ìèãéàñäà ãÿáóë åäèëÿí áó ïðèíñèïëÿðè ìàëàð, ãàéäàëàð ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòëàðû ïðî- èíêèøàô åòäèðìÿê âÿ ìþùêÿìëÿíäèðìÿêäèð”. ñåñèíäÿ ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñèíÿ óéüóí 1999-úó èëäÿ î, Ïðîêóðîðëàðûí Áåéíÿëõàëã Àñ- éàíàøìàíû âÿ ÿäàëÿòèí ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿ- ñîñèàñèéàñûíûí Ïåøÿ Ñòàíäàðòëàðûíû âÿ Ïðîêó- ñè ö÷öí ðÿùáÿðëèê ïðèíñèïëÿðèíè íÿçÿðäÿ òó- ðîðëàðûí ßí Âàúèá Âÿçèôÿëÿðè âÿ Ùàããëàðû òóð. Áóðàéà òÿñèñàòëàð, éàõóä ìÿùêÿìÿ Áàðÿäÿ Áÿéàíàòû ãÿáóë åòäè. Áó Áÿéàíàò ïðî- òÿãèáëÿðèíäÿí èìòèíà äà äàõèëäèð. [13] êóðîðëàð âÿ ïðîêóðîðëóã ÿìÿêäàøëàðû ö÷öí áåé- íÿëõàëã äàâðàíûø ìåéàðëàðûíà õèäìÿò Òÿÿññöô êè, êîððóïñèéàéà ãàðøû ãàíóíëàðûí òÿò- ýþñòÿðìÿëèäèð. Áó, ïðîêóðîðëóã ÿìÿêäàøûíûí þç áèã îëóíìàñûíäà àïàðûúû ðîë îéíàéàí ïðîêóðîð- ëàð çÿíúèðèí çÿèô ùÿëãÿñè äÿ îëóð. Ïðîêóðîðëàðûí ñòàíäàðòëàðûíû ùàçûðëàìàã ö÷öí èñòèôàäÿ åòäèéè ðöøâÿò ýþòöðäöêëÿðè, ñèéàñè òÿçéèãÿ ìÿðóç ãàë- èø÷è ñÿíÿääèð. äûãëàðû, ùÿäÿ-ãîðõó îáéåêòèíÿ ÷åâðèëäèêëÿðè áà- ðÿäÿ íöìóíÿëÿð âàð. Èðÿëè ñöðöëÿí èòòèùàìëàð Ðåäàêòÿ îëóíìóø âàðèàíòäà äåéèëèð: [14] åôôåêòëè îëàíäà îíëàð âÿçèôÿëÿðèíäÿí êÿíàðëàøäû- ðûëûðëàð. 1. Ïåøÿ äàâðàíûøû
Ãÿðàðâåðèúè ñÿëàùèééÿòèí ñàõëàíìàñû ìÿùêÿìÿ Ïðîêóðîðëàð ùÿìèøÿ þç ïåøÿñèíèí øÿðÿô âÿ ëÿ- òÿùãèãàòëàðû ö÷öí áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. éàãÿòèíè ãîðóìàëû, ãàíóíà, ãàéäàëàðà, ïåøÿ Ïðîêóðîð ñöáóòëàðû úèääè àðàøäûðàíäàí ñîíðà, èò- åòèêàñûíà óéüóí îëàðàã þçëÿðèíè ïåøÿêàð àïàð- òèùàì ö÷öí îíëàðûí êèôàéÿò åòìÿñè áàðÿäÿ ãÿðà- ìàëûäûð. Îíëàð ùÿìèøÿ éöêñÿê äöðöñòëöê ñòàí- ðà ýÿëìÿëèäèð. ßýÿð áó ñöáóòëàð éåòÿðëèäèðñÿ, äàðòëàðû, ÷àëûøãàíëûã íöìàéèø åòäèðìÿëè, àðäûúûë, èòòèùàìûí èðÿëè ñöðöëìÿìÿñè ö÷öí èúòèìàè ìàðàã- ìöñòÿãèë âÿ ãÿðÿçñèç îëìàüà úÿùä ýþñòÿðìÿ- ëàðûí äèãòÿñè äÿ íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð. Àõûðûíúû òÿ- ëèäèð. Îíëàð ùÿð çàìàí ÿäàëÿòëè ìÿùêÿìÿ ñàäöôÿ íöìóíÿ ãèñìèíäÿ îíó ýþñòÿðìÿê îëàð àðàøäûðìàëàðûíäà èòòèùàì îëóíàíûí ùàããëàðûíûí êè, ùöãóãïîçìàëàðû ôàêòèê îëàðàã òðèâèàë õàðàê- ìöäàôèÿñèíäÿ äàéàíìàëû, ãàíóíà óéüóí øÿ- òåð äàøûéàí çàìàí éöêñÿê äÿðÿúÿäÿ áàùàëû êèëäÿ èòòèùàì îëóíàí ö÷öí ÿëâåðèøëè ñöáóòëàðûí ìÿùêÿìÿ ïðîñåäóðëàðû þçöíö äîüðóëòìóð; âÿ ÿêñèíÿ, èòòèùàì åäèëÿí ñàüëàìëûã áàõûìûíäàí î èúòèìàèëÿøäèðèëìÿñèíè, éàõóä ÿäàëÿòëè ìÿùêÿìÿ ãÿäÿð çÿèô îëà áèëÿð êè, îíóí ìÿùêÿìÿ òÿùãèãà- àðàøäûðìàñûíûí àïàðûëìàñûíû òÿìèí åòìÿëèäèð. òûíà úÿëá åäèëìÿñè èøòèðàê÷ûëàðà ÿçàá âåðÿð âÿ èú- Ïðîêóðîðëàð ùÿìèøÿ èúòèìàè ìàðàãëàðà õèäìÿò òèìàè äÿéÿðëÿð ö÷öí òÿùãèð îëàð. åòìÿëè âÿ áó ìàðàãëàðûí ìöäàôèñèíäÿ äàéàí- ìàëûäûð. Åéíè çàìàíäà èíñàí ùàãã âÿ ëÿéàãÿ- Áöòöí äöíéàäà ñòàíäàðòëàðûí ñÿâèééÿñèíè ãÿòè òèíèí óíèâåðñàë êîíñåïñèéàñûíû ãîðóìàëû, øÿêèëäÿ ãàëäûðìàã ö÷öí 1995-úè èëäÿ Ïðîêóðîð- äÿñòÿêëÿìÿëè âÿ îíà ùþðìÿòëÿ éàíàøìàëûäûð. ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 201
2. Ìöñòÿãèëëèê 4. Úèíàéÿò òÿùãèãàòëàðûíäà ðîë
Êîíêðåò éóðèñäèêñèéàíûí èúàçÿ âåðäèéè çàìàí Ïðîêóðîðëàð: ãÿðàðâåðèúè ïðîêóðîð ñÿëàùèééÿòèíäÿí èñòèôàäÿ ìöñòÿãèë øÿêèëäÿ, ùå÷ áèð ñèéàñè ìöäàõèëÿ îë- 4 þç ôóíêñèéàëàðûíû ÿäàëÿòëè, àðäûúûë, ÷åâèê, îá- ìàäàí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. ßýÿð áàøãà éåêòèâ, ãÿðÿçñèç âÿ ïåøÿêàðúàñûíà éåðèíÿ ãåéðè-ïðîêóðîð ùàêèìèééÿòè ïðîêóðîðà êîíêðåò éåòèðìÿëèäèð âÿ öìóìè òÿëèìàò âåðìÿê ùöãóãóíà ìàëèêäèð- ñÿ, áåëÿ òÿëèìàòëàð: 4 òÿùãèãàòû ñöáóòëàð éàõøû ÿñàñëàíäûðûëìûø îëàíäà à÷ìàëûäûð, áåëÿ ñöáóòëàð îëìàäûãäà 4 Øÿôôàôëûã òÿùãèãàòû äàâàì åòäèðìÿìÿëèäèð
4 ãàíóíè ùàêèìèééÿòÿ óéüóíëóã 4 áöòöí ïðîñåäóð áîéó èøèí ÿäàëÿòëè øÿêèëäÿ (ñöáóòëàðäà ýþñòÿðèëÿíëÿðäÿí êÿíàðà ÷ûõ- 4 ïðîêóðîð ìöñòÿãèëëèéèíèí àêòóàëëûüûíû òÿìèí ìàìàã øÿðòèëÿ) ãàáàüà ýåòìÿñèíè òÿìèí åäÿí ðÿùáÿð ïðèíñèïëÿðÿ ÿìÿë îëóíìàñûäûð. åòìÿëèäèð
Ïðîñåäóðóí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñèíÿ, éàõóä 4 ìöòòÿùèìëÿðèí ìÿùêÿìÿ èíñòàíñèéàëàðû âÿ ãàíóíè ïðîñåäóðóí äàéàíäûðûëìàñûíà éþíÿë- áàøãà óéüóí ìöÿññèñÿëÿðëÿ ÿìÿêäàøëûã ìèø ãåéðè-ïðîêóðîð ùàêèìèééÿòèíèí èñòÿíèëÿí ùàããûíà ãàðàíò îëìàëûäûð ùöãóãó áó ãàéäàäà ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. 4 ãàíóíà âÿ ÿäàëÿòëè ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòëàðû- 3. Ãÿðÿçñèçëèê íûí òÿëÿáëÿðèíÿ óéüóí øÿêèëäÿ ìÿùêÿìÿéÿ ãÿäÿðêè ôàéäàëû èíôîðìàñèéàëàðû èúòèìàèëÿø- Ïðîêóðîð þç âÿçèôÿñèíè ãîðõìàäàí, åéíè çà- äèðìÿëèäèð ìàíäà êèìñÿéÿ õèäìÿò ýþñòÿðìÿäÿí, éàõóä çèéàí âóðìàäàí ãÿðÿçñèç øÿêèëäÿ ùÿéàòà êå- 4 èíñàí ùàããëàðûíûí êîáóä øÿêèëäÿ ïîçóëìà- ÷èðìÿëèäèð. Îíëàð òîõóíóëìàç ôÿðäè, éà ñåêñ- ñûíû ýþñòÿðÿí ãåéðè-ãàíóíè ìåòîäëàðëà (õö- òàíò ìàðàãëàðû èëÿ, èúòèìàèééÿò âÿ êöòëÿâè ñóñÿí äÿ èøýÿíúÿëÿð âÿ ãÿääàð äàâðàíûø èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè òÿðÿôäÿí òÿçéèãëÿðÿ òàá ìåòîäëàðû) øöáùÿëè øÿõñäÿí ÿëäÿ îëóíìóø ýÿòèðìÿëè, àíúàã èúòèìàè ìàðàãëàðäàí ÷ûõûø åò- ñöáóòëàðûí èñòèôàäÿñèíäÿí èìòèíà åòìÿëèäèð. ìÿëèäèð. Îíëàð îáéåêòèâ ùÿðÿêÿò åòìÿëè âÿ úÿùä ýþñòÿðìÿëèäèðëÿð êè, áöòöí çÿðóðè âÿ 5. ßìÿêäàøëûã ÿñàñëàíäûðûëìûø òÿùãèãàòëàð áàøà ÷àòäûðûëñûí, íÿòèúÿëÿð èúòèìàèëÿøäèðèëñèí, øöáùÿëè øÿõñèí ýö- Ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿðèíèí ÿäàëÿòëèëèéèíè âÿ ñÿìÿ- íàùêàð, éàõóä ýöíàùñûç îëìàñû áèëèíñèí. Îíëàð ðÿëèëèéèíè òÿìèí åòìÿê ö÷öí ïðîêóðîðëàð ïîëèñëÿ, äàèì ùÿãèãÿòÿ úàí àòìàëû âÿ ìÿùêÿìÿëÿðèí ìÿùêÿìÿ èëÿ, ùöãóã ïåøÿñèíèí òÿìñèë÷èëÿðè èëÿ, ùÿãèãÿòè òàïìàñûíà éàäûì ýþñòÿðìÿëè, åéíè èúòèìàè ìöäàôèÿ÷èëÿðëÿ âÿ áàøãà ùþêóìÿò òÿñè- çàìàíäà ùàãñûçëûüûí ãóðáàíû îëàíëàðà âÿ èòòè- ñàòëàðû èëÿ (ìèëëè âÿ éà áåéíÿëõàëã, ôÿðãè éîõ- ùàì åäèëÿíëÿðÿ ÿäàëÿòèí âÿ ãàíóíóí òÿëÿá åò- äóð) ÿìÿêäàøëûã åòìÿëè âÿ ïðîêóðîðëóã äèéè øÿêèëäÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðìàëûäûð. ÿìÿêäàøëàðûíà, þç ùÿìêàðëàðûíà, ãàíóíà óé- 202 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
üóí îëàðàã áàøãà éóðèñäèêñèéàëàðà ãàðøûëûãëû äûìëàð àòìàã òÿëÿá åäèëÿí éåðäÿ ùöãóã ÿìÿêäàøëûã ðóùóíäà éàðäûì ýþñòÿðìÿëèäèð. íîðìàëàðûíà âÿ ãàíóíà ÿñàñëàíàí ÿäàëÿòëè âÿ ÷åâèê äèíëÿìÿëÿð 6. Ñÿëàùèééÿòëÿðäÿí èñòèôàäÿ 4 èíòèçàì äèíëÿìÿëÿðèíèí ýåäèøèíäÿ îáéåêòèâ Ïåøÿ âÿçèôÿëÿðèíè ìöñòÿãèë âÿ áó ñòàíäàðòëàðà ãèéìÿòëÿíäèðìÿ âÿ ãÿðàð óéüóí øÿêèëäÿ éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí ïðîêóðîð- ëàð ùþêóìÿòèí ÿñàññûç ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿí ìöäà- 4 îíëàð, ïåøÿ ùàçûðëûãëûüûíûí ýÿëèøìÿñè âÿ ñòà- ôèÿ îëóíìàëûäûðëàð. Áöòþâëöêäÿ îíëàðûí òóñëàðûíûí ìöäàôèÿñè ñàùÿñèíäÿ ìàðàãëàðû- àøàüûäàêûëàðà ùàããëàðû ÷àòìàëûäûð: íûí òÿìèí îëóíìàñû ö÷öí ïåøÿ àññîñèàñèéàëàðû âÿ áàøãà òÿøêèëàòëàð éàðàäà 4 Ïåøÿ ôóíêñèéàëàðûíû ãîðõóòìàäàí, ìàíåÿ âÿ îðàéà äàõèë îëà áèëÿðëÿð éàðàòìàäàí, òÿãèá åòìÿäÿí, ëàçûìñûç ìö- äàõèëÿëÿðÿ éîë âåðìÿäÿí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè, 4 ãàíóíñóç, éàõóä äà ïåøÿ âÿ åòèê ñòàíäàðò- éàõóä þçöíö äîüðóëòìàéàí âÿòÿíäàø, úè- ëàðëà çèääèééÿò òÿøêèë åäÿí ÿìðëÿðèí éåðèíÿ íàéÿò âÿ ìÿñóëèééÿòèí áàøãà íþâëÿðèíÿ úà- éåòèðèëìÿñèíäÿí êÿíàð îëìàã. âàá âåðèëìÿìÿñè Ñëîâåíèéàäà ïðîêóðîðëàðûí òÿéèíàòûíà âÿ èøäÿ 4 ïðîêóðîð ôóíêñèéàëàðûíûí ëàçûìè ãàéäàäà éöêñÿëìÿñèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿí ñèéàñè àìèëëÿðèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè çàìàíû, îíëàðûí âÿ àèëÿëÿ- îðòàäàí ãàëäûðûëìàñûíà úÿùä åäèëäè. Äþâëÿò Ïðî- ðèíèí ùàêèìèééÿò òÿðÿôèíäÿí ôèçèêè ìöäàôèÿñè- êóðîðó Ùàããûíäà Ãàíóíà ÿëàâÿ âÿ äöçÿëèøëÿð íèí òÿìèí îëóíìàñû åäÿí ãàíóí ãÿáóë îëóíäó (ÎÝ ¹ 110/02). Áó ãàíóíà ýþðÿ, ïðîêóðîðëàðûí âÿçèôÿéÿ òÿéèíàòû âÿ 4 ìöíàñèá èø øÿðàèòèíèí éàðàäûëìàñû, àüûð ìÿ- èøäÿ éöêñÿëìÿñè äþâëÿò ïðîêóðîðëóüó øóðàñûí- ãàìëàðëà þë÷öëÿí ìöêàôàòëàíäûðìà, îíëàðûí äàí ýÿëÿí òÿêëèôëÿð ÿñàñûíäà ùÿéàòà êå÷èðèëèð. ÿìÿê ùàãëàðûíûí þçáàøûíà àçàëäûëìàìàñû Øóðàíûí éåääè öçâö âàð âÿ îíëàðûí ùàìûñû äþâ- ëÿò ïðîêóðîðëàðûäûð. Áàø ïðîêóðîð âÿ îíóí ìöà- 4 àüûëëû âÿ òÿíçèìëÿíÿí âÿçèôÿ òóòìà ìöääÿòè, âèíëÿðè ùÿìèøÿ øóðà öçâëÿðèíäÿí îëóð. Áàø ìÿøüóëëóã øÿðòëÿðèíè íÿçÿðÿ àëìàãëà éàøëà ïðîêóðîðëóã äàèðÿñèíäÿí áèð öçâ ÿäëèééÿ íàçèðëè- áàüëû òÿãàöäÿ ÷ûõìà, éàõóä áÿçè ùàëëàðäà éè, éöêñÿê âÿçèôÿ òóòìàéàí äþðä øóðà öçâö òÿãàöäÿ ÷ûõìàíû ñå÷ìÿê äþâëÿò ïðîêóðîðëàðû òÿðÿôèíäÿí òÿéèí îëóíóð.
4 îáéåêòèâ àìèëëÿðÿ, õöñóñÿí äÿ ïåøÿ ñàùÿ- Ùàíñûñà ïðîêóðîðóí âÿçèôÿéÿ òÿéèíàòû âÿ èøäÿ ñèíäÿ òÿêìèëëÿøìÿéÿ, ãàáèëèééÿòÿ, áöòþâ- èðÿëèéÿ ÷ÿêèëìÿñè áàðÿäÿ øóðàíûí òÿêëèôè ÿäëèééÿ ëöéÿ, íÿòèúÿ âÿ òÿúðöáÿéÿ ÿñàñëàíìàãëà, íàçèðèíÿ òÿãäèì îëóíóð. Èøäÿ èðÿëèéÿ ÷ÿêèëìÿ áà- åéíè çàìàíäà ãÿðÿçñèç âÿ ÿäàëÿòëè ïðîñå- ðÿäÿ òÿêëèôè íàçèð òÿñäèã åòìÿëèäèð. Éåíè ïðîêóðîð äóðà óéüóí øÿêèëäÿ èøÿ òÿéèí îëóíìà âÿ òÿéèí îëóíäóüó ùàëëàðäà íàçèðèí òÿêëèôè ãÿáóë åò- âÿçèôÿäÿ éöêñÿëìÿ ìÿìÿê ñÿëàùèééÿòè âàð. Àíúàã øóðà ùÿìèí òÿê- ëèôäÿ èñðàðëû îëàíäà âÿ öçâëÿðèí ö÷äÿ èêèñè 4 ìöíàñèá ïåøÿ ñòàíäàðòëàðû ÷ÿð÷èâÿñèíäÿí ìöñáÿò ðÿé âåðÿíäÿ îíó òÿñäèã åòìÿéÿ áîðú- êÿíàð îëäóüó òÿñäèãëÿíÿí ùÿðÿêÿòëÿð áàðÿ- ëóäóð. Ñîíðà íàçèð ñîí ãÿðàð ö÷öí òÿêëèôè ùþêó- äÿêè øèêàéÿòëÿðÿ óéüóí îëàðàã èíòèçàìëû àä- ìÿòÿ òÿãäèì åòìÿëèäèð. Éåíè ñèñòåì êàäð ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 203
òÿéèíàòûíäà âÿ õèäìÿòè èøäÿ ãàáàüà ýåòìÿêäÿ Ìöñòÿãèë ïðîêóðîðëàðûí òÿéèí åäèëìÿñèíÿ èìêàí ìöìêöí ñèéàñè òÿçéèãëÿðè íÿçÿðÿ ÷àðïàúàã äÿ- âåðÿí ãàíóíâåðèúèëéèí ìþâúóäëóüó þëêÿäÿ òÿù- ðÿúÿäÿ àçàëòäû. [15] ãèãàò, éàõóä ïðîêóðîð ìåòîäëàðû àðñåíàëûíûí êîëëåêñèéàñû ö÷öí ôàéäàëû ÿëàâÿäèð. Îíó äà ÌÖÑÒßÃÈË ÏÐÎÊÓÐÎÐËÀÐ ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, ìöñòÿãèë ïðîêóðîðóí òÿéèí åäèëìÿñèíÿ åéùòèéàú ùèññ îëóíàí ùàëëàðäà Ùÿðäÿí úÿìèééÿòèí ÿäàëÿòëèëèéÿ âÿ ùåñàáàòâåð- áåëÿ âÿçèôÿíèí òÿñèñ åäèëìÿñè ýåú îëóð. ßëáÿòòÿ, ìÿ ñèñòåìèíèí àøêàðëûüûíà ÿìèíëèéè, àíúàã õö- ÿýÿð î ùÿëÿ òÿñèñ îëóíìàéûáñà. Òÿëÿñèê òÿéèíàò ñóñè ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðèí òÿùãèãàòû ìöñòÿãèë ïðîêóðîðëàðûí ñÿëàùèééÿòëÿðèíè ìöÿéé- òàïøûðûëàí øÿõñëÿðÿ èíàìäàí àñûëû îëóð. Áóíäàí ÿíëÿøäèðÿí ãàíóíâåðèúèëèéÿ ãåéðè-àäåêâàò îëà ÿëàâÿ, ÿýÿð áó ìÿñÿëÿëÿð ôàêòèê îëàðàã ùþêó- áèëÿð. Áó èñÿ þç íþâáÿñèíäÿ ðåàëëûüûí ÿêñèíÿ ìÿò èøèíèí äàõèëè ìåõàíèçìëÿðèíÿ àèääèðñÿ, ùÿò- îëàðàã âÿçèôÿíèí “êîíñòðóêñèéàñûíûí” çÿèôëèéè áà- òà òÿùãèãàò öçðÿ àäè âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðÿí ðÿäÿ ñèéàñè øöáùÿëÿðè àðòûðàð. ßýÿð áó âÿçèôÿ ìÿùêÿìÿ èñòèíòàãû ïðîñåñèíèí þçöíÿ äÿ àýàù çÿðóðèäèðñÿ, áó çàìàí îíó ãàëìàãàëëàðëà äîëó îëà áèëÿð êè, èúòèìàè äÿñòÿê âÿ èíàì îëìàäàí øÿðàèòäÿ éàðàòìàã äöç äåéèë. Ùÿéàòà êå÷èðèëÿí èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê ÷ÿòèíäèð. Áåëÿ øÿðàèòäÿ èøëÿðèí íÿòèúÿñè îëàðàã îðòàéà ÷ûõàí äÿðñëÿðè, î ïðîáëåìëÿðè èñòèíòàã öçðÿ êîìèññèéà éàðàòìàã úöìëÿäÿí ïðåçèäåíò Áèëë Êëèíòîíóí àäìèíèñòðà- éîëó èëÿ ùÿëë åòìÿê îëàð. ñèéàñû çàìàíû òÿéèí îëóíàí èúòèìàè ïðîêóðîðëà- ðûí ñàõëàíìàñû ö÷öí âåðýè þäÿéèúèëÿðèíèí Úÿçàéà ëàéèã úèíàéÿò äàâðàíûøûíà øöáùÿ éàðà- õÿðúëÿðèíè äÿ íÿçÿðÿ àëìàã ëàçûìäûð. íàíäà þç âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðÿí çàìàí êî- ìèññèéà, ïàðàëåë øÿêèëäÿ ÿäàëÿòëè ìÿùêÿìÿ ÁÅÉÍßËÕÀËà ÌßÙÊßÌß ÉÀÐÄÛÌÛ òÿùãèãàòûíäà øöáùÿëè øÿõñèí ÿñàñ êîíñòèòóñèéà ùöãóãëàðûíû äà ãîðóìàã êèìè ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ öçëÿ- øèð. “Õöñóñè èòòèùàì÷û” Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäà Áèð ãàéäà îëàðàã þëêÿ ãàíóíëàðû, þëêÿíèí ñÿð- ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ óüóðëà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ùÿäëÿðèíäÿ þç ôÿàëèééÿòèíè äàéàíäûðûð. Áó, ùàäè- èúòèìàè âÿçèôÿäèð (ìÿñÿëÿí, Watergate ãàëìà- ñÿëÿðèí þëêÿ ñÿðùÿäèíäÿí êÿíàðäà úÿðÿéàí ãàëûíûí àøêàðëàíìàñû). Áó òÿùãèãàò öçðÿ ìöì- åòäèéè, êîððóïñèéàäàí ÿëäÿ îëóíàí ìÿíôÿÿòèí êöí îëàí àëòåðíàòèâ êîìèññèéàäûð. þëêÿäÿí ýåðè ãàéòàðûëìàñû çàìàíû ìèëëè éóðèñ- äèêñèéà ñèñòåìèíèí ñÿìÿðÿëèëèéèíäÿêè íþãñàí- Áèð ñûðà ùöãóã ñèñòåìëÿðèíäÿ äþâëÿò ïðîêóðî- ëàðäàí èñòèôàäÿ åäÿí úèíàéÿòêàðëàð âÿ ðóíäàí ÿëàâÿ ìöñòÿãèë ïðîêóðîðóí äà ìþâúóä- êîððóïñèéàëàøìûø ìÿìóðëàð ö÷öí ýåíèø èìêàí- ëóüó íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Ùþêóìÿòèí éóõàðû åøåëîíóíäàêû êîððóïñèéà òÿùãèã îëóíàíäà áåëÿ ëàð éàðàäûð. éàíàøìàíûí þçöíö äîüðóëòäóüó áàðÿäÿ íöìó- íÿëÿð âàð. Áåëÿ ùàëëàðäà èúòèìàèééÿò, ùþêóìÿòèí ÕÀÐÈÚÄßÍ ÌßÙÊßÌß ÉÀÐÄÛÌÛ èíçèáàòè àïàðàòûíûí þç ôÿàëèééÿòèíè òÿùãèã åòìÿ- ñèíÿ èíàíìàéà áèëÿð. Èñëàùàò÷û, áàøãà þëêÿëÿðÿ ùöãóãè éàðäûìûí ýþñ- òÿðèëìÿñè (âÿ àëûíìàñû) ö÷öí þç þëêÿñèíèí èñòèôà- Ìöñòÿãèë ïðîêóðîðëàðûí òÿéèí åäèëìÿñèíÿ èìêàí äÿ åòäèéè àóäèò ïðîñåäóðëàðû éàðàòìàëûäûð. Áó, âåðÿí ãàíóíâåðèúèëèê òÿùãèãàòû, éàõóä ïðîêóðî- àõòàðûøäà îëàí úèíàéÿòêàðëàðûí àëûíìàñû, õàðèú- ðóí èø ìåòîäëàðû àðñåíàëûíû çÿíýèíëÿøäèðÿ áèëÿð. äÿ ñöáóòëàðûí àõòàðûëìàñû, åéíè çàìàíäà õàðèú- Èíäè þëêÿëÿðèí ÷îõó áó ìîäåëÿ ìàðàã ýþñòÿðèð. äÿêè ãåéðè-ãàíóíè ìöëêèééÿòÿ ùÿáñ ãîéóëìàñû 204 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
âÿ îíóí ãàéòàðûëìàñû êèìè ìÿñÿëÿëÿðè ÿùàòÿ åò- 4 òÿùãèãàòäà, ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿðèíäÿ, éàõóä ìÿëèäèð. áàø âåðìèø úèíàéÿò öçðÿ ôàêòëàðûí éûüûëìà- ñûíäà ñèéàñè ìîòèâàñèéà âàðìû Ùàçûðêû äþâðäÿ úèíàéÿòêàðëûüûí áåéíÿëìèëÿëëÿø- ìÿñè (ãàíóíñóç íàðêîòèêà äþâðèééÿñè, ìàëèééÿ 4 àäè ìÿùêÿìÿ ïðîñåäóðëàðûíäàí èñòèôàäÿ ôûðûëäàã÷ûëûüû âÿ òåððîð÷óëóã äà äàõèë îëìàãëà) òÿ- îëóíóðìó (éÿíè, ùå÷ áèð õöñóñè ùÿðáè, éà- ëÿá åäèð êè, þëêÿëÿð, áàøãà þëêÿëÿðäÿ úèíàéÿò ãà- õóä ìÿùêÿìÿ èíñòàíñèéàëàðûíäàí éîõ) íóíëàðûíûí òÿòáèãèíÿ ÿíÿíÿâè îëàðàã ùÿâÿñ ýþñòÿðèëìÿìÿñèíÿ éåíèäÿí áàõñûíëàð âÿ ìöíà- 4 ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòëàðûíûí àïàðûëìàñû èëÿ ñèá ùàëëàðäà áèðè-áèðëÿðèíÿ ãàðøûëûãëû ùöãóãè éàð- áàüëû ùöãóãïîçìàëàðû î çàìàí ö÷öí ùö- äûì ýþñòÿðñèíëÿð. Áåëÿ ÿìÿêäàøëûã ÿí éàõøû ãóãïîçóíòóñó îëóáìó áåéíÿëõàëã ïðàêòèêàíû (èíñàí ùàããëàðû ñàùÿñèí- 4 ùöãóãóí àëèëèéèíÿ ÿìÿë îëóíóðìó. (Áèð ñûðà äÿ áåéíÿëõàëã íîðìàëàðà ÿìÿë îëóíìàñû äà þëêÿëÿð þëöì ùþêìöíöí, éàõóä ôèçèêè úÿçà- äàõèë åäèëìÿêëÿ) ÿêñ åòäèðÿí ìöãàâèëÿëÿðëÿ, éà íûí òÿòáèã åäèëìÿéÿúÿéèíÿ âÿä òÿëÿá åäèð- äà êè, ïàðàëåë ãàíóíâåðèúèëèêëÿ òÿìèí îëóíìàëû- ëÿð). äûð. Äåéèëÿíëÿðÿ éåêóí îëàðàã îíó äà ÿëàâÿ åòìÿê Àíúàã áèð äþâëÿòèí àíàëîæè éàðäûì ýþñòÿðìÿéÿí ëàçûìäûð êè, ÿýÿð êîíêðåò èø ãàðøûëûãëû ùöãóãè áàøãà áèð äþâëÿòÿ êþìÿê åòìÿñèíÿ èìêàí éîõ- éàðäûìûí òÿìèí îëóíìàñûíû òÿëÿá åäèðñÿ, òÿñäèã äóð. Áåëÿëèêëÿ, õàðèúè äþâëÿòäÿ õöñóñè òÿùãèãàò îëóíìóø ãåéðè-ìöíàñèá äàâðàíûø ùÿð èêè ìà- ùöãóãó, éàõóä ïðîñåäóðó ìþâúóä îëìàéà áè- ðàãëû þëêÿ òÿðÿôèíäÿí ùöãóãïîçóíòóñó êèìè ãÿ- ëÿð (ùÿòòà, ïðîêóðîðóí þç þëêÿñèíäÿ áó ìþâúóä áóë åäèëìÿëèäèð (áó, “èêèãàò úèíàéÿòêàðëûã” îëñà äà). êðèòåðèéàñû àäû èëÿ ìÿëóìäóð). Ùöãóãïîçóíòó- ñóíà ýþðÿ úÿçàíûí ìöÿééÿí ùÿääè îëìàëûäûð Ùÿð ùàíñû êîíêðåò òÿùãèãàòäà äþâëÿòëÿðèí ÿêñÿ- (àäÿòÿí, ìàêñèìóì áèð, éà èêè èë ùÿáñ úÿçàñû). ðèééÿòèíèí ÿìÿêäàøëûã òÿêëèôèíäÿí ÿââÿë, ùÿìèí þëêÿíèí ùþêóìÿòè âÿ ìÿùêÿìÿ èíñòàíñèéàñû Èøèí òåõíèêè õàðàêòåðè ãàðøûëûãëû áåéíÿëõàëã ùö- ÿìèí îëìàëûäûð êè, òÿëÿá îëóíàí äþâëÿòäÿ ÿäàëÿò ãóãè éàðäûìäà åêñïåðò òàíûìàëàðûíûí òîïëàí- ìÿùêÿìÿñèíèí ñòàíäàðòëàðû âÿ úÿçàíûí ÷ÿêèë- ìàñûíû åùòèâà åäèð. Àéäûíäûð êè, áåëÿ õàùèøëÿðèí ùàçûðëàíìàñû âÿ èôàäÿ îëóíìàñû çàìàíû áó, þë- ìÿñè åëÿäèð êè, áóðàäà ãà÷ìûø àäàìûí ãàéòàðûë- êÿíèí äèïëîìàòèê õèäìÿòè ö÷öí ìöÿééÿí áèð ðîë ìàñû ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿñèíèí ìàðàãëàðûíà óéüóí êèìè îðòàéà ÷ûõà áèëÿð. ýÿëèð. Àäÿòÿí, áåéíÿëõàëã òÿøêèëàòëàðûí ìöíàñèáÿòëÿðè- Åéíè çàìàíäà ïðîñåññóàë õàðàêòåðëè áèð ñûðà íèí ÿñàñûíäà äàéàíàí ïîëèñ áöäúÿñè âÿ èíñòèòó- ìÿñÿëÿëÿðè äÿ ùÿëë åòìÿê çÿðóðèäèð. Áóðàéà ñèîíàë ïðîñåäóðëàð òÿùãèãàò÷ûëàðà, éîõëàìàíûí àøàüûäàêûëàð äàõèëäèð: ùàíñûñà ôîðìàñû îëìàäàí êÿíàð äþâëÿòÿ éàð- äûì ö÷öí ìöðàúèÿò åòìÿéÿ èõòèéàð âåðìèð. Áèð 4 ýþñòÿðèëÿí þëêÿäÿ ùàêèìëÿðèí áàø âåðÿí ùà- ãàéäà îëàðàã ùÿð áèð þëêÿäÿ òÿùãèãàò éàðäûìûíà äèñÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ éóðèñäèêñèéà êåéôèééÿ- àèä áöòöí õàùèøëÿðèí öçÿðèíäÿ èøëÿéÿí ùàíñûñà òèíäÿ ÷ûõûø åòìÿê ùàããû âàðìû ìÿðêÿçè ùàêèìèééÿò âàð. Ìÿãñÿä òÿãäèì îëó- ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 205
íàí áåëÿ ñîðüóëàðûí õûðäàëûãëàðà ãÿäÿð áöòöí Êîððóïñèéàíû Àâðîïà Áèðëèéèíèí ýåíèøëÿíìÿñè éåðëè âÿ áåéíÿëõàëã ùöãóã òÿëÿáëÿðèíÿ úàâàá éîëóíäà áèð ìàíåÿ äÿ àäëàíäûðûðëàð. Áó, êîð- âåðìÿñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿêäèð. Äöçäöð, áåëÿ ðóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ öìóìàâðîïà èíñòàíñèéà áàøãà ìöãàâèëÿëÿð öçðÿ åäèëìèø õà- ñÿéëÿðèíèí ýöúëÿíäèðèëìÿñè áàõûìûíäàí ÿëàâÿ ùèøëÿðÿ õèäìÿò ö÷öí äÿ ìþâúóä îëà áèëÿð. ×îõ àìèëäèð. Áó ñÿéëÿð Àâðîïà Áèðëèéè èëÿ ìöøòÿðÿê ùàëëàðäà îíóí ùåéÿòèíäÿí ùàçûðëûüûí åëÿ ñÿâèéé- áàüëàíìûø áèð ñûðà êîíâåñèéàëàðûí ãÿáóë åäèë- ÿñè òÿëÿá åäèëÿúÿê êè, ãàðøûëûãëû ùöãóãè éàðäûì ìÿñèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. Áóíëàð àøàüûäàêûëàðäûð: íÿçÿðäÿ òóòóëäóüóíäàí äà ÷åâèê âÿ ñÿìÿðÿëè îëñóí. 4 1990-úû èë, úèíàéÿòêàðëûãëà ÿëäÿ åäèëìèø ýÿ- ëèðëÿðèí éóéóëìàñû, àõòàðûëìàñû, òóòóëìàñû âÿ ÉÀÐÄÛÌ ÖÇÐß ÁÅÉÍßËÕÀËà ìöñàäèðÿñè ùàããûíäà êîíâåíñèéà [18] ÊÎÍÂÅÍÑÈÉÀËÀÐ 4 1999-úó èë êîððóïñèéà öçðÿ úèíàéÿò ùöãóãó Áèð ÷îõ þëêÿëÿð áåéíÿëõàëã éàðäûì öçðÿ ðÿñìè- êîíâåíñèéàñû [19] ëÿøìèø ðàçûëàøìàëàðûí èíêèøàôû èñòèãàìÿòèíäÿ ùÿðÿêÿò åäèðëÿð. Áó áåéíÿëõàëã êîððóïñèéàíûí 4 1999-úó èë êîððóïñèéà ïðîáëåìëÿðè öçðÿ âÿ- áîéíóíäàí àñûëìûø èëýÿéè äàùà êèï äàðòà áèëÿð. òÿíäàø ùöãóãó êîíâåíñèéàñû [20] Àâðîïà Áèðëèéè ãàðøûëûãëû ùöãóãè éàðäûìûí ÷ÿð÷è- âÿñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéè òÿêëèô åòäè. Òÿêëèô 4 «Êîððóïñèéàéà Ãàðøû Äþâëÿòëÿð Ãðóïó» íóí 1986-úû èëäÿ Áèðëèê þëêÿëÿðè òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà (ÊÃÄÃ) éàðàäûëìàñû áàðÿäÿ ìöãàâèëÿ [21] êå÷èðèëìÿéÿ áàøëàäû. Áó èø þç íþâáÿñèíäÿ ÁÌÒ òÿðÿôèíäÿí àäàïòàñèéà åäèëäè êè, íàðêîòèê âàñèòÿ- Êîððóïñèéà ïðîáëåìëÿðè öçðÿ úèíàéÿò ùöãóãó ëÿðèí, ïñèõîòðîï ìàääÿëÿðèí ãåéðè-ãàíóíè äþâ- êîíâåíñèéàñûíûí øÿðòëÿðèíÿ ýþðÿ, ùÿð áèð èøòèðàê- ðèééÿñèíÿ ãàðøû 1988-úè èë ÁÌÒ Êîíâåíñèéàñû ÷û èúòèìàè ùÿéàòäà, äþâëÿò èäàðÿëÿðèíäÿ âÿ þçÿë ö÷öí éàðäûì ùàããûíäàêû ãàéäà òÿìèí îëóíñóí. ñåêòîðäà êîððóïñèéà èëÿ ìèëëè ñÿâèééÿäÿ ìöáàðè- [16] çÿ àïàðìàã ö÷öí ðàçûëûüà ýÿëèð. Øèðêÿòëÿð úèíà- éÿò ùöãóãóíóí ñóáéåêòèíÿ ÷åâðèëìÿëè, Î âàõòäàí Àìåðèêà Äþâëÿòëÿðè Òÿøêèëàòûíûí åýè- ñöáóòëàðûí òîïëàíìàñûíà éàðäûì ýþñòÿðìÿê äàñû àëòûíäà äàõèëè âÿ òðàíñìèëëè êîððóïñèéà ùÿ- ö÷öí òÿäáèðëÿð ýþðöëìÿëè âÿ ãåéðè-ãàíóíè ÿëäÿ ðÿêÿòëÿðèíÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìàã ö÷öí åäèëìèø âÿñàèòëÿð ìöñàäèðÿ îëóíìàëûäûð. Äöç- 1996-úû èëäÿ Àìåðèêà Äþâëÿòëÿðàðàñû Êîíâåíñè- äöð, áó ìÿñÿëÿ ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ ìèëëè ùöãóã éàñû ãÿáóë åäèëäè. [17] Ìþâúóä ìöãàâèëÿ òÿêúÿ ìÿñÿëÿñèíÿ àèääèð. Îíëàð úèíàéÿò ùöãóãóíóí ãàðÿò îëóíìóø ïóë âÿñàèòëÿðèíèí ãàéòàðûëìàñûíà áåéíÿëõàëã ïëàíäà òÿòáèãèíÿ ÿùÿìèééÿòëè äÿðÿ- éàðäûì ýþñòÿðìèð, åéíè çàìàíäà áÿéàí åäèð êè, úÿäÿ éàðäûì ýþñòÿðÿ áèëÿð. Úèíàéÿò ùöãóãó êîððóïñèéà ùöãóãïîçóíòóñóíà õàðàêòåð åòèáà- êîíâåíñèéàñûíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ Êîððóï- ðèëÿ “ñèéàñè” áèð àìèë êèìè áàõûëà áèëìÿç. Áóíà ñèéàéà Ãàðøû Äþâëÿòëÿð Ãðóïóíóí (ÊÃÄÃ) öçâ- ýþðÿ äÿ ìþâúóä ìÿñÿëÿäÿ èòòèùàì åäèëÿíëÿð þç ëÿðè íÿçàðÿò åäèð. Îíëàð òÿêúÿ áó êîíâåíñèéàíûí þëêÿëÿðèíÿ åêñòðàäèñèéà îëóíìàëûäûð âÿ ùå÷ êè- ìîíèòîðèíãèíè àïàðìûð, åéíè çàìàíäà Àâðîïà ìèí ìÿëóì “ñèéàñè òÿãèá” ïÿðäÿñè àðõàñûíäà Áèðëèéèíèí êîððóïñèéàéà ãàðøû ôÿàëèééÿò ïëàíû ÷ÿð- ýèçëÿíìÿéÿ èìêàíû îëìàìàëûäûð. ÁÌÒ-íèí Éåíè ÷èâÿñèíäÿ ùàçûðëàíàí áàøãà òÿäáèðëÿð äÿ ýþðöð. Êîíâåíñèéàñûíûí ìÿãñÿäè ãàðøûëûãëû éàðäûì (î úöìëÿäÿí, îüóðëàíìûø âàð-äþâëÿòèí õàðèúäÿí Êîððóïñèéà ïðîáëåìëÿðè öçðÿ âÿòÿíäàø ùàããëàðû ãàéòàðûëìàñû) ñÿâèééÿñèíè ãàëäûðìàãäûð. êîíâåíñèéàñû, ìöëêè ïðîñåñ âàñèòÿñèëÿ çÿðÿð÷ÿ- 206 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
êÿíèí âÿçèééÿòèíè äöçÿëòìÿê ö÷öí âàñèòÿëÿðè íÿ- ÝÈÇËÈ ÁÀÍÊ ÙÅÑÀÁËÀÐÛ Âß “ÎÔÔØÎÐ çÿðäÿ òóòàí âÿòÿíäàø ùàããëàðûíà àèä ÌÀËÈÉÉß ÌßÐÊßÇËßÐÈ” ìÿñÿëÿëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàã èñòèãàìÿòèíäÿ ãåé- ðè-àäè ñÿéëÿðè þçöíäÿ åùòèâà åäèð. Êîíâåíñèéà Áåëÿ ùàëëàðäà õöñóñè ïðîáëåìëÿðäÿí áèðè äÿ õà- çÿðÿð÷ÿêÿíÿ âóðóëàí çèéàí âÿ èòêèíèí þäÿíèëìÿ- ðèúè äþâëÿòèí þçöíÿ ìàëèééÿ ìÿðêÿçè ðåïóòàñè- ñèíè, êîððóïñèéà ùÿðÿêÿòèíÿ ýþðÿ úàâàáäåùëèéè éàñû ãàçàíàðàã, áàøãà þëêÿëÿðèí ìÿìóðëàðû (äþâëÿòèí úàâàáäåùëèéè äÿ äàõèë îëìàãëà), êîíò- òÿðÿôèíäÿí îüóðëàíìûø ïóëëàðûí éóéóëìàñûíà ðàêòëàðûí ùÿãèãèëèéèíè, êîððóïñèéà ùàããûíäà ìÿ- éàðäûì ýþñòÿðìÿñèäèð. Áåëÿ ìÿðêÿçëÿðäÿ ìÿõ- ëóìàò âåðÿí ÿìÿêäàøëàðûí ìöäàôèÿñèíè, ôèëèê áàðÿäÿ ãàíóíëàð ìþâúóä îëóð âÿ áó ãà- ùåñàáàòâåðìÿíèí âÿ àóäèòèí äÿãèãëèéèíè âÿ á. íóíëàð ïóë âÿñàèòëÿðèíÿ íÿçàðÿò åòìÿéÿ èìêàí ìÿñÿëÿëÿðè íÿçÿðäÿ òóòóð. âåðìèð. Áóíóíëà äà áàøãà þëêÿëÿðèí êîððóïñè- éàëàøìûø øÿõñëÿðè ö÷öí åòèáàðëû äàëäàëàíàúàã ÃÅÉÐÈ-ÃÀÍÓÍÈ ßÌËÀÊÛÍ ÕÀÐÈÚÄßÍ éàðàíûð. ÃÀÉÒÀÐÛËÌÀÑÛ Áöòöí þëêÿëÿðäÿ áàíê ñèððëÿðè ùàããûíäà ãàíóí- Ñÿíàéåíèí èíêèøàô åòäèéè þëêÿëÿðäÿ áþéöê ìèãé- ëàð âàð. Áó ãàíóíëàðëà øÿõñè ùÿéàòûí òîõóíóë- àñëû êîððóïñèéàäàí ýÿëÿí ýÿëèðëÿð áàíê ùåñàá- ìàçëûüû ìöäàôèÿ îëóíóð. Þëêÿëÿðèí ÷îõóíäà èíñàíëàð þç ÿìàíÿòëÿðèíèí âÿ ìàëèééÿ âÿçèééÿò- ëàðûíà éûüûëûð âÿ ïóëëàðûí éóéóëìàñû ìåòîäó èëÿ ëÿðèíèí êîíôèäåíñèàëëûüûíû ýèçëÿòìÿéÿ öñòöíëöê îíäàí èñòèôàäÿ îëóíóð (áó ÿìÿëèééàòëàð ùå÷ áèð âåðèðëÿð. Áó áàíêëàðûí ìÿãñÿäè î äåéèë êè, ìöø- ñóàë âåðìÿäÿí òèúàðÿò àëâåð÷èëÿðèíÿ õèäìÿòäÿí òÿðèëÿð âåðýè éûüàíëàðäàí éàéûíñûí. Àäÿòÿí, ùå- ÷îõ ìÿìíóí îëàí êîððóïñèéàëàøìûø ìöùàñèá- ñàáëàð âåðýè ýÿëèðëÿðè öçðÿ éåðëè ùàêèìèééÿò ëÿð, ùöãóãøöíàñëàð âÿ áàíê èø÷èëÿðè òÿðÿôèíäÿí òÿðÿôèíäÿí éîõëàìàéà ìÿðóç ãàëûð. ùÿéàòà êå÷èðèëèð). Áöòöí áóíëàðûí ãàðøûñûíû àë- ìàã ö÷öí þëêÿ åëÿ åòìÿëèäèð êè, áåëÿ øÿõñëÿðÿ Àíúàã áèð ñûðà þëêÿëÿð, áó ñàùÿäÿ áÿðàÿò ãà- ãàðøû úèíàéÿò âÿ áàøãà ïðîñåäóðëàð òÿòáèã îëóí- çàíäûðìàã ìöìêöí îëàí áàøãà þëêÿëÿðÿ íèñ- ñóí âÿ áåéíÿëõàëã éàðäûì âàñèòÿñèëÿ ùÿéàòà áÿòÿí äàùà áþéöê ìöäàôèÿ òÿìèí åäèðëÿð âÿ êå÷èðèëÿí òÿäáèðëÿð íÿòèúÿñèíäÿ îüóðëàíìûø àê- îíëàðûí ãàíóíëàðû íàðêîòèêà òàúèðëÿðèíèí âÿ éöê- òèâëÿð ýåðè ãàéòàðûëñûí. ñÿê ðöòáÿëè ìÿìóðëàðûí ïåøÿêàð ìÿñëÿùÿò÷èëÿðè òÿðÿôèíäÿí àìàíñûçúàñûíà èñòèñìàð åäèëÿ áèëÿð. Áåéíÿëõàëã ùöãóãè éàðäûì ñàùÿñèíäÿ íèç- Îíëàð, áèð þëêÿíèí þç áöäúÿ ýÿëèðëÿðèíè òîïëàìà- àì-èíòèçàì íÿçàðÿò÷èëÿðèíèí ñîí áåéíÿëõàëã ñûíûí áàøãà þëêÿíèí èøè îëìàäûüû áàðÿäÿ áåé- íÿëõàëã ïëàíäà ìþâúóä îëàí ôèêðÿ ùàäèñÿëÿðëÿ àéàãëàøìàñû äà âàúèáäèð. Îíëàð, ÿñàñëàíìàãëà çÿùìÿòñèç ýÿëèð ÿëäÿ åäèðëÿð. “Áó ïóëóí þëêÿäÿí ýåòäèéè òÿãäèðäÿ îíó ãàéòàðìà- úöð âåðýè ëèìàíëàðû” ðåæèìè ùÿìèí çÿèô úÿùÿòè èñ- üà êþìÿê åäÿúÿê ùå÷ êÿñèí îëìàäûüû áàðÿäÿêè òèñìàð åòìÿéÿ, ùÿòòà áåíåôèñ ùåñàá ñàùèáëÿðè- ÷îõÿñðëèê äöøöíúÿäÿí èìòèíà åòìÿëèäèðëÿð. Èíäè íèí êèìëèéèíèí àøêàðëàíìàìàñû ö÷öí àðàøäûðìà ÿùÿìèééÿòëè ìàëèééÿ ñåêòîðóíà ìàëèê îëàí þë- àïàðìàã úÿùäëÿðèíÿ èìêàí âåðìÿìÿéÿ ÷àëûøûð. êÿëÿð éàðäûìûí áèð íå÷ÿ ôîðìàñûíû òÿêëèô åäèðëÿð. Ìÿñÿëÿí, òÿñäèã åòìÿê îëàð êè, êîíêðåò âåðýè ùè- Ìÿñÿëÿí, ïóëóí îüóðëàíäûüû ìÿùêÿìÿ òÿðÿôèí- ìàéÿäàðëàüûíäà ñÿùìëÿðèí ñèéàùûñû ìÿõôè ñàéû- äÿí òÿñäèãëÿíäèéè òÿãäèðäÿ Èñâå÷ðÿ ùþêóìÿòè ëûð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ úèíàéÿò ñàíêñèéàñû èíäè éàðäûì ýþñòÿðèð. îëìàäàí îíóí äÿéÿðè àøêàðëàíà áèëìÿç. Áó ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 207
äÿëèë îíó äåéèð êè, ÿýÿð ùåñàáëàðûí àøêàðëàíìà- êàí éàðàäàí ãàíóíâåðèúèëèê òÿäáèðëÿðè âÿ áàøãà ñû áàðÿäÿ èêèíúè þëêÿäÿí îëàí øÿõñ ÷àüûðûøà úà- èíçèáàòè òÿäáèðëÿð ùÿéàòà êå÷èðäèëÿð. âàá âåðèðñÿ, áó çàìàí î ìÿñóëèééÿòè öçÿðèíÿ ýþòöðöð. Áó ïðîñåäóðëàð úèíàéÿò ìÿíøÿëè äåïîçèòëÿð áà- ðÿäÿ ìÿðêÿçè áàíêà âÿ ìèëëè úèíàéÿò êÿøôèééàòû Ïóëëàðûí éóéóëìàñû ìåòîäóíäàí òÿêúÿ úèíàéÿò- èäàðÿñèíÿ ìÿëóìàò âåðìÿê ö÷öí êîììåðñèéà ëÿðäÿí ñîíðà äåéèë, åéíè çàìàíäà ðàçûëàøìàéà áàíêëàðûíûí îëìàñûíà åùòèéàú ùèññ åäèð. Àâðîïà ãÿäÿð úèíàéÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëäèéè ìöääÿòäÿ äÿ Øóðàñûíûí òèìñàëûíäà áó òÿäáèðëÿð, áöòöí öçâ þë- èñòèôàäÿ åäèëèð. ßëÿ àëìà ìÿãñÿäèëÿ èñòèôàäÿ îëó- êÿëÿð ö÷öí ìÿúáóðè îëàí ãÿòíàìÿëÿðäÿ þç ÿê- íàí ïóëóí ìÿíøÿéèíè âÿ òÿéèíàò éåðèíè ýèçëÿò- ñèíè òàïäû. Àíúàã ïóëëàðûí éóéóëìàñûíà ÿñàñ ìÿê ö÷öí ìàëèééÿ àõûíëàðû, ïóëëàðûí úèíàéÿò êèìè áàõìàéàí þëêÿëÿð ùÿëÿ ãàëìàãäà- éóéóëìàñûíûí âÿ ãàíóíñóç ïóëëàðûí ñÿìÿðÿëè äûð, áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð ïóëëàðûí éóéóëìàñû èëÿ àøêàðëàíìàñû ñèñòåìèíèí îëìàäûüû þëêÿëÿð âàñè- áàüëû èòòèùàì èðÿëè ñöðÿí áàøãà þëêÿëÿðÿ íèñáÿ- òÿñèëÿ èñòèãàìÿòëÿíèð. òÿí ùöãóãè éàðäûì ýþñòÿðìÿê ãàáèëèééÿòèíäÿ äåéèëëÿð (éàõóä áóíà ùÿâÿñ ýþñòÿðìèðëÿð). Áó þëêÿëÿðèí ìàëèééÿ ñåêòîðëàðû áèð ãàéäà îëà- ðàã íÿçàðÿòèí âÿ òÿíçèìëÿíìÿíèí ãÿíàÿòáÿõø ÏÓËËÀÐÛÍ ÉÓÉÓËÌÀÑÛ îëìàìàñû èëÿ ôÿðãëÿíèð. Îíëàðûí ãàíóíâåðèúèëèéè ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíèí èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûøû- Áó ïðàêòèêàéà ãàðøû äàéàíìàã ö÷öí ïóëëàðûí íà ãàðàíòèéà âåðìèð âÿ êîìïàíèéàëàð ùàããûí- éóéóëìàñûíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû êîíòåêñòèíäÿ äàêû ãàíóíëàðû áåíåôèñèàðëàðà ìÿõñóñ ïðèíñèïëÿð èøëÿíèá ùàçûðëàíäû. Àíúàã áó ïðèíñèï- êþ÷öðìÿëÿðè âÿ âÿñàèòëÿðèí ôàêòèêè ñàùèáëÿðèíè ëÿð áèçíåñ ö÷öí êàüûç èçëÿðèíèí ãóðóëìàñû áàõû- ýèçëÿäÿí éàëàí÷û êîìïàíèéàëàðûí, øèðêÿòëÿðèí ìûíäàí (áöòöí ãàíóíè îëàíëàð äàõèë åäèëìÿêëÿ) éàðàäûëìàñûíà éîë âåðèð. äàùà ýåíèø òÿíçèìëÿìÿíè âÿ ìàëèééÿ ñåêòîðóí- äà “ãëîáàë íÿçàðÿò ñòðóêòóðóíóí” éàðàäûëìàñûíû Ñÿùìè òÿãäèì åäÿíäÿí (ïóë âÿñàèòëÿðè êèìè, íÿçÿðäÿ òóòóð. ñÿùìëÿðÿ ñàùèáëèê åäÿí êîìïàíèéà éàçûëû ñÿ- íÿä âàñèòÿñèëÿ áàøãà øÿõñÿ þòöðöëÿí çàìàí) Áó ïðèíñèïëÿðÿ àøàüûäàêûëàð äàõèëäèð: âÿ ÿìàíÿò êèòàá÷àñûíû òÿãäèì åäÿíäÿí (ùåñà- áà âÿ íþìðÿëè êîäà ÷ûõûø èìêàíûíà ñàùèá îëàí 4 “Þç ìöøòÿðèíè òàíû”: ìàëèééÿ èíñòèòóòëàðû òà- çàìàí; áó ùåñàáûí þçöíÿ ñàùèá îëìàã äå- íûìàäûãëàðû ìöøòÿðèëÿðëÿ èøýöçàð ÿìÿëèééàò- ìÿêäèð) òåç-òåç èñòèôàäÿ îëóíóð. ëàð àïàðìàìàëûäûð.
1989-úó èëäÿ “Áþéöê Éåääèëèéèí” òÿøÿááöñö èëÿ 4 Ãåéðè-àäè øÿðàèòëÿðäÿ ÷îõ åùòèéàòëû äàâðàíûø ìàëèééÿ ôÿàëèééÿòëÿðè öçðÿ èø÷è ãðóïó éàðàäûëìà- òÿòáèã åòìÿéèí âàúèáëèéè ñû èëÿ, ìÿíøÿéèíäÿ íàðêîòèêà òèúàðÿòè äàéàíàí ïóëëàðûí éóéóëìàñû ïðîñåñèíèí, “éàõóä áàøãà 4 Ðàçûëàøìàëàðûí èãòèñàäè ôîíó áàðÿäÿ ãåéä- úèíàéÿò ôÿàëèééÿòëÿðèíèí” úèíàéÿò ÿìÿëëÿðè êèìè ëÿðèí, ôàéëûí èäåíòèôèêàñèéàñûíûí ãîðóíìàñû- ãÿáóë îëóíìàñû èñòèãàìÿòèíäÿ áèð ñûðà áåéíÿë- íûí âàúèáëèéè õàëã òÿäáèðëÿð ùÿéàòà êå÷èðèëäè. [22] Áóíóí íÿòè- úÿñèíäÿ ÿí àçû 40 þëêÿ, ÈÈßÒ-ÿ äàõèë îëàí 4 Øöáùÿëè ðàçûëàøìàëàð áàðÿäÿ ùàêèìèééÿò þëêÿëÿðèí äåìÿê îëàð êè, ùàìûñû þç áàíê ñèñòåì- ñÿëàùèééÿòëèëÿðèíè õÿáÿðäàð åòìÿéèí âàúèáëè- ëÿðèíäÿí êå÷ÿí ìàëèééÿ àõûíëàðûíû èçëÿìÿéÿ èì- éè. 208 ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ
Àéäûíäûð êè, ïóëëàðûí éóéóëìàñû äàâàì åäèð, çÿ- èíñòèòóòëàðûíûí éîõëàíìàñûíäà, êàäð ùàçûðëû- èôëÿìèð. ßí àçû îíà ýþðÿ êè, èãòèñàäè ôÿàëèééÿòèí üûíà òÿëÿáàòëàðûí àøêàðëàíìàñûíäà þçöíÿ úÿëá îëóíìàñû öçðÿ þçÿë áàíêëàð àðàñûíäà ðÿ- éåð òàïà áèëÿð. ãàáÿò ìþâúóääóð. Áóíóíëà éàíàøû éöêñÿê ðöò- áÿëè äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí âÿ îíëàðûí àèëÿëÿðèíèí 4 Ãàéäàëàðà ÿìÿë åòìÿéÿí ìàëèééÿ èíñòèòóò- ùåñàáëàðûíûí ìöùàôèçÿñè ìÿñÿëÿñèíäÿ áàíêëà- ëàðûíûí âÿ îïåðàòîðëàðûí àøêàðëàíìàñû. Áåëÿ ðûí íàðàùàò÷ûëûüû äà àðòìàãäàäûð. Áó ìÿñÿëÿëÿ- éàíàøìà éà èðàäÿíèí ÷àòìàìàñûíäàí, éà ðèí ùÿëëè ö÷öí ÿëàâÿ òÿäáèðëÿð þçöíäÿ äà êè, èìêàí ÷àòûøìàçëûüûíäàí áåéíÿëõàëã àøàüûäàêûëàðû úÿìëÿøäèðèð: ãàéäàëàðà ÿìÿë åòìÿéÿí âÿ èíçèáàòè ñàíê- ñèéàëàðûí òÿòáèãèíÿ éîë âåðÿí ìöÿññèñÿëÿðè 4 Êîððóïñèéàíûí åíäåìèê (éåðëè, þçöíÿìÿõ- àøêàðëàéà áèëÿð. ñóñ) õàðàêòåð àëäûüû éåðëÿðäÿ, ôÿàëèééÿòäÿ îëàí øÿõñèí éöêñÿê âÿçèôÿ òóòàí áåíåôèñèà- Ïóëëàðûí éóéóëìàñûíà ãàðøû ìöáàðèçÿ öçðÿ áó ðû, éàõóä ìöøòÿðèíè èøÿ úÿëá åòäèéè éåðëÿðäÿ ãàíóíâåðèúèëèéèí âÿ èíçèáàòè òÿäáèðëÿðèí, ìþâúóä âÿ ìöøòÿðèëÿðèí ñèëàù ñàòûøû êèìè éöêñÿê ñÿ- äàíûøûãëàðäà òÿðÿô îëìàéàí, àíúàã ïóëëàðûí éó- âèééÿäÿ êîððóïñèéàëàðäà èøòèðàê åòäèéè éåð- éóëìàñû çÿíúèðèíäÿ áèð ùÿëãÿ îëà áèëÿí (îëà áèë- ëÿðäÿ ðåýèîíëàðäàí ýÿëÿí ðàçûëàøìàëàðû èøÿ ñèí êè, áóíó äÿðê åòìÿäÿí) âÿ îõøàð ãîøìàã ö÷öí “ãûðìûçû áàéðàãëû êàòàëîãëàðà” ãàíóíâåðèúèëèêëÿðèí òÿòáèãè ìöíàñèá îëàí éåðëÿð- éåíèäÿí áàõìàã. äÿ (î åëÿ èôàäÿ îëóíìàëûäûð êè, êîíêðåò øÿêèëäÿ ðöøâÿòõîðëóãäàí ÿëäÿ åäèëÿí ýÿëèðëÿðÿ àèä 4 Ìàëèééÿ èíñòèòóòëàðûíäà åùòèéàòëûëûüûí ýåíèø îëñóí) þëêÿëÿðèí ðöøâÿò ïðàêòèêàñûíäàí ýÿëÿí òÿòáèãè. Äöðöñòëöéöí éîõëàíìàñû ìàëèééÿ ýÿëèðëÿðè àøêàðëàéà áèëÿúÿéè àéäûí äåéèë.
ÃÅÉÄËßÐ
1 Wðèòèíý àí Åôôåúòèâå Àíòèúîððóïòèîí Ëàw: Ïðåì 5 Ãóîòåä èí Áåðòðàíä äå Ñïåâèëëå, “Ðåâåðñèíg òùå Íîòåñ ¹. 58, Îúòîáåð 2001. hòòï://www. wîðë- Îíóñ îô Ïðoîô: Is èò Úîìïàòèáëå wèòù Ðåñïåúò ôîð äáàíê. Îðý/afr/findings/englis/find203.pdf. – Ùóìàí Ðèýùòñ”: ùòòï://www. th transparency.org/iacc/8 _ 2 Ãàíóíâåðèúèëèê àêòëàðûíûí òàì ñèéàùûñû àøàüûäàêû iacc/papers/despeville.html öíâàíäàäûð: ùòòï://www. justice.gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd? OpenView& 6 Èøèí äàùà ÿùàòÿëè âÿ ðÿñìè òÿñâèðèíÿ àèä ìÿñÿëÿ- Start = 201&Count = 59& Expand = 201.1 ëÿð ö÷öí áàõûí. Ñïåâèëëå, Áåðòðàíä äå.1997. Ðå- âåðñèíý òùå Îíóñ îô Ïðoîô: Is It èò Úîìïàòèáëå 3 ÎÀÑ Ýåíåðàë Àññåìáëé ðåñîëóòèîí ÀÝ/ðåñ. 1398 wèòù Ðåñïåúò ôîð Ùóìàí Ðèýùòñ Íîðìñ (àáîâå) (ÕÕÂI – 0/96) îô Ìàðñù 1996, àííåõ. îí wùèúù òùèñ ñåúòèîí àíä òùå ôîëëîwèíý ñåúòèîí 4 Èíñàí Ùàããëàðû Öçðÿ Áàø Êîìèññàð Èäàðÿñè: Âÿ- àðå áàñåä. òÿíäàø âÿ Èíñàí ùàããëàðû áàðÿäÿ Áåéíÿëõàëã 7 Àòòîðíåé – Ýåíåðàë Â. Ùóè Êèí Ùîíý, Úîóðò îô Ïàêò: ùòòï://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a _ Àïïåàë îô Ùîíý Êîíý, Àïïåàë ¹.52 îô 1995, ccpr.html ï.16. ÚÈÍÀÉßÒ ÙÖÃÓÃÓ Âß ÎÍÓÍ ÒßÒÁÈÃÈ 209
8 9-úó áþëìÿ ðöøâÿòõîðëóüóí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû %202001-% 20 International %20Procecution áàðÿäÿ ñÿðÿíúàìäûð (Ùîíêîíã). Îõøàð ãàéäà %20Standards.htm.http: //www.iap.nl.com/ 1905 (Àâñòðàëèéà) âÿ 1910 –úó èëëÿð (Éåíè Çåëàí- 15 ÝÐÅÚÎ 2003 Åâàëóàòèîí Ðåïîðò – Ñëîâåíèà: äèéà) Ýèçëè Êîìèññèéàëàð Ùàããûíäàêû Ãàíóíäà þç ùòòï://www.greco.coe.int/evaluations/cycle2Grec èôàäÿñèíè òàïûð. oEval2Rep (2003)1E – Slovenia.pdf 9 Êîìèññàðûí ìöðàúèÿòèíèí òàì ìÿòíèíè âÿ èøÿ àè- 16 Óíèòåä Íàòèîíñ Úîíâåíòèîí Àýàèíñò Èëëèúèò Òðàôèú äèééàòû îëàí áàøãà ñÿíÿäëÿðè àøàüûäàêû öíâàíäàí èí Íàðúîòèú Äðóýñ àíä Ïñéúùîòðîïèú Ñóáñòàíúåñ, ÿëäÿ åòìÿê îëàð: ùòòï://www.icac.org.hk/ 1998: ùòòï://www.óíîäú. îðý/àäùîú/äåúà- conference/AboutCF/Ïðîãôðàìå. ùòìë. äå/úîíâ.ùòì 10 Èíòåðïîë: ïîëèñ ãöââÿëÿðèíäÿ/õèäìÿòèíäÿ êîððóïñè- 17 Èíòåð-Àìåðèúàí Úîíâåíòèîí Àýàèíñò Úîððóïòèîí: éàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ öçðÿ Ãëîáàë Ñòàíäàðòëàð: ùòòï://www.oas.org/juridico/english/Treaties/b-58 ùòòï://www. interpol.int/Public/Úîððóïòèîí /Ñòàí- .html äàðä / Äåôàóëò.àñï 18 Úîóíúèë îô Åóðîïå Úîíâåíòèîí îí Ëàóíäåðèíý, 11 Òðàíñïàðåíúé Èíòåðíàòèîíàë: Òðàíñïàðåíúé èí òùå Ñåàðúù, Ñåèçóðå àíä Úîíôèñúàòèîí îô òùå Ïðîúå- Ïîëèúå: ùòòï://www.tðàíñïàðåíúé.cz/index _ åäñ ôðîì Úðèìå: ùòòï://úîíâåíòèîíñ.úîå.èíò/Òðå- uk.php?id=48 àòé/Úîììóí/ ÃóåÂîóëåçÈîóñ.àñï?ÍÒ=141& 12 Ýóèäåëèíåñ îí òùå Ðîëå îô Ïðîñåúóòîðñ, Åèýùòù ÚË=ÅÍÝ Óíèòåä Íàòèîíñ Úîíýðåññ îí òùå Ïðåâåíòèîí îô 19 Úîóíúèë îô Åóðîïå Úîíâåíòèîí îí Ëàóíäåðèíý, Úðèìå àíä òùå Òðåàòìåíò îô Îôôåíäåðñ, Ùàâàíà, Ñåàðúù, Ñåèçóðå àíä Úîíôèñúàòèîí îô òùå Ïðîúå- 27 Àóýóñò òî 7 Ñåïòåìáåð 1990, Ó. Í. åäñ ôðîì Úðèìå: ùòòï://úîíâåíòèîíñ.úîå.èíò/Òðå- Äîú.À/ÚÎÍÔ.144/28/Ðåâ.1 àò 189 (1990): àòé/Úîììóí/ ÃóåÂîóëåçÈîóñ.àñï?ÍÒ=141& ùòòï://www.1.umn.edu/humanrts/instree/14grp. ÚË=ÅÍÝ htm 20 Úîóíúèë îô Åóðîïå Úèâèë Ëàw Úîíâåíòèîí îí Úîð- 13 1990-úû èëèí ñåíòéàáðûíäà Êóáàäà, Ùàâàíà øÿùÿ- ðóïòèîí:ùòòï://úîíâåíòèîíñ.ñîå.èíò/Òåàòé/ÅÍ/ Òðå- ðèíäÿêè Ïðîêóðîðëàðûí Áåéíÿëõàëã Àññîñèàñèéàñûí- àòèåñ/Ùòìë/174.ùòì äà ãÿáóë åäèëìèøäèð: ùòòï://www.iap.ni.com/icc _ 21 Ýðîóï îô Ñòàòåñ àýàèíñò Úîððóïòèîí: guidelines.html. ùòòï://www.cðåúî.úîå.èíò/ 14 Òàì ìÿòí Íèêîëàñ Êîóäåðè ÃÚ-íèí Áåéíÿëõàëã 22 Ïóëëàðûí éóéóëìàñûíà àèä ìàëèééÿ ôÿàëèééÿòëÿðè ïðîêóðîð ñòàíäàðòëàðûíäà þç ÿêñèíè òàïûá: öçðÿ èø÷è ãðóïó: ùòòï://www1.oecd.org/fatf/ ùòòï://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC XIII áþëìÿ. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ 211 ÊÎÐÐÓ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ
ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ, ÑÈÑÒÅÌËßÐ Âß ñÿìÿðÿëèëèéèíèí éöêñÿëäèëìÿñè òÿäáèðëÿðè, ÃßÐÀÐËÀÐ èúòèìàèééÿòèí êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿéÿ úÿëá îëóíìàñû âÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ñàùÿñèí- Ñîí çàìàíëàðà ãÿäÿð äöíéàäà èäàðÿ÷èëèéèí äÿ òÿùñèë ïðîãðàìëàðûíûí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñè þç òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñè èñòèãàìÿòèíäÿêè òÿøÿááöñëÿð ÿêñèíè òàïûð. ÷îõ âàúèá ùåñàá îëóíàí ìÿñÿëÿëÿðäÿí - êîð- ðóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ öçðÿ ñèñòåìëè âÿ ìÿíòèãëè Áöòöí àêòèâ ñèéàñè ïàðòèéàëàð þç ïðîãðàìëàðûíà òÿäáèðëÿð, ìèëëè ñèñòåìäÿ äöðöñòëöéöí òÿìèí êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ìÿñÿëÿëÿðèíè äàõèë åäèð. îëóíìàñûíà éþíÿëÿí èñëàùàòëàðäàí éàí êå÷èðäè. Ùöãóã âÿ äèýÿð ñàùÿ èëÿ ìÿøüóë îëàí òÿøêèëàò- Äöðöñòëöê êîíñåïñèéàñûíûí þçö ñîí çàìàíëàð- ëàðäàí (ìÿñÿëÿí, ýþìðöêäÿí) Ñåéìÿ ùåñà- äà êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ áàòëàð äàõèë îëóð, áó ùåñàáàòëàðûí íÿòèúÿñèíäÿ äèññêóñèéàëàðäà ìåéäàíà ýÿëäè âÿ ìöõòÿëèô èúðà ùàêèìèééÿòè îðãàíëàðûíû êîíêðåò àíòèêîððóï- òÿøêèëàòëàð òÿðÿôèíäÿí ìÿíèìñÿíèëäè. [1] ñèéà òÿäáèðëÿðè ýþðìÿéÿ ìÿñóë åäÿí ãÿðàðëàð ãÿáóë îëóíóð. Áó òÿäáèðëÿð þçö-þçëöéöíäÿ ùþ- Äöðöñòëöê ñèñòåìèíäÿ èôàäÿñèíè òàïàí ÿñàñ êóìÿòèí ôÿàëèééÿòèíäÿ âàúèá éåð òóòóð. Êîððóïñè- êîíñåïñèéàíûí äÿðêè çÿðóðè, ùÿì äÿ ãÿðàðëàðûí éà ìÿñÿëÿñèíÿ ïðåçèäåíòèí ùÿð èë õàëãà ðåàë îëìàñû áàõûìûíäàí ÿùÿìèééÿòëèäèð. Áóí- ìöðàúèÿòèíäÿ äÿ òîõóíóëóð. äàí áàøãà, ùÿð áèð êîíêðåò ãÿðàð ñèñòåìèí áàø- ãà ùèññÿëÿðè èëÿ óéüóíëóã òÿøêèë åòìÿëèäèð; Áó ìÿñÿëÿëÿð ìÿòáóàòäà äà ýåíèø èøûãëàíäûðûëûð. áóðàäàí äà êîìïëåêñ éàíàøìà çÿðóðèëèéè éàðà- Êîððóïñèéàëàøìûø ìÿìóðëàðûí ÊÈ âàñèòÿñèëÿ íûð. Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ êàìïàíèéà- àøêàðëàíìàñû âÿ ìöõòÿëèô ìöÿññèñÿëÿðäÿ êîð- ëàðûíûí ÿñàñ óüóðñóçëóüó ãàðøûéà êèôàéÿò ãÿäÿð ðóïñèéàíûí òÿùãèã åäèëìÿñè íöìóíÿëÿðè àç äå- ìÿùäóä áèð ìÿãñÿäèí ãîéóëìàñû èëÿ áàüëûäûð. éèë. Ëèòâàäà ÊÈ ýåíèø àçàäëûüà ìàëèêäèð âÿ Ìÿñÿëÿíèí ñàäÿ ùÿëëè, éàõóä “ìþúöçÿëè âàñèòÿ” ñåíçóðà éîõäóð. [2] éîõäóð. Þëêÿíèí ñòðàòåýèéàñû ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìàëèéé- ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀ ÍÖÌÓÍßËßÐÈ ÿëÿøìÿñè öçÿðèíäÿ øÿôôàôëûüûí àðòûðûëìàñûíà âÿ òîðïàã ÿëäÿ åòìÿ ñàùÿñèíäÿêè ìþâúóä ñèñòå- Ëèòâàíûí éöêñÿê ùàêèìèééÿò îðãàíû îëàí Ñåéì ìèí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñèíÿ éþíÿëäèëèá. Êîððóïñè- 2002-úè èëèí éàíâàðûíäà êîððóïñèéàéà ãàðøû ìèëëè éàéà ùÿññàñ ñàùÿëÿðÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðèëèð. ìöáàðèçÿ ïðîãðàìû ãÿáóë åòäè. Ïðîãðàì éåääè Ñèéàñè âÿ èíçèáàòè êîððóïñèéà èëÿ áàüëû òÿäáèðëÿð èëäÿí îí èëÿ ãÿäÿð áèð ìöääÿò ö÷öí íÿçÿðäÿ òó- ýþðöëöð (âåðýè âÿ ýþìðöê îðãàíëàðûíäà, äþâëÿò òóëóð. Ñòðàòåýèéàíûí öìóìè ìÿãñÿäè êîððóïñè- ñàòûíàëìàëàðû ñàùÿñèíäÿ âÿ þçÿëëÿøäèðìÿäÿ, éàíû åëÿ áèð ñÿâèééÿéÿ åíäèðìÿêäèð êè, î ñîñèàë, ñÿùèééÿ âÿ ùöãóã-ìöùàôèçÿ ñàùÿëÿðèíäÿ îëàí èãòèñàäè, äåìîêðàòèê èíêèøàô éîëóíäà ìàíåÿéÿ êîððóïñèéà äà áóðà äàõèëäèð). Ñÿíÿä ñòàòèñòèê ÷åâðèëìÿñèí. äåéèë âÿ ùÿð èêè èëäÿí áèð êîððåêòÿ îëóíà áèëÿð. [3]
Ïðîãðàì þçöíäÿ ö÷ ÿñàñ åëåìåíòè åùòèâà åäèð: Ìàúàðûñòàíäà êîððóïñèéàéà ãàðøû ìèëëè ôÿàëèééÿò êîððóïñèéàíûí ïðîôèëàêòèêàñû, òÿùãèãàò âÿ ùöãó- ïëàíû, ÁÌÒ-íèí êîððóïñèéà èëÿ ãëîáàë ìöáàðèçÿ ãóí òÿòáèã îëóíìàñû, ÿùàëèíèí òÿðáèéÿñè. Áóíëàð ïðîãðàìûíûí ïèëîò ëàéèùÿñè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ùàçûðëà- ïàðàëåë øÿêèëäÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëè âÿ åéíè äÿðÿ- íûá. [4] Îíóí ìÿãñÿäè éåíèúÿ Àâðîïà Áèðëèéèíÿ úÿäÿ ïðèîðèòåòÿ ìàëèê îëìàëûäûð. Ïðîãðàìäà ãÿáóë îëóíàí þëêÿ ö÷öí åòàëîí éàðàòìàãäûð. ùÿì÷èíèí êîððóïñèéà áàðÿäÿ èøëÿðèí òÿùãèãàò Àíòèêîððóïñèéà òÿäáèðëÿðè ìèëëè þçÿëëèêëÿ ÀÁ-íûí 212 ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ
òÿëÿáëÿðèíè âÿ ÁÌÒ-íèí ãëîáàë éàíàøìà òÿðçèíè Ðóìûíèéàäà ãÿáóë åäèëìèø ôÿàëèééÿò ïëàíû ÿëàâÿ áèðëÿøäèðìÿéÿ éþíÿëèá. îëàðàã õöñóñè àíòèêîððóïñèéà êîìèññèéàñûíûí òÿéèí îëóíìàñû ùöãóãóíóí ïðîêóðîðóí òÿëÿáè Ðóìûíèéàíûí ôÿàëèééÿò ïëàíû äà ÀÁ-éÿ ãÿáóë èëÿ ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿñèíè íÿçÿðäÿ òóòóð. Èñïà- ïåðñïåêòèâèëÿ áàüëûäûð (àíòèêîððóïñèéà òÿäáèðëÿðè íèéàäà ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòû êèìè éàðàäûëìûø ÀÁ-íèí ãÿáóë åòäèéè “Êîïåíùàýåí ìåéàðëàðû” õöñóñè àíòèêîððóïñèéà ïðîêóðîðëóüó êîìèññèéà- [5] êîíòåêñòèíäÿ äÿéÿðëÿíäèðèëèð). 2001-úè èëäÿ ñû êîððóïñèéàëàøìûø äàâðàíûøëàðû, ðöøâÿòõîðëó- Ðóìûíèéàäà úèíàéÿòêàðëûüûí ïðîôèëàêòèêàñû öçðÿ üó âÿ øèêàéÿòëÿðè òÿùãèã åäèð. [6] Ìèëëè Êîìèòÿ éàðàäûëäû. Áóíóí áèð âàúèá øþáÿñè èêè ïðîãðàìûí - êîððóïñèéà ïðîôèëàêòèêàñû öçðÿ ÌÈËËÈ ÄÖÐÖÑÒËÖÊ ÑÈÑÒÅÌÈ Ìèëëè ïðîãðàìûí âÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ öçðÿ Ìèëëè Ôÿàëèééÿò Ïëàíûíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿ- Ìöàñèð äþâëÿò èäàðÿ÷èëèê ñèñòåìèíäÿ ùåñàáàò- ñèíÿ ìÿñóëäóð. âåðìÿíè (accountability) íÿçÿðÿ àëìàã ùàìû òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëèð. Ùàêèìèééÿò áàøûíäà äó- Ðóìûíèéàäà ãÿáóë åäèëìèø êîìïëåêñ ñòðàòåýè- ðàíëàðûí øÿõñè ìàðàãëàðû èëÿ äåéèë, ùåñàáàòâåð- éà êîððóïñèéàéà ùÿññàñ îëàí ñàùÿëÿðÿ éþíÿëäè- ìÿíèí îëìàìàñû èëÿ ùå÷ áèð ñèñòåì èúòèìàèééÿòèí ìàðàãëàðû ö÷öí ÷àëûøà áèëìÿç. ëèá. Ìÿñÿëÿí, ìÿùêÿìÿ èñëàùàòëàðû ïðîãðàìû àøàüûäàêû ÿñàñ ìÿñÿëÿëÿðÿ äèããÿòè úÿëá åäèð: Ìàùèééÿò åòèáàðèéëÿ èíêèøàô åòìÿêäÿ îëàí âÿ êå÷èä äþâðöíö éàøàéàí þëêÿëÿðèí ÿñàñ âÿçèôÿñè 4 èõòèñàñëàøäûðûëìûø ùöãóãøöíàñëàð éåòèøäèð- “éóõàðûäàí àøàüûéà” ïðèíñèïè èëÿ ãóðóëìóø èäà- ìÿê ðÿ÷èëèê ñèñòåìèíäÿí óçàãëàøìàãäûð. Áó ñèñòåì- äÿ èäàðÿåäÿí åëèò êîìàíäà âåðèð, øàãóëè ãàéäà 4 ùàêèìëÿðèí âÿçèôÿéÿ òÿéèí îëóíìàñûíäà âÿ èëÿ äöçöëÿí äèýÿðëÿðè èñÿ áóíà òàáå îëóð. Áåëÿ èøäÿ èðÿëèëÿìÿñèíäÿ ÿäàëÿòëè âÿ ìöñòÿãèë ñèñòåìèí ÿâÿçèíÿ “öôèãè ùåñàáàòâåðìÿ” ñèñòå- ïðîñåñèí òÿìèí îëóíìàñû ìèíÿ èñòèãàìÿò ýþòöðöëìÿëèäèð. Áó ñèñòåìäÿ ùà- êèìèééÿò áþëýöñó ùÿéàòà êå÷èðèëèð, ìîíîïîëèéà 4 óíèâåðñèòåòëÿð òÿðÿôèíäÿí åòèêà öçðÿ ïðîãðà- îëìóð âÿ ùÿð áèð ùåéÿòèí þç èøèíÿ ýþðÿ úàâàá- ìûí ãÿáóë îëóíìàñûíûí òÿìèíàòû. äåùëèéè ÿñàñ ýþòöðöëöð. Áó ïðîñåñ éåíè äåéèë. Äþâëÿò èäàðÿ÷èëèéèíèí ìöàñèð ôîðìàñûíû éàðàäàí Äþâëÿò àäìèíèñòðàñèéàëàðûíäà âÿ èäàðÿëÿðèíäÿ èíêèøàô åòìèø ñÿíàéå þëêÿëÿðè áó ïðîñåñè êå÷èá- èñëàùàòëàð äþâëÿò õèäìÿòèíèí ÿêñ-ìÿðêÿçëÿøìÿ- ëÿð. ñèíÿ ÿñàñëàíûð âÿ èíçèáàòè íîðìàëàðûí ñàäÿëÿø- äèðèëìÿñèíÿ, ãàéäàéà ñàëûíìàñûíà, ìÿùêÿìÿ, Áåëÿ ñèñòåìèí çÿðóðè åëåìåíòè àçàä ìÿòáóàòòûð. àóäèòîð òÿøêèëàòëàðû âÿ îìáóäñìàíûí íÿçàðÿò Àíúàã ìÿòáóàò äà ãàíóíà óéüóí îëàðàã ôóíêñèéàëàðûíûí ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿñèíÿ éþíÿ- ìöÿééÿí ìÿùäóäëàøìàëàðà ÿìÿë åòìÿëèäèð. ëèá. Ìèëëè ïðîãðàì äà ñèéàñè ôÿàëèééÿòäÿ âÿ ìà- Ìÿñÿëÿí, èíñàíëàðûí íöôóçóíà ëÿêÿ ñàëìàãäàí ðàãëàðûí òîããóøìàñûíäà êîððóïñèéàéà ãàðøû þçöíö ãîðóìàëûäûð. Ùÿòòà àçàä ìÿòáóàò äà, ìöáàðèçÿéÿ éþíÿëèá. Îíóí ìÿãñÿäè ïàðëàìåíò ÊÈ Øóðàñûíà (éà ñàäÿúÿ ìþâúóä îëàð, éà äà èììóíèòåòèíèí, ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìàëèééÿëÿøäè- êè, êîíñòèòóñèéà îðãàíû îëà áèëìÿç) îëìàñà äà, ðèëìÿñèíèí òÿíçèìëÿíìÿñè âÿ ìÿùäóäëàøäûðûë- ìÿùêÿìÿëÿðÿ ùåñàáàò âåðìÿëèäèð. Þç íþâáÿ- ìàñûäûð. ñèíäÿ ìÿùêÿìÿëÿð ùàêèì åëèòèí áóéðóãëàðûíû ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ 213
éåðèíÿ éåòèðìèð, îíëàð ìöñòÿãèë ôÿàëèééÿò ýþñòÿ- êîìèññèéàëàðû, ãàíóíâåðèúè ìÿúëèñ (âÿ îíóí èúòè- ðèð âÿ ùöãóãóí àëèëèéè ïðèíñèïèíè òÿìèí åäèð. Àí- ìàè íÿçàðÿò êîìèòÿëÿðè) âÿ àçàä, ìöñòÿãèë úàã áó ìöñòÿãèëëèê äÿ ìöòëÿã äåéèë. Øèêàéÿò ÊÈÂ-ëÿð àèääèð. âåðìÿ ñèñòåìèíèí ìþâúóäëóüóíà ýþðÿ îíëàð äà ãÿáóë åòäèéè ãÿðàðëàð ö÷öí ìÿñóëèééÿò äàøûéûð- Àíúàã êå÷èä ÷îõ àñòà âÿ àüðûëû îëóð. Áÿçè þëêÿ- ëàð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ùÿð áèð ìÿùêÿìÿ áàøãà îð- ëÿðäÿ ÿââÿëëÿð ìþâúóä îëàíûí éåíèäÿí áÿðïà- ãàí ãàðøûñûíäà ùåñàáàò âåðèð (Ãàíóíâåðèúè ñûíäàí ñþùáÿò ýåäèð; äèýÿðëÿðèíäÿ, ÿñàñÿí äÿ ìÿúëèñ, éàõóä ùöãóãè õèäìÿò öçðÿ êîìèññèéà). Øÿðãè Àâðîïàäà èñÿ áîø éåðäÿí éåíè âÿ ìöàñèð äþâëÿòëÿðèí ãóðóëìàñûíäàí ñþùáÿò ýåäÿ áèëÿð. Áó îðãàí ãàíóíâåðèúè îðãàíà ùåñàáàò âåð- Öôèãè ùåñàáàòâåðìÿíèí ìþâúóäëóüó äþíÿìëÿ- ìÿêëÿ, þç íþâáÿñèíäÿ ñå÷êè ïðîñåñè èëÿ áöòöí ðèíäÿ îíëàðäà “èíñòèòóñèîíàë éàääàø” îëìàéûá. âÿòÿíäàøëàð ãàðøûñûíäà ùåñàáàò âåðèð. “Öôèãè ùåñàáàòâåðìÿ” ñèñòåìè íþãñàíñûç äàèðÿ éàðà- Ùåñàáàò âåðìÿíèí áåëÿ ìåõàíèçìè êîððóïñèéà äûð: îíóí ùÿð áèð èøòèðàê÷ûñû åéíè âàõòäà éîõëà- èëÿ ìöáàðèçÿ öçðÿ ìèëëè ïðîãðàì ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ éàí âÿ éîõëàíûëàí îëóð. Ùàêèìèééÿò áþëöíöð, ùàçûðëàíäûüû òÿãäèðäÿ “äöðöñòëöê ñèñòåìèíè» (èí- ìîíîïîëèéà àëûíìûð. òåýðèòé ñéñòåì) þç òÿðêèáèíÿ äàõèë åäèð. Áó ùàêè- ìèééÿòèí ìöõòÿëèô ãàíàäëàðû àðàñûíäà ãàðøûëûãëû Àíúàã “íþãñàíñûç äàèðÿ”íèí éàðàäûëìàñûíäàí ùåñàáàòâåðìÿíè òÿìèí åäÿí ñèñòåìäèð. Ñèñòåì äàíûøìàã àñàíäûð, íÿèíêè îíó ýåð÷ÿêëÿøäèð- äþâëÿò ñåêòîðóíäà ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû ïðî- ìÿê. ßñðëÿðäÿí ýÿëÿí ÿíÿíÿëÿðè, ãàéäàëàðû òÿð- áëåìèíè ùÿëë åòìÿéè, ùàêèìèééÿòèí ñÿìÿðÿëè áþ- ñèíÿ ÷åâèðèá áàøû öñòÿ ãîéìàã ëàçûìäûð. Áóíóí ëöíìÿñèíè âÿ öìóìè èøÿ çèéàí âóðàí, éàõóä ö÷öí áöòþâ áèð íÿñèë, áÿçÿí èñÿ áèð íå÷ÿ íÿñèë ìàðàãëàðûí òîããóøìàñû éàðàíà áèëÿúÿê øÿðàèòèí òÿëÿá îëóíóð. Ùÿòòà áó ùàëäà äà ìÿãñÿäÿ ÷àò- ìÿùäóäëàøäûðûëìàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. Áóðàäà ìàã àñàí îëìàéàúàã. ÿñàñ àíëàéûøëàð ùåñàáàòâåðìÿ, øÿôôàôëûã, ïðîôè- ëàêòèêà âÿ úÿçàâåðìÿäèð. Äöçäöð, äåìîêðàòèê äÿéèøìÿëÿð áþéöê öìèäëÿð éàðàäûá. Àíúàã ïðàêòèêàäà äåìîêðàòèéàíûí Äöðöñëöê ñèñòåìè äþâëÿò òÿíçèìëÿìÿ ìåòîäëàðû áÿðãÿðàð îëìàñû êîððóïñèéà, ùàêèìèééÿòäÿí èëÿ (ðÿùáÿðëÿð ö÷öí äàâðàíûø êîäåêñè, éåíèäÿí ñóè-èñòèôàäÿ, ãîùóìáàçëûã êèìè îðòàäàí ãàëõ- ãóðìà, ìÿùêÿìÿ èñëàùàòëàðû, äþâëÿò ùàêèìèéé- ìàëû íåãàòèâ ùàëëàð óúáàòûíäàí òÿùëöêÿëÿðëÿ öç- ÿòè ïðîñåäóðëàðûíäà èñëàùàòëàð âÿ ñ.) äþâëÿò õèä- ëÿøèð. Äåìîêðàòèéàäà ùåñàáàòâåðìÿ àøàüûäàí ìÿòèíäÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿéÿ éþíÿëìèø éóõàðûéà äåéèë, éóõàðûäàí àøàüûéà, éÿíè øàãóëè èñëàùàòëàðà êîìïëåêñ áàõûøëàðû, åéíè çàìàíäà ãàéäàäàäûð. Àíúàã òîòàëèòàð ñèñòåìäÿí õàëãà èñëàùàò âàñèòÿñèëÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíè òÿúÿñ- çàìàí-çàìàí ñÿñ ùàããû âåðèëÿí éåíè ñèñòåìÿ ñöì åòäèðèð. Ùÿòòà êîððóïñèéàíûí äÿðèí êþê àòäû- êå÷èäÿ íèñáÿòÿí èäàðÿ÷èëèê àëÿòëÿðèíèí èñëàùàòû üû ùàëëàðäà äà îíóí ìÿíáÿéèíè ñèñòåìèí ìÿñÿëÿñè äàùà äÿðèíäèð. ãöñóðóíäà àõòàðìàã ëàçûìäûð. Áóíóí ö÷öí ýö- íàùëàðû àéðû-àéðû øÿõñëÿðèí àéàüûíà éàçìàã ëà- Áåëÿëèêëÿ, øàãóëè úàâàáäåùëèê ñèñòåìèíäÿí, öôè- çûì äåéèë, ñèñòåìèí èñëàùûíà âÿ äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ ãè ùåñàáàòâåðìÿ ñèñòåìèíÿ êå÷èëìÿëèäèð. Áó èñòèíàä îëóíìàëûäûð. ñèñòåìäÿ ùàêèìèééÿòèí ìöõòÿëèô ãàíàäëàðû òÿðÿ- ôèíäÿí ñóè-èñòèôàäÿëÿðÿ éîë âåðèëìÿìÿñè ö÷öí Áöòöí áó àíòèêîððóïñèéà ãóðüóñó àøàüûäàí íÿçàðÿò îðãàíëàðû ìþâúóääóð. Áåëÿ îðãàíëàðà éîõëàìà ïðîñåñè èëÿ äÿñòÿêëÿíèð (éàõóä ñàðñû- âÿ èíñòàíñèéàëàðà ìÿùêÿìÿëÿð, ìöñòÿãèë ñå÷êè éûð). ßýÿð ðÿùáÿðëèê ñÿðèøòÿñèçäèðñÿ, êîððóïñèéà 214 ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ
ùàêèìèééÿòèí éóõàðû äàèðÿëÿðèíäÿí ñûçûð âÿ áó èøòèðàêû âÿ ìèëëè áöòþâëöê) ìþâúóä îëàí áöòöí çàìàí èúòèìàè øöóð êèìè èúòèìàè åòèðàç úÿìèééÿ- ìöàñèð ïðîáëåìëÿðèí ãàðøûëûãëû ÿëàãÿäÿ âÿ öìó- òèí ÿñàñ ìöäàôèÿ ìåõàíèçìèíè þçöíäÿ ÿêñ åò- ìè ñòðàòåýèéàíûí òÿðêèá ùèññÿñè îëäóüóíà ÿìèí- äèðèð. ëèêäÿí èáàðÿòäèð. Öìóìè ìÿãñÿäëÿð àøàüûäàêûëàðû þçöíäÿ úÿìëÿøäèðìÿëèäèð: Àíúàã áóðàäà òÿñâèð îëóíàí éàíàøìà úÿìèéé- ÿòèí èøòèðàêûíûí åôôåêòëè âÿ ðÿüáÿò äîüóðàí ôîð- 4 ôàñèëÿñèç èíêèøàô ìÿãñÿäëÿðèíÿ íàèë îëìàüà ìàñûíûí äåìîêðàòèê ïðîñåñ âàñèòÿñèëÿ éàðäûì ýþñòÿðÿí ñÿìÿðÿëè âÿ éûüúàì äþâ- òÿêàìöëöíäÿí, øÿõñè ñåêòîðóí èøòèðàêûíäàí, ëÿò õèäìÿòè; ÊÈÂ-äÿí, åëìè-òåõíèêè èíòåëëèýåíñèéàäàí, äèíè ìÿðêÿçëÿðäÿí, åéíè çàìàíäà ãåéðè-ùþêóìÿò 4 èíñàí ùàããëàðûíûí ìöäàôèÿñè äÿ äàõèë îë- òÿøêèëàòëàðûíäàí ãàéíàãëàíûð. Èñëàùàò òÿêúÿ ãÿ- ìàãëà âÿòÿíäàøëàðû þçáàøûíàëûãëàðäàí ãî- ðàð ãÿáóë åäÿí ñèéàñÿò÷èëÿð òÿðÿôèíäÿí äåéèë, ðóéàí, ãàíóíëàðà ÿìÿë åäÿí äþâëÿò áöòþâ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿðÿôèíäÿí äÿñòÿêëÿ- ùàêèìèééÿòè íèð. 4 íÿòèúÿëÿðèíäÿí òÿêúÿ åëèòèí äåéèë, éîõñóëëàð Õöñóñÿí äÿ èíêèøàô åòìÿêäÿ îëàí âÿ èãòèñàäèé- äà äàõèë îëìàãëà áöòöí úÿìèééÿòèí áÿùðÿ- éàòäà êå÷èä äþâðöíö éàøàéàí, áåéíÿëõàëã äÿñ- ëÿíäèéè èíêèøàô ñòðàòåýèéàñû. òÿêäÿí, äîíîðëàðäàí èñòèôàäÿ åäÿí þëêÿëÿðäÿ èñëàùàò ïðîãðàìû áèð ãàéäà îëàðàã áèð ñàùÿ èëÿ ÊÎÌÏËÅÊÑ ÌÈËËÈ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ìÿùäóäëàøäûðûëûð, äèýÿð ñàùÿëÿð èñòèñíà åäèëèðäè. ÑÈÑÒÅÌÈÍÈÍ ÃÓÐÓËÌÀÑÛ Áó “áèð ùÿëãÿ” ñòðàòåýèéàñûäûð. Äàùà ÷ÿòèí âÿ ìöðÿêêÿá âÿçèôÿëÿðèí ùÿëëèíÿ ýèðèøìÿê ÿâÿçèíÿ, Äþâëÿò àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíè éàðàòìàüûí òåç-òåç áåëÿ ùÿëãÿ ãèñìèíäÿ íèñáÿòÿí “ðàùàò” ìÿãñÿäè îäóð êè, êîððóïñèéà éöêñÿê ðèñêëÿ âÿ ñàùÿ ñå÷èëèð. Ìÿñÿëÿí, áèð þëêÿíèí äîíîð òÿøêè- àç ôàéäàëûëûãëà áàüëû îëñóí. Åéíè çàìàíäà ñèñ- ëàòûíäàí ìàëèééÿ éîõëàìàñû àïàðàí îðãàíûí òåì íÿùÿíý îëìàìàëûäûð. Ñþùáÿò “ìöòëÿã òÿ- ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí èíâåñòèñèéà àéðûëäû. ìèç úÿìèééÿòäÿí” ýåòìèð. Áèð ñûðà ìöÿëëèôëÿðèí Àíúàã ÊÈÂ-äÿ ýåíèø èøûãëàíäûðûëìàñûíà áàõìà- ãåéä åòäèéè êèìè áåëÿ âÿçèôÿíèí ãàðøûéà ãîéóë- éàðàã, áó îðãàíëàð òÿðÿôèíäÿí òÿãäèì îëóíàí ìàñû äþâëÿò èäàðÿ÷èëèéèíäÿ ÿñàñëàíäûðûëìàìûø òÿêìèëëÿøäèðèëìèø ìÿðóçÿ ñàäÿúÿ íÿçÿðÿ àëûí- ìöðÿêêÿáëèéÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðà áèëÿð. Áåëÿ ìöòëÿã ìàäû âÿ áó çàìàí ñèñòåìèí äèýÿð ùèññÿëÿðè íÿòèúÿéÿ úÿùä åòìÿê ÷îõñÿâèééÿëè ùàêèìèééÿò ïðàêòèê îëàðàã ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿäè. ãàíàäëàðûíûí áþëöíìÿñè ñèñòåìèíèí éàðàäûëìàñû èëÿ íÿòèúÿëÿíÿð, äþâëÿò ãóëëóí÷óëàðû èñÿ þçëÿðèíèí ßëáÿòòÿ, ìèëëè äöðöñòëöê ñèñòåìè ìÿðùÿëÿ-ìÿð- áèðáàøà âÿçèôÿëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðÿ áèëìÿçëÿð. Éà ùÿëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. Àíúàã áó ìÿðùÿëÿ- äà êè, ñèñòåì ùÿääÿí àðòûã ðåïðåññèâ îëàð âÿ ëÿð êîîðäèíàñèéà åäèëìÿëè, áöòöí óéüóí ñàùÿëÿðè ùÿì äÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí ìöõòÿëèô íþâ âÿ îíëàðûí áàøãàëàðû èëÿ ãàðøûëûãëû ÿëàãÿñèíè ÿùà- ìÿùäóäèééÿòëÿð éàðàäàð. Äþâëÿò àíòèêîððóïñèéà òÿ åäÿí ïðîãðàìûí òÿðêèá ùèññÿñè îëìàëûäûð. ñèñòåìè ìÿùç áó ãöñóðëàðäàí âÿ èäàðÿ÷èëèê ôÿà- ëèééÿòèíäÿ òàì àçàäëûüûí òÿìèí îëóíìàñû èëÿ èëê Äöðöñòëöê ñèñòåìèíèí ìàùèééÿòè, äþâëÿò èäàðÿ÷è- áàøäàí êîððóïñèéàäàí ãà÷ìàüû íÿçÿðäÿ òóòóð. ëèéè ñàùÿñèíäÿ (ðåñóðñëàðûí èñòèôàäÿéÿ ùàçûðëàí- Áó ñèñòåì áàø âåðìèø êîððóïñèéà àêòûíà ýþðÿ ìàñû, íÿòèúÿíè ùÿäÿô ýþòöðìÿ, âÿòÿíäàøëàðûí ñÿðò úÿçàéà òÿðÿô éþíÿëìèø èôðàòäàí àçàääûð. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ 215
Àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìëÿðè áó âÿ éà äèýÿð ôîðìà- Àøàüûäàêû úÿäâÿëäÿí ýþðöíäöéö êèìè ãàéäà äà áöòöí þëêÿëÿðäÿ àðòûã ìþâúóääóð. Áó ñèñ- âÿ ïðîñåäóðëàð úÿìèééÿòèí ùàíñûñà áèð ùèñÿññè òåìëÿðèí ãåéðè – ñÿìÿðÿëèëèéèíÿ äÿ àç òÿñàäöô èëÿ ìÿùäóäëàøìàìàëûäûð. îëóíìóð. Äþâëÿò àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìè êîí- ñåïñèéàñû êîððóïñèéàéà ãàðøû êîìïëåêñ ìöáà- Öìóìèééÿòëÿ, ñîë úÿðýÿäÿêè ñîñèàë ñåêòîð äèý- ðèçÿ ïðîãðàìûíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ñàùÿñèíäÿ ÿð èêè úÿðýÿäÿêè àíòèêîððóïñèéà àëÿòëÿðè âÿ ÿñàñ èñëàùàòëàðûí àïàðûëìàñûíà êþìÿê ýþñòÿðèð. Áö- ìÿãñÿäëÿðëÿ áèðëèêäÿ äþâëÿò àíòèêîððóïñèéà ñèñ- òöí ñèñòåìè äöçÿëòìÿê ö÷öí áèð “ùÿëãÿäÿí” òóò- òåìèíèí ñòðóêòóðóíó åùòèâà åäèð. ìàã àçäûð. Èøëÿê àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíèí éàðàäûëìàñû Ìÿëóì âàðèàñèéàëàðëà äþâëÿò àíòèêîððóïñèéà ñèñ- ö÷öí èôðàòëàðûí âÿ éàðûì÷ûã èøëÿðèí àøêðàðëàíìà- òåìèíèí þëêÿäÿí þëêÿéÿ õàðàêòåðèê ùÿëãÿëÿðè ñû èñòèãàìÿòèíäÿ ñèñòåìëè ôÿàëèééÿò, åéíè çàìàí- àøàüûäàêûëàðäûð: äà öìóìè ñòðàòåýèéà ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ýþñòÿðèëÿí ùÿð áèð ùÿëãÿíèí ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿñè çÿðóðèäèð. 4 Èúðà ùàêèìèééÿòè ßýÿð ñèñòåì áöòþâëöêäÿ ùàíñûñà áèð ùÿëãÿéÿ éþí àëûðñà (ìÿñÿëÿí, “õåéèðõàù äèêòàòîðà”, éà- 4 Ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòè õóä áèð íå÷ÿ ùÿëãÿéÿ), î çÿèô îëàúàã. Î ìöÿéé- ÿí áèð âàõò ìöääÿòèíäÿ ôÿàëèééÿò òÿÿññöðàòû 4 Ãàíóíâåðèúè ùàêèìèééÿò éàðàòìàëûäûð. Ìÿñÿëÿí, êîððóïñèéàëàøìûø ìöëêè ðåæèìèí äåâðèëìÿñèíäÿí ñîíðà ùÿðáè äèêòàòóðà- 4 Ìàëèééÿ íÿçàðÿòè îðãàíëàðû íûí ùÿéàòà êå÷èðäèéè òÿìèçëÿìÿ òÿäáèðëÿðè çàìà- íû. Àíúàã åéíè âàõòäà ùåñàáàòâåðìÿ èäàðÿ÷èëèê 4 Íÿçàðÿòåäèúè îðãàíëàð (èúòèìàè íÿçàðÿò êî- ñèñòåìèíèí éàðàäûëìàñû áàðÿäÿ òÿäáèðëÿð ýþðöë- ìèòÿñè, àóäèòîð èäàðÿñè, èíñàí ùàããëàðû öçðÿ ìÿäèêäÿ èúòèìàè èíñòèòóòëàð òÿäðèúÿí òÿíÿççöëÿ óüðàéà âÿ åôôåêòëè äöðöñòëöê ñèñòåìè àëûíìàéà êîìèññàð, àíòèêîððóïñèéà îðãàíëàðû âÿ ñ.) áèëÿð. 4 Äþâëÿò õèäìÿòè Äþâëÿò àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíÿ ÿñàñëàíàí éà- íàøìà êîððóïñèéàíûí ïîòåíñèàë ìöàëèúÿñè ö÷öí 4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè (ìöõòÿëèô ïåøÿëÿðè òÿì- éåíè äèàãíîçëàð ìåòîäóíóí òÿòáèãèíÿ èìêàí ñèë åäÿíëÿð äÿ äàõèë îëìàãëà ùÿìêàðëàð èòòè- âåðèð. Àéðû – àéðû èíñòèòóòëàðû (ìÿñÿëÿí, ìÿùêÿ- ôàãû âÿ þçÿë ñåêòîðóí íöìàéÿíäÿëÿðè) ìÿ ùàêèìèééÿòèíè), éàõóä àéðû – àéðû ãàéäà âÿ íîðìàëàðû (ìÿñÿëÿí, úèíàéÿò ùöãóãóíó) íÿçÿð- 4 ÊÈ äÿí êå÷èðìÿêäÿí âÿ ñîíðà èñëàùàò àïàðìàã- äàíñà, ñèñòåìÿ áèð áöòþâ êèìè éàíàøìàã 4 Áåéíÿëõàëã òÿøêèëàòëàð ëàçûìäûð. Äîüðóäàí äà ïîëèñèí, úèíàéÿò àõòàðûø øþáÿñèíèí, ïðîêóðîðëàðûí âÿ áöòþâ ùöãóã òÿøêè- Äþâëÿò àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíèí ùÿð áèð åëå- ëàòëàðûíûí êîððóïñèéà ÷èðêàáûíäà áóëàøäûüû øÿðà- ìåíòè þçöíöí ãàéäà âÿ ïðîñåäóðëàð êîðïóñó- èòäÿ åôôåêòëè âÿ êîððóïñèéàëàøìàìûø ìÿùêÿìÿ íà ìàëèêäèð. Áó ãàéäà âÿ ïðîñåäóðëàð ìöõòÿëèô ñèñòåìèíèí ùöãóãóí àëèëèéèíèí òÿìèí îëóíìàñû òÿñèñàòëàðäà èñòèôàäÿ îëóíàí àëÿòëÿðäèð. Ãàéäà èñòèãàìÿòèíäÿ ìöáàðèçÿ àïàðìàñûíûí ùå÷ áèð âÿ ïðîñåäóðëàðûí ÿñàñ êîðïóñóíóí îëìàìàñû ôàéäàñû îëìàéàúàã. Ìÿùêÿìÿëÿðÿ òÿãäèì åäèë- ùÿìèøÿ çÿèôëèéÿ äÿëàëÿò åäèð. ìÿëè èøëÿð ýÿëèá ÷àòìàéàúàã. Îíëàð äöðöñò âÿ 216 ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ
Ñåêòîð Àíòèêîððóïñèéà âàñèòÿñè ßñàñ ìÿãñÿä
Êîððóïñèéà÷û ñèéàñÿò÷èëÿðäÿí Áöòþâëöêäÿ úÿìèééÿò Ñå÷êèëÿð àçàä îëìàã
Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿíèí Ïàðëàìåíò Àíòèêîððóïñèéà ãàíóíëàðû ùöãóãè áàçàñûíûí éàðàäûëìàñû
Êîððóïñèéà÷ûëàðûí úÿçàëàíäûðûëìà- Ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòè Ìÿùêÿìÿëÿð ñû, ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíèí êîð- ðóïñèéàäàí òÿìèçëÿíìÿñè
Àíòèêîððóïñèéà èñëàùàòëàðû:àíòèê- Èúðà ùàêèìèééÿòèíèí êîððóïñèéà- Ùþêóìÿò ðîððóïñèéà ãàéäàëàðû âÿ ïðîí- äàí òÿìèçëÿíìÿñè ðàìëàðûíûí ãÿáóëó
Êîððóïñèéàíûí ìÿùäóäëàøäûðûëìà- Äàâðàíûø êîäíêñëÿðè; þçöíö Äþâëÿò õèäìÿòè ñû âÿ äþâëÿò õèäìÿòèíèí êîððóïñè- òÿíçèìëÿéÿí âàñèòÿëÿð éà÷û ìÿìóðëàðäàí òÿìèçëÿíìÿñè
Áèçíåñ Ïåøÿ åòèêàñû êîäåêñëÿðè Êîððóïñèéàëàøìàìûø èãòèñàäèééàò
ÃÙÒ ñåêòîðó Íÿçàðÿò ôÿàëèééÿòè Êîððóïñèéàíûí þíëÿíìÿñè
Êîððóïñèéàíûí èôøà åäèëìÿñè, åòèê ÊÈÂ Íÿøðëÿð. Åëåêòðîí ïðîãðàìëàðû òÿëÿáëÿðèí éöêñÿëäèëìÿñè
ãàáèëèééÿòëè, àíúàã áó êåéôèééÿòëÿðè ýåð÷ÿêëÿø- àéðû-àéðû ÿùàëè ãðóïëàðûíû áèð àðàéà ýÿòèðìÿê èì- äèðìÿê èìêàíû îëìàéàí àäàìëàð êèìè òÿúðèä øÿ- êàíûíäàäûð. Ñåìèíàð, åéíè çàìàíäà íàèëèééÿòèí ðàèòèíäÿ ãàëàúàãëàð. çÿðóðè øÿðòè êèìè ïðîñåñèí áöòöí èøòèðàê÷ûëàðûíûí úàâàáäåùëèéèíè íÿçÿðäÿ òóòóð. ÌÈËËÈ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÑÅÌÈÍÀÐÛ Ìèëëè Àíòèêîððóïñèéà Ñåìèíàðûíûí ÿñàñ ìöääÿ- Ìèëëè àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíèí ÿí éàõøû ñèñòåìëè àëàðû àøàüûäàêûëàðäûð: òÿùëèë âÿ êîððåêòÿ ìåõàíèçìëÿðèíäÿí áèðè Ìèëëè Àíòèêîððóïñèéà Ñåìèíàðûäûð. Îíóí ìöáàùèñÿ 4 Èíñàíëàð þç éàøàäûãëàðû þëêÿíèí ïðîáëåìëÿ- äîüóðìàéàí öñòöíëöéö ìöõòÿëèô îéóí÷óëàðû – ðèíè èñòÿíèëÿí õàðèúè þëêÿ åêñïåðòèíäÿí éàõøû äþâëÿò òÿìñèë÷èëÿðèíè âÿ áèð ãàéäà îëàðàã àç-àç áèëèð. Ùå÷ áèð êÿíàð øÿõñ ñîñèàë äèíàìèêàíû, òÿñàäöô îëóíàí, éàõóä ùå÷ òÿñàäöô îëóíìàéàí òàðèõè âÿ ñèéàñè ýåð÷ÿêëèêëÿðè, êîððóïñèéàíûí ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ 217
úÿìèééÿòäÿ éàéûëìà øÿðòëÿðèíè úÿìèééÿòèí ×îõñàéëû ôàêòëàð ýþñòÿðèð êè, õàðèúè åêñïåðò ðå- þçö ãÿäÿð éàõøû àíëàéà áèëìÿç. Áó ùàëäà ñåïòëÿðè, àäÿòÿí, éåðëè ìöùèòÿ óéüóí ýÿëìèð âÿ “úÿìèééÿòèí öçâëÿðè” äåéèëäèêäÿ òÿêúÿ âÿ- ôàéäà âåðìèð. Áåëÿ éàðäûìëàð, áèð ãàéäà îëàðàã òÿíäàø úÿìèééÿòè äåéèë (þçÿë ñåêòîð äà äà- áàøãà þëêÿëÿðäÿ òÿòáèã îëóíàí éàíàøìàíûí õèë îëìàãëà), åéíè äÿðÿúÿäÿ äþâëÿò äÿ éåðëè øÿðàèòÿ ïðèìèòèâ òðàíñïëàíòàñèéàñû îëóð. Éó- íÿçÿðäÿ òóòóëóð õàðûäà òÿñâèð îëóíàí ìåõàíèçìäÿ áåëÿ åêñïåð- òëÿð ö÷öí, àíúàã ìÿñëÿùÿò÷è, èäåéà âÿ 4 Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ ñèéàñè ïàðòèéàëàð êîíñåïñèéà òÿêëèô åäÿí ãèñìèíäÿ äÿãèã âÿ åô- àðàñûíäà ôèêèð àéðûëûüû éîõäóð. Áóðàäà òàì ôåêòëè ðîë ìöÿééÿíëÿøäèðèëèð. Îíëàðûí ðîëó ôàéäàëû ùÿìðÿéëèê îëìàëûäûð. äàõèëè äèàëîãóí òÿìèí îëóíìàñû èëÿ ìÿùäóäëàø- äûðûëìàëûäûð. Îõøàð ïðîáëåìëÿðèí áàøãà þëêÿëÿð- 4 Ùàêèìèééÿòèí áöòöí ãàíàäëàðûíûí âÿ âÿòÿí- äÿ íåúÿ ùÿëë îëóíäóüóíó, âÿçèôÿëÿðèí ùÿëëè ö÷öí äàø úÿìèééÿòè çöìðÿëÿðèíèí ôÿàë èøòèðàêû îë- áåëÿ éàíàøìàíûí êîíêðåò áèð þëêÿäÿ ôàéäàëû ìàäàí åôôåêòëè èñëàùàòëàð ùÿéàòà êå÷èðìÿê îëóá-îëìàìàñûíû åùòèâà åäÿí èáðÿòàìèç ìöùà- ìöìêöí äåéèë. çèðÿëÿð ìÿãñÿäÿóéüóí äåéèë.
4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí äÿñòÿéè îëìàäàí ßñàñ èñÿ îäóð êè, èñëàùàòëàðûí íÿòèúÿñè ìöâÿã- äþâëÿòèí òÿøÿááöñ ýþñòÿðäèéè èñòÿíèëÿí àíòè- ãÿòè îëìàñûí âÿ îíà òÿøÿááöñ åäÿíëÿð áó íÿòè- êîððóïñèéà èñëàùàòû åòèáàð ãàçàíà áèëìÿéÿ- úÿëÿðè ýþðñöíëÿð, ùèññ åòñèíëÿð. Ñèñòåì úÿê, îíóí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè áàø ùàêèìèééÿò äÿéèøìÿñè èëÿ éàðàíàí ÷ÿòèíëèêëÿðÿ òóòìàéàúàã âÿ íÿòèúÿëÿð óçóí þìöðëö îë- òàá ýÿòèðìÿëèäèð. Áþéöê åùòèìàëëà ïðîñåñ àñòà ìàéàúàã. ýåäÿúÿê, ïÿðèøàíëûãëàð îëàúàã âÿ ùå÷ âàõò áèò- ìÿéÿúÿê. Èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿðèí òÿúðöáÿñè Áóíà ýþðÿ äÿ êîíñåïñèéàíûí ùÿéàòà êå÷ìÿñè ýþñòÿðèð êè, ìÿñÿëÿíèí ìöòëÿã ùÿëëè îëà áèëìÿç. âÿ áöòöí áó èøëÿðèí íÿòèúÿñè éåðëè èøòèðàê÷ûëàðäàí Ùÿð øåéäÿí þíúÿ èñëàùàòëàð ñîñèàë äèíàìèêàíûí àñûëûäûð. Áó ïðîñåñäÿ òÿêúÿ àíòèêîððóïñèéà ôÿà- äÿéèøìÿñè ñàùÿñèíäÿ ÿëàâÿ òÿäáèðëÿð ýþðìÿéè ëèééÿòèíäÿ ÿñàñ “ùÿëãÿéÿ” íÿçàðÿò åäÿí äþâëÿò òÿëÿá åäÿúÿê. ìàðàãëàðû äåéèë, áèçíåñ âÿ ìöõòÿëèô ïåøÿëÿðè òÿìñèë åäÿíëÿð, ÊÈ âÿ ìöõòÿëèô éþíëö ñèéàñè Èñëàùàòëàðûí óüóðëà ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ö÷öí ýå- ïàðòèéàëàð äàõèë ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû äà èø- íèø êîíñåíñóñ ÿñàñûíäà úÿìèééÿòèí ýöúöíö òèðàê åäèð. áèðëÿøäèðìÿê çÿðóðèäèð. Áóðàäà úÿìèééÿòèí Ïðîñåñèí äèíàìèêàñûíûí ãàéíàüû þëêÿíèí äàõè- ìöõòÿëèô íöìàéÿíäÿëÿðè èøòèðàê åòìÿëèäèð. Þçö ëèíäÿ îëìàëûäûð. Õàðèúè åêñïåðòëÿðèí éàðäûìëàðû, äÿ ÿí àçû äþâëÿò àïàðàòûíûí òÿìñèë÷èëÿðè ñÿâèééÿ- îíëàðûí âÿçèôÿëÿðè ïðîñåñèí àñàíëàøäûðûëìàñû èëÿ ñèíäÿ. Ùàìû êîíêðåò ôÿàëèééÿò ïëàíûíûí ùÿéàòà ìÿùäóäëàøäûðûëäûüû òÿãäèðäÿ ôàéäàëû îëà áèëÿð. êå÷èðèëìÿñèíäÿ ìàðàãëû îëìàëûäûð. Öìóìè ñÿé Îíëàð áàøãà þëêÿëÿðèí ìöòÿðÿããè íöìóíÿëÿðè- íÿòèúÿñèíäÿ ùàçûðëàíìûø èñëàùàò ïðîãðàìû âÿ- íÿ èñòèíàä åòìÿêëÿ ìÿñëÿùÿòëÿð âÿ èíôîðìàñèéà òÿíäàø úÿìèééÿòèíèí þç þëêÿëÿðèíäÿ èíäè, éàõûí âåðÿ áèëÿð. Àíúàã äèàãíîçóí ãîéóëìàñûíà âÿ ïåðñïåêòèâäÿ, åéíè çàìàíäà ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð ìöàëèúÿíèí òÿéèí åäèëìÿñèíÿ èääèà÷û îëà áèëìÿç- ö÷öí ùàíñû èäàðÿ÷èëèê ôîðìàñûíû èñòÿäèêëÿðèíè ëÿð. Èíñàíëàð þç éàøàäûãëàðû úÿìèééÿòè ùàìûäàí éàõøû áàøà äöøäöêëÿðè øÿðàèòäÿ ùÿéàòà êå÷èðèë- éàõøû òàíûéûð. ìÿëèäèð. 218 ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ
ÌÈËËÈ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈÑËÀÙÀÒËÀÐÛ Áåëÿ ñåìèíàðëàðûí ìÿãñÿäëÿðèíäÿí áèðè äÿ þë- ÏÐÎÃÐÀÌÛÍÛÍ ÙÀÇÛÐËÀÍÌÀÑÛ êÿäàõèëè èøòèðàê÷ûëàð àðàñûíäà ÿìÿêäàøëûã ìö- íàñèáÿòëÿðèíèí ãóðóëìàñûäûð. Ìÿñÿëÿí, äþâëÿò Ìèëëè ñòðàòåýèéàíûí ùàçûðëàíìàñû âÿ ùÿéàòà êå- íöìàéÿíäÿëÿðè, ÊÈÂ, äèíè èúìàëàð, ÃÙÒ âÿ èãòè- ÷èðèëìÿñè úÿìèééÿòèí ìöõòÿëèô çöìðÿëÿðèíèí òàì ñàäèééàòûí þçÿë ñåêòîð òÿìñèë÷èëÿðè àðàñûíäà. èøòèðàêûíû òÿëÿá åäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ îíëàðûí ïðî- ßìÿêäàøëûã ìöíàñèáÿòëÿðè áàøãà ìàðàãëû ñåñÿ úÿëá åäèëìÿñè ëàï áàøëàíüûúäàí ìöÿéé- ãðóïëàð àðàñûíäà äà éàðàäûëà áèëÿð. Èøòèðàê÷ûëàð ÿíëÿøäèðèëìÿëèäèð. Áåëÿ éàíàøìà îíëàðûí úàâàáäåùëèéèíèí òÿìèí îëóíìàñûíà âÿ èðÿëè ñö- äîíîðëàðûí èøòèðàêû èëÿ äÿ ñåìèíàðëàð òÿøêèë åäÿ ðöëÿí ôèêèðëÿðèí, ìöääÿàëàðûí ïðîãðàìûí ñîí âà- áèëÿð. ðèàíòûíäà þç ÿêñèíè òàïìàñûíà øÿðàèò éàðàäàð. Éóõàðûäà ãåéä îëóíäóüó êèìè äîíîð òÿøêèëàòëà- Ìàðàãëû ãðóïëàð ìöÿééÿíëÿøäèðèëäèêäÿí ñîíðà ðûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè þëêÿ äàõèëè èøòèðàê÷ûëàðà þç ðÿñìè ïðîñåñ, àäÿòÿí, ìèëëè àíòèêîððóïñèéà ïðî- ýþðöøëÿðèíè òÿëãèí åòìÿìÿëèäèð. Îíëàð êîíêðåò ãðàìûíûí ìöçàêèðÿñè ö÷öí öìóìè ñåìèíàðäàí áèð þëêÿ õàùèø åòäèéè çàìàí þç òÿúðöáÿëÿðèíè áàøëàéûð. [7] Ýþðöøäÿ ìàðàãëû ÿùàëè ãðóïëàðûíûí òÿêëèô åòìÿêëÿ ìöøàùèäÿ÷è ãèñìèíäÿ ÷ûõûø åäÿ ýåíèø ÿùàòÿ îëóíäóüó òÿìñèë÷èëÿð èøòèðàê åäèð. áèëÿð. Ãàëàí ìÿñÿëÿëÿðäÿ ñþçöýåäÿí þëêÿíèí Îíëàð áèðëèêäÿ íþâëÿðèí, ñÿâèééÿëÿðèí, úîüðàôèéà- èø÷è ãðóïóíóí èøòèðàê÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí ïëåíàð èú- íûí, êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ âàñèòÿëÿðèíèí, ñÿ- ëàñëàðäà ñþéëÿíèëÿí èäåéàëàðû äèíëÿìÿëè, îíëàðû áÿáëÿðèíèí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñèíè, åéíè øÿðù åòìÿëèäèðëÿð. [8] çàìàíäà èñëàùàò éîëó èëÿ äþâëÿò àïàðàòûíûí èøè- íèí éàõøûëàøäûðûëìàñûíû, éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ ùå- ñàáàòâåðìÿ èøëÿðè àïàðàí ìöõòÿëèô èíñòèòóòëàðûí Ìîäåëëÿðäÿí áèðè êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ èñ- ôÿàëèééÿòèíèí øÿôôàôëûüûíû èøëÿéèá ùàçûðëàéûð. ðàðëûëûã áàðÿäÿ êîððóïñèéà èëÿ áàüëû ñåìèíàð èøòè- ðàê÷ûëàðû àðàñûíäà êîíñåíñóñó âÿ èøòèðàê÷ûëàðûí Ìèëëè Àíòèêîððóïñèéà Ñåìèíàðû, àäÿòÿí, ö÷ ìÿã- áó ìÿñÿëÿ èëÿ øÿõñÿí úèääè ìÿøüóë îëìàüà ñÿä ýöäöð: úÿùä ýþñòÿðÿúÿêëÿðèíè èôàäÿ åäÿí êîíêðåò ôÿà- ëèééÿò ïëàíû âÿ áÿéàíàò øÿêëèíäÿ ùèññ îëóíàí 4 Òÿúðöáÿ âÿ òÿëèì ìöáàäèëÿñè ïðîñåñèíèí íÿòèúÿëÿðÿ èñòèíàä åäèð. Ñåìèíàðûí áàøà ÷àòìà- òÿøêèëè ñûíäàí ñîíðà èøòèðàê÷ûëàðûí êîððóïñèéà èëÿ ìöáà- ðèçÿäÿ ÿçìè áàðÿäÿ ôÿàëèééÿò ïëàíûíû âÿ 4 Ñå÷êè ãàáàüû ñèéàñè äåáàòëàð, íöôóçëó èúòè- áÿéàíàòûíû ìÿòáóàòûí âÿ åëåêòðîí ÊÈÂ-èí ýåíèø ìàè äèññêóññèéàëàð ö÷öí áàøëàíüûú ìÿðùÿ- èøûãëàíäûðìàñû çÿðóðèäèð. ëÿñèíÿ õèäìÿò åäÿí, áèðáàøà öìóìè ïëàí êîíñåíñóñó èëÿ ãÿáóë îëóíìóø ìåòîääà Áó ùÿì ïðîáëåìèí ìàùèééÿòè èëÿ áàüëû úÿìèééÿ- èôàäÿñèíè òàïàí ìöõòÿëèô ìàðàãëû ãðóïëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè àðàñûíäà òÿðÿôäàøëûã ìöíà- òèí ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñû, ùÿì äÿ ñåìèíàðûí èí- ñèáÿòëÿðèíèí ãóðóëìàñû ñàíëàðäà öìèä éàðàòìàñû áàõûìûíäàí çÿðóðèäèð. [9] 4 Úÿìèééÿòäÿ ýåíèø éàéûëìà ìöìêöíëöéöíö íÿçÿðÿ àëàðàã éåíè ðîëóí ñûíàãäàí êå÷èðèë- Èøòèðàê÷ûëàðûí ôÿàëèééÿò ïëàíû âÿ ãÿðàðëàðû èøëÿéèá ìÿñèíÿ øÿðàèò éàðàòìàã. ùàçûðëàìàñû äà âàúèáäèð. Áóíëàð: ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ 219
4 ìèëëè àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìè èëÿ ïîòåíñèàë ðóïñèéà ôÿàëèééÿòèíèí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí áàüëû îëàí ÿñàñ ñèéàñè àëÿòëÿðè âÿ ïðîãðàì- òÿäãèãàò÷ûëàðà ìåéàð âåðèð. ëàðû ìöÿééÿíëÿøäèðèð; Âàúèá îäóð êè, àíòèêîððóïñèéà ôÿàëèééÿòëÿðèíèí 4 êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ö÷öí ùÿð øåéäÿí úîüðàôèéàñûíûí àðàøäûðûëìàñû áàðÿäÿ ùåñàáàòëàð éàõøû óéüóíëàøìûø ïðîãðàìëàðû âÿ ñèéàñè þëêÿëÿðèí þçöíäÿ ÷àëûøàí òÿøêèëàòëàð òÿðÿôèíäÿí àëÿòëÿðè íÿçÿðäÿ òóòóð ùàçûðëàíûð. Áó ñÿíÿäëÿðè ùàçûðëàéàíëàð ÿñàñÿí äèíàìèêàíûí þéðÿíèëìÿñè ö÷öí çÿðóðè áèëèêëÿðÿ 4 äþâëÿò îðãàíëàðû âÿ áàøãà èúòèìàè òÿáÿãÿëÿð âÿ òÿúðöáÿéÿ ìàëèê îëàí, êîððóïñèéàíûí ÿíÿíÿ- àðàñûíäà êîîðäèíàñèéà äà äàõèë îëìàãëà âè âÿ éåíè íþâëÿðèíÿ äèããÿòè úÿëá åäÿí íöôóçëó ÃÙÒ-ëÿð, èõòèñàñëàøìûø òÿäãèãàò èíñòèòóòëàðûäûð. òÿøêèëàòûí ñÿìÿðÿëè âÿ àêòèâ ôÿàëèééÿòèíÿ Áó ýöí áåëÿ òÿäãèãàòëàð Áîëãàðûñòàíäà âÿ Ëèò- ìàíå îëàí äàõèëè âÿ õàðèúè ìàíåÿëÿðè âàäà àïàðûëûð. [10] Áó òÿäãèãàòëàð þëêÿ äàõèëèíäÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèð ãàíóíâåðúèëèéèí ÿñàñëàðûíû, àøàüûäàêû ñàùÿëÿð- äÿ úÿìèééÿòèí êîððóïñèéàäàí ìöäàôèÿñèíèí 4 òÿëèì âÿ òÿúðöáÿ ìöáàäèëÿñè ïðîñåñèíè òÿ- íîðìà âÿ ïðàêòèêàñûíû èøûãëàíäûðûð: ùàêèìèééÿòèí ìèí åäèð; òÿøêèëàòûí äàõèëèíäÿ âÿ äèýÿð èúðà ãàíàäû, ãàíóíâåðèúèëèê ãàíàäû, ñèéàñè ïàðòè- þëêÿ/ðåýèîí òÿøêèëàòëàðûíäà íÿéèí èøëÿäèéèíè, éàëàðûí ìàëèééÿëÿøìÿñè, ñå÷êèëÿð, ùåñàáëàìà íÿéèí èøëÿìÿäèéèíè ìöÿééÿíëÿøäèðèð. ïàëàòàñû, ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòè; ïîëèñ âÿ äþâëÿò ïðîêóðîðëóüó; äþâëÿò àïàðàòû; äþâëÿò ñàòûíàëìà- ÌÈËËÈ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÑÈÑÒÅÌÈÍÈÍ ëàðû ñèñòåìè; éåðëè þçöíöèäàðÿëÿð; ÊÈ âÿ âÿòÿí- ÕÖËÀÑßÑÈ äàø úÿìèééÿòè òÿøêèëàòëàðû.
×îõëàðû ìîíèòîðèíãèí âÿ ãèéìÿòëÿíäèðìÿíèí Þëêÿëÿð öçðÿ ùåñàáàòëàð äþâëÿò âÿ úÿìèééÿò ùÿ- êîððóïñèéàéà ãàðøû þëêÿëÿðèí ìöáàðèçÿñèíÿ ôàé- éàòûíûí àøàüûäàêû ñàùÿëÿðèíäÿ àíòèêîððóïñèéà äà âåðäèéèíè ãåéä åäèð. Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìèëëè òÿäáèðëÿðè ö÷öí ôîðìàë ÷ÿð÷èâÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèð: ìöáàðèçÿ ñèñòåìè îíó òÿøêèë åäÿí åëåìåíòëÿð ÿìëàê äåêëàðàñèéàñû; ùÿéàò òÿðçèíÿ íÿçàðÿò; èí- âàñèòÿñèëÿ þçöíäÿ òÿêúÿ þë÷ìÿê èøèíÿ ñèñòåìëè, ôîðìàñèéàéà ÷ûõûø; ìÿòáóàò àçàäëûüû; ñþç àçàä- âàùèä âÿ êîïëåêñ éàíàøìàíû úÿìëÿøäèðìèð, ëûüû; ÿìÿê ôÿàëèééÿòèíèí áàøà âóðóëìàñûíäàí åéíè çàìàíäà éåíè èñëàùàò ñàùÿëÿðèíèí ìöÿéé- ñîíðàêû ýöçÿøòëÿð; êîððóïñèéà ùàëëàðû áàðÿäÿ ÿíëÿøäèðèëìÿñè ö÷öí ÿñàñ ìèëëè ïëàí êåéôèééÿòèí- ìÿëóìàòëàð; äàâðàíûø êîäåêñëÿðè; ãàðà ñèéàùû- äÿ áó éàíàøìàíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíÿ ëàð âÿ øèêàéÿòëÿðèí âåðèëìÿ ìåõàíèçìè. þëêÿëÿðè âÿ äîíîð òÿøêèëàòëàðû ùÿâÿñëÿíäèðèð. Áåëÿ ôîðìàë ãÿëèáèí ùàçûðëàíìàñûíäàí ñîíðà î, ýåð÷ÿêäÿí áàø âåðÿíëÿðèí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìèëëè ìöáàðèçÿ ñèñòåìëÿðèíèí ÿñàñûíäà ìÿçìóíëà äîëäóðóëóð. Áó ãèéìÿòëÿí- úîüðàôèéàñûíûí þéðÿíèëìÿñè öçðÿ ïðîôåññîð Àëàí äèðìÿ ãÿëèáèí þçöíöí, éàõóä îíóí òÿòáèãè ãàé- Äoig’èí ðÿùáÿðëèéè èëÿ ùàçûðëàíìûø ùåñàáàòëàð ñèë- äàëàðûíûí ãöñóðëàðûíû àøêàð åäÿ áèëÿð. Áåëÿ êè, ñèëÿñè ýþñòÿðèð êè, ìèëëè àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíèí ãîùóìáàçëûüûí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñûíû íÿçÿðäÿ ÿñàñ ùÿëãÿñè ñàäÿúÿ ìþâúóä îëìóð (þëêÿëÿðèí òóòàí ãàéäà âÿ íîðìàëàð, òàíûøëûã öçðÿ âÿçèôÿ- ÿêñÿðèééÿòè òÿãäèì åòäèêëÿðè ùåñàáàòäà áöòöí éÿ òÿéèíàòëàð âÿ êîððóïñèéàëàøìûø ìöíàñèáÿò- ùÿëãÿëÿð òîïëóñóíà ìàëèêäèð, áÿçèëÿðèíäÿ èñÿ ëÿðèí áàøãà ôîðìàëàðû ìþâúóä îëà, àíúàã îíà ÿëàâÿëÿð äÿ âàð), åéíè çàìàíäà þëêÿäÿ àíòèêîð- ÿìÿë åäèëìÿéÿ áèëÿð. 220 ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ
Þëêÿëÿð öçðÿ ùåñàáàòëàð äþâëÿòëÿðèí àíòèêîððóï- 4 Äþâëÿò îðãàíëàðûíäà ãàðøûëûãëû ÿëàãÿíèí ìö- ñèéà ñòðàòåýèéàëàðû êèìè äÿ ãÿáóë åäèëèð (áåëÿëÿðè çàêèðÿñè ö÷öí èêèíúè ñåìèíàðûí êå÷èðèëìÿñè ùàðäà ìþâúóääóðñà). Áÿçè ùàëëàðäà ÿëàâÿ òÿä- ãèãàòëàð àïàðûëûð âÿ áó ñòðàòåýèéàëàðûí óüóðëàðûíû 4 Èëêèí íÿòèúÿëÿðèí ìöçàêèðÿñè ö÷öí ôî- þë÷ÿí ìåéàðëàð ìöÿééÿíëÿøäèðèëèð. Áó ñåðèéà- êóñ-ãðóïëàð äàí îáéåêò îëàí èëê 18 þëêÿíèí öìóìè õöëàñÿñè ìöõòÿëèô þëêÿëÿð öçðÿ ùåñàáàòëàðûí íÿòèúÿëÿðèíèí 4 Ñîðüó êèòàá÷àñûíûí ùàçûðëàíìàñû. êöëëèééàòûíû, êîíêðåò þëêÿëÿðèí íöìóíÿëÿðèíè âÿ àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíèí ìöõòÿëèô åëåìåíòëÿðè- Queensland øòàòûíäà ïèëîò ïðîãðàìûíûí ìÿãñÿ- íèí þç àðàëàðûíäàêû ãàðøûëûãëû òÿñèðèíè íÿçÿðäÿ òó- äè àøàüûäàêûëàð èäè: òóð. [11] 4 Queensland øòàòûíäà àíòèêîððóïñèéà ñèñòå- ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÑÈÑÒÅÌËßÐÈÍÈÍ ìèíèí õÿðèòÿñèíè òÿñâèð åòìÿê «ÕßÐÈÒßÑÈ» 4 Queensland øòàòûíäà àíòèêîððóïñèéà ñèñòå- Ñîí çàìàíëàð àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìëÿðèíäÿí ìèíèí åëåìåíòëÿðè àðàñûíäà ãàðøûëûãëû ìöíà- àóäèò âÿ íÿçàðÿò àëÿòè êèìè èñòèôàäÿ, àíòèêîððóï- ñèáÿòëÿðè àøêàð åòìÿê ñèéà ñèñòåìëÿðèíèí “õÿðèòÿñèíèí” ùàçûðëàíìàñû èëÿ áàüëû éåíè ñÿâèééÿéÿ ãàëõäû. [12] Áåëÿ êàðòîãðà- 4 Áåëÿ ñèñòåìëÿðèí õÿðèòÿñèíèí òÿðòèáè âÿ òÿñâèðè ôèéàíûí èëê îáéåêòè Àâñòðàëèéàíûí Queensland ìåòîäèêàñûíû ùàçûðëàìàã øòàòû îëäó. Queenslandèí áó ëàéèùÿäÿ èëê îáéåêò êèìè ñå÷èëìÿñèíèí ñÿáÿáè øòàòûí àíòèêîððóïñèéà 4 Queenslandäÿ êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðè- òÿøêèëàòëàðû âÿ òÿäáèðëÿðè èëÿ ýåíèø ñèéàùûéà ìàëèê çÿ ñèñòåìèíèí ìöçàêèðÿñèíèí áàøëàíìàñûíà îëìàñû èäè. Îíëàðäàí ÷îõó 1990-úû èëëÿðèí ÿââÿë- õèäìÿò ýþñòÿðìÿê âÿ èøòèðàê÷ûëàðûí ðÿéèíÿ ëÿðèíäÿ, ÿñàñÿí ïîëèñ âÿ ñèéàñè ùÿéàòäà êîððóï- ýþðÿ èñëàùàòëàð íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí ôàéäàëû ñèéàíûí ÿñêè ÿëàìÿòëÿðèíèí êîìïëåêñ ñàéûëàí ìÿñÿëÿëÿðè ãåéä åòìÿê. àðàøäûðûëìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ãûñà çàìàí êÿñèéèí- äÿ ùàçûðëàíìûøäû. Áóíäàí ÿëàâÿ, éåíèëèê èíçèáà- Queenslandäÿ àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìèíèí þéðÿ- òè âÿ åëåêòîðàë èñëàùàòëàð öçðÿ êîìèññèéà íèëìÿñè ìåòîäèêàñû ëàéèùÿñè, õåéëè ðåñóðñ òÿëÿá ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ äöøöíöëìöø èíñòèòóñèîíàë èñëàùàò- åäÿí èääèàëû ëàéèùÿ èäè. Þëêÿëÿð öçðÿ ëàð ïðîñåñèíäÿí ñîíðà òÿçàùóð åòäè. Queensland éàíàøìàñûíà ÿñàñëàíàí àðàøäûð- ìàëàð àíòèêîððóïñèéà èíñòèòóòëàðûíûí ýöúëö âÿ Queensland (“Queenslandäÿ àíòèêîððóïñèéà çÿèô úÿùÿòëÿðèíè âÿ ìèëëè àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìè ñèñòåìèíèí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè» àäû èëÿ äÿðú åäèë- õÿðèòÿñèíèí òÿðòèáè ìÿãñÿäèëÿ äàùà ìöðÿêêÿá ìèø [13]) øòàòûíûí åêñïåðèìåíòàë ïðîãðàìû èêèíúè íÿñèë àðàøäûðìàëàðûíûí àïàðûëìàñûíäà ñî- þçöíäÿ àøàüûäàêûëàðû úÿìëÿøäèðäè: íðàêû ãÿðàðëàðëà íèñáÿòÿí ìÿãñÿäéþíëö òÿäáèð- ëÿð ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê áàõûìûíäàí óüóðëó 4 ßñàñ àíòèêîððóïñèéà îðãàíëàðû èëÿ èëêèí ñå- âàñèòÿñèäèð. ìèíàðûí êå÷èðèëìÿñè
4 24 äþâëÿò ìöÿññèñÿñèíäÿ ìöñàùèáÿëÿð âÿ ñîðüóëàð ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÌÈËËÈ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀËÀÐ 221
ÃÅÉÄËßÐ
1 Òåðìèí èëê äÿôÿ Úîíôðîíòèíý Úîððóïòèîí: Òùå Åòå- 7 ÁÌÒ-íèí àíòèêîððóïñèéà âàñèòÿëÿðè Ìèëëè Àíòèêîð- ìåíòñ îô à Íàòèîíàë Èíòåýðèòé Ñèñòåì; Òùå ÒÈ Ñî- ðóïñèéà Ñåìèíàðûíûí òÿøêèëè âÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè- óðúå Áîîê 2000 áé Æåðåìè Ïîïå (Òðàíñïàðåíúé íèí ìöìêöí ïðîñåñèíèí ìöôÿññÿë øÿðùèíè þçöíäÿ Èíòåðíàòèîíàë, Áåðëèí, 2000). êèòàáûíûí áèðèíúè íÿø- åùòèâà åäèð: ùòïï://www.óíîäú.îðý/óíîäú/úîððóï- ðèíäÿ èøëÿäèëèð. Òàì ìÿòí àøàüûäàêû ñàéòäà éåðëÿ- òèîí_òîîëêèò. ùòìë øèð ùòòï://www.òðàíñïàðåíúé. îðý/ñîóðúåáîoê/ 8 Ùÿð áèð èø÷è ãðóïäà 15 íÿôÿðäÿí éóõàðû èøòèðàê÷û èíäåõ.ùòìë îëìàìàëûäûð. Ãðóïóí ñÿäðè ùÿð áèð èøòèðàê÷ûéà þç 2 1999-úó èëäÿ àïàðûëàí ñîñèîëîæè àðàøäûðìà ýþñòÿð- ôèêðèíè ñþéëÿìÿéÿ èìêàí éàðàòìàëûäûð. Îíëàð äèã- äè êè, ðÿéè ñîðóøóëàí áèçíåñìåíëÿðèí 73,8%-è ùå- ãÿò éåòèðìÿëèäèðëÿð êè, ïðîñåñè ùå÷ êÿñ ìîíîïîëè- ñàá åäèð ê, ÊÈ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ äàùà éàéà ýþòöðìÿñèí ÿùÿìèééÿòëè ðîë îéíàéûð. Áàøãà ñîñèàë ãðóïëàðûí 9 Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ áàðÿäÿ áÿéàíàò íöìó- íöìàéÿíäÿëÿðè äÿ ÊÈÂ-è áèðèíúè ýþñòÿðèá. íÿëÿðè: Ïàïóà Éåíè Ãâèíåéà (ïåá. 3 Àíòè-Úîððóïòèîí Ïëàí ôîð Òðàíñèòèîí Åúîíîìèåñ: àíó.åäó.àó/ïäô/ÏÅÁ18-1ëàðìîóð-ïîëèúé.ïäô); ùòòï://îåúä. îðý/äàòàîåýä/48/57/1960725.ïäô Ùîíäóðàñ (ùòòï://216.239.39.104/ñåàðúù?ã=úàú- ùå:úãì0ÌõèÏóçëÆ:www.wðè.îðý/wðè/ýîâåðíàí- 4 Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ ãëîáàë ïðîãðàìà úå/ïäô/íúñäñ-ýôåä/ùîíäóðàñïëåäýå-åíý.ïäô+Ùîí ÁÌÒ-íèí íàðêîòèêà âÿ úèíàéÿòêàðëûã Èäàðÿñè äóðàñ, +%22èíòåýðèòé+ïëåäýå%22ùë=åí&èå= (UNODC), úèíàéÿòêàðëûã âÿ ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿëÿðè ÓÒÔ-8.) ñàùÿñèíäÿ Èíòåððåýèîíàë Àðàøäûðìàëûð Èíñòèòóòó (UNICR) èëÿ áèðëèêäÿ òÿøÿááöñ ýþñòÿðèá. Ìÿãñÿä, 10 Òðàíñïàðåýé Èíòåðíàòèîíàë Íàòèîíàë Èíòåýðèòé Ñèñ- ðèñêëÿðèí ýöúëÿíäèðèëìÿñè âÿ õÿðúëÿðèí àðòûðûëìàñû òåìñ Úîóíòðé Ðåïîðòñ: ùòòï//www.òðàíñïàðå- éîëó èëÿ ùàêèìèééÿòäÿí ìÿêðëè ìÿãñÿäëÿðëÿ ñóè-èñ- ýé.îðý/àúòèâèòèåñ/íàò_èíòåý_ñéñòåìñ/úîóíòðé_ñòóä òèôàäÿëÿðëÿ áàüëû îëàí êîððóïñèéàíûí àðàäàí ãàëäû- èåñ.ùòìë ðûëìàñû óüðóíäà ìöáàðèçÿäÿ ÁÌÒ öçâö îëàí 11 Õöëàñÿíèí òàì ìÿòíèíè âÿ þëêÿëÿð öçðÿ àðàøäûð- þëêÿëÿðÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿêäèð. “Äþâëÿò ùÿéàòûíäà ìàëàðû àøàüûäàêû ñàéòäà ÿëäÿ åòìÿê îëàð êîððóïñèéàíûí òÿçàùöðö âÿ îíóíëà åôôåêòëè ìöáà- ùòòï://www.òðàíñïàðåýé.îðý/àúòèâèòèåñ/íàò_èí- ðèçÿ èíñòèòóòëàðûíûí îëìàìàñû èíêèøàôà óçóíìöä- òåý_ñéñòåìñ/íèñ_èíäåõ.ùòìë. Áó ñèëñèëÿ ïðîô. Àëàí äÿòëè ìÿíôè òÿñèð ýþñòÿðèð”. Áó ñþçëÿð UNODC-óí Äîig âÿ Ñòåphanie Mclvor’óí (Òååññèäå Áóñè- èúðà÷û äèðåêòîðó Àíòîíèî Maria Cîñòà’éà ìÿõñóñ- íåññ Ñúùîîë, Óíèâåðñèòé îô Òååññèäå, Óíèòåä Êè- äóð. ×ûõûø 12 èéóí 2003-úö èëäÿ Áðöññåëäÿ Ìàúà- íýäîì) ðÿùáÿðëèéè èëÿ äàâàì åäèð. ðûñòàíûí èúòèìàè ùÿéàòûíäà êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ 12 Áó ëàéèùÿäÿ òÿðÿôäàø ãèñìèíäÿ ÒÈÐÈ ÷ûõûø åòäè öçðÿ vèëëè rîíôðàíñäà åäèëìèøäèð. (èäàðÿåòìÿ-÷ûõûø-òÿëèì øÿáÿêÿñè) (www.òèðè.îðý) 5 Åóðîïåàí Úîìèññèîí Ñòðàòåýé Ïàïeð àíä Ðå- âÿ òùå Êåé Úåíòðå ôîð Åòùèúñ, Ëàw,Æóñòèúå Àíä ïîðò 2003:ùòòï://www.ôèôîîñò. îðý/ÅÓ/ñòðàòå- Ýîâåðíàíúå àò Ýðèôôèòù Óíèâåðñèòé, Áðèñáàíå, ýé_åí_2002/íîäå7.ïùï Àóñòðàëèà (ùòòï://www.ýó.åäó.àó/úåíòðå/êúåëæàý/). 6 Èñïàí ìîäåëè Ñëîâàêèéà ö÷öí äÿ òÿêëèô îëóíóá: 13 Òÿäãèãàòûí þçö âÿ îíóí ÿñàñûíäà ùàçûðëàíìûø áàõûí ùòòï://www.âëàäà.ýîâ.ñê/áîæïðîòèêîððóïú- ñîðüó êèòàá÷àñû ö÷öí àøàüûäàêû ñàéòà áàõûí: èè/òwèíèíý_åíý/àíòèúîððóïòèîí_ïðîñåúóòèîí_ñïà- ùòïï:/www.ýó.åäó.àó/úåíòðå/êúåëæàý/ íèñù_ñëîâàêèà.äîú XIV áþëìÿ. ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 223 ÀÍÒÈÊÎ
Ýþðöëÿí òÿäáèðëÿðÿ áàõìàéàðàã êîððóïñèéà÷û- Ùîíêîíãäà ñîí èëëÿð àïàðûëàí èúòèìàè ðÿé ñîðüó- ëàðûí ôÿàëèééÿòè ýåò-ýåäÿ ýåíèøëÿíèð, àäè ñó òÿñäèã åòäè êè, êîìèññèéàéà èíàì ðåéòèíãè ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðûíûí êîððóïñèéà ùàëëà- ðûíû àøêàðëàìàñû âÿ îíóí èøòèðàê÷ûëàðûíû ìÿñóëèé- 98- 99 ôàèçäèð. Áó èñòÿíèëÿí ùþêóìÿò èäàðÿñèíÿ éÿòÿ úÿëá åòìÿñè ÷ÿòèíëÿøèð. Êîððóïñèéà ýåíèø èíàìäàí íÿçÿðÿ ÷àðïàúàã äÿðÿúÿäÿ éöêñÿê- éàéûëàíäà èøëÿð äàùà äà ìöðÿêêÿáëÿøèð, êîððóï- äèð. Úÿìèééÿòäÿí áþéöê äÿñòÿê àëìàã ÷ÿòèíäèð. ñèéàëàøìûø âÿçèôÿëè øÿõñëÿð èñÿ åëÿ ùöãóã-ìö- Àíúàã áåëÿ äÿñòÿê þç íþâáÿñèíäÿ óüóðëó ôÿà- ùàôèçÿ îðãàíëàðûíäà ÷àëûøûðëàð. ëèééÿò ö÷öí ñòèìóë âåðèð.
Ñîí èëëÿð ùþêóìÿòëÿð õöñóñè àíòèêîððóïñèéà àý- Ùîíêîíãóí àíòèêîððóïñèéà êîìèññèéàñûíûí ôÿà- åíòëèéèíèí éàðàäûëìàñû éîëó èëÿ êîððóïñèéàíûí ëèééÿòèíèí òÿìÿëèíäÿ àøàüûäàêû ÿñàñ ïðèíñèïëÿð àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ñàùÿñèíäÿ úÿùäëÿðèíè èí- äàéàíûð: òåíñèâëÿøäèðèá. [1] 4 Êîððóïñèéà øÿõñèí þç ñÿëàùèééÿòëÿðèíäÿí èñ- ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ òèôàäÿ åäÿðÿê áàøãàëàðûíûí ùåñàáûíà øÿõñè ÅÔÔÅÊÒËÈ ÎËÀ ÁÈËßÐÌÈ? ìÿíôÿÿò ýöääöéö çàìàí þçöíÿ éåð òàïûð.
ßíÿíÿâè àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíÿ íöìóíÿ 4 Êîððóïñèéà ÿäàëÿòñèçëèê äîüóðóð, äàùà Ùîíêîíãóí Êîððóïñèéà ßëåéùèíÿ Ìöñòÿãèë Êî- àìàíñûç ùàëëàðäà èñÿ èíñàíëàðûí ùÿéàòûíû âÿ ìèññèéàñûäûð (ÊßÌÊ). [2] 1974-úö èëäÿ [3] êîð- îíëàðûí ÿìëàêûíû òÿùëöêÿ àëòûíäà ãîéóð. ðóïñèéàéà ãàðøû ìöñòÿãèë êîìèññèéà áàðÿäÿ ñÿðÿíúàìà óéüóí îëàðàã éàðàäûëìûø áó êîìèñ- 4 Ðöøâÿòõîðëóüóí Àðàäàí Ãàëäûðûëìàñû Ãà- ñèéà òÿêúÿ êîððóïñèéà èëÿ áàüëû èòòèùàìíàìÿëÿ- íóíóíóí [6] – îíó ÊßÌÊ (Êîððóïñèéà ðèí òÿùãèãàòû èëÿ ìÿøüóë îëìóð (ìÿñóëèééÿòÿ ßëåéùèíÿ Ìöñòÿãèë Êîìèññèéà) ùÿéàòà êå÷è- úÿëá åòìÿìÿêëÿ), åéíè çàìàíäà êîððóïñèéà èëÿ ðèðèð - ìÿãñÿäè úÿìèééÿòäÿ ÿäàëÿòè äÿñòÿê- ìöáàðèçÿ èìêàíëàðû íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí úÿ- ëÿìÿêäèð. ìèééÿòèí èíôîðìàñèéà èëÿ òÿìèí îëóíìàñû ö÷öí êàìïàíèéà àïàðûð âÿ ùþêóìÿò äåïàðòàìåíòëÿ- 4 Ãàíóí èíñòèòóòëàðûí âÿ èøÿ ýþòöðÿíëÿðèí ìà- ðèíäÿ, àýåíòëèêëÿðèíäÿ èäàðÿ÷èëèê ñèñòåìèíèí àó- ðàãëàðûíû ìöäàôèÿ åäèð âÿ ïðèíñèïñèç, êîð- äèòèíè ùÿéàòà êå÷èðèð. Áó êîìèññèéà ìöãàéèñÿäÿ ðóïñèéàëàøìûø ÿìÿêäàøëàð ö÷öí úÿçà áöòöí äöíéà öçðÿ êîððóïñèéà èëÿ óüóðëó ìöáà- íÿçÿðäÿ òóòóð. ðèçÿ àïàðàí àçñàéëû þðíÿêëÿðäÿí áèðèäèð. Î, áè- çèì âåá-ñàéòäà éåðëÿøäèðèëìèø ãðàôèêäÿí [4] Äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí ôÿàëèééÿòè Ðöøâÿòõîðëóüóí ýþðöíäöéö êèìè ñèñòåìëè øÿêèëäÿ ýåíèø éàéûëìûø Àðàäàí Ãàëäûðûëìàñû Ãàíóíóíóí 3, 4, âÿ 10-úó êîððóïñèéà øÿðàèòèíäÿ éàðàäûëûá. Éàðàíäûüû àí- áþëìÿëÿðè èëÿ òÿíçèìëÿíèð, äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðè- äàí åòèáàðÿí êîìèññèéà êîððóïñèéàéà ãàðøû íèí ÿìÿêäàøëàðû (òåõíèêè ìÿíàäà îíëàð “äþâëÿò ìöáàðèçÿäÿ ö÷ ÿñàñ êîìïîíåíòè þçöíäÿ áèð- ìÿìóðëàðû” îëìàéà äà áèëÿð) ö÷öíñÿ 4-úö áþë- ëÿøäèðÿí éàíàøìàéà öñòöíëöê âåðèð: ïðîôèëàêòè- ìÿ íÿçÿðäÿ òóòóëóð. [7] êà, òÿùãèãàò âÿ úÿìèééÿòèí èíôîðìàñèéà èëÿ òÿìèí åäèëìÿñè. [5] Êîìèññèéà èúòèìàè äÿñòÿê- 3-úö áþëìÿ äþâëÿò ìÿìóðëàðû àðàñûíäà àøàüû- äÿí äÿ èñòèôàäÿ åäèð. Ùîíêîíã èñÿ äöíéàíûí ÿí äàêû éîëëàðëà ÿëÿ àëìàíûí îðòàäàí ãàëäûðûëìàñûíû àç êîððóïñèéàëàøìûø þëêÿñèíÿ ÷åâðèëèá. íÿçÿðäÿ òóòóð: 224 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
4 äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíóí ùàíñûñà öñòöíëöê Ùîíêîíã ìîäåëè þçöíöí ñÿìÿðÿëèëèéèíè òÿêúÿ ÿëäÿ åòìÿñèíèí âÿ áó öñòöíëöêäÿí öìóìè, êîìèññèéàíûí èõòèñàñëû âÿ ãÿòèééÿòëè ïåðñîíàëà éàõóä ùþêóìÿò áàø÷ûñûíûí õöñóñè èúàçÿñè ìàëèê îëìàñû, èø ö÷öí øÿðàèò éàðàäàí éàõøû ãà- îëìàäàí èñòèôàäÿ åòìÿê èìêàíëàðûíûí ìÿù- íóíâåðèúèëèéèí ìþâúóäëóüó èëÿ òÿñäèã åòìèð. Ùÿð äóäëàøäûðûëìàñû øåéäÿí þíúÿ áó ïðîôèëàêòèêà êîíñåïñèéàñûíûí âÿ ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá åòìÿíèí êîìèññèéàíûí ôóíêñèéàñû îëìàñû öçöíäÿí áàø âåðèð. Ïðîôèëàêòè- 4 êîððóïñèéà àêòëàðûíûí áàø âåðäèéè ñöáóòëàðûí êà (åéíè çàìàíäà, îíóíëà éàíàøû úÿìèééÿòèí òÿëÿá îëóíìàñûíäàí èìòèíà åòìÿê. ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñû) Ùîíêîíã ìîäåëè ÷ÿð÷è- âÿñèíäÿ ôÿàëèééÿòèí ÿñàñ íþâöäöð âÿ áó èøäÿ 4-úö áþëìÿ ðÿñìè äþâëÿò øÿõñëÿðè àðàñûíäà êîð- ùöãóãòÿòáèãè ñàùÿñèíäÿ ÷àëûøàí ìöñòÿíòèãëÿðÿ ðóïñèéàéà àèääèð. Áó áþëìÿéÿ óéüóí îëàðàã: òÿãäèì îëóíàí èíôîðìàñèéàäàí òåç-òåç èñòèôàäÿ åäèëèð. Áó, êîìèññèéàéà ÷îõëàðûíûí íÿòèúÿéÿ ùÿ- 4 Äþâëÿò ãóëëóã÷óñó ö÷öí ðÿñìè þùäÿëèêëÿðèíè ñÿä àïàðäûüû äÿãèã âÿ êîîðäèíàñèéà îëóíìóø éåðèíÿ éåòèðìÿñèíÿ úàâàá îëàðàã ùÿâÿñëÿí- ñòðàòåýèéà òîïëóñó èøëÿéèá ùàçûðëàìàüà èìêàí äèðèúè òÿäáèð, éà òÿøÿêêöð êèìè òÿêëèô åäèëÿí âåðäè. Ìîäåëè òÿãëèä åäÿíëÿð äÿãèã éàíàøìàíûí ùàíñûñà öñòöíëöê òÿëÿáè, éà îíóí ãÿáóëó âÿ îíóí ýåð÷ÿêëÿøìÿñè ö÷öí ðåñóðñëàðûí îëìà- ãàíóí ïîçóíòóñóäóð. ìàñû óúáàòûíäàí óüóðñóçëóüà äö÷àð îëäóëàð. Ñîí çàìàíëàð àíàëîæè èø Áîòñâàíà âÿ Ìàëàâè- 4 Áåëÿ öñòöíëöéö òÿêëèô åäÿí (âÿ “âåðÿí”) éàäà áàøëàéûá, èëêèí íÿòèúÿëÿð öìèäâåðÿíäèð. øÿõñ äÿ ùöãóã ïîçóíòóñóíà éîë âåðèð. Àâñòðàëèéàäà êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ ìöñòÿãèë êî- ìèññèéà Éåíè Úÿíóáè Óåëñ øòàòûíäà ñÿìÿðÿëè 10-úó áþëìÿ ýöúëö øÿêèëäÿ êîððóïñèéàëàøìûø ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Îíóí âåá-ñàéòû èñÿ êîððóïñè- äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà àèääèð âÿ ìöÿééÿí âàõò éàíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû âÿ òÿùãèãàòû èëÿ áàüëû ÿðçèíäÿ ðöøâÿò àëàíëàðûí ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá îëóí- ìàðàãëû èíôîðìàñèéà ðåñóðñóäóð. [8] ìàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. Ùÿòòà îíëàðûí ÿìëàêû ùàíñûñà êîíêðåò êîððóïñèéà ùàëû èëÿ óéüóí ýÿë- Äèýÿð âàúèá úÿùÿòëÿðäÿí áèðè äÿ îäóð êè, Ùîí- ìÿéÿíäÿ äÿ áþëìÿíèí ìöääÿàëàðû ãöââÿäÿ- êîíã ëàï ÿââÿëäÿí èøÿ ãàéäà-ãàíóíëà áàõàí äèð. Áó áþëìÿ îíó äà íÿçÿðäÿ òóòóð êè, äöðöñò âÿ ÿëÿ àëûíìàéàí ìÿùêÿìÿ ñèñòåìèíÿ ìàëèê èçàùàò îëìàéàíäà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí èäè. Ùöãóã äþâëÿòèíèí îëìàäûüû øÿðàèòäÿ áó åêñ- ÿìÿê ùàããûíà óéüóí ýÿëìÿéÿí ÿìëàêëàðû öçÿ- ïåðèìåíò, éÿãèí êè, òàìàìèéëÿ áàøãà íÿòèúÿéÿ ðèíäÿ îíëàðûí þç íÿçàðÿòëÿðèíè ñàõëàìàëàðû ïî- ýÿòèðèá ÷ûõàðàðäû. Äåìÿëè, Ùîíêîíã òÿúðöáÿñèíè çóíòó ñàéûëûð. òÿòáèã åòìÿê èñòÿéÿí þëêÿëÿð ìÿùêÿìÿëÿðèí òÿ- ìèçëèéè ìÿñÿëÿñèíÿ úèääè äèããÿò éåòèðìÿëèäèð. Ùîíêîíã ìîäåëè áó âÿ éà äèýÿð ôàêòûí ìÿùêÿ- ßýÿð ìÿùêÿìÿ ñèñòåìè øöáùÿ äîüóðóðñà ëàï ìÿ òÿùãèãàòûíà ÿñàñ âåðìÿñèíÿ áàõìàéàðàã áàøëàíüûúäàí êîìèññèéàíûí ôÿàëèééÿòèíäÿ ïðîôè- ÊßÌÊ-ÿ èø ãàëäûðìàüà èúàçÿ âåðìèð, ãÿðàð÷û- ëàêòèêà âÿ ìÿëóìàòëàíäûðìà àñïåêòè öñòöíëöê õàðìàüû àäè ùöãóã-ìöùàôèçÿ õèäìÿòèíèí þùäÿ- òÿøêèë åòìÿëèäèð, íÿèíêè ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá åòìÿ. ñèíÿ áóðàõûð. Ñÿëàùèééÿòëÿðèí áåëÿ áþëýöñö Àíúàã äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ìÿùêÿìÿ áàõûøû îë- îíäàí õÿáÿð âåðèð êè, ùå÷ áèð èø ìÿùêÿìÿéÿ ìàäàí èíçèáàòè ãàéäàäà èøäÿí êÿíàðëàøäûðûëûð, òÿêúÿ ÊßÌÊ-èí ãÿðàðû èëÿ ýÿëèá ÷ûõìûð. ùþêóìÿò áàø÷ûñû èñÿ íàçèðè òóòäóüó âÿçèôÿäÿí ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 225
àçàä åòäèéè êèìè, áó çàìàí àýåíòëèê äÿ þç ÿùÿ- 4 âÿçèééÿòèí àðàøäûðûëìàñû âÿ èëêèí òÿùãèãàò ìèééÿòëè òþùôÿñèíè âåðÿ áèëèð. Õöñóñè “àíòèêîððóï- ñèéà ìÿùêÿìÿëÿðèíèí”, éàõóä “þíúÿäÿí ãÿðàð 4 êîððóïñèéà âÿ îíóíëà áàüëû îëàí èúòèìàè, èã- ÷ûõàðìàéàí ìÿùêÿìÿëÿðèí” éàðàäûëìàñû ùàäè- òèñàäè òÿçàùöðëÿð áàðÿäÿ èíôîðìàñèéàëàðûí ñÿëÿðèí áàøãà âàðèàíòäà èíêèøàôûäûð. Áåëÿ ìÿù- òîïëàíìàñû, öìóìèëÿøäèðèëìÿñè, òÿùëèëè âÿ êÿìÿëÿð ö÷öí ùàêèìëÿðè âÿ êîìÿê÷è ïåðñîíàëû ìöùàôèçÿñè ÷îõ äèããÿòëÿ ñå÷ìÿê ëàçûìäûð. 4 êîððóïñèéàíûí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû öçðÿ Áàøãà áèð ìîäåëÿ óéüóí îëàðàã àíòèêîððóïñèéà òÿäáèðëÿðèí ùàçûðëàíìàñû âÿ ùÿéàòà êå÷èðèë- àýåíòëèéè þç öçÿðèíÿ îìáóäñìàí èäàðÿñèíèí ìÿñè ñÿëàùèééÿòëÿðèíè ýþòöðöð. Áó ùàëäà îìáóäñìàí èø ãàëäûðìàã ùöãóãóíà ìàëèêäèð. Áó âàðèàíò Ôè- 4 õèäìÿòèí èøèíèí íÿòèúÿëÿðè áàðÿäÿ ðåñïóáëèêà ëèïïèí äÿ äàõèë îëìàãëà áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ìöÿé- ïðåçèäåíòèíÿ âÿ Ñåéìÿ ìÿðóçÿíèí ùàçûð- éÿí óüóðëàðëà òÿòáèã åäèëäè. [9] ëàíìàñû
Áàøãà òÿùëèë÷èëÿð ùåñàá åäèð êè, èêè ôóíêñèéà àðà- 4 àíòèêîððóïñèéà ôÿàëèééÿòèíèí ñÿìÿðÿëèëèéèíèí ñûíäà äÿãèã ùÿää ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿëèäèð: îì- àðòûðûëìàñû öçðÿ òÿêëèôëÿðèí èðÿëè ñöðöëìÿñè. áóäñìàí èäàðÿñè èíçèáàòè õåéèðõàùëûüûí òÿìèí îëóíìàñûíà õèäìÿò ýþñòÿðèð, áóíà èñÿ ÿí éàõøû- Áó ôóíêñèéàëàðûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè çàìàíû ñû áöðîêðàòèéàíûí ðÿüáÿòèíè ãàçàíìàãëà íàèë îë- ÕÒÕ-íèí ÿìÿêäàøëàðû Îïåðàòèâ Ôÿàëèééÿò Áàðÿ- ìàãäûð. (Úÿíóáè Àôðèêàíûí òÿúðöáÿñè ýþñòÿðèð êè, äÿ Ãàíóíà âÿ úèíàéÿò ïðîñåññóàë êîäåêñèíÿ àäè îìáóäñìàí êîððóïñèéàíûí äàéàíäûðûëìàñû- óéüóí îëàðàã îïåðàòèâ òÿäáèðëÿð ùÿéàòà êå÷èð- íà þç òþùôÿñèíè âåðÿ áèëÿð). [10] Ùöãóã òÿòáèã ìÿê ùàããûíà ìàëèêäèð. Ìöÿééÿí ùàëëàðäà áåëÿ åòìÿê ñÿëàùèééÿòèíÿ ìàëèê îëàí àýåíòëèê âÿ êî- ôÿàëèééÿò ïðîêóðîðóí, éàõóä ìÿùêÿìÿíèí ñàí- êñèéàñûíû òÿëÿá åäèð. ìèññèéà äàùà ÷îõ ãîðõó éàðàäûð, íÿèíêè èíàì.
2000-úè èëäÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿíè àðòûðìà- Íß Ö×ÖÍ ÁÈÐ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ üà úÿùä ýþñòÿðÿí Ëèòâà Ñåéìè (ïàðëàìåíò) Õö- ÀÝÅÍÒËÈÉÈ ÓÜÓÐ ÃÀÇÀÍÛÐ, ÄÈÝßÐÈ ñóñè Òÿùãèãàò Õèäìÿòè (ÕÒÕ) Ùàããûíäà Ãàíóí ÈÑß ÓÜÓÐÑÓÇËÓÜÀ ÄÖ×ÀÐ ÎËÓÐ ãÿáóë åòäè âÿ ÿââÿëëÿð ùþêóìÿòÿ ùåñàáàò âå- Àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèêëÿðèíèí óüóðñóçëóãëàðû- ðÿí îðãàíû éåíèäÿí ãóðàðàã îíó ïðåçèäåíò âÿ íûí ñÿáÿáëÿðèíè éàääà ñàõëàìàã âÿ îíëàðäàí ïàðëàìåíòÿ ùåñàáàò âåðÿí àýåíòëèéÿ ÷åâèðäè. ãà÷ìàã âàúèáäèð. Áåëÿ ñÿáÿáëÿð àðàñûíäà àøà- üûäàêûëàð õöñóñè äèããÿò òÿëÿá åäèð: Ëèòâà ãàíóíó ÕÒÕ-íèí áèð àýåíòëèê ãèñìèíäÿ ìöñòÿãèëëèéèíè âÿ îíóí òÿùãèãàò àïàðìàñûíû íÿ- 4 Ñèéàñè èðàäÿíèí îëìàìàñû – ðÿùáÿðëèê ÿñà- çÿðäÿ òóòóð. ÕÒÕ-íèí ÿñàñ ôóíêñèéàëàðû àøàüû- ñÿí ÿìëàê ìàðàãëàðûíäàí âÿ áàøãà óéüóí äàêûëàðäûð: àìèëëÿðäÿí ÷ûõûø åäèð
4 êîððóïñèéà ôàêòû äà äàõèë îëìàãëà úèíàéÿò- 4 Ðåñóðñëàðûí ÷àòûøìàìàñû – Èäàðÿ÷èëèéèí “òÿ- êàðëûüûí àøêàðëàíìàñû âÿ îíóí ãàðøûñûíûí ìèçëèéèíèí” âåðäèéè ìàëèééÿ öñòöíëöéöíöí âÿ àëûíìàñû öçðÿ îïåðàòèâ ôÿàëèééÿò àýåíòëèéèí åôôåêòèâ èøè ö÷öí ìöâàôèã ìàëèéé- 226 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
ÿíèí òÿëÿá îëóíìàñûíûí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿ- ùèññ åòìèðñÿ, î, ùþêóìÿòèí òÿíãèä÷èëÿðèíè ìÿñè òÿãèá åäÿí àýåíòëèéÿ ÷åâðèëÿ áèëÿð
4 Ñèéàñè ìöäàõèëÿ – Àýåíòëèéÿ ìöñòÿãèë ôÿà- 4 Ìÿíÿâè äàéàãëàðûí èòèðèëìÿñè – Àýåíòëèêëÿðÿ ëèééÿò ýþñòÿðìÿê èìêàíûíûí âåðèëìÿìÿñè; àäàìëàð åòèáàðûíû èòèðäèêúÿ îíóí ÿìÿêäàø- õöñóñèëÿ áó, éöêñÿê ñÿâèééÿëè ìÿìóðëàðà ëàðû ìÿíÿâè äàéàãëàðû èòèðèðëÿð âÿ ðÿùáÿðëèéèí ùÿðÿêÿòëÿðèíè àðàøäûðìàüà àèääèð 4 Àýåíòëèéèí þçö êîððóïñèéàëàøûð.[11]
4 Íÿòèúÿëÿðäÿí ãîðõó – Âÿçèééÿòè îëäóüó Áóðàäàí ÷ûõàí íÿòèúÿ îäóð êè, àýåíòëèéèí óüóðëó êèìè òÿñÿââöð åòìÿìÿê àýåíòëèéèí ìöñòÿ- èøëÿìÿñè ö÷öí àøàüûäàêû øÿðòëÿðèí ýþçëÿíèëìÿñè ãèëëèéèíè âÿ/éà ðåñóðñëàðûíû èòèðìÿñèíÿ ñÿáÿá òÿëÿá îëóíóð: îëóð 4 Àýåíòëèê äàùà äèããÿòëè âÿ ÿùàòÿëè vèëëè ñòðà- 4 Ýåð÷ÿê÷è îëìàéàí ýþçëÿíòèëÿð – Ñèñòåìëè òåýèéàíûí åëåìåíòè îëìàëûäûð êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ óçóí ìöääÿò òÿëÿá åäèð 4 Ùþêóìÿò èñðàðëû âÿ ñèéàñè èðàäÿéÿ ìàëèê îë- ìàëûäûð 4 Êîððóïñèéàíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñè èìêàíëàðû- íûí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ñàùÿñèíäÿ òÿäáèð- 4 Ôÿàëèééÿò áöòöí ìàðàãëû òÿðÿôëÿðëÿ êîîðäè- ëÿðäÿí èìòèíà – ßñàñ äèããÿò ãàíóí íàñèéà åäèëìÿëèäèð ïîçóíòóñóíóí áàø âåðìÿñèíäÿí ñîíðàéà éþíÿëèðñÿ, êîððóïñèéàíûí ñÿâèééÿñè åíìèð 4 Ïîçóíòóëàðû âÿ ùöãóã òÿòáèã åäÿí òÿäáèðëÿðè äÿãèã ìöÿééÿí åäÿí àäåêâàò ãàíóíëàð 4 Ãàíóíâåðèúèëèéèí òÿêìèë îëìàìàñû – Èúðàñû ìöìêöí îëàí âÿ åôôåêòèâ ãàíóíëàð îëìà- 4 ßââÿëúÿäÿí ãÿðàð ÷ûõàðìàìàã âÿ ñèéàñè éàíäà àýåíòäèê þç ôóíêñèéàñûíû åôôåêòèâ òÿçéèãëÿðäÿí àçàä îëìàã èúðà åäÿ áèëìÿç 4 Øÿôôàôëûã âÿ úàâàáäåùëèéèí åôôåêòëè ìåõàíèç- 4 Êå÷ìèøèí ìèðàñû – Éåíè àýåíòëèê àäÿòÿí êè- ìè ÷èê îëóð, îíóí àéàüà äóðìàñû ö÷öí âàõò ëà- çûìäûð. Î, áàøãà ùöãóã-ìöùàôèçÿ 4 Íöôóç âÿ èúòèìàè åòèìàä îðãàíëàðûíûí òàìàìëàíìàìûø èøëÿðèíèí àë- òûíäà ãàëà áèëÿð 4 Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè èëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëÿð
4 Èúòèìàèééÿòè áó èøÿ úÿëá åäÿ áèëìÿìÿê – Èú- 4 Ïåøÿ áèëèêëÿðè âÿ èõòèñàñëàøìà òèìàèééÿòèí ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñû êàìïàíè- éàëàðûíûí âÿ ñ. îëìàìàñû 4 Ãàíååäèúè ðåñóðñëàð âÿ ìàëèééÿëÿøìÿ
4 Ìÿñóëèééÿòèí êòôàéÿò ãÿäÿð îëìàìàñû – 4 Åôôåêòëè äàâðàíûø êîäåêñèíäÿ òÿúÿññöì ßýÿð àýåíòëèê êèôàéÿò ãÿäÿð ìÿñóëèééÿò îëóíàí éöêñÿê åòèê ñÿâèééÿ. ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 227
Àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí éàðàäûëìàñû ö÷öí ìÿê ö÷öí çÿðóðè ìàëèééÿ èìêàíëàðûíûí îëìàñû- ãÿðàð ãÿáóë åäÿí çàìàí ìþùòÿêèðëèêëÿ ìöáàðè- íà äèããÿò éåòèðèëìÿëèäèð. Ìàëèééÿ ÷àòûøìàçëûüû çÿ ñàùÿñèíäÿ ìöòÿõÿññèñ, Áþéöê Áðèòàíèéàíûí åêñïåðèìåíòèí óüóðñóçëóüóíà ýÿòèðèá ÷ûõàðà áè- Òèññàéä óíèâåðñèòåòèíèí ïðîôåññîðó Àëàí ëÿð. Äöçäöð, Ùîíêîíã êèìè ÷îõ àç þëêÿëÿð âàð Äoig’óí ñþçëÿðèíÿ ãóëàã àñìàã ëàçûìäûð. [12] êè, àýåíòëèéèí ôÿàëèééÿòèíÿ éàõøû ìàëèééÿ àéûðûð. Î áþéöê áèð àðàøäûðìàäà ãåéä åäèð êè, áèð ÷îõ Ùîíêîíãäà ìàëèééÿ àéûðûìëàðû çàìàíû ÿìèíëèê þëêÿëÿð ÿââÿëúÿäÿí øÿðàèòè ãèéìÿòëÿíäèðìÿäÿí, âàð èäè êè, êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿéÿ ÷ÿêèëÿí òÿøêèëàò÷ûëûã áàðÿäÿ èëêèí òÿñÿââöðëÿðÈ îëìàäàí õÿðúëÿð äþâëÿò õÿçèíÿñèíÿ áèðáàøà âÿ äîëàéûñû àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéè éàðàòäûëàð. Áó, àýåíòëè- èëÿ áþéöê ýÿëèð ýÿòèðÿúÿê. Áèð ñûðà ùþêóìÿòëÿð þç éèí èíêèøàôûíà âÿ îíóí ôÿàëèééÿòèíÿ ìÿíôè òÿñèð àýåíòëèêëÿðèíÿ åëÿ ìÿáëÿü àéûðûð êè, ñîíðà îíëà- ýþñòÿðèð. ðûí âàñèòÿñèëÿ ùÿìèí õÿðúëÿðèí ãàéòàðûëìàñû ìöìêöí îëñóí. Àíúàã áåëÿ éàíàøìà èøÿ ùÿä- Äîig þçöíÿ àøàüûäàêû ñóàëëàðû âåðìÿéè òÿêëèô äÿí àðòûã úàí éàíäûðìàüà âÿ éàõóä ïîçóíòóëà- åäèð: ðà ýÿòèðèá ÷ûõàðà áèëÿð. Íèñáÿòÿí àç ìàëèééÿ àéðûëìàñûíà áàõìàéàðàã Ëèòâà àýåíòëèéè ãûñà 4 Ùÿëë îëóíàñû ùàíñû ïðîáëåìëÿð âàð âÿ îíëàð çàìàí êÿñèéèíäÿ éàõøû íöôóç ãàçàíäû. íåúÿ ùÿëë îëóíìàëûäð? ÀÝÅÍÒËÈÊ ÊÈÌÈÍ ÒÀÁÅËÈÉÈÍÄß 4 Êîððóïñèéà ýåíèø ÿùàòÿëè (ìÿñÿëÿí, éîë ïî- ÎËÌÀËÛÄÛÐ? ëèñèíäÿ, éàõóä îôèñ êëåðêèíäÿ) âÿ òóòóìëó- äóðìó (ìÿñÿëÿí, äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû Àýåíòëèéè éàðàòìàüûí çÿðóðèëèéè áàðÿäÿ ãÿðàð êîíòðàêòëàðû èëÿ áàüëûäûðìû), éàõóä ñèéàñÿòëÿ ãÿáóë åäÿíäÿ îíóí ñòàòóñ ìÿñÿëÿñèíè äÿ ùÿëë áàüëûäûðìû (ùþêóìÿò íàçèðëÿðèíè ÿùàòÿ åäèð- åòìÿê ëàçûìäûð. Î, áàøãà ùþêóìÿò àýåíòëèêëÿ- ìè), ìöðÿêêÿáëÿøäèðèëèáìè (ìÿñÿëÿí, þëêÿ- ðèíäÿí àñûëû îëà áèëÿðìè? Ùîíêîíãäà àýåíòëèê äÿí õàðèúÿ ïóëëàðûí éóéóëìàñû âÿ èíçèáàòè ãàéäàäà ùþêóìÿòÿ òàáåäèð, àíúàã ãà- ìöòÿøÿêêèë úèíàéÿòêàðëûã þë÷öñö àëûáìû), íóíâåðèúè îðãàíà ìöñòÿãèë øÿêèëäÿ ìÿðóçÿ åäÿ éàõóä éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿí ôîðìàëàðûí êîì- áèëÿð. Àýåíòëèéèí äþâëÿò ñòðóêòóðóíóí òÿðêèá ùèñ- áèíàñèéàñûäûðìû? ñÿñè îëìàìàñû âÿ àâòîíîì ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿ- ñè ôàêòû ãàíóíâåðèúèëèêäÿ âÿ ïðàêòèê èøäÿ þç 4 Ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí èíñòèòóòëàðûí ùàíñû ìöñ- ÿêñèíè òàïûð. Àëòåðíàòèâ êèìè àýåíòëèê äàõèëè èøëÿð áÿò âÿ ìÿíôè úÿùÿòëÿðè âàð, éåíè èíñòèòóòóí âÿ ÿäëèééÿ íàçèðëèêëÿðèíèí ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ äÿ ôÿà- éàðàäûëìàñû, ìöõòÿëèô èäàðÿëÿðèí ÿìÿêäàøëû- ëèééÿò ýþñòÿðÿ áèëÿð. Áó ïðàêòèêà éàõûí çàìàí- üû, êîîðäèíàñèéàñû âÿ áèðëÿøìÿñè, éàõóä ëàðäà Ëèòâàäà ãÿáóë åäèëìÿäè. ôóíêñèéàëàðûí áþëöíìÿñè èëÿ ïðîáëåìè ùÿëë Àýåíòëèêäÿí áÿä ìÿãñÿäëÿðëÿ èñòèôàäÿ îëóíà áè- åòìÿê ìöìêöíäöðìö? ëÿð (õöñóñè ñÿëàùèééÿòëÿðèí áöòöí ñèðàéÿòåäèúè òîïëóñó èëÿ). Îíó ñèéàñè îïïîíåíòëÿðÿ òÿðÿô äÿ ÒßÊËÈÔ ÎËÓÍÀÍ ÀÝÅÍÒËÈÊ ÇßÐÓÐÈ éþíÿëòìÿê îëàð. Áåëÿ èìêàíëàð èñòèñíà òÿøêèë åò- ÐÅÑÓÐÑËÀÐÀ ÌÀËÈÊ ÎËÀ ÁÈËßÐÌÈ? ìÿëèäèð. Îíó ùþêóìÿò íàçèðèíÿ òàáå åòìÿê òà- ëåéè ñûíàüà ÷ÿêìÿê äåìÿêäèð. Àýåíòëèê Ùÿð øåéäÿí þíúÿ éåíè èäàðÿíèí éàðàäûëìàñûíà éàðàäàí àäìèíñòðàñèéà áöòöí øöáùÿëÿðäÿí éó- çÿðóðÿòèí îëìàñû áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿê ëàçûìäûð. õàðûäà äàéàíìàëûäûð. Àíúàã äåìîêðàòèê ñèñ- Õöñóñÿí äÿ êîìèññèéàíûí úàðè õÿðúëÿðèíè þäÿ- òåìëÿðäÿ èíñòèòóòëàð ùþêóìÿòëÿðäÿí ÷îõ éàøàéûð 228 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
âÿ ùå÷ êÿñ ýÿëÿúÿêäÿ íÿ áàø âåðÿúÿéèíè áèëìèð. (éàõóä áàøãà áèð ñèéàñè ôèãóðà) ùÿääÿí àðòûã Áó øÿðàèòäÿ ùþêóìÿòèí éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ òÿ- ÷îõ ñÿëàùèééÿò âåðèëèð. Ïðåçèäåíò ùàêèìèééÿòèí ìèçëèéè íÿçÿðÿ àëûíìàìàëûäûð. èúðà ãàíàäûíûí ðÿùáÿðèäèð, èúðà ùàêèìèééÿòèíèí òÿìñèë÷èëÿðè äÿ øèðíèêëÿíìÿäÿí þçëÿðèíè ãîðóéà Áóíäàí ÿëàâÿ êîððóïñèéàíûí ÿí àìàíñûç ôîð- áèëìÿçëÿð. Áó, éàõûí ñèéàñè òÿðÿôäàøû èçëÿìÿê ìàñû ïðåçèäåíò àïàðàòûíûí äàõèëèíäÿ âÿ îíóí áàðÿäÿ ãÿðàð ãÿáóë åòìÿê çÿðóðÿòè îðòàéà ÷û- ÿòðàôûíäà äà îëà áèëÿð. Áó àïàðàò ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ õàí çàìàí ïðåçèäåíòè ïèñ âÿçèééÿòäÿ ãîéà áè- ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí ëÿð. áàøãà ùåñàáàòâåðìÿ ìåõàíèçìèíäÿí äÿñòÿéè éîõäóðñà, ÷ÿòèí êè, î àïàðàò ðÿùáÿðëÿðèíèí ôÿà- Òÿéèíàòûí êîíêðåò ïðîñåäóðó ìöõòÿëèô þëêÿëÿð- ëèééÿòèíè ñàô-÷öðöê åäÿ áèëñèí. Áóíà ýþðÿ äÿ àý- äÿ áèð-áèðèíäÿí ôÿðãëÿíèð. Àíúàã ùÿð áèð þëêÿíè åíòëèê îìáóäñìàí êèìè ãàíóíâåðèúè îðãàíà âÿ àøàüûäàêû ñóàë ãàéüûëàíäûðìàëûäûð: òÿêëèô îëóíàí ìÿùêÿìÿéÿ òàáå îëìàëûäûð. Êîððóïñèéà èëÿ ìö- ìåõàíèçì òÿéèíàò ïðîñåäóðóíó êèôàéÿò ãÿäÿð áàðèçÿ öçðÿ Ùîíêîíãóí ìöñòÿãèë êîìèññèéàñû- ìöäàôèÿ îëóíàí åäÿ áèëèðìè? Áåëÿ ìåõàíèçì íà ýöíäÿëèê íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðÿí ìöëêè ìöñòÿãèë âÿ äöðöñò èíñàíûí òÿéèíàòûíû òÿìèí åò- ìÿñëÿùÿò êîìèòÿëÿðè áó èíñòèòóòà ÿëàâÿ èúòèìàè ìÿëèäèð. Òÿéèí îëóíàí øÿõñ þç âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ èíàì éàðàäûð. éåòèðÿí çàìàí àäåêâàò ìöäàôèÿéÿ ìàëèê îëìà- ëûäûð. Òÿéèí îëóíàí øÿõñ âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèð- ßêñèíÿ, ÿýÿð êîìèññèéà òàìàìèëÿ ïðåçèäåíò äèéè ìöääÿò ÿðçèíäÿ àëè ìÿùêÿìÿíèí ùàêèìè àïàðàòûíà òàáåäèðñÿ (áàøãà úàâàáäåùëèê ìå- ö÷öí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ùàããëàðà ìàëèê îëìà- õàíèçìëÿðèíèí äÿñòÿéè îëìàäàí) âÿ àíúàã ïðå- ëûäûð. Âÿçèôÿäÿí àçàä åäèëìÿ ìþâúóä ùàêèìèéé- çèäåíòÿ òàáå îëóðñà, áåëÿ êîìèññèéàëàð éöêñÿê ÿòèí öñòöíëöéö èëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿìÿëèäèð, ñÿâèééÿäÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ñàùÿñèíäÿ äÿãèã ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø àøêàð ïðîñåäóðà óé- óüóðñóçëóüà äö÷àð îëóð. [13] üóí øÿêèëäÿ áàúàðûãñûçëûüà âÿ ìöíàñèá äàâðà- íûøà ýþðÿ îëìàëûäûð. ÀÝÅÍÒËÈÊ ÁÀØ×ÛÑÛÍÛÍ ÒßÉÈÍ ÎËÓÍÌÀÑÛ Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ þç âÿçèôÿ áîðúëàðûíû éåðèíÿ éå- Àýåíòëèéèí ñÿìÿðÿëè ôÿàëèééÿòè âÿçèôÿëè øÿõñèí òèðÿí ùàêèìëÿðèí àíòèêîððóïñèéà êîìèññèéàñûíà íåúÿ òÿéèí îëóíìàñûíäàí âÿ èøäÿí êÿíàðëàøäû- ðÿùáÿð òÿéèí åäèëìÿñèíÿ úÿùäëÿð ýþñòÿðèëèá. Àí- ðûëìàñûíäàí ÿñàñëû øÿêèëäÿ àñûëû îëà áèëÿð. ßýÿð úàã áóíóí íÿòèúÿëÿðè ìÿùêÿìÿ èääèàëàðû èëÿ éå- òÿéèíàò ìåõàíèçìè ãàíóíâåðèúèëèê îðãàíûíäà êóíëàøûá. Ìöáàùèñÿ ö÷öíñÿ ÿñàñ î îëóá êè, êîíñåíñóñà íàèë îëìàã éîëó èëÿ òÿéèí îëóíàíà ùàêèì þç ñòàòóñóíà óéüóí îëàðàã áó èøè ùàêè- äÿñòÿê òÿìèí åäèðñÿ âÿ ùåñàáàòâåðìÿ ìåõà- ìèééÿòèí èúðà ãàíàäûíäà òóòäóüó âÿçèôÿ èëÿ áèð íèçìè ùþêóìÿòäÿí êÿíàðäàäûðñà (ìÿñÿëÿí, éåðäÿ àïàðà áèëìÿç. ×öíêè áó êîíñòèòóñèéàíûí áöòöí ïàðòèéàëàðûí òÿìñèë îëóíäóüó ãàíóíâåðèúè ùàêèìèééÿòèí áþëöíìÿñè ïðèíñèïè èëÿ çèääèééÿò êîìèòÿäÿ), áó çàìàí ñóè-èñòèôàäÿ èìêàíëàðûíû, òÿøêèë åäèð. éàõóä áèð ïàðòèéàíûí ìàðàãëàðûíà óéüóí ôÿàëèé- éÿòè ìèíèìóìà åíäèðìÿê ìöìêöíäöð. ÄÞÂËßÒ Âß ÙÞÊÓÌßÒ ÁÀØ×ÛÑÛÍÛÍ ÉÅÐÈ
Ãàíóíëà áÿðãÿðàð îëàí ÷îõñàéëû ñõåìëÿðèí ãö- Ïðåçèäåíòèí êîððóïñèéàéà ãóðøàíà áèëÿúÿéè áà- ñóðëàðû îäóð êè, àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí ôÿà- ðÿäÿ àíòèêîððóïñèéà êîìèññèéàñûíûí, éàõóä àý- ëèééÿòè âÿ òÿéèíàòû èëÿ ÿëàãÿäàð ïðåçèäåíòÿ åíòëèéèí ñöáóòëàð ÿëäÿ åòìÿñè ö÷öí íÿçÿðè ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 229
ñèòóàñèéà éàðàíàíäà ãàíóíâåðèúèëèê ôÿàëèééÿò ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÀÝÅÍÒËÈÉÈÍÈ ïðîñåäóðëàðûíû íÿçÿðäÿ òóòìàëûäûð. Áåëÿ èìêàí- ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÄÀÍ ÍÅÚß ÃÎÐÓÌÀËÛ? ëàð íÿ ãÿäÿð ùèïîòåòèê îëñà äà, ãàíóíâåðèúèëèê ÿí ýþçëÿíèëìÿç ùàëëàðû íÿçÿðÿ àëìàëûäûð. Ïðåçè- Áåëÿ àýåíòëèê, ùå÷ øöáùÿñèç, êîððóïñèéà÷ûëàðûí äåíòèí àýåíòëèéèí ñÿìÿðÿñèç éóðèñäèêñèéàñûí- ìàðàãëàðûíûí ìÿãñÿäè îëàúàã âÿ ìöòÿøÿêêèë úè- äàí êÿíàðäà îëäóüó ùàëëàðäà èúòèìàè íàéÿòêàðëàðûí äèããÿòèíè úÿëá åäÿúÿê. Àýåíòëèéèí èíàìñûçëûüûí èôàäÿ èìêàíëàðû äà íÿçÿðÿ àëûíìà- þçöíöí êîððóïñèéà ãóðáàíûíà ÷åâðèëÿ áèëÿúÿéè ëûäûð. Õöñóñè ãåéäëÿðèí îëìàñû ùþêóìÿòèí âÿ ãà- áåëÿ ñèòóàñèéàëàðûí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ö÷öí íóíâåðèúè îðãàíûí êîððóïñèéà èëÿ úèääè ìöáàðèçÿ úèääè òÿäáèðëÿð ýþðìÿê ëàçûìäûð. Ùîíêîíã àý- àïàðìàã íèééÿòè âÿ ùå÷ êÿñèí ãàíóíóí òÿòáèãè åíòëèéèí ùþêóìÿò áàø÷ûñûíà, ãàíóíâåðèúè îðãà- ñôåðàñûíäàí êÿíàðäà éåðëÿøìÿìÿñè áàðÿäÿ èú- íà âÿ áàøãà ìÿñëÿùÿò÷è êîìèòÿëÿðÿ ùåñàáàò òèìàèééÿòÿ ÿùÿìèééÿòëè èøàðÿ âåðÿð. Ìþâúóä âåðìÿñèíè ýöúëÿíäèðìÿêëÿ áóíà íàèë îëäó. ãàéäàíûí èúòèìàè ÿùÿìèééÿòè äÿ ýþñòÿðèð êè, î ãàíóíâåðèúèëèêäÿ þç ÿêñèíè òàïìàëûäûð. ÊßÌÊ-èí ôÿàëèééÿòèíÿ íÿçàðÿò åòìÿê ö÷öí ùþ- êóìÿò áàø÷ûñû òÿðÿôèíäÿí òÿéèí îëóíàí 40 Àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí áàø÷ûñû, àäÿòÿí, ÿìÿêäàø âÿòÿíäàøäàí èáàðÿò äþðä áåëÿ êîìèòÿ ùàêèìèééÿòäÿ îëàí âÿ þëêÿíèí êîíñòèòóñèéàñûí- ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Êîððóïñèéà öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è äà íÿçÿðäÿ òóòóëäóüó êèìè ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿ- êîìèòÿ ÊßÌÊ-èí ôÿàëèééÿòèíÿ öìóìè íÿçàðÿòè ðèíäÿí èììóíèòåòÿ ìàëèê îëàí ïðåçèäåíòÿ ãàðøû ùÿéàòà êå÷èðèð âÿ ñèéàñè ìÿñÿëÿëÿð öçðÿ ìÿñëÿ- èòòèùàì èðÿëè ñöðÿ áèëìÿç. Èìïè÷ìåíò ïðîñåäóðó ùÿò âåðèð; ÿìÿëèééàòëàð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿò êîìè- áèð ãàéäà îëàðàã ãàíóíâåðèúè îðãàíûí ãÿðàðûíà òÿñè òÿùãèãàòëàðà àèä ìÿñÿëÿëÿðäÿ ÊßÌÊ-èí óéüóí ùÿéàòà êå÷èðèëèð. èøèíÿ íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðèð; êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû öçðÿ ìÿñëÿùÿò÷è êîìèòÿ, Ãàíóíâåðèúè îðãàíûí ñÿäðè ïðîñåäóðà ðÿùáÿð- êîððóïñèéàíûí ïðîôèëàêòèêàñûíûí þéðÿíèëìÿñèíäÿ ëèê åäèð. ßýÿð àíòèêîððóïñèéà ãàíóíâåðèúèëèéè àí- ïðèîðèòåò ìÿñÿëÿëÿðëÿ áàüëû ìÿñëÿùÿò âåðèð âÿ òèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí ðÿùáÿðèíÿ àøàüûäàêû ìÿðóçÿëÿðèí ùàçûðëàíìàñûíà íÿçàðÿò åäèð; èúòè- ùàëëàðäà èøè òàì ùÿúìäÿ ãàíóíâåðèúè îðãàíûí ìàèééÿòëÿ ìöíàñèáÿòëÿð öçðÿ âÿòÿíäàø ìÿñëÿ- ðÿùáÿðèíÿ ìÿðóçÿ åòìÿéÿ èìêàí âåðèðñÿ, áó ùÿò êîìèòÿñè èúòèìàèééÿòèí ìààðèôëÿíäèðèëìÿñè çàìàí èììóíèòåòÿ àèä áåëÿ áîøëóãëàðû äîëäóð- âÿ úÿìèééÿòÿ êÿíàðäàí éàðäûìûí úÿëá îëóíìà- ìàã ìöìêöíäöð: ñû ñàùÿñèíäÿ ñòðàòåæè ìÿñÿëÿëÿð öçðÿ ÊßÌÊ- ÿ ìÿñëÿùÿòëÿð âåðèð. 4 Ïðåçèäåíòèí ãàíóíó ïîçäóüóíó ýöìàí åò- ìÿéÿ òàì ÿñàñ îëàí çàìàí ßìÿëèééàòëàð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿò êîìèòÿñèíèí ðîëó äàùà âàúèáäèð. Îíóí ôóíêñèéàñûíà èñòÿíè- 4 Ìÿùêÿìÿíèí ãÿáóë åäÿúÿéè èëêèí ñöáóòëàð ëÿí úèääè íþãñàíûí àøêàðëàíìàñû âÿ òÿøêèëàò îëàí çàìàí. äàõèëèíäÿêè ñóè-èñòèôàäÿëÿð äàõèëäèð. Êîìèòÿ ö÷öí èíôîðìàñèéà ìÿíáÿëÿðèíÿ àøàüûäàêûëàð äàõèëäèð: Áóíà ýþðÿ äÿ ãàíóíâåðèúè îðãàíûí ñÿäðèíèí âÿ- çèôÿñè, ãàíóíâåðèúè îðãàíûí ãÿðàðëàðûíà óéüóí 1. Êîððóïñèéàéà àèä áöòöí øèêàéÿòëÿð áàðÿäÿ ôÿàëèééÿòèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè îëàúàã. ÀÁØ-ûí êîìèññèéà áàø÷ûñûíäàí èíôîðìàñèéàëàð àë- ãàíóíâåðèúèëèéèíäÿ íÿçÿðäÿ òóòóëäóüó êèìè, õö- ìàã âÿ áó ìöðàúèÿòëÿð öçðÿ êîìèññèéà òÿ- ñóñè ïðîêóðîðóí òÿéèí åäèëìÿñè àëòåðíàòèâ îëà áè- ðÿôèíäÿí ýþðöëÿí òÿäáèðëÿð ëÿð. 230 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
2. Áèð èëäÿí àðòûã ñöðÿí âÿ õåéëè ðåñóðñ òÿëÿá 9. Èúðà ùàêèìèééÿòè áàø÷ûñûíûí (ùþêóìÿò áàø- åäÿí áöòöí èøëÿðèí òÿùãèãàòûíûí ýåäèøè áàðÿ- ÷ûñûíûí) äèããÿòèíè îïåðàòèâ øþáÿíèí èñòÿíèëÿí äÿ êîìèññèéà áàø÷ûñûíäàí ìÿðóçÿ àëìàã ôÿàëèééÿòèíÿ, éàõóä êîìèòÿíèí àøêàð åòäèéè èñòÿíèëÿí áàøãà ïðîáëåìÿ éþíÿëòìÿê 3. Êîìèññèéà áàø÷ûñûíûí ðàçûëûüû âÿ òÿúèëè òÿä- áèðëÿðèí ýþðöëìÿñè çÿðóðèëèéèíèí èçàùû èëÿ êî- 10. Èúðà ùàêèìèééÿòèíèí áàø÷ûñûíà ùÿð èë ìÿðó- ìèññèéà áàø÷ûñûíäàí ìöìêöí ãÿäÿð çÿ òÿãäèì åòìÿê âÿ áó ìÿðóçÿíè äÿðú åò- îïåðàòèâ øÿêèëäÿ àõòàðûø ö÷öí îðäåð àëìàã äèðìÿê.
4. ÊßÌÊ-èí øöáùÿëè øÿõñè 6 àé ìöääÿòèíÿ çà- Êîìèññèéàíûí ôÿàëèééÿòÿ áàøëàäûüû èëê äþâðëÿð- ìèí ýþòöðäöéö ùàëäà êîìèññèéà áàø÷ûñûí- äÿí ÊßÌÊ ÿìÿêäàøëàðûíà ãàðøû êîððóïñèéà èëÿ äàí áöòöí èøëÿð öçðÿ ìÿðóçÿëÿð àëìàã áàüëû áöòöí èòòèùàìëàðû òÿùãèã åòìÿê ö÷öí äàõèëè òÿùãèãàòëàð âÿ íÿçàðÿò øþáÿñè éàðàäûëäû. Áöòöí 5. Êîìèññèéàíûí áàøà ÷àòäûðäûüû âÿ ìÿùêÿìÿ òÿùãèãàòëàðûí íÿòèúÿëÿðè ãÿðàðëàðûí ãÿáóë îëóí- òÿãèáëÿðè ö÷öí ïðåäìåò îëìàéàí èøëÿðÿ ìö- ìàñû ö÷öí ÿìÿëèééàòëàð öçÿðèíäÿ íÿçàðÿò êî- íàñèáÿòäÿ ìÿñëÿùÿò êèìè êîìèññèéà áàø÷û- ìèòÿñèíÿ ìÿðóçÿ åäèëèð. ñûíäàí ìÿðóçÿ àëìàã ßëàâÿ ìöäàôèÿ òÿäáèðëÿðè ö÷öí ÊßÌÊ-èí ôÿàëèé- 6. Êîìèññèéàíûí éóðèñäèêñàéûñûíäà îëàí ïî- éÿòèíäÿí øèêàéÿòëÿðÿ áàõàí ìöñòÿãèë êîìèññè- çóíòóëàðà, åéíè çàìàíäà óéüóí ìöðàúèÿò- éà ìþâúóääóð. Îíóí ñÿäðè èúðàèééÿ øóðàñûíûí ëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ ìÿùêÿìÿ òÿãèáëÿðèíèí (êàáèíåòèí öçâö) öçâöäöð. Î, ÊßÌÊ ôÿàëèééÿòè íÿòèúÿëÿðè áàðÿäÿ êîìèññèéà áàø÷ûñûíäàí èëÿ áàüëû áöòöí øèêàéÿòëÿðè èçëÿéèð. ÊßÌÊ-èí âÿ ìÿðóçÿëÿð àëìàã îíóí ÿìÿêäàøëàðûíûí ôÿàëèééÿòèíäÿí, ïðîñå- äóðëàðäàí øèêàéÿò åäÿíëÿð ÊßÌÊ-èí âåá-ñàéòû 7. Êîìèññèéàíûí éóðèñäèêñèéàñû ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ âàñèòÿñèéëÿ êîìèòÿéÿ ìöðàúèÿò åäèðëÿð. ïîçóíòóíóí òÿùãèãàòû íÿòèúÿñèíäÿ àøêàð- ëàíìûø ùàíñû èíôîðìàñèéàíûí ùþêóìÿò èäà- Êîìèññèéà ÿìÿêäàøëàðûíûí þçëÿðèíè ìöíàñèá ðÿëÿðèíÿ, éàõóä áàøãà òÿøêèëàòëàðà âÿ øÿêèëäÿ àïàðìàäûãëàðû áàðÿäÿ ÿñàñëàð îëäóã- äà, ÿìÿêäàøû òÿùãèãàò äþâðöíäÿ ìöâÿããÿòè øÿõñëÿðÿ âåðèëìÿñèíÿ àèä êîìèññèéà áàø÷û- êÿíàðëàøäûðìàüû íÿçÿðäÿ òóòàí ñÿëàùèééÿòäÿí ñûíà ìÿñëÿùÿò âåðìÿê; éàõóä ìöñòÿñíà èñòèôàäÿ åòìÿê çÿðóðèäèð. Àíúàã ÿìÿêäàøû ìö- ùàëëàðäà áåëÿ èíôîðìàñèéàëàðûí þíúÿäÿí, âÿããÿòè êÿíàðëàøäûðìàã ùàããûíäàí äà ñóè-èñòè- íþâáÿòè éûüûíúàãäà áàõûëìàñû ö÷öí êîìèòÿ- ôàäÿ åòìÿê îëàð. Áåëÿ áèð ñèòóàñèéàíû òÿñÿââöð íèí èúëàñûíäàí ÿââÿë âåðèëìÿñè ìÿãñÿäÿóé- åòìÿê îëàð êè, àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí áàø- üóíäóðìó ÷ûñû ïðåçèäåíò òÿðÿôèíäÿí èøäÿí êÿíàðëàøäûðûëûð. Ñÿáÿá èñÿ ñàäÿäèð, éÿíè î, éåíè ùàêèìèééÿòè ñè- 8. Êîìèññèéà áàø÷ûñûíûí êîìèòÿéÿ ìöðàúèÿò éàñè ìàùèééÿò äàøûéàí ìàòåðèàëëàð ÿñàñûíäà èò- åòäèéè áàøãà ìÿñÿëÿëð öçðÿ, éàõóä êîìèòÿ- òèùàì åäÿí òÿùãèãàò àïàðûá. ßìÿêäàøëàðûí íèí ìÿñëÿùÿòèí çÿðóðèëèéè èëÿ áàüëû ãÿðàð ãÿ- èøäÿí êÿíàðëàøäûðûëìàñû ùàããûíäàí èñòèôàäÿ áóë åäÿúÿéè ìÿñÿëÿëÿð öçðÿ ìÿñëÿùÿò öçÿðèíäÿ ìöñòÿãèë íÿçàðÿò îëìàëûäûð. âåðìÿ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 231
Àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéè âÿ ïðîêóðîðëóã ðÿù- îíëàð àýåíòëèéÿ äÿñòÿéèí ýöúëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí áÿðëèéè àðàñûíäà ìöíàñèáÿòëÿð äÿ ÷îõ ÿùÿìèéé- þç èíñòèòóòëàðûíû äà ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðÿ áèëÿðëÿð (èñòÿð ÿòëèäèð. Øöáùÿëè øÿõñ ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá äþâëÿò, èñòÿðñÿ äÿ þçÿë). îëóíìàéàúàãñà, ñöáóòëàðû ÿëäÿ åòìÿéèí íÿ ìÿíàñû âàð? Àäÿòÿí, êîíñòèòóñèéàéà ýþðÿ ïðî- ÁÀØÃÀ ÙÞÊÓÌßÒ ÀÝÅÍÒËÈÊËßÐÈÍß êóðîðëóã ðÿùáÿðëèéè áöòöí ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá ÀÈÄ ÎËÀÍ ÒÞÂÑÈÉÉßËßÐ åòìÿ ôÿàëèééÿòè öçÿðèíäÿ òÿê íÿçàðÿò ùÿéàòà êå÷èðèð âÿ èñòÿíèëÿí øÿõñèí, éàõóä èäàðÿíèí òÿ- Àýåíòëèéèí êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿéÿ àèä îëàí øÿááöñ åäèëìèø úèíàéÿò ãàéäàñûíäàêû òÿãèáëÿð- èñòÿíèëÿí òþâñèééÿñèíè äîüðó âÿ äàâàìëû ùåñàá ëÿ áàüëû áöòöí ôÿàëèééÿòëÿðÿ ìöäàõèëÿ åòìÿê åòìÿê äöçýöí îëìàçäû. Àýåíòëèéÿ ìöÿééÿí ñÿëàùèééÿòèíÿ ìàëèêäèð. äÿéèøìÿëÿð òÿëÿá åòìÿê ùàããû âåðìÿê îëìàç. ßí éàõøûñû àäìèíèñòðàñèéà áàø÷ûñûíûí èäàðÿëÿðÿ Àíúàã àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí ìöñòÿãèëëèéè àýåíòëèêëÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿê áàðÿäÿ ýþñòÿðèø âÿ ñÿìÿðÿëèëèéè ãèéìÿòëÿíäèðèëÿí çàìàí áó ðÿù- âåðìÿñèäèð. Àýåíòëèê èñÿ èäàðÿ áàø÷ûëàðû èëÿ ñèñ- áÿðëèéèí ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá åòìÿ ìÿñÿëÿñèíäÿ òåìèí äÿéèøäèðèëìÿñèò öçðÿ ïðàêòèê âÿ ìöíàñèá þç ôóíêñèéàñûíû ùÿéàòà êå÷èðìÿñè ö÷öí êîíñòè- òþâñèééÿíèí ùàçûðëàíìàñûíû ìöçàêèðÿ åäèð. Èäà- òóñèéàéà óéüóí éåòÿðëè ìöñòÿãèëëèê ñÿâèééÿñèíÿ ðÿëÿð áó ãàéäà èëÿ ùàçûðëàíìûø ãÿðàðëàðû éåðèíÿ ìàëèê îëóá-îëìàìàñû áàðÿäÿ ñóàë éàðàíûð. éåòèðìÿëèäèð. ßêñ òÿãäèðäÿ äåïàðòàìåíò àäìè- Àýåíòëèéèí òÿùãèãàòû áàøà ÷àòäûðìàñûíäàí ñîí- íèñòðàñèéà áàø÷ûñûíà âÿ àýåíòëèéÿ èçàùàò âåð- ðà ñèéàñè ìöäàõèëÿíèí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû ìÿëèäèð. Ìÿñÿëÿí, òþâñèééÿ îëóíàí èñëàùàòëàðûí ö÷öí ãàðàíòèéà òÿëÿá îëóíóð. ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíè ìÿãñÿäÿìöâàôèã åòìÿ- éÿí àìèëëÿð îëà áèëÿð. ÈÚÒÈÌÀÈÉÉßÒËß ÌßÑËßÙÒËߨÌßËßÐ Àíúàã áèð ñûðà þëêÿëÿð àíòèêîððóïñèéà èäàðÿëÿðè- Àýåíòëèéèí èúòèìàèééÿòëÿ ÿëàãÿëÿðè óüóðëó ôÿàëèé- íèí òþâñèééÿëÿðèíÿ ÿìÿë åòìÿéÿ ùÿâÿñ ýþñòÿð- éÿò ö÷öí ÷îõ ÿùÿìèééÿòëèäèð. Ùîíêîíã ÊßÌÊ-è ìÿéÿí äþâëÿò òÿøêèëàòëàðû èëÿ ãàðøûëàøäûëàð. Áåëÿ êèìè ôþâãÿëàäÿ óüóðëó àýåíòëèêëÿð ôîðìàë èø ìå- ùàëëàðäà ãàíóíâåðèúè îðãàí ÿìÿêäàøëûã åòìÿ- òîäó òàïäûëàð. Áó ìåòîäà ýþðÿ, èúòèìàèééÿòèí ñè- éÿ ùÿâÿñ ýþñòÿðìÿéÿíëÿðäÿí þç èøèíèí þùäÿ- éàñÿòèí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñèíäÿ èøòèðàêû ñèíäÿí ýÿëÿ áèëìÿäèéè ö÷öí úàâàá èñòÿéèð; áó éóõàðûäà ñþçöýåäÿí êîìèòÿ âàñèòÿñèëÿ òÿìèí àíòèêîððóïñèéà èäàðÿñèíèí èëëèê ùåñàáàòû èëÿ, õö- åäèëèð. Èøèí áåëÿ ôîðìàñû âàñèòÿñèëÿ (ùàíñû êè, ÿä- ñóñè íÿçàðÿò îðãàíûíûí ýÿëäèéè ãÿíàÿòëÿ, éàõóä ëèééÿ íàçèðèíèí ñÿäðëèéè èëÿ êîìèòÿíèí ôîðìàñû ãÿ- áàøãà ìàòåðèàëëàðëà åäèëÿ áèëÿð. áóë îëóíà áèëÿð) àíòèêîððóïñèéà ñèñòåìè èúòèìàèééÿòè þç èøèíÿ úÿëá åäèð. ÃÀÍÓÍÂÅÐÈÚÈ Âß ÈÍÇÈÁÀÒÈ ×ßÐ×ÈÂß
Èúòèìàèééÿòëÿ ÿëàãÿëÿð àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéè- Óüöðëö ôÿàëèééÿò ö÷öí àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéè íèí ïðîôèëàêòèê ôÿàëèééÿò ÿñàñëàðûíûí éàðàäûëìàñû àøàüûäàêûëàðà ìàëèê îëìàëûäûð: áàõûìûíäàí äà ÷îõ âàúèáäèð. Áåëÿ èø ñèñòåìè ïðîôèëàêòèêà ñàùÿñèíäÿ ñèéàñÿòèí ôîðìàëàøìà- 4 Èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø ãàðàíòèéàñû ñûíäà âÿ îíóí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíäÿ èíñàíëà- ðûí ýåíèø äàèðÿñèíèí èøòèðàêûíû âÿ ìàðàãëàðûíû 4 Áàíê ùåñàáëàðûíûí âÿ àêòèâëÿðèíèí äîíäóðóë- òÿìèí åòìÿëèäèð. Áåëÿëèêëÿ, ïðîôèëàêòèêà èøëÿðèíäÿ ìàñû ùöãóãó ìöõòÿëèô ìàðàãëàðûí òÿìñèë÷èëÿðè èøòèðàê åäèð âÿ 232 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
4 Éîë ñÿíÿäëÿðèíèí ñàõëàíûëìàñû ùàããû Àøàüûäà, ÿìÿë îëóíìàñû àíòèêîððóïñèéà àýåíò- ëèéèíèí óüóðëó ôÿàëèééÿòèíÿ òÿìèíàò éàðàäàí òÿ- 4 Èíôîðìàñèéà âåðÿíëÿðèí ìöäàôèÿñè öçðÿ ñÿ- ëÿáëÿð áàðÿäÿ ìöùàêèìÿëÿð òÿãäèì îëóíóð: ëàùèééÿò
(à) Èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø 4 “Ãàðà ñèéàùû” òÿðòèá åòìÿê, éàõóä êîððóïñè- éàëàøìûø õàðèúè âÿ éåðëè êîìïàíèéàëàðû äþâ- Àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí, éàõóä êîìèññèéà- ëÿò êîíòðàêòëàðûíû àëìàã ö÷öí ìöñàáèãÿäÿ ñûíûí ôÿàëèééÿòè ö÷öí ùöãóãè ÿñàñûí éàðàäûëìà- èøòèðàêäàí ìÿùðóì åòìÿê ùàããû ñû çàìàíû ìöçàêèðÿ åäèëìÿëè îëàí âàúèá àìèë 4 Ãàíóíó ïîçìàãëà âàðëàíàíëàðû òÿãèá åò- ñÿíÿäëÿðÿ ÷ûõûø (î úöìëÿäÿí, áàíê ùåñàáëàðû- ìÿê èìêàíëàðû. íà) âÿ øàùèäèí äèíäèðèëìÿñè èìêàíëàðûíà àèä àäåêâàò ñÿëàùèééÿòèí îëìàñûäûð. Áèð ñûðà þëêÿ- Áóíäàí ÿëàâÿ, äþâëÿò êîíòðàêòëàðûíûí àëûíìàñû ëÿðäÿ àýåíòëèéèí èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûø èìêàíëàðû- ìöñàáèãÿñèíèí èøòèðàê÷ûëàðû ö÷öí èíôîðìàñèéàëà- íû ìÿùäóäëàøäûðìàüà úÿùäëÿð åäèëèð. Àíúàã ðûí àøêàðëàíìàñû òÿëÿáèíÿ àèä õöñóñè ãàéäà äà îìáóäñìàíäàí ôÿðãëè îëàðàã àýåíòëèéèí òÿòáèã åòìÿê îëàð (àøàüûäà áàõûí). ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðû êèìè ùþêóìÿò ñÿ- íÿäëÿðèíÿ âÿ äþâëÿò ããóëëóã÷óëàðûíà ÷ûõûø ùàã- Î äà âàúèáäèð êè, àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí ãûíà ìàëèê îëìàñûíû èíêàð åäÿí ùå÷ áèð íÿçÿðè ìàëèê îëäóüó èñòÿíèëÿí ñÿëàùèééÿò èíñàí ùàãã- ëàðûíà àèä áåéíÿëõàëã íîðìàëàðà óéüóí ýÿëñèí, âÿ ïðàêòèê ñÿáÿá éîõäóð. àýåíòëèê þçö èñÿ ãàíóíëà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðñèí âÿ ìÿùêÿìÿëÿðÿ ùåñàáàò âåðñèí. Àíòèêîððóïñèéà (á) Áàíê ùåñàëàðûíûí âÿ àêòèâëÿðèí àýåíòëèéèíè éàðàòìàüûí ïàðàìåòðëÿðèíè ìöÿéé- äîíäóðóëìàñû ùàããû âåðÿí õöñóñè ÿíëÿøäèðÿí çàìàí ùþêóìÿò ìöÿééÿí ñóàëëàðà ñÿëàùèééÿò úàâàá òàïìàëûäûð: î, ìöõàëèôÿòäÿ îëäóüó òÿãäèð- äÿ èäàðÿíèí éàðàäûëìàñûíû ìÿãáóë ùåñàá åäèð- Àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéè, éàõóä êîìèññèéàñû ìè. Áó ñóàëûí úàâàáû ãèéìÿòëÿíäèðìÿíèí ùàíñû èñòèíòàã àëòûíäà îëàí ùåñàáëàðû (ùàíñû êè, áó- éþíäÿí àïàðûëìàñûíäàí àñûëû îëàðàã òåç-òåç äÿ- íóí èíñàíëàðà ìÿõñóñ îëìàñûíû äöøöíìÿéÿ éèøèð. Åëÿ áèð ôîðìóëà òàïìàã ëàçûìäûð êè, èñòÿíè- òàì ÿñàñû âàð) äîíäóðìàã ùàããûíà ìàëèê îë- ëÿí øÿõñèí (ùþêóìÿòäÿ âÿ éàõóä îíäàí ìàëûäûð. Ñöðÿò âàúèá îëàíäà àýåíòëèê áóíó êÿíàðäà, ôÿðãè éîõäóð) íþãòåéè-íÿçÿðèíúÿ ÿäà- ìÿùêÿìÿ ÿìðè àëûíàíà ãÿäÿð åòìÿê èìêàíû- ëÿòëè âÿ èø ãàáèëèééÿòëè îëñóí. Ùÿð øåéäÿí þíúÿ íà ñàùèá îëìàëûäûð. ßýÿð àýåíòëèéèí áåëÿ ñÿëà- àýåíòëèê òÿùãèãàòëàðûí àïàðûëìàñû, ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá åòìÿê, õöñóñÿí äÿ úèíàéÿòèí ïðîôèëàêòèêàñû ùèééÿòè éîõäóðñà, ïóëëàðû ùåñàáäàí åëåêòðîí öçðÿ çÿðóðè ñÿëàùèééÿòëÿð àëìàëûäûð. Ñòðóêòóð åëÿ éîëëà þòöðìÿê ö÷öí áàíê èø÷èëÿðèíÿ áèð íå÷ÿ îëìàëûäûð êè, òÿêúÿ àýåòëèéèí éàøàìàñûíà òÿìè- äÿãèãÿ âàõò êèôàéÿò åäÿúÿê. Ö÷öíúö òÿðÿô íàò éàðàòìàñûí, åéíè çàìàíäà ùàêèìèééÿò äÿ- þçöíö çÿðÿð÷ÿêìèø ñàéûðñà, àýåíòëèê éóõàðû éèøìÿñè çàìàíû äà îíóí þç ôÿàëèééÿòèíè äàâàì ìÿùêÿìÿéÿ ìöðàúèÿò åòìÿê ùöãóãóíà ìàëèê åòäèðìÿñèíÿ ãàðàíòèéà âåðñèí. îëìàëûäûð. ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 233
(ú) Éîë ñÿíÿäëÿðèíè ñàõëàìàã ùàããû êÿìÿëÿð… ùÿð øåéè åòìÿëèäèð êè, áåëÿ ìàòåðèàëëàð ýèçëè ãàëñûí âÿ ìöñàäèðÿ îëóí- Àýåíòëèê, àäÿòÿí, øöáùÿëè øÿõñèí þëêÿäÿí ãà÷- ñóí… ìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí éîë ñÿíÿäëÿðèíè ñàõëàìàã âÿ ìöñàäèðÿ åòìÿê ùàããûíà ìàëèê (3) ßýÿð èñòÿíèëÿí áåëÿ ïðîñåñ ÷ÿð÷èâÿñèí- îëóð; ÿí çÿðóðè ùàëëàðäà àýåíòëèê áó èøè ùÿòòà äÿ … ìÿùêÿìÿ èøèí ìàùèééÿòèíè òàì þéðÿ- ìÿùêÿìÿ ãÿðàðûíû ýþçëÿìÿäÿí äÿ åäÿ áèëÿð. íÿðÿê áåëÿ áèð ãÿíàÿòÿ ýÿëèðñÿ êè, øàùèä Áåëÿ ùàãã çÿðóðè ñàéûëûð. Àíúàã àýåíòëèê áèð áèëÿðÿêäÿí ÿùÿìèééÿòëè áÿéàíàò âåðèá âÿ ãàéäà îëàðàã úèíàéÿòèí áàø âåðäèéè áàðÿäÿ êè- áó áÿéàíàòûûí äöçýöí âÿ äÿãèã îëìàäûüûíû ôàéÿò ãÿäÿð ÿñàñ îëäóüó ùàëëàðäà ùÿáñ åòìÿ áèëìÿéèá, éàõóä âåðèëÿí áÿéàíàòûí äöçýöí ùàããû àëûð. îëäóüóíó ùåñàá åäèá âÿ ÿýÿð ìÿùêÿìÿ ïðîñåäóð ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ áó ôèêðÿ ýÿëèðñÿ êè, òÿðÿôëÿð àðàñûíäàêû ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðèí (÷) Èíôîðìàñèéà âåðÿíëÿðèí ìöäàôèÿñè ÿäàëÿòëè ùÿëëè èíôîðìàñèéà âåðÿíèí àäûíûí à÷ûãëàíìàäûüû òÿãäèðäÿ ìöìêöí äåéèë… Àýåíòëèê, àäÿòÿí, èíôîðìàñèéà âåðÿíëÿðè ìöäà- áó çàìàí ìÿùêÿìÿ àäûí à÷ûãëàíìàñû èëÿ ôèÿ åòìÿê ùàããûíà ìàëèê îëóð. Áÿçè ùàëëàðäà áàüëû õàùèøè òÿìèí åäÿ áèëÿð. [14] èíôîðìàñèéà âåðÿíëÿð þç ðÿèñëÿðèíèí êîððóïñè- éàéà ãóðøàíìàñûíäàí øèêàéÿò åäÿí àøàüû ñÿ- Ãàíóíâåðèúèëèê, ùöãóã ïðàêòèêàñû èëÿ ìÿøüóë âèééÿëè ùþêóìÿò ìÿìóðëàðû îëà áèëÿð. (ßýÿð îëàíëàðà, ìöùàñèáëÿðÿ, àóäèòîðëàðà (áàõìàéà- îíëàð þç èøèíè èòèðìÿê áàõûìûíäàí ðèñê åäèðëÿð- ðàã êè, îíëàð ïåøÿ ùàããëàðûíà ìàëèêäèð) þç ñÿ, éàõóä òÿãèáèí áàøãà ôîðìàñû ìþâúóääóð- ìöøòÿðèëÿðèíèí âÿçèééÿòè áàðÿäÿ ìöÿééÿí ìÿ- ñà, ÷ÿòèí êè, øèêàéÿò åòñèíëÿð). Èíôîðìàñèéà ëóìàòëàðûí à÷ûãëàíìàñû òÿëÿáèíè èðÿëè ñöðìÿéè âåðÿíëÿð ãàíóíóâåðèúè âÿ ôèçèêè ìöäàôèÿ èëÿ òÿ- íÿçÿðäÿ òóòóð. ìèí îëóíìàëûäûð. Çÿðóðè ùàëëàðäà áåëÿ ìöäàôèÿ åâ øÿðàèòèíäÿ, ìöñòÿñíà ùàëëàðäà èñÿ áàøãà (ä) Êîððóïñèéàëàøìûø õàðèúè þëêÿëÿðäÿ ñûüûíàúàã øÿêëèíäÿ òÿìèí îëóíìàëû- êîìïàíèéàëàðû äþâëÿò êîíòðàêòëàðûíû äûð. Áöòöí èíôîðìàñéà âåðÿíëÿðèí ìöäàôèÿñèíèí àëìàã ö÷öí ìöñàáèãÿäÿ èøòèðàêäàí òÿìèí îëóíìàñû êîíòåêñòèíäÿ Áîòñâàíà ãà- êÿíàðëàøäûðìàã ùàããû íóíâåðèúèëèéèíäÿ àøàüûäàêûëàð íÿçÿðäÿ òóòóëóð:
Õàðèúè òÿäàðöê÷öëÿð òåç-òåç þçëÿðèíè éåðëè ãà- 45 (1) Úèíàéÿòÿ àèä èñòÿíèëÿí ìÿùêÿìÿ ïðî- íóíëàðà ÿìÿë åòìÿêäÿí àçàä ñàéûðëàð. Áåëÿëÿ- ñåñèíäÿ, äþðäöíúö áþëìÿäÿ íÿçÿðäÿ òóòóë- ðè ÿìèíäèð êè, ùàêèìèééÿòèí îíëàðà ÿëè ÷àòìûð, äóüó êèìè øàùèäëÿð èíôîðìàñèéà âåðÿíëÿðèí îíà ýþðÿ äÿ úèíàéÿò ãàíóíëàðûíû ïîçà, äþâëÿò àäûíû âÿ öíâàíûíû à÷ûãëàìàüà áîðúëó äåéèë, ìÿìóðëàðûíà ðöøâÿò òÿêëèô åäÿ áèëÿðëÿð. ßýÿð éàõóä îíëàðûí àøêàðëàíìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõà- àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí ÿñàñíàìÿñèíÿ ðàí ùå÷ áèð áÿéàíàò âåðìÿìÿëèäèð. ìöíàñèá ñàíêñèéàíû íÿçÿðäÿ òóòàí áÿíä äàõèë åäèëñÿ, áåëÿ âÿçèééÿòè ãèñìÿí äÿ îëñà äöçÿëò- (2) ßøéàéè- äÿëèë êèìè êèòàáëàðäàí, ñÿíÿä- ìÿê ìöìêöíäöð. Áåëÿ áÿíäëÿðäÿ íÿçÿðäÿ òó- ëÿðäÿí âÿ áàøãà éàçûëû ìàòåðèàëëàðäàí òóëà áèëÿð êè, ÿýÿð ùàíñûñà êîìïàíèéàíûí (îíóí àäû âÿ á. ìÿëóìàòëàð ýþñòÿðèëÿí ãàíóíó ïîçäóüó áàðÿäÿ àýåíòëèêäÿ ñöáóòëàð ïðåäìåòëÿðäÿ) èñòèôàäÿ åäèëÿí çàìàí ìÿù- âàðñà, áó çàìàí àýåíòëèê ìÿùêÿìÿéÿ ìöðà- 234 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
úèÿò åäÿ âÿ áó ôèðìàíûí, éàõóä îíóí ðÿùáÿðëè- çàìàí ðåñóðñëàð âÿ ÿìëàê ÿêñ ñöáóòëàð îë- éèíèí, éàõóä áó êîìïàíèéà èëÿ áèçíåñ ìàäûüû òÿãäèðäÿ èòòèùàì îëóíàíà ìÿõñóñ ÿìÿêäàøëûüû ãóðàí èñòÿíèëÿí êîìïàíèéàíûí ñàéûëûð. ìÿùêÿìÿíèí ìöÿééÿíëÿøäèðäèéè âàõò ìöääÿ- òèíäÿ ÿìÿêäàøëûüûíû äàéàíäûðìàñû áàðÿäÿ (3) (4) (2-úè ìàääÿ 1973-úö èëèí 56 ¹ëè ñÿðÿí- ìÿùêÿìÿ ãÿðàðû òÿëÿá åäÿ áèëÿð. úàìû èëÿ ëÿüâ îëóíóá)
(å) Ìÿíáÿéè àéäûí îëìàéàí âàð-äþâëÿòèí éû- (5) Áó áþëìÿäÿ “ðÿñìè ýÿëèð” òÿãàöä, éàõóä üûëìàñû èëÿ áàüëû úèíàéÿò ïóë âÿñàèòëÿðèíèí þäÿíèëìÿñè äåìÿêäèð… [15] Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ãàíóí òÿëÿá åäèð êè, çÿíýèí- ëèéÿ ñàùèá îëàí øÿõñëÿð ìÿíáÿéè ìÿëóì îëìà- Äþâëÿò òÿäàðöêö ö÷öí ÿðèçÿ âåðèëÿí çàìàí éàí âàð-äþâëÿòëÿðè âÿ îíóí ùàíñû éîëëàðëà ÿëäÿ þäÿíèëìèø êîìèñéîíóí þë÷öñöíöí à÷ûãëàíìàñû åäèëäèéè áàðÿäÿ äöçýöí ìÿëóìàò âåðñèíëÿð. çÿðóðèäèð. “Êîìèñéîí”óí (éåðëè âàñèòÿ÷èéÿ þäÿ- ßêñ òÿãäèðäÿ îíëàðà “þç âÿñàèòëÿðè èëÿ éàøàìà- ìÿ, ãèñìÿí äÿ ðöøâÿò ö÷öí þðòöê) èñòèôàäÿñè äûãëàðûíà” ýþðÿ èòòèùàì èðÿëè ñöðìÿê îëàð. Ùîí- òåç-òåç áåéíÿëõàëã àíëàøìàëàðäà êîððóïñèéà- êîíã ÊßÌÊ-è ùåñàá åäèð êè, îíóí ôÿàëèééÿòèíè íûí ìÿíáÿéè îëóð. Áåëÿ ïðàêòèêà òÿêúÿ äöçýöí òÿíçèìëÿéÿí 10-úó áþëìÿ õöñóñÿí åôôåêòëèäèð: ãÿðàðëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñèíÿ çÿðáÿ âóðìóð, åéíè çàìàíäà äþâëÿò áîðúëàðûíûûí àðòûðûëìàñûíà (1) Êå÷ìèøäÿ âÿ èíäèè äþâëÿò ìÿìóðó (äþâëÿò ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. Áåëÿ þäÿìÿ àëàíëàð, þç ýÿëèðëÿðè õèäìÿò÷èñè) îëàí èñòÿíèëÿí øÿõñ: ö÷öí úöçè âåðýè þäÿéèð, éà äà êè, ùå÷ þäÿìèðëÿð. Ùÿð ö÷ ìÿñÿëÿäÿ äþâëÿò èòêèéÿ ìÿðóç ãàëûð. (à) èíäèêè âÿ êå÷ìèø ðÿñìè ýÿëèðëÿðèíäÿí éöêñÿê îëàí ùÿéàò òÿðçèíÿ öñòöíëöê âå- Áóíà ýþðÿ äÿ àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí, éà- ðèðñÿ, éàõóä õóä êîìèññèéàñûíûí éàðàäûëìàñûíû íÿçÿðäÿ òó- òàí ãàíóíâåðèúèëèê äþâëÿò êîíòðàêòëàðûíûí (á) èíäèêè âÿ êå÷ìèø ðÿñìè ýÿëèðëÿðèíÿ óé- àëûíìàñû ìöñàáèãÿñèíäÿ èøòèðàê åäÿíëÿðÿ, îí- üóí ýÿëìÿéÿí ïóë ýÿëèðëÿðèíÿ, éàõóä ëàðûí éåðëè âÿ áàøãà âàñèòÿ÷èëÿðèíÿ ÿðèçÿíèí âå- ÿìëàêà íÿçàðÿò åäèðñÿ, ÿýÿð î áåëÿ ùÿ- ðèëìÿñè èëÿ áàüëû þäÿíèëìèø èñòÿíèëÿí êîìèñéîí éàò òÿðçèíÿ, éàõóä ïóë ðåñóðñëàðûíà, ÿì- þäÿìÿëÿðè âÿ áîíóñëàð áàðÿäÿ èíôîðìàñèéàíûí ëàêà íåúÿ ìàëèê îëäóüó áàðÿäÿ òàì à÷ûãëàíìàñû òÿëÿáèíè èðÿëè ñöðÿ áèëÿð. Î, ìÿùêÿìÿéÿ ãàíååäèúè èçàùàò âåðìèðñÿ, ùÿì äÿ òÿëÿá åäÿ áèëÿð êè, ìöñàáèãÿ èøòèðàê÷ûëà- úèíàéÿòäÿ ýöíàùêàð ùåñàá îëóíìàëûäûð. ðû áó òÿëÿá öçðÿ êîìèññèéàéà ùÿâàëÿ åäèëìèø õèäìÿòèí áöòöí äåòàëëàðûíû à÷ûãëàñûíëàð. Èíôîð- (2) ßýÿð ìÿùêÿìÿ(1) (á) áÿíäèíÿ óéüóí ìàñèéà ìöñàáèãÿíèí êå÷èðèëäèéè âàõò âÿ êîíò- èòòèùàì öçðÿ èøÿ áàõàí çàìàí ùàíñûñà ðàêòûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíäÿí àëòû àé ñîíðà, øÿõñèí èòòèùàì îëóíàíëà ÿëàãÿñèíè àøêàð éàõóä êîíòðàêòäà èøòèðàê÷ûëûãäàí êÿíàðëàøäûã- åäèðñÿ âÿ ÿñàñ âàðñà êè, áó øÿõñ èòòèùàì äàí ñîíðà à÷ûãëàíìàëûäûð. Ýèçëè êîìèñéîí þäÿ- îëóíàíûí òàïøûðûüû èëÿ ïóë ðåñóðñëàðûíûí, ÿì- ìÿëÿðèíèí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê ö÷öí ÿí éàõøû ëàêûí èäàðÿ îëóíìàñûíäà âÿ áàøãà èøëÿðäÿ íöìóíÿ Éåíè Çåëàíäèéàíûí 1910-úó èëäÿ ãÿáóë èøòèðàê åäèá, èòòèùàì îëóíàíäàí ùÿäèééÿ àë- åòäèéè Ýèçëè Êîìèñéîíëàð Áàðÿäÿ Ãàíóíäóð. ìàã éîëóéëà áåëÿ ðåñóðñëàðà ñàùèá îëóá, áó [16] ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 235
ÉÅÍÈ ÃÀÍÓÍËÀÐÛÍ ÝÅÐÈÉß ÒßÒÁÈà äÿ îëäóüó øÿõñ; (á) 5 íîéàáð 1977-úè èëÿ ãÿ- ÝÖÚÖ Âß ÎÍËÀÐÛÍ ÃßÁÓËÓÍÀ äÿð ÿìÿêäàøëàð òÿðÿôèíäÿí äèíäèðèëÿí âÿ îíóí ÃßÄßÐÊÈ ÚÈÍÀÉßÒËßÐß ÀÈÄÈÉÉßÒÈ úèíàéÿò òþðÿòäèéèíÿ àèä ÿðèçÿíèí îëäóüó èñòÿíè- ÎËÌÀËÛÄÛÐÌÛ? ëÿí øÿõñ; âÿ (ú) èøèí ãàëäûðûëìàñû ö÷öí ãóáåð- íàòîðóí êèôàéÿò ãÿäÿð úèääè ùàäèñÿ ùåñàá Éåíè àíòèêîððóïñèéà ãàíóíëàðû, àäÿòÿí, êîððóï- åòäèéè úèíàéÿò. ñèéà íÿçàðÿòäÿí ÷ûõàí çàìàí éàðàíûð. Áåëÿ ùàëëàðäà äèããÿò òÿëÿá åäÿí ùÿëë åäèëìÿìèø ÷îõ- Áåëÿ ãàíóíâåðèúèëèê, ìþâúóä ãàíóíà óéüóí ñàéëû ïðîáëåìëÿð ìþâúóä îëóð. Åéíè çàìàíäà øÿêèëäÿ áàø âåðìèø úèíàéÿòÿ àäè ãàéäàäà (ïî- ðÿñìè ïðîñåäóðëàðà àèä òÿõèðÿñàëûíìàç èñëàùàò- ëèñ òÿðÿôèíäÿí) áàõûëìàñûíû íÿçÿðäÿ òóòóð. Àí- ëàð òÿëÿá îëóíóð. Êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿíèí ñÿ- úàã î, ùþêóìÿò áàø÷ûñûíûí âàúèá ùåñàá åòäèéè ìèìèëèéèíÿ øöáùÿ èëÿ éàíàøàíëàð äà îëàúàã. âÿ èúòèìàè ÿùÿìèééÿòëè ùàäèñÿëÿðèí òÿùãèãàòûíû Áåëÿ ùàëëàðäà éåíè àýåíòëèê êþùíÿ èøëÿðèí ÷þçöë- êîìèññèéàéà ùÿâàëÿ åòìÿê ö÷öí êå÷ìèøäÿ áàø ìÿñè èëÿ ìÿøüóë îëà âÿ òåçëèêëÿ äàùà áèð ãåé- âåðÿí ùàäèñÿëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ êèôàéÿò ãÿäÿð ðè-åôôåêòëè èäàðÿ èìèúè ãàçàíà áèëÿð. Áó úöð ÷åâèê éàíàøìàíû òÿìèí åäèð. Ãàíóíâåðèúèëèéÿ òÿùëöêÿëÿðäÿí íåúÿ ãà÷ìàã îëàð? áåëÿ áÿíäèí äàõèë åäèëìÿñè êîìèññèéàéà èìêàí âåðèð êè, èøè àü âÿðÿãäÿí áàøëàñûí âÿ êå÷ìèø ùà- ßí éàõøû ãÿðàð éåíè àýåíòëèéèí, éàõóä êîìèññè- äèñÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ ÿúèííÿ îâóíà áàøëàìàã éàíûí ïîëèñäÿí ãàëìûø êþùíÿ èøëÿðèí òþð-òþêöí- áÿùàíÿñèëÿ éàðàíàúàã ìöìêöí òÿùëöêÿëÿðèí òöëÿðèíè òÿìèçëÿìÿê çÿðóðèëèéè èëÿ ãàðøûëàøìàñû ãàðøûñûíû àëñûí. Áåëÿ éàíàøìà êå÷ìèø èøèí áèð äåéèë, ýÿëÿúÿéÿ êîíñåíòðàñèéà îëóíìàñû ö÷öí ãàíóíâåðèúèëèê íîðìàëàðûíûí áÿðãÿðàð åäèëìÿñè êÿíàðà ãîéóëìàñûíû äàùà ìÿãáóë èäåéàéà ÷å- íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí øÿðàèòèí éàðàäûëìàñûäûð. âèðèð. Úàâàáäåùëèéí áåëÿ àüûðëûüû éåíè àýåíòëèéè êîð- ðóïñèéàíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû âÿ îðòàäàí ãàë- ßÌËÀÊÛÍ ÌÖÑÀÄÈÐßÑÈ – ÌÖËÊÈ ÏÐÎÑÅÑÈ äûðûëìàñû öçðÿ ÿñàñ âÿçèôÿëÿðÿ çÿðáÿ âóðàí ×ßÐ×ÈÂßÑÈÍÄß ßÌËÀÊÛÍ ÌÖÑÀÄÈÐß ùöãóãïîçìàëàðû èëÿ áàüëû þùäÿëèêëÿðëÿ ñàðà áè- ÎËÓÍÌÀÑÛÍÀ ÌÖÍÀÑÈÁßÒÄß ÚßÍÓÁÈ ëÿð. ÀÔÐÈÊÀ ÒßÚÐÖÁßÑÈ
Ùîíãîíã ÊßÌÊ-è éóõàðûäà õàòûðëàíàí ãàíóí- Úÿíóáè Àôðèêàäà àíòèêîððóïñèéà êîìèññèéàñûíûí âåðèúèëèéè ãÿáóë åòìÿêëÿ áó èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿë- éåðèíÿ ìöëêè ìÿùêÿìÿ ïðîñåñè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ äè. Îðàäà ãåéä îëóíóð êè: ÿìëàêûí ìöñàäèðÿñè êèìè óüóðëó áèð èäåéà ìåé- 12-úè áþëìÿíèí îëìàñûíà áàõìàéàðàã (éóðèñ- äàíà ýÿëäè. [18] äèêñèéà) êîìèññèéà öçâëÿðè 1977-úè èëèí 1 éàíâà- ðûíà ãÿäÿð íÿçÿðäÿ òóòóëàí úèíàéÿòëÿðÿ ÚÀÐ-äà ÿìëàêûí ìöñàäèðÿñè öçðÿ øþáÿ äþâëÿò ìöíàñèáÿòäÿ áó áþëìÿíèí (à), (á), (ú) áÿíäëÿðè- ïðîêóðîðëóüóíóí áèð áþëìÿñèäèð (Îôôèúå îô Íàòè- íÿ óéüóí ùÿðÿêÿò åòìÿìÿëèäèð. Àøàüûäàêû ôÿà- îíàë Äèðåúòîð îô Ïóáëèú Ïðîñåúóòèîí). ßýÿð ÿì- ëèééÿò èñòèñíàäûð: ëàê úèíàéÿòêàðëûã ôÿàëèééÿòè èëÿ áàüëûäûðñà, áþëìÿ îíóí äþâëÿòèí õåéðèíÿ ìöñàäèðÿ îëóíìàñû (à) Ùîíêîíãäàí êÿíàðäà îëàí øÿõñ, éàõóä 5 ö÷öí ìÿùêÿìÿ ôÿàëèééÿòèíÿ òÿøÿááöñ ýþñòÿðÿ íîéàáð 1977-úè èëÿ ùÿáñ ö÷öí îðäåðèí ãöââÿ- áèëÿð. 236 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
Ìöòÿøÿêêèë úèíàéÿòêàðëûüà ãàðøû ìöáàðèçÿ ùàã- Úÿíóáè Àôðèêàäà 1999-úó èëäÿ ìöñàäèðÿ ìåõà- ãûíäà 1998-úè èë ãàíóíóíà [19] óéüóí îëàðàã íèçìèíèí åôôåêòëè òÿòáèãèíè òÿìèí åòìÿê ö÷öí, êðèìèíàëëà áàüëû îëàí ìöëêèééÿò ìöëêè ìÿùêÿìÿ ùöãóãøöíàñëàðûí (úèíàéÿò âÿ ìöëêè ùöãóã ñà- ïðîñåñè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ äþâëÿòèí õåéðèíÿ ìöñàäè- ùÿñèíäÿ ìöòÿõÿññèñëÿð), ìöùàñèáëÿðèí âÿ ìà- ðÿ îëóíìàëûäûð. ßìëàêûí áåëÿ ìöñàäèðÿñè äþâëÿ- ëèééÿ ñàùÿñèíäÿêè ïîçóíòóëàðû òÿùãèã åäÿí ìöòÿõÿññèñëÿðèí úÿìëÿøäèéè õöñóñè ÷îõôóíêñè- òÿ èìêàí âåðèð êè, ÿìëàêà àèä ñàäÿ âÿòÿíäàø éàëû áþëìÿ éàðàäûëäû. èääèàñû òÿãäèì åòìÿê éîëó èëÿ êðèìèíàëëà áàüëûëû- üû øöáùÿ äîüóðàí àêòèâëÿðè ìöñàäèðÿ åòñèí. Áó- ÀÁØ-ûí òÿúðöáÿñè ýþñòÿðäè êè, ìöëêè ìÿùêÿìÿ íóí ö÷öí úèíàéÿò òÿãèáè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ÿìëàê ïðîñåñè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ùÿéàòà êå÷èðèëÿí àêòèâëÿ- ñàùèáèíÿ ãàðøû ìÿùêÿìÿ ãÿðàðû òÿëÿá îëóíìóð. ðèí ìöñàäèðÿñè áàðÿäÿ ãàíóíâåðèúèëèê êèôàéÿò ãÿäÿð éàõøû èúðà îëóíìóð. ×öíêè ïîëèñëÿð âÿ èòòè- ßýÿð ìÿùêÿìÿ ÿìëàêûí úèíàéÿòêàðëûã “àëÿòè” ùàìíàìÿ þç ôÿàëèééÿòèíäÿ ùþêìöí ÷ûõàðûëìà- îëìàñû ôàêòûíû òÿñäèã åäèðñÿ (éÿíè î, àëÿò ãèñìèí- ñûíà äàùà ÷îõ èñòèíàä åäèðëÿð, íÿèíêè äÿ úèíàéÿòèí áàø âåðìÿñèíÿ òÿñèð åäèá, éàõóä ìöñàäèðÿéÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàí ìöëêè ïðîñåñ ö÷öí îüóðëàíìûø ñÿðâÿòèí ýèçëÿäèëäèéè éåð îëóá), éà- ñöáóòëàðûí òîïëàíìàñûíà. Ìöñàäèðÿéÿ àèä, ïî- õóä îíóí “ãàíóíñóç ôÿàëèééÿò ÿñàñûíäà ÿëäÿ ëèñ çàáèòëÿðèíèí âÿ ïðîêóðîðëàðûí ÷îõ àç áèëäèéè íè- îëóíäóüó” ãÿíàÿòèíÿ ýÿëèðñÿ, ìèëëè ïðîêóðîðóí ñáÿòÿí ìöðÿêêÿá âÿ éåíè ìöëêè ãàíóí ãÿáóë ÿðèçÿñè ÿñàñûíäà àëè ìÿùêÿìÿ ÿìëàêûí äþâëÿò åäèëäè. Ìöñàäèðÿ ñàùÿñèíäÿ ìöòÿõÿññèñëÿðèí õåéðèíÿ ìöñàäèðÿñè áàðÿäÿ ÿìð âåðÿ áèëÿð. èøÿ ýþòöðöëìÿñè ö÷öí Êîíãðåñèí õöñóñè áöäúÿ Áåëÿ ÿìðèí ãàíóíèëèéè úèíàéÿò èøè öñóëóíóí íÿòè- àéûðìàñûíäàí ñîíðà ÀÁØ Áàø Ïðîêóðîðëóüó- úÿñèíäÿí àñûëû äåéèë. ßýÿð úèíàéÿò ìÿùêÿìÿñè íóí ùÿð áèð áþëìÿñèíäÿ ìöëêè ìÿùêÿìÿ ïðîñå- úèíàéÿò òþðÿòìèø øöáùÿëè øÿõñÿ ìöíàñèáÿòäÿ ñè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ àêòèâëÿðèí ìöñàäèðÿñè áàðÿäÿ áÿðàÿòâåðèúè ùþêì ÷ûõàðñà äà (äþâëÿòèí èðÿëè ñö- ãàíóíâåðèúèëèê áöòöí þëêÿ öçðÿ åôôåêòëè òÿòáèã ðöëÿí èòòèùàìû ñöáóòà éåòèðäèéè âÿ áóíà ùå÷ áèð îëóíìàüà áàøëàäû. øöáùÿíèí éàðàíìàäûüû éåðäÿ áó äàùà ìöðÿê- êÿáäèð, íÿèíêè åùòèìàë ÿñàñûíäà ãÿðàð ÷ûõàð- ÚÀÐ áþëìÿñè õÿáÿðäàð åäèëäè êè, îíëàð ãàíóí- ìàã), øöáùÿëè øÿõñèí ÿìëàêû éåíÿ äþâëÿòèí ñóç ñÿðâÿòëÿðèíè ãîðóìàã èñòÿéÿí âÿ áóíóí õåéðèíÿ ìöñàäèðÿ îëóíóð. ö÷öí þëêÿíèí ÿí íöôóçëó âÿêèëëÿðèíè ïðîñåñÿ úÿëá åäÿí çÿíýèí âÿ òÿñèð ýöúöíÿ ìàëèê úèíà- éÿòêàðëàðûí èøè öçðÿ ìÿùêÿìÿäÿ úàâàá âåðìÿ- Ìöñàäèðÿ îëóíìóø àêòèâëÿðäÿí ìöòÿøÿêêèë úè- ëèäèðëÿð. Áèðëÿøìèø Øòàòëàðäà áàøãà éàíàøìàéà íàéÿòêàðëûüà, ïóëëàðûí éóéóëìàñûíà, úèíàéÿòêàð öñòöíëöê âåðèëìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, áåëÿ ùàëëàð ãðóïëàøìàëàðûí ôÿàëèééÿòèíÿ, öìóìèééÿòëÿ, úè- äîüðóäàí äà áàø âåðèð. Àìåðèêà ìÿùêÿìÿëÿðè íàéÿòêàðëûüà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ, åéíè çàìàíäà ìöëêè ìÿùêÿìÿ ïðîñåñè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ ÿìëàêûí úèíàéÿò ãóðáàíëàðûíà êîìïåíñàñèéà þäÿíèëìÿ- ìöñàäèðÿñèíè íÿçÿðäÿ òóòàí ãàíóíâåðèúèëèé àð- ñèíäÿ ùöãóã-ìöùàôèçÿ îðãàíëàðûíà êþìÿê äûúûë øÿêèëäÿ ìöäàôèÿ åäèð âÿ ñàéñûç-ùåñàáñûç ýþñòÿðìÿê ö÷öí èñòèôàäÿ åäèëèð. 1970-úè èëäÿí ôîðìàë åòèðàçëàðû êÿíàðà ãîéóð. Àìåðèêà ìÿù- ìöëêè ìÿùêÿìÿ ïðîñåñè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ àêòèâëÿ- êÿìÿëÿðè ìöñàäèðÿ íÿòèúÿñèíäÿ ÿëäÿ îëóíàí ðèí ìöñàäèðÿñè áàðÿäÿ óéüóí ãàíóíâåðèúèëèéèí âÿñàèòëÿðèí àäè ðåñòèòóñèéà (ùöãóãóí áÿðïà åäèë- ìþâúóä îëäóüó ÀÁØ-äà ìöñàäèðÿ ùÿð èë ôåäå- ìÿñè) îëìàñû ôèêðèíÿ öñòöíëöê âåðèð âÿ ùå÷ áèð ðàë ùàêèìèééÿòÿ 500 ìëí. äîëëàð ýÿëèð âåðèð. úÿçà, úÿðèìÿ íÿçÿðäÿ òóòìóð. Îíëàð, ìÿùêÿ- ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 237
ìÿ áàõûøûíäà îëàí àêòèâëÿðèí èòòèùàì åäèëÿíèí ñÿëÿñèíÿ éåíèäÿí áàõìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðòäû. âÿêèëèíÿ õèäìÿò ìöãàáèëèíäÿ þäÿíèëìÿñè àðãó- Úèíàéÿò ìÿùêÿìÿñèíäÿí êÿíàð à÷ûã äèíëÿìÿ- ìåíòèíè äÿ ãÿáóë åòìèðëÿð. Áó àðãóìåíòè ÿñàñ ëÿð èòòèùàìû ñöáóò îëóíìàìûø äàéàíäûðà áèëÿð. ýÿòèðÿíëÿðí ôèêðèíúÿ, èòòèùàì îëóíàí øÿõñ áàø- ßí ïèñè èñÿ áåëÿ äèíëÿìÿëÿðäÿí ñîíðà ÿäàëÿòëè ãàñûíûí ïóëëàðûíû õÿðúëÿìÿê ùöãóãóíà ìàëèê ìÿùêÿìÿëÿðèí îëìàìàñûíäà èñðàð åäÿíëÿðèí äåéèë. ìÿùêÿìÿñèíèí êå÷èðèëìÿñèíäÿ âÿçèééÿòèí ÷ÿ- òèíëÿøäèðèëìÿñèäèð. Äöçäöð, Úÿíóáè Óåëñäÿ áåëÿ Èëêèí ìÿðùÿëÿäÿ Úÿíóáè Àôðèêàäà ìþâúóä ãà- ïðàêòèêà àðòûã ëÿüâ îëóíóá. Ñèñòåìëè êîððóïñèéà íóíóí ãöââÿéÿ ìèíäèéè äþâðÿ ãÿäÿð, îíóí èëÿ ÿùàòÿëÿíìèø, åéíè çàìàíäà þç êå÷ìèøè èëÿ ÿëäÿ åäèëÿí àêòèâëÿðÿ òÿòáèãè ìÿñÿëÿñèëÿ áàüëû âèäàëàøìàüû àðçóëàéàí äþâëÿòëÿðäÿ áåëÿ éà- ïðîáëåì éàðàíäû. Î çàìàíäàí åòèáàðÿí ãàíó- íàøìà êèôàéÿò ãÿäÿð ãèéìÿòëè îëà âÿ úÿìèééÿòè íà äöçÿëèø åäèëäè âÿ áó âàðèàíò ëÿüâ îëóíäó. Èíäè ãàíóíñóç ôÿàëèééÿò áàðÿäÿ ìÿëóìàòëàíäûðìàã î äàùà åôôåêòëè èøëÿéèð.[20] 2000-úè èëèí ÿââÿëëÿðè- éîëóéëà êîððóïñèéàéà ñîí ãîéóëìàñûíà éàðäûì íÿ ãÿäÿð áþëìÿ 28 èøÿ òÿøÿááöñ ýþñòÿðèá âÿ ýþñòÿðÿ áèëÿð. ßýÿð áóíóí àðõàñûíúà úèíàéÿò îíëàðäàí 23-ö óüóðëó îëóá. Ìöñàäèðÿ îëóíàí ìÿùêÿìÿñè ïðîñåñè áàøëàìûðñà (ÿëáÿòòÿ, ÿýÿð ÿìëàê èñÿ 2003-úö èëäÿ 11 ìëí. ÀÁØ äîëëàðûíû àøäû. áåëÿ ôÿàëèééÿò áàðÿäÿ èíôîðìàñèéà äöðöñò øÿêèë- äÿ âÿ òàì à÷ûãëàíûðñà), áåëÿ ïðàêòèêà êå÷ìèøäÿ ãàéäà ïîçàíû óòàíäûðìàüà, åéíè çàìàíäà À×Ûà ÄÈÍËßÌßËßÐ ùàíñû ùÿðÿêÿòèí ìÿãáóë îëìàìàñû âÿ äÿéèøäè- Äèýÿð àïàðûúû àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèêëÿðè, àðòûã ðèëìÿñè áàðÿäÿ èúòèìàèèééÿòè ìÿëóìàíäûðìàüà íå÷ÿ èëëÿðäèð êè, à÷ûã äèíëÿìÿëÿð êå÷èðìÿê öçðÿ õèäìÿò åäÿ áèëÿð. ñÿëàùèééÿòÿ ìàëèê îëàí Éåíè Úÿíóáè Óåëñ âÿ Àâñòðàëèéà ÊßÌÊ-ëÿðèäèð.[21] Áåëÿ ùàëëàðäà øà- Áÿçè àäàìëàð ùåñàá åäèð êè, ùÿãèãÿòè àøêàðà ÷û- ùèäëÿð èôàäÿ âåðìÿê ö÷öí äÿâÿò îëóíóð. Îíëàðûí õàðàí êîìèññèéà êå÷ìèøëÿ âèäàëàøìàüà êþ- øàùèäëèéè úèíàéÿò ïðîñåñèíäÿ þçëÿðèíÿ ãàðøû èñòè- ìÿê åäÿ áèëÿð. Àíúàã áèð ñûðà ïðîáëåìëÿð ôàäÿ åäèëÿ áèëìÿç. Äèíëÿìÿëÿð ùàíñû ùàäèñÿëÿ- éàðàíûð. Áèð èø èíñàí ùàããûíû ïîçàíû áàüûøëà- ðèí áàø âåðìÿñè èëÿ áàüëû èúòèìàèééÿòèí ìàã, òàìàìèéëÿ áàøãà áèð èø èñÿ ãàíóíñóç çÿ- èíôîðìàñèéà èëÿ òÿìèí îëóíìàñûíà èìêàí éàðà- íýèíëèéÿ ñàùèá îëàíëàðû áàüûøëàìàãäûð. äûð. Íå÷ÿ êè, äèíëÿìÿëÿðèí íÿòèúÿñèíäÿ ãàíóí- ñóç ôÿàëèéÿò âÿ øöáùÿëè äàâðàíûøëàð áàðÿäÿ ÝÞÇËßÍÒÈËßÐ ìÿëóìàòëàð èúòèìàèééÿòÿ ìÿëóì îëóð, öìèä âàð êè, áåëÿ èøëÿðäÿ ÿëè îëàí øÿõñëÿð óòàíûá þç äàâðà- Áåëÿ áèð òÿñÿââöð âàð êè, àíòèêîððóïñèéà àýåíò- íûøûíû äÿéèøÿúÿê. Ìÿñÿëÿí, Éåíè Úÿíóáè Óåëñèí ëèêëÿðèíèí ôÿàëèééÿòè ÷îõìÿíàëû íÿòèúÿëÿðÿ ýÿòèðèá ãàíóíâåðèúè îðãàíûíûí öçâëÿðèíèí éîë ýöçÿøòëÿ- ÷ûõàðûð. Ùÿëÿ ñÿáÿáëÿðè òàì àéäûí îëìàñà äà ðèíäÿí ñóè-èñòèôàäÿëÿðè ìÿñÿëÿñè öçðÿ äèíëÿìÿ- Øÿðãè Àñèéàíûí áèð ñûðà þëêÿëÿðèíäÿ – Ñèíãàïóð, ëÿð áåëÿ ïðîñåäóðëàðû äàùà øÿôôàô åòìÿéÿ èìêàí Ìàëàéçèéà, Òàéâàí âÿ Ùîíêîíãäà áåëÿ êîìèñ- éàðàòäû âÿ áó úöð ÿìÿëëÿðëÿ áàüëû îëàíëàðûí äàâ- ñèéàëàð äàùà óüóðëà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð, íÿèíêè ðàíûø ñòàíäàðòëàðûíûí éöêñÿëìÿñèíÿ ýÿòèðèá ÷û- áàøãà ðåýèîíëàðäà. Áèð ñÿáÿá àéäûíäûð: áó þë- õàðòäû. êÿëÿðèí ùÿð áèðèíèí àýåíòëèéè ñèéàñÿò÷èëÿð âÿ úÿ- ìèééÿò òÿðÿôèíäÿí äÿñòÿêëÿíèð. Îíëàð þçëÿðè äÿ Áåëÿ à÷ûã äèíëÿìÿëÿð äåáàòëàðà ùÿâÿñ îéàòäû àðàøäûðìà èøëÿðèíèí àïàðûëìàñûíäà àäåêâàò èì- âÿ àýåíòëèéèí þç ýÿëÿúÿê èøëÿðèíÿ éàíàøìà ìÿ- êàíëàðà ìàëèêäèð âÿ åôôåêòëè òÿùãèãàò ìåòîäëàðû 238 ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ
ùàçûðëàäûãëàðû êèìè èúòèìàè òÿùñèëèí, ïðîôèëàêòèêà- Ùÿòòà àýåíòëèêëÿð, éàõóä êîìèññèéàëàð êèôàéÿò íûí èííîâàñèéà ïðîãðàìëàðûíû äà ùàçûðëàéûðëàð. ãÿäÿð éàõøû ðåñóðñëàðà ìàëèê îëñàëàð äà óüóð ãàçàíìàã ö÷öí ãàíóíâåðèúèëèéÿ óéüóí îëàðàã Áÿçè áàøãà àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèêëÿðè éàðàíàí ùÿì äÿ áàøãà èíñòèòóòëàðà àðõàëàíìàëûäûð. ßýÿð çàìàí îíëàðäàí éöêñÿê ùþêóìÿò ñÿâèééÿñèíÿ ìÿùêÿìÿ ñèñòåìè çÿèôäèðñÿ, îíóí êþìÿéè èëÿ àèä ìöðÿêêÿá ùàëëàðëà áàüëû ôÿàëèééÿò ýþçëÿíèë- âÿçèééÿòè äÿéèøìÿê ïðîáëåì îëàúàã. Êîððóïñè- ìèðäè. Îíëàð äà åéíè ùåéÿòÿ âÿ ðåñóðñëàðà ìà- éà ýåíèø éàéûëûáñà, îíóí þùäÿñèíäÿí òÿê ýÿë- ëèêäèð. Áÿçè àýåíòëèêëÿð ñèñòåìèí ãöñóðëàðû èëÿ ìÿê âÿ âÿçèééÿòè äÿéèøìÿê ìöìêöí äåéèë. êèôàéÿò ãÿäÿð óüóðëó ìöáàðèçÿ àïàðäûëàð, àíú- Åéíè çàìàíäà î äàùà ýåíèø ìèëëè ôÿàëèééÿò ïëàíû àã áó, ùàêèìèééÿòèí àøàüû ñÿâèééÿñèíÿ àèä èäè; ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ âàúèá áèð ùèññÿ îëà áèëÿð. îíëàðûí ÷îõóíóí ôÿàëèééÿòè ýåíèø ìèãéàñëû êîð- ðóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿíèí âÿçèééÿòèíÿ íåãàòèâ òÿ- ñèð ýþñòÿðäè. ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÊÎÌÈÑÑÈÉÀËÀÐÛ 239
ÃÅÉÄËßÐ
1 Ùîíêîíãóí êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ ìöñòÿãèë êîìèñ- 9 Áàõûí:ùòòï://www.òðàíñïàðåíúé.îðý/èàúú/ïà- ñèéàñûíûí ñàéòû (ÊßÌÊ): ïåðñ/äàé3/w ñ3/ä3 wñ3_ýïèåíààð.ùòìë. ùòòï://www.Èúàú.îðý.ùê/åíý/ìàèí/ 10 Áåðòðàíä äå Ñïåâèëëåíèí ìàòåðèàëëàðû ÿñàñûíäà, 2 Ùîíêîíã ãàíóíâåðèúèëèéè öçðÿ èêè äèëäÿ èíôîðìàñè- Wùy äî àíòèúîððóïòèí àýåíúèåñ ôàèë, ÓÍÝÎÏÀÚ, éà ñèñòåìè:ùòòï://www.æóñòèúå. ýîâ.ùê/ùîìå.ùòì Âèåííà, Àóñòðèà, Àïðèë, 2000. Êèòàáû àøàüûäàêû åëåêòðîí ïî÷òëà ñèôàðèø åòìÿê îëàð: áäåñ@úîìïó- 3 Êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ Ùîíêîíã êîìèññèéàñû áàðÿ- ñåðâå.úîì äÿ áàõûí:ùòòï://www.èúàú.îðý.ùê/åíý/àáîó/èí- äåõ.ùòìë 11 Äîèý, À, Ìîðàí, Æ, àíä Wàòò, Ä. (2001) Wîðêèíý ïàpåð: Áóñèíåññ Ïèàííèíý ôîð Àíòè-Úîððóïòèîí 4 Ùîíêîíã ÊßÌÊ-èí ïðîôèëàêòèêà èøè öçðÿ ìÿëóìàò- Àýåíúèåñ; ñóðÿòèíè àøàüûäàêû åëåêòðîí ïî÷òëà ñèôà- ëàðûíà àøàüûäàêû öíâàíäà áàõûí:ùòòï://www. óíà- ðèø åòìÿê îëàð: ð.à.äîèý@ òååñ.àú.óê ôåè.îð.æï/ïäô/56-26.ïäô 12 Úÿíóáè Àôðèêàäà ñÿùèééÿ öçðÿ êîìèññèéàéà êîí- 5 ùòòï://www.úñá.ýîâ.ùê/ùêýúñá/ðúèì/ïäô/åíý- êðåò øèêàéÿòëÿðÿ ìöíàñèáÿòäÿ ÿäëèééÿ íàçèðèíèí ëèñù/úåíòðàë/ààí_å.ïäô ðÿéè ëàçûì îëàíäà, èø ÿëàãÿëÿðè íàçèðèí äÿéèøìÿñè 6 Ãàíóíâåðèúè àêòëàðûí òàì ìÿòíèíÿ àøàüûäàêû öí- èëÿ êÿñèëäè. âàíäà áàõûí:ùòòï:// www.æóñòèúå.ýîâ.ùê/áëèñ.íñô/ 13 Áàõûí:ùòòï://www.èúàú.îðý.ùê/åíý/ïî- Ä2769881999Ô47Á3482564840019Ä2Ô9?Îïåí wåð/ïîwå_àúúò_1.ùòìë Âèåw 14 1994-úö èë Êîððóïñèéà âÿ Èãòèñàäè Úèíàéÿòëÿð Ùàã- 7 Éåíè Úÿíóáè Óåëñèí êîððóïñèéà ÿëåéùèíÿ ìöñòÿãèë ãûíäà Ãàíóíó. êîìèññèéàñû: ùòòï:// www.èúàú.íñw.ýîâ.àó 15 Ðöøâÿòõîðëóüóí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ùàããûíäà 8 Îìáóäñìàí “ìÿìóðëàðûí, ùþêóìÿò èø÷èëÿðèíèí, ñÿðÿíúàì, Ùîíêîíã (ñàç 2001). èñòÿíèëÿí ùþêóìÿò áþëìÿñèíèí, àýåíòëèê âÿ äþâëÿò 16 1910-úó èë Úèçëè Êîìèñéîí Þäÿìÿëÿðè Ùàããûíäà ìöÿññèñÿñèíèí, î úöìëÿäÿí äþâëÿòÿ ìÿõñóñ âÿ Ãàíóíó: ùòòï://www.ëåýèñëàòèîí.ýîâò.íç/áðîw îíóí òÿðÿôèíäÿí íÿçàðÿò îëóíàí êîðïîðàñèéàëàðûí çå_âw .àñï?úîíòåíò-ñåò=ïàë_ñòàòóòåñ ôÿàëèééÿòèíÿ àèä èñòÿíèëÿí ôîðìàäà âÿ ìàíåðàäà 17 Áàõûí: ùòòï://www.èññ.úî.çà/ÏÓÁÑ/ÚÐÈÌÅÈÍ- àëûíàí èíôîðìàñèéà ÿñàñûíäà ÷åâèê ùÿðÿêÿò åòìÿ- ÄÅÕ/00ÂÎË4Í03/Àññåòôîðôåèòóðå.ùòìë ëè, îíëàðû èíçèáàòè, âÿòÿíäàø âÿ úèíàéÿò ìÿñóëèééÿ- òèíÿ úÿëá åòìÿëè, õàëãûí ðèôàùû ö÷öí ùþêóìÿòèí 18 Ìöòÿøÿêêèë Úèíàéÿòêàðëûãëà Ìöáàðèçÿ Ùàããûíäà
åôôåêòëè èøèíÿ òÿìèíàò éàðàòìàëûäûð (áþëìÿ 13 Ãàíóí, ÚÀÐ, 1998-úè èë: ùòòï://www.ýîâ. çà/àúòñ/1998/à121-98.ïäô Ê.Ô.Òî.6770; åéíè çàìàíäà áàõûí: áþëìÿ 12, 1987-úè èë êîíñòèòóñèéàñûíûí 11-úè ìàääÿñè). Îì- 19 Áåëÿ ôÿàëèééÿòëÿðèí êîíñòèòóñèéàéà óéüóíëóüó áà- áóäñìàí éöêñÿê ùþêóìÿò ìÿìóðëàðûíäàí âÿ/âÿ ðÿäÿ òÿùëèëÿ áàõûí: Äååïàê Ýóïòà, Ðåïóáëèú îô éàõóä íÿçàðÿò âÿçèôÿñè òóòàíëàðäàí, àüûð úèíàéÿò- Ñîóòù Àôðèúà’ñ Ïðåâåíòèîí îô Îðýàíèñåä Úðèìå ëÿðëÿ áàüëû èääèà ÿðèçÿëÿðèíäÿí, åéíè çàìàíäà áþ- Àúò: À Úîìïàðàòèâå Áèëë îô Ðèýùòñ Àíàëéñèñ: éöê ïóë ìÿáëÿüèíäÿí âÿ ÿìëàêäàí îëàí ùòòï://www.ëàw.ùàðâàðä.åäó/ñòóäåíò- øèêàéÿòëÿðè ïðèîðèòåò ùåñàá åòìÿëèäèð (áþëìÿ 15, ñ/îðýñ/úðúë/â.37/ýóïòà.ïäô
Ð.À. ¹6770)». ùòòï://www.îìáóäñ- 20. ÊßÌÊ, Éåíè Úÿíóáè ìàí.ýîâ.ïù/àâîóò/ìàíäàòå.ùòìë Óåëñ:ùòòï://www.èúàú.íñw.ýîâ.àó/ XV áþëìÿ. ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 241 ÌÅÄÈÀ
ÊÖÒËßÂÈ ÈÍÔÎÐÌÀÑÈÉÀ ãàíëàðû äÿðú îëóíìóø ìÿëóìàòëàðûí ìÿç- ÂÀÑÈÒßËßÐÈ ìóíóíà ãàðûøìàìàëû, åëÿúÿ äÿ èíôîðìàñè- éà ìÿíáÿëÿðèíÿ ÷ûõûøû ìÿùäóäëàøäûðìàìàëûäûð. Àçàä êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè ìöñòÿãèë ìÿùêÿìÿ ñèñòåìè èëÿ áèðëèêäÿ ñèéàñÿò÷èëÿðÿ òàáå 4 Ìöñòÿãèë ìÿòáóàò, òåëåâèçèéà âÿ ðàäèî âåðè- îëìàéàí èêè ùàêèìèééÿò ãîëóäóð. Ùÿð èêèñè äÿ èú- ëèøëÿðè áöòöí þëêÿëÿðäÿ àçàä ñóðÿòäÿ éàðàí- òèìàè ùÿéàòäà êîððóïñèéàéà ãàðøû äóðàí ÿñàñ ìà âÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿ èìêàíëàðûíà àìèëäèð âÿ õöñóñè ìöäàôèÿéÿ åùòèéàúû âàð. Ùà- ìàëèê îëìàëûäûð. êèì, äþâëÿò èòòèùàì÷ûñû âÿ ïðîêóðîðëàðäàí ôÿðãëè îëàðàã þçÿë ìåäèàíûí ðÿùáÿðëÿðè ñèéàñè ïàðòèéà 4 Þëêÿëÿðèí ùàêèìèééÿòëÿðè èíôîðìàñèéà îð- êàáèíåòëÿðèíäÿ òÿéèí âÿ òÿñäèã åäèëìèðëÿð. Àçàä ãàíëàðû ãàðøûñûíäà ùÿð ùàíñû èãòèñàäè, éà- ìåäèàñûç âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè èíôîðìàñèéà ÷à- õóä áàøãà àéðû-ñå÷êèëèê ôîðìàëàðû òûøìàçëûüû âÿ èúòèìàè äèñêóññèéà àïàðìàüûí éàðàòìàìàëûäûð. Äþâëÿò èíôîðìàñèéà îðãàí- ìöìêöíñöçëöéö ñÿáÿáèíäÿí ìöêÿììÿë îëà áèëìÿç. ëàðû îëàí þëêÿëÿðäÿ ìöñòÿãèë ìÿòáóàòà äà ÷àï ìÿùñóëëàðûíûí áóðàõûëìàñûíà, åëÿúÿ äÿ ÀÇÀÄ ÌÅÄÈÀÍÛÍ ÏÐÈÍÑÈÏËßÐÈ òåëåâèçèéà âÿ ðàäèî âåðèëèøëÿðè ö÷öí çÿðóðè îëàí òåõíèêè âàñèòÿëÿðÿ âÿ áöòöí äèýÿð ìà- Ùþêóìÿòëÿð ìåäèà ñèéàñÿòèíè ôîðìàëàøäûðàðêÿí òåðèàëëàðà àçàä ÷ûõûø èìêàíëàðû âåðèëìÿëèäèð. àøàüûäàêû ÿñàñ ïðèíñèïëÿðè íÿçÿðÿ àëìàëûäûðëàð. Öìóìèééÿòëÿ, ùÿìèí ïðèíñèïëÿð áó ñàùÿäÿ ãà- 4 Äþâëÿò ãÿçåò êàüûçûíà, ìÿòáÿÿëÿðÿ âÿ éà- íóíâåðèúè íèçàìëàìàëàð âÿ ìÿùäóäèééÿòëÿðÿ éûì ñèñòåìèíÿ, õÿáÿð àýåíòëèêëÿðè êàíàëëàðû- ãàðøû éþíÿëèá.[1] íà, åëÿúÿ äÿ òåëåâèçèéà âÿ ðàäèî âåðèëèøëÿðè ö÷öí òåçëèêëÿðÿ âÿ àâàäàíëûüà ìÿùäóäèééÿò Ñåíçóðà ïðîáëåìè ùàããûíäà “Àçàäëûüûí ñÿñè” ãîéìàìàëûäûð. àäëû áåéíÿëõàëã êîíôðàíñäà 34 þëêÿäÿí îëàí æóðíàëèñòèí ãÿáóë åòäèéè Àçàä Ìÿòáóàò Õàðòèéàñû 4 Ìÿëóìàòëàðûí éàéûëìàñûíû ÷ÿòèíëÿøäèðÿí âÿ áóíà íöìóíÿ îëà áèëÿð.[2] ÁÌÒ Áàø Êàòèáè Áóò- èíôîðìàñèéà àõûíûíû ìÿùäóäëàøäûðàí ðàáèòÿ ðîñ Áóòðîñ Ãàëè ýþñòÿðèð êè, “îíëàð [Õàðòèéàíûí âàñèòÿëÿðèíÿ íÿçàðÿò îðãàíëàðûíûí òàðèô, òåõ- ïðèíñèïëÿðè] äåìîêðàòèê èíñòèòóòëàðûí éàéûëìàñû íèêè âÿ ùöãóãè ãàéäàëàðû ìöùàêèìÿ åäèëèð. âÿ ìöäàôèÿ åäèëìÿñèíè èñòÿéÿíëÿð òÿðÿôèíäÿí ãîðóíìàëûäûð.” Î ÿëàâÿ åäèð êè, áó ñÿíÿäèí 4 Äþâëÿò èíôîðìàñèéà îðãàíëàðûíûí ðåäàêòîðëà- ìöääÿàëàðû ìÿúáóðè îëìàñà äà, “þëêÿëÿðèí ùà- ðû ìöõòÿëèô ðÿéëÿðè ÷àï åòìÿê èõòèéàðûíà ìà- ìûñûíûí úàí àòäûüû” ìÿãñÿäè ìöÿééÿí åäèð. ëèê îëìàëûäûðëàð. Áó ìöääÿà ãàíóí âÿ Ìÿñÿëÿí, Õàðòèéàäà äåéèëèð: ïðàêòèêà èëÿ òÿñáèò åäèëìÿëèäèð.
4 Èñòÿíèëÿí ñåíçóðà - áèðáàøà, éà äîëàéëû – 4 Þëêÿ äàõèëèíäÿêè ìÿòáóàò îðãàíëàðû âÿ òåëå- ìÿãáóë äåéèë. Áó àíëàìäà ìåäèàíûí àçàä ðàäèî éàéûìëàðû õàðèúè ìÿëóìàò âÿ èíôîðìà- ñóðÿòäÿ ìÿëóìàò òîïëàìàñû âÿ éàéìàñûíû ñèéà õèäìÿòëÿðèíÿ àçàä ÷ûõûø èìêàíëàðûíà ìÿùäóäëàøäûðàí ãàíóí âÿ ïðàêòèêà ëÿüâ ìàëèê îëìàëû, èúòèìàèèééÿò èñÿ õàðèúè ÷àï îëóíìàëû, éåðëè âÿ ìÿðêÿçè ùàêèìèééÿò îð- ìÿùñóëëàðûíû ÿëäÿ åòìÿêäÿ âÿ òåëåâèçèéà, 242 ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ
ðàäèî âåðèëèøëÿðèíè èçëÿìÿêäÿ àíàëîæè àçàäëû- éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ìÿãñÿäèëÿ 1997-úè èëäÿ üà ñàùèá îëìàëûäûð. ÀÒßÒ-ÿ öçâ äþâëÿòëÿð ôàéäàëû áèð âÿçèôÿíèí – àçàä ìåäèà ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ÀÒßÒ íöìàéÿí- 4 Þëêÿíèí ñÿðùÿäëÿðè õàðèúè æóðíàëèñòëÿð ö÷öí äÿñèíèí òÿñèñ åäèëìÿñè ùàããûíäà ãÿðàð âåðäèëÿð. à÷ûã îëìàëûäûð. Ùå÷ áèð êâîòà òÿòáèã åäèëÿ áèëìÿç. Âèçà, ìÿòáóàò øÿùàäÿòíàìÿñè âÿ Àçàä ìåäèà ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ ÀÒßÒ íöìàéÿí- áàøãà ñÿíÿäëÿðèí àëûíìàñû ùàããûíäà ÿðèçÿ- äÿñè Øÿðãè Àâðîïà âÿ êå÷ìèø Ñîâåò Èòòèôàãûíäà ëÿðÿ ÿí ãûñà ìöääÿòäÿ ìöñáÿò úàâàá âå- íàðàùàòëûã éàðàäàí áèð íå÷ÿ ìÿñÿëÿéÿ õöñóñè ðèëìÿëèäèð. Õàðèúè æóðíàëèñòëÿðÿ þëêÿ äèããÿò àéûðäû. Îíëàðûí ÿí âàúèáëÿðèíäÿí áèðè ÿðàçèñèíäÿ ñÿðáÿñò ùÿðÿêÿò, ðÿñìè âÿ ãåé- “ñòðóêòóð ñåíçóðà”, éÿíè êå÷ìèøäÿí ãàëìûø ñè- ðè-ðÿñìè èíôîðìàñèéàéà ñÿðáÿñò ÷ûõûø, åëÿúÿ éàñè âÿ èãòèñàäè ñòðóêòóðëàð òÿðÿôèíäÿí ìåäèéàéà äÿ çÿðóðè ïåøÿ ìàòåðèàëëàðûíûí âÿ àâàäàíëû- äîëàéû òÿçéèãëÿðäèð. “Ñòðóêòóð ñåíçóðà” áàøãà üûíûí þëêÿéÿ ýÿòèðèëìÿñè âÿ þëêÿäÿí ÷ûõàðûø- ñåíçóðà ôîðìàëàðû êèìè ìåäèàíû áîüà áèëÿð. ìàñû èìêàíû âåðèëìÿëèäèð. Äþâëÿò êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè õàðèúèíäÿ ÊÈ ìóõòàðäûð âÿ ÿñàñÿí þçÿë ÊÈ ìÿùñóëëàðûíû 4 Æóðíàëèñò ôÿàëèééÿòèíÿ áàøëàìàüà ìÿùäó- ñåâÿí, îíëàðû ÷àï, éàõóä åëåêòðîí ôîðìàòûíäà äèéqÿòèí ãîéóëìàñû, éàõóä áóíóí ö÷öí ëè- àëàí úÿìèééÿòèí äÿñòÿéè ùåñàáûíà éàøàéûð. ñåíçèéà âÿ áàøãà ñÿíÿäëÿðèí òÿëÿá îëóíìàñû ãàéäàñû ëÿüâ åäèëìÿëèäèð. Ìöõòÿëèô þëêÿëÿðèí êîíñòèòóñèéàëàðûíäà òÿñáèò îëóíìóø ñþç àçàäëûüûíà ùöãóãè ãàðàíòèéà èñòÿ- 4 Æóðíàëèñòëÿð áàøãà âÿòÿíäàøëàð êèìè øÿõñèé- íèëÿí ÊÈÂ-èí ìþâúóäëóüóíóí èëêèí âàúèá øÿðòè- éÿòèí ãîðóíìàñû ãàðàíòèéàñû âÿ ãàíóíóí äèð. ìöäàôèÿñò èëÿ òÿìèí îëóíìàëûäûð. Ùÿðáè ÿìÿëèééàò çîíàëàðûíäà èøëÿéÿí æóðíàëèñòëÿð ÌÅÄÈÀÍÛÍ ÌÖÑÒßÃÈËËÈÉÈ ìöëêè âÿòÿíäàøëàð ñàéûëìàëû âÿ áàøãà ìöë- êè ÿùàëèéÿ øàìèë åäèëÿí áöòöí ãàéäà âÿ ãà- Êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíèí ãàðàíòû êèì îë- ðàíòèéàëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿëèäèð.[3] ìàëûäûð? ÊÈÂ-äÿ ñåíçóðà ìöõòÿëèô ôîðìàëàðà ìàëèêäèð âÿ þëêÿëÿðèí ùàìûñûíäà îðòàéà ÷ûõûð. Ñþç àçàäëûüû âÿ àçàä ìåäèà ÿñàñ èíñàí ùàãu- Éàëíûç áèð íå÷ÿ þëêÿäÿ ÊÈÂ-èí ìöòëÿã àçàäëûüûíû ëàðûíäàíäûð âÿ èñòÿíèëÿí äåìîêðàòèê úÿìèééÿòèí òÿìèí åäÿí ãàíóíâåðèúèëèê ñèñòåìè âàð. âàúèá òÿðêèá ùèññÿñèäèð. Àçàä, ìöñòÿãèë âÿ ïëö- ðàëèñò ìåäèà àçàä âÿ à÷ûã úÿìèééÿòèí, ìÿñóëèé- éÿòëè ùàêèìèééÿò ñèñòåìèíèí âàúèá åëåìåíòèäèð. ÀÁØ Àëè Ìÿùêÿìÿñèíäÿêè äèíëÿìÿëÿð ýþñòÿðäè êè, Àìåðèêà Êîíñòèòóñèéàñûíà áèðèíúè äöçÿëèø ùÿð ÀÒßÒ-ÿ öçâ äþâëÿòëÿð àçàä, ìöñòÿãèë âÿ ïëöðà- ùàíñû êîíêðåò ãàíóíâåðèúèëèê àêòûíäàí äàùà àð- ëèñò ìåäèà ïðèíñèïèíè ãÿáóë åòäèéèíè áèëäèðìèø, òûã äÿðÿúÿäÿ ñåíçóðàäàí àçàä úÿìèééÿòèí áóíó 1975-úè èë Ùåëñèíêè Ìöøàâèëÿñèíèí Éåêóí ìþâúóäëóüóíà ãàðàíòèéà âåðèð. Ñÿíÿäèíäÿ òÿñáèò åòìèøëÿð. Áó, ÀÒßÒ-ÿ öçâ äþâëÿòëÿðèí ùàìûñû ö÷öí 1975-úè èëäÿí ýöíöìö- Ìàëàâè Êîíñòèòóòñèéàñûíäà áèð äÿôÿ äåéèë, èêè çÿäÿê ðÿùáÿð êîíñåïñèéàéà ÷åâðèëìèø, àçàä ôè- äÿôÿ àøàüûäàêûëàð áÿéàí åäèëèð: êèðëÿ áàüëû ÀÒßÒ ñÿíÿäëÿðèíèí òÿðêèá ùèññÿñè îëìóøäóð. Àçàä ôèêèð ïðèíñèïëÿðèíèí äàùà äÿãèã “Ùÿð áèð êÿñ þç ôèêðèíè ñÿðáÿñò èôàäÿ åäÿ áèëÿð.” ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 243
“Ìÿòáóàò ùÿì Ìàëàâè, ùÿì äÿ îíäàí êÿíàð- ìàç. ßýÿð ùÿð øåé áàçàðûí þùäÿñèíÿ áóðàõûëñà äà ñÿðáÿñò øÿêèëäÿ èíôîðìàñèéàíû þòöðìÿê âÿ çîðàêûëûã âÿ ïîðíîãðàôèéà éàéûìû áöðöéÿð, áóíó ÷àï åòìÿê ùàããûíà, åëÿúÿ äÿ èúòèìàè èíôîðìà- èñÿ èñòåùëàê÷ûëàðûí ÿêñÿðèééÿòè èñòÿìÿç. Áåëÿëèê- ñèéàéà ÷ûõûø ö÷öí áöòöí çÿðóðè âàñèòÿëÿðäÿí èñ- ëÿ, äþâëÿò ñèéàñÿòèíèí áàøëûúà ðîëó áó íàãèñëèêëÿ- òèôàäÿ åòìÿê ùàããûíà ñàùèáäèð.” ðè äöçÿëòìÿêäèð.[6]
Àçàä ñþçö áÿéàí åäÿí ãàíóíëàðûí ýåð÷ÿêëÿø- Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ùþêóìÿò êöòëÿâè èíôîðìàñèéà ìÿñèíèí òÿìèíàòû ö÷öí ìÿùêÿìÿëÿðèí äÿñòÿéè- âàñèòÿëÿðèíèí (àäÿòÿí, ÿñàñ òåëåâèçèéà êàíàëëàðû- íÿ åùòèéàú âàð. Àçàä ÊÈÂ-èí éàðàíìàñû ö÷öí íûí âÿ ðàäèîñòàíñèéàëàðûí) ÿí áþéöê ñàùèáèäèð. åëÿ ùöãóãè ñèñòåìèí îëìàñû øÿðòäèð êè, áó ñèñòå- Áó, äþâëÿòäÿí àñûëû îëìàéàí êöòëÿâè èíôîðìàñè- ìÿ ñèéàñè íöôóç òÿñèð åòìÿñèí âÿ î, àçàä ÊÈ éà âàñèòÿëÿðè ùàããûíäà êîíñåïñèéàíûí þçöíö êîíñåïñèéàñûíû äÿñòÿêëÿìÿê ö÷öí ìþùêÿì áåëÿ ñóàë àëòûíà àëûð. Äþâëÿò êöòëÿâè èíôîðìàñèéà êîíñòèòóñèîí áàçàéà ìàëèê îëñóí. Ùàêèìëÿð âàñèòÿëÿðè æóðíàëèñòëÿðèíèí ùàããëàðû ùÿìèøÿ äÿ îë- Ìöëêè âÿ Ñèéàñè Ùàããëàð Áàðÿäÿ Áåéíÿëõàëã ìàñà áÿçÿí ãàíóíëà ìöÿééÿíëÿøèð âÿ ãîðó- Êîíâåíñèéàíûí 19-úó ìàääÿñèíÿ óéüóí ãÿðàð íóð. Ìöâàôèã ãàíóíóí îëìàìàñû âÿ áó âåðÿ áèëÿðëÿð. Áóðàäà äåéèëèð: ñàùÿíèí íèçàìëàíìàìàñû ÊÈÂ-èí ìöñòÿãèëëèéè- íÿ áèðáàøà òÿùëöêÿ îëà áèëÿð. Ùÿð áèð êÿñ ôèêèð âÿ îíó èôàäÿ åòìÿê àçàäëûüû- íà ìàëèêäèð; áó ùàããà èíôîðìàñèéàíû âÿ èäåéà- íû ñÿðùÿäëÿðäÿí àñûëû îëìàäàí, øèôàùè, éàõóä Ýþðöíöð, ÿí éàõøû íöìóíÿ “Áðèòèsh ÷àï, èíúÿñÿíÿò ÿñÿðè ôîðìàñûíäà, éàõóä ñå÷- Broadcasting Corporation” (BBC, “Áðèòàíèéà äèéè èñòÿíèëÿí ôîðìàäà àõòàðìàã, ÿëäÿ åòìÿê Éàéûì Êîðïîðàñèéàñû”) îëà áèëÿð. Èúðàåäèúè ùàêè- âÿ éàéìàã äàõèëäèð. ìèééÿò áàø÷ûñûíûí ñÿðÿíúàìû èëÿ (Ìîíàðõûí ôÿð- ìàíû èëÿ) éàðàäûëìûø áó òÿøêèëàò ìöòÿìàäè ÄÞÂËßÒ ÌÅÄÈÀÑÛ Âß ÈÚÒÈÌÀÈ ÉÀÉÛÌ îëàðàã ùþêóìÿòëÿ ðÿñìè ìöãàâèëÿ áàüëàéûð âÿ áó ìöãàâèëÿ îíóí ôÿàëèééÿò øÿðòëÿðèíè ìöÿééÿí Áÿçèëÿðè äöøöíöð êè, äþâëÿòèí êöòëÿâè èíôîðìàñè- åäèð. Ùàçûðêû ìöãàâèëÿ 10 èë ìöääÿòèíÿ áàüëà- éà âàñèòÿñè îëìàìàëûäûð. Áóíóíëà áåëÿ áÿçèëÿðè íûá âÿ ùþêóìÿòèí ìàíäàò ìöääÿòèíäÿí àñûëû èúòèìàè éàéûì (public broadcasting) êîíñåïñè- äåéèë. Áó òÿøêèëàò òåëåâèçèéà òàìàøà÷ûëàðûíûí éàñûíûí ÿëåéùèíÿäèð. þäÿíèøëÿðè ùåñàáûíà ìàëèééÿëÿøèð. Ìÿñÿëÿí, 2.1 áÿíäèíäÿ (áèðèíúè ÿùÿìèééÿòëè áþëìÿ) äåéèëèð: Èúòèìàè éàéûìûí ö÷ âàúèá õöñóñèééÿòè âàð. Îíóí ãàðøûñûíà ãîéóëàí ìÿãñÿä áàçàðûí äèãòÿñèí- 2.1. Êîðïîðàñèéà ïðîãðàìëàðûí ìÿçìóíó, îí- äÿí ôÿðãëÿíèð; èúòèìàè éàéûìûí ìÿãñÿäè áöòöí ëàðûí åôèðÿ âåðèëìÿñè, èøëÿðèí àïàðûëìàñû æàíðëàðëà ìÿëóìàòëàíäûðìàã, þéðÿòìÿê, ÿéëÿí- êèìè áöòöí ìÿñÿëÿëÿðäÿ ìöñòÿãèëäèð.”[7] äèðìÿêäèð; ùÿð øåéäÿí ÿëàâÿ î, ùàìû ö÷öí ïóë- ñóçäóð. Ùþêóìÿò ÁÁÚ èëÿ äàèìè ðÿãàáÿòäÿ îëóð. Îíóí ìöäèðè ùþêóìÿò òÿðÿôèíäÿí òÿéèí åäèëñÿ äÿ, ùþ- Éàéûì áàçàðû åòèáàðñûç îëäóüóíó ýþñòÿðèð. Éà- éûì òàìàìèëÿ áàçàð ñòèõèéàñûíûí èõòèéàðûíà âåðèë- êóìÿòèí òÿíãèäè ìöíàñèáÿòè çàìàíû þç ìöñòÿ- ñÿ, åëÿ ïðîãðàìëàð îðòàéà ÷ûõàð êè, ãèëëèéèíè ñàõëàìàüà ÷àëûøûð. Îíó ìöñòÿãèë éàéûì àóäèòîðèéàíûí ùÿòòà ÿí ìÿëóìàòëû òàìàøà÷ûñû âÿ îðãàíûíäà ìàðàãëû îëàí èúòèìàèééÿò úèääè ìö- äèíëÿéèúèñè áåëÿ îíà áàõìàç, éàõóä ãóëàã àñ- äàôèÿ åäèð. 244 ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ
Îíóí àëòåðíàòèâè Àìåðèêà èúòèìàè éàéûì ñèñòå- ëèêäèð), èúòèìàè ìàëèééÿ ÿñàñûíäà èøëÿéÿí îðãàí- ìèäèð. Î, öçâëÿðèíèí èàíÿñè, áöäúÿ àéûðìàëàðû, ëàðûí, ðåêëàì òÿøêèëàòëàðûíûí âÿ íèçàìëàéûúû îð- ãðàíòëàð, ãåéðè-äþâëÿò òÿøêèëàòëàðû âÿ êîðïîðàòèâ ãàíëàðûí ðÿéèíÿ ýþðÿ ÷îõ áþéöê íöôóçà ìàëèê ñïîíñîðëàðûí âÿñàèòè, åëÿúÿ äÿ ôåäåðàë, øòàò âÿ îëàí îðãàíëàðûí ìåäèà-ùîëäèíãëÿð éàðàòìàñûíà éåðëè âåðýèëÿðèí ùåñàáûíà éàøàéûð. ÏÁÑ, éàõóä éàñàã ãîéóëóá. Áóíäàí áàøãà ÊÈ öçÿðèíäÿ “Public Broadcasting Service” (“Èúòèìàè Éàéûì ÷àðïàç ìöëêèééÿò ùàããûíà éàñàã ãîéóëóá. Áó, Õèäìÿòè”) ñèñòåìèí òåëåâèçèéà ïàéûäûð, ðàäèî âå- òåëåðàäèî âÿ ìÿòáóàò øèðêÿòëÿðèíèí øèøìÿñèíè ðèëèøëÿðèíè èñÿ NPR, éàõóä “Íational Public ìÿùäóäëàøäûðûð.[9] Radio” (“Ìèëëè Èúòèìàè Ðàäèî”) àïàðûð. Áó ñèñòå- ìèí ÿñàñÿí äþâëÿò áöäúÿñè ùåñàáûíà ìàëèééÿ- ÌßÇÌÓÍËÀ ÁÀÜËÛ ÌßÙÄÓÄÈÉÉßÒËßÐ ëÿøìÿñè ùàããûíäà éàéûëìûø òÿñÿââöðëÿðÿ áàõìàéàðàã, îíóí áöäúÿñèíèí 75 ôàèçè þçÿë Þçÿë øÿõñëÿðèí ùàããëàðû, íöôóçó, ìèëëè òÿùëöêÿ- ìÿíáÿëÿðèí âÿñàèòè ùåñàáûíà ôîðìàëàøûð.[8] ñèçëèê ìÿñÿëÿëÿðè, èúòèìàè ìàðàüûí ìöäàôèÿñèíÿ éþíÿëìèø ãàäàüàëàð êèìè èôàäÿ àçàäëûüûíûí ÌÖËÊÈÉÉßÒ ÙÀÃÃÛÍÛÍ ÿñàñëàíäûðûëìûø ùÿúìäÿ ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû ÌßÙÄÓÄËÀØÄÛÐÛËÌÀÑÛ (éÿíè ïîðíîãðàôèéà âÿ ïåäîôèëèéàíûí éàñàãëàí- ìàñû) äåìîêðàòèê úÿìèééÿòäÿ þçöíö äîüðóëäà Êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíÿ þçÿë ìöëêèééÿò áèëÿð. ùàããû ÊÈ êîíãëàìåðàòëàðûíûí ìåéäàíà ÷ûõìà- ñû òÿùëöêÿñèíè éàðàäûð. ÊÈ öçÿðèíäÿ þçÿë ìöë- Èíñàí Ùàããëàðû Áàðÿäÿ Àâðîïà Êîíâåíñèéàñû- êèééÿòèí áèð íå÷ÿ àäàìûí ÿëèíäÿ úÿìëÿøìÿñè íûí 10-úó ìàääÿñèíäÿ äåéèëèð: íàðàçû ñÿñëÿðè áîüà áèëÿð âÿ åëåêòîðàòûí ìàíè- ïóëéàñèéàñû íÿòèúÿñèíäÿ äåìîêðàòèéàéà òÿù- 1. Ùÿð áèð êÿñ þç ôèêðèíè ñÿðáÿñò èôàäÿ åòìÿê ëöêÿ éàðàäà áèëÿð. Áó òÿùëöêÿ òÿìÿðêöçëÿøìÿíè ùàããûíà ìàëèêäèð. Áó, þçöíÿ ìÿõñóñ ôèêðÿ ìÿùäóäëàøäûðìàã âÿ çÿèôëÿðèí ýöúëöëÿð òÿðÿôèí- ìàëèê îëìàã, äþâëÿò ùàêèìèééÿòèíèí ìöäà- äÿí óäóëìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí åôôåêòëè õèëÿñè âÿ ñÿðùÿäëÿðäÿí àñûëû îëìàäàí èíôîð- âÿ ïðèíñèïèàë íèçàìëàìà ñèñòåìèíèí éàðàíìàñû- ìàñèéà âÿ èäåéàëàðû àëìàã âÿ îíó éàéìàã íû çÿðóðè åäèð. Þëêÿëÿðèí ðÿùáÿðëèéè ÊÈ áàçàðûí- ùàããûíû åùòèâà åäèð. Áó ìàääÿ Äþâëÿòëÿðÿ äà ðÿãàáÿòè òÿìèí åòìÿëèäèð. Ëàêèí ãëîáàëëàøìà ðàäèîòåëåâèçèéà âåðèëèøëÿðèíè, éà êèíåìàòîã- øÿðàèòèíäÿ, õöñóñÿí ïåéê òåëåâèçèéàñû ÿñðèíäÿ ðàôèéà ìöÿññèñÿëÿðèíè ëèñåíçèéàëàøäûðìàüà áó àñàí âÿçèôÿ äåéèë. Áóíóíëà áåëÿ Èíòåðíåòèí ìàíå îëìóð. èíêèøàôû èëÿ èíôîðìàñèéàíûí þòöðöëìÿñè èìêàíëàðû ìöÿééÿí ãÿäÿð äåìîêðàòèêëÿøèá. Áó äà þç 2. Áó àçàäëûãëàðûí ìÿñóëèééÿò âÿ úàâàáäåù- íþâáÿñèíäÿ áàøãà ïðîáëåìëÿð éàðàòñà áåëÿ, ëèêëÿ áèðëèêäÿ òÿìèí åäèëìÿñè ìöÿééÿí ðÿñ- ãëîáàë êîììóíèêàñèéàëàð àðòûã áþéöê èìêàí ìèééÿòèí, øÿðòëÿðèí, ìÿùäóäèééÿòëÿðèí, ñàùèáëÿðèíèí èíùèñàðûíäà äåéèë. éàõóä ñàíêñèéàëàðûí îëìàñûíû íÿçÿðäÿ òó- òóð. Îíëàð ãàíóíäà ÿêñèíè òàïûð âÿ ìèëëè òÿù- Áèðëÿøìèø Êðàëëûã ìöëêèééÿòèí ìöõòÿëèôëèéèíè äÿñ- ëöêÿñèçëèê, ÿðàçè áöòþâëöéö, éàõóä èúòèìàè òÿêëÿéÿí þëêÿëÿðäÿí áèðèäèð. Áóðàäà éåðëè ùàêè- àñàéèøèí ãîðóíìàñû ìàðàãëàðûíà óéüóí- ìèééÿò îðãàíëàðûíûí, ñèéàñè òÿøêèëàòëàðûí, äèíè äóð, èüòèøàøëàðûí, éàõóä úèíàéÿòèí ãàðøûñûíûí ãóðóìëàðûí (íèçàìëàéûúû îðãàíëàð áó ãàíóíó àëûíìàñûíà, ñàüëàìëûüûí âÿ ìÿíÿâèééàòûí, áÿçè õèäìÿòëÿðÿ òÿòáèã åòìÿìÿê ùàããûíà ìà- áàøãà øÿõñëÿðèí íöôóç âÿ ùàããëàðûíûí ãî- ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 245
ðóíìàñûíà, êîíôèäåíñèàë èíôîðìàñèéàíûí ãîéìóð. Áàøãà ñþçëÿ, äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí íà- éàéûëìàìàñûíà, éà äà ìÿùêÿìÿíèí íöôóç ãèñ ùÿðÿêÿòëÿðè ùàããûíäà ùÿãèãÿòÿ óéüóí éàçû âÿ áèòÿðÿôëèéèíèí òÿìèí åäèëìÿñèíÿ éþíÿëèð. éàçàí æóðíàëèñòèí äÿëèëëÿðè øÿðÿô âÿ ëàéàãÿòèí ãî- ðóíìàñû ùàããûíäà ãàíóíóí òÿòáèã åäèëäèéè Æóðíàëèñòëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíèí áó ìÿùäóäèééÿò- ìÿùêÿìÿäÿ íÿçÿðÿ àëûíìûð. ßñëèíäÿ áó ãà- ëÿðè ãÿáóë åòìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, îíëàðûí, äå- íóíëàð ãîðõó éàðàòìàã âÿ ñåíçóðà ö÷öíäöð. ìÿê îëàð êè, ùàìûñû áó ìÿùäóäèééÿòëÿðèí äàð Îäóð êè, êîððóïñèéàéà áóëàøìûø ìÿìóðëàðûí èøè- ìÿíàäà éîçóìóíà òÿðÿôäàðäûð. Øÿðÿô âÿ ëÿéà- íÿ éàðàéûð. Áó áàõûìäàí øÿðÿô âÿ ëÿéàãÿòèí ãî- ãÿòèí ìöäàôèÿñè èñòèãàìÿòèíäÿ ìÿùêÿìÿ èääèà- ðóíìàñû ùàããûíäà ãàíóíëàð èôòèðà ùàããûíäà ëàðû æóðíàëèñòëÿðèí âÿ ìåäèà øèðêÿòëÿðèíèí ãàíóíëàð êàòåãîðèéàñûíà àèä åäèëìÿëèäèð. Áó- ãîðõóäóëìàñû âÿ ìöôëèñ åäèëìÿñè ö÷öí èñòèôàäÿ íóí ÿí ïàðëàã þðíÿêëÿðèíè àëìàí âÿ ôðàíñûç ãà- îëóíà áèëÿð. Äàùà ïèñè îäóð êè, ùÿìèí ãàíóíëàð íóíâåðèúèëèéèíäÿ òàïìàã îëàð. ìþâúóä ðåæèìè òÿíãèä åäÿí ñèéàñè îïïîíåíòëÿ- ðèí ñóñäóðóëìàñû, âàð-éîõóíóí ÿëèíäÿí àëûíìà- Ôðàíñàäà ìöäàôèÿ îëóíàí òÿðÿô ùÿãèãÿòèí, äö- ñû, éà äà îíëàðûí çèíäàíà ýþíäÿðèëìÿñè ö÷öí ðöñòëöéöí âÿ êîíôèäåíñèàëëûüûí ìöäàôèÿñè ùàã- èñòèôàäÿ åäèëÿ áèëÿð. ãûíäà âÿñàäÿò ãàëäûðà áèëÿð. Úèíàéÿò, éàõóä âÿòÿíäàø èøëÿðè èñòèñíà îëìàãëà ùÿãèãÿò, øÿõñè Ùöãóãè âÿ íîðìàòèâ áàçà ýöíàùñûç øÿõñëÿðèí ùÿéàòûí òîõóíóëìàçëûüûíû ìöäàôèÿ åäÿí ùöãóã åôôåêòëè ìöäàôèÿñèíè òÿìèí åòìÿëè, ìÿñóë øÿõñ- íîðìàëàðû òÿòáèã îëóíàí éåðäÿ, åéíè çàìàíäà ëÿðèí èúòèìàè íöôóçóíà õÿëÿë ýÿòèðìÿê áÿùàíÿñè èøèí 10 èëäÿí àðòûã äàâàì åòäèéè ùàëëàðäà, éàõóä èëÿ ìàòåðèàëëàðûí ÊÈÂ-äÿ ÷àïûíäàí èìòèíàéà ýÿ- àìíèñòèéà ùàããûíäà ãàéäà, ðåàáëèòàñèéà, àïåëë- òèðèá ÷ûõàðàí ìÿùäóäèééÿòëÿðèí ãîéóëìàñûíà éàñèéà öçðÿ ìöñáÿò ãÿðàð îíà àèä îëäóãäà øÿðàèò éàðàòìàìàëûäûð. Áó ìÿùäóäèééÿòëÿð ôèê- ìöòëÿã áÿðàÿòÿ ìàëèêäèð. Ùÿãèãÿòè ìöÿééÿí åò- ðèí èôàäÿñè àçàäëûüûíûí ãàðøûñûíû àëìàìàëûäûð. ìÿéèí ìöìêöí îëìàäûüû ùàëëàðäà ìöäàôèÿ òÿ- Àâðîïà Èíñàí Ùàããëàðû Ìÿùêÿìÿñèíèí ãÿðàðûí- ðÿôè äöðöñòëöéö ýþñòÿðÿí äÿëèëëÿð ýÿòèðÿ áèëÿð: äà äåéèëèð: “Ñèéàñè õàäèì “ëàáöä îëàðàã âÿ øöóð- ìÿñÿëÿí, èôàäÿíèí äîüðóëóüóíà èíàì; èúðà ëó øÿêèëäÿ ãÿáóë åäèð êè, îíóí ùÿð áèð ñþçö âÿ ìöääÿòèíèí áèòìÿñè; èúòèìàèééÿòè ìÿëóìàòëàí- ùÿðÿêÿòè æóðíàëèñòëÿð âÿ èúòèìàèééÿò òÿðÿôèíäÿí äûðìàã èñòÿéè; ãåéðè-ìöÿééÿí ñþçäÿí èñòèôàäÿ; äèããÿòëÿ þéðÿíèëÿúÿê. Áóíà ýþðÿ äÿ î òÿìêèíëè áó èôàäÿíèí áàøãà ìÿíáÿ òÿðÿôèíäÿí âåðèëìÿñè. îëìàëûäûð.”[10] Ãàíóíëàð èíôîðìàñèéàíûí âåðèë- Áó íîðìàëàð Àëìàíèéàäà äà éàõøû òàðàçëàøäûðû- ìÿñèíäÿ òÿñàäöôè âÿ áèëÿðÿêäÿí áóðàõûëìûø ëûá. Àëìàí êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè ôèêðèí ñÿùâëÿð àðàñûíäà äÿãèã ñÿðùÿäëÿðè ìöÿééÿí åò- àçàä èôàäÿñèíäÿ êîíñòèòóñèéà ùàããûíà ìàëèêäèð ìÿëè, ñÿùâ ãÿñäÿí áóðàõûëìàäûüû ùàëäà öçð- êè, áó äà îíëàðû èôòèðà ìàääÿñè öçðÿ ìÿùêÿìÿéÿ õàùëûüûí ÷àï îëóíìàñûíû òÿìèí åòìÿëèäèð. âåðìÿéÿ ìàíå îëóð. Áóíäàí áàøãà, äèôôàìàñè- éà èøè öçðÿ òÿçìèíàòûí ìèãäàðû áóðàäà ÀÁØ âÿ ÙßÃÈÃßÒÈ ÑÖÁÓÒ ÅÒÌßÉÈÍ ×ßÒÈÍËÈÉÈ, áàøãà þëêÿëÿðäÿí, ìÿñÿëÿí, Áþéöê Áðèòàíèéà- ÎÍÓÍ ×ÀÏÛÍÛÍ ÒßÙËÖÊßËÈ ÎËÌÀÑÛ äàí àçäûð.
Ñîí èëëÿðäÿ éöêñÿê ðöòáÿëè ìÿìóðëàðûí òÿùãèð Àëìàí ãàíóíóíäà úèíàéÿòêàð äèôôàìàñèéà ñàéäûãëàðû ìÿãàëÿëÿðèí ÷àïû ö÷öí æóðíàëèñòëÿðèí ùàããûíäà áó úöð ùÿðÿêÿòëÿð ö÷ íþâÿ áþëöíöð: úèääè øÿêèëäÿ úÿçàëàíäûðûëìàñûíû íÿçÿðäÿ òóòàí òÿùãèð, èôòèðà âÿ ãÿñäÿí äèôôàìàñèéà. Òÿùãèð – ãàíóíëàð ãÿáóë åäèëèá. Áÿçÿí áó ãàíóíëàð ùÿ- èääèà÷ûíûí ëÿéàãÿòèíÿ òîõóíàí âÿ èúòèìàèééÿòèí ãèãè âÿ ãóðàìà èíôîðìàñèéàëàð àðàñûíäà ôÿðã ýþçöíäÿ îíóí íöôóçóíó àøàüû ñàëàí ùÿðÿêÿò- 246 ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ
äèð. Èôòèðà÷û áÿéàíàòëàð ö÷öíúö òÿðÿô âàñèòÿñèëÿ èíôîðìàñèéà ìÿíáÿëÿðèíè à÷ìàìàã ùàããûíà éàéûëûð âÿ úÿìèòééÿòèí ëÿéàãÿòëè öçâëÿðèíèí ýþ- ìàëèêäèðëÿð. çöíäÿ çÿðÿð÷ÿêÿíèí øÿðÿôèíÿ òîõóíóð. Ãÿñäÿí äèôôîìàñèéà èíñàíû àøàüûëàéàí, éàõóä îíà çÿ- ÐÅÊËÀÌ ÉÅÐËߨÄÈÐÈÁ-ÉÅÐËߨÄÈÐÌß- ðÿð âóðàí éàëàí èíôîðìàñèéàíûí áèëÿðÿêäÿí éà- ÌßÊ ÂÀÑÈÒßÑÈËß ÙÞÊÓÌßÒÈÍ ÒßÑÈÐÈ éûëìàñûäûð. Þëêÿëÿðèí ÷îõóíäà êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿ- Ìöëêè âÿ úèíàéÿò äèôôàìàñèéàëàðû öçðÿ èøëÿð ùàã- ëÿðè ö÷öí ðåêëàì åëÿ äÿ áþéöê äåéèë. Îäóð êè, ãûíäà ùöãóãè ìöäàôèÿíèí àøàüûäàêû íþâëÿðè ÊÈ êàôàéÿò ãÿäÿð ìàëèééÿ äÿñòÿéè àëìàäûüûí- âàð: ùÿãèãÿò, ãàíóíè èúòèìàè ìàðàãëàð, øÿðùëÿð äàí ðåêëàì ýÿëèðëÿðèíäÿí àñûëû âÿçèééÿòÿ äöøöð. âÿ òÿíãèäè áàõûøëàð. Ùÿãèãÿòèí éàõøû ìöäàôèÿ ßñàñ ðåêëàìâåðèúèëÿð (îíëàðûí àðàñûíäà, àäÿ- âàñèòÿñè îëìàñûíà áàõìàéàðàã î, ùÿìèøÿ ùÿð- òÿí, ùþêóìÿò áþéöê ÷ÿêèñè èëÿ ôÿðãëÿíèð) ìàòåðè- òÿðÿôëè ìöäàôèÿíè òÿìèí åòìèð. Ãàíóíè èúòèìàè àëûí ìÿçìóíóíà ñÿðò íÿçàðÿò åäèðëÿð. Áóíäàí ìàðàãëàð éàëíûç èøèí òÿôÿððöàòûíû âåðìÿê ùàëûí- áàøãà, ñèéàñè âÿ èøýöçàð ñòðóêòóðëàð æóðíàëèñòëÿðè äà òÿòáèã åäèëèð. Àëìàí ìÿùêÿìÿëÿðè èúòèìàè (îíëàð, àäÿòÿí, àç ìààø àëûðëàð) ÿëÿ àëìàã, ñè- éàñè âÿ èøýöçàð ìàðàãëàðûíà óéüóí ìÿãàëÿëÿð ìàðàãëàðûí ìöäàôèÿñè ùàããûíäà ìöäàôèÿ òÿðÿôè- ÷àï åòäèðìÿê ö÷öí êèôàéÿò ãÿäÿð áþéöê èìêàí- íèí âÿñàäÿòëÿðèíÿ èëòèôàòëà éàíàøûð. Áóíäàí áàø- ëàðà ìàëèêäèð. Áåëÿ øÿðàèòäÿ êöòëÿâè èíôîðìàñèéà ãà, òÿêçèá, éàõóä äöçÿëèøëÿðèí ÷àï îëóíìàñû âàñèòÿëÿðè, àäÿòÿí, íÿçàðÿò ôóíêñèéàñûíû éåðèíÿ ùåñàáûíà ñÿùâèí äöçÿëäèëìÿñèíÿ äÿ õöñóñè éåòèðÿ áèëìèð. äèããÿò éåòèðèëèð, òÿçìèíàòûí þäÿíèëìÿñèíÿ èñÿ èêèíúè äÿðÿúÿëè òÿäáèð êèìè éàíàøûëûð. Äþâëÿò áöäúÿñèíäÿí ìàëèééÿëÿøÿí ðåêëàìëàðû íèçàìëàéàúàã äÿãèã ãàéäàëàð ëàçûìäûð. Êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè öçðÿ ÀÒßÒ íö- ìàéÿíäÿñè èôòèðà âÿ äèôôàìàñèéàäàí, ìöäàôèÿ ÃßÇÅÒ Âß ÆÓÐÍÀËÈÑÒËßÐÈÍ ùàããûíäà ãàíóíëàðäàí äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí ÃÅÉÄÈÉÉÀÒÛ ÂÀÑÈÒßÑÈËß ÌßÒÁÓÀÒÀ äöçýöí èñòèôàäÿ åòìÿìÿñèíÿ äèããÿòè ÷ÿêèð. Áó, ÍßÇÀÐßÒ ìöñòÿãèë, õöñóñèëÿ äÿ ìöõàëèô ÊÈ îðãàíëàðûíûí òåç-òåç áàüëàíìàñû èëÿ íÿòèúÿëÿíèð. Èôòèðà âÿ äèô- Áÿçè þëêÿëÿðäÿ ãÿçåò ôÿàëèééÿòèíè ëèñåíçèéàëàø- ôàìàñèéàäàí èñòèôàäÿ, ùþêóìÿòèí ÿñàñ ãÿðàðëà- äûðìàãäàí ìÿòáóàòà íÿçàðÿò âàñèòÿñè êèìè èñòè- ðûíà ìöíàñèáÿòäÿ ÊÈÂ-èí íèçàìëàéûúû ôàäÿ åäèëèð. Ëèñåíçèéàëàøìàíûí òÿòáèãèíèí ôóíêñèéàñûíà, êîððóïñèéà èëÿ áàüëû èøëÿðèí æóðíà- éåýàíÿ ãàíóíè ÿñàñû ãÿçåòèí ãåéäèééàò öíâàíû ëèñò àðàøäûðìàëàðûíà íåãàòèâ òÿñèð åäÿ áèëÿð. îëà áèëÿð (ãÿçåò ñàùèáëÿðè ãàíóíó ïîçäóãëàðû âàõò îíëàðà ãàðøû ùöãóãè ïðîñåñè áàøëàòìàüûí Êå÷èä èãòèñàäèééàòûíà ìàëèê îëàí áÿçè þëêÿëÿðäÿ, ìöìêöí îëìàñû ö÷öí). àäÿòÿí, äþâëÿò îðãàíëàðûíûí ãåéðè-ãàíóíè ùÿðÿ- êÿòëÿðè ùàããûíäà éàçàí æóðíàëèñòëÿðÿ èíôîðìàñè- Æóðíàëèñòëÿðèí ôÿàëèééÿòèíèí ëèñåíçèéàëàøäûðûëìàñû éàíûí ìÿíáÿéèíè, éÿíè ñèñòåì äàõèëèíäÿ áó òÿëÿáè ìöõòÿëèô ôîðìàëàð àëûð âÿ àäÿòÿí, ãîðõóò- èíôîðìàñèéàëàðû âåðÿí øÿõñëÿðè ìöÿééÿí åòìÿê ìàã ìÿãñÿäè äàøûéûð. Áÿçè þëêÿëÿðäÿ ùþêóìÿò ìÿãñÿäèëÿ òÿçéèã ýþñòÿðèëèð. Àâðîïà Øóðàñû Íà- êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè âÿ îíóí èø÷èëÿðè- çèðëÿð Êîìèòÿñèíèí Ð Òþâñèéÿñè (2000) áó ìÿñÿ- íèí ëèñåíçèéàëàøäûðûëìàñû ïðîñåñèíè áèðáàøà ùÿ- ëÿéÿ äèããÿòè ÷ÿêÿðÿê ýþñòÿðèð êè, æóðíàëèñòëÿð éàòà êå÷èðèð. Ùàëáóêè áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 247
æóðíàëèñòëÿðèí ôÿàëèééÿòèíÿ ìÿùäóäèééÿòëÿð ãîé- (ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ) ìÿãñÿäèëÿ éàðàäûëìûø ìàüà ÷àëûøàí ÊÈ ùÿìêàðëàð èòòèôàãëàðû ìþâúóä- à÷ûã ôîðóì îëìàëûäûð. Àììà ãåéä åäèëìÿëèäèð êè, äóð. Ëèñåíçèéàëàøäûðìà èúòèìàè ìàðàãëàðà áó úöð ìÿòáóàò øóðàëàðûíûí èø òÿúðöáÿñè åëÿ äÿ úàâàá âåðìèð âÿ îíóí ìþâúóäèééÿòè ö÷öí äèããÿòè ÷ÿêìèð. Îäóð êè, îíëàðäàí ÷îõ øåé ýþç- ÿñàñëû äÿëèë ýÿòèðìÿê ìöìêöí äåéèë. ÊÈ ñàùÿ- ëÿìÿê äöçýöí äåéèë. ñèíäÿ ëèñåíçèéàëàøäûðìàíûí ëÿüâèíÿ éþíÿëìèø òÿäáèðëÿð õàðèúè ìöõáèðëÿðÿ äÿ àèä åäèëìÿëèäèð; Ìÿòáóàò øóðàëàðû ìöñòÿãèë îëìàëû, áèòÿðÿô ìþâ- îíëàðûí äà éåðëè æóðíàëèñòëÿð êèìè èíôîðìàñèéàéà ãåéèíÿ âÿ äöðöñòëöéöíÿ ýþðÿ ùþðìÿò ãàçàíìûø àçàä ÷ûõûø ùàããû âÿ ñÿðáÿñò ôÿàëèééÿò ýþñòÿð- øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí èäàðÿ åäèëìÿëèäèð. Áó îðãàí- ìÿê èìêàíû îëìàëûäûð. ëàð ùÿð ùàíñû ùöãóãè ñàíêñèéà ñÿëàùèééÿòèíÿ ìàëèê îëìàìàëûäûð. ßêñ òÿãäèðäÿ îíëàð ñåíçîðà ÑÅÍÇÓÐÀ Âß ÚÀÂÀÁÄÅÙËÈÊ ÷åâðèëÿ áèëÿðëÿð. Áóíóíëà áåëÿ îíëàð íöôóçà âÿ éöêñÿê ìÿíÿâè êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê îëìàëûäûð êè, ÊÈÂ-èí ôÿàëèééÿòèíèí èñòÿíèëÿí ôîðìàäà ìÿùäóä- ãÿðàðëàðûíûí ÷ÿêèñè îëñóí. Øèêàéÿò îëóíàí ÊÈ ëàøäûðûëìàñû éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿí Èíñàí Ùàããëàðû îðãàíû ùàããûíäà Ìÿòáóàò øóðàñûíûí àðàøäûðìà- öçðÿ Àâðîïà Êîíâåíñèéàñûíà óéüóí îëìàëûäûð. ñûíûí òàì øÿêèëäÿ, èõòèñàð îëìàäàí ÷àïû (áó îð- ãàí ùàããûíäà èääèà òÿñäèã îëóíóðñà) çÿðóðè Ìÿòáóàò àçàäëûüûíûí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû èëÿ îëàðäû. áàüëû îëàí ìöùöì úÿùÿò îäóð êè, áó ìÿùäóäèé- éÿòëÿð èúòèìàè äèñêóññèéàëàðûí ïðåäìåòè îëìàëû, Ìÿñóëèééÿòëè âÿ ìÿñóëèééÿòñèç æóðíàëèñòèêà àðà- äöðöñòëöéö âÿ íöôóçó øöáùÿ äîüóðìàéàí øÿõ- ñûíäà ñÿðùÿääè ìöÿééÿí åëÿìÿê ÷ÿòèíäèð. Ñîí ñëÿðäÿí èáàðÿò òàì ìöñòÿãèë ìÿùêÿìÿ îðãàíû ãÿðàðûí ãÿáóë åäèëìÿñèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿí çàìàí òÿðÿôèíäÿí òÿôñèð åäèëìÿëèäèð. âÿ ìÿêàí âàúèá àìèëëÿðäèð. Ùÿãèãÿòÿí, ÊÈÂ-èí ìÿñóëèééÿòëè èøèíèí òÿìèí åäèëìÿñèíäÿ ìÿòáóàò Àììà éåíè éàðàíìàãäà îëàí äåìîêðàòèéàëàð- øóðàëàðûíûí ìÿíÿâè òÿñèðè, ìÿòáóàòûí ôÿàëèééÿòè- äà êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíèí òÿúðöáÿñè íèí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû ñàùÿñèíäÿ ùþêóìÿòÿ àçäûð âÿ ùÿð âàñèòÿ èëÿ úàâàáäåùëèê äàøûìàìàã âÿ ìÿùêÿìÿéÿ ýåíèø ñÿëàùèééÿòëÿðèí âåðèëìÿ- ìåéëè þçöíö ýþñòÿðèð. Ìàùèééÿòè öçðÿ ìÿñóëèéé- ñèíÿ íèñáÿòÿí äàùà åôôåêòëè âàñèòÿñèäèð. ÿòëè ìåäèàíûí ôÿàëèééÿòè ö÷öí ùÿð úöð øÿðàèò éà- ðàòìàëû îëàí ùöãóãè ñèñòåì ÿñëèíäÿ ÊÈÂ-èí ìÿñóëèééÿòñèçëèéè ùàããûíäà áÿéàíàòëàð, äåìîêðàòèéàíûí èíêèøàôûíà íåãàòèâ òÿñèð åäÿ áè- àäÿòÿí, áÿçè ÷àüûðûøëàðûí âåðèëìÿñè èëÿ íÿòèúÿëÿ- ëÿð. Äåìîêðàòèê èíêèøàô éîëó èëÿ ýåäÿí þëêÿëÿð- íèð. Áó ÷àüûðûøëàðà ýþðÿ åëÿ ãàíóí âÿ ãàéäàëàð äÿí áèðèíäÿ ñå÷êèëÿðäÿ èøòèðàê åäÿí òÿòáèã åäèëìÿëèäèð êè, îíëàð ìöñòÿãèë ÊÈÂ-èí “ðàñè- ìöøàùèäÿ÷èëÿð áåëÿ áèð íÿòèúÿéÿ ýÿëìèøëÿð êè, îíàëëûüûíû” òÿìèí åòìèø îëñóí. Òÿúðöáÿ ýþñòÿðèð êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè âÿ îíëàðûí åêñòðà- êè, “ðàñèîíàë” òåðìèíè ÷îõ ñóáéåêòèâäèð âÿ îíóí âàãàíò ðåïîðòàæëàðû ñå÷êè ïðîñåñèíÿ áþéöê òÿù- ãÿáóëó áó êîíòåêñòäÿ ñåíçóðàíûí ìöõòÿëèô ôîð- ëöêÿ éàðàäûð.[11] ìàëàðûíûí éàðàíìàñû èñòèãàìÿòèíäÿ àòûëìûø èëê àääûì îëà áèëÿð. Ìÿòáóàò øóðàëàðû éà ìåäèà òÿðÿôèíäÿí þç ôÿàëèé- éÿòèíè íèçàìëàìà ìÿãñÿäèëÿ, éà äà äþâëÿò òÿðÿ- Äåìîêðàòèê úÿìèééÿòäÿ ÊÈÂ-èí ìöñòÿãèëëèéèíè ôèíäÿí éàðàäûëà áèëÿð. Îíëàð ìåäèàäàí èúòèìàè òÿìèí åäÿí ÿí åòèáàðëû âÿ ÿí åôôåêòëè ìåõàíèçì øèêàéÿòëÿðèí ìöçàêèðÿñè, ÊÈÂ-èí ìÿñóëèééÿòñèç ÊÈÂ-èí þçöíöí éàõøû ùàçûðëàíìûø ãÿðàð ãÿáóë èøèíè ãûíàìàã âÿ îíóí ôÿàëèééÿòèíÿ òÿñèð åòìÿê åäÿ áèëìÿñèäèð. Íÿøðèééàòëàðà âÿ æóðíàëèñòëÿðÿ 248 ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ
ìöñòÿãèëëèéèí âåðèëìÿñè èúòèìàè ìÿñóëèééÿòÿ ìö- ëèééÿòëè îëìàãäà àçàä îëäóüó êèìè, íàñèáÿòäÿ îíëàðûí áîéíóíà ÿëàâÿ þùäÿëèéèí ãî- ìÿñóëèééÿòñèçëèêäÿ äÿ àçàä îëìàëûäûð.[13] éóëìàñû äåìÿêäèð. Áóíóíëà áåëÿ ìöñòÿãèë êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè ÿíÿíÿñè âÿ ìÿ- ÆÓÐÍÀËÈÑÒËßÐ Ö×ÖÍ ÅÒÈÊÀ ÊÎÄÅÊÑÈ äÿíèééÿòè, ÊÈ ðÿùáÿðëÿðèíèí âÿ æóðíàëèñòëÿðèí ìÿñóëèééÿòëè ãÿðàðëàð âåðìÿñè, åëÿúÿ äÿ ìÿù- Ñëîâàê Æóðíàëèñòëÿðè Ñèíäèêàòûíûí þç öçâëÿðè êÿìÿ ùàêèìèééÿòèíèí îíëàðû àðäûúûë ìöäàôèÿ åò- ö÷öí ãÿáóë åòäèéè àøàüûäàêû òÿëÿáëÿð æóðíàëèñòëÿ- ìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ éàðàíûð. Áó ìÿäÿíèééÿò ùÿð ðèí ìÿñóëèééÿòèíÿ âÿ ìÿúáóðè åòèê íîðìàëàðûí øåéäÿí ÿëàâÿ ÊÈÂ-èí àçàäëûüûíûí âÿ äþâëÿò ìÿ- ýþçëÿíèëìÿñèíè íÿçÿðäÿ òóòàí ïåøÿêàð ñòàí- ìóðëàðûíûí ôÿàëèééÿòè öçÿðèíäÿ íÿçàðÿò ôóíêñè- äàðòëàðà íöìóíÿ îëà áèëÿð: [14] éàñûíû éåðèíÿ éåòèðìÿñèíèí ÿí ÿñàñ ãàðàíòûäûð. ßíÿíÿëÿð èñÿ ÊÈÂ-ÿ úÿìèééÿòèí åòèáàð åòäèéè 1. Æóðíàëèñò âÿ úÿìèééÿò øÿõñëÿðèí ôÿàëèééÿòèíè àðàøäûðìàãäà ñÿðò ìþâ- ãå òóòìàã èìêàíû âåðèð.[12] Æóðíàëèñò úÿìèééÿòè åòèáàðëû, äÿãèã, éîõëàíûë- ìûø, òàì âÿ ïåøÿêàð èíôîðìàñèéà èëÿ òÿìèí åò- Áèð ñûðà ÷àüäàø äåìîêðàòèê äþâëÿòëÿðèí òÿúðö- ìÿê ö÷öí ùÿð úöð òÿäáèðëÿð ýþðìÿëèäèð. áÿñèíäÿí ýþðöíäöéö êèìè, êöòëÿâè èíôîðìàñèéà Èíôîðìàñèéàíûí åòèáàðëû îëìàñû îíó íÿçÿðäÿ âàñèòÿëÿðè ìÿäÿíèééÿòè î äåìÿêäèð êè, ÊÈ “íà- òóòóð êè, æóðíàëèñò éàðàäûúû ãàáèëèééÿòèíè èøÿ ñà- ðàùàò îëàíëàðû” (öìóìèééÿòëÿ, úÿìèééÿòè) ìö- ëàðàã ÿñàñëàíäûüû ôàêòû îëäóüó êèìè, ùÿãèãè äàôèÿ åòìÿê ö÷öí “ðàùàò éàøàéàíëàðû” (äþâëÿò êîíòåêñòäÿ, òÿùðèô åòìÿäÿí, éà äà ýèçëÿòìÿ- ìÿìóðëàðûíû) íàðàùàò åòñèí. äÿí òÿãäèì åòñèí. Ùÿð ùàíñû ôàêòû éîõëàìàã ìöìêöí äåéèëñÿ, îíó ýþñòÿðìÿê ýÿðÿêäèð. Øöáùÿñèç, áó, áÿçÿí ÊÈÂ-èí ìÿñóëèééÿòñèçëèéè- Æóðíàëèñò ïëöðàëèñò êîíòåêñòäÿ øÿõñè ôèêðèíè, éà- íÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. Áóíóí ùàããû ìöòëÿã þäÿíèë- õóä ìöÿééÿí ãðóïóí ôèêðèíè àçàä ñóðÿòäÿ èôà- ìÿëèäèð. Ìöñòÿãèë âÿ ìöäðèê ìÿùêÿìÿ äÿ åäÿ áèëÿð. Àììà áó áàøãà øÿõñèí, éà ùàêèìèééÿòè, åëÿúÿ äÿ åôôåêòëè ìÿòáóàò øóðàëàðû øÿõñëÿð ãðóïóíóí âÿòÿíäàø ùàããëàðûíà õÿëÿë áþùðàí äþâðëÿðèíäÿ áåëÿ íàãèñëèêëÿðÿ ãàðøû ìö- ýÿòèðìÿìÿëè, úÿìèééÿòèí ÿõëàã ïðèíñèïëÿðèíè áàðèçÿéÿ éàðäûì åäÿ áèëÿð. Áóíóíëà áåëÿ úÿ- ïîçìàìàëûäûð. Åéíè çàìàíäà î, ôèêèðëÿðèí ñÿð- ìèééÿò ÊÈ àçàäëûüûíûí ãîðóíìàñû ìöãàáèëèíäÿ áÿñò ìöáàäèëÿñè âÿ èíôîðìàñèéàíûí ñÿðáÿñò àõûíû òÿëÿáèíÿ, óéüóí èôàäÿ òÿðçèíÿ ùÿìèøÿ ìöÿééÿí ÷ÿòèíëèêëÿðÿ äþçìÿéÿ ùàçûð îëìàëûäûð. ùþðìÿòëÿ éàíàøìàëûäûð. Áðèòàíèéà êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíèí ôÿà- ëèééÿòèíäÿí øèêàéÿòëÿðè àðàøäûðìûø êîìèññèéàíûí Î, èíôîðìàñèéàíûí ùÿãèãÿòÿ óéüóí ýÿëìÿäèéè- ñÿäðè Durrisli Lord McGregoróí ñþéëÿäèêëÿðè èëÿ íè, éàðûì÷ûã ùÿãèãÿò îëäóüóíó (òÿùðèô åäèëäèéè- ùÿðôè ìÿíàäà äåéèë, ìàùèééÿò åòèáàðèéëÿ ðàçûëàø- íè), ìþùòÿêèðëèê, íàòàìàì, éàõóä êîììåðñèéà ìàã îëàð: õàðàêòåðëè îëäóüóíó (“þðòöëö ðåêëàì”) àøêàð åäÿí çàìàí îíóí ÷àïûíäàí èìòèíà åòìÿê 4 Àçàä ìÿòáóàòäàí ìÿñóëèééÿòëè äàâðàíûø ùàããûíà âÿ ìÿíÿâè þùäÿëèéÿ ìàëèêäèð. ýþçëÿéÿí àçàä úÿìèééÿò, àçàäëûã ìöãàáè- ëèíäÿ þäÿíèëìèø ùàãã êèìè “àäÿòÿí øîê éà- Æóðíàëèñò ùÿãèãÿòÿ óéüóí ýÿëìÿéÿí, ùÿãèãÿòè ðàäàí” ìÿñóëèééÿòñèçëèéÿ òîëåðàíò éàðûì÷ûã ýþñòÿðÿí (òÿùðèô åäèëìèø), ìþùòÿêèðëèê, éàíàøìàëûäûð. ×öíêè àçàä ìÿòáóàò ìÿñó- éàõóä íàòàìàì èíôîðìàñèéàíû ÷àï åäèáñÿ, ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 249
ñÿùâèíè äöçÿëèø âåðìÿêëÿ, éà äà ðÿé áèëäèð- Æóðíàëèñò øàùèäè îëäóüó ùàäèñÿäÿí, åøèòäèéè ìÿêëÿ àðàäàí ãàëäûðà áèëÿð. Äöçÿëèø ñÿùâ èí- áÿéàíàòäàí, éà äà ÿëäÿ åòäèéè ñÿíÿääÿí ôîðìàñèéàíûí âåðèëäèéè éåðäÿ, òÿõìèíÿí åéíè ñóè-èñòèôàäÿ åòìÿìÿëèäèð. ãðàôèê ôîðìàäà âåðèëìÿëèäèð. Èëêèí èíôîðìàñèéà ìöÿëëèôèíèí úàâàá ãåéäè áèð òÿðÿôÿ äàèìè öñòöí- Æóðíàëèñò èíôîðìàñèéà ìÿíáÿéèíèí, éàõóä ëöê âåðìÿìÿê ìÿãñÿäèëÿ, àëûíìûø ðÿéëÿ áèðëèê- ìÿùêÿìÿíèí èúàçÿñè îëìàäàí ìÿíáÿíèí ýèç- äÿ ÷àï åäèëìÿìÿëèäèð. ëèëèéèíè òÿìèí åòìÿëèäèð.
Ñöáóòà éåòèðèëìÿìèø èòòèùàì, åòèáàðäàí, ïåøÿ- IV. Æóðíàëèñò âÿ ðåäàêñèéà ùåéÿòè, éàõóä äÿí, éàõóä øÿõñè ìàðàãëàð âÿ ãðóï ìàðàãëàðû íÿøðèééàò ö÷öí êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíäÿí ñóè-èñ- òèôàäÿ, ñÿíÿäëÿðèí ñàõòàëàøäûðûëìàñû, ôàêòëàðûí Æóðíàëèñò îíóí ìàääè âÿ ïåøÿ åùòèéàúëàðûíû òÿùðèôè, èñòÿíèëÿí éàëàí, éàõóä èúòèìàè ÿõëàã âÿ þäÿéÿí ÿìÿê ìöãàâèëÿñè ùàããûíà ìàëèêäèð. ãàíóí ïîçóíòóñó áàðÿäÿ èíôîðìàñèéàíûí Î, ÿãèäÿñèíÿ ãàðøû éþíÿëìèø ùÿð ùàíñû òÿçéèãè øöóðëó øÿêèëäÿ ýèçëÿäèëìÿñè æóðíàëèñòèêàäà úèääè ðÿää åòìÿê ùàããûíà ìàëèêäèð. Î, ÿìÿê ìöãà- ïåøÿ õÿòàñû ùåñàá îëóíóð. âèëÿñèíÿ óéüóí îëàðàã éàëíûç þç ðÿùáÿðëèéèíèí òàïøûðûãëàðûíû éåðèíÿ éåòèðìÿëèäèð. II. Æóðíàëèñò âÿ îíóí ìàðàã îáéåêòè Æóðíàëèñò ìöäèðè, éàõóä íàøèðè òÿðÿôèíäÿí áö- Æóðíàëèñò, éàçûëàðûíûí ùàìûñûíà ýþðÿ ìÿñóëèéé- òöí ùöãóãè âÿ áàøãà âàñèòÿëÿðëÿ (î úöìëÿäÿí, ÿò äàøûéûð. Áàøãàñûíûí øÿõñè ùÿéàòûíà ãàðûø- òÿõÿëëöñäÿí èñòèôàäÿ) þçöíöí ìöäàôèÿ îëóíìà ìàüà æóðíàëèñòèí ìÿíÿâè ùàããû éîõäóð (ùÿìèí ùàããûíà ìàëèêäèð. Æóðíàëèñò þç ìàðàãëàðû íà- øÿõñèí ãàíóíó ïîçäóüó, éà úÿìèééÿòÿ ãàðøû ìèíÿ þçÿë, éàõóä ñóáéåêòèâ ìàðàãëàðû äÿñòÿê- úèíàéÿò òþðÿòäèéè ùàëëàð èñòèñíàäûð). ëÿìÿìÿëè, êîììåðñèéà, éàõóä ïóëëó åëàíëàðû þç àäû èëÿ èìçàëàìàìàëûäûð. Æóðíàëèñò þç ôÿàëèééÿòè çàìàíû îáéåêòèâëèéè ýþç- ëÿìÿê ìÿãñÿäèéëÿ ìàðàãëû òÿðÿôëÿðèí ùàìûñûíà Ðåäàêñèéà, éàõóä íàøèð êîëëåýèéàñû ðåäàêñèéà öçâëÿðè èëÿ îíëàðûí ôÿàëèééÿòè ùàããûíäà âàúèá ôèêðèíè èôàäÿ åòìÿê èìêàíû âåðìÿëèäèð. ãÿðàðëàðëà áàüëû ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëèäèð.
III. Æóðíàëèñò âÿ èíôîðìàñèéà ìÿíáÿëÿðè V. Æóðíàëèñò âÿ îíóí ùÿìêàðëàðû
Æóðíàëèñò èíôîðìàñèéà ìÿíáÿëÿðèíèí ùàìûñûíà Æóðíàëèñò áàøãàñûíûí ìàòåðèàëûíû þç àäû èëÿ, éà- ìÿùäóäèééÿòñèç ÷ûõûø ùàããûíà ìàëèêäèð. õóä áàøãà ôîðìàäà ÷àï åäÿ áèëìÿç.
Æóðíàëèñò ìöÿëëèô êèìè íèééÿòèíè äÿðùàë èíôîðìà- Î, ìÿíáÿ ýþñòÿðìÿäÿí áàøãà ìàòåðèàëäàí ñèéà ìÿíáÿéèíÿ áèëäèðìÿëèäèð. èãòèáàñ ýÿòèðÿ áèëìÿç.
Î, èíôîðìàñèéà òîïëàéàíäà òÿçéèãäÿí èñòèôàäÿ Î, ìàòåðèàëûíû åéíè âàõòäà ÷àï ö÷öí áèð íå÷ÿ åòìÿìÿëèäèð. íàøèðÿ òÿêëèô åäÿ áèëìÿç. 250 ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ
Î, ìöÿëëèôèí èúàçÿñè îëìàäàí ìàòåðèàëûí ìÿç- 4 Ùÿìèøÿ, ÿí àçû èêè ìöñòÿãèë ìÿíáÿäÿí èí- ìóíóíäà äÿéèøèêëèê àïàðà áèëìÿç. ôîðìàñèéàíûí äîüðóëóüóíó éîõëà.
Î, þç ùÿìêàðëàðûíûí íöôóç âÿ ãàáèëèééÿòèíÿ 4 Òÿùãèãàòûíûç íÿòèúÿñèíäÿ ìàðàãëàðûíà òî- ìÿíôè òÿñèð åòìÿìÿëèäèð; êîëëåêòèâ èø çàìàíû õóíäóüóíóç ñòðóêòóðëàðû/øÿõñëÿðè ìöÿééÿí îíëàðûí åùòèéàú âÿ ôèêèðëÿðèíÿ ùþðìÿòëÿ éàíàø- åäèí. ìàëûäûð. 4 Õöñóñèëÿ ñÿíÿäëÿøäèðèëìèø ìàòåðèàëëàðëà VI. Æóðíàëèñò âÿ èúòèìàè ìàðàãëàð áàüëû òÿùãèãàò àïàðàí çàìàí âÿêèëëÿðëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøèí. Æóðíàëèñò êîíñòèòóñèéàëû äþâëÿò ãóðóëóøóíà, îíóí äåìîêðàòèê èíñòèòóòëàðûíà, ìþâúóä ãà- 4 Ìÿãàëÿëÿðèíèçäÿ þçÿë ñÿúèééÿëÿíäèðìÿëÿð- íóíëàðà âÿ úÿìèééÿòäÿ ãÿáóë îëóíìóø ìÿíÿ- äÿí óçàã äóðóí. âè ïðèíñèïëÿðÿ ùþðìÿò åòìÿëèäèð. 4 Îíñóç êå÷èíìÿê ìöìêöí îëìàäûãäà òÿ- Æóðíàëèñò èøüàë÷û ìöùàðèáÿëÿðè, áåéíÿëõàëã ìö- õÿëëöñäÿí èñòèôàäÿ åäèí. íàãèøÿëÿðèí ùÿëëè âàñèòÿëÿðè êèìè çîð âÿ òÿúà- âöçö, äþçöìñöçëöéöí ñèéàñè, ìöëêè, èðãè, ìèëëè, 4 Ùÿìèøÿ ïîëèñäÿí, ìÿâÿêêèë åäèëìÿìèø äèíè âÿ áàøãà ôîðìàëàðûíû òÿáëèü åòìÿìÿëèäèð. äþâëÿò ãóëëóã÷óñóíäàí, éà äà çÿðÿð ÷ÿê- Æóðíàëèñò äèýÿð äþâëÿò âÿ ìèëëÿòëÿðÿ, åëÿúÿ äÿ ìèø øÿõñäÿí àëûíìûø èíôîðìàñèéàéà òÿíãèäè îíëàðûí äåìîêðàòèê ÿíÿíÿëÿðèíÿ ùþðìÿòëÿ éà- éàíàøûí. íàøìàëûäûð. 4 Èíôîðìàñèéàíû éîõëàìàìûø òÿùãèãàòûí íÿòè- Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ æóðíàëèñòëÿðèí àïàðûëìûø àðàø- úÿëÿðèíè ÷àï åòìÿéÿ òÿëÿñìÿéèí. äûðìà ùàããûíäà ùåñàáàò òÿðòèá åòìÿéÿ âÿ áåéíÿëõàëã ñòàíäàðòëàðû þéðÿíìÿéÿ åùòèéàúû 4 Èøèí òÿùãèãàòû ö÷öí Äàõèëè Èøëÿð Íàçèðëèéèíèí, âàð. éàõóä ìÿùêÿìÿ ñèñòåìèíèí ðÿñìè øÿõñëÿðè èëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøìÿê àðçó åäèëèð. ÒßÙÃÈÃÀÒ ÆÓÐÍÀËÈÑÒÈÊÀÑÛ 4 Ùÿìèøÿ ìöñàùèáÿíè, î úöìëÿäÿí òåëåôîíëà Òÿùãèãàò æóðíàëèñòèêàñû èúòèìàèééÿòèí êîððóïñèéà ìöñàùèáÿíè ìàãíèòîôîíà éàçìàüà ÷àëûøûí. ôàêòûíû îðòàéà ÷ûõàðìàñû ö÷öí ÿñàñ âàñèòÿëÿð- äÿí áèðèäèð. Òÿùãèãàò æóðíàëèñòèêàñû ÷ÿòèí, áÿçÿí 4 Èñòèôàäÿ åòäèéèíèç òÿùãèãàò ìåòîäëàðû ùÿìè-
ðèñêëè èøäèð, ùÿâÿñëÿíäèðìÿéÿ âÿ ìöäàôèÿéÿ åù- øÿ ãàíóíà óéüóí îëìàëûäûð. òèéàúû âàð. Òÿùãèãàò æóðíàëèñòèêàñûíäà áèð ñûðà 4 Âåðýèëÿðè þäÿéèí (Þäÿíèëìÿìèø âåðýèëÿð æóð- ãàéäàëàð âàð êè, îíëàðà ïåøÿêàðëûã íàìèíÿ íàëèñòëÿðÿ òÿçéèã âàñèòÿñè êèìè - ùàêèìèééÿòè ÿìÿë åòìÿê ýÿðÿêäèð. Ìÿñÿëÿí, Áîëãàð Êîàëèñè- òÿíãèä åäÿí ìàòåðèàëûí ùàçûðëàíìàñûíäàí éàñû 2000 éåíè íÿñèë æóðíàëèñòëÿðè ö÷öí 11 áåëÿ èìòèíà - èñòèôàäÿ åäèëÿ áèëÿð). ãàéäà òþâñèéÿ åäèð: [16] ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 251
ãàéäà îëàðàã, âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ÿñàñ ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ ãóðáàíà ÷åâðèëèð. Ùàêèìèééÿò ñÿëàùèééÿòëÿðèíèí ìÿðêÿçäÿí ðåýèîíëàðà âåðèëìÿñèíäÿ êîððóïñè- Woodrow Wilsonóí ñîíðàëàð çÿðáìÿñÿëÿ ÷åâ- éà èìêàíëàðû øàãóëè õÿòò öçðÿ àøàüû äöøöð. Áó ðèëìèø áèð ôèêðè âàð: “Ùþêóìÿò ùå÷ âàõò àçàäëûüûí çàìàí ïðîñåñÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè èëÿ äàùà ìÿíáÿéè îëìàéûá. Àçàäëûüûí ìÿíáÿéè ùÿìèøÿ ñûõ òÿìàñäà îëàí éåíè îéóí÷óëàð ãîøóëóð. Áó î îíóí ñóáéåêòëÿðè (âÿòÿíäàøëàð) îëóá”. Âÿòÿí- äåìÿêäèð êè, ðÿñìè ùàêèìèééÿòèí ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ äàø úÿìèééÿòèíèí ìþâúóäëóüó ö÷öí òîïëàøìàã íÿçàðÿò âÿ îíà ìöãàâèìÿò éåðëè ñÿâèééÿäÿ âÿ ñþç àçàäëûãëàðûíûí ìèíèìóì òÿìèíàòû îëìàëû- ïðîáëåìëÿðëÿ òàíûøëûã, åéíè çàìàíäà îíëàð ùàã- äûð. ãûíäà ìÿëóìàòûí ÷îõàëìàñûíà ìöâàôèã îëàðàã àðòûð. Áÿçè ÃÙÒ-ëÿð áó ôóíêñèéàíû éåðèíÿ éåòèðäè- Ñîí èëëÿð ñèéàñè ãÿðàð âåðÿí øÿõñëÿð äÿðê åòìèø- éè âàõò êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíèí âÿ îí- ëÿð êè, êå÷èä äþâðöíäÿ ýÿíú äåìîêðàòèê èíñòèòóò- ëàðûí ìÿëóìàòëàðûíûí ñèñòåìëè èúìàëûíû ëàð þçö-þçëöéöíäÿ ÷îõ êþâðÿê îëóð âÿ âÿòÿíäàø ùàçûðëàéûð. [17] úÿìèééÿòèíèí ãÿðàð ãÿáóë åòìÿ ïðîñåñèíäÿ òà- ðàçëàéûúû èøòèðàêû îëìàäàí áàçàð ãöââÿëÿðè Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí èúòèìàè ëèäåðëÿðè íÿçàðÿò þçö-þçëöéöíäÿ ñîñèàë âÿ èãòèñàäè áÿðàáÿðëèéè òÿ- öçðÿ êîìèòÿëÿðÿ èøÿ úÿëá åòìÿëÿðè âÿ «öôöãè ùå- ìèí åäÿ áèëìèð. ñàáàòâåðìÿ» - íèí ýöúëÿíäèðèëìÿñè ìèëëè áèðëèê ñèñòåìèíèí ÿñàñ òÿðêèá ùèññÿñèäèð âÿ îíóí ÿùÿ- Ñÿëàùèééÿòëè ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû (ÃÙÒ) ìèééÿòè ýåò-ýåäÿ àðòûð. áó ïðîñåñëÿðèí äåìîêðàòèê âÿ íèçàìëû ýåäèøèíè òÿìèí åäèðëÿð. Àììà áó äà ùÿãèãÿòäèð êè, áèð Éóõàðûäà ýþñòÿðèëìèø þðíÿêëÿðèí áèðèíäÿ 40 íÿ- ÷îõ ÃÙÒ ö÷öí íÿ áó, íÿ äÿ äèýÿðè õàðàêòåðèê ôÿð Ùîíêîíêäà àíòèêîððóïñèéà àýåíòëèéèíèí ôÿà- õöñóñèééÿò äåéèë. Ùÿãèãÿòÿí äÿ, îíëàðûí ÷îõó ëèééÿòèíÿ èúòèìàè íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðìèøäèð. ÃÙÒ ãóðóúóëàðûíûí þçÿë åùòèéàúëàðûíû þäÿìÿê Áàøãà þðíÿê Ôèëèïïèíäÿêè Êîððóïñèéàíûí Ãàðøû- ö÷öí äîíîðëàðäàí âÿñàèò àëìàã ìÿãñÿäèëÿ éà- ñûíûí Àëûíìàñû Ãóðóìóäóð (ÊÃÀÃ). Êîððóïñè- ðàäûëûá. Ùàçûðäà ÃÙÒ-ëÿðèí äàâðàíûø êîäåêñèíèí éàíûí ãàðøûñûíûí àëûíìàñû ôóíêñèéàñûíû âÿ øÿôôàô ùåñàáàòëàðûí ãÿáóë åäèëìÿñè ö÷öí èø- ðöøâÿòõîðëóã âÿ êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿéÿ éàð- ëÿð ýåäèð. Àììà ÃÙÒ èñëàùàòëàðûíûí ÿñàñ ùÿðÿ- äûì ìÿãñÿäèëÿ Ôèëèïïèí Îìáóäñìàíû áèð êÿòâåðèúè ãöââÿñè áåëÿ áèð èäåéà îëìàëûäûð êè, ÃÙÒ-éÿ òàïøûðûá. [18] âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè ÃÙÒ-ëÿðèí ñèìàñûíäà èúòè- ìàè ôÿàëèééÿòäÿí èôðàò éöêñÿê ñòàíäàðòëàð òÿëÿá Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ âÿ áÿëÿäèééÿ ãóðóìëàðûíäà åäÿ áèëìÿç. “áöäúÿíèí à÷ûã òÿðòèáè” [19] (èíôîðìàñèéàéà à÷ûã ÷ûõûøëà áèðëèêäÿ) ïðàêòèêàñû éàéûëûá, ùàçûðäà áèð ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈÍÈÍ ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÷îõ ÃÙÒ äþâëÿò åùòèéàúëàðû ö÷öí ñàòûíàëìàëà- ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ÐÎËÓ ðûí âÿ ñå÷êè êàìïàíèéàëàðûíûí ýåäèøèíèí ìîíè- òîðèíãèíè àïàðûð. Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè þçöíäÿ òÿúðöáÿ âÿ øÿáÿ- êÿíè åùòèâà åäèð êè, îíëàð äà öìóìè ìàðàüû ÿêñ Èñòÿíèëÿí þëêÿíèí ìèëëè ñòðàòåýèéàñûíäà ïåøÿêàð- åòäèðÿí ïðîáëåìëÿðèí, î úöìëÿäÿí, êîððóïñèéà ëûüûí õöñóñè éåðè âàð. Âÿêèëëÿðèí, ùÿêèì âÿ ìö- ïðîáëåìëÿðèíèí ùÿëëè ö÷öí çÿðóðèäèð. Îíóí áóðà- ùÿíäèñëÿðèí àðàñûíäà êîððóïñèéà âÿ äà õöñóñè ìàðàüû âàð. ×îõ âàõò êîððóïñèéàéà ñÿðèøòÿñèçëèê úÿìèééÿòÿ áþéöê çèéàí âóðóð. Áó èêè òÿðÿô úÿëá îëóð: ùþêóìÿò âÿ þçÿë ñåêòîð. Áèð ïåøÿ ñàùèáëÿðè þç ñûðàëàðûíäà ãàéäà-ãàíóíóí 252 ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ
éàðàíìàñûíà ÷àëûøìàëû, éà äà èìêàí âåðìÿëè- Îäóð êè, ùþêóìÿò âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí ôÿà- äèðëÿð áóíó äþâëÿò îðãàíû éàðàòñûí. ßëáÿòòÿ, ùö- ëèééÿò ýþñòÿðìÿñè ö÷öí çÿðóðè ìÿêàíû òÿìèí ãóã ïåøÿñè öçÿðèíäÿ íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðÿí åäÿí ùöãóãè âÿ íîðìàòèâ áàçàíû éàðàäà áèëÿð. îðãàíëàðûí ãàíóíà ìöíàñèáÿòëÿðè áàðÿäÿ øèêà- Áó áàçà ôèêðè èôàäÿ, òîïëàøìà âÿ ãåéðè-ùþêóìÿò éÿòëÿð âàð (áèð ñûðà âÿêèëëÿð ìöøòÿðèëÿðè âàñèòÿñèëÿ ñòðóêòóðëàðû éàðàòìàã àçàäëûüûíû åùòèâà åòìÿëè- ùþêóìÿòèí äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿ îëóð). Áåëÿëèêëÿ, äèð. ÃÙÒ âÿ îíëàðûí âåðýè ñòàòóñóíó íèçàìëà- ùöãóã úÿìèééÿòëÿðè âÿ àññîñèàñèéàëàðûíûí ïåøÿ éàí ãàíóíëàð úèääè äÿéèøèêëèêëÿðÿ ìÿðóç ñòàíäàðòëàðûíû ýþçëÿìÿê ñàùÿñèíäÿ ÿëàâÿ ñòè- ãàëàúàã. Àììà îíëàð ñàäÿ âÿ ÿë÷àòàí îëìàëû, ìóëëàðà åùòèéàúû îëìàäûüûíû äöøöíìÿê ö÷öí áåéíÿëõàëã íîðìàëàðà óéüóí ýÿëìÿëè âÿ ýÿðÿê- ÿñàñ éàðàíûð. Áèð øÿðòëÿ êè, îíëàð áó ôÿàëèééÿòëÿ ñèç ìÿùäóäèééÿò, éàõóä ìàíåÿ éàðàòìàìàëû- ìÿøüóë îëìàã ùàããûíà ñàùèá îëñóíëàð. [20] äûð. Àêêðåäèòàñèéà ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëàí äþâëÿò ìÿìóðëàðû äÿðê åòìÿëèäèðëÿð êè, ãàíóí Ùþêóìÿò, âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè, éàõóä êàïèòàëûí ãÿðÿçñèç, áèòÿðÿô ãàéäàäà òÿòáèã îëóíìàëûäûð. ìÿíáÿéè àðàñûíäà ö÷òÿðÿôëè ÿëàãÿ âàð. Êîððóï- Áó êîíòåêñäÿ ãåéäèééàò ùàããûíäà èñòÿíèëÿí òÿ- ñèéà ùÿð ö÷öíäÿ, éà äà áèðèíäÿ îëà áèëÿð. Îäóð ëÿá î çàìàí ÿí éàõøû øÿêèëäÿ òÿìèí îëóíà áèëÿð êè, òÿðÿôëÿðäÿí ùå÷ áèðè ïðàêòèê îëàðàã, éàõóä êè, óéüóí ãÿðàð ìÿùêÿìÿ, éà áàøãà ìöñòÿãèë íÿçÿðè úÿùÿòäÿí êîððóïñèéà ïðîáëåìèíè òÿúðèä îðãàí òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë îëóíñóí. îëóíìóø øÿêèëäÿ ùÿëë åäÿ áèëìÿç. Ýþðöíöð, ùÿð ö÷ òÿðÿôèí èøòèðàêû îëìàäàí áó ìÿñÿëÿíè åôôåêòëè øÿêèëäÿ ÷þçìÿê äÿ ìöìêöí äåéèë.
ÃÅÉÄËßÐ
1 Ìöõòÿëèô þëêÿëÿðèí êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè âàñèòÿëÿðèíèí èíêèøàôûíû èçëÿéèð âÿ ôèêðèí èôàäÿ àçàä- ùàããûíäà ãàíóíëàðûí ìÿòíè ö÷öí áàõûí: ëûüûíûí ïîçóëìàñû ùàëëàðû áàðÿäÿ èëêèí õÿáÿðäàðëûã http://www.ijnet.org/FE_Article/MediaLawsearch. åäèð. 1997-úè èëäÿ öçâ Äþâëÿòëÿð Âéàíàäà ôóíäà- asp?UILang=1 ìåíòàë èíñàí ùàããû âÿ äåìîêðàòèê úÿìèééÿòèí ÿñàñ êîìïîíåíòè êèìè ôèêðèí èôàäÿ àçàäëûüûíûí ãî- 2 Áó êîíôðàíñ Äöíéà Àçàä Ìÿòáóàò Íàøèðëÿðè ðóíìàñûíûí ìîíèòîðèíãè ìÿãñÿäèëÿ Ìÿòáóàò (World Press Freedom Publishers - FIEJ), Áåé- àçàäëûüû öçðÿ ÀÒßÒ íöìàéÿíëÿñèíèí îôèñèíè éàðàò- íÿëõàëã Ìÿòáóàò Èíñòèòóòó (International Press äû. Äàèìè Øóðàíûí éåýèäàñû àëòûíäà Íöìàéÿíäÿ Institute), Öìóìàìåðèêà Ìÿòáóàò Àññîñèàñèéàñû (ùöãóãè ñÿëàùèééÿòëÿðè îëìàäàí) êöòëÿâè èíôîðìà- (Inter-American Press Association), Øèìàëè Àìå- ñèéà âàñèòÿëÿðè ñàùÿñèíäÿ óéüóí ùàäèñÿëÿðèí ìî- ðèêà Ìèëëè Éàéûì÷ûëàð Àññîñèàñèéàñû (North íèòîðèíãèíè, ÀÒßÒ ïðèíñèï âÿ þùäÿëèêëÿðèíèí òàì American National Broadcasters’ Association) øÿêèëäÿ òÿìèí îëóíìàñûíû, åëÿúÿ äÿ óéüóí õÿáÿð- âÿ Áåéíÿëõàëã Äþâðè Ìÿòáóàò Ôåäåðàñèéàñûíûí äàðëûãëàðûí åäèëìÿñèíè ùÿéàòà êå÷èðèð. Èíñàí þë÷öëÿ- (International Federation of the Periodical Press) ðèíèí ÿñàñ åëåìåíòëÿðèíäÿí áèðè êèìè ÀÒßÒ éåýèäàñû àëòûíäà 1987-úè èëèí éàíâàðûí 16-18-äÿ íöìàéÿíäÿñè èíôîðìàñèéà òîïëàìàã, ñÿðáÿñò ñÿ- Ëîíäîíäà êå÷èðèëäè. éàùÿò, ôÿðäëÿð âÿ òÿøêèëàòëàðëà ÿââÿëúÿäÿí ðàçûëàø- 3 Àçàä Ìÿòáóàò Õàðòèéàñû : http://www.wpfc.org/ ìà îëìàäàí òÿìàñà ýèðìÿê ùàããûíà ìàëèêäèð. index.jsp?page=Charter%20For%20A%20Free Èøèíèí íÿòèúÿëÿðè ùàããûíäà ÀÒßÒ Äàèìè Øóðàñûíà %20Press îíóí ìÿðóçÿ åòìÿñè àðçó îëóíóð: 4 Ìÿòáóàò àçàäëûüû öçðÿ ÀÒßÒ íöìàéÿíäÿñè (http://www.isn.ethz. ch/osce/structure/ (ÌÀÍ) ÀÒßÒ Äþâëÿòëÿðèíäÿ êöòëÿâè èíôîðìàñèéà osce_bodies_e/fom.htm) ÌÅÄÈÀ Âß ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ 253
5 35 âÿ 36-úû ìàääÿëÿð: http://www.sdnp.org.mw/ 15 Äöíéà Áàíêû áÿçè âàõòëàð àðàøäûðìà èëÿ ìÿøüóë constitut/chapter4.html#36 îëàí æóðíàëèñòëÿð ö÷öí òÿäðèñ êóðñëàðû êå÷èðèð. Äàùà 6 Ìöçàêèðÿëÿð ùàããûíäà ýåíèø ìÿëóìàò ö÷öí áà- èääèàëû ïðîãðàìû, àäÿòÿí, éåðëè æóðíàëèñò àññîñèàñè- õûí: The Future of Communications: Public éàëàðû èëÿ áèðëèêäÿ Æóðíàëèñòëÿð ö÷öí Áåéíÿëõàëã Service Broadcasting: A Discussion Document Ìÿðêÿç (International Center for Journalists) Áèð- by Andrew Graham, Balliol College, Oxford ëÿøìèø Øòàòëàðäà ùÿéàòà êå÷èðèð (2000) (http://www.communicationswhitepaper. http://www.icij.org. gov.uk/dti- dcms_comms-reform_experts.html) 16 Ìåäèà êîððóïñèéàéà ãàðøû, Sofiéa, 2000, ñ.44-47; 7 Ñÿíÿäëÿðèí ìÿòíè ùàããûíäà áàõûí: http://www.bbc.co.uk/info/policies/charter/ Áîëãàð äèëèíäÿ.
8 Corporation for Public Broadcasting: Public 17 Ìåäèàíûí ìîíèòîðèíãè öçðÿ âÿñàèò áóðàäàäûð Broadcasting FAQ: www.mediadiversity.org/resource%20categories http://www.cpb.org/pubcast/#what_is_cpb /diversity%20manuals.htm
9 Òÿôÿððöàò ö÷öí áàõûí: the UK’s Communications 18 Republic of the Philippines, Office of the White Paper published at Ombudsman: http://www.ombudsman.gov.ph http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/ /publications /cpu_program.html 10 European Court of Human Rights in Lingens v. 19 Áåéíÿëõàëã Áöäúÿ ëàéèùÿñè ùàããûíäà áàõûí: Austria (1986) 8 E.H.R. 407 http://www.internationalbudget.org/faq âÿ Óüó- 11 Ghana Elections: Report of the Commonwealth ðóí äàäû: ÃÙÒ-ëÿðèí áöäúÿ öçÿðèíäÿ èøè ùàããûíäà Election Observer Group, Commonwealth þðíÿêëÿð (2000) Secretariat, London,1991. http://www.internationalbudget.org/resoruces/su 12 Áåéíÿëõàëã Æóðíàëèñòëÿð Øÿáÿêÿñè (International ccess.pdf; Ðóñèéà ö÷öí áàõûí: Journalist’s Network) òÿðÿôèíäÿí òîïëàíìûø ìöõ- http://openbudget.karelia.ru/eng/anona.shtml òÿëèô þëêÿëÿðèí åòèêà êîäåêñëÿðè ùàããûíäà áàõûí: http://.ijnet.org/FE_Article/DoceEthicsList.asp?U 20 Ùöãóãøöíàñëàðûí òÿùãèãàòäà èøòèðàêû âÿ èíòèçàì ILang=1 òÿäáèðè ìàùèééÿòèíäÿ ìÿùêÿìÿéÿ àïåëëéàñèéà
13 Èãòèáàñ ùöãóãó èëÿ øèêàéÿòëÿð öçðÿ ãÿðàð ÷ûõàðìàñû öìó- www.transparency.org/sourcebook/14.html ìè ãÿðàð îëà áèëÿð. Áÿçè þëêÿëÿð ùöãóã÷ó îëìà-
14 International Journalists’ Network, Codes of éàíëàðûí ùöãóãè ñòðóêòóðëàðäà àç òÿìñèë Ethics: http://www.ijnet.org/FE_Article/ codeeth îëóíìàñûíäà èñðàð åäèð êè, èíòèçàì ïðîñåäóðëàðûíà ics.asp?UILang=1&CId=8352&CIdLang=1 èúòèìàè åòèáàðû àðòûðìàã ìöìêöí îëñóí. XVI áþëìÿ. ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: 255 ÌßÙÊß ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ
ÌßÙÊßÌß ÎÐÃÀÍËÀÐÛ äàèðÿñèíäÿ îëóá-îëìàìàñûíû éàëíûç þçëÿðè ãàíóíà óéüóí îëàðàã ìöÿééÿí åäèðëÿð.
Äöíéà òÿúðöáÿñè ýþñòÿðèð êè, ãàíóíóí àëèëèéè òÿ- 4. Ìÿùêÿìÿ ïðîñåñèíÿ ùÿð úöð ÿñàññûç ìö- ìèí åäèëìÿäÿí êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ äàõèëÿéÿ éîë âåðèëìèð, ìÿùêÿìÿëÿðèí âåðäèéè òÿäáèðëÿðè íÿòèúÿñèç ãàëûð. Áèòÿðÿô, ïåøÿêàð âÿ ùöãóãè ãÿðàðëàðû äÿéèøäèðìÿê îëìàç. Áó ìöñòÿãèë ùàêèìëÿð îëìàäàí úèíàéÿò ùöãóãó ïðèíñèï ìÿùêÿìÿ íÿçàðÿòèíÿ, î úöìëÿäÿí, êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ ÿñàñ ñèëàù ñà- ñÿëàùèééÿòëè îðãàíëàðûí ìÿùêÿìÿëÿðèí ãà- íóíâåðèúèëèéÿ óéüóí îëàðàã ÷ûõàðäûãëàðû éûëà áèëìÿç. Ùàêèìëÿðèí þçö äÿ êîððóïñèéàéà ìÿùêÿìÿ ùþêìöíöí éóìøàëäûëìàñûíà àèä ãóðøàíûðñà, âÿçèééÿò äàùà äà ïèñëÿøèð. Ìÿùêÿ- åäèëìèð. ìÿ ùàêèìèééÿòèíèí ìöñòÿãèëëèéè Èíñàí Ùàããëàðû öçðÿ Öìóìè Áÿéàííàìÿäÿ, åëÿúÿ äÿ Âÿòÿí- 5. Ùÿð áèð âÿòÿíäàøûí ãÿáóë îëóíìóø ùöãóãè äàø âÿ Ñèéàñè Ùàããëàð öçðÿ Áåéíÿëõàëã Êîí- ïðîñåäóðëàðà óéüóí îëàðàã àäè ìÿùêÿìÿ, âåíñèéàäà òÿñáèò îëóíóá. [1] éà òðèáóíàë ãàðøûñûíà ÷ûõìàã ùöãóãó âàð. Ìöâàôèã ãàéäàäà ãÿáóë îëóíìóø ìÿùêÿ- ÁÌÒ-íèí Ìÿùêÿìÿëÿðèí Ìöñòÿãèëëèéè ùàããûíäà ìÿ ïðîñåñèíèí ùöãóãè ïðîñåäóðëàðûíà ßñàñ Ïðèíñèïëÿðè 1985-úè èëäÿ Úèíàéÿòëÿðèí ãàð- ÿñàñëàíìàéàí âÿ àäè ìÿùêÿìÿëÿðèí, éà- øûñûíûí àëûíìàñû âÿ úèíàéÿòêàðëàðëà äàâðàíûø õóä ùöãóãè òðèáóíàëëàðûí ñÿëàùèééÿòèíè ìÿ- ùàããûíäà ÁÌÒ-íèí 7-úè êîíãðåñèíäÿ ãÿáóë íèìñÿéÿí òðèáóíàëëàðûí éàðàíìàñûíà éîë åäèëäè. Áó ñÿíÿäèí ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí âåðèëìèð. ìöñòÿãèëëèéè ùàããûíäà áþëìÿñèíäÿ äåéèëèð:[2] 6. Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ìöñòÿãèëëèéè ïðèíñèïè 1. Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ìöñòÿãèëëèéè äþâëÿò ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíà ìÿùêÿìÿ àðàøäûð- òÿðÿôèíäÿí òÿìèí åäèëèð âÿ þëêÿ Êîíñòèòóñè- ìàñûíûí ýåäèøèíèí ÿäàëÿòëè îëìàñûíû òÿìèí éàñû, éàõóä ãàíóíâåðèúèëèéèíäÿ òÿñáèò îëó- åòìÿê ùàããû âåðèð âÿ òÿðÿôëÿðèí ùàããûíû ãî- íóð. Áöòöí äþâëÿò îðãàíëàðû âÿ äèýÿð ðóìàüû òÿëÿá åäèð. òÿøêèëàòëàð ìÿùêÿìÿíèí ìóñòÿãèëëèéèíÿ ùþð- ìÿò âÿ ÿìÿë åòìÿéÿ áîðúëóäóðëàð. 7. Ùÿð áèð èøòèðàê÷û Äþâëÿò ìÿùêÿìÿ îðãàíëà- ðûíûí þç ôóíêñèéàñûíû ìöâàôèã ãàéäàäà éåðè- 2. Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðû îíëàðà âåðèëìèø èøëÿðÿ íÿ éåòèðìÿñè ö÷öí îíëàðû çÿðóðè ðåñóðñëàðëà ùå÷ áèð ìÿùäóäèééÿò ãîéìàäàí, ùàíñû òÿ- òÿìèí åòìÿéÿ áîðúëóäóð. ðÿôäÿí âÿ ùàíñû ìÿãñÿäëÿ åäèëìÿñèíäÿí àñûëû îëìàäàí áöòöí òÿñèðëÿðÿ, éþíÿëòìÿëÿ- Éàõûí êå÷ìèøäÿ áèð ñûðà þëêÿëÿðèí áàø ùàêèìëÿðè ðÿ, òÿçéèãëÿðÿ, òÿùäèäëÿðÿ, áèðáàøà, éàõóä Ìÿùêÿìÿ Îðãàíëàðûíûí Äöðöñòëöéö Áàíãàëîð äîëàéû òÿúàâöçëÿðÿ áàõìàäàí ãÿðÿçñèç, Ïðèíñèïëÿðèíè èøëÿéèá ùàçûðëàäûëàð âÿ ãÿáóë åòäè- ôàêòëàð ÿñàñûíäà, ãàíóíà óéüóí øÿêèëäÿ ëÿð. [3] ÁÌÒ-íûí òÿñäèã åòäèéè áó ñÿíÿä ùàêèì- áàõûð. ëÿð ö÷öí äÿðñëèê õàðàêòåðèíäÿäèð âÿ ìÿùêÿìÿ ùåéÿòèíèí öçâëÿðè ö÷öí äàâðàíûø ãàéäàëàðûíûí 3. Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðû ìÿùêÿìÿ õàðàêòåðëè èøëÿíèá ùàçûðëàíìàñûíäà áàçà îëà áèëÿð. Ýþñòÿ- áöòöí ìÿñÿëÿëÿð öçðÿ ñÿëàùèééÿòÿ ìàëèêäèð ðèëÿí ïðèíñèïëÿð åéíè çàìàíäà èúðà âÿ ãàíóíâå- âÿ îíëàðà âåðèëìèø èøëÿðèí îíëàðûí ñÿëàùèééÿò ðèúè îðãàíëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðèíÿ, âÿêèëëÿðÿ, 256 ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ
öìóìèééÿòëÿ, úÿìèééÿòÿ ìÿùêÿìÿ ùåéÿòèíè åôôåêòëè éîëëàðûíäàí áèðè ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðû äàùà éàõøû áàøà äöøìÿêäÿ âÿ îíëàðà éàðäûì ÿìÿêäàøëàðûíûí àòòåñòàñèéàñûäûð. Î, ÿí àøàüû åòìÿêäÿ éàðäûì÷û îëà áèëÿð. Ñÿíÿääÿ äåéèëèð êè, ìÿùêÿìÿ èíñòàíñèéàëàðûíäà àïàðûëûð âÿ áó ìå- ùàêèìëÿð þç ôÿàëèééÿòëÿðèíäÿ ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿ- òîä áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ òÿòáèã åäèëèð. ñèíèí ìöâàôèã ñòàíäàðòëàðûíûí òÿìèí åäèëìÿñè ìÿãñÿäèëÿ éàðàäûëìûø óéüóí îðãàíëàðà òàáå- ÌÖÑÒßÃÈËËÈÊ Âß ÌßÙÊßÌß äèð. Áó îðãàíëàð ìöñòÿãèë âÿ òÿðÿôñèçäèð, ùàêèì- ÊÎËËÅÝÈÉÀËÀÐÛ ëÿðèí íöôóçóíó çÿèôëÿòìÿéÿ äåéèë, îíëàðûí ìþâúóä ùöãóãè âÿ äàâðàíûø íîðìàëàðûíû òÿê- Áàøãà äþâëÿò òÿøêèëàòëàðû êèìè ìÿùêÿìÿ îðãàí- ìèëëÿøäèðìÿéÿ õèäìÿò åäèð. ëàðû äà êåéôèééÿòëè âÿ âàõòëû-âàõòûíäà õèäìÿò ýþñòÿðìÿê ö÷öí èøëÿðèíè åôôåêòëè òÿøêèë åòìÿëèäèð- Àâðîïà òÿúðöáÿñèíäÿ áó ìÿñÿëÿëÿðëÿ áàüëû õåé- ëÿð. Ëàêèí ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí “ìÿùñóëó” ëè ñÿíÿä âàð, î úöìëÿäÿí, Àâðîïà Ùàêèìëÿð ìöáàùèñÿëÿðèí ÿäàëÿòëè ùÿëëèíäÿí èáàðÿòäèð. Áó, Õàðòèéàñû [4], Àâðîïà Øóðàñûíûí ùàçûðëàäûüû Ùà- äèýÿð ùàêèìèééÿò ãàíàäëàðûíäàí ìöñòÿãèë âÿ êèìëÿðèí Ìöñòÿãèëëèéè, Åôôåêòëèëèéè âÿ Ðîëëàðû Ùàã- àçàä îëìàüû òÿëÿá åäèð. ãûíäà Òþâñèééÿëÿðè [5], åëÿúÿ äÿ 1998-úè èëäÿ ÷îõòÿðÿôëè ýþðöøëÿð íÿòèúÿñèíäÿ ãÿáóë åäèëìèø Òåç-òåç ùàêèìëÿðèí âÿçèôÿéÿ òÿéèíè ìåõàíèçìè Ùàêèìëÿðèí Ñòàòóñó Ùàããûíäà Àâðîïà Õàðòèéà- èëÿ áàüëû ìöáàùèñÿëÿð éàðàíûð. Ìÿùêÿìÿ ùàêè- ñû [6] áó ãÿáèëäÿíäèð. Ùàêèìëÿðèí òÿìèçëèéè âÿ ìèééÿòèíèí ìöñòÿãèëëèéèíèí ãàðàíòèéàñû êèìè ùà- äöðöñëöéö ÿí åôôåêòëè øÿêèëäÿ äþâëÿòèí “ö÷öíúö êèìëÿðèí òÿéèí îëóíìàñû ãàéäàñû äà áèð ñûðà ùàêèìèééÿòè” (èúðà âÿ ãàíóíâåðèúè ùàêèìèééÿòëÿ þëêÿëÿðèí êîíñòèòóñèéàñûíäà òÿñáèò åäèëèð. áèðëèêäÿ) ãèñìèíäÿ ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí þçëÿ- ðè òÿðÿôèíäÿí òÿìèí åäèëèð. Áó ìÿãñÿäÿ äàâðà- Ýåíèø éàéûëìûø ôèêðÿ ýþðÿ, ñèéàñÿò÷èëÿð éàëíûç íûø ãàéäàëàðûíà äÿãèã, øÿôôàô âÿ úèääè øÿêèëäÿ îíëàðûí èðàäÿñèíÿ òàáå îëàí ùàêèìëÿðèí òÿéèíà- ÿìÿë åòìÿêëÿ, åëÿúÿ äÿ ãöñóðñóç äàâðàíûø íö- òûíäà ìàðàãëûäûðëàð. Ñèéàñÿò÷èëÿð ùåñàá åäÿ áè- ìóíÿñè ýþñòÿðÿí ùàêèìëÿðèí ùåñàáûíà íàèë îë- ëÿðëÿð êè, îíëàð ñå÷êèëè âÿçèôÿ ñàùèáëÿðèíèí èøèíÿ ìàã ìöìêöíäöð. Éöêñÿê ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðû áàõàí ùàêèìëÿðèí ñÿëàùèééÿòëÿðèíè øöáùÿ àëòûíà àëà áèëÿðëÿð, ÷öíêè îíëàðû ùå÷ êÿñ ñå÷ìèð. Éöê- áó èøäÿ ðÿùáÿð ðîë îéíàìàëû, ãàíóíà çèää ùÿðÿ- ñÿê ñÿâèééÿëè áàøãà ùàêèìëÿð, åëÿúÿ äÿ èø áà- êÿòëÿð åòìèø ùàêèìëÿð úèääè úÿçàëàíäûðûëìàëûäûð. øûíäà îëàí ùàêèìëÿðëÿ ìÿøâÿðÿò ìåõàíèçìèíèí Ãÿáóë îëóíìóø ãÿðàðëàðûí àðäûúûëëûüû áàõûìûí- ãóðóëìàñû èäåàë îëàðäû. äàí ìÿùêÿìÿëÿðÿ íÿçàðÿò çÿðóðèäèð. Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ÿìÿêäàøëàðû öçÿðèíäÿ ìöâàôèã Ùàêèìëÿðèí òÿéèí åäèëìÿñèíèí âÿ ìÿùêÿìÿëÿðèí íÿçàðÿòè òÿìèí åòìÿê ýÿðÿêäèð âÿ ìÿùêÿìÿ èäàðÿ îëóíìàñûíûí ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ãÿðàðëàðû âÿ ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿí âÿòÿíäàøëàðûí øè- ìöñòÿãèëëèéèíÿ õÿëÿë ýÿòèðìÿìÿñè ö÷öí áèð ñûðà êàéÿò âåðìÿñè ö÷öí åôôåêòëè ìåõàíèçì éàðàäûë- þëêÿëÿðäÿ ìÿùêÿìÿ êîëëåýèéàëàðû éàðàäûëûá. ìàëûäûð. Ìÿùêÿìÿ èø÷èëÿðèíèí òÿùëöêÿñèçëèéèíèí Áàøãà äþâëÿò îðãàíëàðû âÿ èíñòèòóòëàðûíà òàáå îë- òÿìèíè, îíëàðûí èø øÿðàèòè âÿ ìÿâàúèáè, îíëàðûí ìàéàí áó îðãàíëàð ùàêèìëÿðèí ñå÷èëìÿñè, îíëà- ñîñèàë ñòàòóñó äà âàúèá ñàùÿäèð. Ìÿñÿëÿí, êå÷- ðûí âÿçèôÿ ïèëëÿëÿðèíäÿ éöêñÿëìÿñè âÿ ìÿùêÿìÿ ìèø Ñîâåò Èòòèôàãûíûí áèð ñûðà þëêÿëÿðèíäÿ ãåé- ñèñòåìèíèí èäàðÿ åäèëìÿñè èëÿ ìÿøüóë îëóð. Áÿ- ðè-êîìïåòåíò ùàêèìëÿðäÿí õèëàñ îëìàüûí çÿí áó êîëëåýèéàíûí ñÿëàùèééÿò äàèðÿñèíÿ áàø ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ 257
ùàêèìèí òÿéèíàòû, åëÿúÿ äÿ ãÿáóë îëóíìóø íîð- êîðïóñóíóí òÿðêèáèíè äèãòÿ åòìÿê èìêàíûíäàí ìà âÿ ãàéäàëàðà ÿìÿë åäèëìÿñèíèí òÿìèíàòû äà ìÿùðóì åäÿð.” [9] äàõèë îëóð. Àäÿòÿí, ìÿùêÿìÿ êîëëåýèéàëàðûíûí òÿøêèëè âÿ ôÿàëèééÿòè þëêÿíèí êîíñòèòóñèéàñûíäà Óçóí ìöääÿò áó ñèñòåìèí ãÿíàÿòáÿõø èøëÿäèéè þç ÿêñèíè òàïûð, àììà îíëàð, öìóìèééÿòëÿ ãà- äöøöíúÿñè ùàêèì èäè. Ëàêèí çàìàí êå÷äèêúÿ íóíâåðèúèëèêëÿ äÿ íèçàìëàíà áèëÿð. Áó îðãàíëà- ùàêèìëÿðèí ñå÷èëìÿñè ìöõòÿëèô ãðóïëàð àðàñûíäà ðûí êîíêðåò þëêÿäÿí àñûëû îëàðàã áèð-áèðèíäÿí éàðûøà ÷åâðèëäè. Ùÿð ãðóï “þç” ùàêèìèíèí ñå÷èë- ôÿðãëÿíìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, îíëàðûí óüóðëó ôÿ- ìÿñèíÿ ÷àëûøûðäû êè, î äà îíóí ãàéüûñûíà ãàëñûí. àëèééÿòè þëêÿíèí àëè ðÿùáÿðëèéèíèí ìÿùêÿìÿ êîë- Áó çàìàí áó âÿçèôÿíè òóòìàüà ÿí ÷îõ ëàéèã ëåýèéàëàðûíûí ôîðìàëàøìàñû âÿ êàäð òÿðêèáè, îëàí, ìÿùêÿìÿ ïðîñåñèíè ãîðõìàäàí, òÿìèç åëÿúÿ äÿ îíëàðûí ìÿñóëèééÿò âÿ úàâàáäåùëèê âÿ áèòÿðÿô ãàéäàäà àïàðìàüà ãàäèð îëàí íàìè- ìÿñÿëÿëÿðèíè íÿ ãÿäÿð åôôåêòëè ùÿëë åòìÿñèíäÿí çÿä ãåéðè-áÿðàáÿð âÿçèééÿòÿ äöøöðäö. Ùÿòòà àñûëûäûð. Èñïàíèéàíûí âÿ îíóí Ìÿùêÿìÿ Ùàêè- áÿçÿí áó ãðóïëàð äÿñäÿêëÿäèêëÿðè íàìèçÿäèí ìèééÿòèíèí Öìóìè Øóðàñûíûí (Consejo general ðàçûëûüûíû àëìàüà áåëÿ åùòèéàú äóéìóðäóëàð. del Poder Judicial) òÿúðöáÿñè þëêÿëÿðèí áèðèíäÿ ìöâàôèã ìÿñÿëÿëÿðèí íåúÿ ùÿëë åäèëäèéèíè âÿ Áöòöí áóíëàð ìþâúóä èôðàò ùàëëàðäàí õèëàñ îë- ùàíñû àìèëëÿðèí áó çàìàí íÿçÿðÿ àëûíìàëû îëäó- ìàã ìÿãñÿäèëÿ ñèñòåìèí èñëàùàòû ïëàíëàðûíû ýö- üóíó ýþñòÿðèð. [7] íäÿëèéÿ ÷ûõàðòäû.
ÙÀÊÈÌËßÐ ÑÅ×ÈËÌßËÈÄÈÐÌÈ? Ùàêèìëÿðèí ñå÷êèëè îëìàñû èäåéàñûíûí þçöíäÿ áèð ïàðàäîêñ âàð. Ñå÷èúèëÿðèí áó âÿ éà äèýÿð íà- Èëê áàõûøäà ùàêèìëÿðèí ÿùàëè òÿðÿôèíäÿí ñå÷èë- ìèçÿäèí ôÿàëèééÿòèíè ãèéìÿòëÿíäèðìÿñè ö÷öí çÿ- ìÿñè ìöñáÿò ùàëäûð. [8] Áó òÿúðöáÿ XIX ÿñðäÿ ðóðè èíôîðìàñèéàéà åùòèéàúû âàð. Àäÿòÿí, èúðà, ÀÁØ-äà ðöøâÿòõîð ñèéàñÿò÷èëÿðèí ùàêèìëÿðè òÿ- éà ãàíóíâåðèúè îðãàíëàðà ñå÷êèëÿðäÿ íàìèçÿä- éèí åòìÿê ùöãóãóíäàí ìÿùðóì åäèëèá, áó ùàã- ëÿð ñå÷êèãàáàüû âÿäëÿð âåðèð, ñå÷èëäèéè òÿãäèðäÿ ãûí ñå÷èúèëÿðÿ âåðèëìÿñè èëÿ áàøëàíäû. íÿ èøëÿð ýþðÿúÿéè ùàããûíäà äàíûøûð. Ëàêèí ñå÷è- úèëÿð ùàêèìëÿðäÿí éàëíûç èøëÿðèí ÿäàëÿòëè âÿ ãÿ- Òÿäãèãàò÷ûëàðäàí áèðè ãåéä åäèð êè, “ùàêèìëÿðèí ðÿçñèç àïàðûëìàñûíû èñòÿéèðëÿð. Ñå÷èëäèêëÿðè òÿéèíàòû ïðîñåñèíÿ ñèéàñè òÿñèðäÿí ãîðõó, ìÿù- òÿãäèðäÿ áó âÿ éà áàøãà èøèí àðàøäûðûëìàñûíà êÿìÿ âÿ âÿêèë òÿáÿãÿñèíèí ïåøÿêàðëûã ñÿâèééÿ- íåúÿ éàíàøàúàãëàðû áàðÿäÿ äàíûøàí ùàêèìëÿð ñè âÿ ñòàòóñó ùàããûíäà íàðàùàòëûãëàðû àðòûðäû. þçö-þçëöéöíäÿ ãÿðÿçñèç îëà áèëìÿç. ÀÁØ-äà 1840-úû èëëÿðèí îðòàëàðûíäà ôîðìàëàøàí ñèéàñè áóíóíëà áàüëû ìöÿééÿí ãàéäà âàð: íàìèçÿä- ìÿäÿíèééÿòèí áèð ùèññÿñè êèìè èêèíúè ïàðòèéà ñèñ- äÿí âàúèá èíôîðìàñèéà òÿëÿá îëóíóð, àììà ùà- òåìè éàðàíäû. Îíà óéüóí îëàðàã äþâëÿò âÿçèôÿ- êèì êèìè îíëàðûí þç òÿðÿôñèçëèéèíè (ìÿñÿëÿí, ëÿðèíÿ òÿéèíàò ùàããû ãàëèáÿ âåðèëäè. Ùàêèì ùöãóãè äÿëèëëÿðè íÿçÿðÿ àëìàäàí ìöÿééÿí ñè- âÿçèôÿëÿðè ïàòðîíàæ ñèñòåìèíèí âàúèá òÿðêèá ùèñ- éàñè ÿãèäÿíè èôàäÿ åòìÿê) çÿäÿëÿìÿìÿëÿðè òÿ- ñÿñèíÿ ÷åâðèëäè, åéíè çàìàíäà ñèéàñè ñïåêòðèí ëÿá îëóíìóð. Ùàêèì âÿçèôÿñèíÿ íàìèçÿäëÿð âÿ áöòöí ãöââÿëÿðèíèí íöìàéÿíäÿëÿðè èúðà, éàõóä ãàíóíâåðèúè ùàêèìèééÿòäÿêè áó âÿçèôÿëÿðèí ïàð- ö÷öíúö øÿõñëÿð þç áàõûøëàðûíû ìöäàôèÿ ìÿãñÿ- òèéà ïðèíñèïè öçðÿ áþëöíìÿñèíè òÿíãèä åòäèëÿð. äèëÿ òåç-òåç “àãðåññèâ âÿ àëäàäûúû ðèòîðèêàéà” ÿë Ðàäèêàëëàð ãàòû “àíòè-ïàðòèéà” ìþâãåëÿðèíäÿí ÷û- àòäûãëàðû ö÷öí [10] ìþâúóä íîðìà âÿ ãàéäàëàðû õûø åäèðäèëÿð. Îíëàðûí ôèêðèíúÿ, ùàêèìëÿðèí ÿùàëè éåíèäÿí úèääè àíàëèç åòìÿê ýÿðÿêäèð. Õöñóñèëÿ òÿðÿôèíäÿí ñå÷èëìÿñè ïàðòèéà ëèäåðëÿðèíè ùàêèì íÿçÿðÿ àëìàã ëàçûìäûð êè, ùàêèì âÿçèôÿñèíÿ íà- 258 ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ
ìèçÿäëÿðèí áÿéàíàòëàðû ÀÁØ Àëè Ìÿùêÿìÿñèíäÿ ùàôèçÿêàð ùàêèìèééÿò òÿðÿôèíäÿí, ùÿòòà ÷îõ úèä- ìöçàêèðÿ åäèëèð. äè øÿêèëäÿ ñå÷èëìèø ùàêèìëÿð áåëÿ ïðîãðåññèâ èñ- ëàùàò÷ûëàðà ÷åâðèëÿ áèëÿðëÿð. Äèýÿð þëêÿëÿðèí éöêñÿê ñÿâèééÿëè ìÿùêÿìÿ ñèñ- òåìè íöìàéÿíäÿëÿðè àðàñûíäà äåáàòëàðäàí àé- Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ìöñòÿãèëëèéèíäÿí äûí îëóð êè, îíëàð ãÿòè øÿêèëäÿ ùàêèìëÿðèí ñå÷êèëè àéðû-àéðû ùàêèìëÿð äåéèë, ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòè- îëìàñûíà ãàðøû ÷ûõûðëàð. íèí þçö óäóð. Åéíè çàìàíäà ùàêèìëÿðèí ìöñòÿ- ãèëëèéè îíëàðû úàâàáäåùëèêäÿí àçàä åòìèð. ÙÀÊÈÌËßÐÈÍ ÍÈÇÀÌ-ÈÍÒÈÇÀÌÀ ßÌßË ÅÒÌßËßÐÈ Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ìöñòÿãèëëèéèíè ÿí åôôåêòëè øÿêèëäÿ àéðû-àéðû ùàêèìëÿðèí ìÿñóëèééÿòèíè ïàé- Êîíñòèòóñèîí ãàðàíòèéàëàð ùàêèìëÿðèí ÿñàññûç ëàøàí ùàêèìëÿðèí þçëÿðè òÿìèí åäÿ áèëÿð (ÿí àçû îëàðàã âÿçèôÿäÿí ýþòöðöëìÿñèíèí ãàðøûñûíû àëûð. ãàíóíâåðèúè îðãàíûí ùàíñûñà ùàêèìè âÿçèôÿäÿí Áó ãàðàíòèéàëàðà ýþðÿ, ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòè- ýþòöðìÿê ùàããûíäà âÿñàòÿò âåðìÿñèíÿäÿê). íèí áèðèíèí öçâö éàëíûç õöñóñè ïðîñåäóðà óéüóí Ìÿùêÿìÿ ùàêèìèééÿòèíèí ìöñòÿãèëëèéè èíñòèòóòó- îëàðàã âÿçèôÿäÿí àçàä åäèëÿ áèëÿð, áó ïðîñåäóð- íó øöáùÿ àëòûíà àëìàäàí àéðû – àéðû ùàêèìëÿð äà, àäÿòÿí, ãàíóíâåðèúè ùàêèìèééÿòèí íöìà- éÿíäÿñè äÿ èøòèðàê åäèð. Ùÿòòà áó ùàëäà áåëÿ âÿçèôÿéÿ òÿéèí åäèëÿ áèëÿð. Íèçàì-èíòèçàì òðèáó- ôîðìàë ãàéäàëàðûí ùàìûñûíà ÿìÿë åäèëìÿëèäèð. íàëëàðûíûí öçâëÿðèíèí ÿêñÿðèééÿòè ùàêèìëÿðèí íö- Áóíäàí áàøãà ùàêèìëÿðèí ìÿâàúèáèíè àçàëò- ìàéÿíäÿëÿðè îëìàëûäûð; òðèáóíàëëàðûí ùöãóãè ìàã, éà îíëàðûí èìòèéàçëàðûíû ëÿüâ åòìÿê ìöì- ñòàòóñóíó îíëàðûí ôÿàëèééÿòèíÿ éàëíûç ùöãóã÷ó- êöí äåéèë; áó, äþâëÿò îðãàíëàðûíà ùàêèìëÿðÿ ëàðû äåéèë, áàøãà ïåøÿ ñàùèáëÿðèíè äÿ (ñèéàñÿò÷è- òÿçéèã ýþñòÿðìÿê, îíëàðû ýÿëèðëÿðèíèí áèð ùèññÿ- ëÿð èñòèñíàäûð) úÿëá åòìÿêëÿ ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ñèíäÿí ìÿùðóì åòìÿê âÿ ñ. èìêàíû âåðìèð. Öñ- îëàð. òÿëèê, ùàêèìëÿð þçëÿðèíè ôÿàëèééÿòëÿðè èëÿ äÿ ìöäàôèÿ åäèðëÿð: îíëàð à÷ûã èúëàñëàðäà ôÿàëèééÿò Áàíãàëîð Ïðèíñèïëÿðèíèí (éóõàðûäà áàõûëäû) èøëÿ- ýþñòÿðèð, ãÿðàðëàðûíû ÿñàñëàíäûðûð, áó ãÿðàðëàðûí íèá ùàçûðëàíìàñûíäà èøòèðàê åòìèø áàø ùàêèìëÿð ÿêñÿðèééÿòèíäÿí äàùà éöêñÿê ìÿùêÿìÿ îð- ãàíëàðûíà øèêàéÿò âåðìÿê îëàð. Áèð ñûðà þëêÿëÿð- ùåñàá åäèðëÿð êè, éöêñÿê ðöòáÿëè ùàêèìëÿð ïåøÿ- äÿ “ìÿùêÿìÿ ìöøòÿðèëÿðè êîìèòÿñè” éàðàäûëûð, êàð äöðöñòëöê âÿ òÿðÿôñèçëèéèí òÿìèí îëóíìàñû áóðàäà âÿòÿíäàø ãðóïëàðûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè âÿ äÿñòÿêëÿíìÿñè âÿçèôÿñèíè þùäÿëÿðèíÿ ýþòöð- éåðëè ùàêèìëÿðëÿ ýþðöøöð, áèðëèêäÿ ìöâàôèã ïðîá- ìÿëèäèðëÿð. Áó âÿçèôÿíèí ÿí åôôåêòëè ùÿëë éîëó óé- ëåìëÿðèí óéüóí ùÿëëè àõòàðûëûð. Áóíóíëà ÿí àøàüû üóí äàâðàíûø êîäåêñèíèí ãÿáóë åäèëìÿñè îëà ñÿâèééÿäÿ ùàêèìëÿðèí úàâàáäåùëèéè òÿìèí åäè- áèëÿð. Îíó ùàêèìëÿðèí þçëÿðè ùàçûðëàìàëûäûðëàð êè, ëèð. ùÿì êîäåêñÿ ÿìÿë åäèëìÿñèíè òÿìèí åòñèíëÿð, ùÿì äÿ ãÿòè ãÿðàð ãÿáóë åäÿ áèëìÿäèêëÿðè âàõò, ßí âàúèá àìèë, ýöìàí êè, âÿçèôÿíèí ñàõëàíìàñû ãàðàíòèéàñûäûð. ×îõ úèääè ñÿùâÿ ýþðÿ âÿçèôÿäÿí áó êîäåêñèí òþâñèééÿëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿ áèë- àçàä åäèëìèø ùàêèì, þç âÿçèôÿñèíè ñàõëàìàã ñèíëÿð. ö÷öí ÿùàëèíèí âÿ ñèéàñÿò÷èëÿðèí ñèìïàòèéàñûíû ÿëäÿ åòìÿéÿ ìÿúáóð äåéèë. ÀÁØ-ûí òÿúðöáÿñè Äàâðàíûø êîäåêñëÿðè, ìÿñÿëÿí, ïðîñåñÿ ðÿù- ýþñòÿðèð êè, âÿçèôÿéÿ òÿéèí åäèëäèêäÿí ñîíðà ìö- áÿðëèê åäÿí ùàêèìèí îüëóíóí, éà ãûçûíûí âÿêèë ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ 259
ãèñìèíäÿ ïðîñåñäÿ èøòèðàêû êèìè ãÿáóëåäèëìÿç òåõíèêè äèëëÿ äåìèø îëñàã, “þë÷ìÿê” éîëëàðûíû ïðàêòèêàíûí àðàäàí ãàëäûðûëìàñûíäà èñòèôàäÿ ìöÿééÿí åòäèëÿð. åäèëìèøäèð. [11] Ùàêèì êîðïóñóíóí ÿùàëèíèí åòè- áàðûíû ãàçàíäûüû þëêÿëÿðäÿ áó, íàðàùàòëûüà ñÿ- Èíòåíñèâ “áåéèí ôûðòûíàñû” íÿòèúÿñèíäÿ áó èøè ýþð- ìÿê ìöìêöí îëäó. Áó çàìàí ùàêèìëÿðèí ôÿà- áÿá îëìàéà áèëÿð. Àììà ùàêèìëÿð àðàñûíäà ëèééÿòèíèí åôôåêòëèéèíè þë÷ìÿê ö÷öí ýþñòÿðèúèëÿð êîððóïñèéàíûí ìþâúóäëóüó áàðÿäÿ úèääè øöá- ìöçàêèðÿ åäèëäè. Áó ýþñòÿðèúèëÿð öçÿðèíäÿ íÿçà- ùÿëÿðèí îëäóüó þëêÿëÿðäÿ áó úöð ïðàêòèêà òàìà- ðÿòèí ùàêèìëÿðèí þçö òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèë- ìèëÿ áàøãà úöð ãèéìÿòëÿíäèðèëèð. ìÿñè âÿ ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿñè ïðîñåñèíÿ ñîíðàëàð ìöñáÿò òÿñèð åäÿ áèëÿúÿê ùÿðÿêÿòëÿð íÿçÿðÿ ÄÖÐÖÑÒËÖÉÖ ÀÐÒÛÐÌÀà Âß ÈÚÒÈÌÀÈ àëûíäû. ÅÒÈÁÀÐ ÃÀÇÀÍÌÀà Ö×ÖÍ ÙÀÊÈÌËßÐ Íß ÅÒÌßËÈÄÈÐËßÐ? Íÿòèúÿäÿ Íèýåðèéàíûí áàø ùàêèìëÿðè þçëÿðè ö÷öí àøàüûäàêû ôÿàëèééÿò ïðîãðàìûíû ìöÿééÿí åòäè- Íèýåðèéàíûí áàø ôåäåðàë ùàêèìè èëÿ øòàòëàðûí ùà- ëÿð: êèìëÿðè àðàñûíäà ñîí âàõòëàð îëìóø ýþðöøäÿ ãàðøûäà äóðàí ïðîáëåìëÿð ìöçàêèðÿ åäèëäè. Ìö- ßäàëÿò ìÿùêÿìÿñèíÿ ÷ûõûø âàôèã ìÿùêÿìÿ âàùèäëÿðèíèí ðÿùáÿðëÿðè ãèñìèí- äÿ îíëàð ôÿàëèééÿòëÿðèíè î ùÿääÿäÿê 7. Äàâðàíûø êîäåêñèíè àíàëèç åäèá, ëàçûì ýÿë- òÿêìèëëÿøäèðìÿëè èäèëÿð êè, èúòèìàèééÿò èíñòèòóò ñÿ îíó åëÿ äÿéèøäèðìÿê êè, î, ñåìèíàðäà êèìè ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíà, åëÿúÿ äÿ àéðû-àéðû ðàçûëàøäûðûëìûø ýþñòÿðèúèëÿðÿ òÿñèð åòìèø ùàêèìëÿðÿ òàìàìèëÿ åòèáàð åäÿ áèëñèí. [12] îëñóí. Åëÿúÿ äÿ îíó äèýÿðëÿðè, äàùà ñîíðà- êû äàâðàíûø êîäåêñëÿðè èëÿ, áó ñûðàäàí Áàí- Ìöçàêèðÿëÿð âàõòû èøòèðàê÷ûëàð ùÿëëèíè ýþçëÿéÿí ãàëîð êîäåêñè èëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿê ëàçûìäûð. äþðä öìóìè ïðîáëåì ãðóïóíó ìöÿééÿí åòäè- Áóíäàí áàøãà èúðà ùàêèìèééÿòè èëÿ ìöíàñè- áÿòëÿð ñàùÿñèíÿ (ìÿñÿëÿí, ùàâà ëèìàíëàðûí- ëÿð: äà ãóáåðíàòîðëàðû éîëà ñàëìà, éà ãàðøûëàìà ìÿðàñèìëÿðèíäÿ èøòèðàê) àèä 4 ßäàëÿò ìÿùêÿìÿñèíÿ ìöðàúèÿòèí àñàíëàø- ìöÿééÿí äÿéèøèêëèê åòìÿëè. Àíîíèì øèêà- äûðûëìàñû; éÿòëÿðèí ãÿáóëó âÿ îíëàðà ìöâàôèã ãàéäàäà áàõûëìàñûíûí òÿìèí åäèëìÿñè. 4 ßäàëÿò ìÿùêÿìÿëÿðèíèí èøèíèí òÿêìèëëÿøäè- ðèëìÿñè; 8. Ùàêèìëÿðèí Äàâðàíûø Êîäåêñèíÿ èúòè- ìàèééÿòèí ÷ûõûøûíûí ýåíèøëÿíäèðèëìÿñè èì- 4 Ìÿùêÿìÿ ïðîñåñëÿðèíÿ èúòèìàèééÿòèí åòèáà- êàíëàðûíûí ìöçàêèðÿñè. ðûíûí àðòûðûëìàñû;
9. ßñàñ ùàãã âÿ àçàäëûãëàð, èëê íþâáÿäÿ, 4 Ìÿùêÿìÿ ïðîñåñëÿðèíäÿí èúòèìàèééÿòèí øè- ÊÈÂ-äÿí èñòèôàäÿ ùàããûíäà èúòèìàèééÿòèí êàéÿòëÿðèíÿ ðåàêñèéàíûí åôôåêòëèëèéèíèí àðòûðûë- ìÿëóìàòëàíäûðûëìàñû ñÿâèééÿñèíèí éöêñÿë- ìàñû. äèëìÿñèíäÿ áàø ùàêèìëÿðèí èøòèðàêûíûí ÿí åô- ôåêòëè éîëëàðûíûí ìöçàêèðÿñè. Áó ãðóï ìÿñÿëÿëÿðè ôîðìóëÿ åäÿðÿê, ýþðöø èøòè- ðàê÷ûëàðû ôÿàëèééÿòëÿðèíè ãèéìÿòëÿíäèðìÿê, éà äà 260 ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ
10. Ìÿùêÿìÿ ðöñóìëàðû ñÿâèééÿñèíèí ìöçàêè- äàùà áþéöê ÿùÿìèééÿò âåðìÿëè âÿ áó õà- ðÿñè; îíóí ìöâàôèã âÿ ÿùàëèíèí þäÿéÿ áèëÿ- ùèøëÿðèí ùÿðäÿíáèð þäÿíèëìÿñè. úÿéè ñÿâèééÿäÿ ñàõëàíìàñû. 19. Ñàõòàêàðëûãëàðà øÿðàèò éàðàäàí ìöääÿàëà- 11. Øàùèäëÿð âÿ áàøãàëàðû ö÷öí ýþçëÿìÿ îòàã- ðûí ïðîñåññóàë ãàéäàëàðäàí ÷ûõàðûëìàñû ëàðû âÿ ñàèðÿíèí éåòÿðëè îëìàñûíû éîõëàìàã; ìÿãñÿäèéëÿ îíóí éåíèäÿí èøëÿíìÿñè. îíëàðûí îëìàäûüû ùàëëàðäà áó ìÿãñÿäëÿ èñòè- ôàäÿ åäèëÿ áèëÿúÿê áîø îòàãëàðûí âÿ ñàèðÿ- 20. Áöòöí ñÿâèééÿëÿðäÿí îëàí ìÿùêÿìÿëÿðèí íèí ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿñè. ìÿùêÿìÿ èúëàñëàðûíà âàõòûíäà áàøëàìàñû. Ýåúèêäèðìÿëÿðè àðàäàí ãàëäûðìàã âÿ ôÿàëèé- 12. Ñÿééàð éûüûíúàãëàðäà èøÿ áàõà áèëÿúÿê éÿòèí ñÿìÿðÿëèëèéèíè àðòûðìàã ìÿãñÿäèëÿ ñÿééàð ùàêèìëÿðèí ñàéûíûí ìöÿééÿíëÿøäèðèë- ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðû âÿ âÿêèëëÿð àðàñûíäà ìÿñè. ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëÿðè äàùà äà àðòûðìàã.
13. Çàìèíÿ ýþòöðöëìöø ìöòòÿùèìëÿðèí àçàä 21. Èøèí èúðàñû èëÿ ìÿøüóë îëàí ùàêèìëÿðèí ñàéû- îëóíìàñû ùàããûíäà ÿùàëèíèí òÿñÿââöðëÿðè- íûí ìöÿééÿí åäèëìÿñè, ëàçûì ýÿëÿðñÿ, áåëÿ íèí äÿãèãëÿøäèðèëìÿñè ìÿãñÿäèëÿ ìÿùêÿ- ùàêèìëÿðèí ñàéûíûí àðòûðûëìàñû. ìÿëÿðäÿ èíôîðìàñéà èøèíèí òÿøêèëèíèí ìöçàêèðÿñè. 22. Èíñàí ùàããëàðû öçðÿ ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêè- ëàòëàðû âÿ áàøãà ìàðàãëû øÿõñëÿðëÿ áèðëèêäÿ 14. Øÿðòè úÿçàíûí âÿ éåíèäÿí áàõûëìûø úÿðèìÿ- ùÿáñõàíàëàðûí ìöòÿìàäè ãàéäàäà éîõëà- íèí ìèãäàðûíûí ìöÿééÿí åäèëìÿñè ñàùÿñèí- íûëìàñû. äÿ ìÿùêÿìÿëÿðÿ ñÿëàùèééÿòèí âåðèëìÿñèíÿ ÷àëûøìàã. 23. Çàìèíÿ áóðàõûëìûø ìöòòÿùèìëÿðèí àçàä îë- ìàñû ìÿñÿëÿñèíäÿ àøàüû èíñòàíñèéàëû ìÿù- ßÄÀËßÒ ÌßÙÊßÌßÑÈÍÈÍ ÊÅÉÔÈÉÉßÒÈ êÿìÿëÿðèí ñÿëàùèééÿòèíèí äÿãèãëÿøäèðèëìÿñè (ìÿñÿëÿí, þëöì ùþêìö èëÿ úÿçàëàíäûðûëàí 15. ßäàëÿò ìÿùêÿìÿñèíèí èøèíè òÿìèí åòìÿëè úèíàéÿò èòòèùàìû çàìàíû). îëàí ìöõòÿëèô îðãàíëàð (ïîëèñ, ïðîêóðîð, ùÿáñõàíà ìöäèðèééÿòè) àðàñûíäà ãàðøûëûãëû 24. Ìÿùêÿìÿ ìöôÿòòèøëèéèíèí ñàéûíûí òÿùëèëè, ÿëàãÿëÿðèí éöêñÿê ñÿâèééÿñèíÿ íàèë îëìàã. îíëàðûí êèôàéÿò ãÿäÿð îëìàñûíûí òÿìèí åäèë- ìÿñè. 16. Úèíàéÿò Èøëÿðè Êîìèòÿñè âÿ áàøãà èúòèìàè êîìèòÿëÿðèí åôôåêòëè ôÿàëèééÿò ìÿñÿëÿëÿðèíèí 25. Ìÿùêÿìÿ ãÿðàðëàðûíûí éåíèäÿí áàõûëìàñû ìöçàêèðÿñè, áó éîõäóðñà óéüóí ãåéðè-ùþ- ùöãóãóíà óéüóí îëàðàã òÿëÿá åäèëìèø èøëÿ- êóìÿò òÿøêèëàòëàðû èëÿ áèðëèêäÿ îíëàðûí òÿøêèëè. ðèí ìèãäàðûíû ìöÿééÿí åòìÿê âÿ îíëàðûí êè- ôàéÿò ñàéäà îëìàñûíû òÿìèí åòìÿê. 17. Òàìàìëàíìàìûø êþùíÿ èøëÿðèí áàõûëìàñû- íà áèðèíúè äÿðÿúÿëè ÿùÿìèééÿò âåðìÿê. 26. Èòòèùàì èðÿëè ñöðöëäöéö ìÿãàìàäÿê ìöòòÿ- ùèìèí úèíàéÿòêàð êå÷ìèøè ùàããûíäà äÿãèã 18. Ìÿùêÿìÿ äèíëÿìÿëÿðèíèí âàõòûíûí äÿéèøäè- èíôîðìàñèéàíûí ìþâúóäëóüóíóí òÿìèí åäèë- ðèëìÿñè ùàããûíäà õàùèøëÿðèí ìöçàêèðÿñèíÿ ìÿñè ìåòîäëàðûíûí ìöçàêèðÿñè. ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ 261
27. èòòèùàìûí èðÿëè ñöðöëìÿñè öçðÿ ìåòîäèê âÿ- ßäàëÿò ìÿùêÿìÿëÿðèíèí èøè èëÿ áàüëû ÿùàëè- ñàèòèí ùàçûðëàíìàñû (ÀÁØ-äà òÿòáèã åäèëÿí íèí øèêàéÿòëÿðèíÿ ðåàêñèéàëàðûí òÿñèðèíèí âÿ ìîäåë ÿñàñûíäà). ñÿìÿðÿëèëèéèíèí àðòûðûëìàñû
28. Õÿáÿðäàðëûã îëìàäàí ìÿùêÿìÿ ãàäàüàíû 34. Ôåäåðàë, øòàòëàð âÿ àéðû-àéðû ìÿùêÿìÿëÿð ùàããûíäà ãÿðàð âåðèëÿí, éàõóä ãàïàëû èúëàñ- ñÿâèééÿñèíäÿ ÿùàëèíèí øèêàéÿòëÿðèíèí ñèñòåìàòèê äà äèýÿð òÿðÿôèí èøòèðàê åòìÿäèéè âÿ ïðîñå- ãåéäèééàòû. äóð ïîçóíòóëàðû èëÿ ãÿðàð âåðèëìèø (ìÿñÿëÿí, ñàõòàêàðëûüà ìöãàâèìÿò ýþñòÿðÿ 35. Øèêàéÿò ìåõàíèçìëÿðè ùàããûíäà èùòèìàèéé- áèëÿúÿê òÿðÿôëÿð îëìàéàí ùàëëàðäà) èøëÿðèí íÿçàðÿòÿ àëûíìàñû. ÿòèí ìÿëóìàòûíûí àðòûðûëìàñû.
29. Èøëÿðèí ñèéàùûñûíûí âÿ äèíëÿìÿëÿðèí ãðàôèêè- 36. ßùàëèíèí øèêàéÿòëÿðèíèí ñÿìÿðÿëèëèéèíèí âÿ íèí ìöçàêèðÿ åäèëìÿñè âÿ ìÿçóíèééÿòÿ ýå- òÿñèð ýöúöíöí àðòûðûëìàñû. [13] äÿí ùàêèìëÿðèí éàëíûç òÿúèëè èøëÿðèí äèíëÿìÿëÿðèíÿ òÿéèí åäèëìÿñè ùàããûíäà ñÿ- Íèýåðèéà ùàêèìëÿðè ýþñòÿðäèëÿð êè, ãàíóíâåðèúè- ùèù ìÿëóìàòûí àëûíìàñû. ëèêäÿ ìöâàôèã äÿéèøèêëèêëÿðèí ãÿáóëóíó ýþçëÿ- ìÿäÿí áåëÿ, îíëàðûí ìÿùêÿìÿ ïðîñåñèíèí ÌßÙÊßÌßËßÐß ÈÚÒÈÌÀÈ ÅÒÈÁÀÐ äöçýöí âÿ ãÿðÿçñèç àïàðûëìàñûíà ïîçèòèâ òÿñèð åäÿ áèëÿúÿêëÿðè ñàùÿëÿð âàð. 30. Êîððóïñèéàíûí Þíëÿíìÿñè Êîìèññèéàñû âà- ñèòÿñèëÿ áèð íå÷ÿ ìÿùêÿìÿíèí ñå÷ìÿ éîõ- ËÈÒÂÀÄÀ ÄÖÐÖÑÒËÖÉÖÍ ëàíìàñû. ÝÖÚËßÍÄÈÐÈËÌßÑÈÍß ÉÞÍßËÌÈØ ÃÀÍÓÍÂÅÐÈÚÈËÈÊ 31. Âÿêèëëÿðèí, ùàêèìëÿðèí, ìÿùêÿìÿ ïðîñå- ñèíäÿ òÿðÿôëÿðèí, ìÿùêÿìÿ ìÿìóðëàðûíûí, Ëèòâàíûí Ìÿùêÿìÿëÿð Ùàããûíäà Ãàíóíó ïîëèñëÿðèí, èúòèìàèééÿò íöìàéÿíäÿëÿðíèí, ìöÿééÿí åäèð êè, éàëíûç ãöñóðñóç ðåïóòàñèéàéà ìÿùêÿìÿ ùþêìö èëÿ ìÿùêóì îëìóøëàðûí ìàëèê îëàí øÿõñ ùàêèì òÿéèí åäèëÿ áèëÿð. Âÿòÿí- âÿ ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí õèäìÿòëÿðèíäÿí äàø “ãöñóðñóç ðåïóòàñèéà”éà ìàëèê îëà áèëìÿç, èñòèôàäÿ åäÿíëÿðèí åòèáàð äÿðÿúÿëÿðèíèí ãèé- ÿýÿð: ìÿòëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí ìöòÿìàäè ìöñòÿãèë àðàøäûðìàíûí àïàðûëìàñû. 4 î, úÿçà÷ÿêìÿ ìöääÿòèíèí áèòèá-áèòìÿìÿ- 32. Ñèéàñÿòèí, åëÿúÿ äÿ ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðû ñèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã ãÿñäÿí úèíàéÿò òþ- èëÿ èúðà ùàêèìèééÿòè àðàñûíäà ãàðøûëûãëû ÿëà- ðÿòäèéèíÿ ýþðÿ ìÿùêóì åäèëèáñÿ, ãÿëÿðèí òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñèíÿ éþíÿëìèø òÿøÿ- ááöñëÿðèí ýöúëÿíäèðèëìÿñè. 4 î, åùòèéàòñûçëûã, éàõóä ìÿñóëèééÿòñèçëèê öçöíäÿí úèíàéÿò òþðÿòìèø, àììà úÿçà÷ÿê- 33. Ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí õèäìÿòèíäÿí èñòèôà- ìÿ ìöääÿòè ùÿëÿ òàìàìëàíìàéûáñà, äÿ åäÿí øÿõñëÿð êîìèòÿñèíèí èøèíäÿ âÿòÿí- äàø úÿìèééÿòèíèí èøòèðàêûíûí 4 Ùàêèìëÿðèí Øÿðÿô Ìÿùêÿìÿñè îíó èøäÿí ýåíèøëÿíäèðèëìÿñè. àçàä åäèáñÿ, 262 ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ
4 îíóí ôÿàëèééÿòè ùàêèìëÿðèí ïåøÿ åòèêàñûíà ìÿêäÿí èìòèíà åäèðëÿð. Áó ïðîáëåìèí ùÿëëè ö÷öí óéüóí ýÿëìèðñÿ. Èíòåðíåò ñÿùèôÿñè éàðàäûëäû, áóðàäà çÿðóðè èíôîð- ìàñèéà éåðëÿøäèðèëäè. Ðÿãèá èíôîðìàñèéà ìÿí- Ìÿùêÿìÿëÿðèí ìöñòÿãèëèéèíèí òÿìèí îëóíìàñû áÿéè êèìè Èíòåðíåò ñÿùèôÿñèíèí ìþâúóä îëìàñû ìÿãñÿäèëÿ ãàíóí à) äþâëÿò ùàêèìèééÿòè âÿ òÿø- ìÿùêÿìÿ èø÷èëÿðèíè ðöøâÿò òÿëÿá åòìÿêäÿí èìòè- êèëàòëàðû, Ñåéìèí öçâëÿðè âÿ áàøãà âÿçèôÿëè øÿõñ- íàéà ìÿúáóð åòäè. Áó çàìàí Èíòåðíåò ñÿùèôÿñè ëÿð, ñèéàñè ïàðòèéà, èúòèìàè òÿøêèëàòëàð âÿ èøèí ìàòåðèàëëàðûíû âåðìèð, éàëíûç íþâáÿòè ìÿù- âÿòÿíäàøëàðûí ìÿùêÿìÿëÿðèí èøèíÿ ùÿð ùàíñû êÿìÿ äèíëÿìÿëÿðèíèí éåðèíè âÿ âàõòûíû áèëäèðèð. ìöäàõèëÿñèíè ãàäàüàí åäèð, á) åëÿ øÿðàèò éàðà- äûð êè, ùàêèìëÿð ñèéàñÿòäÿí êÿíàðäà ãàëûðëàð. ÌßÙÊßÌß ÎÐÃÀÍËÀÐÛ ÈÑÒÈÔÀÄß×ÈËßÐÈ Ùàêèì áàøãà ñå÷êèëè, éà òÿéèíàòëû âÿçèôÿ òóòà áèë- ÊÎÌÈÒßÑÈ ìÿç, áèçíåñëÿ ìÿøüóë îëà áèëìÿç, éàõóä áàø- ãà þçÿë òÿøêèëàò âÿ ìöÿññèñÿäÿ ÷àëûøà áèëìÿç. Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ (î úöìëÿäÿí Íèýåðèéàäà) Î, ùàêèì ìààøûíäàí áàøãà äèýÿð éåðäÿí, î “ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí õèäìÿòëÿðèíäÿí èñòèôà- úöìëÿäÿí òÿùñèë, éà òÿùãèãàòà ýþðÿ ùÿð ùàíñû äÿ åäÿíëÿð êîìèòÿñè” éàðàäûëûð. Áó þëêÿëÿðèí øÿêèëäÿ ìààø àëà áèëìÿç. [14] ñàéû äóðìàäàí àðòûð. Ùÿìèí êîìèòÿëÿð ÷ÿð÷èâÿ- ñèíäÿ ìÿùêÿìÿ ïðîñåñëÿðèíäÿ èøòèðàê åäÿí ÿí ÌßÙÊßÌß ÙÀÊÈÌÈÉÉßÒÈÍÈÍ ìöõòÿëèô øÿõñëÿð ãðóïó ìÿùêÿìÿ ñèñòåìèíèí ßÌßÊÄÀØËÀÐÛ ôÿàëèééÿòè ìÿñÿëÿëÿðèíè ùàêèìëÿðëÿ ìöçàêèðÿ åò- ìÿê, ÿìÿêäàøëûüû ýåíèøëÿíäèðìÿê, ùÿì ìþâú- Äöíéàíûí ìöõòÿëèô þëêÿëÿðèíäÿ àïàðûëìûø àðàø- óä ïðîáëåìëÿðè ìöÿééÿí åòìÿê, ùÿì äÿ îíóí äûðìàëàð ýþñòÿðèð êè, ìÿùêÿìÿ àïàðàòûíûí ùÿëëè éîëëàðûíû òàïìàã ö÷öí ýþðöøëÿð êå÷èðèð. ÿìÿêäàøëàðû òÿðÿôèíäÿí ãàíóí ïîçóíòóëàðû ÿí Éåðëè ñÿâèééÿäÿ úàâàáäåùëèéèí áó ÿëàâÿ ôîðìà- ÷îõ êàðýöçàðëûã èøèíèí ãÿíàÿòáÿõø øÿêèëäÿ òÿø- ñû ùàêèìëÿðèí ùàìûñû ö÷öí ëÿéàãÿòëè ôÿàëèééÿòÿ êèë åäèëìÿäèéè ìÿùêÿìÿëÿðäÿ áàø âåðèð. Âÿêèëëÿð õèäìÿò åäÿí ýöúëö ñòèìóë îëà áèëÿð. âÿ îíëàðûí ìöøòÿðèëÿðè ñÿíÿäëÿðèí èòèðèëìÿñè, èøÿ áàõûëìàíûí óçàäûëìàñû (éà äà ÿêñèíÿ ñöðÿòëÿí- ÂßÊÈËËßÐ äèðèëìÿñè), ìÿùêÿìÿ ãÿðàðûíûí éåðèíÿ éåòèðèëìÿ- ìÿñè, ùàêèìëÿðèí îíëàðûí ñå÷èìèíÿ óéüóí òÿéèíè ö÷öí ðöøâÿò âåðìÿéÿ ùàçûðäûð. Ýþñòÿðèëÿíëÿð Êîððóïñèéàíûí ÿñàñ ìÿíáÿéè áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ìÿùêÿìÿ àïàðàòû ÿìÿêäàøëàðûíûí èøòèðàêû îë- âÿêèëëÿðäèð. Âÿêèëëÿð ìÿùêÿìÿ ìÿìóðëàðûíû ÿëÿ ìàäàí ìöìêöí äåéèë. Ïðîáëåìèí ìèãéàñûíû àëìàãäà, ùàêèìëÿðÿ ðöøâÿò âåðìÿêäÿ, éàëàí- ìöÿééÿí åòìÿê âÿ ìöâàôèã ìÿùêÿìÿ èñëàùàò- äàí ðöøâÿò âåðìÿñè ùàããûíäà ìöøòÿðèëÿðè àëäàò- ëàðûíûû èøëÿéèá ùàçûðëàìàã ìÿãñÿäèëÿ ìÿùêÿìÿ ìàãäà èòòèùàì åäèëèðëÿð. Áó úöð þëêÿëÿðäÿ ïðîñåñëÿðèíäÿ èøòèðàê åäÿí àäàìëàð àðàñûíäà âÿêèëëÿð àðàñûíäà ìöâàôèã äàâðàíûø íîðìàëàðû- ðÿé ñîðüóñó àïàðûëìûøäûð. íà ÿìÿë åäèëìÿñè ìÿùêÿìÿëÿðäÿ äöðöñòëöéöí òÿìèí îëóíìàñûíäà ÿùÿìèééÿòëè ðîë îéíàéûð. Ùèíäèñòàíûí Êàðíàòàêà øòàòûíäà ìÿëóì îëìóø- Åéíè çàìàíäà éóõàðûäà ýþñòÿðèëìèø ïðîáëåìëÿð äóð êè, ìÿùêÿìÿ àïàðàòûíûí ÿìÿêäàøëàðû ïðî- äþâëÿò ìöäàõèëÿñèíèí áàøãà áèð ñôåðàñûäûð, î äà ñåñäÿ èøòèðàê åäÿí àäàìëàðà àäè âÿçèééÿòè äàùà äà ïèñëÿøäèðìÿéÿ ìåéëëèäèð. Ùà- èíôîðìàñèéàíûí âåðèëìÿñèíäÿí, î úöìëÿäÿí êèìèééÿò íöìàéÿíäÿëÿðèíèí íàðàçûëûüûíà ñÿáÿá íþâáÿòè ìÿùêÿìÿ èúëàñûíûí òàðèõèíè áåëÿ áèëäèð- îëìóø âÿêèëèí ìÿùêÿìÿäÿêè óüóðëàðûíäàí ñîí- ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ 263
ðà îíó “ãàéäà-ãàíóíà ÷àüûðìàüûí” ãàðøûñûíû ú) ãÿáóë îëóíìóø ïåøÿ âÿçèôÿëÿðèíÿ, ñòàíäàðò àëìàã ìöìêöí îëìàéà áèëÿð. Ëàêèí úÿìèééÿòÿ âÿ åòèê ïðèíñèïëÿðÿ óéüóí ùÿð ùàíñû ùÿðÿ- õèäìÿò âÿ ãàíóíóí àëèëèéè òÿëÿá åäèð êè, âÿòÿí- êÿòèíÿ ýþðÿ îíëàð òÿãèáëÿðÿ, éà èíçèáàòè, èãòè- äàøëàð ìöñòÿãèë âÿêèëëÿðèí õèäìÿòèíäÿí èñòèôàäÿ ñàäè, éà áàøãà ñàíêñèéàëàðà, éà òÿãèá, éà åòìÿê èìêàíûíà ìàëèê îëñóíëàð. ñàíêñèéà èëÿ ùÿäÿëÿìÿëÿðÿ ìÿðóç ãàëìà- ñûíäàð. Âÿêèëëÿðèí ðîëó ùàããûíäà ÁÌÒ-íûí ßñàñ Ìöä- äÿàëàðû ýþñòÿðèð êè, ìÿñÿëÿí, âÿêèëëÿðèí ïåøÿ Ãàíóíóí àëèëèéèíèí âÿ ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿëÿðèíäÿ òÿøêèëàòëàðû ïåøÿ âÿ åòèê ñòàíäàðòëàðûí òÿìèí ÿäàëÿòèí òÿìèí îëóíìàñûíäà âÿêèëëÿðèí ìÿðêÿçè îëóíìàñûíäà ùÿéàòè âàúèá ðîë îéíàìàëûäûð.[15] ðîëóíó ãÿáóë åäÿðÿê úèíàéÿò ùöãóãó ñàùÿñèí- Áó, ùÿìèí àññîñèàñèéà öçâëÿðèíèí òÿãèáëÿðäÿí, äÿ èøëÿéÿí èñëàùàò÷ûëàð åéíè çàìàíäà âÿêèëëèê îíëàðûí ôÿàëèééÿòèíèí ÿñàññûç ìÿùäóäëàøäûðûë- èíñòèòóòóíóí íèçàìëàíìàñû âÿ âÿêèëëÿðèí ìþâú- ìàñû âÿ îíà ìöäàõèëÿäÿí ãîðóíìàñû, åùòèéàúû óä íîðìà âÿ ãàéäàëàðà ÿìÿë åòìÿñè ö÷öí çÿ- îëàí ùÿð áèð êÿñÿ ùöãóã õèäìÿòè âåðìÿê, ÿäà- ðóðè òÿäáèðëÿðèí ãàéüûñûíà ãàëìàëûäûðëàð. Áó, ëÿò ìÿùêÿìÿñèíèí ìÿãñÿäëÿðèíÿ ÷àòìàã âÿ èú- âÿêèëëÿðè ùÿì þç ìàðàãëàðû, ùÿì äÿ ìöøòÿðèëÿðè- òèìàè ìàðàãëàðû ìöäàôèÿ åòìÿê ö÷öí äþâëÿò âÿ íèí ìàðàãëàðû íàìèíÿ êîððóïñèéà ôÿàëèééÿòëÿðèí- áàøãà ìöÿññèñÿëÿðèí ÿìÿêäàøëûüû âàñèòÿñèéëÿ äÿ èøòèðàêäàí ÷ÿêèíäèðÿ áèëÿð. ÿëäÿ åäèëèð. Âÿêèëëÿðèí þçëÿðè ïðîôåññèîíàë èíòèçàì îðãàíëàðû- Ýþñòÿðèëìèø ïðèíñèïëÿðÿ óéüóí îëàðàã ùàêèìèé- íûí êþìÿéèëÿ þç ñûðàëàðûíäà ìþâúóä íîðìà âÿ éÿòäÿí òÿëÿá îëóíóð êè, âÿêèëëÿðèí ãàéäàëàðà ÿìÿë îëóíìàñûíû òÿìèí åòìÿëèäèð. Áóíóíëà éàíàøû, åéíè çàìàíäà áåëÿ áèð ôèêèð äÿ à) þç ôóíêñèéàëàðûíû ùå÷ áèð ãîðõóòìà, ìà- äàùà àðòûã þçöíÿ òÿðÿôäàð òàïûð êè, áó ôÿàëèééÿò- íåÿ, òÿãèá, éàõóä ÿñàññûç ìöäàõèëÿ îëìà- äÿ ìÿùäóä ìèãäàðäà êÿíàð øÿõñèí èøòèðàêû áó äàí éåðèíÿ éåòèðìÿñè ö÷öí øÿðàèò éàðàòñûí, îðãàíûí ãÿðàðëàðûíû úÿìèééÿò ö÷öí äàùà øÿôôàô âÿ ìöâàôèã åäÿ áèëÿð. á) ùÿì þëêÿñèíäÿ, ùÿì äÿ õàðèúäÿ ñÿðáÿñò ùÿðÿêÿòè âÿ ìöøòÿðèëÿðè èëÿ ñÿðáÿñò ìÿñëÿ- ùÿòëÿøìÿñè ö÷öí èìêàíû îëñóí 264 ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ
ÃÅÉÄËßÐ
1 Bruce Fein and Burt Neuborne, Why Should We 4 On March 20 1993, European Association of Care About Independent and Accountable Judges Recommendation no. R (94)12 of the Judges? Brennan Center for Justice, NYU Committee of Ministers to Member States on the School of Law published in Judicature, Journal Independence, Efficiency and Role of Judges, of the American Judicature Society, 13 October 1993, 518th Meeting of the Ministers (http://www.brennancenter.org/resources/downl Deputies, Council of Europe http://cm.coe.int/
oads/fein_neuborne.pdf); Report of the Advisory ta/rec/1994/94r12.htm
Panel of Eminent Commonwealth Judicial 5 R (94) 12 ñàéëû Òþâñèééÿëÿð Àâðîïà Øóðàñûíûí Experts, Kenya, 17 May 2002 (www.icjcanada. Íàçèðëÿð Êîìèòÿñè òÿðÿôèíäÿí 1994-úö èëèí îêòéàá- org/ transfer/ documents/default.htm); ðûí 13-äÿ ãÿáóë åäèëèá (http://www.coe.int/T/E/ International Conventions include the Universal Legal_Affairs/Legal_co-peration/Legal_professio Declaration of Human Rights, Article 10, nals/Judges/Instruments_and_documents/Rec_ 12/10/1948, United Nations, G.A. res. 217A(III) 94_12E%20+%20explanatory%20memorandum Articles of particular relevance include Articles .pdf) 6-11, 14-16; International Guidelines and 6 1998-úè èëèí èéóëóí 8-10-äà Àâðîïà Øóðàñû òÿðÿôèí- Principles include Amnesty International Fair äÿí Àâðîïàäà ùàêèìëÿðèí ñòàòóñó ìÿñÿëÿëÿðèíÿ Trials Manual (1999) First published December ùÿñð åäèëìèø ýþðöø (http://www.coe.int/T/E 1998, AI Index: POL 30/02/98 (http://www. /Legal_ Affairs/Legal_cooperation/Legal_ amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/ fairtria.htm); professionals/Judges/Instruments_and_docume What is a Fair Trial? A Basic Guide to Legal nts/charte%20eng.pdf) Standards and Practice, Lawyers Committee for 7 Áàõûí Guerra, Luis Lopez: Governing the justice Human Rights, New York, March 2000 system:Spain’s judicial council, World Bank (http://www.lchr.org/pubs/descriptions/fair_trial.p PREM Note 54 (: http://www1.worldbank.org/ df); The Universal Charter of the Judge, General prem/premnotes.cfm?offset=21) Council of the International Association of 8 Áàõûí Mark Kozlowski and Praveen Krishnan, Judges, Taipei, Taiwan, 11/17/1999 Freeing Candidate Speech in Judicial Elections: (http://www.domstol.dk/html/publikationer/univer Or, How Safe are Loose Cannons? Brennan sal/UniChaUk.pdf) Center for Justice Judicial Independence Series 2 Agreed at the 7th UN Congress on the (http://www.brennancenter.org/res Prevention of Crime and the Treatment of ources/jiseries/jiseries2.pdf); Mark Kozlowski, Offenders, Milan, Italy, 08/26-09/06/1985 (http:// Regulating Interest Group Activity in Judicial www1.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm) Elections, Brennan Center for Justice Judicial Independence Series (http://www.brennan 3 Bangalore Principles on Judicial Independence: center.org /resources /jiseries /jiseries1.pdf); www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_gro Deborah Goldberg, Craig Holman Samantha up/Bangalore_principles.pdf; áó ñÿíÿä Ìÿùêÿ- Sanchez, The New Politics of Judicial Elections: ìÿíèí Ìöñòÿãèëëèéè ìÿñÿëÿëÿðè öçðÿ Õöñóñè Ìÿðó- Special Interest Pressure, and TV Advertising in çÿ÷èíèí òþâñèééÿëÿðè èëÿ ÁÌÒ Èíñàí Ùàããëàðû State Supreme Court Campaigns (“Justice At Êîìèññèéàñûíûí Áàø Øóðàñûíäà, 2003-úö èëèí ìàé Stake Campaign”, Brennan Center for Justice, àéûíäà ãÿáóë åäèëìèøäèð. NYU School of Law) p. 28) ÌßÙÊßÌß ÑÈÑÒÅÌÈ: ÙÀÊÈÌËßÐ Âß ÂßÊÈËËßÐ 265
9 Kermit Hall in The Judiciary on Trial: ðûíäàí ìÿùêÿìÿëÿðèí ìöñòÿãèëëèéèíÿ, òÿðÿôñèçëèéè- Constitutional Reform and the Rise of an Elec- íÿ, ëÿéàãÿòëè îëìàñûíà âÿ åôôåêòëèéèíÿ éàðäûì ýþñ- ted Judiciary 1846 – 1860, The Historian 46 òÿðìÿéè âÿ áó êåéôèééÿòëÿðè ìöäàôèÿ åòìÿéè òÿëÿá (1983): 337-354 (http://www.pbs.org/wgbh/ pag åäèð. Àììà áóíäàí äàùà ÿùÿìèééÿòëèñè îäóð êè, es/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html) ùàêèìëÿð ùÿìèøÿ ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ñòàòóñó- íó äÿñòÿêëÿñèíëÿð, ìöäàôèÿ åäèá ýöúëÿíäèðñèíëÿð. 10 Mark Kozlowski and Praveen Krishna, Freeing Áóíóí ö÷öí ùàêèìëÿð ýÿðÿê ùÿì èø ôÿàëèééÿòëÿ- Candidate Speech in Judicial Elections: Or, How ðèíäÿ, ùÿì äÿ îíäàí êÿíàðäà åòèê ãàéäàëàðà Safe Are Loose Canons? (Brennan Center for ñþçñöç ÿìÿë åòñèíëÿð...” (http://www. Justice at New York University Law School), sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16. www.brennancenter.org/resources/ji/ji2.pdf htm) 11 Michael Kirby, Tackling Corruption Globally (http://www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj 12 Strengthening Judicial Integrity and Capacity in
_stjames.htm);Canadian Judicial Council, Nigeria: Extract Report of the First Federal
Ethical Principles for Judges (1998); Ùàêèìëÿð Integrity Meeting forNigerian Chief Judges, ö÷öí åòèê ïðèíñèïëÿð áàøëûãëû áó íÿøð ÷ÿòèí âÿçèôÿ- Abuja. 26-27 October 2001 ëÿðèíèí èúðàñûíäà ùàêèìëÿðÿ éàðäûì ýþñòÿðìÿê 13 Áàõûí “Strengthening Judicial Integrity and ìÿãñÿäèëÿ àòûëàí ÷îõñàéëû àääûìëàðäàí ñîíóíúó- capacity in Nigeria: Report of the First Federal ñóäóð. Áó íÿøð éûüúàì, àììà ÿùàòÿëè øÿêèëäÿ Integrity Meeting for Nigerian Chief Judges, ùàêèìëÿðèí èø âÿ áàøãà øÿðàèòäÿ ãàðøûëàøäûãëàðû Abuja, Nigeria, 26, 27 October 2001”. ÷îõñàéëû ìöðÿêêÿá åòèê ìÿñÿëÿëÿðè åùòèâà åäèð. Î, ùÿì÷èíèí úÿìèééÿòäÿ ùàêèìëÿðèí ðîëóíó, îíëàðûí 14 Anti-Corruption Network for Transition òåç-òåç ãàðøûëàøäûãëàðû åòèê äèëåììàëàðû äàùà éàõ- Economies: http://www.anticorruptionnet.org/ øû áàøà äöøìÿéÿ éàðäûì åäèð. (www.cjc-ccm.gc. acncgi/user_side/projects.cgi?lang=en&site_typ ca/english/publications/ethic_e.pdf); Ìÿñÿëÿí, e=graphics&come_from=projects&search=1&co Úÿíóáè Àôðèêà ùàêèìëÿðèíèí åòèê êîäåêñèíÿ ïðå- untry_id=14 àìáóëàäà äåéèëèð: ”Ùàêèì êîðïóñóíóí Êîíñòèòóñè- 15 8th UN Congress on the Prevention of Crime éà âÿçèôÿëÿðèíè éåðèíÿ éåòèðìÿëÿðè ö÷öí, and the Treatment of Offenders, Havana, Cuba, úÿìèééÿòèí îíëàðûí ìÿíÿâè íöôóçóíó, äöðöñòëö- éöíö âÿ òÿðÿôñèçëèéèíè ãÿáóë åòìÿñè ýÿðÿêäèð. Áó, 08/27-09/07/1990 adopted by the UN Congress
îíëàðûí ñÿëàùèééÿòèíèí ùÿãèãè ìÿíáÿéèäèð. Ìÿùç in Havana (http://www1.umn.edu/humanrts/
îíà ýþðÿ äÿ Êîíñòèòóñèéà áöòöí äþâëÿò îðãàíëà- instree/i3bprl.htm) XVII áþëìÿ. ÑÞÇÀÐÄÛ 267 ÑÞÇÀÐ
Ñîí îí èë ÿðçèíäÿ ùþêóìÿòëÿð, áåéíÿëõàëã òÿø- ùÿéàòà êå÷èðèëèá, àììà îíëàð êîððóïñèéàíûí ñÿ- êèëàòëàð âÿ ãåéðè-ùþêóìÿò òÿøêèëàòëàðû êîððóïñè- âèééÿñèíÿ ùèññåäèëÿúÿê òÿñèð ýþñòÿðìÿéèá. Áó éà èëÿ ìöáàðèçÿäÿ ýþðöíìÿìèø ôÿàëëûã äà àéäûíäûð êè, ùÿìèí èñëàùàòëàð îëìàñàéäû âÿ- ýþñòÿðìèøëÿð. Áóíà ãÿäÿð êîððóïñèéàíû ÷îõëàðû çèééÿò äàùà àúûíàúàãëû îëàðäû. Êîððóïñèéàíûí “êè÷èê éåðëè ïðîáëåì”äÿí àðòûã áèð øåé ñàéìà- ñÿâèééÿñè éöêñÿëäèéè ö÷öí îíóíëà ìöáàðèçÿ ìûøäûð. Øÿðãè Àñèéà èñòèñíà îëìàãëà áó ïðîá- òÿäáèðëÿðèíèí åôôåêòëè îëìàìàñû íÿòèúÿñè ÷ûõìà- ëåìëÿ ìöáàðèçÿ òÿúðöáÿñè îëìàìûø, î, àç ìàëûäûð. Êîððóïñèéà ôåíîìåíèíÿ íÿçàðÿò âÿ òÿäãèã îëóíìóø ìþâçó îëàðàã ãàëìûø, úèääè îíó ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ñàùÿñèíäÿ äàùà äÿãèã òÿäãèãàò÷ûëàðûí ùàäèñÿäÿí ùàäèñÿéÿ äèããÿòèíè âàñèòÿëÿð ýÿðÿêäèð êè, îíóíëà ìöáàðèçÿ ýåäèøèí- úÿëá åòìèøäèð. Êîððóïñèéà ïðîáëåìèíè, ñàäÿúÿ, äÿ îðòàéà ÷ûõàí ÷îõñàéëû ñóàëëàðà úàâàá âåð- úèääè ãÿáóë åòìÿìèøëÿð. ìÿê ìöìêöí îëñóí.
Áó ïðîáëåìèí ùÿëëè èñòèãàìÿòèíäÿ ýåíèøìèãéàñëû Áó êèòàáäà âåðèëìèø àíòèêîððóïñèéà ôÿàëèééÿòèíèí ùÿðÿêÿòëÿð éàëíûç ñîí äþâðëÿðäÿ, ïðîáëåìèí äÿðñëÿðè ùå÷ áèð ùàëäà òàì ÿùàòÿëè ñàéûëà áèë- ÷ÿð÷èâÿñè âÿ äÿðèíëèéè àéäûí îëäóãäàí ñîíðà ìÿç, îíëàðû äàùà ýåíèø øÿêèëäÿ øÿðù åòìÿê èñÿ áàøëàíäû. Áó ýöíÿäÿê áèð-áèðè èëÿ áàüëû áèð ñûðà áó êèòàáûí ùÿúìèíäÿí êÿíàðà ÷ûõûð. Áóðàäà éàë- áåéíÿëõàëã êîíâåíñèéà, î úöìëÿäÿí, Õàðèúè íûç ÿñàñ íÿòèúÿëÿð ýþñòÿðèëèð âÿ îíëàðäàí ÿí âà- Äþâëÿòëÿðèí Âÿçèôÿëè Øÿõñëÿðèíèí ßëÿ Àëûíìàñû úèáè îäóð êè, áèç ùàìûìûç ùÿëÿ ÷îõ øåéëÿð èëÿ Ìöáàðèçÿ Ùàããûíäà ÈßÈÒ (OECD) Êîíâåí- þéðÿíìÿëèéèê. ñèéàñû, Êîððóïñèéàéà Ãàðøû ÁÌÒ Êîíâåíñèéàñû, åëÿúÿ äÿ Àâðîïà âÿ Øèìàëè Àìåðèêàíûí ðåýèî- 1. ÙÅ× ÁÈÐ ÞËÊß ÌßÍßÂÈ ÖÑÒÖÍËÖÉß íàë êîíâåíñèéàëàðû ãÿáóë åäèëìèøäèð; òåçëèêëÿ ÈÄÄÈÀ ÅÄß ÁÈËÌßÇ áåëÿ áèð êîíâåíñèéà Àôðèêàäà äà ãÿáóë åäèëÿ- úÿê. Áåëÿëèêëÿ, òàðèõäÿ èëê äÿôÿ îëàðàã êîððóïñè- Âàõò âàð èäè áÿçè èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿð êîððóïñè- éàíûí íÿ îëäóüó, îíóíëà íèéÿ ìöáàðèçÿ éà ùàëëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ þçöíöí ìÿíÿâè öñ- àïàðìàã ëàçûì ýÿëäèéè âÿ áó ìöáàðèçÿíè íåúÿ òöíëöéöíö ýþñòÿðìÿêäÿí ÷ÿêèíìèðäè. Îíëàðûí àïàðìàã ìÿñÿëÿëÿðè ÿòðàôûíäà ãëîáàë êîíñåí- èääèàëàðûíà ýþðÿ, “õàðèúäÿ âÿçèééÿò áàøãàäûð” ñóñ ÿëäÿ åäèëäè. Êîíñåíñóñ ëàáöä îëàðàã ìèíè- âÿ “áèç åëÿ èøëÿð ýþðìÿëèéèê êè, âÿòÿíèìèçäÿ îí- ìàë íÿòèúÿíèí ÿëäÿ åäèëìÿñèíè òÿëÿá åòäèéèíäÿí, ëàð éóõóìóçà áåëÿ ýèðìÿñèí.” Èíäè àøêàðëûüûí äàíûøûãëàð ýåäèøèíäÿ ìöâàôèã êîíâåíñèéàëàð íàèëèééÿòè áó þëêÿëÿðäÿí îëàí èõðàúàò÷ûëàðûí äöí- ðàçûëàøäûðûëäû, îíëàðûí ðàòèôèêàñèéàñû ïðîñåñè ýå- éà öçðÿ ñèñòåìëè êîððóïñèéà èøëÿðèíÿ úÿëá åäèë- äèð, äàùà ñîíðà èñÿ îíëàðûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ìÿñè îëäó. Îíëàðûí “ãàðà” ïóëëàðû ãÿáóë åòìÿéÿ èñòèãàìÿòèíäÿ ôÿàëèééÿòëÿð áàøëàéàúàã. Áöòöí ùàçûð ñèéàñè èíñòèòóòëàðûíûí êîððóïñèéàëàøìà äÿ- áóíëàð ãëîáàë ìèãéàñäà êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðè- ðÿúÿñè, ÷îõëàðûíû þç ôèêèðëÿðèíÿ éåíèäÿí áàõìà- çÿíèí éàõøû ïåðñïåêòèâëÿðè îëäóüó ìöæäÿñèíè âåðèð. üà ìÿúáóð åòäè.
Ñîí îí èëäÿ áó úÿùäëÿðèí óüóðëàðû âÿ óüóðñóç- 2. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß ÙßÐ ÊßÑ ëóãëàðû ùàããûíäà íÿ äåìÿê îëàð? Êîððóïñèéà ÌÖÑÒßÃÈË Âß ÁÈËÄÈÉÈ ÉÎËËÀ åëÿ ìöðÿêêÿá áèð ôåíîìåíäèð êè, ùÿð ùàíñû êîí- ÌÖÁÀÐÈÇß ÀÏÀÐÌÀËÛÄÛÐ êðåò àíòèêîððóïñèéà òÿøÿááöñöíöí, éàõóä áèð ñûðà áàøãà òÿøÿááöñëÿðèí öçäÿ îëàí óüóðëàðû Èñëàùàòëàðû éåðëÿðäÿ ùàçûðëàìàã, éåðëè òÿøÿááöñ- áÿçÿí àëäàäûúû îëóð. Ìöÿééÿí úèääè èñëàùàòëàð ëÿð âàñèòÿñèëÿ äÿ ùÿéàòà êå÷èðìÿê ëàçûìäûð. Îí- 268 ÑÞÇÀÐÄÛ
ëàðû õàðèúè òÿðÿôäàøëàð (ìÿñÿëÿí, äîíîðëàð âÿ ëÿðè ôàêòëàðûí àðàøäûðûëìàñû öçðÿ êîìèññèéàíûí áåéíÿëõàëã ìàëèééÿ òÿøêèëàòëàðû) äà ñòèìóëëàøäû- ùåñàáàòëàðûíûí, éà äà éöêñÿê ðöòáÿëè øÿõñëÿðèí ðà áèëÿð, àììà áó ïðîñåñèí ìîòèâàñèéàñû âÿ úèíàéÿò òÿðêèáëè èøëÿðèíèí îðòàéà ÷ûõìàñû èëÿ äÿéè- îíà ðÿùáÿðëèê éåðëè õàðàêòåð äàøûìàëûäûð. Äàõèëè øÿ áèëÿð. Èñëàùàòëàð ïðîñåñè èúòèìàèééÿòèí ìÿëó- êîððóïñèéà èëÿ è÷ÿðèäÿí ìöáàðèçÿ àïàðìàã ýÿ- ìàòëûëûüûíûí àðòûðûëìàñû ïðîñåñè èëÿ ìöøàéÿò ðÿêäèð, áåéíÿëõàëã áèçíåñ ôÿàëèééÿòèíäÿêè êîð- îëóíìóðñà, èøëÿðèí ïèñ ýåòäèéè ùàããûíäà òÿñÿâ- ðóïñèéà èëÿ èñÿ ÿëàãÿëÿð çÿíúèðèíèí ùÿð èêè òÿðÿôè âöð éàðàíà áèëÿð. Ëàï ÿââÿëäÿí èúòèìàèééÿòëÿ ìÿøüóë îëìàëûäûð. “Áöòöí ùàëëàðà óéüóí” ùÿëë ÿëàãÿëÿðÿ õöñóñè ÿùÿìèééÿò âåðìÿê ýÿðÿêäèð. éîëëàðû éîõäóð. Úÿìèééÿòèí ýþçëÿíòèëÿðèíè èäàðÿ åòìÿê âÿ ñèéàñè ðèñêëÿðäÿí ãà÷ìàã ëàçûìäûð. 3. ÌßÑßËßÍÈÍ ”ÒßÚÈËÈ ÙßËËÈ” ÉÎÕÄÓÐ 6. ÅÒÈÊÀ ÊÎÄÅÊÑÈ Âß ÂßÒßÍÄÀØ Êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíû “òÿúèëè” àëìàã ìöìêöí ÕÀÐÒÈÉÀËÀÐÛ äåéèë. Ýþìðöê àäìèíèñòðàñèéàñûíäà ïðîñåäóð- ëàðûí íèçàìà ñàëûíìàñû, äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðûíûí Áó ñÿíÿäëÿð äåêîðàñèéà êèìè äåéèë, äÿéèøèêëèêëÿ- øÿôôàôëûüû, áþéöê ìèãäàðäà êîððóïñèéàëàøìûø ðèí ìöùÿððèêè îëìàëûäûð. Åòèêà êîäåêñè ôàéäàëûäûð, ìÿìóðëàðà ãàðøû ìÿùêÿìÿ òÿãèáèíèí áàøëàí- àììà î çàìàí êè, îíó óéüóí ùåéÿò äÿñòÿêëÿ- ìàñû êèìè ñàùÿëÿðäÿ ñöðÿòëè ãÿëÿáÿíèí ÿëäÿ éèð. Áöòöí ïåðñîíàë îíóí èøëÿíèá ùàçûðëàíìà- îëóíìàñû ìöìêöíäöð, àììà ìÿñÿëÿíèí “òÿúèëè ñûíäà èøòèðàê åòìÿëèäèð âÿ ùàìû ö÷öí ùÿëëè” ìöìêöí äåéèë. Êîððóïñèéàéà ãàðøû ìöáà- òÿêìèëëÿøìÿ ïðîãðàìûíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ðèçÿ óçóí, àüûð, ñîíó ýþðöíìÿéÿí ïðîñåñäèð. ýÿðÿêäèð. Òÿêìèëëÿøìÿ ïðîãðàìëàðû éöêñÿê èøòè- ðàê ñÿâèééÿñè èëÿ ôÿðãëÿíìÿëè, ýèïîòåòèê âÿçèéé- 4. ÄÎÍÎÐËÀÐÛÍ ÄÀÈÌÈ ÄÈÃÃßÒÈ ÿòëÿðèí ìöçàêèðÿñèíè íÿçÿðäÿ òóòìàëûäûð. Ùÿòòà êîíêðåò ðîëëàðûí èôàñûíûí îëìàñû äà ìöìêöíäöð. Êîððóàñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ñòðàòåýèéàñû ìöÿééÿí- Éàëíûç ìöùàçèðÿëÿð, éà äà èíôîðìàñèéà ìàòåðè- ëÿøäèðèëìèø âàõò ÷ÿð÷èâÿñèíÿ ñûüìûð. Èñëàùàòëàðûí àëëàðû àç åôôåêòëèäèð. Âÿòÿíäàø õàðòèéàëàðû äà åéíè èøëÿíèá ùàçûðëàíìàñû, îíóí ýåð÷ÿêëÿøäèðèëìÿñè ãàéäàäà èúòèìàèééÿò ãàðøûñûíäà òàìùöãóãëó âÿ íÿòèúÿëÿðèíèí àëûíìàñû ö÷öí âàõò ëàçûìäûð. þùäÿëèêëÿð ãèñìèíäÿ ÷ûõûø åäÿ áèëÿð âÿ î, ùþêó- Äîíîðëàðà ýÿëäèêäÿ, îíëàð òåç áó èøäÿí óñàí- ìÿò èäàðÿëÿðèíè âåðäèéè âÿäëÿðÿ ÿìÿë åòìÿéÿ ìàìàëû, ïîñåñäÿ äàùà óçóí ìöääÿò èøòèðàê åò- ùÿâÿñëÿíäèðìÿëèäèð. Áó î äåìÿêäèð êè, õàðòèéà- ìÿéÿ ùàçûð îëìàëûäûðäàð. ëàðäàêû þùäÿëèêëÿð ýåð÷ÿê÷è îëìàëûäûð. Õàðòèéàëà- ðûí þçëÿðè äÿ ðåêëàì åäèëìÿëèäèð. 5. ÀÉÄÛÍ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀÑÛ Âß ÈÚÒÈÌÀÈÉÉßÒËß 7. ÁÖÐÎÊÐÀÒÈÊ ÏÐÎÑÅÄÓÐËÀÐÛÍ ÅÔÔÅÊÒËÈ ßËÀÃßËßÐ ÊÀÌÏÀÍÈÉÀÑÛ ÍÈÇÀÌËÀÍÌÀÑÛ ÝßÐßÊÄÈÐ Áöðîêðàòèéà èëÿ ìöáàðèçÿ àïàðìàã, áöðîêðàòè- Èñëàùàòëàðà êîìïëåêñ øÿêèëäÿ éàíàøìàìàã éàéà åùòèéàúû éåíèäÿí äÿéÿðëÿíäèðìÿê âÿ îíó åòèáàðëû íÿòèúÿëÿð âåðÿ áèëìÿç. Ñòðàòåýèéà ÿùà- ìèíèìóìà åíäèðìÿê ýÿðÿêäèð. Ùÿññàñ âÿçèôÿ- òÿëè îëìàëû âÿ êàäðëàðûí þëêÿ ìèãéàñûíäà äöðöñò- ëÿðè òóòàí øÿõñëÿð ðîòàñèéà ïðèíñèïè èëÿ äÿéèøäèðèë- ëöéöíöí áöòöí àñïåêòëÿðèíè åùòèâà åòìÿëèäèð. ìÿëè, ìöìêöí îëäóüó ãÿäÿð ùåéÿòëÿ úÿìèééÿò Ãÿòè úÿùäëÿð áàøëàðêÿí èúòèìàèééÿòèí òÿñÿââöð- àðàñûíäàêû áèðáàøà òÿìàñ èìêàíëàðûíû õöñóñÿí ÑÞÇÀÐÄÛ 269
ùÿññàñ ñàùÿëÿðäÿ ìèíèìóìà åíäèðìÿê ýÿðÿê- ìÿê êèôàéÿò åòìèð. Äàèìè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí äèð. Ìÿñÿëÿí, ýþìðöê áó úöð íèçàìëàíìûø ïðî- ìîíèòîðèíã ïðîñåäóðëàðûíû ìöÿééÿí åòìÿéèí- ñåäóðà éàòûðûìëû áèð íå÷ÿ ñàùÿäÿí áèðèäèð. Øÿõñè úÿ, ýåú, éà òåç ïîëèñ òÿøêèëàòû éåíèäÿí êîððóïñè- òÿìàñ ëàçûì îëäóüó éåðëÿðäÿ ùàíñûñà ìÿñÿëÿ, éà ýèðäàáûíà äöøÿúÿê âÿ îíóí ðåàáèëèòàñèéàñû éà ìöøòÿðè èëÿ ìÿøüóë îëàí ìÿìóð ö÷öí ýþçëÿ- ö÷öí éåíèäÿí ôþâãÿëàäÿ úÿùäëÿð ýþñòÿðìÿéÿ íèëìÿçëèê åëåìåíòè éàðàòìàã òÿëÿá îëóíóð. Áó, åùòèéàú éàðàíàúàã. Êîððóïñèéàéà ãóðøàíìûø ðöøâÿò ïîòåíñèàëûíû àçàëòìûø îëàð. Ýþìðöê ñèñ- ïîëèñëÿðèí ãîâóëìàñû ìþâúóä èìêàíëàðû îðòà- òåìèíèí êîìïöòåðëÿøäèðèëìÿñè áó ïîñåñëÿðè èðÿëè äàí ãàëäûðìàäàí âÿ äöðöñò âÿçèôÿ ñàùèáëÿðèíè àïàðàð, åéíè çàìàíäà ýþìðöêäÿí ìàëëàðûí åòèáàð òÿëÿá åäÿí âÿçèôÿëÿðÿ òÿéèí åòìÿäÿí áèð êå÷ìÿñèíè ñöðÿòëÿíäèðÿð, ëÿíýèìÿëÿðè ìöÿééÿí íÿòèúÿ âåðÿ áèëìÿç. “Äöðöñòëöê éîõëàìàëàðû” òÿ- åäÿð, áó ëÿíýèìÿëÿðèí ñÿáÿáëÿðèíè ìöÿééÿí åò- ìèç ìÿìóðëàðûí ìöÿééÿí åäèëìÿñèíäÿ âÿ îí- ìÿê ö÷öí àðàøäûðìàëàðà èìêàí éàðàäàð. Áèð ëàðûí âÿçèôÿëÿðèíèí éöêñÿëäèëìÿñèíäÿ éàðäûì÷û ñûðà þëêÿëÿðäÿ ÷îõñàéëû áöðîêðàòèéà ðöøâÿò àë- îëà áèëÿð. ìàã èìêàíëàðû ùàããûíäà ôèêèðëÿðèí îðòàéà ÷ûõ- ìàñû èëÿ áèðëèêäÿ éàðàíìûøäûð. 10. ÈÄÀÐß×ÈËÈÊ, ÉÀÕÓÄ ÌÅÍÅÚÌÅÍÒ ÑÈÑÒÅÌÈÍß ÄÀÉÀà 8. ÈÍÔÎÐÌÀÒÎÐËÀÐ ÙßÂßÑËßÍÄÈÐÈËÌßËÈ Âß ÌÖÄÀÔÈß Èúòèìàèééÿòèí äÿñòÿéèíè ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí èñëà- ÎËÓÍÌÀËÛÄÛÐËÀÐ ùàòëàð ïðîãðàìû êîððóïñèéà ñàùÿñèíäÿ øöáùÿëè êå÷ìèøè èëÿ òàíûíìûø øÿõñëÿðè òÿìèçëÿìÿê öçÿ- Èíúèäèëìèø âÿòÿíäàøëàð âÿ èäàðÿ äàõèëèíäÿêè èí- ðèíäÿ ãóðóëìàìàëûäûð. Ñèñòåìëè êîððóïñèéà ñèòó- ôîðìàòîðëàð àíòèêîððóïñèéà êîìèññèéàëàðû, éà àñèéàñûíäà êîððóïñèéàéà ãóðøàíìûø øÿõñ îìáóäñìàí èäàðÿñè êèìè éåíè òÿøêèëàòëàðà øèêà- éåýàíÿ “÷öðöìöø àëìà” äåéèë, îíóí ãîâóëìàñû éÿò åòìÿéÿ, éà äà òåëåôîí âàñèòÿñèëÿ “ãàéíàð öìóìè ùàâàíû äÿéèøäèðìèð. Áóíóí ÿâÿçèíäÿ õÿòòëÿ” ìÿëóìàò âåðìÿéÿ ùÿâÿñëÿíäèðèëìÿëèäèð- áöòöí ñèñòåìëÿ ìÿøüóë îëìàã ýÿðÿêäèð, ÷öíêè ëÿð. Îíëàð áó èøëÿðè ýþðìÿñÿëÿð çÿðóðè èøëÿðèí ãÿ- îíóí éåðèíÿ òÿéèí åäèëÿúÿê øÿõñ äÿ éîëäàí ÷û- áóë îëóíìàñû îëà áèëñèí ãåéðè-ìöÿééÿí õàúàã. Òÿùãèãàò âÿ ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàñûíà ìöääÿòÿäÿê ëÿíýèéÿúÿê. Øèêàéÿò÷èëÿð îíëàðûí íèñáÿòÿí ïðîôèëàêòèêà äàùà åôôåêòëè âÿ äàùà øèêàéÿòëÿðèíÿ úèääè éàíàøûëàúàüûíû âÿ ùå÷ íÿéÿ óúóç éîë îëàð. ×öíêè ñîí íÿòèúÿäÿ ìþâúóä èíñ- ðèñê åòìÿäèêëÿðèíè áèëìÿëèäèðëÿð. Îëà áèëñèí, áÿçè òèòóòñèîíàë ÷ÿð÷èâÿäÿ äþâëÿò èøëÿðèíè àïàðìàãäà þëêÿëÿðäÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèí “èôøàñû” èëÿ áàüëû ãîéóë- ùþêóìÿòèí äàùà ñÿðèøòÿëè ùåéÿòÿ åùòèéàúû âàð. ìóø ñîñèàë òàáóíó àøìàã åùòèéàúû éàðàíñûí. Ùàçûðäà áó ìÿñÿëÿëÿð ùàããûíäà úÿìèééÿòèí 11. ÀÌÍÈÑÒÈÉÀËÀÐ, ÝÖÌÀÍ ÊÈ, ìÿëóìàòëûëûüûíûí àðòûðûëìàñû ïðîáëåìè ôÿàë ìöçà- ÃÀ×ÛËÌÀÇÄÛÐ êèðÿ åäèëèð, àììà îíóí ùÿëëè òàìàìèëÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí èõòèéàðûíäà ãàëûð. Áèðäÿôÿëèê ðöøâÿòõîð ñòàòóñóíäàí úàí ãóðòàð- ìàã ÷îõ ÷ÿòèí èøäèð. Áèð ÷îõ ãöââÿëÿð éåíè ñèòó- 9. ÄÀÈÌÈ ÌÎÍÈÒÎÐÈÍà àñèéàíûí îíëàð ö÷öí èôðàò äÿðÿúÿäÿ òÿùëöêÿëè ÒßËßÁ ÎËÓÍÓÐ îëóá-îëìàéàúàüûíäàí åùòèéàòëàíûðëàð. Êîððóïñè- éàëàøìûø åëåìåíòëÿðèí áþéöê ùîëäèíãëÿð àëäûã- Òÿúðöáÿ ýþñòÿðèð êè, ìÿñÿëÿí, ïîëèñäÿ êîððóïñè- ëàðû éåðëÿðäÿ, îíëàðà ãàðøû òÿäáèðëÿðèí ýþðöëìÿñè éà îëàíäà ðöøâÿòõîð ïîëèñëÿðè îðàäàí òÿìèçëÿ- þëêÿ èãòèñàäèééàòûíûí ñàáèòëèéèíè ïîçìàã òÿùëö- 270 ÑÞÇÀÐÄÛ
êÿñèíè éàðàäûð. Èøëÿðè äàùà äà êîðëàìàäàí âÿ- Ùÿð ùàëäà êîàëèñèéàéà éàëíûç øöáùÿ çèééÿòè íåúÿ äöçÿëòìÿê îëàð? Àìíèñòèéà õîøà äîüóðìàéàí âÿ êå÷ìèø êîððóïñèéà ôÿàëèééÿòëÿ- ýÿëÿí øåé äåéèë, àììà îíñóç êå÷èíìÿê äÿ ðèëÿ ýþçäÿí äöøìÿìèø ãðóïëàð äàõèë îëñà, îíëà- ìöìêöí îëìàéà áèëÿð. ßëáÿòòÿ, àìíèñòèéà àøà- ðûí ñàéû ÷îõ àç îëàúàã. ßùÿìèééÿòëè úÿùÿò îäóð üû ðöòáÿëè ìÿìóðëàðûí òþðÿòäèéè êè÷èê ãàíóí ïî- êè, êîàëèñèéà öçðÿ ïàðòíéîðëàð ýÿëÿúÿê ùàããûíäà çóíòóëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ ãà÷ûëìàç îëà áèëÿð. þùäÿëèê ýþòöðñöíëÿð, áó þùäÿëèéè ýþòöðäöêäÿí Àìíèñòèéà ìÿñÿëÿñèíèí ïðîáëåìàòèê îëìàñûíà ñîíðà îíà ñàäèã ãàëñûíëàð. áàõìàéàðàã, ùåéÿòèí áèð ùÿññÿñèíèí öçÿðèíäÿí áÿçè èòòèùàìëàðûí ýþòöðöëìÿñè êèìè îíóí ìÿëóì 13. ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ Äß öñòöíëöéö âàð. Îëà áèëñèí êè, áÿçè éöêñÿê ñÿâèé- ÓÍÓÄÓËÌÀÌÀËÛÄÛÐ éÿëè ìÿìóðëàðû âÿçèôÿäÿí ýþòöðìÿéÿ, éà îíëàðà èíçèáàòè úÿçà âåðìÿéÿ åùòèéàú îëñóí, àììà Éöêñÿê ñÿâèééÿëè êîððóïñèéà èëÿ âÿòÿíäàø úÿ- îíëàðà åòèáàð åäèëìèø âÿçèôÿäÿí ñóè-èñòèôàäÿ ìèééÿòèíèí àøàüû ñÿâèééÿëè ôÿàëèééÿòè àðàñûíäà åäÿíëÿð ãðóïóíà äàõèë îëìàéàí àøàüû ñÿâèééÿëè òÿíàñöáöí îëäóüó ýöìàí åäèëèð. Éàðàäûúû âÿ ìÿìóðëàð òÿùëöêÿ ãàðøûñûíäà ãàëäûãëàðûíû äö- åíåðæèëè âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí éàðàíìàñûíà øöíìÿìÿëèäèðëÿð. Ïðàêòèê ãÿðàðëàð ùàçûðëàíàíà éàðäûì, âÿòÿíäàø úÿìèééÿòèíèí ùöãóãè ÷ÿð÷è- ãÿäÿð (“äöçëöê âÿ áàðûøûã êîìèññèéàñû”íäàí èñ- âÿëÿðèíèí èøëÿíèá ùàçûðëàíìàñûíû (ùþêóìÿòèí òèôàäÿ åòìÿê èìêàíëàðû ìöçàêèðÿ åäèëèð), êå÷- ìöäàõèëÿñè âÿ íÿçàðÿòè îëìàäàí âÿòÿíäàø úÿ- ìèøëÿ “áàðûøûã” éîëëàðû òàïìàã áöòöí ìèééÿòèíèí þç èíñòèòóòëàðûíû ãóðà áèëìÿñè ö÷öí), èñëàùàòëàðûí ìÿùÿê äàøû ðîëóíó îéíàéûð. ùÿì äÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè èëÿ ùþêóìÿò àðà- ñûíäà ïîçèòèâ äèàëîãóí ãóðóëìàñûíû òÿëÿá åäèð. 12. ËÈÄÅÐËÈÉÈÍ ÙßÉÀÒÈ ßÙßÌÈÉÉßÒÈ Áóíà íàèë îëìàã ùÿìèøÿ, õöñóñèëÿ éåíè éàðàí- ÂÀÐ, ÀÌÌÀ ÉÅÒßÐËÈ ÄÅÉÈË. ìàãäà îëàí äåìîêðàòèéàëàðäà ìöìêöí îëìóð, ÌÀÐÀÃËÀÐÛÍ ÊÎÀËÈÑÈÉÀÑÛ (ÞÇßË ÷öíêè áó, ùþêóìÿò ãÿðàðëàðûíûí èøëÿíìÿñè âÿ ÑÅÊÒÎÐ, ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ, ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ùàããûíäà ÿñêè òÿñÿââöðëÿðÿ ÄÈÍÈ ÃÓÐÓÌËÀÐ, ÈÑÒÅÙËÀÊ×ÛËÀÐ, áèðáàøà òîõóíóð. Ùþêóìÿòèí àíòèêîððóïñèéà ÅÊÎËÎÃËÀÐ, ÙÖÃÓà âÿäëÿðèíèí ùÿãèãèëèéèíè éîõëàìàã âàñèòÿëÿðèíäÿí áèðè äÿ ùþêóìÿòèí ùÿãèãÿòÿí âÿòÿíäàø úÿìèéé- ÌÖÄÀÔÈß×ÈËßÐÈ Âß Ñ.) ÿòè èëÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿê èñòÿéèíèí îëóá-îëìà- ÉÀÐÄÛÌ×Û ÎËÀ ÁÈËßÐ ìàñûíû éîõëàìàãäûð.
Éóõàðûäàí ýþñòÿðèø îëìàäàí ñèñòåìëè êîððóïñè- 14. ÂßÒßÍÄÀØ ÚßÌÈÉÉßÒÈ éà ìöùèòèíäÿ äÿðèí èñëàùàò êå÷èðìÿê úÿùäè ÒߨÊÈËÀÒËÀÐÛÍÛÍ ÞÇËßÐÈ óüóðñóçëóüà ìÿùêóìäóð. Øÿõñè ëèäåðëèê âàúèá- ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÌßÍÁßÉÈ ÎËÀ ÁÈËßÐ äèð âÿ ëèäåð éàëíûç áàéàüû ùÿãèãÿòëÿðè ñþéëÿéÿí àäàì îëìàìàëûäûð. Àììà èñëàùàòëàðûí êå÷èðèë- Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿøêèëàò- ìÿñè ö÷öí þçö-þçëöéöíäÿ ãàíóíëàð êèôàéÿò åò- ëàðû ôþâãÿëàäÿ øÿðàèòäÿ (ad hoc), ìöÿééÿí ìÿäèéè êèìè, êîððóïñèéàíûí ñèñòåì õàðàêòåðè ìÿãñÿäëÿð íàìèíÿ, áÿçÿí èñÿ, ñàäÿúÿ âÿòÿí- àëäûüû éåðëÿðäÿ ëèäåð äÿ þçö-þçëöéöíäÿ êèôàéÿò äàø úÿìèééÿòèíèí ýöúëÿíäèðèëìÿñèíÿ éþíÿëìèø åòìèð. Ëèäåðèí äÿñòÿêëÿíìÿñè ö÷öí êîàëèñèéà ôÿàëèééÿòëÿðè äÿñòÿêëÿìÿê ö÷öí õàðèúè äîíîðëà- éàðàäûëà áèëÿð, àììà êå÷ìèøè øöáùÿ äîüóðàí- ðûí âåðäèéè äîëëàðëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê ìÿãñÿ- ëàðûí ìàðàãëàðûíû ìöäàôèÿ òÿùëöêÿñè äÿ ãàëûð. äèëÿ éàðàäûëûð. Âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè òÿøêèëàòëàðû ÑÞÇÀÐÄÛ 271
øÿôôàô îëìàëû, þç ôÿàëèééÿòè ùàããûíäà ùåñàáàò éàëàðûí ìàëèééÿëÿøìÿñè èëÿ ìàíèïóëéàñèéàíûí, âåðìÿëèäèð. Ðÿñìè ñòàòóñà ìàëèê îëàí áó òÿøêè- ùàêèìèééÿòèí äÿéèøäèðèëìÿñè éîëóíäà ìàíåÿ îë- ëàòëàðûí øÿôôàôëûüû ìîíèòîðèíã îáéåêòè îëìàëûäûð. ìàäûüûíà èíàìû ìþùêÿìëÿíäèðèð.
15. ÃÀÍÓÍÂÅÐÈÚÈ ÎÐÃÀÍËÀÐ, 17. ÈØÄßÍ ÀÇÀÄ ÅÄÈËÌßÊÄßÍ “ÝÞÇßÒ×È ÊÞÏßÊËßДÄßÍ ÑÛÜÎÐÒÀËÀÍÌÀÉÀÍ ÌÖÑÒßÃÈË ÎÜÐÓÉÀÄßÊ ÙÀÌÛÍÛ ßÙÀÒß ÎÐÃÀÍËÀÐÛÍ ÐßÙÁßÐËßÐÈ ÅÒÌßËÈÄÈÐ Îìáóäñìàí âÿ áàø àóäèòîð èíñòèòóòëàðû íÿçÿðè Ãàíóíâåðèúè îðãàíûí éàëíûç ðÿñìè õÿðúëÿðè ãî- úÿùÿòäÿí úÿëáåäèúèäèð. Àììà áó âÿçèôÿ ñàùèá- ðóéàí “ýþçÿò÷è êþïÿê” îëìàäûüû, ùÿì äÿ äþâëÿò ëÿðè éàëíûç î âàõò åôôåêòëè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿ áèëÿð âÿñàèòèíè õÿðúëÿéÿí (ãàíóíâåðèúèëÿðèí ÿìÿê êè, îíëàðûí èøäÿ ãàëûá-ãàëìàéàúàãëàðû, íÿçàðÿò ùàããûíûí àðòìàñû äàõèë) âÿ äþâëÿò ïîäðàòëàðûíà åäÿúÿêëÿðè èúðà÷û øÿõñëÿðèí èðàäè ãÿðàðëàðûíäàí èúàçÿ âåðÿí îðãàí îëäóüó áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ àñûëû îëìàñûí... Áó âÿçèôÿëÿð ãàíóíëà ìöìêöí úèääè íþãñàí ìåéäàíà ÷ûõìûøäûð. “Ýþçÿò÷è êþ- ñèéàñè òÿçéèãäÿí ãîðóíìàëû âÿ èìêàí äàõèëèíäÿ ïÿê” ôóíêñèéàñû èëÿ ùàêèìèééÿòèí èúðà ãîëóíóí îíëàðûí ñÿñè åøèäèëìÿëèäèð. ôóíêñèéàëàðûíûí áó úöð áèð-áèðèíÿ ãàðûøìàñû ùà- ëûíäà ìàðàãëàð òîããóøóð âÿ äþâëÿòèí ñèéàñè îð- 18. ÈÍÔÎÐÌÀÑÈÉÀÉÀ ×ÛÕÛØ ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ãàíèçìèíè ôàêòèê îëàðàã çÿùÿðëÿéèð. Áó ùÿì äÿ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇßÄß ×ÎÕ ýåíèø èúòèìàèééÿò àðàñûíäà äåìîêðàòèê èíñòèòóò- ÅÔÔÅÊÒËÈ ÂÀÑÈÒß ÎËÀ ÁÈËßÐ ëàðà åòèáàðñûçëûã éàðàäûð. Áó çèääèééÿòëÿð êàôè äÿðÿúÿäÿ ùÿëë îëóíìàéàúàãñà (ìÿñÿëÿí, ùàêè- Áÿçè ùþêóìÿòëÿð èíôîðìàñèéàéà ñÿðáÿñò ÷ûõûøû ìèééÿòèí äÿãèã áþëýöñö éîëó èëÿ), áó þëêÿëÿðäÿ êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíû àëìàãäà ÿí åôôåêòëè âà- åôôåêòëè àíòèêîððóïñèéà èñëàùàòëàðûíûí ùÿéàòà êå- ñèòÿ ùåñàá åäèð âÿ ìöâàôèã ãàíóíóâåðèúèëèê àêò- ÷ÿúÿéè ùàããûíäà øöáùÿ éàðàíàúàã. ëàðû ãÿáóë åäèð. Ùþêóìÿò îðãàíëàðûíäàí ìöÿééÿí õèäìÿòëÿð âÿ îíëàðûí ðÿñìè äÿéÿðè 16. ÑÈÉÀÑÈ ÏÀÐÒÈÉÀËÀÐÛÍ ùàããûíäà èíôîðìàñèéà àëìàã õàùèø îëóíà áèëÿð. ÌÀËÈÉÉßËߨÌßÑÈ ÏÐÎÁËÅÌ Èíêèøàô ëàéèùÿëÿðèíè äèããÿòëÿ èçëÿéÿí èúòèìàèééÿ- ÎËÀÐÀà ÃÀËÛÐ òèí èñòÿíèëÿí èíôîðìàñèéàíû ìàíåÿñèç àëìàñû áàõûìûíäàí Èíäîíåçèéà þðíÿê þëêÿäèð. Ñîí çàìàíëàðàäÿê áåéíÿëõàëã áèðëèê ÷ÿð÷èâÿ- ñèíäÿ ñèéàñè ïàðòèéàëàðûí ìàëèééÿëÿøìÿñè ìÿ- 19. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÍÛ ÍßÇÀÐßÒÄß ÑÀÕ- ñÿëÿñè ÿñàñÿí íÿçÿðÿ àëûíìûðäû. Áÿçè àäàìëàð ËÀÌÀà Ö×ÖÍ ÑßÑ ÉÀÇÛËÀÐÛÍÄÀÍ ùåñàá åäèð êè, “ïóë ñèéàñÿòè”íèí òÿñèðèíè àçàëòìà- ÈÑÒÈÔÀÄß ßÙßÌÈÉÉßÒËÈÄÈÐ üûí ÿí éàõøû éîëó ñèéàñè ïàðòèéàëàðà àõàí ïóë âÿñàèòèíè ìÿùäóäëàøäûðìàãäàí äàùà ÷îõ, áó Èúòèìàèééÿòèí èíôîðìàñèéàéà ÷ûõûøû ñÿñ éàçûëà- âÿñàèòèí õÿðúëÿíÿ áèëÿúÿéè ñàùÿëÿðè ìÿùäóäëàø- ðûíäàí àüûëëû èñòèôàäÿíè çÿðóðè åäèð. Äþâëÿò ìÿ- äûðìàãäûð. 2000-úè èëèí ìàðòûíäà Òàéâàí ùþêó- ìóðëàðûíûí ôÿðäè úàâàáäåùëèéèíÿ äÿ åéíè ìÿòèíèí äÿéèøìÿñè ýþñòÿðäè êè, áþéöê ãàéäàäà éàíàøìàã ýÿðÿêäèð. Áèð ùþêóìÿò èäà- èíâåñòèñèéàëàðû âÿ ãöäðÿòëè äîñòëàðû îëñà áåëÿ, ðÿñèíÿ àéðû-àéðû äåïàðòàìåíòëÿðèí ñÿíÿäëÿðëÿ âàðëû ñèéàñè ïàðòèéà ñÿñâåðìÿ íÿòèúÿñèíäÿ ùàêè- èøëÿìÿñèíÿ íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðìÿê òàïøûðûüû ìèééÿòäÿí ýåäÿ áèëÿð. Áó, áèð äàùà ñèéàñè ïàðòè- âåðèëÿ áèëÿð âÿ ùÿìèí èäàðÿ àêòóàëëûüûíû èòèðìèø 272 ÑÞÇÀÐÄÛ
ñÿíÿäëÿðèí àðõèâÿ âåðèëìÿñèíè äÿ òÿøêèë åäÿ áè- ýþíöãàëûíëûüû èëÿ ñå÷èëèð. Áöòöí ùàëëàðäà ÷îõ åù- ëÿð. òèéàòëû îëìàã òÿëÿá åäèëèð êè, èíñàíëàðà ìöäàôèÿ øàíñû âåðìÿéÿí âÿçèééÿò éàðàíìàñûí. 20. ÌÅÄÈÀ Âß ÈÍÔÎÐÌÀÒÎÐËÀÐ. ÆÓÐÍÀËÈÑÒËßÐÈÍ ÙßÁÑ ÌÖÄÄßÒÈ 22. ÌßÂÀÚÈÁËßÐÈÍ ÀÐÒÛÐÛËÌÀÑÛ ÁÀØÀ ×ÀÒÛÐ ÞÇÖ-ÞÇËÖÉÖÍÄß ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÍÛÍ
Ñîí èëëÿðèí æóðíàëèñò ãÿòëëÿðèíèí õåéëè ùèññÿñè ÑßÂÈÉÉßÑÈÍÈ ÀØÀÜÛ ÑÀËÌÀà Ö×ÖÍ îíóíëà èçàù åäèëèð êè, îíëàð êîððóïñèéà ùàëëàðûíû ÉÅÒßÐËÈ ÄÅÉÈË àðàøäûðìûøëàð. Îäóð êè, îíëàðûí èøëÿðèíè äàùà àç ðèñêëè åòìÿê âÿ ïåøÿêàðëûã ñòàíäàðòëàðûíû éöê- Òàìàìèëÿ àéäûíäûð êè, àçìààøëû äþâëÿò ãóëëóã- ñÿëòìÿê ýÿðÿêäèð. Áÿçè òÿøêèëàòëàð òÿùãèãàò æóð- ÷óëàðû éàõøû ìààø àëàíëàðà íèñáÿòÿí ðöøâÿòÿ íàëèñòèêàñû ñàùÿñèíäÿ òÿêìèëëÿøäèðìÿ êóðñëàðû à÷ûðëàð. Àììà äöíéàíûí áèð ñûðà áþëýÿëÿðèíäÿ äàùà ÷îõ ìåéëëèäèðëÿð. Áóíóíëà áåëÿ áó áèð àúû êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíèí þçëÿðè êîððóï- ùÿãèãÿòäèð êè, ÿí ÷îõ êîððóïñèéàëàøìûø ìÿìóð- ñèéàéà áóëàøûá. Èúòèìàèééÿòèí ýþçöíäÿ êöòëÿâè ëàð éöêñÿê âÿçèôÿ òóòóðëàð âÿ âÿçèôÿëÿðèíäÿí èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðè “äöðöñòëöéöí äàéàãëàðû” ñóè-èñòèôàäÿ åäèá, “èðèìèãéàñëû êîððóïñèéà” âàñè- ñàéûëûð âÿ áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ áó ïðîáëåì úèääè òÿñèëÿ áþéöê ñÿðâÿò òîïëàìûøëàð. Îäóð êè, ìààø, äèããÿò òÿëÿá åäèð. äàùà ÷îõ êè÷èê âÿçèôÿ ñàùèáëÿðèíèí ïðîáëåìèäèð, 21. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÄÀ ÈÒÒÈÙÀÌ îíëàðûí ÿìÿê ùàããûíûí þäÿíèëìÿñè ùàããûíäà ÎËÓÍÀÍËÀÐÛÍ ÑÈÉÀÙÛÑÛÍÛÍ ×ÀÏÛ, òÿëÿáëÿðè ùÿìêàðëàðû òÿðÿôèíäÿí “èñòèôàäÿ÷è ùàã- ÀÄßÒßÍ, ÈÑÒßÍÈËßÍ ÍßÒÈÚßÍÈ ãûíû þäÿéèð” øÿêëèíäÿ ãèéìÿòëÿíäèðèëÿ áèëÿð. Ñîð- ÂÅÐÌÈÐ üóëàð ýþñòÿðèð êè, èíñàíëàð, îëà áèëñèí êè, àëäûãëàðû õèäìÿò ìöãàáèëèíäÿ ïóë þäÿìÿéÿ ùàçûðäûëàð, 2000-úè èëäÿ Êåíèéà ïàðëàìåíòèíäÿ “àä ÷ÿêèá ðöñâàé åòìÿê” úÿùäè áîøà ÷ûõäû. Êîìèññèéàíûí áèð øÿðòëÿ êè, áó þäÿíèø éöêñÿê îëìàñûí âÿ ãà- “àäëàð ýþñòÿðèëìèø” ùåñàáàòû ñåíçóðàéà ìÿðóç íóíà óéüóí îëñóí. Îíëàðûí õîøóíà ýÿëìÿéÿí ãàëäû, “àäëàðû ÷ÿêèëìèøëÿðäÿí” áÿçèëÿðè òÿôÿððöàòëû ðöøâÿò òÿëÿáèäèð. Áèð ìöøàùèäÿ÷è ãåéä åäèð: ìÿëóìàòëàð ÷àï åòìèø ãÿçåòëÿðè ìÿùêÿìÿéÿ “Äþâëÿò ñåêòîðóíäà ìààøëàðûí àðòûðûëìàñûíûí âåðìÿêëÿ ùÿäÿëÿäèëÿð (ùÿð÷ÿíä áó èíôîðìàñèéà èúòèìàèééÿòÿ ÷îõäàí ìÿëóì èäè). Ùèíäèñòàíäà êîððóïñèéàíû àçàëäàúàüû ùàããûíäà ôèêèðëÿð ö÷öí Ñàéûãëûã öçðÿ êîìèññàð êîððóïñèéàäà øöáùÿëè ýÿòèðèëÿí äÿëèëëÿð, ÿí àçûíäàí êèôàéÿò åòìèð.” ßë- áèëèíÿí éöçëÿðëÿ ìÿìóðóí àäûíû èúòèìàèééÿòÿ áÿòòÿ, äþâëÿò ãóëëóüóíóí ùÿðòÿðÿôëè èñëàùàòû ÷ÿð- áèëäèðìÿê ö÷öí Èíòåðíåòäÿí èñòèôàäÿ åòäè. Íèýå- ÷èâÿñèíäÿ óéüóí êîìïåíñàñèéà âÿ ñòèìóë ðèéà ñåíàòûíûí ñÿäðè áÿð-áÿçÿêëè áÿéàíàòëàðäàí ìöÿééÿí ðîë îéíàéà áèëÿð, àììà êîíêðåò þëêÿ ñîíðà 2000-úè èëèí àâãóñòóíäà ñÿñâåðìÿ íÿòè- úÿñèíäÿ âÿçèôÿñèíè èòèðäè. Î, òóòäóüó âÿçèôÿäÿí öçðÿ ìÿëóìàòëàðûí äèããÿòëÿ àðàøäûðûëìàñû êîð- à÷ûã-àøêàð ñóè-èñòèôàäÿ åòñÿ äÿ, ýöíàùñûç îëäó- ðóïñèéàëàøìàìûø ìöÿññèñÿíèí ìþâúóä ùåéÿòè- üóíó èääèà åäèðäè. Áó îíó ýþñòÿðèð êè, ñèéàñè ëè- íèí ðÿñìè ìààøûíûí ñàäÿúÿ àðòûðûëìàñûíûí äåðëÿð, ýöìàí êè, êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ ôàéäàëû îëäóüóíó òÿñäèã åòìèð.” ñòðàòåýèéàñûíû ùàçûðëàéàíëàðà íèñáÿòÿí äàùà ÑÞÇÀÐÄÛ 273
23. ÌÀÀØËÀÐÛÍ ÀÐÒÛÐÛËÌÀÑÛ ÊÎÐÐÓÏ- ìåéëäÿ ÿñàñ àìèëëÿðäÿí áèðèäèð. Àììà éöêñÿê ÑÈÉÀ ÈËß ÌÖÁÀÐÈÇß ðöòáÿëè äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíà ýÿëäèêäÿ, ëÿòèôÿâàðè ÑÒÐÀÒÅÝÈÉÀÑÛÍÄÀ ßÍ ÀÇÛ ÁÈÐ ñþùáÿòëÿð ÿêñ èääèàëàðà èìêàí éàðàäûð. ÅËÅÌÅÍÒ ÎËÀ ÁÈËßÐ 26. ÉÅÍÈ ÀÍÒÈÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÃÀÍÓÍËÀÐÛ Óçóí çàìàí êÿñèéèíäÿ áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ äþâ- ÞÇ-ÞÇËÖÉÖÍÄß ÚÀÂÀÁ ÄÅÉÈË ëÿò ñåêòîðóíäà ðåàë ìààøëàð àçàëûá. Áèð ñûðà ùàë- ëàðäà áó àçàëìà äþâëÿò ñåêòîðóíóí åôôåêòëèéèíèí ßëáÿòòÿ, éàëíûç ãàíóíëàð êîððóïñèéàíûí ãàðøûñû- àøàüû äöøìÿñèíè ÿêñ åòäèðèð. Àðàøäûðìàëàðäàí íû àëìàã ö÷öí éåòÿðëè äåéèë. Îëà áèëñèí êè, áó ãà- áèðè ýþñòÿðèð êè, éöêñÿê ÿìÿê ùàããûíûí þäÿíèë- íóíëàðûí ìÿùêÿìÿëÿðè ÿââÿëëÿð ìàëèê ìÿñè äþâëÿò ãóëëóüóíà äàùà éàõøû, äàùà éöê- îëìàäûãëàðû éóðèñäèêñèéà èëÿ òÿìèí åòìÿ ùàëëàðû ñÿê èõòèñàñëû àäàìëàðû èøÿ ãÿáóë åòìÿéÿ, èñòèñíàäûð: ìÿìóðëàð òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë åäèëÿí èí- õèäìÿòëÿðèí ñÿâèééÿñèíè éöêñÿëòìÿéÿ, ñÿíÿääÿ çèáàòè ãÿðàðëàðûí ãàíóíèëèéèíèí òÿùëèë åäèëìÿñè. äåéèëäèéè êèìè, òîïëàíàí âåðýèëÿðèí ùÿúìèíè àðòûð- Äÿôÿëÿðëÿ ãàíóíâåðèúè îðãàíëàð áþéöê òÿìòÿ- ìàüà èìêàí âåðèð. Âåðýè äÿðÿúÿëÿðèíèí ñàäÿ àð- ðàãëà éåíè àíòèêîððóïñèéà ãàíóíëàðû ãÿáóë åäèá, òûìû, ýöìàí êè, äþâëÿò ö÷öí ÿëàâÿ âåðýè èñëàùàòëàð öçðÿ (éà äà, ÿí àçû àíòèêîððóïñèéà èñ- òîïëàìàã äåéèëäèð; áó, ùÿìèí âåðýèëÿðèí òîïëàí- ëàùàòëàðû ýþðöíòöëÿðèíÿ) ôÿàëèééÿòÿ òàìàìëàí- ìàñûíäà èøòèðàê åäÿíëÿðèí èõòèñàñûíûí àðòûðûëìàñû ìûø èø êèìè áàõûá. Àììà êîððóïñèéàíûí ñèñòåì çàìàíû ìöìêöí îëóð. õàðàêòåðè àëäûüû ùÿð þëêÿäÿ áó ãàíóíëàð ìàùèé- éÿòèíäÿêè ãöñóðëàðà ýþðÿ äåéèë, äàùà ÷îõ òÿòáèã 24. ÌÖÑÒßÃÈË ÂÅÐÝÈ ÎÐÃÀÍËÀÐÛ îëóíìàäàêû íþãñàíëàð ñÿáÿáèíäÿí èøëÿìèð. ÁÖÄÚß ÄÀÕÈËÎËÌÀËÀÐÛÍÛÍ Äàâðàíûø ñòàíäàðòëàðûíû éöêñÿëòìÿéè òÿìèí åò- ÀÐÒÌÀÑÛÍÀ ÊÞÌßÊ ÅÄÈÐ ìÿê ìÿãñÿäèëÿ êîíòðàêòëàðäàí âÿ âÿòÿíäàø úÿðèìÿëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åòìÿäÿí, äþâëÿò ñàòû- Áöäúÿéÿ âåðýèëÿðèí òîïëàíìàñû öçðÿ ìöñòÿãèë íàëìàëàðû ñàùÿñèíäÿ äÿ ãàíóí äÿéèøìÿñè îë- îðãàíëàð úèääè íÿçàðÿò àëòûíäà îëàí âÿ äþâëÿò ñåêòîðóíäà àíàëîæè ôóíêñèéàíû éåðèíÿ éåòèðÿí ìàäàí èñëàùàòëàðû òÿìèí åòìÿê ìöìêöíäöð. ãóëëóã÷óëàðà íèñáÿòÿí éöêñÿê ìààø àëàí ùåéÿò ùåñàáûíà êîìïëåêòëÿøäèðèëìÿëèäèð. Áó îðãàíëàð 27. ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀËÀØÌÛØ ÌßÙÊßÌß áöäúÿéÿ âåðýè òîïëàíìàñûíû àðòûðàð, èíêèøàô åò- ÑÈÑÒÅÌÈ ÃÀÍÓÍÓÍ ÀËÈËÈÉÈÍÈ ÒßÌÈÍ ìÿêäÿ îëàí þëêÿéÿ ìÿìóðëàðûí ìààøûíû þäÿ- ÅÄß ÁÈËÌßÇ ìÿéÿ èìêàí âåðÿð, þç èíñòèòóòëàðûíûí ìàëèééÿ åùòèéàúëàðûíû äàùà àäåêâàò øÿêèëäÿ þäÿéÿ áèëÿð. Ãàíóíóí àëèëèéèíè òÿìèí åòìÿê ö÷öí êîððóïñè- éàëàøìûø ìÿùêÿìÿ ñèñòåìèíäÿí èñòèôàäÿ úÿù- 25. ÒßÃÀÖÄ ÖÇÐß ÌÖÀÂÈÍßÒËßÐ (ÕÖ- äèíäÿ öçâè çèääèééÿò âàð. Ìÿùêÿìÿ ÑÓÑßÍ, ÑÈÉÀÑÈ ËÈÄÅÐËßÐ Ö×ÖÍ), ùàêèìèééÿòèíèí èíñòèòóñèîíàë åëåìåíòëÿðè, áó ñû- ÀÄßÒßÍ, ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÉÀ ÌÖÂÀÔÈà ðàäàí òÿéèíàòëàð, èøäÿí àçàäåòìÿëÿð âÿ úàâàá- äåùëèê ùàããûíäà ìöääÿàëàð ãÿáóë åäèëìÿëèäèð. ÚÀÂÀÁ ÎËÌÓÐ Îìáóäñìàí âÿçèééÿòèí äÿéèøìÿñè éîëëàðû ùàã- ãûíäà òÿêëèôëÿð âåðÿ áèëÿð, îíëàð ñöðÿòëè, åôôåêòëè, Ìÿíòèã ýþñòÿðèð êè, òÿãàöäÿ ÷ûõàí çàìàí êèôà- òÿùðèôåäèëìÿç îëà áèëÿð. Àììà ìÿùêÿìÿ ñèñòå- éÿò ãÿäÿð òÿìèí îëóíìàìàã êîððóïñèéàéà ìèíèí ìöñòÿãèëëèéè âÿ ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðû èø÷è- 274 ÑÞÇÀÐÄÛ
ëÿðèíèí òÿìèçëèéè ìÿñÿëÿëÿðè ëàï ÿââÿëäÿí ùÿëë íóí äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðûíûí ìÿíøÿéè ìÿëóì îë- åäèëìÿëèäèð. ìàéàí ñÿðâÿò éûüìàñû ùàããûíäàäûð. Áó ãàíóí ùöãóã âÿ ìÿùêÿìÿ ñèñòåìèíèí ôÿàëèééÿòè èëÿ 28. ÃÀÍÓÍ ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀÉÀ ÝÞÐß áèðëèêäÿ Ùîíêîíãäà àíòèêîððóïñèéà èñëàùàòëàðû- ÌßÙÊßÌß ÒßÃÈÁËßÐÈ Ö×ÖÍ ÌÀÍÅß íûí “áàøûíäà ýåòìèøäèð.” Àììà áÿçè þëêÿëÿðèí ÎËÌÀÌÀËÛÄÛÐ ãàíóíâåðèúè îðãàíëàðû áó ãàíóíëàðû ãÿáóë åò- ìÿêäÿí èìòèíà åòìèø, îíó èíñàí ùàããëàðûíà Ùÿëÿ äÿ èøëÿéÿí ãàíóíëàðà åùòèéàú âàð. Èòòèùàì- çèää ñàéìûøëàð. ßñëèíäÿ áåëÿ áèð ãàíóíóí ãÿ- ÷ûíûí ñöáóò åòìÿê éöêö èôðàò àüûð îëìàìàëûäûð. áóëóíäàí èìòèíà ñòàòóñ-êâîíó ñàõëàìàã èñòÿ- Ìöòòÿùèìÿ ÿäàëÿòëè ìÿùêÿìÿ àðàøäûðìàñû çÿ- éèíäÿí ãàéíàãëàíûð. ìàíÿòèíèí âåðèëìÿñè, îíóí ýöíàùûíûí ñöáöò îëóíìàñû ñàùÿñèíäÿ ïðîêóðîðóí âÿçèôÿñèíè 31. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛÍÛÍ éöíýöëëÿøäèðìèð. Ñöáóòëàð ùàããûíäà ãàíóíëàð ÂÀÐÈÄÀÒÛÍÛÍ ÌÎÍÈÒÎÐÈÍÃÈ ÙßËß äàèì éåíèëÿøìÿëè, îíëàðà àíòèêîððóïñèéà òÿøÿá- ÈÑÒÈÔÀÄß ÅÄÈËÌßÌÈØ ÂÀÑÈÒß áöñëÿðèíèí éþíÿëÿúÿéè êîíêðåò ãàíóí ïîçóíòó- ÎËÀÐÀà ÃÀËÛÐ ëàðû ÿëàâÿ åäèëìÿëèäèð. Áó ìåòîä Ùîíêîíãäà õöñóñè óüóð ãàçàíäû. Ýåíèø éàéûëìûø áèð ôèêðÿ ýþðÿ, áó, ïîòåíñèàë îëà- ðàã êîððóïñèéàíûí ãàðøûñûíû àëìàãäà åôôåêòëè áèð 29. ÌßÙÊßÌß ÒßÃÈÁÈÍÈÍ ÂÀÕÒ ËÈÌÈÒÈ âàñèòÿäèð. Àììà èíäèéÿäÿê áó òèïëè ìÿùêÿìÿ ÝÅÐ×ßÊ×È ÎËÌÀËÛÄÛÐ èøëÿðè éàëíûç êàüûç öçÿðèíäÿ ãàëûð. Ïàðëàìåíò öçâëÿðè éöêñÿê âÿçèôÿëè øÿõñëÿðèí ÿìëàêû âÿ ýÿ- “Áþéöê êîððóïñèéà” ùàëëàðûíû àðàéûá òàïìàã ëèðëÿðèíèí ìîíèòîðèíãè ùàããûíäà ãàíóíëàðûí ãÿ- ö÷öí óçóí âàõòà, ùÿòòà èøè äèããÿòëÿ ùàçûðëàìàã áóëó ìÿñÿëÿñèíäÿí ñþç äöøÿíäÿ ñîí äÿðÿúÿ âÿ ýöíàùêàðëàðû úÿçàëàíäûðìàã ö÷öí ÿëàâÿ óòàíúàã îëóðëàð. Ãàíóíëàð ãÿáóë îëóíàí âàõò âàõòà åùòèéàú éàðàíà áèëÿð. Áó ñÿáÿáäÿí äÿ àç-àç ùàëëàðäà èúòèìàè õàðàêòåðëè áÿéàíàòëàðà ìÿùêÿìÿ òÿãèáè ö÷öí âàõò ìÿùäóäëóüó, éà- åùòèéàú éàðàíûð. Áó ãàíóíëàðûí äàùà íàäèð ùàë- õóä êîíêðåò èøëÿð ýåð÷ÿê÷è îëìàëûäûð. Áÿçè þëêÿ- ëàðäà èúðà âÿçèééÿòè ìöçàêèðÿ åäèëèð. Áó ñàùÿäÿ ëÿðäÿ ôàêòèê îëàðàã èøè ñîíà ÷àòäûðìàã ìöìêöí òÿøÿááöñëÿð äèããÿò îáéåêòè îëàðàã ãàëìàãäà- îëìóð. Ìÿùêÿìÿ òÿãèáè âÿ/éà “âàõò ñÿðôè”íÿ ÷à- äûð. üûðûø ñàäÿúÿ úÿìèééÿòäÿ ãàíóíà ùþðìÿòñèçëèê àøûëàìàã âÿ ïÿðèøàíëûã ñÿâèééÿñèíè àðòûðìàüà 32. ÐßÑÌÈ ÈÌÌÓÍÈÒÅÒ Âß õèäìÿò åäèð. ÈÌÒÈÉÀÇËÀÐ ÊÎÐÐÓÏÑÈÎÍÅÐËßÐÈ ÌßÑÓËÈÉÉßÒÄßÍ ÀÇÀÄ 30. ÄÞÂËßÒ ÃÓËËÓÃ×ÓËÀÐÛÍÛÍ ÅÒÌßÌßËÈÄÈÐ ÃÀÍÓÍÀ ÇÈÄÄ ÂÀÐËÀÍÌÀÑÛ ÙÀÃÃÛÍÄÀ ÃÀÍÓÍ ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÈËß Áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ éöêñÿê ðöòáÿëè äþâëÿò àäàì- ÌÖÁÀÐÈÇß ÊÀÌÏÀÍÈÉÀÑÛÍÀ ëàðûíûí èììóíèòåò âÿ èìòèéàçëàðû îíëàðû ãàíóíóí ÁÀØ×ÛËÛà ÅÄß ÁÈËßÐ àëèëèéèíäÿí ãîðóéóð. Ùÿãèãÿòÿí, áÿçè þëêÿëÿðäÿ úèíàéÿòêàðëàð ñå÷êèëè âÿçèôÿëÿðÿ èììóíèòåò ãà- Áÿçè þëêÿëÿðäÿ áèð êîíêðåò ãàíóí – “ãàíóíà- çàíìàã ö÷öí öñòöíëöê âåðèðëÿð. Áó èììóíèòåò çèää âàðëàíìà” åôôåêòèíè äîüðóëòìóøäóð. Áó ãà- âÿ èìòèéàçëàðà éåíèäÿí áàõìàã ýÿðÿêäèð âÿ ÑÞÇÀÐÄÛ 275
îíëàð ïðàêòèê åùòèéàúëàð ñÿâèééÿñèíÿäÿê àçàë- ìèçëèê ïàêòû” èäåéàñûíà ãàðøû ÷ûõàí ñêåïòèêëÿð, äûëìàëûäûð. Îíëàð ùàíñûñà øÿõñè øÿðÿôëÿíäèðìÿê èíäè óüóðëàðûí îëìàñûíû äàùà àðòûã åòèðàô åäèð. ö÷öí âåðèëìèð. Îíà ýþðÿ âåðèëèð êè, îíëàð þç âÿçè- “Òÿìèçëèê ïàêòû” åëÿ áèð ïðîñåñäèð êè, îíóí ýåäè- ôÿëÿðèíè åôôåêòëè èúðà åòñèíëÿð. øèíäÿ ñþâäÿëÿøìÿäÿ èøòèðàê åäÿíëÿðëÿ ùþêó- ìÿò àðàñûíäà, êîíêðåò ïðîñåñäÿ êîððóïñèéà 33. ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÙÞÊÓÌßÒËß, ÎÍÓÍ èìêàíëàðûíû àçàëòìàã ìÿãñÿäèëÿ êþíöëëö ñàçèø- ÒßÐßÔÈÍÄßÍ ÈÄÀÐß ÅÄÈËßÍËßÐ ëÿð áàüëàíûð. Ñåóë øÿùÿðèíäÿ âÿ Ìåêñèêàäà ÀÐÀÑÛÍÄÀ À×Ûà ÈÍÔÎÐÌÀÑÈÉÀ äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ö÷öí Èíòåðíåòäÿí èñòèôàäÿ äÿ öìèäâåðèúè ïðàêòèêàäûð. ÌÖÁÀÄÈËßÑÈ ÉÀÐÀÄÀ ÁÈËßÐ
Èíòåðíåò äàùà à÷ûã èäàðÿ ñèñòåìè éàðàäà áèëÿð. 35. ÑÞÂÄßËߨÌß ÈØÒÈÐÀÊ×ÛËÀÐÛÍÛÍ Ãàíóíâåðèúè îðãàíëàð, âÿòÿíäàøëàðëà îíëàðûí ÞÄßÄÈÊËßÐÈ ÊÎÌÈÑÉÎÍ ÏÓËËÀÐ ñå÷êèëè íöìàéÿíäÿëèêëÿðè àðàñûíäà áèðáàøà ìö- ÁßÉÀÍ ÅÄÈËÌßËÈÄÈÐ íàñèáÿòëÿð ãóðìàã âÿ îíëàðû ïàðëàìåíò èøëÿðè èëÿ ìÿëóìàòëàíäûðìàã èìêàíû âåðÿí Èíòåðíåò ñÿùè- Áÿçèëÿðè ùåñàá åäèðäèëÿð êè, êîìèñéîí ïóëëàðûí ôÿëÿðè éàðàäà áèëÿð. Ùþêóìÿò îðãàíëàðû þç ñÿ- à÷ûãëàíìàñûíû òÿëÿá åäÿí ãàíóíâåðèúèëèê áåé- íÿäëÿðèíè on-line ðåæèìèíäÿ Èíòåðíåòäÿ íÿëõàëã ðÿãàáÿòëè ñþâäÿëÿøìÿëÿðÿ çÿðÿð âóðà- éåðëÿøäèðÿ áèëÿð. Èñëàùàò÷ûëàð ìèëëè àíòèêîððóïñèéà úàã. Áÿçè êîðïîðàñèéàëàð áó ãàéäàéà ÿìÿë ïëàíëàðûíû áöòöí äöíéàéà íöìàéèø åòäèðÿ, äàùà åòìÿê èñòÿìèð. Àììà áó ãàéäà ãÿáóë åäèëäèê- à÷ûã øÿêèëäÿ ÿëäÿ îëóíìóø òÿðÿããèíè èçëÿéÿ áè- äÿí ñîíðà àéäûí îëäó êè, áó ïðàêòèêà éàõøû íÿòè- ëÿð. Èíòåðíåò on-line ðåæèìèíäÿ à÷ûã òèúàðÿò ö÷öí úÿëÿð âåðèð. Òÿìèç àäàìëàð áèð øåé èòèðìèðëÿð. èñòèôàäÿ îëóíà áèëÿð, áóíóíëà äà ïîòåíñèàë êîð- Êîððóïñèéà÷ûëàð ñþâäÿëÿøìÿ ïðîñåñèíäÿí ÷ÿêè- ðóïñèéàëàøìûø øÿõñè òÿìàñëàðû àçàëäàð. ßëáÿò- ëèðñÿ, îíëàðûí îëìàìàñûíäàí ìàðàãëû òÿðôëÿðèí òÿ, “øÿáÿêÿ” íèí (Èíòåðíåòèí) ôàéäàëûëûã ÿìñàëû ùàìûñû óäóð. Íéó-Éîðê øÿùÿðèíèí òÿúðöáÿñè áó ìÿíàäà îíà ÷ûõûøûí ìÿùäóä îëìàñû èëÿ àçà- êîððóïñèéà èëÿ ìöáàðèçÿ àïàðàíëàð ö÷öí èëùàì- ëûð. Èíòåðíåòèí ÷îõ áþéöê ïîòåíñèàëû ùàçûðäà áèð âåðèúè þðíÿêäèð. ÷îõ éîõñóë þëêÿ ö÷öí ÿë÷àòìàçäûð. Àììà Èí- òåðíåòÿ ÷ûõûøû îëàí þëêÿëÿðèí ñàéû äóðìàäàí àðòûð 36. ÑÞÂÄßËߨÌßËßÐÈÍ âÿ þç èíñòèòóòëàðûíûí, øÿõñëÿðèí äàùà àðòûã úà- ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀËÀØÌÛØ ÈØÒÈÐÀÊ×ÛËÀÐÛ âàáäåùëèéèíèí òÿìèí åäèëìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ ÿëäÿ ÃÀÐÀ ÑÈÉÀÙÛÉÀ ÑÀËÛÍÌÀËÛÄÛÐ åäèëìèø èñòÿíèëÿí óüóð ùàìûíûí ìàðàüûíäà îë- ìàëûäûð. Ðöøâÿòõîðëóãäà éàõàëàíìûø ôèðìàëàðûí ãàðà ñè- éàùûëàðà ñàëûíìàñû ãöäðÿòëè âàñèòÿ îëà áèëÿð. ßë- 34. ÑÀÒÛÍÀËÌÀËÀÐ ÄÞÉÖØ ÌÅÉÄÀÍÛ áÿòòÿ, áóíóí ö÷öí ñèñòåì ÿäàëÿòëè, úÿçàëàð èñÿ ÊÈÌÈ ïðîïîðñèîíàë õàðàêòåðÿ ìàëèê îëìàëûäûð. Àììà øöáùÿ éîõäóð êè, 1990-úû èëëÿðäÿ ãàðà ñèéàùûëàðà Äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðû ñàùÿñè êîððóïñèéàëàøìûø äöøìöø áåéíÿëõàëã êîðïîðàñèéàëàð áþéöê øîê äþéöø÷öëÿð ö÷öí äþéöø ìåéäàíûäûð. Ìÿùç éàøàäûëàð. Ùÿìèí âàõòäàí ñîíðà Ñèíãàïóð ìÿ- äþâëÿò ñàòûíàëìàëàðûíäà “áþéöê êîððóïñèéà” íûí ìóðóíó ÿëÿ àëìàüû äöøöíÿí ùÿð áèð êÿñ ÿââÿë- ÿñàñ ùèññÿñè áàø âåðèð. Çÿðÿðèí áþéöê ùèññÿñè úÿ áèð íå÷ÿ äÿôÿ äöøöíìÿëèäèð. Ñîíðàëàð Äöíéà èñÿ äàùà éîõñóë âÿ êå÷èä äþâðöíö éàøàéàí þë- Áàíêû äà ùÿìèí ãàðà ñèéàùûëàðäàí èñòèôàäÿ åò- êÿëÿðèí èíêèøàô ïðîñåñèíÿ äÿéèð. ßââÿëëÿð “òÿ- ìÿê éîëóíó òóòäó. Áàíê ãàðà ñèéàùûéà ñàëûíìûø 276 ÑÞÇÀÐÄÛ
øèðêÿò âÿ øÿõñëÿðèí àäûíû þçöíöí Èíòåðíåò ñÿùè- 38. ÁÅÉÍßËÕÀËà ÌÖÃÀÂÈËßËßÐ ôÿñèíäÿ âåðèð. Ìèëëè ñÿâèééÿäÿ áó âàñèòÿ ÿí éàõøû ÌÎÍÈÒÎÐÈÍà ÒßËßÁ ÅÄÈÐ øÿêèëäÿ ãàíóíóí àëèëèéèíÿ ëàçûìè ãàéäàäà ÿìÿë åäèëäèéè âÿ àïåëëéàñèéà ìåõàíèçìèíèí ìöâàôèã Ùÿð ùàíñû þëêÿíèí ùàíñûñà êîíâåíñèéàéà ãî- ñÿâèééÿäÿ îëäóüó þëêÿëÿðäÿ èøëÿéèð. Àììà åëÿ øóëìàñû éåòÿðëè äåéèë. Áó êîíâåíñèéà ãöââÿéÿ åòìÿê ëàçûìäûð êè, ãàðà ñèéàùûëàðäàí èñòèôàäÿ ìèíìÿëèäèð. Þëêÿíèí óüóðëó èõðàúàò ñòðàòåýèéà- ïðîñåñèíèí þçö ðöøâÿò òÿëÿáèíÿ âÿ êîððóïñèéàéà ñûíà çÿðáÿ âóðàí çàìàí òÿÿúúöáëö äåéèë êè, ÷åâðèëìÿñèí. áÿçè èõðàúàò÷û þëêÿëÿð ìöãàâèëÿíèí ìÿãñÿäëÿðè- íÿ ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ éàíàøìàéàúàãëàð. Äèýÿð 37. ÁÅÉÍßËÕÀËà ÏÐÎÁËÅÌËßÐ òÿðÿôäÿí, êîíâåíñèéàíûí ìÿãñÿäëÿðèíè äÿñòÿê- ÁÅÉÍßËÕÀËà ÃßÐÀÐËÀÐ ÒßËßÁ ëÿéÿíëÿð áÿçè ðÿãèá þëêÿëÿðÿ øöáùÿ èëÿ éàíàøà ÅÄÈÐ áèëÿð. Îíëàð òÿëÿéÿ äöøìÿéÿúÿêëÿðèíè äÿãèã áèë- ìÿëèäèðëÿð. Ùÿì ìöâàôèã ùþêóìÿòëÿð, ùÿì äÿ Áèð ÷îõ àìåðèêàëûíûí ýþçëÿìÿäèéè ùàëäà èêè ñîð- âÿòÿíäàø úÿìèééÿòè âÿ þçÿë ñåêòîð òÿðÿôäÿí êîíâåíñèéàíûí ýåð÷ÿêëÿøìÿñèíèí úèääè ãèéìÿò- üó ýþñòÿðäè êè, ùÿëÿ 1977-úè èëäÿ ãÿáóë åäèëìèø ëÿíäèðèëìÿñè âÿ ìîíèòîðèíãè çÿðóðÿòè éàðàíûð. Êîððóïñèéàëàøìûø Õàðèúè Ïðàêòèêà Ùàããûíäà GRECO ìåõàíèçìëÿðè âàñèòÿñèëÿ Àâðîïà êîí- ÀÁØ Ãàíóíó àðçó îëóíàí íÿòèúÿíè âåðìèð. Ìÿ- âåíñèéàëàðûíûí õöñóñè êîíñòðóêòèâ òèïëè ìîíèòî- ëóì îëìóøäóð êè, äöíéàíûí éåíè éàðàíìàãäà ðèíãè íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Òÿÿññöô êè, áàøãàëàðû îëàí áàçàðëàðûíà ìàë èõðàú åäÿí Àìåðèêà êîì- éîõäóð. GRECO ïðîñåñèíèí “ìîíèòîðèíã” àä- ïàíèéàëàðû, òÿõìèíÿí àëìàí øèðêÿòëÿðè êèìè êîð- ëàíìàñûíà áàõìàéàðàã, ùÿãèãÿòäÿ î, éöêñÿê ðóïñèéàëàøìûøäûð. Àëìàí èõðàúàò÷ûëàðû áó åôôåêòëè âÿ “èñòèôàäÿ÷è ö÷öí äîñòàíÿ” òåõíèêè ìÿùäóäëàøäûðûúû âàñèòÿ îëìàäàí âÿ âåðäèêëÿðè ÿìÿêäàøëûã âàñèòÿñèäèð. ðöøâÿòè êîìïåíñàñèéà åòìÿê ö÷öí âåðýèñè þäÿíìÿëè ùèññÿäÿí àéûðìàëàð øÿêëèíäÿ ÿëàâÿ 39. ÀÐÀØÄÛÐÌÀËÀÐ ÂÀÑÈÒßÑÈËß öñòöíëöê ÿëäÿ åäèðëÿð. Ùÿð ùàíñû áèð ùþêóìÿòèí, ÓÜÓÐËÀÐÛ Âß ÓÜÓÐÑÓÇËÓÃËÀÐÛ ùÿòòà äöíéàäà ÿí ãöäðÿòëè þëêÿíèí ùþêóìÿòèíèí ÃÈÉÌßÒËßÍÄÈÐÌßÊ ÎËÀÐ áèðòÿðÿôëè ôÿàëèééÿòè ãëîáàë ïðîáëåìè ýåðè äþíäÿð- ìÿê ýöúöíäÿ äåéèë. Ïðîáëåì ÿëàãÿëÿíäèðèëìèø ßëäÿ îëóíìóø íÿòèúÿëÿðè ãèéìÿòëÿíäèðìÿê áåéíÿëõàëã úàâàá òÿëÿá åäèð. Áóðàäàí äà Áåé- ìÿãñÿäèëÿ èñëàùàòëàð ïðîãðàìûíûí ìîíèòîðèíãèíè íÿëõàëã Áèçíåñ ßìÿëèééàòëàðûíäà Õàðèúè Þëêÿ àïàðìàã ýÿðÿêäèð. Ìîíèòîðèíã ìöâàôèã ãèéìÿò- Ìÿìóðëàðûíûí ßëÿ Àëûíìàñûíà Ãàðøû ÈßÈÒ ëÿíäèðìÿ òÿäÿá åäèð âÿ áóíà àðàøäûðìàëàð (OECD) Êîíâåíñèéàñû êèìè ñÿíÿäëÿðÿ åùòèéàú àïàðìàãëà íàèë îëìàã ìöìêöíäöð. Îíóí íÿòè- âàð. Áó êîíâåíñèéàíûí òÿëÿáëÿðè ùÿéàòà êå÷ìÿ- úÿëÿðè åëàí îëóíìàëûäûð. Àðàøäûðìàëàð âàñèòÿñèëÿ ëèäèð. Àéðû-àéðû ùþêóìÿòëÿðèí áó ñàùÿäÿ èø ýþð- êîððóïñèéàíûí áèçíåñÿ, úÿìèééÿòäÿ éàéûëìûø ìÿñè ÿëàìÿòëÿðè ùÿëÿ îðòàäà éîõäóð. Ùÿìèí òÿñÿââöðëÿðÿ òÿñèðèíè þë÷ìÿê âÿ õèäìÿò òÿêëèô åäÿíëÿðè ñå÷ìÿêëÿ õèäìÿò ñàùÿñèíäÿ êîððóïñè- ñîðüó ýþñòÿðäè êè, áåéíÿëõàëã áèçíåñìåíëÿðèí éàíûí ñÿâèééÿñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê îëàð. Áó áó êîíâåíñèéà èëÿ òàíûøëûüû ôþâãÿëàäÿ àøàüû ñÿ- àðàøäûðìàëàð áåéíÿëõàëã, ìèëëè âÿ éåðëè ñÿâèééÿ- âèééÿäÿäèð. Îíëàðûí áèëìÿäèêëÿðè ìöääÿàëàðà äÿ àïàðûëà áèëÿð, àììà úÿìèééÿòèí àøàüû ñòðóê- ÿìÿë åäÿúÿêëÿðèíè äöøöíìÿê, ýöìàí êè, éåð- òóðëàðûíà éàõûíëàøäûãúà îíëàðûí ïðàêòèê ôàéäàñû ñèçäèð. àðòûð. Þëêÿíèí ìöõòÿëèô ðàéîíëàðûíäà òÿøêèëàòëà- ÑÞÇÀÐÄÛ 277
ðûí ÿëäÿ åòäèéè íÿòèúÿëÿðè ìöãàéèñÿ åäÿðÿê ÿí ñàáëàøûð. Áåëÿ äàâðàíûøû äà ùþêóìÿòëÿðè ãÿáóë àç åôôåêòëè âÿ îëà áèëñèí ÿí àç êîððóïñèéàéà óü- åäèð. Áåéíÿëõàëã Òèúàðÿò Ïàëàòàñû (ÁÒÏ) ðöøâÿò- ðàìûø òÿøêèëàòû ìöÿééÿí åòìÿê âÿ îíëàðûí ôÿà- õîðëóãëà ìöáàðèçÿ ñèéàñÿòèíäÿ õåéëè èðÿëè ýåò- ëèééÿòèíèí éîëóíà ãîéóëìàñû èñòèãàìÿòèíäÿ ìèø, àììà êþíöëëö òÿøêèëàò îëäóüóíäàí àääûìëàð àòìàã îëàð. Áåéíÿëõàëã àðàøäûðìàëàð öçâëÿðèíèí ôÿàëèééÿòèíèí ìîíèòîðèíãèíè àïàðìàã ìèëëè ýöíäÿì ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ êîíêðåò ìÿñÿëÿíè ö÷öí êèôàéÿò ãÿäÿð ïîòåíñèàëà ìàëèê äåéèë. ãàëäûðìàã âÿ èúòèìàè äèñêóññèéàäà îíóí ìöçà- êèðÿñèíè òÿøêèë åòìÿê èìêàíû âåðèð. Àììà áåé- 42. ÈÕÐÀÚ ÊÐÅÄÈÒËßÐÈ ÃÀÐÀÍÒÈÉÀÑÛ íÿëõàëã àðàøäûðìàëàð ìöãàéèñÿëè õàðàêòåð ÊÎÐÐÓÏÑÈÉÀ ÙÀËÛÍÄÀ ÙÖÃÓÃÈ äàøûéûð âÿ ñòàòèñòèê ñÿùâëÿðèí îëìàñû ìöìêöí- ÝÖÚÖÍÖ ÈÒÈÐÈÐ äöð. Áóíà ýþðÿ ôàéäàñû äà ìÿùäóääóð. ßí ãèé- ìÿòëè àñïåêòëÿðäÿí áèðè êîððóïñèéà ìÿñÿëÿñèíè Áèð ñûðà ùþêóìÿòëÿð êîððóïñèéà ùàëû àøêàð åòäèê- ìèëëè ñèéàñè ýöíäÿìÿ ýÿòèðìÿê âÿ èíäè õöñóñè äÿ êîíòðàêòëàðûí ñûüîðòàñû ìÿãñÿäèëÿ èõðàú êðå- äèããÿòëÿ àïàðûëàí ìèëëè àðàøäûðìàëàðà åùòèéàúû äèòëÿðèíÿ âåðèëìèø ùþêóìÿò ãàðàíòèéàëàðûíäàí øÿðù åòìÿê èìêàíûíûí éàðàíìàñûäûð. èìòèíà åäèð. Àììà áÿçè ùþêóìÿòëÿð êîíòðàêò áþéöê îëäóãäà êîððóïñèéàíû ýþðìÿìÿçëèéÿ âó- 40. ÏÐÎÔÈËÀÊÒÈÊÀÉÀ ÉÀÐÄÛÌ ÅÄßÍ ðóð, áó êîíòðàêòëàðû ìèëëè ìàðàãëàðà óéüóí èø ñà- ÈÍÑÒÈÒÓÒËÀÐ ÝÖÚËßÍÄÈÐÈËÌßËÈÄÈÐ éûð.
Äþâëÿò èäàðÿ÷èëèéè ìÿêòÿáëÿðè äþâëÿò ãóëëóã÷óëà- ¯¯¯¯¯¯¯¯ ðûíûí ùàçûðëàíìàñû âÿ òÿêìèëëÿùäèðèëìÿñè ñàùÿ- ñèíäÿ ìöùöì ðîë îéíàìàëûäûð. Áó ìÿêòÿáëÿðèí Äàâàìëû àíòèêîððóïñèéà èñëàùàòëàðû óüðóíäà èìêàíëàðû, õöñóñÿí êîððóïñèéà ðèñêèíèí èäàðÿ ìöáàðèçÿ óçóí âÿ ÷ÿòèí ïðîñåñäèð. Áó èøèí áþ- îëóíìàñû ñàùÿñèíäÿ ýåíèøëÿíäèðèëìÿëèäèð. Áèç- éöê ÿùÿìèééÿòè øöáùÿ äîüóðìóð. Àììà áó íåñ ìÿêòÿáëÿðèíèí äÿ êîððóïñèéà ðèñêèíèí èäàðÿ ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã ö÷öí ëàçûì îëàí âàõò ãåé- îëóíìàñû öçðÿ êóðñëàðà åùòèéàúû âàð âÿ áèçíåñ ðè-ìöÿééÿí îëàðàã ãàëûð. åòèêàñû MBA åëìè äÿðÿúÿñèíèí âåðèëìÿñè êèìè àç ÿùÿìèééÿòëè âÿçèôÿ èëÿ êèôàéÿòëÿíìÿìÿëèäèð. Îëà áèëñèí, ÿí êîððóïñèéàëàøìûø þëêÿäÿ èíñàíëàð äåìîêðàòèê òÿúðöáÿéÿ öìèäëÿðèíè èòèðñèí âÿ äå- 41. ÞÇßË ÑÅÊÒÎÐ ÅÒÈÁÀÐËÛ ìîêðàòèéàíûí óüóðñóçëóüóíà ìÿíòèãè ðåàêñèéà ÒßÐßÔÄÀØ ÊÈÌÈ êèìè àâòîðèòàðèçìÿ ìåéëëÿíñèíëÿð. ßëáÿòòÿ, àâ- òîêðàòèéàíûí áàøãà áèð ðàóíäóíóí ÿââÿëêèíÿ íè- Þçÿë ñåêòîðäàí áÿçè òÿðÿôäàøëàðûí êîððóïñèéà ñáÿòÿí äàùà àç êàòàñòðîôèê îëàúàüûíû èëÿ ìöáàðèçÿéÿ ïîçèòèâ òþùôÿ âåðìÿëÿðèíÿ âÿ äöøöíìÿê ö÷öí äÿ ÿñàñ éîõäóð. þùäÿëÿðèíÿ êîðïîðàòèâ ñîñèàë ìÿñóëèééÿò ýþòöð- ìÿëÿðèíÿ áàõìàéàðàã, þçÿë ñåêòîð, àíòèêîððóï- Áåéíÿëõàëã áèðëèê äÿ áó éîëà ìàðàüûíû èòèðÿ áèëÿð. ñèéà ðèñê ñòðàòåýèéàñûíû þçöíöí èøýöçàð Îíóí äèããÿòè áàøãà ñàùÿëÿðÿ éþíÿëÿð âÿ îíóí ìàðàãëàðûíà úàâàá âåðÿí àìèë êèìè ãÿáóë åäÿ- ìöäàõèëÿñè ö÷öí äàùà áèðáàøà âàðèàíòëàð òÿêëèô íÿäÿê ùÿëÿ óçóí éîë êå÷ìÿëèäèð. Àíòèêîððóï- åäèëÿ áèëÿð. ñèéà ôÿàëèééÿòèíèí ùàçûðêû èúòèìàèëÿøìÿ ñÿâèééÿñèíÿ áàõìàéàðàã, íÿùÿíý êîðïîðàñè- Àììà áèð ìÿñÿëÿ àéäûíäûð. Ùàêèìèééÿò, âÿòÿí- éàëàð ùÿëÿ äÿ íÿ ãàíóí, íÿ äÿ èúòèìàè ôèêèðëÿ ùå- äàø úÿìèééÿòè, þçÿë ñåêòîð âÿ áåéíÿëõàëã òÿøêè- 278 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
ëàòëàð êîððóïñèéàéà åôôåêòëè ìöãàâèìÿò äàâàì åäÿúÿê. ßââÿëêèíäÿí ôÿðãëè îëàðàã áó ýþñòÿðìÿê ö÷öí ìþâúóä îëàí èìêàíëàðäàí èñ- ýöí îíóí ÿùÿìèééÿòè äàùà äà àðòûð. òèôàäÿ åòìÿñÿëÿð, áó èìêàíëàð ÿëäÿí ÷ûõàúàã. Êîððóïñèéà äàèì âÿ èíñàôñûçúàñûíà éåíè äå- ÃÅÉÄËßÐ ìîêðàòèéàëàðû ñàðñûäàúàã, ÿíÿíÿâè äåìîêðàòè- éàëàðûí èìêàíëàðûíû ìÿùäóäëàøäûðàúàã. Î, 1 Daniel Kaufmann: Áàõûí
èíñàí ùàããëàðûíà, ÿòðàô ìöùèòÿ âÿ ãëîáàëëàøìà- http://www2.worldbank.org/ hm/anticorrupt/
íûí áöòöí àñïåêòëÿðè ìÿíôè òÿñèð ýþñòÿðìÿêäÿ 0140.html
ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ ———————————————————————-
ÁÈÐÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 5 Japanese Government Information – New Rules for Access:http://www.freedominfo.org/analysis/japan1/
Ñ. 5 Commonwealth Ombudsman – Australia – Freedom of Information: http://www.comb.gov.au/publications_information/freedom_information.htm.
Ñ. 5 U.S. Freedom of Information Act: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html
Ñ. 10 (I) World Bank Governance Policy Research Working Papers:http://econ.worldbank.org/resource.php?topic=13&type=5
Ñ. 10 (I) World Bank Institute – Governance Indicators (1996-2002): http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/
Ñ. 10 (ii) The Office of the Commissioner for Public Appointments: http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm
Ñ. 11 (x) “Newspapers: A Ban Is Not a Ban Unless Restricted,” 2002Presentation by Francis T. Seow, Former Solicitor-General of Singapore: www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 279
ÈÊÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 1 International Institute for Democracy and Electoral Assistance – Participation, Political
Parties and Institutions:
http://www.idea.int/thematic_b.htm
Ñ. 13 (1) The Center for Public Integrity: www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp
Ñ. 13 (1) Administration and Cost of Elections Project: http://www.aceproject.org
Ñ. 13 (1) International Institute for Democracy and Electoral Assistance – State of Democracy
Project: http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm
WEBSITE ADDRESSES 207
Ñ. 13 (1) The Comparative Study of Electoral Systems: http://www.umich.edu/~cses/
Ñ. 13 (3) Administration and Cost of Elections Project – Cost Considerations:
http://www.aceproject.org/main/english/ei/ei40.htm
Ö×ÖÍÚÖ ÁÞËÌß
Ñ. 14 (4) Independent Commission Against Corruption: www.icac.nsw.gov.au
Ñ. 13 (9) Parliament of Australia Library – “Conflicts of Interest Avoidance – Is There a Case for
Blind trusts?”: http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97cib14.htm
ÄÞÐÄÖÍÚÖ ÁÞËÌß
Ñ. 2 Center for Responsive Politics – Lobbying Spending: http://www.opensecrets.org/lobbyists/ 280 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
Ñ. 4 Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L.
104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
Ñ. 4 U.S. Code – “Crimes and Criminal Procedures – Lobbying with Appropriated Moneys” –
Title 18 > Part I > Chapter 93 > Sec. 1913: http://liimirror.warwick.ac.uk/uscode/18/1913.html
Ñ. 5 (1) Lobbyists Registration Act: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html
Ñ. 5 (1) Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L.
104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
ÁÅØÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 10 (1) Rules on Parliamentary Immunity in the European Parliament and the Member States
of the European Union: http://www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf
Ñ. 10 (2) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports:
http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
Ñ. 10 (3) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports:
http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
Ñ. 10 (5) Impeachment Documents Relating to a U.S. President:
http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html
Ñ. 10 (6) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports:
http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
208 WEBSITE ADDRESSES ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 281
ÀËÒÛÍÚÛ ÁÞËÌß
Ñ. 19 (6) Applied Ethics Resources on the World Wide Web:
http://www.ethics.ubc.ca/resources/govt/
Ñ. 19 (6) OECD/PUMA – Ethics and Corruption Homepage:
http://www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm
Ñ. 19 (6) U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov
Ñ. 19 (6) TI Source Book 2000, Chapter 20: Public Service Ethics, Monitoring Assets and
Integrity Testing: http://www.transparency.org/sourcebook/20.html
Ñ. 19(6) Office of the Ethics Counsellor:
http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
Ñ. 19 (6) International Institute for Public Ethics: http://www.iipe.org
Ñ. 19 (12) Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption
Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
Ñ. 19 (12) Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
Ñ. 19 (12) TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman:
http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
Ñ. 19 (14) U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov/
Ñ. 19(15) Office of the Ethics Counsellor (Canada):
http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home 282 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
Ñ. 19 (16) The Ethics Package: Conflict, Conduct, and a Commissioner for Parliament Hill –
A Commentary Prepared by Gregory J. Levine, General Counsel, Office of the Ombudsman,
Province of British Columbia:
http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/EthPackPaper2002.htm#_edn1
Ñ. 19 (17) TI Source Book 2000, Chapter 3: Developing Responses:
http://www.transparency.org/sourcebook/03.html
Ñ. 19(19) TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public
http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
Ñ. 19 (19) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Recruitment and Promotion:
http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
Ñ. 19 (20) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Public Service Pay Policy in
Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
Ñ. 20 (20) IMF – Corruption and the Rate of Temptation:
www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
Ñ. 20 (20) TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation:
http://www.transparency.org/sourcebook/01.html
WEBSITE ADDRESSES 209
Ñ. 20 (20) World Bank Institute – Working Papers and Articles – Improving Governance and
Controlling Corruption:
http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 283
Ñ. 20 (20) IMF – Corruption Around the World:
http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
Ñ. 20 (20) The Honest Reformer’s Guide to Fighting Corruption:
http://www.people.hbs.edu/rditella/papers/honest_reformer.pdf
Ñ. 20 (20) World Bank Institute – Governance and Anti-Corruption:
http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
Ñ. 20 (21) Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption
Agencies: http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
Ñ. 20 (21) TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman:
http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
Ñ. 20 (21) Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
Ñ. 20 (22) TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public:
http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
Ñ. 20 (22) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Recruitment and Promotion:
http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
Ñ. 20 (24) TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation
http://www.transparency.org/sourcebook/01.html
Ñ. 20 (24) IMF – Corruption and the Rate of Temptation:
www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf 284 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
Ñ. 20 (24) World Bank – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling
Corruption:http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
Ñ. 20 (24) IMF – Corruption Around the World:
http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
Ñ. 20 (24) Tax Evasion, Corruption and the Remuneration of Heterogeneous Inspectors:
http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
Ñ. 20 (24) World Bank – Public Sector Management – Anticorruption:
http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1
Ñ. 21 (24) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Public Service Pay in
Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
Ñ. 21 (24) World Bank – Adminstrative and Civil Service Reform – Site
Map:http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap.htm
210 WEBSITE ADDRESSES
ÉÅÄÄÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 14 (4) Public Interest Disclosure Act, 1998: www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980023.htm
Ñ. 14 (10) Public Concern at Work: http://www.whistleblowing.org.uk
Ñ. 14 (11) Open Democracy Advice Centre: http://www.opendemocracy.org.za
Ñ. 14 (12) Government Accountability Project: http://www.whistleblower.org ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 285
ÑßÊÊÈÇÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 5
Ñ. 6 (1) IACC – Practical Measures to Improve Integrity in Customs Administrations:
http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html
Ñ. 6 (1) World Bank – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling
Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
Ñ. 6 (1) OECD – Taxation:
http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html
Ñ. 6 (3) IACC – Corruption in the Public Finances:
http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html
Ñ. 6 (6) Transparency International Working Paper – Review of Integrity Management of Staff in
the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities:
http://www.transparency.org/working_papers/mwaller/integrity_management_review.html
#summary
Ñ. 6 (8) Utstein Anti-Corruption Resource Centre – FAQs:
http://u4.no/document/faqs1.cfm
ÄÎÃÃÓÇÓÍÚÓ ÁÞËÌß
Ñ. 9 Foreign Corrupt Practices Act: www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa.html
Ñ. 9 OECD Convention on Combating Bribery of Foreign Public Officials in International
Business Transactions: http://www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm 286 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
Ñ. 20 (2) Transparency International, The Corruption Fighters’ Toolkit, Integrity Pacts –
Colombia: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ip-columbia.html
Ñ. 20 (3) Excluded Parties Listing System: http://epls.arnet.gov/
WEBSITE ADDRESSES 211
ÎÍÓÍÚÓ ÁÞËÌß
Ñ. 7 (2) World Bank – Measuring Governance, Corruption, and State Capture: How Firms and
Bureaucrats Shape the Business Environment in Transit:
http://econ.worldbank.org/view.php?type=5&id=1066
Ñ. 7 (3) National Bureau of Economic Research – “Does ‘Grease Money’ Help Speed Up the
Wheels of Competition?” http://www.nber.org/papers/w7093
Ñ. 7 (4) Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/about/
Ñ. 7 (5) World Bank – Helping Countries Combat Corruption – The Role of the World Bank –
Helping Countries Strengthen Institutions:
http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note35.
ÎÍ ÁÈÐÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 7 (2) Centre for European Reform – Corruption in Eastern Europe:
http://www.cer.org.uk/articles/n_10_2.html
Ñ. 7 (3) PSI: Water Privatisation Corruption and Exploitation:
http://www.labournet.net/world/0208/psi4.html ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 287
Ñ. 7 (4) TI Sourcebook 2000 – Chapter 26: Competition Policy and Containing Corruption:
http://www.transparency.org/sourcebook/26.html
Ñ. 7 (4) OECD Global Forum on Corruption – Contribution from Thailand:
www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc
Ñ. 7 (4) Competition Commission, South Africa:
http://www.compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level=1&child=1
Ñ. 7 (6) Corruption Risks in the Privatisation Process:
http://www.internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Small- scale%20Privatisation
Ñ. 7 (7) Transparency International – The Corruption Fighters’ Toolkit:
http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_tele-bulgaria.html
ÎÍ ÈÊÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 32 (1) World Bank – PREM Notes – Writing an Effective Anticorruption Law:
http://www1.worldbank.org/publicsector/legal/PREMnote58.pdf
Ñ. 32 (1) Eighth IACC – Reversing the Onus of Proof: Is it Compatible with Respect for Human
Rights Norms?: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/despeville.html
Ñ. 32 (2) Current English Ordinance:
http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expand=201.1
212 WEBSITE ADDRESSES
Ñ. 33 (7) Parternship Against Corruption -ICAC-Interpol Conference 2003:
http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/Progframe.html 288 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
Ñ. 33 (8) Interpol – Global Standards to Combat Corruption in Police Forces/Services:
http://www.interpol.int/Public/Corruption/Standard/Default.asp
Ñ. 33 (9) International Prosecution Standards:
http://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001-%20International%20Prosecution%20
Standards.htm
Ñ. 33 (9) International Association of Prosecutors: http://www.iap.nl.com/
Ñ. 33 (10) Why Should We Care About Independent and Accountable Judges?:
http://www.brennancenter.org/resources/downloads/fein_neuborne.pdf
Ñ. 33 (10) ICJ Canada – Documents: http://www.icjcanada.org/transfer/documents/default.htm
Ñ. 33 (10) Article 16 Universal Declaration of Human Rights:
http://www.un.org/Overview/rights.html
Ñ. 34 (10) Article 16 UN Office of the High Commissioner for Human Rights – International
Covenant on Civil and Political Rights: http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm
Ñ. 34 (10) Article 16 Amnesty International Fair Trials Manual:
http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm
Ñ. 34 (10) Article 16 The Universal Charter of the Judge:
http://www.domstol.dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf
Ñ. 34 (11) Basic Principles on the Independence of the Judiciary, Seventh United Nations
Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Milan, 26 August to 6
September 1985: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 289
Ñ. 34 (12) The Bangalore Principles of Judicial Conduct 2000:
http://www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf
Ñ. 34 (13) European Association of Judges – Judges’ Charter in Europe:
http://www.richtervereinigung.at/international/eurojus1/eurojus15a.htm
Ñ. 34 (14) Independence, Efficiency and the Role of Judges – Recommendation adopted on 13
October 1994 by the Committee of Ministers of the Council of Europe:
http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Judges/Instrument
s_and_documents/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20 memorandum.pdf
Ñ. 35 (17) The New Politics of Judicial Elections:
http://www.justiceatstake.org/files/JASMoneyReport.pdf
Ñ. 35 (18) Public Broadcasting System, Frontline, Justice for Sale:
http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html
Ñ. 35 (20) The St. James Ethics Centre – Tackling Judicial Corruption Globally:
http://www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames.htm
WEBSITE ADDRESSES 213
Ñ. 35 (20) Ethical Principles for Judges – Canadian Judicial Council:
http://www.cjc-ccm.gc.ca/english/publications/ethic_e.pdf
Ñ. 35 (20) “Judicial Ethics in South Africa,” The Sunday Times, March 2000:
http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16.htm 290 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
Ñ. 35 (22) Basic Principles on the Role of Lawyers, Eighth United Nations Congress on the
Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Havana, 27 August to 7 September 1990:
http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm
ÎÍ Ö×ÖÍÚÖ ÁÞËÌß
Ñ. 12 (1) TI Sourcebook 2000 – Confronting Corruption – The Elements of a National Integrity
System: http://www.transparency.org/sourcebook/index.html
Ñ. 12 (2) United Nations Office on Drugs and Crime – Anti-Corruption Toolkit:
http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html
Ñ. 12 (4) National Pledge of Integrity for the Sustainable Development of a New Honduras:
http://www.wri.org/governance/pdf/ncsds- gfed/honduraspledge-eng.pdf
Ñ. 12 (6) Anti-Corruption Network for Transition Economies – Status Report of the Republic of
Lithuania on the Baltic Anti-Corruption Act: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf
Ñ. 12 (9) European Commission Strategy Paper and Report 2003 – The Copenhagen Criteria:
http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php
Ñ. 12 (10) Anticorruption Prosecutor’s Office in Spain and Some Suggestions for Slovakia:
http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_eng/anticorruption_prosecution_spanish_slova
kia.doc
Ñ. 12 (11) Transparency International – National Integrity Systems:
http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/nis_index.html ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 291
Ñ. 12 (12) Griffith University – Key Center for Ethics, Law, Justice and Governance:
http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/
ÎÍ ÄÞÐÄÖÍÚÖ ÁÞËÌß
Ñ. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong:
http://www.icac.org.hk/eng/main/
Ñ. 1 Current English Ordinance & Sub. Leg: http://www.justice.gov.hk/home.htm
Ñ. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong – About the ICAC:
http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html
214 WEBSITE ADDRESSES
Ñ. 1 Current English Ordinance:
http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
Ñ. 8 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong – Checks and Balances:
http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1.html
Ñ. 11 Current English Ordinance:
http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
Ñ. 15 (1) TI Sourcebook 2000 – Independent Anti-Corruption Agencies:
http://www.transparency.org/sourcebook/11.html
Ñ. 16 Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption
Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf 292 ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ
Ñ. 16 (1) Independent Commission Against Corruption, New Zealand:
http://www.icac.nsw.gov.au/
Ñ. 16 (1) Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/
Ñ. 16 (3) Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines – Mandate:
http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html
Ñ. 16 (4) International Anti-Corruption Conference – The Role of the Ombudsman in Fighting
Corruption: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html
Ñ. 16 Statutes of New
Zealand:http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes
ÎÍ ÁÅØÈÍÚÈ ÁÞËÌß
Ñ. 3 About the BBC: http://www.bbc.co.uk/info/
Ñ. 10 (2) Communications Reform White Paper:
http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti-dcms_comms-reform_experts.html
Ñ. 10 (3) Communications White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/
Ñ. 10 (4) Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines – Primer on Corruption
Prevention Unit (CPU) Program: http://www.ombudsman.gov.ph/publications/cpu_program.html
Ñ. 10 (5) The International Budget Organization: FAQs: http://www.internationalbudget.org/faq/
Ñ. 10(5) Open Budget – Regions of Russia – Regulations for Regional Representatives:
http://openbudget.karelia.ru/eng/anona.shtml ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÖÍÂÀÍËÀÐÛ 293
Áóðàäàêû Èíòåðíåò ñÿùèôÿëÿðèíÿ ÷ûõìàã ìöìêöí îëìàéàíäà àøàüûäàêû öíâàíà ìöðàúèÿò åòìÿê
îëàð: psu-oceea-at@osce.org
BEST PRACTICES IN COMBATING CORRUPTION
Best Practices in Combating Corruption Office of the Co-ordinator for Environmental and Economic Activities
Office of the Co-ordinator for Economic and Environmental Activities Kärntner Ring 5-7 ■ A-1010 Vienna, Austria Telephone (+43-1) 514 36-151 ■ Telefax (+43-1) 514 36-96 ■ INTRODUCTION BY DR MARCIN ŚWI˛ECICKI Co-ordinator of the Office of OSCE Economic and Environmental Activities
“Power tends to corrupt; absolute power corrupts absolutely.” – British historian Lord Acton, 1887
No country, however democratic, is free from cor- Elsewhere, other international organizations – the ruption. This social ill touches government officials, United Nations, the Council of Europe, the Organiza- politicians, business leaders and journalists alike. tion for Economic Cooperation and Development as It destroys national economies, undermines social well as the World Bank and the European Bank for stability and erodes public trust. Reconstruction and Development – have launched similarly aggressive campaigns. Corruption lowers tax revenue, inflates costs of pub- lic services and distorts allocation of resources in Political leaders in many countries have already the private sector. The negative correlation between declared combating corruption as their priority. In good governance and economic development has some countries national plans of combating cor- been identified. Corruption humiliates the ordinary ruption are being created and specialized agencies citizen and weakens the state. established. There is a growing number of interna- tional and national non-governmental organizations The fight against corruption has been recently placed engaged in unmasking corruptive practices. Media, high on the agenda of the OSCE states. The 1999 wherever free, denounces corruption in politics and Istanbul Charter for European Security calls for anti- business. corruption efforts to intensify. In 2001, under Roma- nian chairmanship, the Economic Forum in Prague Yet practical knowledge of how to wage an effective and subsequent seminar in Bucharest in 2002 were anti-corruption campaign remains limited. To assist devoted to good governance. The OSCE Office for OSCE member-states in their endeavors, this booklet Democratic Institutions and Human Rights and the provides examples of best practices from the OSCE OSCE field presences have organized debates and region and beyond. The described case studies training programs. In some cases, the OSCE has are not meant as made-to-order solutions for fight- worked with both international and local partners in ing corruption. Rather, they are narrative examples anti-corruption campaigns. whose lessons can be applied as individual country circumstances allow. In December 2003, the OSCE reaffirmed its own commitment to good governance with the New The booklet is addressed to legislators, public offi- Strategy Document for the Economic and Envi- cials, media, NGOs, business circles and civil society ronmental Dimension. Commitments of all 55 at large. For those readers interested in gaining more participating States addressing transparency and detailed information on the practices cited here, an corruption will be subject to systematic review. At extensive list of Web sites and other materials has the same time, OSCE institutions offer assistance to been provided at the end. participating States in streamlining legislation, build- ing institutional capacity and developing national anti-corruption strategies. This booklet serves as a confirmation of that pledge.
The Office of the Co-ordinator of Economic and Environmental Activities would like to express its deep gratitude to the United States, United Kingdom, and Norwegian delegations for financing the publication of this booklet. We are also particularly grateful to Jeremy Pope, Co-director of TIRI (the governance-access-learning network) and Emil Tsenkov, Senior Fellow at the Center for the Study of Democracy in Sofia, Bulgaria, for sharing their knowledge and advice. TABLE OF CONTENTS
CHAPTER 1 POLITICAL OPENNESS 5
CHAPTER 2 ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING 17
CHAPTER 3 CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS 29
CHAPTER 4 REGULATING LOBBYING 43
CHAPTER 5 POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY 49
CHAPTER 6 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 57
CHAPTER 7 COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN 75
CHAPTER 8 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 87
CHAPTER 9 PUBLIC PROCUREMENT 103
CHAPTER 10 LICENSES AND CONCESSIONS 119
CHAPTER 11 PRIVATIZATION AND ANTI-CORRUPTION PROCEDURES 127
CHAPTER 12 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 135
CHAPTER 13 NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES 155
CHAPTER 14 ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS 165
CHAPTER 15 THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY 179
CHAPTER 16 THE JUDICIAL SYSTEM: JUDGES AND LAWYERS 191
CHAPTER 17 AFTERWORD 199
WEBSITE ADDRESSES 207 CHAPTER ONE I POLITICAL OPENNESS 5
What is an “open society”? An open society rec- injured. And we are also taught to observe those ognizes that no one has a monopoly on the truth. unwritten laws whose sanction lies only in the Citizens can vigorously debate government policies universal feeling of what is right ... and the future direction of their country. Freedom is maximized, but the weak and the poor are pro- Our city is thrown open to the world; we never tected. Legal guarantees of freedom of association expel a foreigner ... We are free to live exactly as and freedom of speech are assured. we please, and yet, we are always ready to face any danger.... To admit one’s poverty is no disgrace Such societies are not just the exclusive domain of with us; but we consider it disgraceful not to make mature democracies. They can be part of any state’s an effort to avoid it ... We consider a man who democratic development. An open society is not a takes no interest in the state not as harmless, but function of culture or history – examples range from as useless; and although only a few may originate France to Sweden – but of a sincere commitment to a policy, we are all able to judge it. We do not look government transparency and civil rights. upon discussion as a stumbling block in the way of political action, but as an indispensable preliminary The concept of an open society first entered the to acting wisely... modern political lexicon with the publication of one of the 20th century’s most influential books. Karl Today, the open society model faces fresh chal- Popper’s 1945 landmark study The Open Society lenges. Corruption is one of the most insidious. and Its Enemies prophesied the collapse of commu- In both the Balkans and the former Soviet Union, nism and exposed the flaws of socially engineered citizens and elected leaders have long struggled political systems. It argued for the widest possible against what the World Bank describes as the “state freedoms, but also cautioned that “We must [also] capture” phenomenon. This occurs when organized construct social institutions, enforced by the power crime groups and oligarchs infiltrate government of the state, for the protection of the economically affairs or corrupt public officials use their posi- weak…” tions to finance lucrative businesses. The long-term effects of this phenomenon are devastating. But But open societies can be traced still further back they can be avoided. in history, to ancient Greece. Pericles, the legendary leader of Athens from 462 BC – 429 BC had a vision In recent years, numerous non-governmental orga- of society still relevant for the world today: nizations have undertaken campaigns to help coun- tries realize the goal of good governance. One of the Our political system does not compete with insti- most prominent is the Open Society Institute, run by tutions which are elsewhere in force. We do not Hungarian-born philanthropist George Soros. Other copy our neighbors, but try to be an example. Our noteworthy organizations concerned with the con- administration favors the many instead of the few: struction of an open society include Transparency this is why it is called a democracy. The laws afford International, Reporters Without Borders, Internews, equal justice to all alike in their private disputes, but and Article 19. we do not ignore the claims of excellence. When a citizen distinguishes himself, then he will be called A recent World Bank report found that govern- to serve the state, in preference to others, not as ments with greater transparency do, in fact, govern a matter of privilege, but as a reward of merit; and “better.”1 The trick is how to make that desire a poverty is no bar. reality.
The freedom we enjoy extends also to ordinary life; we are not suspicious of one another, and we do BUILDING AN OPEN SOCIETY not nag our neighbor if he chooses to go his own way. ... But this freedom does not make us lawless. A guaranteed access to information is the most We are taught to respect the magistrates and the critical element for building a successful open laws, and never to forget that we must protect the society. Freedom of speech and freedom of asso- 6 POLITICAL OPENNESS
ciation also play a crucial role. Citizens should be Objectivity – In carrying out public business, able to discuss the issues of the day, to challenge including making public appointments, awarding the media and government, and, when they see contracts, or recommending individuals for rewards fit, to take to the streets to register their protest and benefits, holders of public office should make in peaceful demonstrations. In turn, those in posi- choices on merits. tions of public trust and authority are expected to listen to citizens’ concerns. Voters should be con- Accountability – Holders of public office are sulted on proposed legislation. Except in extreme accountable for their decisions and actions to the circumstances, legislatures should sit in public public and must submit themselves to whatever sessions, and their committee hearings should be scrutiny is appropriate to their office. open to all. Openness – Holders of public office should be Underpinning these processes is a lively and inde- as open as possible about all the decisions and pendent media, ready, willing and able to hold those actions that they take. They should give reasons who hold positions of public trust to the standards for their decisions and restrict information only of an open society. The government should accept when the wider public interest clearly demands. the media’s legitimacy to challenge its policy, and accept the public’s support for such critiques. Honesty – Holders of public office have a duty to Politicians should make themselves readily acces- declare any private interests relating to their public sible to the media. In such a society, the media duties and to take steps to resolve any conflicts accepts its responsibilities to filter information fairly arising in a way that protects the public interests. and objectively so that news consumers are accu- rately informed. Leadership – Holders of public office should promote and support these principles by The purpose of such information access is clear: to leadership and example. safeguard against corruption. Political leaders who find themselves under intensive, regular public scru- Codes of conduct – for ministers, legislators, tiny are more inclined to act honestly, ethically and in civil and foreign service officers, the judiciary, and the public interest – and less inclined to sell out the local government3 – can help countries put these public interest for their own. principles to work. – Similarly, citizens’ charters, compel government agencies to provide certain In an effort to hold its public servants to such stan- levels of service to citizens and to solicit complaints dards, the United Kingdom introduced a broad if these levels are not met. code of behavior in 1994 for those in public life. Developed under the stewardship of Lord Nolan, Public appointments should be made openly and the Seven Principles of Pubic Life 2 can be applied based on merit4. Public bodies, too, and their boards universally, regardless of differences in politics, his- must observe high standards of propriety involving tory or culture: impartiality, integrity and objectivity in relation to their stewardship of public funds. They will maximize value Selflessness – Holders of public office should for money by ensuring that services are delivered in take decisions solely in terms of the public interest. the most efficient and economical way on budget and They should not do so in order to gain financial or with an independent validation of their performance, other material benefits for themselves, their family, wherever practicable. They should be accountable or their friends. to the legislature, and to the public at large for their activities, their financial management and the extent Integrity – Holders of public office should not to which objectives have been met. place themselves under any financial or other obligation to outside individuals or organisations Government contracting should occur through an that might influence them in the performance of open tendering process so that citizens have full their official duties. information about a government’s commercial ties. POLITICAL OPENNESS 7
This helps curtail cronyism and political patron- government. Without such access, confidence in age financed at the public’s expense. A financial public institutions is placed in jeopardy. watchdog should testify publicly to the legislature about the government’s performance in these However, even when a society recognizes the areas and its report should be published promptly. importance of freedom of information, without a An aggrieved citizen should have access to an legally-enforceable right to information, citizens are ombudsman, whose reports would also be made often left at the mercy of public officials and politi- public and who would work to guarantee that any cians who may be reluctant to part with certain corrective action is timely. information. To correct this practice, the Council of Europe has come down firmly in favor of a formal Increasingly, to enhance national security in the guarantee: face of rising terrorism, the argument is being made throughout the democratic world that such freedom Member States should guarantee the right of of speech and assembly and right to public informa- everyone to have access, on request, to official tion should be restricted. Though the reality of the documents held by public authorities. This principle threat cannot be denied, in effect, this argument should apply without discrimination on any ground, achieves what terrorists aim: the destruction of a including that of national origin.6 civil society. A balance needs to be struck. A sound freedom of information act may, therefore, Corruption, like terrorism, thrives on a lack of reli- be seen as providing the foundation for a able information. As the 1987 Nobel Peace Laureate sustainable democracy. Oscar Arias Sanchez has observed:
We must not despair of arresting the cancer of cor- ACCESS TO INFORMATION LEGISLATION ruption. As much as we speak of the globalisation of corruption, we must also welcome the global Article 19 of the Universal Declaration of Human tidal wave of public demands for good government. Rights provides a starting point for this process, Today, national leaders are beginning to accept but its applications are limited7. The article is clearly that corruption must be discussed on the domestic aimed at curtailing government censorship, rather and international stages. than promoting government transparency.8 Thus, the task of the reformer is to elaborate on Article But our most important weapon in the war 19. against corruption will be the growing number of democracies and, consequently, free presses One can start with the assumption that all informa- around the world. Without the freedom to ask tion belongs to the public. Unless there are compel- questions, or to effect change, people are not ling reasons why it should be withheld, information empowered – they are, instead, caught in a is held in trust by the government to be used in the system of superficial democracy. One of the most public interest.9 important freedoms in a democracy is the freedom of the press. When the voice of one man or woman The approach adopted in such countries as Brazil is suppressed, all voices are in danger of being and New Zealand has been to create a legal silenced. When even the smallest part of truth is requirement that all official information be made hidden, a great lie may be born.5 available to anyone who seeks it unless there is adequate cause to withhold it.10 If the starting point is that information belongs to the state and ACCESS TO INFORMATION is to be used in the interests of the government, then any resulting rights will be of little value in The greater the information made publicly available advancing a democratic environment or informed and the more certain its accuracy, the greater the debate. Section 5 of the 1982 New Zealand Official chances for a transparent and truly accountable Information Act provides that: 8 POLITICAL OPENNESS
5. Principle of availability – The question Similarly, Latvia’s 1998 Law on Freedom of whether any official information is to be made Information guarantees public access to all infor- available... shall be determined, except where this mation in “any technically feasible form” not spe- Act otherwise expressly requires, in accordance cifically restricted by law. Bodies must respond to with the ... principle that the information shall be requests for information within 15 days. Information made available unless there is good reason for can only be limited by law; if the information is for withholding it.11 an institution’s internal use; if it is a trade secret unrelated to public procurements or information There is no reason why, in any open and democratic about the private life of an individual; or if it con- society, state revenues should be kept secret from cerns evaluation and certification procedures. citizens. Nor, in a democratic society, why extra- budgetary funds should be maintained outside the Appeals can be made internally to a higher govern- government’s formal accounting arrangements. In ment body or directly to a court. For example, in the interests of transparency and accountability, the 1999 the Latvian Constitutional Court ruled that whole of the state’s revenues should be accounted a regulation issued by the Cabinet of Ministers for in its official budget. The budget should be restricting access to budget information was void audited by an independent financial watchdog and because it violated the Freedom of Information Act’s the findings made public. There is also a grow- requirements. ing global consensus that recognizes the right of citizens to know what their governments receive as Similar conditions prevail in Bulgaria, where Article payments for the exploitation of natural resources. In 41 of the 1991 Bulgarian Constitution states: this regard, transactions with multinational corpora- tions ought not to be kept secret. (1) Everyone shall be entitled to seek, receive and impart information. This right shall not be exercised to the detriment of the rights and reputation of SOME EXAMPLES FROM others, or to the detriment of national security, CENTRAL AND EASTERN EUROPE public order, public health and morality.
Among other countries in the OSCE region, Latvia (2) Citizens shall be entitled to obtain information uses a constitution that specifically provides for from state bodies and agencies on any matter of access to information. It states: legitimate interest to them which is not a state or other secret prescribed by law and does not affect Article 100. Everyone has the right to freedom the rights of others. of expression which includes the right to freely receive, keep and distribute information and to In 1996, Bulgaria’s Constitutional Court ruled that, express their views. Censorship is prohibited. though the constitution gives any person the right to information, additional legislation was needed Article 104. Everyone has the right to address to determine the conditions under which this pre- submissions to State or local government rogative would be restricted. After a number of lower institutions and to receive a materially responsive courts had rejected requests by citizens and non- reply. governmental organizations (NGOs) to obtain infor- mation, the Access to Public Information Act was Article 115. The State shall protect the right of enacted in 2000. It allows for any person or legal everyone to live in a benevolent environment entity to demand access to any information held by by providing information about environmental state institutions. conditions and by promoting the preservation and improvement of the environment. The Personal Data Protection Act, which came into force in January 2002, gives individuals the right to access and correct information held about them by both public and private organizations. A Data POLITICAL OPENNESS 9
Protection Commission was created in 2002 to (2) The State guarantees every citizen the right of oversee the implementation of this act. In 2002, free access to truthful information regarding the a bill on the National Archives was introduced. At state of the natural environment, living and working present, Bulgarians have no right of appeal if access conditions, and the quality of food products and to these records is denied. household appliances.
As did other countries in the region, Bulgaria passed Under the Law on Access to Information, which a Law for the Protection of Classified Information in came into force in August 2000, citizens and April 2002 as part of its attempt to join the North residents of Moldova can demand information from Atlantic Treaty Organization (NATO). The bill created state institutions, publicly financed organizations a Commission on Classified Information appointed and individuals and legal entities that provide public by the prime minister, and four levels of security for services and have access to official information. classified information. The law provides a very broad Institutions must respond within 15 working days. scope of classification. Anyone who is empowered to sign a document, may also classify it. There are Restrictions can be imposed to protect the following no overriding public interest tests that can reverse kinds of information: state secrets related to military, the decision to classify a document. A short citizen’s economic, technical-scientific, foreign policy, intel- handbook has been published online that explains ligence, counterintelligence and investigation activi- how the Bulgarian legislation works.12 ties if publication would endanger state security; business information submitted to public institutions Under a separate law, the Administration Act, the under terms of confidentiality; personal data whose Bulgarian Council of Ministers is required to pub- disclosure may be considered a violation of individ- lish a register of administrative structures and “all ual privacy; information related to the investigative normative, individual and common administrative activity of corresponding bodies; and information acts.” A copy of the register is required to exist on that represents the final or intermediate results of the Internet. scientific and technical research. Information pro- viders must prove that the restriction is authorized A third example of information access laws in the by law and that the damage caused by publication OSCE region is Moldova, where Article 34 of the would outweigh the public interest in disclosing the Constitution provides that: information.
(1) Having access to any information of public In Moldova, appeals against refusals, delays, fees interest is everybody’s right and may not be and damages can be made to the supervisor of the curtailed. department that holds the information or its superior body. Denied requests can be appealed directly (2) According to their established level of to the courts. They can also be appealed to the competence, public authorities shall ensure that ombudsman. The Administrative Code and Criminal citizens are correctly informed both on public Codes were amended in 2001 to allow for fines and affairs and matters of personal interest. penalties for violation of the Access to Information Act. (3) The right of access to information may not prejudice either the measures taken to protect The Federation of Bosnia-Herzegovina provides a citizens or national security. fourth example. The Freedom of Information Act was adopted in October 2000 in Bosnia-Herzegovina (4) The State and private media are obliged to and in Republika Srpska in May 2001. The law went ensure that correct information reaches the public. into effect in February 2002.
In addition, Article 37 provides for a right to environ- The Act was initiated by the Office of the High mental, health and consumer information: Representative for Bosnia- Herzegovina, the chief civilian peace implementation agency in the coun- 10 POLITICAL OPENNESS
try, which had directed that a freedom of informa- LIMITS tion bill be developed. A high-level group of inter- national and national experts prepared a draft bill As we have seen from the regional examples, any in June 2000, based on some of the best practices freedom of information law will come accompanied from around the world. by certain restrictions. A major challenge is what the criteria should be for those limits. Inevitably, excep- The Act applies to information in any form held by tions will include state security, law enforcement, any public authority including legal entities carrying personal data on other individuals and commercially out public functions. It also provides for a broad sensitive information. right of access for any person or legal entity, both in and outside of Bosnia. The request must be in The global non-governmental organization Article 19 writing. The government agency must respond in has developed a sample freedom of information law 15 days. for use in crafting such legislation.14 This example bill includes the following restraints: Information can be withheld if it would cause “sub- stantial harm” to defense and security interests, the protection of public safety, crime prevention and 4 Unreasonable disclosure of personal information crime detection. Non-disclosure is also mandated to protect the deliberative process of a public author- 4 Information that cannot be used in court ity, corporate secrets and personal privacy. A public proceedings as evidence etc. interest test is applied to any exemption. 4 Commercial or confidential information involving An ombudsman hears appeals. Those who have a breach of confidence, trade secrets, or whose been denied information can also appeal internally disclosure would be likely to seriously prejudice and challenge decisions in court. The Federation’s the commercial or financial interests of a third ombudsman has issued two opinions on the imple- party mentation of the Freedom of Information Act. The first, issued before the Act came into force, called 4 Confidential information obtained from another for ministries to disseminate guides, compile a state or from an international organization register and to designate information officers. In a that cannot be disclosed without seriously second decision, the ombudsman recommended prejudicing relations with that state or not releasing intelligence files related to candidates organization in an upcoming election. 4The release of information that would be likely Based on experiences across the OSCE region, to endanger the life, health or safety of any as well as elsewhere, it is all too apparent that individual reforms take time to be implemented and for fresh approaches to become embedded in bureaucratic 4 Law enforcement records which would be likely cultures. Several countries have found that a lack to cause serious prejudice to law enforcement of public education about civic rights, coupled with activities if made public unreliable records management systems and an unwillingness by some public officials to change 4 Information that would likely jeopardize national their ways have meant that not as much use has security or defense been made of the legislation as its promoters had intended. This is, perhaps, only to be expected. On 4 Economic information which could undermine the positive side, a number of governments and the government’s ability to manage the economy NGOs are making efforts to educate the public and or which would be likely to cause serious public officials alike as to the requirements of the new prejudice to the legitimate commercial or openness. New laws need to be promoted energeti- financial interests of a public body cally if they are to have the desired effects.13 POLITICAL OPENNESS 11
4 Information the release of which would be there is the chance of political embarrassment. It is likely to cause serious prejudice to the effective also the case that an Official Secrets Act can fol- formulation or development of government low hard on the heels of a progressive Access to policy.15 Information Act, effectively reclaiming most or all of the rights previously recognized.17 Singapore In 2002, the Council of Europe reinforced this prosecuted The Business Times for publishing an approach, stating that “member states may limit official prediction of the country’s likely economic the right of access to official documents.” However, growth – material freely available in other industrial- the Council states that any limitation should be set ized countries – and then curtailed the circulation down precisely in law; be necessary in a democratic of the international weekly The Economist, when it society; and be in proportion to the value of the criticized the move.18 information under protection. At first glance, personal privacy would seem to The Council of Europe recognizes that limits can be a relatively easy issue to resolve. Few would be placed on public information within the following argue against rights to the confidentiality of medical areas: records, but there can be exceptions; for example, if a person suffers from a highly contagious, life- 4 national security, defense and international threatening communicable disease. Yet the values relations societies place on personal privacy vary and are often shaped by their differing histories. The fact that 4 public safety in Sweden a citizen can see his or her neighbor’s income tax return may not convince other countries 4 the prevention, investigation and prosecution of that such openness is desirable. criminal activities Public figures often claim the right to not have their pri- 4 privacy and other legitimate private interests vate lives exposed in the mass media. Courts around the world have tended to support the argument that 4 public or private commercial and other public figures necessarily will have their lives subject economic interests to greater scrutiny by individuals and the media.19 This means that in a growing number of countries public 4 the equality of parties concerning court figures are having to put up with greater scrutiny of proceedings their private lives than might be permitted in the case of ordinary citizens. Politicians, in particular, have to 4 the environment act more aggressively in suing for defamation of char- acter and, consequently, should be accorded far less 4 inspection, control and supervision by public protection in this area, too. authorities Pleas that desired information is too commercially 4 state economic, monetary and exchange rate sensitive to release are also common. Yet as a mat- policies ter of principle, citizens have the democratic right to know about the details of commercial arrange- 4 the confidentiality of deliberations within or ments entered into between their government and between public authorities during the internal its suppliers, all the more so in cases of privatiza- preparation of a matter.16 tion of public assets. Whereas confidentiality may characterize lawful transactions within the private At the same time, however, caution should be sector, it can be indefensible when public money exercised in implementing such restrictions. For is at stake.20 It is too easy for officials to strike example, it is easy for the state security card to be deals with the private sector and then claim that overplayed. The concepts of state security and the the transactions are privileged and exempt from security of the political elite can quickly merge where public scrutiny. 12 POLITICAL OPENNESS
Perhaps the most problematic area of all is the extent the minister fail to do so. Systems of governance to which citizens should have access to advice given may vary, but there is always a wholly unacceptable to ministers and leaders by government advisors. conflict of interest whenever and wherever an official Those who support limiting access to such infor- acts as the judge in his or her own cause. mation argue that policy recommendations from civil servants to their ministers need to be delivered frankly and fearlessly. Exposing such exchanges to INFORMATION CAMPAIGNS public view, they say, would undermine an essential AND RECORDS MANAGEMENT atmosphere of confidence and, ultimately, effective decision-making. Based on this reasoning, inter- Should people always have to ask for the informa- nal official documents are often exempted from tion to which they are entitled? One view is that freedom of information requirements. Though this public authorities should not simply wait until they argument may appear attractive, countries which are asked for information. They should develop have made such information available tend to have policies that take essential information to the people encountered few, if any, problems as a result, and before they ask for it. Such positive actions can be also have scored consistently well in international much more cost-effective, and of greater practical corruption surveys.21 utility, than is the case when departments wait pas- sively for the submission of inquiries.23 It means, too, that the information can be processed into simple IN CASES OF DISPUTE and meaningful messages which are much more helpful to citizens than reams of documents simply Once a legal right to information with an appropriate dumped onto a website. The preparation of mean- breadth of scope has been established, how should ingful messages should never be allowed to provide competing interests be resolved in case of dispute? an opportunity for the manipulation and projection How easy should it be for political, as opposed to of half-truths. public, interests to prevail when a citizen – or jour- nalist – makes a request for information? Such a strategy can be particularly advantageous to governments with limited resources. By making In some countries, ministers enjoy a discretionary information available in offices and other public power to decline requests for information. Clearly, places, the calls on staff time to respond to indi- no minister should have this authority unless it can vidual queries can be greatly reduced – and citizens be reviewed on appeal, since the privilege can be can learn of their rights without even being aware of effortlessly abused. Guidance notes should com- their entitlement to know.24 prehensively identify when access may be blocked. Information should never be withheld if its release When we campaign for greater access to information might be inconvenient or embarrassing to the we must at the same time campaign for improved minister or the department. Nor should ministers records management. There seems little point in hav- be able to block access with the argument that ing access to information that is chaotic and unreli- information does not concern the applicant or that able. Systematic, complete and dependable record- it could be “misunderstood” by the applicant or by keeping is a must. Reliable public sector records the media.22 management systems are essential. Similarly, with- out paper trails, there is little or no accountability, and Some countries allow for a right of appeal to an inde- corruption can flourish in the vacuum. pendent information commissioner, an ombudsman or an appeals body. Recommendations for disclo- Increasingly, the role of the chief archivist is coming sure are either accepted by the minister in ques- into focus. Long overlooked, this official is increas- tion or taken on appeal to the judiciary. Elsewhere, ingly seen as holding a key to accountability. The appeal bodies can do no more than recommend archivist’s records can provide the paper trails that the minister reverse an earlier decision to deny crucial for exposing mismanagement and corrup- a request, with no right of appeal to a court should tion. Unfortunately, their posts are generally junior, POLITICAL OPENNESS 13
and their work under-resourced. The post of chief Even though information held by the private sector archivist should be granted constitutional protec- itself is governed by considerations distinct from tion – perhaps placed on a par with a Supreme those applicable in the public arena, certain catego- Court judge or the head of an independent financial ries of information must be made available to con- watchdog body. sumers, suppliers and employees. Examples range from accurately labelled food to business accounts, But as governments open up, reformers must be from professional audit and financial services to prepared to take the world as it is old records may personnel files. be so chaotic as to render rights of access highly time-consuming, if not wholly fruitless. Indeed, in The public rightly expects greater accountability Mexico, where a freedom of information law was whenever private entities carry out public functions enacted in April 2002, a report stated that ”pub- or when a traditional state function is privatized. lic records, transcripts, and notes from important Private agencies cannot be permitted to obscure meetings have been purposefully kept from public their public accountability. On the contrary, citizens view, leaving almost no official record of how key are entitled to know much more about public–pri- decisions have been made. In many cases, official vate undertakings than about activities that are records have been destroyed or taken home by offi- entirely confined to the private sector. After all, such cials when they left office.”25 state-funded activities involve taxpayers’ money.
In such cases, transitional arrangements are Citizens, pension funds and insurance companies essential if citizens’ faith in their newly won rights are also entitled to expect honest financial informa- is not to be lost. Rather than allow poor records tion from publicly listed corporations. Private sector management systems to be used as a reason to auditors should discharge their duties indepen- block reform, it may be better to start afresh. Rights dently of audited corporations and with a view to of access should not be retroactive in areas where the public interest – not one crafted to meet the the existing information system cannot deliver docu- narrow ends of senior managers with performance ments reliably. bonuses. The financial reports they produce are vital to the welfare of citizens. These professionals Whatever the course adopted, a clear duty must be perform a public function by providing information imposed that the information provided be complete, that gives a true picture of the financial health of coherent and comprehensible. Invariably, the cost audited companies.27 factor is raised as an argument against reform. Should those asking for information be required To their credit, leading corporations are starting to meet the costs of preparing the replies? If so, to accept the legitimacy of public concern and in should there be limits? Obviously, high fees deter some cases are responding by promoting access to requests and so undermine the whole purpose of information policies.28 Indeed, accountability by the the exercise. Fortunately, governments are learn- private sector to the public at large lies at the very ing that the benefits of openness can outweigh any heart of the growing corporate social responsibility related costs. Furthermore, wherever legislation has movement. been passed, only nominal processing fees tend to be required. A CULTURE CHANGE
INFORMATION AND THE PRIVATE SECTOR Even if the benefits of openness are understood, citizens with the right of access to information The private sector, too, has its own needs for access can appear threatening to officials accustomed to to complete and reliable publicly information; in regarding their files as confidential and safe from the particular, that related to public procurement rules eyes of an inquisitive public. and exercises, which some countries are starting to make available through the Internet.26 14 POLITICAL OPENNESS
A culture change is needed – from the most junior administration. Such policies foster a public sector government staff up to the responsible minister. ethic of service to the public, enhance job satisfac- Through training and the leadership examples of tion, and raise the esteem in which public servants those at the top officials must come to under- are held by the communities they serve, and in which stand that the introduction of access to information they live. policies can demonstrably increase the quality of
ENDNOTES
1 The World Bank – Governance Policy Research Working 8 See Anne Marie Goetz and Rob Jenkins, “Hybrid Forms Papers: http://econ.worldbank.org/resource.php?topic= of Accountability” Citizen engagement in institutions of 13&type=5 See also Governance Indicators: http://www. public-sector oversight in India”, Public Management worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/ Review Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383. Also Rob Jenkins 2 UK Public Standards: http://www.public-standards.gov. and Anne Marie Goetz, “Accounts and Accountability: uk/about%20us/seven_principles.htm theoretical implications of the right-to-information move- ment in India”, Third World Quarterly, Vol. 20, No. 3, pp 3 The United Kingdom has a commissioner who oversees 603-622. the openness and propriety of public appointments (see http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm). A further recent 9 The Swedish government recently launched “Open example of openness at the level of local government is Sweden”, as part of its program ”A Government in the the United Kingdom’s project, Modern Local Government Service of Democracy,” intended to help ensure that in Touch with the People. (http://www.odpm.gov.uk/ the basic principles of democracy, the rule of law and stellent /groups /odpm_localgov/documents /page / efficiency are in force in the national government, and odpm_locgov_605468.hcsp). Under a new ethical frame- among the 150 Swedish public administrative bod- work councils are expected to embrace the new culture ies. The need for greater openness is of equal central of openness and ready accountability for which a new importance to Sweden’s 21 county councils and 289 Model Code of Conduct for Councillors is promoted. The municipalities. As a result, Open Sweden is a joint effort code requires that elected Councillors of local authorities involving representatives from the national, county coun- in England behave according to the highest standards of cil and municipal levels. personal conduct in the performance of their duties. 10 Brazilian Constitution, Article 5, Item 33. Such is also 4 For an example, see the Estonian Public Service Act the case in New Zealand’s 1982 Official Information Act. (http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/ The act reversed the principle of secrecy set out in the NISPAcee/UNPAN007216.pdf). 1951 Official Secrets Act, which it repealed. 5 Transparency International Source Book 2000: http:// 11 1982 New Zealand Official Information Act See: http: www.transparency.org/sourcebook/00-foreword.html //www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content- set=pal_statutes. 6 Rec. (2002)2 of the Council of Europe Committee of Ministers to member states on access to official docu- 12 Access to Information Programme (http://www.aip- ments: http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/adopted_ bg.org/library/laws/apia.htm). See also the handbook texts/recommendations/2002r2.htm. For a review of the How to Get Access to Information: Citizen’s Guide (http: position in Commonwealth countries, see Open Sesame: //www.aip-bg.org/handy.htm). Looking for the Right to Information in the Commonwealth, 13 The assistance of David Banisar of Privacy International a report prepared by a group of NGOs under the title of in these matters is gratefully acknowledged. See also the Commonwealth Human Rights Initiative (2003): http: the websites for Privacy International (http://www. //www.humanrightsinitiative.org/publications/chogm/ privacyinternational.org/) and for Article 19 (http://www. chogm_2003/default.htm. article19.org/). 7 Article 19 proposes a model freedom of information law: 14 Article 19 proposes a model freedom of information See: http://www.article19.by/publications/freedominfolaw/ law: See: http://www.article19.by/publications/freedom The US Freedom of Information Act is the most open infolaw/ example of this type of legislation. See: http://www. 15 Sections 25 to 32. epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html; Australia’s 1982 Commonwealth Freedom of Information Act 1982 at 16 Rec.(2002)2 of the Council of Europe Committee of http://www.comb.gov.au /publications - information / Ministers to member states on access to official docu- freedom_information.htm; and The Irish Freedom of ments: http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/adopted_ InformationAct (1997) at http://www.finance.gov.ie/view texts/recommendations/2002r2.htm. doc.asp?DocID=837; For an analysis of Japan’s first leg- 17 Zimbabwe combined the two approaches into one act, islation on this topic, see http://www.freedominfo.org/ giving an apparently liberal title to a highly repressive set analysis/japan1/. of provisions. In a June 17, 2002 article in Britain’s Daily POLITICAL OPENNESS 15
Telegraph, license fees set under the act are described for England at www.standardsboard.co.uk/guidance/ as ”absolutely outrageous” and likely to induce several guidance_index.htm. international news agencies to close their Zimbabwe 24 For example, in Indonesia, the World Bank has encour- operations. Others, such as the BBC, have already aged the erection of billboards on development sites been forced out. carrying details of the particular project underway. The 18 The Singapore Business Times editor was prosecuted local community can then follow the process and monitor with others under the country’s Official Secrets Act for the undertaking. See Jenkins and Goetz. See also Anne publishing so-called flash GDP estimates – early cal- Marie Goetz and Rob Jenkins, “Hybrid Forms of culations of the most recent economic growth – before Accountability” Citizen engagement in institutions of they were officially released. When the London-based public-sector oversight in India”, Public Management Economist commented mockingly on the prosecutions Review Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383. Also Rob Jen- it set in train a confrontation with the Singaporean kins and Anne Marie Goetz, “Accounts and Account- government that led to The Economist’s circulation in ability: theoretical implications of the right-to-informa- Singapore being curtailed. See: “Newspapers: a ban is tion movement in India”, Third World Quarterly, Vol. 20, not a ban unless restricted” by Francis T. Seow (former No. 3, pp 603-622. Solicitor General of Singapore), presented at an April 25 The Washington Post (USA), 1 May 2002. 1998 conference on “The Limits of Control: Media and Technology in China, Hong Kong and Singapore” at 26 A good example is the OPEN system of the South University of California at Berkeley’s Graduate School Korean city of Seoul; www.transparency.org/building_ of Journalism. (www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link coalitions /public /local_goverment/projects_topic/ %20Folders/Press%20Freedom/seow.html). procurement.html. See also Columbia’s Government Portal http://www1.worldbank.org/publicsector/egov/col 19 “Hollow victory reflected in paltry damages”, The Times ombiaportal_cs.htm where the President has directed of London (UK), 29 March 2002: “The Mirror was entitled that all government agencies create a web site and to show that [supermodel Naomi Campbell] was lying post particular information there and conduct business about not being a drug addict and receiving treatment. on-line. But the newspaper went too far in publishing sensitive personal data”… “Progress is far from universal, as 27 ‘The Ethical dimension – especially the question of the Zimbabwe’s laws forbidding criticism of its president duties owed to people other than their clients – does make plain. not seem to have arisen…’ Peter Martin in ‘Accountants’ Moral Duty’, Financial Times (UK) 17 January 2002. See 20 “Public Fraud Initiative,” The Guardian (UK), 18 June also Financial Times (UK), 5 March 2002. 2002: “False accounting exposes private cash for pub- lic services as a theft from the taxpayer ...” 28 One such initiative is by NIREX (www.nirex.co.uk/publicn/ guide.htm), a corporation ‘working to develop safe and 21 The Scandinavian countries and New Zealand invari- environmentally responsible solutions for the manage- ably head international corruption surveys as among ment of radioactive waste’. Its web-based “transpar- the countries least tainted by corruption. ency policy” commits the corporation to “a policy of 22 New Zealand State Services Commission, 1995. openness”; it also has a policy of responding to indi- 23 Such a requirement is now imposed on local authori- vidual requests and provides for a right of appeal to an ties in Britain. See the website of the Standards Board independent review panel. CHAPTER TWO I ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING 17
No open society can exist without free and fair AN INDEPENDENT ELECTORAL COMMISSION elections.1 The challenge, however, is how to guar- antee that an election meets international demo- The moral authority of the incoming government is cratic standards. The Institute for International and greatly enhanced if the electoral processes have Democratic Electoral Assistance (IDEA) 2, a British been efficiently and effectively overseen by an elec- non-governmental organization that promotes sus- toral commission that is seen to be independent. tainable democracy worldwide, suggests several general guidelines: Many countries have constitutional provisions for electoral commissions; others provide for them in 4 Make institutions more effective representatives legislation.3 of the diverse composition and interests of the population (including gender equality) Usually, such a commission consists of a group of persons drawn from across the spectrum of politi- 4 Delegate more power to local institutions cal parties, civil society and gender. The credibility of a commission depends largely on the manner 4 Recognize opposition parties as essential ele- in which its members are appointed. If appointed ments of the political system and create mecha- simply by the government and without consultation, nisms for co-existence and mutual respect the commissioners risk looking like government between ruling and opposition parties “stooges” with all that this implies for the accept- ability of the results of any election. Therefore, it is 4 Encourage the development of a sustainable generally thought best for political parties to consult party system with each other, and, if possible, agree upon com- missioners before their appointment. Naturally, if 4 Recognize and involve civil society, including political parties insist on the appointment of their critical lobby groups, such as human rights and own active supporters, it serves only to undermine minority groups, women’s groups and women’s the public’s confidence in the commission to do its political leagues as partners in the political and job impartially. general development of each country IDEA places paramount importance on the indepen- 4 Introduce laws and procedures that enhance the dence of a competent commission. They point out creation of a democratic environment in which that election administration can be highly politicized political parties, local institutions, non-govern- and emotional, and that control over the electoral mental organizations and media can operate apparatus and manipulation of the process have freely. been primary tools in the hands of non-democratic governments which seek to preserve their time in office. Election staff, too, can be seen as agents of ELECTIONS the government, a particular party, or a sector of society. A government gains its legitimacy from having won a mandate from the people. Elections that lack legit- In transitional regimes or new democracies, opposi- imacy can quickly breed civil unrest and instability, tion parties often fear that incumbent parties will use an environment in which corruption and human their eventual control of the electoral apparatus to rights abuses can quickly establish themselves. serve their own benefit. The way in which this mandate is won is, therefore, crucial. Elections ought not only to be fair, but mani- Inexperienced commissions can also be suspect. festly and openly be seen to be fair. Commissioners may be unknown or untested. Seasoned politicians and parties can exploit this inexperience. Such was the case in Cambodia’s 1998 elections. Although the law called for a neutral election apparatus the ruling party still managed to 18 ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING
place its partisans, including government officials, 4 Overseeing the composition of the ballots, their into the system at many different levels. printing and distribution. Ballot papers should be numbered to allow their use to be recorded and Worldwide, distrust of elections is one of the primary monitored by party agents and reconciled with reasons for the prevalence of additional safeguards the papers in the ballot boxes when they are during elections and for careful monitoring by both opened for the vote count. political parties and civil society. If participants or voters believe that an election is administered by 4 Overseeing the poll’s logistics, including polling one partisan group or is manipulated for political stations, polling materials, ballot boxes, trans- gain, they will not take part in the ballot or will call for portation, recruitment and training of polling sta- its results to be rejected. tion staff and other election workers. Polling sta- tions should be designed to guarantee privacy For an election to be perceived as free and fair, a for voters marking their ballots. Voters should well-organized, credible and neutral commission is have full confidence that their vote is secret. essential. Such a commission can eliminate many of the opportunities for those opposed to an election 4 Overseeing the administration of the poll on the to manipulate the process. This, in turn, builds trust election day. This includes providing access to in the elections and the institutions involved. the polling stations for party officials; organiz- ing separate vote counts at each polling station; seeing that results are certified by party agents; RESPONSIBILITIES OF presenting a copy of the results to each of the AN ELECTORAL COMMISSION party agents in attendance.
The commission should be responsible for all mat- Compiling and announcing the election’s results ters affecting the election in order to reduce the abil- ity of a government to manipulate its results. Their 4 Publishing a full election report. Results of the responsibilities include: vote counts for each polling station should be tabulated separately. Necessary recommenda- 4 Running civic education programs together with tions should be made for reform for the next like-minded civil society organizations that will election. ensure that voters understand what the election is about, their role in the election as voters and how to cast their ballot TRANSPARENCY IN THE ELECTION PROCESS
4 Monitoring political party and candidate compli- Transparency is guaranteed to build voter confi- ance with election rules dence in an election. There will always be com- plaints during the campaigning phase of an election; 4 Registering voters and preparing the electoral generally to the effect that the governing party has roll. The process should be an open one, able the advantage of being in power and, thus, of having to be observed by the political parties and the access to state resources. To this, the usual reply is public. Once complete, the roll should be made that the governing party also has the liability of being available for public inspection. Political parties responsible for their country’s state of affairs. should be able to file objections, as need be. It is widely accepted that elections are generally won 4 Registering nominations and verifying the eligibil- or lost before the actual poll takes place. However, ity of candidates. This should also be a public the mechanics of the poll itself are often open to process and candidates who are refused by the corrupt practices. Results can be distorted in a vari- commission should have the right to appeal to ety of ways: the courts to review any decision that has been made against them. ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING 19
4 Voters’ rolls can be inaccurate, with names of of electoral lists should be made available. Party government opponents missing and “ghost” agents should be able to keep their own checklists names included as to who is or is not voting. Unless all of the politi- cal parties agree that assistance should be given by 4 Voters can be prevented from voting, or intimi- polling officials, there should be limits to the number dated as they go to the polling stations of voters which any one person can assist. It may also be necessary to keep the actual design of the 4 Ballot boxes can be exchanged, before the ballot a secret until the very last minute, in order to count, with boxes which have been stuffed in minimize the chances of fraud. favor of a particular party or candidate At the end of voting hours, party agents should 4 Election officials can mis-mark ballots for voters know, based on their observations, precisely how with disabilities or for elderly people many papers should be in the ballot boxes (give or take the odd ballot paper that a voter may have 4 Vote counts can take place in secret taken away) and the serial numbers involved. This makes it difficult even to attempt to substitute the 4The compilation of results can be fraudulent. boxes. The party agents should then be entitled to be with the ballot boxes from the time polling ends 4 Minor irregularities can be used as a pretext by to the time counting begins. After the vote count, a losing ruling party to call for fresh elections. they should be required to certify its accuracy. A copy of the poll results, certified by officials and the The solution to these various problems is simple: representatives of other parties, should be given transparency. Given that balloting must take place to each agent. In this way, each party is equipped in secret, there are still many aspects of the election with documentation which enables it to compile its and its organization that can, and should be, open own, independent and accurate assessment of the to scrutiny; especially by contesting candidates and final result. Even if the documentation is incomplete, political parties and, also, international and local civil it can still provide a random check on the official society observers. results, which can be extremely effective if these have been seriously distorted. Areas for openness include the appointment of members of an independent electoral commission The number of people involved in the mechanics of and polling officials. Each party should have a list the election process is directly related to the pro- of proposed appointments prepared well ahead of cess’s degree of transparency and accountability. time to ensure a reasonable opportunity for their The more people that are involved, the more difficult competitors to object when individuals with known it becomes to suppress information and to manipu- or suspected politically partisan agendas are sug- late figures. Involving civil servants who represent a gested as commission members. Obviously, the broad cross-section of society can help increase whole process is assisted when parties propose voters’ trust in the election process. candidates as officials to whom their opponents cannot reasonably object. Best practice suggestions designed to address problems in the area of elections and campaign The distribution of election materials should also be financing include the following items. The examples a completely transparent process. Parties should are drawn from a wide range of election observers’ know the destination and serial numbers of ballots. reports of elections in several parts of the world: As voting takes place, the officials in charge of indi- vidual polling stations should inform so-called “poll 4There should be a mutually acceptable code of watchers” – party agents appointed by competing conduct between political parties as to how they parties to attend the vote in each polling station. will conduct themselves during an election cam- – These agents should know which ballots are, paign. This ensures that the process is seen as or are not, being used, and in what order. Copies being free and fair. 20 ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING
4The electoral commission should, where Declarations of these expenditures should be made possible, establish a forum for debate and public and filed with the electoral commission within consultation between the political parties. It two months of the date of the election. Each dec- should ensure that the political parties fully laration should be accompanied by an audit cer- understand their rights and responsibilities with tificate certified by a qualified auditor. Also, political regard to all aspects of the election process. parties should file audited accounts annually detail- ing income at the local, regional and national levels. 4 Contributions (in cash or in kind) by private individuals and corporations should be limited 4 Anonymous donations and donations through to reasonable amounts that would fall short “front” organizations should be banned. of an amount likely to be perceived as buying influence. These limits should not extend to 4 Grants from public funds should be made, either volunteer work. in accordance with a party’s most recent election performance, or according to an agreed formula 4 Candidates guilty of a false declaration or over- administered by an independent electoral com- expenditure should forfeit the positions to which mission. The grants can relate not only to imme- they have been elected. diate electioneering needs, but also to assist a party during a forthcoming parliamentary term. 4 All parties and candidates should be required to declare their assets and liabilities before the start of the campaign and immediately after the poll. MONITORING THE POLL Some countries require income tax returns and asset declarations to be filed when a politician Active monitoring is essential to ensure fairness, registers as a candidate for the election. and takes place in all functioning democracies. Opposition political parties should themselves 4 Fee-based radio and television advertisements actively monitor all aspects of the poll, and docu- should be kept at acceptable levels, if not ment and report any irregularities they may detect. altogether banned. In addition, the electoral As noted above, their role should be incorporated commission should determine how much free into the election process from the start. time on public radio and television should be made available to each party during the election On top of this, civil society has an important part to campaign. play by monitoring elections in a politically non-par- tisan manner. As a matter of policy, citizens’ groups 4 Election advertising by special interest groups should be legally and physically enabled to observe and others not authorized to do so by particular elections. This is a role that international observers candidates or parties should be banned. This are able to pursue, and which domestic civil society will stop circumvention of spending limits. All groups rightly assume with them. officials of the electoral commission should declare their assets, income and liabilities both In most countries where civil society organizations before and after every national election. take on this responsibility, some change in the elec- toral laws will be required to enable accredited local 4 Campaign periods ought not to be too long. observers to be present inside polling stations and By truncating them, campaign costs can be to observe the count. When such groups are barred reduced. If they are too short, however, the by law from being involved officially in the election ruling party will have advantages over the processes, they can still make their presence felt. opposition parties. Information can be compiled by monitoring elec- tioneering and by questioning voters after they leave 4 Restrictions should be placed on political parties’ polling stations. Exit polls of voters, when accurately and candidates’ expenditures (in both cash and in performed, can serve as an additional check on the kind) in the course of an election campaign. manipulation of vote results. The broadcast of exit ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING 21
poll results has been cited as effective in pre-empt- POLITICAL PARTY FINANCING ing government attempts to falsify election results. It is in the public interest that political parties be International observer teams also play particularly adequately funded and held accountable to society; important roles in new democracies. They can pro- not only through the ballot box, but also in terms of vide help and guidance and build confidence in the their electoral practices. election process, when judged to be fair, and they can draw attention to shortcomings in polls that fail Too many political parties, as in the case often with to meet international standards. Groups drawn from newly emerging democracies, can cause confusion local civil society, however, should also take part. and divide rather than unite a society. In countries In the long-term, the integrity of a country’s voting with a plethora of small parties, it is more likely system depends on the judgements of its own citi- that political parties that are effectively owned by zens. individuals or state interests will dominate political discourse and power. The establishment of thresh- olds for party registration or for a vote to be deemed FOREIGN DONOR ASSISTANCE legitimate can provide an opportunity for a govern- ing party to easily cripple opponents. Requirements Foreign donors can not only help meet the costs that winning candidates receive at least 50 percent of elections, but, also, they can provide mediation of the vote in a single election district system will lead in case of dispute. In Cambodia, foreign donors to votes concentrating around major candidates. extended aid in exchange for the creation of a Similarly, the requirement that parties make a finan- Constitutional Council, a supreme court that helps cial deposit to submit candidates for election poses resolve election disputes. a significant hurdle for parties representing the poor and dispossessed.5 To avoid such scenarios, a 4-5 On the question of cost, however, it is important percent threshold for parties to secure seats in a that the sustainability of the electoral process be proportionally elected legislature or to receive state borne in mind. Mechanisms for insuring the vote’s funding for their campaigns should be sufficient. integrity should be adopted with an eye to costs. Transparency, should not add to an election’s Without proper checks and balances, ruling par- costs.4 Effective planning and the development ties can gain a significant and essentially non- of good systems depend primarily on the time democratic grip on public life and political power. In and knowledge of competent election monitoring some countries, efforts to avoid this situation have experts. focused on empowering electoral commissions to also preside over free and fair elections within party congresses. This is to separate the functions of a STATE-OWNED MEDIA political party from those of the government, and to avoid a de facto administrative merger” of political State-owned media is almost invariably an election parties with the state. Elected ad-hoc party com- battleground. There should be clear rules regarding missions can play a similar role. opposition parties’ access to publicly-owned media. If need be, allotted air time and the order of appear- ance on radio or television can be determined by lot. HOW SHOULD PARTIES FINANCE Similarly, clear rules are needed on the content of THEIR CAMPAIGNS? news broadcasts. Such reports should be objective, based on the known facts of a story, and devoid of The Roman Emperor Vespasian (9-79 AD) once the reporter’s own political opinion. observed that “money has no smell.” But when it comes to elections, money can smell very badly indeed. Political parties are expensive to run. They need adequate funding for offices, staff, and for communication with the electorate. 22 ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING
It is generally considered legitimate for those implemented mechanisms to monitor this situation, involved in political activities to raise money from but these mechanisms have often been ineffective. their supporters – at least to some extent. Yet at the As has been noted, even long-established democ- same time, donations from large numbers of indi- racies with generous state funding of political parties viduals can be expensive to collect. In most democ- have been wracked by scandals. In one country, an racies, therefore, the principal source of funding for outgoing head of government persistently refused to political parties lies within the private sector. This is disclose the identities of funders on the grounds that particularly critical when a general election is called. he had promised to keep their names confidential. Individuals or companies often agree to fund a politi- cal party with the expectation that they will benefit in Certainly, a requirement to disclose the source of some way if the party is elected to office. This can donations can give rise to claims that the right to come in the form of appointment to public office or privacy has been violated. The provision of confi- the award of a lucrative contract for execution of a dentiality for donations up to a certain modest level state-funded project. can usually assuage this concern. In cases of dis- closure, rights of freedom of association can also be Often, much of the money that finds its way into the asserted. For example, should public servants be coffers of political parties is illicitly acquired or not required to disclose the fact that they are donating declared to tax authorities. In some countries, crimi- funds to an opposition party? Are spending limits nal elements have found it more attractive to run for imposed on candidates an infringement of their right office if they will enjoy immunity from prosecution to free speech? upon election. If the funding process is not transparent and politi- There are two models for political financing cal parties are not required to disclose the sources – the public model (for example, Japan, France of sizeable donations, then the public is left to draw and Spain) and the private model (for example, the its own conclusions when it sees those suspected United States and the United Kingdom). However, of funding political parties openly benefiting from few systems are exclusively one or the other. Their handsome contracts and other government busi- definition by category is essentially one of degree. ness. Private funding still takes place within the public model, and public support for campaigns exists The election process can quickly degenerate into within the private model. However, as in Spain, there an auction of political power. Aspiring parties raise is no essential contradiction between there being funds from supporters who believe them likely to spending limits within the public funding model. win. Individuals do the same when legislators have ”executive” powers in the granting of contracts. State funding, however, carries risks if it leads to a Transparency in political donations has become a profusion of small, weak parties, which can hinder major issue in virtually every democracy. the development of a country’s political institutions. Certainly, the threshold for access to the electoral In some countries, the costs of political campaign- landscape should not be so high as to be unrealistic. ing have become so high that they are well above However, thresholds can also raise questions about the limits prescribed by law. Therefore, in some, if the constitutionality of an election process. In South not many countries, political parties quietly flout Africa, for instance, the argument was made that campaign finance laws. Political opponents fre- the country’s 1998 Public Funding of Represented quently complain to international election observers Political Parties discriminated against parties that about this practice, but few are willing to raise the failed to meet the required threshold. matter officially.
Whatever the fundraising process may be, it is Donations by foreign donors to political parties can important that it does not distort the political sys- often raise greater concerns among democratically tem so as to skew democratic structures in favor of minded citizens than outside assistance with the those with access to money. Many countries have financing of an election. Such donations can easily ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING 23
be represented as an attempt by foreign powers, In practice, the line between “trading in influence” companies or individuals to place in power a party and mere sponsorship can be difficult to define. most likely to do their bidding. Political parties in the US, Britain, Germany and Australia have all been asked to explain why foreign individuals and corpo- THE IMPORTANCE OF IDENTITY rations have given them massive donations. Some countries, such as Poland, avoid the problem com- During the 1990’s, the Government of South Korea pletely by simply prohibiting foreign contributions to took a unique approach to stamp out not only politi- political parties. cal corruption, but other forms of financial abuse. Decree No. 13957 banned the use of fictitious or “borrowed” names in financial deals. Previously, fic- HOW SHOULD PUBLIC FUNDING titious names were often used to hide assets, avoid FOR PARTIES BE APPORTIONED? taxation, bribe officials and make illegal campaign contributions. Treating every party equally is, of course, not an option. It is hardly democratic – or feasible – to fund Under the decree, all financial transactions, includ- a very small party to the same extent as one which ing deposits and savings, and stocks and bonds, is a major national institution. had to be registered in the real name of the holder. Those Koreans holding assets under false names There is a limit to the size of the financial “cake” were required to convert their assets into accounts which a society can afford to invest in its democratic registered under their real names within two months. structures. So how can this be most evenly distrib- Citizens intending to open bank accounts – or to uted? In some countries, public funds are allocated withdraw large sums – had to register their real to parties in proportion to the votes they have won names by presenting their national identity cards. at the preceding election, or win in the current elec- Failure to do so resulted in investigation by the tax tion. The latter enables parties to borrow funds from authorities and substantial penalties imposed on the supporters with the reasonable expectation of how financial assets held by those found in violation. much they will be able to repay.
A WAY FORWARD “TRADING IN INFLUENCE” In April 2003, The Council of Europe recommended Although a relatively new concept to many, the the following Common Rules Against Corruption offense of “trading in influence” has long been in the Funding of Political Parties and Electoral recognized in such countries as France. “Trading Campaigns to its member states6: in influence” constitutes a corrupt relationship in which a person with real or supposed influence I. External sources of funding “trades” this influence for money. The intermedi- of political parties ary is not being “bribed” as a public official, but is merely serving as a link. For example, politicians and Article 1 – Public and private support high officials, in exchange for the secret funding of to political parties their political activities, can “trade” their influence, distorting the proper function of a democratic sys- The state and its citizens are both entitled to sup- tem, violating the principle of equality and eroding port political parties. principles of merit. The state should provide support to political par- The European Convention prohibits this offense and ties. State support should be limited to reasonable similar restrictions were featured in early drafts of contributions. State support may be financial. the UN Convention Against Corruption. 24 ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING
Objective, fair and reasonable criteria should be ii. that shareholders or any other individual member applied regarding the distribution of state support. of the legal entity be informed of donations. States should ensure that any support from the state and/or citizens does not interfere with the b. States should take measures aimed at limiting, independence of political parties. prohibiting or otherwise strictly regulating donations from legal entities which provide Article 2 – Definition of donation goods or services for any public administration. to a political party c. States should prohibit legal entities under the Donation means any deliberate act to bestow control of the state or of other public authorities advantage, economic or otherwise, on a political from making donations to political parties. party. Article 6 – Donations to entities connected Article 3 – General principles on donations with a political party
a. Measures taken by states governing donations Rules concerning donations to political parties, to political parties should provide specific rules to: with the exception of those concerning tax deduct- ibility referred to in Article 4, should also apply, as avoid conflicts of interests; appropriate, to all entities which are related, directly ensure transparency of donations and avoid or indirectly, to a political party or are otherwise secret donations; under the control of a political party. avoid prejudice to the activities of political parties;
ensure the independence of political parties. Article 7 – Donations from foreign donors
b. States should: States should specifically limit, prohibit or other- wise regulate donations from foreign donors. i. provide that donations to political parties are made public; in particular, donations exceeding a II. Sources of funding of candidates fixed ceiling for elections and elected officials
ii. consider the possibility of introducing rules limit- Article 8 – Application of funding rules to candi- ing the value of donations to political parties dates for elections and elected representatives
iii. adopt measures to prevent established ceilings The rules regarding funding of political parties from being circumvented. should apply mutatis mutandis to:
Article 4 – Tax deductibility of donations the funding of electoral campaigns of candidates for elections; Fiscal legislation may allow tax deductibility of donations to political parties. Such tax deductibility the funding of political activities of elected should be limited. representatives.
Article 5 – Donations by legal entities III. Electoral campaign expenditure
a. In addition to the general principles on dona- Article 9 – Limits on expenditure tions, states should provide: States should consider adopting measures i. that donations from legal entities to political to prevent excessive funding needs of political parties are registered in the books and accounts parties, such as, establishing limits on expenditure of the legal entities; and on electoral campaigns. ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING 25
Article 10 – Records of expenditure b. The independent monitoring should include supervision over the accounts of political parties States should require particular records to be kept and the expenses involved in election campaigns of all expenditure, direct and indirect, on electoral as well as their presentation and publication. campaigns in respect of each political party, each list of candidates and each candidate. Article 15 – Specialised personnel
IV. Transparency States should promote the specialisation of the judiciary, police or other personnel in the fight Article 11 – Accounts against illegal funding of political parties and electoral campaigns. States should require political parties and the entities connected with political parties mentioned VI. Sanctions in Article 6 to keep proper books and accounts. The accounts of political parties should be Article 16 – Sanctions consolidated to include, as appropriate, the accounts of the entities mentioned in Article 6. States should require the infringement of rules con- cerning the funding of political parties and electoral Article 12 – Records of donations campaigns to be subject to effective, proportionate and dissuasive sanctions. a. States should require the accounts of a political party to specify all donations received by the party, Further guidance comes from the 50 heads of state including the nature and value of each donation. and government of the Commonwealth of Nations, which developed a “Commonwealth Framework b. In case of donations over a certain value, donors Principles on Combating Corruption.”7 This docu- should be identified in the records. ment includes provisions for the funding of political parties. These provisions are designed to: Article 13 – Obligation to present and make public accounts 4 Prevent conflicts of interest and the exercise of improper influence a. States should require political parties to pres- ent the accounts referred to in Article 11 regularly, 4 Preserve the integrity of democratic political and at least annually, to the independent authority structures and processes referred to in Article 14. 4 Proscribe the use of funds acquired through b. States should require political parties regularly, illegal and corrupt practices to finance political and at least annually, to make public the parties accounts referred to in Article 11 or as a minimum a summary of those accounts, including the 4 Enshrine the concept of transparency in the information required in Article 10, as appropriate, funding of political parties by requiring the decla- and in Article 12. ration of donations exceeding a specified limit
V. Supervision A ROLE FOR CIVIL SOCIETY IN MONITORING Article 14 – Independent monitoring CAMPAIGN FINANCE
a. States should provide for independent monitor- As we have discussed, added credence is given ing in respect of the funding of political parties and to elections where they are monitored not just by electoral campaigns. official organs of the state but also by civil society. Particularly in Latin America, civil society groups 26 ELECTIONS AND POLITICAL PARTY FINANCING
have gone further than simply watching the poll. provided certified financial disclosure of their assets They have developed methodologies for monitoring and a written statement of their position on cam- campaign expenditures by recording obvious ex- paign issues. Substantial media attention helped penditures (television advertisements, poster sites, facilitate this campaign; candidate participation was brochures, etc.) and comparing this with the spend- strong. A subsequent initiative included monthly ing reported by parties. monitoring and reporting of actual campaign expenditures. Eventually, this package of initiatives, Allegations of widespread public sector corrup- termed the “Integrity Pact,” resulted in substantial tion in Argentina were endemic in the 1990’s and campaign reform throughout Argentina.8 Similar campaign finance corruption was no exception. To initiatives are now being taken in several other coun- address this situation, one civil society organization, tries in the region and the approach has attracted Poder Cuidadano, or Citizens’ Power, initiated a interest throughout the world. program in one federal district in which candidates
ENDNOTES
1 Major resources: The Project on Political Transformation mendations from the (UK) Committee for Standards in and the Electoral Process in Post-Communist Europe, Public Life. based at the (UK) University of Essex (UK), includes 4 For more on costs, see http://www.aceproject.org/main/ an online database of relevant electoral codes as well as laws related to campaign finance, media law and english/ei/ei40.htm mass media. Countries include Bulgaria, the Czech 5 Election deposits are a controversial subject matter. Republic, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Moldova, In 2001, the OSCE Office for Democratic Institutions Poland, Romania, Russia, Slovakia and Ukraine. See: and Human Rights recommended to Ukraine that “The http://www.essex.ac.uk/elections/; The University of deposit system will avoid the very many practical prob- Michigan (US)’s Comparative Study of Electoral Systems lems of regulating and verifying in a fair manner the col- allows users to analyze election experiences in 50 lection of signatures in support of a candidate or party.” countries worldwide. See: Comparative study of elec- However, in June 2003, the UK’s electoral commission toral systems: http://www.umich.edu/~cses/; IDEA’s recommended the abolition of the £500 (roughly $927; State of Democracy Project . See: http://www.idea.int/ rate of conversion as of March 8, 2004) election deposit ideas_work/14_political_state.htm; For information on required of all general election candidates. administration and cost of elections, see the ACE project at http://www.aceproject.org/; For information on media 6 Council of Europe, Committee of Ministers, Recommen- coverage of elections, see the Center for Public Integrity dation Rec(2003)4: http://www.cm.coe.int/stat/E/Public/ http://www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp; K. 2003/adopted_texts/recommendations/2003r4.htm D. Ewing (ed.) The Funding of Political Parties: Europe 7 Commonwealth Heads of Government 1999 meeting, and Beyond (1999) (Bologna; ISBN 88-491-1269-6); Background paper Fighting Corruption Requires Good Williams, R, Party Finance and Political Corruption (Pal- Government by Nihal Jayawickrama: http://www.chogm grave, London, 2000) 99.org/bgpapers/f2.htm 2 IDEA: http://www.idea.int/thematic_b.htm 8 Keeping Accounts: A Case Study of Civil Initiatives 3 The United Kingdom has only recently taken this step, and Campaign Finance Oversight in Argentina (Work- establishing an Electoral Commission and providing for ing Paper 248, Center for Institutional reform and the the control of party financing under the Political Parties, Informal Sector, University of Maryland, USA): http:// Elections and Referendums Act 2000, following recom- 128.8.56.16/docs/docs/wp248.pdf CHAPTER THREE I CONFLICT OF INTEREST AND 29 MONITORING FINANCIAL ASSETS
Serving the public interest is the fundamental mis- The framers of Thailand’s 1997 Constitution3 saw sion of a government and its public institutions. conflicts of interest as such a fundamental threat Citizens are entitled to expect that individual officials to democracy that such conflicts are addressed will perform their duties with integrity, and in a fair in the Constitution itself. Provisions require govern- and unbiased way. Public officials who maintain ment officials to be politically impartial4 and pro- private interests during their time in office can pres- hibit a member of the House of Representatives, ent a threat to this fundamental right. Such conflicts Thailand’s lower house of parliament, from placing of interest have the potential to weaken the trust of himself or herself in a conflict of interest situation. citizens in public institutions.1 Section 1105 clearly states that a member of the House of Representatives shall not: In a number of countries, public officials regularly, and in some cases openly, flout conflict of interest 4 hold any position or have any duty in any State laws. Not only are the laws ignored, but little if any agency or State enterprise, or hold a position of effort is made to enforce them. In those countries, member of a local assembly, local administrator the building of an ethical public service is of the or local government official or other political highest priority. official
Even while recognizing that conflicts of interest can 4 receive any concession from the State, a State be commonplace in certain countries, the discus- agency or State enterprise, or become a party to sion here proceeds on the basis that widespread a contract of the nature of economic monopoly defiance of the law is not the case, just the opposite. with the State, a State agency or State enter- Rather, it provides a general overview for an ethical prise, or become a partner or shareholder in a public administration on how to prevent such con- partnership or company receiving such conces- flicts of interest from occurring. (The challenge of sion or becoming a party to the contract of that building and sustaining an ethical public administra- nature tion is discussed in Chapter 6.) 4 receive any special money or benefit from any A conflict of interest arises when a person, as a State agency or State enterprise apart from that public sector employee or official, is influenced by given by the state agency or State enterprise to personal considerations when carrying out his or other persons in the ordinary course of business her job. In such cases, decisions are made for the wrong reasons. Moreover, perceived conflicts of Section 111 provides that: interests, even when the right decisions are being made, can be as damaging to the reputation of an A member of the House of Representatives shall organization and can erode public trust as easily as not, through the status or position of member of can an actual conflict of interest. the House of Representatives, interfere or intervene in the recruitment, appointment, reshuffle, transfer, Most countries consider the matter so important, promotion and elevation of the salary scale of a and so fundamental to good administration, that Government official holding a permanent position they enact a specific conflict of interest law. This or receiving salary and not being a political official, can provide, for example, that “a State officer or an official or employee of a State agency, State employee shall not act in his official capacity in any enterprise or local government organization, or matter wherein he has a direct or indirect personal cause such persons to be removed from office. financial interest that might be expected to impair his objectivity or independence of judgment.”2 Section 128, also extends this provision to senators. 30 CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS
HOW TO IDENTIFY CONFLICTS OF INTEREST 4 Could there be any personal benefits for me in the future that could cast doubt on my Most conflicts of interest are obvious: Public officials objectivity? who award contracts to themselves, members of their family or to their friends or political patrons; 4 If I do participate in assessment or decision- public officials who personally hold – or whose making, would I be worried if my colleagues and close relations hold – shares in companies subject the public became aware of my association or to their regulation, with which they are contracting or connection with this organization? to which they are granting licences, etc. These con- flicts require no explanation. They present circum- 4 Would a fair and reasonable person perceive stances which pose a threat to the public interest, that I was influenced by personal interest in however honest the official may claim to be. performing my public duty?
Conflicts of interest situations cannot be avoided. It 4 Am I confident of my ability to act impartially and is inevitable that, from time to time, personal inter- in the public interest? ests will come into conflict with work decisions or actions. For these to be identified from the outset When someone considers that they may have a is important if confusion and misunderstandings conflict of interest, what should they do? The first are to be avoided. The following checklist can help step should be to place the potential conflict on the individual public servants identify situations where a record and seek the guidance of a superior or an conflict of interest is likely to arise: ethics adviser, if one is available.
4 What would I think if the positions were Clearly, some conflicts will be so minor as not to reversed? If I were one of those applying for warrant anything more than the situation being a job or a promotion and one of the decision- recorded and made known to others who are makers was in the position I am in? Would I think participating in the decision-making process. For the process was fair? example, an official might hold such a small number of shares in a company that their value could not 4 Does a relative, a friend or an associate or do I possibly be affected significantly by the outcome of stand to gain or lose financially from an organi- the particular matter under review. In such a case, zation’s decision or action in this matter? the others involved may feel comfortable with the official’s continued participation in the decision- 4 Does a relative, a friend or an associate or do I making process. When they do not, however, the stand to gain or lose my/our reputation because person should excuse himself or herself from further of the organization’s decision or action? involvement. The assumption here, of course, is that there are no pre-existing arrangements for such a 4 Have I contributed in a private capacity in any recusal. way to the matter being decided or acted upon? The following checklist can be used to assess 4 Have I received any benefit or hospitality from whether a disclosed conflict of interest might require someone who stands to gain or lose from the other public officials to ask the person in question to organization’s decision or action? stand aside:
4 Am I a member of any association, club or 4 Has all the relevant information been made avail- professional organization, or do I have particular able to ensure a proper assessment? ties and affiliations with organizations or individuals who stand to gain or lose from the 4 What is the nature of the relationship or associa- organization’s consideration of the matter? tion that could give rise to the conflict?
4 Is legal advice needed? CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS 31
4 Is the matter one of great public interest? Is it of human rights guarantees against discrimination. controversial? This situation is distinct from one relative employing another relative to a position where he or she will 4 Could the individual’s involvement in this matter retain supervisory powers over that family member. cast doubt on his or her integrity? But it does prohibit a public servant from using (or abusing) his or her public position to obtain public 4 Could the individual’s involvement cast doubt on jobs for family members. The objective is not to pre- the organization’s integrity? vent families from working together, but to prevent the possibility that a public servant may show favor- 4 How would this individual’s participation in the itism towards a fellow family member when exercis- decision in question look to a member of the ing discretionary authority on behalf of the public to public or to one of the organization’s potential hire qualified public employees. contractors or suppliers? As a member of South Africa’s Ombudsman’s Office 4 What is the best way to ensure impartiality and has said: fairness and to protect the public interest? A typical example might be where it is alleged that Although it is important to deal with perceptions someone received an improper advantage in that he of conflicts of interests, neither of these checklists received, through the intervention of a family mem- should be seen as automatically disqualifying rela- ber who works for a certain department, contracts tionships that no fair and reasonable person would which that department puts out. It might be found see as giving rise to a conflict of interest. that no criminal act is involved but unethical behav- iour is. Nepotism is not yet classified as criminal in Other strategies that an organization or government our law, yet it is clearly reprehensible and sufficiently can adopt to avoid compromising, or appearing to unacceptable to require action on the part of the compromise, its integrity include: Ombudsman. Furthermore, the act of nepotism may be a red flag alerting the Ombudsman to the possi- 4 Keeping full and accurate records of its deci- bility of the official’s perceived need to surround him sion-making processes or herself with those considered to be more than ordinarily capable of being relied upon to act with 4 Ensuring openness by making public accurate ‘discretion.’6 information about the organization’s processes, decisions and actions Nepotism frequently occurs in the private sec- tor, particularly in the context of promoting family 4 Where there is a risk of a perception of conflict members within family-owned corporations, where of interest, ensuring that the final decision of all it is seen as legitimate. The impact of any prefer- participants can be substantiated ence is ultimately on the bottom line (profit) of the corporation, and the bottom line is family “property”. Nepotism may cause ill-feeling in the workplace in WHAT IS NEPOTISM? the private sector, but there is no reason why the state should intervene and legislate against it. Nepotism is a particular type of conflict of interest. Although the expression tends to be used more In the public sector, however, nepotism damages widely, it strictly applies to a situation in which a per- the public interest. It means that the most suitable son uses his or her public power to obtain a favor candidate fails to get a post or a promotion, and the – very often a job – for a member of his or her family. public as a whole suffers as a consequence. Or it can mean that a less competitive bid wins a govern- The prohibition against nepotism is not a total ban ment contract at the cost of taxpayers’ money. on all relatives. Indeed, blanket bans on employing relatives of existing staff can be held to be in breach 32 CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS
Nepotism can cause conflicts in loyalties within any or as CEO in the private sector (in such case, organization, particularly when one relative is placed the former has no jurisdiction or control over the in direct supervision over another. These situations latter) should be avoided. A typical legal prohibition would prevent a father, mother, brother, sister, uncle, aunt, 4 supervising, either directly or indirectly, a husband, wife, son, daughter, son-in-law, daugh- close family member or domestic partner, or ter-in-law, niece, or nephew in a position as either delegating such supervision to a subordinate.7 supervisor or subordinate to one of the aforemen- tioned relatives. However, the public interest requires that only the best candidate for a job serve the state. There will Even worse, of course, would be a judge sitting in be occasions when a relative is unquestionably the a case in which he or she had a financial interest, best qualified person for a particular post, and there or where a relation or good friend was involved. must be a balancing of interests. For this reason, In a civil case, the parties may be asked (in case nepotism rules should not be an insuperable barrier of doubt) whether they are content with the judge and mean that well-qualified candidates are invari- hearing the case, after he or she has explained the ably disqualified. This has been drafted in terms that potential conflict of interest to them. In a criminal leave no room whatsoever for deviation or individual case, the judge should simply declare his illegibility discretion.8 and decline to sit. One US county government has adopted the fol- A less frequent question, perhaps, is that which lowing approach to prevent nepotism in hiring arises when sons and daughters of judges appear as practices: counsel in court before their parents. In some court systems this has caused no complications. In others, The county is interested in hiring able, qualified it has aroused fierce controversy and given rise to applicants and will consider any person for employ- serious allegations of collusion and corruption. ment when they meet qualifications.
Nepotism primarily involves one or more of the fol- The goal of the county is to hire the most quali- lowing: fied applicant who is best suited for the position. Members of your family, members of your immedi- 4 advocating or participating in or causing the ate household or your relatives will be considered for employment, appointment, reappointment, employment, except when: classification, reclassification, evaluation, promotion, transfer, or disciplining of a close 4 their position or your position would exercise family member or domestic partner in a public supervisory, appointment, grievance adjustment, position, or in an agency over which he or she dismissal or disciplinary authority or influence exercises jurisdiction or control 4 you or the employee would audit, verify, receive 4 participating in the determination of a close or be entrusted with public money or public family member’s or domestic partner’s property compensation 4 circumstances would exist making it foreseeable 4 delegating any tasks related to employment, that the interest of the county and you or the appointment, reappointment, classification, employee would be in conflict or question reclassification, evaluation, promotion, transfer, or discipline of a close family member or 4 where the county must limit hiring to avoid a domestic partner to a subordinate conflict of interest with customers, regulatory agencies, or others with whom the City con- 4 lobbying in favor of a close relative, who subse- ducts business quently is appointed either in the public sector CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS 33
4 where the county must limit hiring to avoid However, whereas it is possible to define nepotism employment discrimination, personnel policy in terms of blood relatives or relations by marriage conflicts or related problems or partners, an effective legal definition of cronyism is impossible. This has to be dealt with more infor- The county will not knowingly place you in a situa- mally, on the basis of posing the question: Would tion where you are supervised by a member of your well-informed, reasonable people think that this family, your immediate household or your relative, or appointment or this decision was appropriate? where favoritism, interpersonal conflict, lack of pro- ductivity, lack of efficiency, or other unsound employ- At times, the matter can be dealt with quite simply. ment conditions including those mentioned in this If someone is applying for a position and a member policy may develop. This policy shall not be retroac- of the interviewing panel knows him or her very well, tive, unless any of the above adverse conditions are they can – and should – excuse themselves from being practiced. In such a case, the county reserves sitting on the panel. In essence, at what point does the right to assign the affected employees to different a person become a “crony” – “a friend or a compan- operating levels, pay scales or locations.9 ion” – so that a decision in their favor could be cat- egorized as cronyism? To determine where the line Further policies and procedures should address the should be drawn, the panel member can pose the need for and the means of disclosing and recording question: What would the other candidates think if conflicts of interest and determining the appropriate they knew about the relationship? Would they think action for minimizing their impact on the integrity of it rendered the process unfair? If in doubt, the mat- an organization’s operations. ter can be discussed and determined by the other panel members. What is necessary, of course, is for there to be complete transparency about the WHAT IS CRONYISM? nature of the relationship, and that it be placed on the record. Cronyism is a broader term than nepotism, and cov- ers situations where preferences are given to friends, On the other hand, if a candidate is known as a regardless of their suitability. It is most likely to occur person with discretion and sound judgement, there in the context of the making of appointments, but it can be greater confidence in his or her appointment. can arise in any instance when discretionary powers It can come down to the question of trust. The pri- are to be exercised. mary concern is that decisions are made that are defensible, both in the eyes of the other applicants In Britain, cronyism is captured in such expressions and in the eyes of the wider public. as the “old school tie” or the “old boys club.” In a number of countries around the world, fortunes Some appointments are required by law to be made have been made through cronyism and the abuse of by a particular officeholder. Should that official feel connections. Indonesia under the regime of General compromised by his or her relationship with a pro- Suharto provides many examples of cronyism. But spective candidate, it should be possible for the even here, the preferences given were all within the officeholder to, in effect, stand aside in the selection law and many do not appear to have been tainted process. He or she can also ask for formal indepen- by criminal conduct. However, few of the decisions dent advice from another official of equal or senior would have survived judicial examination of the pro- rank as to whom should be appointed, and act on cess and criteria invoked when the privileges were that.10 conferred. However, ultimately, the emphasis is on being able It is essential that organizations have clearly stated to answer the charge of a decision being made and well understood policies and procedures as regardless of suitability. A candidate’s familiarity well as written codes of conduct to deal with actual, with decision-makers will quite rightly trigger this potential and perceived conflicts of interests, includ- debate. ing nepotism and cronyism. 34 CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS
AVOIDING NEPOTISM AND CRONYISM circumstances occur, the decision-maker must IN THE MAKING OF APPOINTMENTS be able to demonstrate clear and unambiguous reasons for making direct appointments. Basic principles for avoiding nepotism and cronyism with both the public and private sector are11: 4 Openness should be maximized. The risk of cor- ruption is minimized when there are policies and 4 Impartiality in all recruitment and selection procedures that promote openness in dealing processes. This is essential for public sector with conflicts of interests. An administration that employees to meet their public duty by acting adopts a policy of openness for all its recruit- ethically and in the public interest. Therefore, ment and selection decisions will avoid sending to avoid perceptions of bias or corruption, a the wrong message to staff about preferred potential applicant should have no direct involve- practices in recruitment and selection. This will ment in any part of the recruitment process for also remove the justification for others to act a job for which he or she may be a candidate. contrary to stated recruitment practices and pol- This includes acting as the contact person for icies without valid reasons. Openness, however, potential candidates, framing advertisements does not mean breaching confidentiality. or preparing the standard practice for preferred applicants’ referees to be contacted. Each ref- 4 Integrity is always paramount. Taking shortcuts eree should be asked the same questions relat- can compromise the integrity of the recruitment ing to the selection criteria and all the questions process. To ensure integrity in recruitment and and responses should be documented. selection practices, an administration must have clearly stated sanctions for non-compliance with It should be clear to all concerned which person is established policies and practices. Decision- accountable for key decisions throughout the pro- makers must be seen to use them when neces- cess, and what the values are that will be applied. sary. A number of countries have found that hav- This should be formally recorded, and all decisions ing independent persons involved in the selec- and the reasons for those decisions during a selec- tion process can markedly enhance the integrity tion process should be documented. of the process. These independent members of a hiring panel should not be known to the other As in all other aspects of sound administration, good committee members. If this is not possible, recordkeeping increases accountability. In societies the extent of the independent member’s affilia- where there are particular pressures from clans or tion with other committee members should be a person’s extended family, it is advisable for those recorded in writing before interviews are held involved in the decision-making processes to for- and form part of the recruitment file. mally certify that none of the applicants is a relative or is known to them, or else to excuse themselves 4 Appeals should be available. Unsuccessful, but from the process entirely. qualified applicants, who consider that proper procedures have not been followed, should be 4 Competition should be fostered. Advertisements able to appeal to an appropriate authority for should be framed to both adequately reflect an independent review of the process and its the requirements of the job and to maximize outcome. the potential field of candidates. Generally, advertisements should be placed to attract the widest potential field possible. Selection criteria CONFLICT OF INTEREST ISSUES WHEN STAFF should also be reviewed before recruitment LEAVES THE PUBLIC SECTOR12 action is taken to ensure they adequately reflect the requirements of the position and What happens when a public servant leaves the attract the widest field of applicants. Only public service and enters the private sector? This in exceptional circumstances should truly question has become increasingly important when competitive measures be bypassed. When these addressing conflict of interest issues. CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS 35
This is a consequence of several factors. Efficiency during the course of official functions for reforms have led to the “downsizing” and contract- personal benefit, or to benefit another person ing out of certain public sector functions to the or organization. This situation does not involve private sector. Consequently, in many countries, information that has become part of an the differences that traditionally separated public individual’s skill set or knowledge that can be sector careers from those in the private sector are legitimately used to gain other employment. less distinct. As a consequence, there has been a growing tendency in many countries for public offi- 4 Former public officials who seek to influence cials not to regard public sector employment as a public officials. This involves former public long-term career, but to consider moving between officials pressuring ex-colleagues or the public and private sectors in the course of their subordinates to act partially by seeking to working lives. influence their work or by securing favors.
To ensure that public administrators are not tempted 4 Re-employment or re-engagement of retired or to exploit their government connections after leaving redundant public officials. This may involve: the public service, a sound approach to post-public (a) senior public servants receiving generous sector employment is required. This both reduces severance compensation and re-entering the the risk of corruption, and renders much less sensi- public service in non-executive positions while tive any confidential information which the depart- keeping their severance payments; ing public servant may have and which competing (b) public officials leaving public employment private sector interests may be keen to obtain for only to be re-engaged as consultants or themselves. contractors at higher rates of pay to perform essentially the same work The type of employment which may be cause for (c) public officials who decide to go into concern is one which has a close or sensitive link business and to bid for work from their former with the person’s former position as a public official. employer after arranging their own severance If a public official misuses his or her official position packages. to obtain a personal career advantage, whether intentionally or innocently, it adversely affects public Codes of conduct do not provide an effective solu- confidence in government administration. tion to preventing conflicts of interest in this area. The codes cease to have effect when people leave There are, perhaps, four main areas in post-public office – the very moment when these provisions sector employment that give rise to situations of would become relevant. This leaves three generally conflict of interest and that merit consideration: accepted approaches to consider:
4 Public officials who modify their conduct 4 Each government agency can develop specific while in office to improve prospects for future policies for employment after an official has employment. Such conduct can involve favoring left the public sector. These policies should private interests over public duty; individual take into consideration the degree of risk to the public officials “going soft” on their official government involved in a public official gaining responsibilities to further personal career employment in the private sector and the likely interests; an individual only taking partial impact of these policies on public employees’ action on a certain issue out of concern for future careers; for example, highly qualified the interests of prospective private sector professionals with limited fields in which to work. employers; or outright bribery, where a public official solicits employment in return for 4 Employment contracts can have specific rendering certain favors. restrictions written into them. (However, some countries limit the legal right to restrict 4 Former public officials who improperly use future employment, and this can give rise to confidential government information acquired difficulties.) 36 CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS
4 Enacting legislation; this is a route that some 4 a one-year ban on representing any organization countries have taken, but any legislation should to any current representative of the executive be careful to minimize restrictions and not to branch of government, impose them on people unnecessarily.13 4 a one-year ban on representing a foreign entity There is, of course, a need to ensure that restrictions “before any department or agency of the United on post-separation employment are in proportion to States” and on aiding or advising a foreign the risks posed. For this reason, public sector man- entity.14 agers in the Australian state of New South Wales decided that the best approach is to deal with the A statutory agency, the Office of Government Ethics, matter on a case-by-case basis. They did not con- advises executive employees to ensure compliance sider that the level of risk to public sector integrity with this law. warranted the degree of hardship and inefficiency that broadly targeted restrictions on employment In Canada, the Conflict of Interest and Post-employ- opportunities might impose. ment Code for Public Office Holders15 was estab- lished in June 1994. It is an executive instrument rather than a statute, but it is administered by a GOVERNMENT MINISTERS: statutory office, the Office of the Ethics Counsellor. CONFLICT OF INTEREST AND The Code governs ministers. Its stated aims for POST-PUBLIC SECTOR EMPLOYMENT what it terms “post-employment compliance mea- sures” are to: Ministers hold positions of power and influence. Some of the knowledge they acquire can be of a minimise the possibilities of: confidential nature, or could confer on them advan- tages if subsequently, as private citizens, they were (a) allowing prospects of outside employment to to work in an area related to their former responsibil- create a real, potential or apparent conflict of inter- ities. Restricting the conduct of ministers after they est for public office holders while in public office leave office is becoming increasingly common. (b) obtaining preferential treatment or privileged In the US, the heads of executive agencies are not access to government after leaving public office members of Congress, but presidential appointees. These appointees are governed by Title 18 Section (c) taking personal advantage of information 207 of the US Code, in which they are referred to obtained in the course of official duties and respon- as “very senior personnel.” The US system is multi- sibilities until it has become generally available to tiered: there are limited restrictions to which every the public government employee is subject, which become progressively more onerous as staff become more (d) using public office to unfair advantage in obtain- senior. ing opportunities for outside employment. (s. 27)
Very senior personnel must comply with several The Canadian arrangement is similar to that in the restrictions: American system of tiered restrictions. It contains a permanent ban on a public office holder “changing 4 a lifetime ban (which covers all executive sides” in any “ongoing specific proceeding, trans- employees) on representing any organization action, negotiation or case where the former public on a matter on which they directly worked as an office holder acted for or advised the Government.“ executive employee (s. 29(1). The key provision, however, is a two-year ban preventing ministers from: 4 a two-year ban in cases on which they may not have directly worked, but for which they had (a) ‘[accepting] appointment to a board of directors direct responsibility of, or employment with, an entity with which they CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS 37
had direct and significant official dealings during address their later employment. This feature the period of one year immediately prior to the ter- is common to legislative and executive ethics mination of their service in public office, or instruments internationally and not just for deal- ing with post-public sector employment issues.18 (b) [making] representations for or on behalf of any other person or entity to any department with SOME LEGAL APPROACHES which they had direct and significant official deal- ings during the period of one year immediately A number of countries have explicit conflict of interest prior to the termination of their service in public laws. Croatia’s legislation provides not only for decla- office.’ (s. 30)16 rations of assets and income and for the prohibition of conflicts of interest, but also for a commission to Unlike in the US, the Canadian prime minister has receive declarations and to provide advice and guid- discretionary power to reduce the two-year waiting ance. The commission is elected by the parliament, period, subject to consideration of a range of factors. but politicians are excluded from being members.
As in Canada, employment of former government The Croatian example also gives directions as to ministers in the UK is governed by executive instru- how offers of bribes are to be handled: ment, not statute. Chapter Nine of the Ministerial Code (Ministers’ Private Interests) guides post- Article 14 separation employment: (1) Officials shall have the obligation without delay On leaving office, Ministers should seek advice from to reveal and inform the body which elected or the independent Advisory Committee on Business appointed them, and the Commission about any Appointments about any appointments they wish to pressure or improper influence to which they have take up within two years of leaving office, other than been exposed in the exercise of public office. unpaid appointments... If, therefore, the Advisory Committee considers that an appointment could (2) Officials who, contrary to the provisions of this lead to public concern that the statements and Act, have been offered a gift or any other advantage decisions of the Minister, when in Government, have related to the exercise of their public office, shall: been influenced by the hope or expectation of future employment with the firm or organisation con- 1. reject such an offer, cerned, or that an employer could make improper 2. try to determine the identity use of official information to which a former Minister of the person making the offer, has had access, it may recommend a delay of up to 3. in case of a gift which, due to specific two years before the appointment is taken up ...17 circumstances, cannot be returned, the official shall keep it and report it immediately, Whereas in Canada, there is a two-year ban unless 4. list witnesses of this event, if possible, the prime minister makes an exception, in the UK 5. within reasonable time, submit the written former ministers are merely restricted if, after seek- report on the event to the competent person ing advice from the Advisory Committee, it is rec- or body, ommended that they delay their employment in the 6. if a punishable offence is involved, private sector. report it to the bodies in charge of conducting proceedings. Best practice suggests that: The Croatian approach strikes a balance between 4 post-public sector employment be addressed in the need for a firm legal framework for addressing any ministerial code such conflicts of interest and the need for flexibility. However, given the complexities of the situations 4 a standing advisory body should assist ministers which can arise, the enactment of more ambitious in complying with any guidelines that might laws in the area of conflict of interest can be some- 38 CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS
thing of a blunt instrument. Thus, many countries tution for at least twelve (12) consecutive months have chosen various approaches to address the immediately preceding the appointment of his more detailed aspects of this problem. Often, no relative as a board member or head of such office, sanctions are imposed on those who refuse to give department or institution. No persons related as the needed information. father, mother, brother, sister, uncle, aunt, husband, In this approach, laws are enacted which deal with wife, son, daughter, son-in-law, daughter-in-law, the upper levels of government (for example, as in niece, or nephew may be placed in a direct super- the 1997 Constitution of Thailand quoted above). visory-subordinate relationship.19 and with basic principles. But the design of appro- priate policies is effectively delegated to agencies The United States has an Office of Government and departments, each of which is expected to Ethics to handle conflict of interests at the federal develop policies appropriate to their own situations. level, and Canada has chosen to deal with the issue of conflict of interest by establishing a series Even in the implementation of these policies, a large of Ethics Counsellors. (The framework is described measure of common sense is called for. The ser- in Chapter 6). vices of an ethics office can be particularly valuable. (These are discussed in Chapter 6). Equally clearly, conflict of interest, cronyism and nepotism should MONITORING PUBLIC OFFICIALS’ INCOME be covered in appropriate codes of conduct. In many parts of the world, the argument is advanced that one of the key instruments for main- ANTI-NEPOTISM LAWS taining integrity in the public service are income statements that indicate the assets and liabilities of Nepotism poses particular problems. It is perhaps all those in positions of influence as well as those of not surprising that by no means all countries have their immediate family members. It is a thesis that is anti-nepotism laws – desirable though these may winning support from international agencies. At the be. When these are lacking, favoritism shown to a very least, such statements give the illusion of being relative tends to be dealt with by legal prohibitions. a corruption “quick fix.” Some countries require These include prohibitions against unwarranted senior officeholders to divest themselves of major privilege, direct or indirect personal financial inter- investments, while others permit the establishment est that might reasonably be expected to impair of “blind trusts.”20 objectivity and independence of judgement, or the appearance of impropriety. Although the disclosure of assets and income will, of course, not be accurately completed by those who A typical example of such a law reads: are taking bribes, it is thought that the requirement that they formally record their financial positions lays IC 4-15-7-1, on Nepotism, No person being an important building block for any subsequent related to any member of any state board or prosecution. It would, for example, preclude them commission, or to the head of any state office from suggesting that any later wealth that had not or department or institution, as father, mother, been disclosed was, in fact, acquired legitimately. brother, sister, uncle, aunt, a husband or wife, son or daughter, son-in-law or daughter-in-law, niece The Act on Preventing Conflict of Interest in the or nephew, shall be eligible to any position in any Exercise of Public Office a Croatian law, includes such state board, commission, office or depart- the following provisions: ment or institution, as the case may be, nor shall any such relative be entitled to received any com- (1) Within 30 days from the day they begin to exer- pensation for his or her services out of any appro- cise their office, officials shall provide a report with priation provided by law. However, this section shall data on their property, permanent or expected not apply if such person has been employed in the income, and the property of their spouse and same position in such office or department or insti- children, with the balance as of that day, and shall CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS 39
provide a report upon the end of exercise of their lated for disclosure and then ignored the require- office, and upon the expiration of the year in which ments completely. Alternatively, politicians have in the course of the exercise of the office a major established an agency that merely receives declara- change occurred. tions, none of which are made available to the media or the public. Moreover, this agency generally has (2) Officials shall in the report from the paragraph 1 neither the power nor the resources to check the of this Article submit the data on monetary savings accuracy of the declarations. In this way, they have if it exceeds the net one year amount of official’s been able to ensure that that third party enforce- income. ment of the kind described above has not been able to take place. (3) An official shall not receive his salary prior to the fulfilment of the obligations under paragraph 1 of It is true that recently, in several countries, the this Article... process of disclosure has claimed some victims – though whether through carelessness rather than (6) An official’s tax card shall be a public document. corrupt intent is debatable. What the declaration process can achieve is formally to record at least a Disclosure, the argument runs, should also extend measure of a person’s interests, information which to a certain post-service period, as a deterrent to can later prove invaluable should it come to dealing the receipt of corrupt payments after retirement. with questions of conflict of interest. Studies have suggested that it is unlikely that cor- rupt payments are made more than three years after Having accepted the argument in favor of disclo- a person has retired. sure, several questions follow: To whom should disclosure be made? What matters should be But does it work? In a vibrant democracy such as included? How broadly should disclosure require- the United States, assets disclosures work because ments apply to members of an official’s family? of third party enforcement. In elections, oppos- What access should the media and members of the ing candidates, for example, will scrutinize each public have to these declarations? And, in the case other’s asset declaration forms and make it an issue of career public servants, what levels of seniority if an opponent seems to be living beyond his or must be required to submit to this process? There her means. The same scrutiny occurs with forms are no simple answers to any of these questions. requiring disclosures of campaign contributions and expenditures. If a candidate claims to receive The tricky part of this process is not so much decid- only modest contributions and yet is travelling in a ing on the categories of assets to be disclosed, and leased jet and staying at top-class hotels, his or her the categories of the officials who should be mak- opponent will make it an issue. There are civil soci- ing disclosure, but rather on deciding the extent to ety groups, too, which check forms and report on which there should be public access to the declara- those which seem problematic, and on donors who tions. The litmus test must be whatever is needed appear to have benefited handsomely from their to achieve public peace of mind – not whatever is financial support of candidates.21 conceded by the noisiest of the opponents of dis- closure. Nor are matters always as simple as they With government bureaucrats, the process is less may seem. A minister of finance from Colombia has pronounced, but can still be effective. In U.S. public been quoted as saying that a public declaration of a procurement, the declarations of officials making politician’s wealth would be an open invitation to kid- procurement decisions are examined by prospec- nappers to claim the sums disclosed as a ransom. tive bidders to detect possible conflicts of interest or inexplicable wealth. However, if the public do not have access to dis- closure information and if there is no aggressive Overall, countries’ experiences with declarations of monitoring of the declarations, the process has little assets have been patchy. Initially, in countries with impact. major corruption problems, politicians have legis- 40 CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS
In Australia, a system whereby officials make annual arrangements. South Africa has designed an inter- written disclosures to the head of their department esting model. It has introduced a scheme for the has been seen as effective. These are not made monitoring of the financial status of all parliamentar- public. Similar disclosures are managed by the eth- ians and government ministers. A compromise has ics counsellors in Canada, and by contrast there been reached in an effort to meet legitimate claims are rights of public access. It should be noted that to privacy. The disclosure of certain interests is made Croatia has opted in favor of public access, thus openly and publicly; other interests are disclosed enabling its citizens to police the system. publicly but only as to the nature of the interest, with the actual value being disclosed privately. The inter- In Nigeria, the Code of Conduct Commission was ests of family members are disclosed, but in confi- empowered, from 1979 onwards to require the filing dence. The argument for the last is that members of of returns by all public officials. However, they had a parliamentarian’s family have a right to privacy, and neither the resources nor the legal powers to actually it should be sufficient for the disclosure to be made check the contents of any of these statements. As on the record, but not on the public record. a consequence, throughout a prolonged period of looting by public officials, the only prosecutions ever The development of effective and fair regimes for the mounted were against public officials who failed to monitoring of the incomes, assets and liabilities of file an annual return – not for filing a false one. senior public officials will be followed closely by anti- corruption activists. If they can be made to work – and In today’s world, however, governments are increas- there are obvious difficulties – then they will serve as ingly examining more meaningful public disclosure a valuable tool in restraining abuses of office. CONFLICT OF INTEREST AND MONITORING FINANCIAL ASSETS 41
ENDNOTES
1 See OECD Guidelines for Managing Conflict of Interest 11 This section draws on materials developed by the New in the Public Service: http://www.anticorrutpionnet.org South Wales Independent Commission Against Corrup- The same website contains excellent training materials tion (NSW ICAC), Sydney, Australia. Its assistance in developed for the OECD by Howard Whitton (howard. the preparation of these and other materials is gratefully whitton@oecd.org). OECD – Recommendation of the acknowledged. For some case studies, see the NSW Council on Guidelines for Managing Conflict of Interest ICAC publication Best Practice, Best Person: Integrity in the Public Service (June 2003), http://www.oecd.org/ in Public Sector Recruitment and Selection on the Com- pdf/M00041000/M00041994.pdf; The Canadian website, mission’s website, where there is a wealth of valuable Values and Ethics Codes for the Public Service is a fur- information and approaches in preventing corruption: ther excellent resource, http://www.tbs-sct.gc.ca/pubs_ http://www.icac.nsw.gov.au pol/hrpubs/TB_851/vec-cve1_e.asp#_Toc46202807 12 The discussion in this section is based on a dialogue 2 See Code of Ethics, State of New Jersey USA: http: between the NSW ICAC and public sector employers in //www.iit.edu/departments/csep/PublicWWW/codes/ that state. The full report is entitled Corruption Preven- coe/State_of_New_Jersey_Community_Affairs.html; For tion Publications: Strategies for Managing Post Separa- a detailed discussion of the issue at senior levels of gov- tion Employment Issues and may be accessed on the ernment, see Conflict of Interest: Legislators, Ministers ICAC website. http://www.icac.nsw.gov.au and Public Officials by Gerard Carney (Transparency 13 For the Canadian legislation, see http://strategis.ic.gc. International, Berlin) at http://www.transparency.org/ ca/SSG/oe00002e.html working_papers/carney/index.html. 14 US Office of Government Ethics, Memorandum Regard- 3 Constitution of the Kingdom of Thailand: http://www.kpi. ing Revised Post-Employment Restrictions, 26 October ac.th/en/con_th.asp 1990.
4 Constitution of Thailand, Section 70, Chapter IV 15 Canadian Office of the Ethics Counsellor: http://strategis. ic.gc.ca/SSG/oe01188e.html 5 Constitution of Thailand, Section 70, Chapter VI, Part 2 16 Canadian Office of the Ethics Counsellor website: http:// 6 Quoted in Report on the Investigation of Allegations of strategis.ic.gc.ca /epic /internet /inoec - bce.nsf/vw Nepotism in Government: Report No 11 (Special Report) GeneratedInterE/Home7 to the Parliament of South Africa by the Public Protector 17 S.140 Ministerial Code: A Code of Conduct and Guid- of the Republic of South Africa, 15 April, 1999 ance on Procedures for Ministers, Cabinet Office, July 2001. http://www.cabinet-office.gov.uk/central/1997/m 7 Board of Ethics, King County, State of Washington, USA. code/ For additional information, please contact Jeremy Pope: jeremy.pope@tiri.org 18 This section draws from Post-Separation Employment of Ministers, Research Note prepared by the Australian 8 Adapted from the City of Bristol, Tennessee, Nepotism Department of the Parliamentary Library (Research Policy (US), September 1996 Note 40, 28 May 2002) http://www.aph.gov.au/library/ 9 Board of Ethics, King County, State of Washington, USA. pubs/rn/2001-02/02rn40.pdf For additional information, please contact Jeremy Pope: 19 State of Nebraska, USA. jeremy.pope@tiri.org 20 See Bernard Pulle Conflicts of Interest Avoidance: Is 10 In New Zealand, the minister of justice would ask the There a Role for Blind Trusts? In Current Issues Brief attorney general or the solicitor general to act in his or 14, 1996-97. http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/ her stead. if the minister’s friends were among the can- 1996-97/97cib14.htm didates for the job. A decision would be recommended to the minister, which he or she would then take formally 21 For example, the Center for Public Integrity (http://www. in their own name. publicintegrity.org) and Common Cause http://common cause.org CHAPTER FOUR I REGULATING LOBBYING 43
The act of lobbying is an integral part of a diversified tually hostage by entrenched lobbying organizations democracy. It is a form of advocacy that attempts to to the detriment of policymaking and the greater change laws that affect the lives of individuals and common good. It is feared that the relative power of communities. By banding together in organizations the lobby from particular industries over the general with particular social, economic and political agen- political process has rendered politicians captive to das, citizens form interest groups that can directly the interests that fund and flatter them.1 impact a government’s policymaking process.
Lobbyists can play an important role in preparing LOBBYING AND THE POTENTIAL briefs on matters of public interest and – especially FOR CORRUPTION where there are lobbyists acting on both sides of any given issue – by ensuring that legislators are Disillusioned by a perceived lack of channels for much better informed than they might be otherwise. the average citizen to affect policy-making in a Encouraging lobbying satisfies the participatory meaningful way, electorates in many parts of the demand of the public and potentially provides an world seem to be losing heart and voter partici- important channel for minority voices. Groups as pation is dwindling. Voters may feel that the most diverse as oil companies and migrant farm workers important policy decisions are made through bar- all have lobbyists in capitals across the world both to gains between politicians and organized interests protect and to advocate their interests. groups led by professional lobbyists, rather than as a consequence of the ways in which citizens have Yet lobbying is not all to the public good. The nega- expressed their views. tive aspect of this activity is that, in an age of pro- fessional lobbyists, such practices can give rise to Increasingly, lobbyists seem to be too close to unhealthy and corrupt relationships between the legislators and legislators too vulnerable to free lobbyists and those being lobbied. This is a situ- hospitality and other forms of gifts. In the bargain- ation facilitated by money and privileges proffered ing process, there is a significant risk that situations by lobbyists. In the United States, one of the more of severe conflicts of interest will arise. The United worrying features of the Enron scandal was the dis- Kingdom is just one of the countries where scandals covery that the corporation had developed software have forced the establishment of systems designed specifically to track the “performance” of certain to track the hospitality and the gifts received by US congressmen Enron had targeted to make sure legislators. that the energy company was getting value for its money. Concerned citizens in democratic societies are increasingly demanding to know who is doing what The influence of lobby groups across the world and for which politician or government official.2 depends largely on countries’ socio-political cul- tures; both in terms of governance and in terms of the strength of civil society. A famous study INFORMATION DISCLOSURES of lobbying practices in the United States in the 1960’s concluded that lobbying did not constitute Specific rules establishing a lobbyist registration a significant influence on public policy in Congress. system can be introduced to formalize an otherwise However, since then, lobbying practices everywhere highly informal process. This gives ordinary citizens, have become far more sophisticated. Despite a journalists, as well as other lobbyists the opportunity wide range of safeguards, the United States is now to see who is lobbying and for what purpose. often seen as demonstrating some of the worst dis- tortions of an open society that can be induced by In terms of best practice, the lobby register should lobbying power. be published on the Internet so that a quick and efficient scrutiny of the data can be had. The As a consequence, many now consider that lobbying Center for Responsive Politics, an American non- has gone too far and that governments are held vir- governmental organization, provides extensive 44 REGULATING LOBBYING
information on American lobbyists and interests for the registration of lobbyists. In Canada, a revised (http://www.opensecrets.org/lobbyists/ ). version of the Lobbyist’s Registration Act3 was enacted in 1995 for the purpose of responding to a number of conflict of interest scandals that had tar- EDUCATION nished the reputation of successive governments. The intent was not to impede and over-regulate the Any system of registration and information disclo- lobbying process, but, rather, to make the system sures, however, should not impede open access more transparent. to government, public servants and parliament. It should not muzzle the voice of the ordinary citizen The Canadian Lobbyist’s Registration Act is based or impair his and her ability to impact upon the on four key principles: government’s agenda. On the other hand, it is gen- erally considered that lobbying is an integral part of • Free and open access to government is an the political process, and it has certainly led to many important matter of public interest. grassroots issues being put on the national agenda. • Lobbying public office holders is a legitimate Most legislation recognizes that lobbying – as long activity. as it is open – is a legitimate activity that lies at the • Public office holders and the public must be very heart of the political process. able to know who is attempting to influence government. The public – through organizations and interest • A system of registration of paid lobbyists should groups – should be able to access the proper not impede free and open access to government. procedures for lobbying core issues should they choose to do so. Since lobbying is often considered The Act identifies three types of lobbyist: to be the exclusive domain of well-connected lobby organizations able to use clandestine channels and • Consultant lobbyists – individuals, such as connections to influence relevant political institu- lawyers, accountants and government relations tions, it is important to demonstrate how other inter- consultants, who are paid to lobby for clients. est groups can succeed. • In-house lobbyists for corporations – employees who, as a significant part of their duties, lobby for an employer who carries out commercial LEGISLATION activities for financial gain. • In-house lobbyists for organizations – not- In Poland, a bill drafted by the Ministry of Internal for-profit organizations in which one or more Affairs and Administration, seeks to control lobbying. employees lobby, and the collective time devoted It defines this as any activity carried out using lawful to lobbying amounts to a significant part of one means and intended to influence public authorities employee’s duties. to consider arguments in favor of the interests of specific social or professional groups. This implies a relatively narrowly classified registration of lobbies, since it stipulates that only lobbyists who Under the proposed legislation, lobbyists would be are paid for lobbying must register. It has the advan- required to register and then to abide by prescribed tage of exempting automatically virtually all grassroots standards of conduct. Lobbying would be open, advocacy efforts undertaken by citizens. with all contacts recorded between lobbyists and the officials in charge of matters of interest to them. The Canadian Act requires all lobbyists to disclose their These contacts would then be published in a pub- political activities; thus, by examining the registry, any- lic information bulletin. Officials who were lobbied one can ascertain who is lobbying what department would also be required to inform their supervisors. and what they are discussing. Importantly, they must also disclose their past work with the government. The United States and its neighbor, Canada, have Canadian lobbyists’ registration and updating pro- the most advanced forms of legislative procedures cess can be easily accessed through the Internet.4 REGULATING LOBBYING 45
Another of the tasks of the Canadian Federal Ethics No part of the money appropriated by any Counsellor has been to develop a Lobbyists’ Code enactment of Congress shall, in the absence of Conduct5 and to respond to any questions of eth- of express authorization by Congress, be used ics and business practice that arise in government directly or indirectly to pay for any personal service, relations. The Ethics Counsellor, appointed by the advertisement, telegram, telephone, letter, printed prime minister, offers guidance to both lobbyists or written matter, or other device, intended or and their clients to help determine whether their pro- designed to influence in any manner a Member posed activities are acceptable. Draft legislation is of Congress, to favour or oppose, by vote or under consideration that would have the Counsellor otherwise, any legislation or appropriation by reporting in future to the legislature, rather than to Congress, whether before or after the introduction the prime minister. of any bill or resolution proposing such legislation or appropriation; but this shall not prevent The Lobbyists’ Code of Conduct supports the Act, officers or employees of the United States or of setting standards of conduct that lobbyists are to its departments or agencies from communicating meet in their dealings with federal public office hold- to Members of Congress on the request of any ers. Its preamble states that lobbying is a legitimate Member or to Congress, through the proper official activity, provided that it is open and does not impede channels, requests for legislation or appropriations free and open access to government. It also allows which they deem necessary for the efficient individuals to register complaints with the Ethics conduct of the public business. Counsellor, and provides for the availability of reports on those complaints from the Counsellor’s Office. Violators are subject to fines, imprisonment and removal from office. The position of Ethics Counsellor is designed to take control of enforcement issues. If it is thought that lobbyists are giving undue gifts or fundraising on the “REVOLVING DOOR” LAWS behalf of the officials they are lobbying, it is to the Counsellor that a complainant should turn. In the United States, lobbyist regulations vary at the state level. For example, over twenty states stipulate In the United States, the two main federal lobbying a period of time that must elapse before a former regulations are the Byrd Amendment (31 US Code, legislator can represent clients to the legislature. §13526 and the Lobbying Disclosure Act (2 US Code, §1605). The Byrd Amendment prohibits the use of Known as ”revolving door” laws or ”cooling off peri- federal funds, either through grants, contracts, or ods,” these provisions are designed to break the co-operative agreements, in lobbying activities. The connection between the legislator’s professional Amendment also provides for the monitoring of any duties and the interests of lobbyists. They seek to lobbying expenditures made by recipients of federal create a system in which former public officials are funds. NGOs and charities, which tend to enjoy tax unable to take advantage of their inside knowledge exemptions, are generally permitted to lobby as by becoming paid lobbyists. The periods range from long as their lobbying does not form a core part of one to two years. their organizations’ expenditures. Some states, such as California, extend the ban to The second US act, the Lobbying Disclosure Act, all former government officials and ban them from specifies procedures surrounding the registration contacting specified government agencies for a and the bi-annual reporting of national lobbying period of one year. New Mexico is one state where activities. there is a permanent ban on officials (including leg- islators) representing a person in dealings with the A third act, the Anti-Lobbying Act (18 U.S. Code government on any matter in which the former pub- §19137), a criminal statute, prohibits the use of lic official participated personally and substantially appropriated (i.e. government) funds, whether while still a public official.8 directly or indirectly. It states that: 46 REGULATING LOBBYING
ENDNOTES
1 (Canadian) Lobbyists’ Registration Act, R.S. 1985, c. 3 Lobbyists Registration System: http://strategis.gc.ca/ 44 (4th supp.), An Act Respecting the Registration Of lobbyist. Lobbyists: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html; 4 Lobbyists Registration System, Act and Other Documents: (Canadian)Lobbyists’ Code of Conduct: http://strategis. http://strategis.ic.gc.ca /epic/internet/inlr- el.nsf/en / gc.ca/SSG/lr01044e.html; Annual Reports Under the h_lr20007e.html. (Canadian) Lobbyists Registration Act: http://strategis. gc.ca /SSG /lr01066e.html ; {US} Federal lobbying 5 Lobbyists’ Code of Conduct: http://strategis.ic.gc.ca/ Regulations: http://www.research.uh.edu/downloads/ epic /internet/inoec - bce.nsf/vwGeneratedInterE/h_ PDF_format/lobby99.pdf; (US) state restrictions http:// oe01438e.html www.ncsl.org/programs/ethics/e_revolving.htm; (US) Prohibitions against legislators lobbying state government 6 31 U.S. Code, §1352: http://tinyurl.com/23t5b after they leave office: http://www.nesl.org/programs/ 7 Anti-Lobbying Act (18 U.S. Code §1913) Lobbying with ethics/c_revolving.htm. The assistance of Gustav Ando appropriated moneys: with this chapter is acknowledged with thanks. 8 Revolving Door Bans: http://www.ncsl.org/programs/ 2 Weblobbying.com lets participants create their own online ethics/e_revolving.htm. lobbying campaign or speak out on the issues that con- cern them most. Go to: http://www.weblobbying.com. CHAPTER FIVE I POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY 49
Immunity for politicians is as old as politics itself. It to protect him. The exchange of favors and bribes is a generally accepted form of protection for senior is highly likely in such situations. Through excessive public figures and judges.1 But the debate over the political immunity, politicians can be rendered virtu- extent of these immunities is highly polarized. For ally untouchable. some, the immunity principle safeguards the free- dom of expression in the legislature, at the heart of the democratic system. For others, immunity THE ELEMENTS OF IMMUNITY actively undermines democracy’s very foundations of equality before the law. Any discussion of immunity raises four questions:
• Who is given protection from prosecution? THE URGENT NEED FOR REFORM • What acts are covered by immunity? As frustration increases world wide with political bribery, corruption and conflict of interest scandals, • How long does an official’s or politician’s so, too, has frustration with the fact that suspected immunity from prosecution last? politicians can often enjoy de facto immunity from such crimes. In a recent survey undertaken by • How far does the protection extend (e.g. to the Gallup International, 63 percent of respondents legislature only)? considered public officials’ immunity from pros- ecution to be the main cause of an increase in The immunities and privileges refer to instances corruption in their country.2 [.] Thus, in many parts whereby selected officials are specifically shielded of the world, the very idea of political immunity is from public prosecution or from civil action. The cat- considered anachronistic and in contravention of egory of an official who is granted this immunity and the most basic principles of constitutionality and the level of the immunity can be defined either in a equality before law. It recalls the popular Orwellian country’s constitution or in its legislation. maxim that “all animals are equal, but some animals are more equal than others.” Such protection is designed not to bestow a per- sonal favor on the office-holder, but to facilitate Indeed, it seems that many investigations into high- his or her ability to perform the functions of office. level corruption allegations have been significantly It is not meant to enable a senior public official to impeded by claims of political immunity. The scope conduct private business without having to pay rent of political immunity can be extended further than or creditors or perform contractual obligations of a intended, and in such cases politicians enjoy de personal nature. facto immunity from even serious crimes. Rather, immunity from prosecution is meant: In many countries, senior public officials are shielded by immunities to such an extent that criminals often • To ensure that the elected representatives of the seek public office simply to avoid prosecution. In people can speak in the legislature without fear of such cases, there is a very high risk for a vicious criminal or civil sanctions and a host of claims for cycle of corruption; parliament, by virtue of its privi- defamation leged protection, attracts unethical individuals who then perpetuate and augment corrupt conduct. • To protect elected representatives from being Some individuals in need of legal protection have arbitrarily detained and so prevented from even bribed their way onto party election lists in attending the legislature order to secure immunity. • To act as a shield against malicious and Even if a corrupt entrepreneur is unable to attain a politically-motivated prosecutions being brought public office, he may try to attach himself to a politi- against them cal patron who, using his shield of immunity, is able 50 POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY
Immunity for politicians should, therefore, be seen b) the deputy is caught in the act of committing as intended to protect the democratic process – not a crime punishable by imprisonment of more to establish a class of individuals who are above and than five years; or beyond the reach of the law. c) the deputy does not claim immunity. Although the principle of non-accountability or freedom of speech is generally subscribed to and II. In all of the above cases and in any other, is non-controversial, the so-called “inviolability the following procedures will be followed: principle” (or freedom from arrest) is increasingly contested. In Ancient Rome, to obstruct the tribunes a) each of the alleged criminal offences shall be in their work was to invite immediate execution, but dealt with separately, on the basis of a notice or in more recent times, parliamentary immunity has request from the competent body; been called anachronistic, contrary to the funda- mental principles of modern constitutional law. Such b) functions of the deputy in question shall be criticisms have been countered by those who argue determined; that, despite existing anomalies, the reasons which originally lay behind the introduction of parliamentary c) it shall be estimated whether granting of immunity into modern constitutions are still valid. The immunity is essential for the deputy to perform debate has resulted in some countries reforming his/her function; and their legal procedures and changing the practices followed by their legislatures, so that restrictions are d) as a rule, immunity shall not be granted and imposed on the scope of inviolability. therefore each decision on granting the immu- nity shall be well grounded.5
THE GRECO REVIEWS In its review of Romania, the GRECO team of experts noted that the Romanian Constitution Immunity from arrest has been a cause for con- grants deputies and senators immunity from pros- cern for the Group of States Against Corruption ecution, not only for opinions expressed during (GRECO), made up of member states of the Council the exercise of their mandate, but also from arrest, of Europe, in their reviews of transition countries’ detainment, search and prosecution for any criminal anti-corruption legislation.3 offence or transgression. Such immunity prevails unless the minister of justice submits an application Among the countries where the subject of immunity for the removal of immunity, and parliament autho- has been openly debated is Slovenia. In its review, rizes prosecution by a two-thirds majority in the GRECO recommended that guidelines be estab- Chamber of Deputies and by a simple majority of lished to provide criteria for deciding on requests the Senate. The case is then heard by the Supreme to lift parliamentary immunity. The guidelines are Court of Justice. Immunity is automatically restored meant to ensure that in the case of judges, deci- if the member is re-elected. As GRECO noted, “This sions concerning immunity are free from political situation has an undeniable potential for permanent consideration and are based on the merits of the obstruction of the judicial system.” request submitted by the public prosecutor.4 In cases of being caught in flagrante delicto (in the The guidelines being considered in Slovenia read: act of committing an offence), a deputy or senator may be detained and searched, but not prosecuted. I. As a rule, immunity shall not be granted if: The respective chamber must be promptly informed and may order the cancellation of the detainment.6 a) the deputy is placed into custody or a criminal According to one prosecutor from the Romanian proceeding is instituted against him/her before Anti-Corruption Section, “We have problems with his/her mandate is confirmed; or parliamentary immunity. In my opinion, it is not normal that an MP who plundered a bank or who POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY 51
engages in smuggling benefits from immunity. criminal charges against judges in both cases. These These are some of the reasons why the judiciary are meant to guarantee that no political influence is is often powerless.” The Romanian government’s brought to bear on any decision to lift immunity and National Anti-Corruption Plan includes a commit- that it be based on a request from a prosecutor, ment to limit immunity in general. supported by the Supreme Court. However, there is still a need to obtain the consent of parliament in order to bring charges against the chief justice and THE HEAD OF STATE AND GOVERNMENT justices, or the consent of the president in order to bring charges against a senior judge. In addition to legislators, a head of state is generally immune for the period of his or her office (as con- The position of judges, their independence and their firmed in a recent decision in France). Constitutions accountability is discussed in Chapter 16. usually provide for the impeachment of a president, and serious criminal acts would provide those grounds. There is, therefore, a remedy, but it lies PROSECUTORS with the legislature rather than with the judiciary.7 Attention should be paid also to the risks of immu- nity of prosecutors. In a number of countries, pros- OTHER SENIOR OFFICIALS ecutorial immunity has been too broadly defined. This undermines prosecutors’ ability to function as There are also classes of officials who enjoy per- defenders of the public interest and in some cases sonal immunity for their official actions. This simply led to a corrupt partnership between prosecutors means that they cannot be sued personally for and leading figures of the underground. mistakes that they may have made during their employment. The remedy for the wronged citizen is In some countries, like Bulgaria until recently, pros- to sue their employer, the state. However, there is no ecutors were virtually untouchable, which fuelled valid reason why any such immunity should extend widespread public criticism and international pres- to cover the personal life and the private business sure to reform. Leading NGOs in this country rec- dealings of such persons. ommended limiting such an immunity by structural reform, as well as by strengthening internal controls, and expanding transparency within the judiciary in JUDGES general (See Corruption Assessment Report 2003, Sofia, 2004, p.32-33). Judges present a special difficulty. They are generally immune from being sued personally for errors they may have made in their judgements (for example, for IMMUNITY LEGISLATION AND PRACTICES exceeding their jurisdiction) and to protect them from political pressures they are generally immune from As we have seen, certain principles can be observed criminal prosecution unless the immunity is lifted. which are relevant to all countries on the question of political immunity. Generally speaking, there are two In the case of Estonia, the GRECO review recom- separate categories of immunity: mended that any decision to lift the inviolability of judges should be free from political influence. It • The principle of non-accountability or non- should be a decision based on a request from the liability: This is the original, basic protection prosecutor, supported by the Supreme Court.8 afforded to politicians, and refers mostly to the freedom of speech and expression. Under the Estonian Constitution, the procedure for lifting judges’ immunity involves either the president • The principle of inviolability: This refers to a of the republic or the Riigikogu (the legislature). The broader, more flexible protection which gives the Courts Act of 2002 established rules for bringing politician freedom from arrest. 52 POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY
The non-liability principle is recognised around ity whatsoever. In the United Kingdom, parliamen- the world, and is originally based on the notion that tarians are given very little protection on this ques- politicians should be protected from unfair charges tion. They are immune from arrest for civil actions, levelled against them by superiors. Thus, members but since there are now very few civil causes on of parliament are not held accountable for accu- which a person can be detained, the privilege offers sations or comments that they make in a highly little meaningful protection. Often, if parliamentary charged and politicized environment. Non-liability involvement is required, it is a matter of authorizing also refers to casting votes and other similar official an investigation. declarations in which the interests of the people the parliamentarian represents must be safeguarded. In Belgium, the police can investigate the activities of parliamentarians without political interference The non-liability principle, generally narrowly – including searches, seizures and questioning – but defined, is usually absolute; there are, in most authorization is required for a member of parliament cases, no time limits and no possibility of lifting the to be committed to trial. By that stage, such autho- immunity. Closely related to the principle of uncon- rization meets little resistance. The accused still has ditional freedom of speech, it is generally based certain rights such as the guarantee of having a on the tacit understanding that accusations and representative of the assembly present during any defamatory statements will be kept at an absolute potential search. minimum. It is felt that if protection is not guaranteed by non-liability privileges, then members of parlia- This compares with Nicaragua where in 2002 it took ment would feel constrained, compromised and a public petition signed by more than half a million unable to speak and vote freely on behalf of the citizens before a reluctant legislature cleared the people they represent. way for the former president to be prosecuted (and convicted) for embezzling over $100 million in public Without this immunity, the very independence of funds.9 the parliamentary institution would be called into question, as well as its ability to function in light of On the issue of non-liability, the scope of immunity potential politically motivated investigations into def- generally refers to acts committed in the perfor- amation allegations. Where the right to speak freely mance of the politician’s duty, either in parliament is abused, the institution itself generally has rules or on official occasions. Thus, it generally does of accountability and is in a position to suspend a not extend to statements made during non-official member from the legislature for a given period. public speaking or in newspaper articles. The par- liament building is the bricks-and-mortar manifes- The same principle applies to the judiciary, which is tation of the boundaries of this form of immunity, also accorded a similar level of immunity. It would outside of which the politician becomes an ordinary compromise the effectiveness of the judiciary as an citizen again. institution if a judge could be held personally liable for honest mistakes of law made during a trial. The Some countries have particular provisions which principle does not apply to judges who acted cor- allow for persons other than parliamentarians to ruptly in their rulings. It is more effective for the state enjoy the immunity privilege of absolute free speech. to be held liable in such instances and for judges In the United Kingdom, for example, all those who to be removed only if they are proven incompetent attend parliamentary debates and proceedings or unfit for duty. Special procedures should exist to – including civil servants and expert witnesses – are protect judges from politically motivated requests covered by the non-liability principle. for removal. However, it is generally accepted that when parlia- By contrast, the principle of inviolability is far more mentarians are caught in flagrante delicto – in other controversial, and depends largely on the definition words, if he or she is caught during or soon after and the political environment. In the Netherlands, committing the punishable offence – inviolability, politicians do not enjoy any parliamentary inviolabil- the second category of immunity, offers no protec- POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY 53
tion. There are different interpretations of in flagrante officials and politicians accountable for their actions, delicto, however, and some countries extend it to a even if they are immune from prosecution while on full 24 hours after a crime was committed. official duty. Naturally, this still makes any investiga- tion difficult, since the investigators may be inquiring In terms of the acts covered under inviolability, there about events which happened several years earlier. is little international harmony. Some countries define Immunity is given not as an honor or a privilege, but, which crimes are not covered by immunity; others set rather, is a sacred trust that enables an individual to limits on the length of the potential term of imprison- discharge his or her public duties effectively. Upon ment for the crime. Thus, the Swedish Constitution leaving office, the official must answer for any crimi- states that the inviolability principle does not cover nal conduct that he or she may have been involved criminal offences that are punishable by two years in during his or her time in office.10 or more in jail. In Finland, the provisions are more severe: Parliamentarians are only protected if the potential investigation relates to a crime where the PROCEDURES FOR WAIVING PARLIAMENTARY maximum penalty is less than six months. This is IMMUNITY generally deemed to be a best practice. Procedures for waiving parliamentary immunities Certainly, it is illegal for politicians to bribe or accept can vary widely. Indeed, in many countries, there is bribes, although the ability to prosecute such no procedure provided at all, either because there offences depends largely on the political environ- have been no cases to set a standard procedure ment and how strictly the inviolability principle is or because there is a distinct lack of political will to enforced. While a country may nominally forbid brib- clarify such delicate matters. In some instances, the ery among politicians and citizens alike, politicians procedures for lifting immunity are deliberately made are often protected not only by the vague lettering of complicated in order to discourage such requests. the immunity provisions, but also by public officials who are supposed to prosecute serious offences, Nonetheless, it is particularly important to establish yet prefer to protect their colleagues. a firm set of principles to deal with requests for waiv- ers. As a general rule, such principles should take Legislation differs from country to country on how into consideration that: long the principle of inviolability can be applied to parliamentarians and officials. The time limit for • The request concerns a grave crime, in which the inviolability is a particularly important question to be reputation of the parliament itself is at stake. considered in drafting any legislation on immunity. In some countries, the principle is only relevant for • The request does not unfairly impinge upon the the length of the parliamentary session. In other politician’s freedom of speech and freedom to countries, however, immunity practices allow for a carry out his or her mandate to represent voters. legislator to have his or her immunity automatically restored if he or she is re-elected to office. Politicians • The purpose of the request is not to unfairly sin- elsewhere are granted immunity that pre-dates their gle out and discriminate against a politician. term of office, a provision which can have the dan- gerous effect of attracting criminals who want to • The facts of the case are not clouded by obvious avoid prosecution. This type of provision can cor- political machinations. rupt an entire series of politicians, and should be avoided in any political immunity legislation. Often, when considering a request to waive parlia- mentary immunity, a specific parliamentary com- Certainly, life-long immunities of inviolability are inde- mittee is established to hear the particular case. fensible. The privilege must be given up upon leaving Depending on the conclusions of this committee, office, in all cases. Limits should be imposed on the parliament will vote to decide on the immunity status length of time that a president and/or prime minister of the member of parliament in question. The initial can hold office. Some form of regulation must hold request to lift immunity for a given parliamentarian 54 POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY
is usually made by state prosecutors, a special The parliament has no role in waiving its members’ prosecutor, or the minister of justice. In most cases, immunity. – Instead, for over 150 years, the Supreme the relevant committee, the parliamentary speaker, Court has adjudicated in such matters. Today, there and one or two ministers are notified of the request. is no need for legal procedures for the privilege to Once the special committee has made its decision be waived.12 on the matter, the parliament tends to follow its recommendations. The level of majority required The establishment of a clear and enforceable stan- to authorize waiving political immunity is often two- dard of political immunity is an essential component thirds. This requirement, however, varies from coun- of any national anti-corruption campaign, especially try to country. in countries where important investigations are impeded by privileges and protection. The curtail- In France, the Bureau of the National Assembly is ment of excesses and abuses related to political endowed with the power to deprive a parliamentar- immunity is an initiative that builds confidence in ian of his or her immunity rights. Initially, this body a democratic system. It demonstrates trust in the decides only on whether a request to restrict a dep- objective capability of its institutions and dem- uty’s freedom is genuine, truthful and made in good onstrates a high degree of political will in favor of faith. No consideration is given to the merits of the accountability. case. To waive the immunity – usually at the request of the Ministry of Justice – a rapporteur and ad hoc Certainly, it is essential that immunities and privi- committee are appointed and their conclusions are leges are defined narrowly and do not deviate too debated by the National Assembly or Senate at a far from the principle of equality before the law. public sitting.11 Worryingly, the trend across many countries has been precisely the opposite; instigating legislation The issue of political immunity transcends borders. to increase the scope of political immunity in order Many allegations of corruption deal with international to avoid or divert investigations into the nefarious arms trade, personal wealth in a foreign country activities of political leaders. and the like. Also, the privilege of political immunity extends to a large corps of foreign diplomatic rep- By contrast, the closing declaration of the 11th resentatives. Thus, it is particularly important that International Anti-Corruption Conference in 2003 elected public officials are also subject to extradi- proclaimed that “immunities are afforded to far too tion. This should carry with it the requirement that many people and in a needlessly wide and gen- the countries concerned have an agreement that eral fashion... We believe that governments must recognizes each other’s criminal charges. review the scope of any immunities as a matter of urgency, and then take any action necessary to restrict these to legitimate and justifiable limits.” AN EXAMPLE OF GOOD PRACTICE Any law on political immunity must strike a delicate In the Netherlands, there is very little scope for par- balance between protecting the work of democrati- liamentary immunity. Since 1884 Dutch legislators cally elected officials against politically-motivated have been placed on the same basis as ordinary trials on the one hand. At the same time, in any citizens in respect to criminal and legal proceed- democratic society which values the principle of ings. Privilege extends only to the non-liability prin- equality before the law, it would be absurd to have ciple, and this covers only acts which are explicitly a situation in which those who make the laws are linked to the parliamentary mandate. Thus, Dutch also those who are exempted from complying with parliamentarians are protected only for opinions them. Political immunity ought never be allowed to expressed and votes cast in the performance of become total impunity. official duties. This right is absolute and unlimited. POLITICAL AND JUDICIAL IMMUNITY 55
ENDNOTES
1 Resources: “Rules On Parliamentary Immunity In The 6 There have, in fact, been very few cases of Romanian European Parliament And The Member States Of The MPs being stripped of their immunity, and none concern- European Union,” European Centre For Parliamentary ing corruption cases. For example, in 1997 the Chamber Research And Documentation (ECPRD): 2001. http:// of Deputies refused to cancel Deputy Gabriel Bivolaru’s www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf; immunity in connection with an alleged 2.425m fraud. The GRECO reports series (see below) Anti-Corruption Section has unsuccessfully requested 1 A total of 48,038 people were surveyed in 47 countries that the minister of justice waive another MP’s immunity. for the Voice of the People survey, conducted by Gallup 7 For documents related to the impeachment of U.S. Presi- International in July 2002. dents Andrew Johnson, Richard Nixon and Bill Clinton, 2 GRECO: http://www.greco.coe.int/ see: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html 3 GRECO Evaluation Report on Slovenia, 28 March 2003 8 GRECO Evaluation Report on Estonia, 9 July 2003 http:// http://www.greco.coe.int /evaluations /cycle1/ Eval1 www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm Reports.htm (scroll down) 9 Transnationale.org, “Nicaraguan ex-leader loses his 4 GRECO, Compliance Report on Slovenia: http://www. immunity,” December 18, 2002: http://forums.transnatio greco.coe.int/evaluations/cycle1/GrecoRC-I(2003)1E- nale.org/viewtopic.php?t=765&view=previous Slovenia.pdf 10 Non-liability for official acts would, of course, continue. 5 GRECO, Evaluation Report on Romania, 8 March 2002 http://www.greco.coe.int /evaluations /cycle1/ Eval1 11 Article 26 of the French Constitution Reports.htm (scroll down) 12 Article 71 of the French Constitution CHAPTER SIX I BUILDING AND MAINTAINING AN 57 ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
A PUBLIC SERVICE UNDER PRESSURE Take, for example, such questions as:
• Should I enforce the law in this instance? Even Administrative traditions can vary depending on a though it will cost the community a great amount country’s culture, but there are generally shared of money to do so? views as to how public servants should fulfil their duties – fairly, honestly and effectively. However, • Should I withdraw from re-negotiating this these values can come into conflict with other contract? Even though the contractor is only a expectations. For example, family members and very distant relative? others may believe that they should be provided with jobs, with contracts or simply with government • Should I do as the minister has requested? Even property. Intense pressure can be brought to bear though it is not clear that the law allows me to do on a family member in public employment by the what I am being asked to do? expectation that they will provide for various mem- bers of the extended family – even when pay levels • Should I do anything about a case of minor are barely sufficient to meet the immediate personal corruption in my work unit? Even though I can needs of the public employee. expect to be thought of as disloyal if I do?
On top of these pressures, situations arise where • Should I make sure that the clients of my the right decision is not an easy one to make or program are getting all of the financial assistance when it is difficult to identify even where the ethical to which they are entitled? Even though my dilemma lies. This makes it essential for civil ser- department is trying to save money? vants to observe standards which they know and understand, and on the basis of which they can Even when the answers seem clear, there can still make ethical decisions. Confidential advice should be an element of personal risk in acting on them, be available to them when they feel the need for it. and a reluctance to do so.
Most people would prefer to be – and to be seen Today, both in developed countries and countries in to be – honest and respected for their personal transition, strains on the public service come from integrity. This assertion is correct and provides the varied quarters. These include: Increasing privatiza- starting point for an ethics management system that tion and contracting out of traditional government has the potential to make serious inroads into ethi- functions; the delegation of responsibility, includ- cal misconduct. Often, this misconduct can be as ing financial responsibility, within public service much the result of misunderstandings and misper- organizations; greater pressures for openness and ceptions as of blatant illegality. more intensive media scrutiny of the public sector; a greater and growing intensity of lobbying by those In such an environment, working out what is right anxious to capture government business; and an and wrong is usually very simple. The answer to the increased willingness on the part of the public to question “Should I, as a public servant, donate my complain when the quality of public service is poor. office supplies to a charity I think is worthy of my All have contributed to an increased awareness of personal support?” is not very difficult to grasp. the need to take steps to bolster the ethical basis on which public service functions. On top of this, many The real problem when it comes to ethics, how- transition countries have had to cope with the inheri- ever, is that the questions are not usually so simple. tance of demoralized and dysfunctional public sector Rather than choosing between black and white, cadres, frequently underpaid and even left unpaid to it becomes a matter of distinguishing between survive on whatever they can extract from the public shades of grey. for the services they have been providing. 58 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
Public management reforms involving a greater public administrations. According to the organiza- delegation of responsibility and discretion for pub- tion, countries can use these principles as a tool to lic servants, budgetary pressures and new forms be adapted to national conditions, and to find their of delivery of public services have challenged own ways of arriving at an effective framework that traditional values in the public service. Ethics may suits their own circumstances. The principles are, not have changed, but in managing a modern civil of course, not sufficient in themselves, but are a service, areas of discretion in many areas have wid- means of integrating ethics management within the ened.1 Moreover, surveys in many countries have broader public management environment.3 disclosed that the public’s hostility towards gov- ernment structures can run high. These concerns have manifested themselves at the international 1. ETHICAL STANDARDS FOR PUBLIC SERVICE level, too. Member states of the Organization for SHOULD BE CLEAR. Economic Cooperation and Development (OECD) have taken part in comparative surveys to share Public servants need to know the basic principles their experiences and so strengthen their own eth- and standards they are expected to apply to their ics programs. work and where the boundaries of acceptable behavior lie. There is a clear role for schools of public administra- tion in the development of their country’s standards A concise, well-publicized statement, such as a and in inculcating these into the ethical frameworks code of conduct, of core ethical standards and of the public officials they train. principles that guide public service, for example, in the form of a code of conduct, can accomplish this by creating a shared understanding across govern- INTERNATIONAL STANDARDS ment and within the broader community.
In 1996, the United Nations promulgated an Inter- [ Note: The emphasis here is on broad statements national Code of Conduct for Public Officials in of principle. The statement should not be written 1996 (Resolution 51/59: Action Against Corruption in detail or resemble legislation, or simply be a list adopted by the General Assembly on 12 December of prohibitions and restrictions. The core values 1996), which was recommended to Member States should be the focus. These are higher values than as a tool for guiding their efforts against corruption.2 the minimum and minimal thresholds prescribed, for example, by criminal law. There is scope here Similar to the United Nations’ Code is the Council of for long-term goals.] Europe’s Model Code of Conduct for Public Officials (2000). The Code contains some mandatory items, but the document itself is a recommendation and 2. ETHICAL STANDARDS SHOULD BE is intended to set a precedent for countries draft- REFLECTED IN THE LEGAL FRAMEWORK. ing their own mandatory codes of conduct. Many of the standards set deal with subject matter which The legal framework is the basis for communicating is similar to the United Nations text, but the Council the minimum obligatory standards and principles of Europe text goes beyond only those aspects of of behavior are for every public servant. Laws and public service conduct which are linked to anti-cor- regulations could state the fundamental values of ruption measures or policies. Article 6, for example, public service and should provide the framework which deals with arbitrary actions, is broad enough for guidance, investigation, disciplinary action and to cover problems such as general discrimination, prosecution. as well as conduct which is specifically biased by corrupt influences. [ Note: This is the opposite of the principle above. When drafting legislation, a code’s long-term goals A study group within the OECD has suggested the can be stated to reinforce the values protected by following broad principles for ethical conduct within the laws and regulations that follow.] BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 59
3. ETHICAL GUIDANCE SHOULD BE This is an area, too, in which the private sector is AVAILABLE TO PUBLIC SERVANTS. taking an increased interest. Although previously senior managers would prefer not to know about Professional socialization should contribute to the such problems, today’s more progressive managers development of the necessary judgement and skills want to make sure that staff feel comfortable in rais- to enable public servants to apply ethical principles ing matters which concern them. This allows senior in concrete circumstances. Training facilitates ethics managers to put matters to rights, or to correct awareness and can develop essential skills for ethi- mistaken impressions. It is, therefore, important that cal analysis and moral reasoning. Impartial advance the official channels for complaint be trustworthy so can help create an environment in which public ser- that staff can use them without feeling exposed to vants are more willing to confront and resolve ethi- reprisals by more senior staff on whom they may cal tensions and problems. Guidance and internal be reporting. They must also instill confidence in the consultation mechanisms should be made available staff that their complaints will be taken seriously, to help public servants apply basic ethical standards and not just ignored. in the workplace.
[ Note: A code without a mentor or an adviser is 5. POLITICAL COMMITMENT TO ETHICS like a ship without a rudder. Public servants need SHOULD REINFORCE THE ETHICAL to know where and to whom they can turn when CONDUCT OF PUBLIC SERVANTS. they are confronted by potential difficulties. These individuals need to be persons in whom public Political leaders are responsible for maintaining a employees have trust, and in whom they can con- high standard of propriety in the discharge of their fide confidentially.] official duties. Their commitment is demonstrated by example and by taking action that is only available at the political level; for instance, by creating legislative 4. PUBLIC SERVANTS SHOULD KNOW and institutional arrangements that reinforce ethical THEIR RIGHTS AND OBLIGATIONS behavior and create sanctions against wrongdoing; WHEN EXPOSING WRONGDOING. by providing adequate support and resources for ethics-related activities throughout government; Public servants need to know what their rights and by avoiding the exploitation of ethics rules and and obligations are in terms of exposing actual or laws for political purposes. suspected wrongdoing within the public service. These should include clear rules and procedures for [ Note: Unless political leaders demonstrate high officials to follow, and a formal chain of responsibil- standards, they have no moral authority upon ity. Public servants also need to know what protec- which to draw when they wish to reprimand oth- tion will be available to them in cases of exposing ers who step out of line. Experience suggests that wrongdoing. when the behavior of superiors is seen to be incor- rect, similar indiscretions occur among subordi- [ Note: A core value of public service is commit- nates. Also important is the role of political leaders ment to the law and to the rule of law. This is of in clearly articulating their unqualified support for higher value than any duty to superiors, colleagues high ethical standards.] or subordinates. It also overrides any claim to loy- alty on the part of the political party in power.] 6. THE DECISION-MAKING PROCESS SHOULD The subject of “whistleblowing” is discussed in a BE TRANSPARENT AND OPEN TO SCRUTINY. separate chapter. It should never be necessary, other than in the most exceptional of cases, for a The public has a right to know how public institutions public servant to feel compelled to go outside the apply the power and resources entrusted to them. system in order to draw attention to wrongdoing. Public scrutiny should be facilitated by transparent and democratic processes, oversight by the legisla- 60 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
ture and access to public information. Transparency [ Note: This principle reflects the same concerns should be further enhanced by measures such as for managers as are contained in principle five, disclosure systems and recognition of the role of an above. Adequate working conditions would include active and independent media. pay levels, professional development prospects, and the physical working environment.] [ Note: A corrupt and/or inefficient administration will wish to shield its shortcomings through denying access to information. The provision of channels 9. MANAGEMENT POLICIES, PROCEDURES for information, and rights of access, are important AND PRACTICES SHOULD PROMOTE ETHICAL antidotes to this malaise. The greater the transpar- CONDUCT. ency, the fewer the shadows.] Management policies and practices should dem- onstrate an organization’s commitment to ethical 7. THERE SHOULD BE CLEAR GUIDELINES FOR standards. It is not sufficient for governments to INTERACTION BETWEEN THE PUBLIC AND have only rule-based or compliance-based struc- PRIVATE SECTORS. tures. Compliance systems alone can inadvertently encourage some public servants simply to function Clear rules defining ethical standards should guide on the edge of misconduct, arguing that if they the behavior of public servants in dealing with the are not violating the law they are acting ethically. private sector; for example, regarding public pro- Government policy should not only delineate the curement, outsourcing or public employment condi- minimal standards below which a government tions. Increasing interaction between the public and official’s actions will not be tolerated, but also clearly private sectors demands that more attention should articulate a set of public service values that employ- be placed on public service values and requiring ees should aspire to. external partners to respect those same values. [ Note:This principle stresses the importance of [ Note: Much of the large-scale corruption that including long-term goals in standards for ethical mars today’s administrations around the world conduct, and the need to avoid a minimalist, rule- takes place on the interface between the public bound approach under which everything which is and the private sector, primarily in the context of not expressly forbidden is implicitly allowed.] public contracting. The question of respect for shared values is not exclusive to the public service. Leading players in the private sector, too, increas- 10. PUBLIC SERVICE CONDITIONS AND ingly try to ensure that their own private sector MANAGEMENT OF HUMAN RESOURCES partners respect and share the core business prin- SHOULD PROMOTE ETHICAL CONDUCT. ciples to which they subscribe.] Public service employment conditions, such as 8. MANAGERS SHOULD DEMONSTRATE AND career prospects, personal development, adequate PROMOTE ETHICAL CONDUCT. remuneration and human resource management policies should create an environment conducive A working environment in which appropriate incen- to ethical behavior. Using basic principles, such as tives are provided for ethical behavior has a direct merit, consistently in the daily process of recruit- impact on the daily practice of public service values ment and promotion helps operationalize integrity and ethnical standards. Such incentives can include in public service. adequate working conditions and effective perfor- mance assessment. Managers have an important [ Note: Just as unethical conduct can be conta- role in this regard by providing consistent leadership gious, ethical conduct can be built from scratch. If and serving as role models in terms of ethics and nepotism, favoritism and the selective application conduct in their professional relationship with politi- and waiver of rules are taking place, however, stan- cal leaders, citizens and other public servants. dards for such conduct will come under pressure.] BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 61
11. ADEQUATE ACCOUNTABILITY MECHANISMS • Leadership by senior officials that inspires SHOULD BE IN PLACE WITHIN THE PUBLIC respect SERVICE. • Building on values from the bottom up, Public servants should be accountable for their not the top – down actions to their superiors and, more broadly, to the public. Accountability should focus both on • Clear rules and guidelines that are based on compliance with rules and ethical principles and on commonly understood and shared values and achievement of results. Accountability mechanisms principles. These values should be politically can be internal to an agency as well as govern- neutral and applicable beyond any change of ment-wide, or can be provided by civil society. government. Mechanisms promoting accountability can be designed to provide adequate controls, while allow- • Broad participation in a discussion about the ing for appropriately flexible management. government’s code of ethics and any concerns those affected by them might have. [Note: Corruption and inefficiency flourish in an envi- ronment devoid of accountability. In this regard, an • Efficient accountability mechanisms ombudsman can play a particularly potent role.] • Wide dissemination of codes of conduct and other documents related to ethics and 12. APPROPRIATE PROCEDURES AND SANCTIONS to expected standards among government SHOULD EXIST TO DEAL WITH MISCONDUCT. agencies and those individuals or organizations which work with government agencies Mechanisms for the detection and independent investigation of wrongdoing such as corruption are • Training for public sector employees in how a necessary part of an ethics infrastructure. It is nec- to use the code of conduct to make ethical essary to have reliable procedures and resources decisions for monitoring, reporting and investigating breaches of public service rules, as well as commensurate • Positive incentives for compliance administrative or disciplinary sanctions to discour- age misconduct. Managers should exercise appro- • Counsellors to provide guidance and to enforce priate judgement in using these mechanisms when ethical conduct actions need to be taken. • A non-partisan framework for the fulfilment of [ Note: Mechanisms need to be fair and trust- the code of conduct. The code should contain worthy. They should protect the innocent and the standards that any employee, whatever his or her naive, just as they should detect and publish the political beliefs, can support culpable. Penalties, where applicable, should be proportionate and should be consistently applied. A sanctions regime which is idiosyncratic and CODES OF CONDUCT viewed as untrustworthy by staff can seriously undermine efforts to raise and to protect ethical Subordinates take their lead from the conduct of standards.] their superiors. It is, therefore, essential that any drive to reduce corruption be led by the most senior public officials and that they openly display their ESSENTIAL PREREQUISITES FOR support for the campaign. AN ETHICAL PUBLIC SERVICE One way of achieving this is to develop a code or Prerequisites for the establishment and mainte- statement of conduct which applies to everyone in nance of an ethical public service include: a particular agency or department of government. 62 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
Thereafter, top officials within a department should eral public, so that everyone is aware of its contents. not only exemplify the conduct recommended by Moreover, employees should receive regular training the code, but also foster an understanding of the that allows officials to apply the code to their work values the code seeks to capture. and discuss ethical dilemmas drawn from real life.
As in the private sector, codes of conduct in public The interpretation of the code is also important. It service are playing an ever-increasing part in the should protect the staff who comply with its stan- development of national integrity systems.4 They dards. For this reason, an effective code will usually offer a way by which to develop strategies to pre- have designated someone to provide advice and vent scandals over corruption or other illicit actions. guidance for staff who have difficulty in determining Obviously, if, from the outset, officials act properly what position they should take on a given question. and with an understanding of the principles they Even if the advice offered turns out to be miscon- are expected to uphold, many problems will be ceived, if a full disclosure of the relevant facts has minimized. been made and if the advice has been followed, the person seeking guidance should be regarded However, public sector codes tend to be drafted as blameless. Such protection, however, is only at the top, by senior public officials or managers, applicable when the person in question has made and then passed down to more junior staff. All too full disclosure. seldom are staff at all levels actively involved in the preparation of a code. As a result, such codes often Interestingly, the Australian state of Queensland has fail to reflect the situations and aspirations of the established a legislative framework within which public service as a whole. Public employees often departments are required to develop their own have little sense of a personal stake in the code, codes of conduct. since they were not asked to participate in its forma- tion. CODE OF CONDUCT LEGISLATION: In some respects, the way a code is prepared is just THE QUEENSLAND APPROACH as important as the code itself. It is also important that the code include at least some acknowledge- Queensland is the only jurisdiction in Australia, and ment of long-term goals, rather than be simply a one of the few in the world, to have enacted specific long list of prohibited actions. This will provide the legislation for ethical conduct in public manage- code with a positive tone rather than with the some- ment6. The 1994 Public Sector Ethics Act7, and what forbidding appearance of a criminal statute. its companion piece, the 1994 Whistleblowers It is also why self-generated codes of conduct are Protection Act8, are Australia’s first examples of much to be preferred to a “one-size-fits-all” piece specific ethics legislation which aim at ensuring of legislation imposed by a legislature and without high professional standards in the public sector. participation by all employees. Under these Acts, department chiefs are required to develop conduct codes and to make them acces- As described below, the legislature in the north- sible to staff and to the public, to institute training eastern Australian state of Queensland recognized and to describe the implementation of the code in the importance of avoiding the imposition of a code the department’s annual report. that did not have the full participation of the gov- ernment behind it. One example of a well-worded Both Acts proceeded from an explicit demand public service code is the Czech Republic’s Code of by employees and managers for greater certainty Ethics of the Public Administration5. about what was expected of them in the workplace. This demand was driven by everyday concerns Once a code is finalized, many regard the process about fairness, equity, responsiveness, and integrity as at an end. However, to be effective, codes should and by community expectations that official wrong- be publicized throughout an organisation and to all doing would be effectively countered by the system those with whom it has dealings, including the gen- itself. BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 63
THE QUEENSLAND PUBLIC between personal interest and official duties, or SECTOR ETHICS ACT resolve such conflict in favor of the public interest.
The Act, as passed, declares five principles to be Diligence – In performing his or her official duties, the basis of the “Ethics Obligations” specified by the the official should exercise proper diligence, care Act. These principles are required to be the basis of and attention, and should seek to achieve high the agency-specific codes of conduct which individ- standards of public administration. ual public sector agencies are required to develop in consultation with staff and relevant members of This obligation requires that officials should, for the public. example, provide “a fair day’s work,” observe pro- cedural fairness requirements of good administra- The framework values are: tive decision-making, make all reasonable efforts to provide high standards of service to clients, act ■ Respect for the law and the parliamentary in accordance with relevant “duty of care,” require- system of government ments to protect the health and safety of others in ■ Respect for persons the workplace, avoid negligent conduct, provide ■ Integrity expert and comprehensive advice to ministers, and ■ Diligence seek to maintain high standards of public adminis- tration.
ECONOMY AND EFFICIENCY Economy and Efficiency – In performing his or IN MANAGEMENT OF PUBLIC RESOURCES her official duties, a public official should ensure that public resources are not wasted, abused, or The Act sets out the these obligations in the follow- used improperly or extravagantly. ing terms9: In practice, this obligation requires that officials Integrity – In recognition that public office involves should manage all forms of public resources (for a public trust, a public official should seek: example human, material, and financial resources, (a) to maintain and enhance public confidence in intellectual property and information) in the interests the integrity of public administration; and of safeguarding public assets and revenues and (b) to advance the common good of the commu- ensuring efficient programs and service-delivery. nity the official serves. “Chief Executives’ Obligations – The Ethics Act Having regard to [that obligation], a public requires Chief Executives of public sector agen- official – cies to ensure that the Act is implemented in their (a) should not improperly use his or her official agency, that training in ethics is undertaken, and, of powers or position, or allow them to be improp- upmost importance, that the agency’s “administra- erly used; and tive practices and procedures” are consistent with (b) should ensure that any conflict that may arise the Act and with the agency’s Code of Conduct.” between the official’s personal interests and official duties is resolved in favour of the public Failure to do so could result in sanctions under interest; and the Chief Executive’s contract of employment, or (c) should disclose fraud, corruption, and mal- (potentially) in a private legal action for compensa- administration of which the official becomes tion resulting from breach of statutory duty. Such aware. an action might arise when the interests of a citizen or client of the agency suffered damage from the In practice, this obligation requires that officials foreseeable and preventable unethical conduct of should, for example, not disclose official informa- an employee; for example, in a contract negotiation tion improperly, not abuse the powers or resources or tendering process involving the Chief Executive’s available to them as officials, and avoid any conflict agency. 64 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
THE ROLE OF THE PUBLIC OFFICIAL to an official who would supervisory power for his or her position. Nor may an official hold a second job In 1995, the guidelines issued to Queensland public in the civil service. sector agencies went a step further by reinforc- ing the traditional view of the appointed official’s The law elaborates which activities are declared responsibility and accountability, and the official’s incompatible with the civil service. Civil servants relationship to power delegated by parliament and cannot be managers of private companies or non- the community at large. The guidelines include the profit organizations or enter into contracts on behalf following statement: of the institution or an agency where the civil servant is employed with companies in which he or she has Public employment involves a position of trust. a personal stake. Nor may the official represent the interests of the country or foreign enterprises. The standards of conduct which may be expected of public officials at all levels are, therefore, a mat- An official is required, without delay, to notify his or her ter for legitimate and continuing concern by the superior about tasks or instructions which he or she Government of the day, public sector organisations, believes to be unlawful. An official also has a right to and the community. refuse to carry out a task or an instruction if he or she believes that the task or the instruction is in breach Public officials control, in various ways, the use of of the law or a government decision. An official must financial and other valuable resources provided report the matter in writing to his or her superior, and by the community. The use, and misuse, of those carry out the task or the instruction only if directed resources raises important questions of profes- to do so in writing. In this case, responsibility for the sional ethics for administrators. consequences of this action lies not with the official who implemented the request, but with the superior It is similarly expected that those public officials who who instructed the official to do so. However, no task control the financial and other resources provided or instruction may be carried out if it would constitute by the community have an ethical obligation to a criminal or administrative offence. Responsibility ensure that those resources are used efficiently and for the consequences of carrying out such a task or appropriately. instruction lies not only with the official, but also with the superior who gave the task or the instruction. Rather than blurring the distinctions which exist Similarly, no task or instruction is to be undertaken between the public and private sectors, the which would be degrading to human dignity.10 Queensland legislation sets down a benchmark for public sector integrity. OVERSIGHT: THE OMBUDSMAN AND THE INSPECTOR GENERAL AN EXAMPLE FROM LITHUANIA A government’s ombudsman, inspector general and In Lithuania, the 1995 Law on Civil Service sets out public service commission all have a keen interest in the rights, duties and main principles of the civil the public service achieving high ethical standards.11 service as well as provisions for the prevention of The higher the standards, the easier life is for all. corruption. It disqualifies those convicted of major Some governmental bodies which audit public crimes or crimes against the civil service and those finances have started to develop “ethical audits” who have been dismissed from the civil service for to determine where they need to concentrate their misconduct in office within the last 10 years. limited resources, and where they do not.
An official may not work in a position in which he Each of these officials and institutions can play a would be related to his or her immediate superior by useful role in reviewing the internal management a close relative or by marriage. Nor can he or she be processes of government agencies and working related to an official who is a direct subordinate or with senior managers to develop cost-effective, BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 65
efficient and corruption-free internal processes. confidential, are enforced throughout all agencies Such a role in prevention can pay large dividends. and are subject to periodic review by the OGE. It Preventing corruption can mean that losses have regularly reviews agency ethics programs, makes been avoided and costly investigations rendered recommendations and conducts training work- unnecessary. (The role of the ombudsman is dis- shops for ethics officials both in Washington D.C., cussed in Chapter 7.) and in cities throughout the United States.
In recent years, a number of other countries have ESTABLISHING AN OFFICE followed the United States’ lead, including Argentina OF GOVERNMENT ETHICS? and South Africa.
To be effective, over-all responsibility for public eth- ics development and training must be vested in a THE CANADIAN APPROACH particular agency of government.12 Frequently, this is within the ministry for government administration. In Canada, a number of provinces as well as the fed- It can also provide a counseling service for public eral government14 have introduced posts to provide servants who face difficult conflict of interest ques- guidance to parliamentarians and senior public offi- tions and who need to be able to talk through the cials on ethical issues. These positions are variously position with a trusted professional on whose advice titled – “Ethics Commissioner” (Alberta), “Integrity they can safely rely. Commissioner” (Ontario); “Conflict of Interest Com- missioner” (British Columbia, Saskatchewan, Nova In the wake of the Watergate scandal, the United Scotia, New Brunswick, Northwest Territories and States created the Office of Government Ethics Yukon), “Commissioner of Members’ Interests (New- (OGE) in 1978.13 The OGE provides policy leader- foundland) or “Ethics Counselor” (Federal Govern- ship and direction for the executive branch of gov- ment). ernment’s ethics program. This system is a decen- tralized with each department or agency having These offices all recognize that, in the area of ethics, responsibility for the management of its own ethics there are two major risks when relying wholly on a program. legalistic system.
The OGE has issued a uniform set of Standards First, public office holders can easily forget what of Ethical Conduct for Employees of the Executive truly ethical conduct actually is, and instead defend Branch that applies to all officers and employees themselves by dwelling on what they understand to of executive branch agencies and departments. be the legal technicalities of words and concepts. These regulations contain a statement of 14 general principles that should guide the conduct of federal Second, rules are often extremely detailed about employees. Central to these principles is the con- matters that should be self-evident to anyone with cept that public service is a public trust. Federal sound moral judgement. When this happens, it can employees must be impartial in their actions and do more to erode public confidence than it does to not use public office for private gain. These regula- enhance it. Canada’s federal government has taken tions also contain specific standards that provide an approach that assumes that public office hold- detailed guidance in a number of areas: gifts from ers do want to take ethical actions. It assumes they outside sources, gifts between employees, conflict- do want to earn a higher level of respect among ing financial interests, impartiality, seeking employ- citizens. For this reason, it has chosen not to rigidly ment, misuse of position and outside activities. The codify ethical behavior through an exhaustive list of rules are enforced through the government’s normal forbidden behavior. disciplinary process. The Canadian approach to building and managing The Office has also implemented uniform systems an ethics structure turns on avoiding possibilities for of financial disclosure. These systems, public and conflict of interest well before the fact. It focuses on 66 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
working with people, based on the assumption that They have generally gone out of their way to meet they do want to do the right thing. those standards.”
The Canadian Federal Ethics Counsellor’s Office Notwithstanding, recent scandals in Canada have deals with potential conflicts of interest and other led the prime minister to introduce a so-called ethical issues for those most likely to be able to influ- “Ethics Package” that, if enacted, would strengthen ence critical decisions in the federal government, the position of the Ethics Office considerably.16 including those officials responsible for handling “blind trusts.” Blind trusts are established to enable a decision-maker’s investments to be held sepa- RISK MANAGEMENT AND STAFF rately (and secretly) by independent trustees so as to avoid any conflict of interest. The decision-maker Risk management involves identifying problems before is wholly unaware of where his or her investments they arise, and then making sure they do not do so. have been made and so is unable to be influenced in any way by them. There are some obvious “red flags”:
The Ethics Counsellor’s Office covers all members of • Staff who do not take holidays. They may be the federal cabinet, including the prime minister. This work-obsessed, but they may also be anxious to includes cabinet members’ spouses and dependent prevent relieving staff from seeing their files. children, members of government ministers’ political staff and senior officials in the federal public service. • Staff who take holidays they could not afford The Office handles the monitoring of the assets, based on their salaries alone. incomes and liabilities of those it oversees. • Staff in sensitive positions who have become When it comes to suspected breaches of the addicted to gambling. criminal law, the Ethics Counsellor, of course, does not replace the role of the police, prosecutors and None of these is evidence of misconduct, but each judges. Rather, he deals with those situations which calls for a watchful eye on the part of managers. could appear unethical to citizens without ever actu- ally being illegal. In practice, his or her Office works More formal are arrangements for the disclosures of closely with those covered by Canada’s Conflict of assets and liabilities and for staff in sensitive posi- Interest Code.15 These officials come with ques- tions to be periodically rotated.17 tions about how a given asset or interest should be treated, and the Office offers advice. It is also asked Managers should be conscious of the areas of by the prime minister to investigate and comment corruption risk. These should be reviewed regu- on specific issues when they arise. larly and an up-to-date organizational risk strategy implemented in which the corruption issue is dealt The Office is also responsible for the Lobbyists’ with appropriately. Registration Act and the Lobbyists’ Code of Conduct. These laws are designed to bring a level of High risk functions should be identified and docu- openness to lobbying activities and ensure high pro- mented, and contingency plans prepared ahead of fessional standards are met by the people involved any problem arising. These functions include such in that work. Both laws are discussed in Chapter 4. matters as:
The present Canadian Ethics Counsellor believes • Inspecting, regulating or monitoring the standards the Office is succeeding in meeting its objectives: of premises, businesses, equipment or products “The people that I deal with recognize that making the right decisions helps to ensure their long-term • Issuing qualifications or licenses to individuals political health. They recognize that Canadians to indicate their proficiency or enable them to expect high standards of conduct and rightly so. undertake certain types of activities BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 67
• Receiving cash payments The institutional arrangements for selecting, recruit- ing, promoting and dismissing public servants are • Allocating public fund grants central to the proper functioning of the public sector and can best be provided through legislation.19 The • Providing assistance or care to the vulnerable or right people have to be attracted to the right posts. disabled This, in turn, means that the positions themselves need to be sufficiently attractive to qualified citizens Helpful risk management tools include: and be a viable alternative to the private sector.
• Codes of conduct; their relevancy should be A public service whose members are appointed and reviewed every two years or so promoted based on merit will be far less susceptible to corruption than one based predominantly on politi- • Code of conduct training; this should occur at cal and personal connections. In a meritocracy, staff regular intervals of no more than two years advance on the basis of their performance and they owe their positions, at least in part, to the public they • Gifts and benefits and gifts registers serve. Where positions have been obtained through powerful connections, the loyalty is to the connec- • Information management and technology tion, not to the institution to which the person has been appointed. Frequently, the beneficiary of such • Educating staff about their role and an appointment will look to his or her patron to protect responsibilities in information security them if they encounter any difficulties. Appointees of management political parties can pose particularly difficult problems for managers who may be less well-connected. • Recruitment; contracting and procurement strategies A merit-based public service presents numerous advantages: • Providing information on ethical work practices to staff • Candidates are judged against verifiable criteria that can be checked if breaches are suspected. • Audit procedures • Office holders have an incentive to perform well. • Regularly informing staff about the organization’s Politicizing the civil service leads to mediocre internal reporting policy, its internal and external performance. When politicians have a direct reporting channels and how they work impact upon the recruitment, promotion and dismissal or transfer of civil servants for • Regularly informing staff about the organization’s reasons other than those based upon merit, internal investigation capacity; specific plans professional discipline may be hard to enforce should be detailed to effectively deal with an and performance incentives difficult to use since allegation of corrupt conduct if one were to arise their appointment is short-termed.
• Politically appointed civil servants may be more BUILDING AND SUSTAINING inclined to break the rules in order to maximize A MERIT-BASED PUBLIC SERVICE their personal gains in the short time they expect to be in office. No institution can be expected to perform with professionalism in the absence of qualified and • Civil servants owing their positions to their own motivated personnel. One of the most destructive capabilities as well as to clear and verifiable features of corruption is when people are appointed criteria, will feel accountable towards the state to public service based on their connections rather that employs them rather than towards the than on their capabilities.18 government of the day. 68 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
• A merit-based public service avoids the rela- of meritocracy. When wages and promotion tively short-term nature of political appointments clearly depend on public servants’ respect for and the consequent loss of expertise with each rules of conduct and on good performance, both change of government. incentives are more likely to be implemented. Greater value is placed on the job itself. Therefore, However, a purely merit-based civil service may dismissal or demotion becomes a much more have to be varied to accommodate affirmative serious matter. This in turn, however, means that action programs consistent with democratic prac- there have to be proper and effective disciplinary tices. For example, such programs may ensure that mechanisms. minorities are fairly represented in the public service, and redress gender and geographical imbalances. • If public servants are not paid a living wage, Furthermore, a merit-based civil service is no guar- incentives to demand bribes are considerable. antee against corruption. Pay reforms that create living wages for public servants can, therefore, potentially curb petty Prerequisites for corruption-free recruitment for corruption. This approach has been promoted by public sector jobs include: the World Bank in a number of countries it has assisted. • A predominantly merit-based recruitment and promotion program with objective and • Wage reforms can also try to make public sector contestable criteria and with a clear career path wages competitive with private sector wages in order to attract more highly skilled employees. • A minimization of political interference in both the Better human capital increases the efficiency action and the staffing of the public sector of the public sector and can induce better compliance with codes of conduct. Singapore • A strict limitation of political appointments to and Hong Kong are examples of this. certain high-level posts • Among the measures for creating incentives • Suitable pay and other benefits to provide for corruption-free behavior, so-called “social suitable incentives benefits” should also be included. For example, retired public servants should receive monthly • Protection of public servants through internal rule allowances. Similarly, public servants, who are of law mechanisms caught in a flagrant delit – receiving bribes or other corrupt benefits – should automatically lose Intuitively, many people often assume that increas- their social benefits. ing salaries will wipe out corruption among grossly underpaid civil servants. In practice, the situation is somewhat more complex. Pay reform, essential DRAWING THE LINE BETWEEN POLITICIANS though it may be, is just one of a variety of incentives AND SENIOR PUBLIC SERVANTS that needs to be addressed.20 A professional public service is essential to the Nevertheless, reforming the wage structure can be smooth running of a government’s administration. an important tool for the prevention of corruption. When a government changes, the great bulk of Such reforms change the incentive structure for the public servants remain. Yesterday’s politicians public servants, make remuneration more transpar- and their appointees have gone, but the business ent, eliminate underpay and win more skilled per- of administration continues under the new gov- sonnel for the public sector: ernment.
• The incentives for public servants to reject cor- As for all citizens, it is the duty of public servants ruption and work efficiently are much higher if the to obey the law. However, civil servants also have system of remuneration is based on the principle a professional obligation to ensure that the official BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 69
actions they take – including those that politicians tude, on behalf of the giver. There is no expectation and ministers senior to them want them to take – are of repayment. Gifts given in a purely private context within the law. are not the focus of this discussion. However, gifts are also offered to individuals in the course of busi- This means that public servants can be required to ness relationships. Such gifts are usually given to inform their political superiors that certain actions create a feeling of obligation in the receiver. they have been directed to take are illegal. They can be required to refuse to comply with such instruc- For a public official to corruptly receive a gift or ben- tions. This is, however, easier said than done, and efit is a criminal offense in all countries. How, then, is there are no clear solutions for such a situation. an official to distinguish between a gift and a bribe?
Senior public servants need to be able to refer con- A gift can be offered innocently in good faith or it tentious matters to the government’s legal advisers. can be an attempt to influence the official. The giver When dealing with a minister who is asking them to may have any number of motives, ranging from act corruptly, they need to understand that it is no friendship, hospitality and gratitude to bribery and defense in a criminal prosecution for them to say that extortion. they were ordered by their ministers to act as they did. Government is subject to the law. Ministers are In a business context, gifts are rarely offered to an not above the law. On occasion, public servants have individual for purely charitable or hospitable rea- said to their ministers that they would like to comply sons. This may be the case if the gift or benefit is of with his or her wishes, but that to do so would render little or no commercial value, such as a memento or both of them liable to criminal prosecution. a trinket. However, in cases where the gift or benefit has more than a nominal value, it is possible that The problem is at its most acute when ministers it was offered to create a sense of obligation and go outside their role and involve themselves in the even an expectation that something will be given in administration and the implementation of policy. The return. role of ministers is to create policy, but it is left to public servants to put that policy into action. When Feelings of obligation can arise with the acceptance this distinction in roles is not clear, and when senior of a free meal, tickets to a sporting event or dis- public officials feel intimidated by a minister unwilling counts on commercial purchases. Once such a gift to accept that the law applies to his or her actions just is accepted, a public official can be compromised. as it does to those of others, corruption can flourish. If the giver later requests favorable treatment, it can be difficult for the official to refuse. The giver may It is essential that training for senior officials empha- even threaten to allege that the official asked for the sizes the fact that the mere fact that they were gift in the first place. required to commit an unlawful act by the direc- tion of a minister does not afford them any defense Individuals attempting to corrupt public officials against criminal charges. often start with small inducements that appear to have no improper motive behind them.
WHEN IS A GIFT A BRIBE? One way officials can become involved in corruption GIFTS AND GIFTS REGISTERS is by rationalizing their acceptance of a gift or ben- efit. Frequently used rationalizations include: It is essential that there be clear rules and regula- tions as to what employees are entitled to receive in • Everybody else does it. the course of their employment and how these gifts are to be recorded. • The motivation of the giver is purely one of gener- osity, kindness or friendship. In a private context, gifts are usually not requested and are meant to convey a feeling, such as grati- • The exchange of gifts and benefits harms no one. 70 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
• Gifts and benefits foster the development gifts and benefits protects its employees from being of beneficial business relationships, which compromised. In fact, employers have a positive encourage administrative efficiency by allowing legal obligation toward their employees to provide a red tape to be cut. safe working environment. Agencies may potentially be in breach of this duty if they fail to advise employ- • Gifts and benefits are merely part of cultural ees on how to handle compromising situations, rituals or practices. To refuse may cause offense. which can cause considerable stress and anxiety. An advantage of prohibiting acceptance of gifts • Public officials are not paid enough. They and benefits is that people who offer gifts are less deserve a little extra reward. likely to be offended by a refusal. Employees can decline offers by explaining that acceptance would These arguments ignore the concept of public duty. be against agency policy and consequently they As a public official, officials have a duty to ensure have no discretion in this area. Employees are then that government business is carried out with impar- not placed in the difficult position of trying to decide tiality and integrity. If they accept gifts and benefits whether a gift is an attempt to bribe. offered to them in the course of their work, they may feel a sense of obligation toward the person offering the gift or benefit. Feelings of obligation will under- 2. PUBLIC OFFICIALS WHO ARE OFFERED A GIFT mine their impartiality and generally help undermine OR BENEFIT, OR WHO ARE GIVEN A GIFT confidence in the public service. OR BENEFIT AGAINST THEIR WILL, SHOULD BE REQUIRED TO REPORT THE INCIDENT IN The Model Code of Conduct for New South Wales WRITING TO THEIR SUPERVISORS. Public Sector Agencies (Australia) 21 states that employees should not accept a gift or benefit that All offers of gifts and benefits of more than nominal is intended to, or is likely to, cause them to act value, even those rejected, should be immediately with prejudice in favor of the giver in the course reported to a supervisor. A written note from the of their duties. If the gift or benefit is of more than employee should follow up the initial oral report as nominal value, employees are expected to provide soon as possible. The note should include: their supervisor with a note outlining the incident (described below). • Date, time and place of the incident
The onus of deciding whether or not to accept a gift • To whom the gift or benefit was offered or benefit should not be on an individual employee. Rather, it is the responsibility of agencies to set limits • Who offered the gift or benefit and contact and provide guidance on the types of gifts and ben- details (if known) efits employees can receive. This can be achieved through developing gifts and benefits guidelines and • The response to the offer policies. • Any other relevant details of the offer
1. AS A GENERAL RULE, PUBLIC OFFICIALS • The writer’s signature and the date SHOULD NOT SOLICIT OR ACCEPT GIFTS AND BENEFITS OF MORE THAN NOMINAL VALUE. A copy of the note should be kept by the employee OFFERS OF MONEY IN ANY FORM SHOULD and a copy given to his or her supervisor, who NEVER BE ACCEPTED. should also sign and date it, and then place it on an appropriate file. By refusing gifts and benefits, public officials can avoid feeling compromised and contributing to By writing a note, an employee who has been a public perception of bias. An organization that offered an inappropriate gift or benefit can remain adopts a policy which prohibits the acceptance of in control of a situation. Most public officials feel BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 71
uneasy when they are placed in a compromising Agencies should clearly stipulate to their employees situation. A written statement allows a person to when it is appropriate to accept a gift or benefit record their version of events, which provides them under this category. An example of a gift or benefit with a degree of comfort. The reporting of an inci- relating to the work of an agency is a book on a rel- dent also tends to oblige the official’s organization to evant topic. Such gifts should become the property take appropriate action. of the agency concerned.
It may also be appropriate for an agency (but not 3. IF A PUBLIC OFFICIAL’S REFUSAL IS IGNORED, individual staff members) to keep a gift or benefit OR FOR OTHER REASONS A GIFT OF MORE THAN received through a purchase incentive scheme. For NOMINAL VALUE CANNOT REASONABLY BE example, a company may offer a free car to all its RETURNED, THE GIFT MUST BE REGARDED AS clients after they have purchased a certain quantity THE PROPERTY OF THE AGENCY CONCERNED. of its product. The car should not result in a private benefit for anyone in the agency. An appropriate way In some situations, it is difficult to refuse a gift; for for the agency to achieve this, while still obtaining example, if the giver ignores the refusal and persists the benefit of the car, would be to obtain a refund for with his or her offer. It may also cause embarrass- the car, dispose of the vehicle at a public auction or ment to refuse a gift in circumstances where it ensure that the car is only used for official purposes. has been offered publicly; for instance, to a guest It is also important that agencies do not compro- speaker at a conference. Once a gift or benefit mise their impartiality in order to obtain bonuses. becomes the property of an agency, its use or dis- posal is the responsibility of the organization, not the individual. Disposals can take many forms, including 6. IN SOME CASES, IT MAY BE APPROPRIATE TO via public auctions. ACCEPT MODEST HOSPITALITY ALSO MADE AVAILABLE TO COLLEAGUES OR ASSOCIATES WHO SHARE A COMMON PURPOSE OR TASK. 4. OFFERS OF NOMINAL VALUE CAN BE ACCEPTED. Hospitality such as tea or coffee is a common cour- tesy, as opposed to a gift or benefit, and would be Gifts and benefits of nominal value usually do not offered by most organizations to visitors. A modest create a sense of obligation in the receiver that will lunch offered to a working group would also come influence, or appear to influence, the exercise of his under this category. or her official duties. For this reason, allowing public officials to accept infrequently offered gifts of nomi- nal value poses little risk of corruption. Examples of 7. IT MAY BE APPROPRIATE FOR PUBLIC gifts and benefits that could be regarded as having OFFICIALS TO ACCEPT SPECIAL OFFERS a nominal value include cheap marketing trinkets UNCONNECTED WITH THEIR OFFICIAL DUTIES. or corporate mementos that are not targeted spe- cifically at the business of an agency. It should not In some countries, new products are launched at be up to employees to decide if a gift is of nominal special prices or the price of goods is markedly value, however. Rather, guidance should be pro- reduced for a limited time. This provision suggests vided by agencies. that it may be appropriate for public officials to be able to accept these offers when they are not con- 5. IN SOME INSTANCES, A GIFT OR BENEFIT nected with their official duties. MAY BE ACCEPTED IF IT IS RECEIVED IN THE COURSE OF A PUBLIC OFFICIAL’S DUTIES AND RELATES TO THE WORK OF A PUBLIC 8. AGENCIES SHOULD MAINTAIN A GIFTS AND OFFICIAL’S AGENCY, OR HAS A PUBLIC BENEFITS REGISTER. BENEFIT. ALL SUCH ITEMS MUST BECOME THE PROPERTY OF THE AGENCY. If an organization decides that it is acceptable for 72 BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION
staff to receive gifts and benefits in some circum- Management can foster the ethical development of stances, limits still need to be set to regulate and their organizations by leading by example. Particular monitor conduct. For instance, there should be a strategies that can be adopted in relation to gifts and requirement that all gifts and benefits of more than benefits include informing employees of instances nominal value be declared and noted on a publicly when the organization’s management declined to available gifts register against the name of the recipi- accept inappropriate gifts and benefits, and taking ent. The name of the person who offered the gift steps to actively reward those employees who dis- and their agency or organization should also be play an understanding of ethical behavior. included. There should also be a record of the deci- sion that was taken in relation to the gift, and the There are also a number of pro-active approaches register should be signed and dated by the employ- an agency can adopt when dealing with gifts and ee’s supervisor (or appropriate senior officer). If an benefits. It can write to its major and potential sup- issue arises later, it can be shown that the agency pliers informing them that it is its preferred practice was open and transparent in dealing with the gift. that no offers of gifts, of whatever value, be made to its officers. This approach has the advantage of One of the most important determinants of the inci- assuring potential suppliers that they are compet- dence of unethical decisions is the behavior of man- ing on a level playing field and that the processes agers. In other words, employees are more likely to involved in tendering for work are impartial, open do what they see their managers doing, than adhere and accountable.22 to ethical behavior policies. If an organization’s man- agement is perceived by its employees to preach one thing and do another, employees will soon become disillusioned.
ENDNOTES
1 See An Ethics Framework for the State Sector, August 1999, (2000) http://www.transparency.org/sourcebook/20.html; State Services Commission, Wellington, New Zealand: U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov; http://www.ssc.govt.nz/display/document.asp?NavID J‡nos Bert—k, Building Trust in Government: Lessons =82&DocID=2822; How to Develop an Effective Code of from OECD Countries: http://www.oecd.org/dataoecd/ New South Wales Independent Commission Against Cor- 60/43/1899427.pdf; Values and Ethics Codes for the ruption, Sydney, Australia http://www.icac.nsw.gov.au/ Public Service (Canada) pub/summary_pub.cfm?ID=306 5 See: Guidelines on Official Conduct of Public Servants 2 For a report on implementation, see the Report of the UN (Australia), www.apsc.gov.au/publications96/conduct. Secretary General E/CN.15/2002/6/Add.1. http://www. pdf; Standards of Ethical Conduct for Employees of the unodc.org/unodc/crime_cicp_commission_session_11. Executive Branch, (US) ethics.od.nih.gov/LawReg/soc html?print=yes 0999.pdf; Ethics Code of Public Servants (Georgia); 3 The notes are not part of the OECD, but have been http://www.una.org.ge/transparency/code.html; Code inserted by the author. of Ethics for Public Officials (Hungary): http://www.b-m. hu/kozszolgalat/etika/angol/aetika_21.htm 4 See Best Practice Codes of Conduct for Public Officials http://www.ti-bangladesh.org/cgi-bin/cgiwrap/Wtiban/ 6. Czech Code of Conduct: http://www1.oecd.org/puma/ bpvodocs.cgi; Centre for Applied Ethics – Government, ethics/pubs/czechcode.pdf. Policy and Public Sector Ethics Page: www.ethics.ubc. 7. Taken from Whitton, above. ca/resources/govt/; International Institute for Public 8. Australian Public Sector Ethics Act: http://www.legislati Ethics: http://www.iipe.org; OECD / PUMA Ethics and on.qld.gov.au/LEGISLTN/ACTS/1994/94AC067.pdf Corruption Page (in particular the “Principles for man- 9. Australian Whistleblower Protection Act: http://www.le aging ethics in the public sector”, 1998): www1.oecd. gislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT/W/Whistle- org/puma/ethics/index.htm; Office of the Ethics Counsel- blowA94_03E_030509.pdf lor, Canada: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec- bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home; Jeremy Pope, Trans- 10. The Queensland Public Sector Ethics Act: www. parency International Source Book, Chapter 20 “Public legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/ CURRENT/PublicSec Service Ethics, Monitoring Assets and Integrity Testing” EthA94.pdf BUILDING AND MAINTAINING AN ETHICAL PUBLIC ADMINISTRATION 73
11. Anti-Corruption Network for Transition Economies, 20. JPope, Transparency International Source Book, Baltic Anti-Corruption Initiative: http://www.anticorru Chapter 1 “The Challenge of Renovation” (2000): http: ptionnet.org/acncgi/user_side/projects.cgi?lang=en //www.transparency.org/sourcebook/01.html; C. Van &site_type = graphics&come_from=projects&search Rijckeghem, B. Weder, Corruption and the Rate of =1&country_id=14. 2 Camerer, Lala, (10/2001): Pre- requisites for Effective Anti-corruption Ombudsman’s Temptation: Do Low Wages in the Civil Service Cause Offices and Anti-corruption Agencies, 10th IACC, Corruption? IMF Working Paper 1997: www.imf.org/ Workshop Papers, Prague, IACC, Transparency Inter- external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf; D. Shand, S. Sohail, national (http://www.10iacc.org/download/workshops/ The Role of Civil Service Reform in Combating Corrup- cs06.pdf); J. Pope, Transparency International Source tion, in: D. Kaufmann, M.G. de Asis, P. Dininio, Improv- Book 2000. Confronting Corruption: The Elements of a National Integrity System, Chapter 10 – Ombuds- ing Governance and Controlling Corruption, 2001: man, Berlin, Transparency International (http://www. http://www.worldbank.org /wbi /governance /pubs / transparency.org/sourcebook/10.html); Citizen Ombuds- improving.html; V. Tanzi, Corruption Around the World: men – Local Government Disclosure Systems-Japan, Causes, Consequences, Scope and Cures, IMF Staff ( ht tp : //w w w.transparency.org /toolkits /monitor_ Papers Vol. 45, No. 4, December 1998. http://www. ombudsman-japan.html) UN Global Programme against imf.org /external /Pubs /FT/staffp /1998/12- 98/pdf/ Corruption, CICP, Draft Anti-Corruption Tool Kit, Version 3, (last edited 01/2002): Institution Building: tanzi.pdf; R. Di Tella, E. Schargrodsky, The Role of Ombudsmen, Vienna, UN (http://www.undcp.org/adhoc/ Wages and Auditing during a Crackdown on Corruption crime/toolkit/f2.pdf) Link to the Office of the Inspector in the City of Buenos Aires. www.hbs.edu/dor/papers2/ General of Government, Uganda (http:/www.igg.go.ug) 9900/00-047.pdf; R. Di Tella, The Honest Reformer’s 12. The description is taken from Stuart Gillian, The United Guide to Fighting Corruption, HBS paper 2001. http: States Federal Government: The Management of Eth- //w w w.pe ople.hbs.e du /rditella /pape r s / hone st _ ics and Conduct in the Public service, OECD, Decem- reformer.pdf; W. Wane, Tax Evasion, Corruption, and ber 1995. the Remuneration of Heterogeneous Inspectors http:// 13. US Office of Government Ethics: http://www.usoge. www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394. gov/ pdf; World Bank on civil service issues (including cross- 14. Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis. ic.gc.ca/epic/internet/inoec - bce.nsf/vwGenerated country data on government employment and pay): InterE/Home http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/ 15. Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis. sitemap.htm; World Bank on the importance of ade- ic.gc.ca/epic/internet/inoec - bce.nsf/vwGenerated quate pay: http://www1.worldbank.org/publicsector/ InterE/Home anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1; (UK) House 16. For a discussion, see The Ethics Package by Gregory J. of Commons, Select Committee on International Devel- Levine, 2002: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/ opment, 4th Report: http://www.parliament.the-statio- EthPacPaper2002.htm#_edn1 nery-office.co.uk/pa/cm200001/cmselect/cmintdev/ 17. Job rotation is recommended as a preventive measure by 39/3907.htm; World Bank on Public Service Pay Policy the Transparency International Source Book (2000): in AnglophoneAfrica: http://www1.worldbank.org/ http://www.transparency.org /sourcebook/03.html; publicsector/civilservice/public_africa.htm Independent Commission Against Corruption checklist: http://www.icac.org.hk/eng/prev/prev_dept_22.html . 21. Model Code of Conduct for New South Wales Public 18. JPope, Transparency International Source Book 2000, Agencies (Australia):http://www.premiers.nsw.gov.au/ Chapter 12 “Public Service to Serve the Public” (2000): pubs_dload_part4/prem_circs_memos/prem_memos/ http://www.transparency.org /sourcebook12.html; 1997/m97-10.html World Bank Administrative and Civil Service Reform: Recruitment and Promotion Page http://www1.world 22. New South Wales Independent Commission Against bank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm Corruption: “Gifts, benefits or just plain bribes? Guide- 19. For an example, see the Estonian Public Service Act: lines for public sector agencies and officials”: http:// 64.49.225.236/Documents/estonia.pdf. www.icac.nsw.gov.au/pub/public/pub2_37cp.pdf CHAPTER SEVEN I COMPLAINT MECHANISMS 75 AND THE OMBUDSMAN
Whether public or private, organizations need some WHISTLEBLOWING – PROVIDING SAFE reliable system for filing and addressing complaints. CHANNELS FOR EMPLOYEES’ COMPLAINTS Those with concerns about potential corruption need a way to bring them to the attention of respon- The important role employees can play in preventing sible managers. If the managers themselves are the scandals and disasters, and in keeping a check on cause of the problem, there must be a mechanism malpractice, was recognized in the United Kingdom for employees to file their complaints with a body following a series of catastrophic events in the which is both trusted and endowed with the powers 1980s. to investigate the matter. Almost every public inquiry into these events found In the absence of reliable complaint mechanisms, that employees had known of the dangers before honest managers can know comparatively little they materialized, but had either been too scared about what is taking place in their organization. to sound the alarm or had raised the matter with Corrupt managers are free to act in the knowledge the wrong people or in the wrong way. Among the that they are safe from subordinates’ scrutiny. examples were: Misunderstandings about managers’ or employees’ actions can persist and lower morale. A sound com- • When a train crashed outside of London’s busi- plaint mechanism can rectify all of these situations. est railway station killing 35 people in December 1988 the inquiry found that a supervisor had However, in many societies there is a reluctance to noticed the loose wiring that eventually caused report the misbehavior of workplace colleagues. the crash, but had said nothing for fear of upset- Such reporting is seen as being anti-social, as ting his superiors. “spying” on neighbors and “denouncing” fellow citizens. But, in an increasing number of countries, • After the Bank of Credit and Commerce the reverse is being recognized. Citizens are coming International collapsed in July 1991 the inquiry to understand that the interests of society are best found an autocratic environment had existed served if people who are aware of serious misbe- within the bank that prevented staff from voicing havior – such as corruption – speak up. any concerns about the bank’s activities.
Although it may take some time for public attitudes • The inquiry into the sinking of the Herald of Free to change, a reform program that emphasizes the Enterprise ferry at Zeebrugge, Belgium in March importance of allowing state employees to file com- 1987 discovered that staff had warned on no less plaints enhances the ability of each employee to act than five occasions that the ferries were sailing as a corruption watchdog.1 with their bow doors opened, but their concerns had been ignored. INTERNAL COMPLAINT MECHANISMS • The 1996 inquiry into arms shipments to Iraq Each government department (and also, every revealed that an employee had written to the private sector organization of any size) should have British Foreign Office informing them that muni- clearly defined procedures for filing internal com- tions equipment was being prepared for Iraq, but plaints. Frequently, these procedures are miscon- his letter had not been acted upon. ceived. Usually, they are designed for individuals with a personal interest to pursue; the procedure Each of these scandals could have been avoided. is adversarial and the complainant is required to The first people to notice any misconduct within an prove his or her case. For a more effective process, organization are likely to be those who work there. these mechanisms should allow employees to raise Yet often the prevailing culture within the workplace concerns with persons in authority, who are able to is one which itself deters employees from speaking investigate. up. Employees are well placed to sound the alarm 76 COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN
and act as whistleblowers. But they may also feel Whistleblowers should be able to turn to a second that they have the most to lose – their jobs and their type of institution if their disclosures to these first workplace friends – through raising the alarm.2 This bodies do not produce appropriate results, and, in is particularly true when a junior employee becomes particular, if the person or institution to which the aware of corrupt conduct by his or her superiors. information was disclosed:
Such employees are faced with four options: • Decided not to investigate
• To remain silent • Did not complete the investigation within a reasonable time • To raise the concern through some internal procedure • Took no action regardless of the positive results of the investigation • To raise the concern with an external body, such as a regulator • Did not report back to the whistleblower within a certain time • To make a disclosure to the media Whistleblowers should also be given the possibility Each of these options is to some degree unsatis- of being able to directly address these secondary factory. Unless the culture in the workplace is one institutions if they: which allows employees to speak up without fear, each option might be seen to have adverse reper- • Have reason to believe that they would be cussions – either for the employer, the employee or victimized if they raise the matter internally the wider public (be they shareholders, taxpayers, or with a prescribed external body passengers or consumers). • Reasonably fear a cover-up Faced with such uncomfortable choices, employ- ees will often opt to turn a blind eye to questionable Members of the legislature, the government or the conduct, and keep silent. For the individual, this is media could be among these secondary groups. the safest option. Yet the effect is that risks are not Experience has shown that a whistleblower law, averted, dangers are not removed and corruption which provides legal protection for employees who goes unchecked. A responsible employer is denied speak out, by itself will not encourage people to the opportunity to protect the organization’s inter- come forward. In a survey carried out among public ests, and an unscrupulous competitor or manager officials in New South Wales, Australia on the effec- may start to assume that all actions are tolerated. tiveness of the protection offered by that country’s 1992 Whistleblower Act, 85 percent of the interview- ees were unsure about either the willingness or the TYPES OF COMPLAINT MECHANISMS desire of their employers to protect them if not of they shed light on problems of corruption or other The law should provide for at least two types of issues. Fifty percent stated that a fear of reprisal institutions to which whistleblowers can report their would prompt them to refuse to make a disclosure. suspicions or offer evidence. The first type should include entities within the organization itself, such In order to help the Whistleblower Act work, the as supervisors, heads of the organization or internal Independent Commission Against Corruption New (or external) oversight bodies created specifically to South Wales concluded that: deal with maladministration. If the whistleblower is a public servant, he or she should be able to report to • There must be a real commitment within the bodies such as an ombudsman, an anti-corruption organization to act upon disclosures and to agency or a general auditor. protect those making them COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN 77
• An effective internal reporting system must The United Kingdom’s Public Interest Disclosure Act be established and widely publicized within (PIDA) seeks to promote accountability and sound organizations. governance in organizations by reassuring employ- ees that it is both safe and acceptable for them to An employee who feels that something must be done raise genuine concerns about irregularities in the is as likely to publicize the matter outside of an orga- conduct of a business or other organization. It does nization as within it. When there are no clear signals this by providing full and immediate protection from about which external disclosures are appropriate dismissal or victimization to those employees who and in what circumstances, the employee who does raise concerns in accordance with the law.3 decide to go outside is most likely to go to the media. This option is usually taken as a last resort and is PIDA applies to genuine concerns about crimes, certainly not the preferred choice of a loyal employee. civil offences (including negligence, breach of con- Media disclosures tend to be made by staff, who are tract, breach of administrative law), miscarriages of either disgruntled or genuinely feel there is no other justice, dangers to health, safety or the environment way to ensure the matter is addressed without put- and the cover-up of any of these problems. It applies ting their own careers on the line. across the private, public and voluntary sectors and covers contractors, trainees, agency staff, home Disclosures made to the media will almost invariably workers and every professional in the National provoke a defensive response from the organiza- Health Service (NHS). It does not at present cover tion. If those in charge are unaware of the issue, the genuinely self-employed (other than in the NHS), their instinctive response will be to deny it. If told volunteers, the intelligence services, the army or that there is evidence to back up the charge, they police officers.4 will be tempted to take a position which can best be characterized as “shooting the messenger.” For The fullest – and most readily available – protec- example, the whistleblower may be frequently ver- tion under PIDA occurs when an employee raises bally abused and malicious stories circulated about a concern about irregularities within an organization him or her; or he or she can be portrayed as a bitter or with the person who carries legal responsibility individual who cannot be trusted to tell the truth. for correcting any problems. Here, a reasonable and genuine suspicion is sufficient to give the employee These events do little to inspire public confidence protection. The rationale behind this provision is in the organizations concerned. Similarly, organiza- that those in charge of the organization are best tions that use a wall of silence to counter allegations placed to investigate and put right any questionable also fail to reassure the public. Their silence is seen practice5. This approach also furthers the principle as a tacit admission of culpability. of accountability. Should the concern subsequently prove to be well-founded, the law can more readily If safe and acceptable ways can be provided to hold people to account for their actions when it can enable employees to bring up concerns with their be shown they had actual knowledge or notice of employer, it is likely that malpractice will be deterred. the action. It is also more likely that where malpractice does take place, it will be detected and stopped at an However, the UK Act also sets out the circum- early stage – with the minimum of embarrassment stances in which a disclosure outside the organiza- to the organization. Some organizations ask their tion may be protected. Under the Act, the govern- external auditors to audit the effectiveness of their ment provides for certain regulatory bodies to also complaints channels. play a role in such disclosures. A disclosure to any of them is protected as long as the employee has a reasonable belief in the truth of the information and WHISTLEBLOWER LAWS any allegation contained in it. In practical terms, the employee must have some good evidence to dem- Accountability must accompany any attempt to onstrate the grounds for his or her belief– even if, in encourage whistleblowing. fact, that belief later turns out to be mistaken. 78 COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN
For wider disclosures – and this would include dis- TELEPHONE HOTLINES closures to the police, the media or to a member of parliament – the employee must satisfy a number of When the Czech government set up its first anti- tests in order to gain protection. In order to receive corruption hotline at the ministry of the interior protection, the employee must have raised the con- (focused on combating corruption in the police cern with his or her employer or the responsible force), many people wondered how deep the aver- regulator. Exceptions to this rule take place only if age citizen would trust a phone line manned by he or she reasonably feared victimization; if the mat- state employees.7 ter is likely to be covered up and there is no named regulator to handle such a case; or if the matter is In the Czech Republic, at least, it appears that non- deemed exceptionally serious. governmental organizations enjoy a greater level of trust – and a greater expectation that they will act The legislation does not protect troublemakers. To on received complaints. This suggests that non- be protected, the employee must be acting in good governmental organizations can be well placed to faith. The only instance when this requirement does operate services which can give citizens a voice by not apply is when the employee makes a disclosure ringing a hotline – anonymously or otherwise – and in the course of obtaining legal advice. voicing their concerns.
Such legislation can go a long way towards ensuring When NGOs have this degree of involvement in that employees do not simply ignore legal violations combating corruption, it is important that: in the workplace, but feel reassured that they can safely raise a concern with their employer. Employers • The role of the hotline centers and the identity of who attempt to silence such concerns can be callers who would rely on its services should be ordered to pay damages in case of prosecution. carefully defined.
Similar legislation exists in Australia at both the fed- • The hotlines are introduced as part of a larger eral and state level.6 strategy.
• The phone lines do not collapse under excessive FALSE ALLEGATIONS caller response.
Individuals’ rights and reputations must be pro- • There is a well-focused advertising campaign tected against frivolous, vexatious and malicious which explains the purpose of the service and allegations. The dreaded phenomenon of the who is operating it. “informer” in authoritarian states underscores this danger. Whistleblower legislation should therefore • The security of the phone lines from eavesdrop- include clear rules to restore damage caused by ping of any nature is not in question. false allegations. • A clear decision is made as to whether or not In particular, the law should contain minimum anonymous complaints will be accepted. measures to restore a damaged reputation. Such measures could include the publication of apologies • Clear guidelines are given for use of the hotline. and the correction of personnel files, among other items. Criminal codes normally do contain provi- • The hotline employs experienced and trained sions which penalize those who knowingly come operators, who can explain to callers what their forward with false allegations. It should be made rights are and can propose basic solutions for clear to whistleblowers that these rules can apply their problems. to them, as well, if their allegations are not made in good faith. • Feed back about how the complaint was handled is given to callers who identify themselves. COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN 79
All this is not to suggest that government depart- for others.9 PCAW has been co-operating with a ments should never run hotlines. There are depart- similar NGO in South Africa, the Open Democracy ments in various countries – including police, tax, Advice Centre.10 and customs – which run such hotlines satisfacto- rily. However, when public trust in a government is In the United States, the Government Accountability not high, a government organization can join forces Project (GAP) is the country’s leading whistleblower with a respected NGO which enjoys public trust. organization. It also promotes government and cor- Together, the two can provide the hotline service porate accountability by advocating occupational on behalf of the government department. For those free speech, litigating whistleblower cases, publiciz- with concerns about corruption in World Bank proj- ing whistleblower concerns, developing policy and ects, the World Bank itself runs a hotline service, the reform of whistleblower laws.11 with free telephone contacts in a large number of countries.8 THE OFFICE OF THE OMBUDSMAN Two types of anti-corruption hotlines operate in Ukraine. The government hotline allows employ- What can the ordinary citizen do when things go ees to phone in complaints concerning tax offices. wrong? When grievances occur, and complaints Unfortunately, however, the hotlines have not yet about government bureaucracy fall on deaf ears? gained public trust; in part, because they are run One option is to turn to the legal system. But even by the government. A hotline established by the civil when a country’s legal system operates in accor- society organization, the Citizen’s Advocacy Office, dance with the law, courts tend to be slow, expen- receives greater use. This hotline receives calls 24 sive and far from user-friendly. In addition to this, the hours a day and is answered either by an operator courts may themselves be corrupt and their respect or an answering machine. Anonymous complaints of the rule of law problematic. are documented and when a pattern of such calls emerges, suitable action is initiated. In these situations, citizens need to be able to turn to an ombudsman.12 In Spain, the ombudsman carries the title “Defender of the People;” in South Africa, A WIDER ROLE FOR CIVIL SOCIETY “Public Protector.” Friendly in style and informal in practice, the office of the ombudsman can be an In several countries there are NGOs which provide ideal partner for civil society organizations that work help, advice and counseling to whistleblowers. in handling complaints and in educating the public Concerned employees are encouraged to con- as to their rights. This is the case especially in those tact the NGOs so that they will go about raising countries where the introduction of an ombuds- their concerns in the proper fashion and to ensure man was preceded by informal public mediators, that they appreciate the full ramifications of their who helped bridge the divide between citizens and intended actions. Some also provide expert advice municipal authorities. In Catalunia, Spain, the law on internal complaints systems to both the public itself introduced local ombudsmen who are inde- and the private sector, and can serve as an official pendent from the national Defender of the People. channel for complaints. The concept of a public ombudsman originated A United Kingdom NGO, Public Concern At Work in China over 2,000 years ago, and came to (PCAW), was actually responsible for having the Scandinavia by way of Turkey. The Scandinavians legislation enacted, and now works with all involved shaped the office into its contemporary form. In parties (employers, unions and regulators) to ensure recent years, many countries have adopted the that the legislation functions as it should. It also concept, finding it to be useful for citizens when they works in the community to show how individual are dealing with the powerful engines of authority. In action can inform and influence the public interest, 1962, New Zealand became the first country out- and to promote whistleblowing not just as a private side of Scandinavia to adopt the office. Norway also right, but as a public good based on consideration adopted the office in that year.13 80 COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN
Although historically the office has focused on mal- fide and has valid reason; is perverse, arbitrary feasance in public administration, in recent years a or unreasonable, unjust, biased, oppressive or number of countries have expanded this traditional discriminatory; based on irrelevant grounds; or, mandate to include human rights abuse as well as involves the exercise of powers or the failure or corruption. Ombudsmen have been established in refusal to do so for reasons of corrupt or improper many of the transition countries, and under various motives such as bribery, jobbery, favouritism, guises: The Parliamentary Civil Rights Commissioner nepotism, and administrative excesses; and in Hungary; the Defender of Civil Rights in Slovenia; the Human Rights Commissioner in Russia; the (ii) Neglect, inattention, delay, incompetence, inef- National Office for Human Rights in Latvia; and the ficiency and ineptitude in the administration or dis- Public Advocate in both Georgia and Romania.14 charge of duties and responsibilities.15
Lithuania, by its constitution and subsequent legisla- In essence, as a landmark Canadian court case tion, has a council of five parliamentary ombudsmen found “[t]he Ombudsman can bring the lamp of whose primary responsibility is to investigate peti- scrutiny to otherwise dark places even over the tions related to abuse of power and bureaucracy. resistance of those who would draw the blinds”.16 Two ombudsmen investigate civil servants; one of them, military officers; the remaining two, local gov- The institution of ombudsman gives individuals an ernment officials. opportunity to place complaints about the prac- tices of government before an independent and To be effective, the office of ombudsman should expert body. Complaints may result in remedial fulfil four criteria: action being taken to resolve issues of concern in particular cases, and, in a broader context, help to • The ombudsman is independent from restore confidence in the integrity of government organizations which he or she has the power institutions. to investigate. As a generally high-profile constitutional institution, • Its actions make a difference in building public the office is potentially better able to resist improper trust in government. Recommendations made by pressure from a government’s executive branch, the ombudsman should be generally acted upon. than are other institutions such as a public service commission, a police commission or a defense • It exhibits fairness. commission. It can perform audits which result in information that can reveal corruption within a gov- • It is publicly accountable. ernment. Thus, it is able to contain corruption.
The ombudsman independently receives and inves- The confidentiality of these procedures gives the tigates allegations of maladministration. It does not office the added advantage of providing a shield compete with the courts, or act as a further body to against possible intimidation of informants and which those unsuccessful in the courts can appeal. complainants. Most do not have jurisdiction to investigate the courts themselves. In many countries, the mandate of the ombuds- man also extends to investigation and inspection Definitions of the role of ombudsman can vary. of systems of administration to ensure that they Pakistan’s legislation establishes the office’s primary restrict corruption to a minimum. It can recommend function as to examine: improvements for procedures and practices and act as an incentive for public officials to keep their files (i) A decision, process, recommendation, act in order at all times. of omission or commission which is contrary to law, rules or regulations, or is a departure from The office has also been found to be extremely established practice or procedure, unless it is bona adaptable, and has worked well in parliamentary COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN 81
democracies, societies with radically different ethnic as against standards for good governance. These and religious backgrounds, and in one-party as well include the principles of: as military states. • Equal treatment for equal cases Poland created its office of ombudsman in 1987 to investigate government of the law and principles of • Reasonableness community life and social justice. Its success has inspired other emerging European democracies • Proportionality between the means and the result to do the same.17 However, although a number of when judging official actions transition countries have established an office of ombudsman, the selection processes – although • Legal certainty of a citizen’s expectations that he appropriate on paper – have not always provided or she would acquire a right when he or she has the right calibre of person to undertake the role. acted in good faith on that expectation Nor have the offices generally been given adequate resources. • Provision of reasons for decisions
• Protection of a citizen against official actions THE OMBUDSMAN IN POLAND which have n unjustifiably negative impact on him or her In Poland, the office has proven to be popular. The creation of an ombudsman in 1987 was one of the In addition, when reviewing a government action, an first democratic institutions to be created in Poland. ombudsman also uses standards or guidelines for The Commissioner for the Protection of Civil Rights good governance which contribute to the propriety is elected by the lower house of parliament and with which the executive branch acts. appointed with the senate’s approval for a single term of five years. Everyone, including foreigners, These guidelines are manifested in certain accepted has the right to apply to the commissioner for standards for administrative processes and the help in defending any rights or liberties believed conduct of public servants toward the public. They to have been violated by public bodies. Access to include the requirement to act without undue delay; the ombudsman is free, without formalities, and the to supply the individual with relevant information; to commissioner is also empowered to act on his or treat people fairly and respectfully; and to be unbi- her own initiative.18 ased and helpful.
The commissioner must be a Polish citizen of high Finally, the ombudsman sets standards for the public standing, be politically and ideologically neu- government organization related to co-ordination tral and have a good knowledge of law. The office- between ministries and agencies supplying a ser- holder cannot hold any other positions. vice. It monitors progress in meeting standards for delivery of services as well as relevant professional standards. It protects an individual’s privacy, and WHAT CRITERIA DOES AN OMBUDSMAN APPLY public access to government authorities. WHEN JUDGING OFFICIAL ACTIONS?
When is conduct proper or improper? If a par- SHOULD AN OMBUDSMAN HAVE A DISTINCT ticular government action conflicts with statutes ANTI-CORRUPTION ROLE? and principles, and does not appear to be justi- fied on other grounds, it cannot, in principle, be A classic ombudsman is concerned with eliminating regarded as proper conduct. Ideally, an ombuds- maladministration; in other words, bad manage- man approaches the action broadly and reviews it ment of public affairs. Generally, maladministration both in the light of the provisions of the written law, can stem from a degree of corruption in public and in the light of unwritten legal principles, as well administration. Therefore, an ombudsman will need 82 COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN
to tackle corruption when it is the cause of malfunc- the appointment. In others, the head of state makes tion in the administration. The question is how the the appointment after consultation with the leader ombudsman should do this. of the opposition and the prime minister (if there is one). In some cases, the appointment is simply In order to perform the function of improving public made by the executive branch without any formal administration, the ombudsman needs to develop requirement for consultation. a relationship of trust and confidence among those whose standards he or she is responsible for over- The actual mechanics of the process are second- seeing. It is generally thought inadvisable – if it can ary to the outcome. The office must be seen by be avoided – for the ombudsman to have an inves- the public to be independent, fair, competent, and tigative and prosecutorial role. Such a role converts serving the best interests of the people; not as a the “friendly ombudsman” into the “feared police- bureaucratic appendage, serving the objectives of man”, and could, in some environments, render the the ruling political party. wider functions of the office less effective. One distinguished ombudsman has noted that: However, several countries have taken the view that the ombudsman, given his or her right of access to However the appointments procedure may be set government files, is in a far better position to inves- up, the institutional safeguards for independence tigate and police a government administration than will be undermined if there is any possibility of are less expert and orthodox police investigators.19 party political considerations leading to bias – or the appearance of bias – in the person appointed. It is equally important to guard against making an AN OMBUDSMAN’S ROLE IN MONITORING appointment that waives or dilutes the necessary FINANCIAL STATEMENTS professional qualifications. In this respect, all that can be done, once a sound selection procedure is Papua New Guinea and Taiwan are two countries enshrined in the law, is to hope that the responsible where the ombudsman can review and moni- authority will act wisely. The Ombudsman himself, of tor declarations of income and assets made by course, must endeavour to steer clear of any con- senior public officials.20 As an office independent duct that could undermine his impartiality or public of government, with the investigative capacities to confidence in him in this regard. He must never use examine the contents of financial declarations, the his Office to pursue his own personal interests, for ombudsman’s office can avoid the necessity for instance in connection with his future career.23 establishing other independent mechanisms specif- ically for monitoring financial assets.21 Alternatively, when a large number of applications for informa- THE COURTS AS A COMPLAINT MECHANISM tion are likely to be disputed, a local government ombudsman’s office ombudsman’s office can be In simple terms, the rule of law requires that gov- created to handle these requests.22 ernment operate within the confines of the law. Aggrieved citizens, whose interests have been adversely affected, have the right to approach an THE APPOINTMENT PROCESS independent court to decide whether or not a par- ticular action taken by, or on behalf of, the state is As with many other elements in a system of checks in accordance with the law. This right can appear in and balances on government, the process of a country’s constitution or be conferred by legisla- appointing an ombudsman is crucial to building tion. Some countries have specialist administrative and sustaining public confidence in the institution. courts for this purpose; others give jurisdiction to If the office is filled with political partisans or retired the ordinary courts.24 officials, chances of success are severely limited. In some countries, the legislature itself makes the In this context, the courts examine a particular deci- selection and the head of state formally announces sion made by an official, or an official body, to deter- COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN 83
mine whether it falls under the authority conferred c. Promote an efficient administration. by law on the decision-maker.24 South Africa’s Promotion of Administrative Justice In other words, the courts rule as to whether or not Act 20 establishes the right to administrative action the decision is legally valid. In doing so, the judges that is “lawful, reasonable and procedurally fair” do not substitute their own discretion and judgment and to the right to written reasons for administrative for that of the government. They simply rule whether action as contemplated in the constitution. the government or its officials have acted within the limits of their lawful authority. Thus, the judges do Section 6(1) and (2) provide: not govern the country and, do not “displace” the government when government decisions are chal- 1) Any person may institute proceedings in a court lenged in the courts. or a tribunal for the judicial review of an adminis- trative action. As the role of the private sector increases in many 2) A court or tribunal has the power to judicially countries, and the emphasis of government shifts review an administrative action if more heavily toward regulation, the role of the courts a) The administrator who took it is, if anything, becoming even more important. As i) was not authorised to do so by the empower- public functions are privatized, the courts, rather ing provision; than parliaments, begin to take the lead role in ii) acted under a delegation of power which was enforcing accountability. not authorised by the empowering provision; or The decisions of government regulators impact iii) was biased or reasonably suspected of bias; directly on the private sector interests that they b) A mandatory and material procedure or condi- are regulating, and the private sector will look to tion prescribed by an empowering provision was the courts with greater frequency to shield it from not complied with; excessive or abusive use of regulatory powers. At c) The action was procedurally unfair; times, the courts will be expected to go further, and d) The action was materially influenced by an error actually review the legality of decisions being made of law; in the private sector itself. They will be expected to e) The action was taken- apply the principles of administrative law (previously i) for a reason not authorised by the empowering applicable only to official institutions), when these provision; decisions impact significantly on the public interest. ii) for an ulterior purpose or motive; iii) because irrelevant considerations were taken The 1996 Constitution of South Africa goes so far as into account or relevant considerations were to make “just administrative action” a constitution- not considered; ally protected right: iv) because of the unauthorised or unwarranted dictates of another person or body; 33. v) in bad faith; or (1) Everyone has the right to administrative action vi) arbitrarily or capriciously; that is lawful, reasonable and procedurally fair. f) The action itself- (2) Everyone whose rights have been adversely i) contravenes a law or is not authorised by the affected by administrative action has the right to empowering provision; or be given written reasons. ii) is not rationally connected to: (3) National legislation must be enacted to give aa) the purpose for which it was taken; effect to these rights, and must: bb) the purpose of the empowering provision; a. Provide for the review of administrative action cc) the information before the administrator; or by a court or, where appropriate, an indepen- dd) the reasons given for it by the dent and impartial tribunal; administrator; b. Impose a duty on the state to give effect to g) the action concerned consists of a failure to take the rights in subsections (1) and (2); and a decision; 84 COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN
h) the exercise of the power or the performance THE WAY FORWARD of the function authorised by the empowering provision, in pursuance of which the No society can expect to tackle corruption effec- administrative action was purportedly taken, tively if its citizens have neither the will nor the ability is so unreasonable that no reasonable person to raise their complaints when they witness acts of could have so exercised the power or performed corruption. Just as they play a vital role within the the function; or private sector, reliable and safe complaint mecha- i) the action is otherwise unconstitutional or nisms lie at the heart of any government strategy to unlawful. fight corruption. COMPLAINT MECHANISMS AND THE OMBUDSMAN 85
ENDNOTES
1. Examples of legislation include 1994 Whistleblowers 12 John Hatchard, “The Office of the Ombudsman”, in Protection Act (Queensland, Australia); 1998 Public National Human Rights Institutions in the Common- Interest Disclosure Act (United Kingdom); Whistleblower wealth, Commonwealth Secretariat, London (1992) Reinforcement Act of 1998 (District of Columbia, United 13 The New Zealand legislation may be accessed at http: States of America) and District of Columbia Government //www.ombudsmen.govt.nz/ombudsme.htm. For the Comprehensive Merit Personnel Act of 1978 (United Office of the Ombudsman of New Zealand, see: http:// States) www.ombudsmen.govt.nz/ 2 The expression “whistleblower” (as by a referee in a foot- 14 See the report Possibilities for the Creation of a Ombuds- ball match) is of US origin. The Dutch equivalent is “bell man Institution in the Republic of Bulgaria done by ringer” (a person who rings a bell to raise an alarm). Dis- the Center for the Study of Democracy, National Anti- cussions of whistleblowing raise debates in the countries Corruption Documents: http://64.49.225.236/russian/ of Eastern and Central Europe, when discussants con- ni_National_Docs_ru.htm fuse the legitimacy of the actions with the less respect- 15 The definition comes from the Pakistan legislation able actions of those who denounced their neighbors establishing the office. under former totalitarian regimes. 16 The quotation comes from a landmark Canadian court 3 The (UK) Public Interest Disclosure Act 1998 came into case. For further information contact Jeremy Pope at force in 1999. The text is at www.hmso.gov.uk/acts/ jeremy.pope@tiri.org acts1998/19980023.htm. 17 Using an Ombudsman to Oversee Public Officials, Nick 4 The UK government has promised that police officers Manning and D. J. Galligan (PREM Notes, The World will receive protection equivalent to that available under Bank, Washington DC 1999). For further information the Act. contact Jeremy Pope at jeremy.pope@tiri.org 5 Applying this approach to the principle of parliamentary 18 The Commissioner’s mandate is set out in Poland’s accountability, the Act provides similar strong protection report to the UN Human Rights Commission, October where people in public bodies raise matters directly with 2003: http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/a6e8802ac the sponsoring government department. bd8d5b4802567a80053e0d4?Opendocument 6 1999 Queensland Whistleblowers Protection Regulation 19 For example, the Office of the Inspector-General of (http://www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT Government in Uganda /W/WhistleblowProR99_01_.pdf); The Australian Law Reform Commission has come out strongly in favor of whis- 20 Finland is an example. tleblower protection. See: Scope of Complaints System 21 Address by Dr Marten Oosting, president of the Inter- at http://www.austlii.edu.au/au/other/alrc/publications/ national Ombudsman Institute, National Ombudsman reports/82/ALRC82Scopeofcomplaintssys.html#Ch14P for the Netherlands, in the 1998 “The Independent rotectionandencouragementofwhistleWhistleblowers Ombudsman in a Democracy Governed by the Rule of Australia, Inc. is an NGO which provides support for those Law” given at the Opening Ceremony of the Third Asian who have witnessed corruption or suspect its presence Ombudsman Conference, Macau, May 4, 1998. in their place of work. See: http://www.whistleblowers. 22 The Papua New Guinea model is widely seen as hav- org.au/. ing had positive impact. However, in Taiwan, in order to 7 This discussion draws from a Transparency Interna- cope with the implementation of the asset disclosure tional-Czech Republic round-table entitled Work of Con- law, the Control Yuan, an agency that monitors govern- tact Centres for Corruption Victims and Anti-Corruption ment, set up the Department of Asset Disclosure for Hotlines held in Prague, Czech Republic, on November Public Functionaries in August 1993. 2, 1999. 23 Declarations of assets are discussed in Chapter 3. 8 Details of the contact numbers are at the World Bank’s 24 For a more general discussion of the courts, see Chap- web site: http://www.worldbank.org. ter 16. 9 Public Concern at Work: http://www.whistleblowing.org. 25 For the complete text of The Promotion of Administra- uk. tive Justice Act, see: http://www.acts.co.za/prom_ 10 Open Democracy Advice Centre (South Africa): http:// admin_justice/Index.htm Also, Jeffrey Jowell, Andrew www.opendemocracy.org.za Le Sueur, Woolf Judicial Review of Administrative 11 Government Accountability Project (US): http://www. Action, 5th edition: Sweet & Maxwell (UK) SBN: 0-421- whistleblower.org 60790-4 (Soft cover). CHAPTER EIGHT I REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 87
REVENUE COLLECTION The WCO adds that a number of additional factors need to be considered as contributing to the prob- There is perhaps no more notorious area for cor- ability of administrative corruption. These include: ruption than revenue collection– nor, perhaps, one where the consequences can be so grave.1 • Salary levels for customs officials
In some countries (e.g. Peru and Uganda), corruption • The degree to which the organizational culture related to state revenues has become so endemic and behavioral norms foster or actively discourage that the government has decided to close down the corrupt behavior. This includes penalties for viola- existing tax administrations and replace them with tors of the law. new ones. In a number of countries, poorly paid posi- tions in tax and customs administrations are eagerly • The deterrence value of existing administrative sought after since applicants know that these jobs controls create opportunities for considerable extra income. Indeed, in several countries, the jobs are so highly • The amount of face-to-face contact between sought after that they are bought and sold.2 customs officials and clients
Corrupt customs officials also mean porous borders, In addition, it matters little what anti-corruption through which not only untaxed goods can flow, but strategies are employed if the risk of detection is also arms and illicit drugs, illegal immigrants, goods low.3 which compete unfairly with local protected indus- tries, and plants and species afforded protection Other issues can also contribute to a culture of cor- by national and international law such as ivory. The ruption: damage to a country can extend well beyond the fiscal. In this age of international terrorist networks, • The laws are difficult to understand and can be corrupt officials (custom officers, border police, open to differing interpretations. etc.), who act as de facto members of transnational organized crime groups, may seriously endanger • The payment of taxes requires frequent contacts national and international security. between taxpayers and tax administrators.
Enormous losses can flow from the public purse. • Acts of corruption on the part of administrators A handful of dollars to a customs officer means a are either ignored or not easily discovered, and container-load of cigarettes can escape duty pay- when discovered, are dealt with mildly, if at all. ments of thousands of dollars. Recently, in Shanghai a single customs official was found to have success- • More broadly, controls exercised by the state fully defrauded the state of $ 145 million USD. He was over the officials charged with carrying out its simply buying up false sales tax receipts and selling functions are weak. them to local companies. Some 3,194 false invoices were seized. Surveys have shown that it is the ineffective and discretionary administration of tax and regulatory As the World Customs Organization (WCO) has regimes as well as corruption, that increases the size observed, corruption is most likely to occur where of a country’s unofficial economy. This retards the customs officials: development of the economy as a whole: Countries with a large unofficial, or shadow, economy tend to • Enjoy monopoly power over clients grow more slowly.4 Corruption both reduces govern- ment revenue and cripples economic growth. At the • Have discretionary power over the provision of same time, corrupt officials are eager to increase goods or services government spending – and, subsequently, their opportunities for profit. This contributes to larger • The level of control or accountability is low budget deficits.5 88 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY
According to the United Nations Council on Trade Revenue Service was improved to integrate tax, and Development, the cost of complying with cus- customs, and social security collections and to toms formalities in many countries can exceed the create strong internal control and anti-corruption cost of duties paid on a shipment of goods. This functions. A Vigilance Unit, operating independently points to a basic problem with complex customs from the tax police, was established to: procedures. Importers and exporters have com- plained for years that these create complexities and • Monitor and educate staff based on a code of possibilities ripe for corruption.6 ethics
On the other hand, some countries practice dump- • Investigate cases of illicit enrichment ing policies and openly encourage “suitcase trade.” In so doing, they can inflict serious damage on • Conduct disciplinary proceedings neighboring countries’ industries and encourage corrupt “partnerships” between custom officials • Develop guidelines for managers dealing with and importers. corruption
Minimizing corruption in revenue systems is impor- • Redesign business processes to reduce oppor- tant for several reasons: tunities for unsupervised decision-making
• It provides the state with revenues with which to • Develop incentives to foster integrity and good finance expenditures, provide basic public goods conduct and safety nets and funds for infrastructure development and maintenance. • Monitor declarations of income and assets by parliamentarians, ministers, and public servants • It facilitates economic efficiency, by reducing the distortions caused when businesses avoid tax. Implicit in this was the need to ensure that tax assessments were simple to calculate, and that • It fosters fair competition (among those who do levied rates were realistic. A code of conduct, based pay tax and those who do not). on the WCO model, was developed over a period of six months. This code clearly explains external • It promotes economic growth and development laws and regulations and relates them to the every- by improving the investment climate for both day work of customs staff. The guidelines include domestic and foreign enterprises. instructions on the proper response for staff when offered a bribe.8 • It reduces external deficits and borrowing, and stabilizes the exchange rate. Corruption is often Guatemala decided to merge its tax and customs associated with high levels of capital flight. agencies into a single autonomous agency. All staff were either replaced or had to reapply for their posi- • It protects the ordinary citizen who bears the cost tions. This hiring process was contracted out to of the negative consequences of corruption. private recruitment firms and a local university. In addition, an integrated financial management sys- tem9 was introduced and procedures overhauled EXAMPLES OF REVENUE REFORM and simplified. A public information campaign was also launched to publicize the agency’s progress Among examples of reform given by The World in improving customer service and in meeting its Bank are Latvia and Guatemala.7 revenue targets.10
Latvia’s anti-corruption strategy for revenue admin- The Central Board of Customs in Poland has istration was part of a broad national strategy. embarked on sweeping reforms for revenue col- The organizational structure of the country’s State lection which address the integrity of its staff and REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 89
a range of anti-corruption measures. Greater care state even as they collected more for themselves. is being taken on recruitment of customs offi- The thesis is hardly tenable: What government cials. During a probationary period, new staff are could justify encouraging corrupt officials to feed on assessed every six months to verify not only their its citizens in this way? And what message would competence, but also their susceptibility to cor- such a government send to the rest of its public ruption. Those permanently appointed to customs service?12 work are similarly assessed. Annual declarations of financial assets have been introduced; the direc- A PROGRAM FOR REFORM tor can require further declarations at any time. Internal controls have been strengthened and a Anti-corruption programs can include the following customs ethics code introduced. In addition, an measures: independent research company carries out sur- veys of clients and the public to gain feedback as • Simplification of tax and customs regulations: to the reforms’ success. These laws and codes are often highly complex and difficult to understand and give officials dis- Three African countries (Ghana, Tanzania and cretionary powers. To minimize corruption, rules Uganda) are also among those which have under- should be simple and clear, with few exceptions, taken comprehensive reforms of their tax adminis- and the rules known to all. Information and docu- tration to increase revenue and curb corruption. In mentation requirements should be minimized. doing so, they have established special tax collection The revenue administration can define their authorities outside the conventional public service information and documentation needs in ways as a way of increasing the salaries of staff beyond that minimize administrative requirements. The the levels of their counterparts in public service. agency’s clients and the public at large should Tanzania has also introduced a telephone hotline be kept informed of new notices and important and a system of rewards for informants reporting tax announcements. If customs duties and the tax evasion. However, after an initial spurt of success, system are perceived to be fair, citizens’ incen- problems have emerged in all three countries. First, tives for corruption will diminish. the higher wage rates were not maintained vis-à-vis the remainder of the public service, with the result • Standardization of procedures and inter- that the “elite” status was lost. Second, there was pretations: Procedural manuals and electronic no effective internal strategy to establish and main- forms make revenue collection services more tain a sound ethical framework.11 transparent, reduce officials’ opportunities for unsupervised decision-making and strengthen Without effective management of government eth- accountability. Standardized procedures should ics, even with relatively high salaries and good work- limit one-on-one contacts between officials and ing conditions, corruption has continued to thrive in customers and reduce the number of forms and/ Tanzania and Uganda. Salary increases have been or approvals needed (“one-stop procedures13”). shown to produce a highly paid, but, nevertheless, Interpretation of customs regulations must be still highly corrupt tax administration. When corrupt consistent. Importers and tax payers can only officials have been identified and fired, they have be expected to declare their liabilities in an envi- tended to move into the private sector as tax consul- ronment where the interpretation of the laws is tants and have been able to exploit their internal net- consistent and procedures are standardized, with works to continue their corrupt activities. However, each transaction treated in the same way as the tax revenues have increased nonetheless. previous one.
The experience has led to the suggestion that one • Professional standards: Experienced, highly way in which to increase tax collection would be to trained managers should be recruited, instead strengthen – not weaken – the bargaining powers of politically appointed heads of administration. of tax collectors. This is based on the assumption Other staff should also be recruited and that the tax collectors would collect more for the promoted based on merit, paid a living wage and 90 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY
given regular training. In addition, responsibilities • Are staff expected to transfer or rotate at regular should be separated according to function and intervals? mechanisms for processing complaints put in place. Hiring procedures should be rationalized, • Is rotation or mobility a clearly understood condi- exemplary performance rewarded and staff tion of service? disciplined who are found in violation of customs regulations. • Are there established mechanisms in place to oversee the posting of staff at regular intervals? • Controls: Both tax and customs services should Is this process free of bias or favoritism? be subject to regular internal and external con- trols. In order to make controls effective, perfor- • Does the working environment foster the devel- mance standards (relating to revenue targets and opment of an inappropriate relationship between service standards) as well as codes of conduct staff and clients? If so, what mechanisms are in should be in place. These codes need to be place to ensure suitable control, accountability backed up by effective sanctions, which should and supervision of staff working in such environ- include internal disciplinary measures for minor ments? offences and the involvement of law enforcement agencies for more serious cases of fraud and • At points of interaction with the public, are there corruption. The establishment of special vigilance mechanisms in place to prevent it being known units can support internal controls. in advance which particular officials will occupy certain positions at certain times? • Computerization: Perhaps more than any other change, the introduction of computerized support • Are functions segregated in areas that are vulner- for the processing of customs documents pro- able to corruption? For example is it possible for vides the opportunity to implement standardized an individual official to initiate, check and autho- procedures that leave little to the discretion of the rize payments? officials. Such a system can also provide useful information such as identifying transactions that do not meet pre-set time limits. for processing or PRE-SHIPMENT INSPECTION individual officers who undertake actions that are out of the ordinary (e.g., physically inspecting too Pre-shipment inspection (PSI) takes place when a many shipments). company is engaged to carry out an inspection of goods before they are transported and imported. • Customer surveys and consultation with Basically, the exporter makes a declaration to the users: Customer surveys are useful tools to PSI company, which then checks the goods and diagnose problems and monitor the ongoing the invoicing and furnishes its own report to the effects of reforms. Finally, there should be customs service of the importing country. When the regular consultation with private sector groups, goods are imported, the two reports are reconciled civil society, the media and other government with the shipment. The idea is to tackle over- and agencies.14 under-invoicing and misclassification of goods.
The World Customs Organization’s Self-Assessment The PSI concept is contested by some on the Checklist15 covers the matters referred to in the grounds that the real need is to tackle corruption 1993 WCO Arusha Declaration (discussed below). and inefficiency in the customs administration of Among the questions posed for administrations to the importing country. There is little hard evidence answer are the following: that PSI is effective in a situation mired by corrup- tion in the importing country. Collusion between • Are staff permitted to hold positions where they PSI inspectors and exporters is still a possibility, may be targeted by corrupt individuals or firms notwithstanding clear incentives for an inspection for long periods of time? company to protect its reputation for integrity. There REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 91
has even been an instance where a PSI company in THE ARUSHA DECLARATION OF THE WORLD Europe was convicted of bribing a Pakistani govern- CUSTOMS ORGANIZATION (WCO) ment minister in order to win a PSI contract. PSI is also costly, although exporters generally contribute In 1993, the Customs Cooperation Council (now about a 1 percent fee for the service. the World Customs Organization – WCO) issued a declaration that addresses good governance One of the reasons for this shipment control strat- and integrity in customs.18 The Arusha Declaration, egy’s failure seems to lie with customs authorities named after the Tanzanian city in which the WCO often not being in control of their own borders. met, has since been supplemented by a Self- Thus, border clearances can be easily evaded. Assessment Guide that explains how to implement However, the more effective a revenue collection the Declaration’s principles.19 proves is, the greater is the incentive to smuggle to evade duty payments. The prime reason for the The WCO’s Arusha Declaration20 stresses that the failure of PSI is that corrupt or inefficient customs issue of integrity is of paramount importance if do not corrupt one set of documents with another customs administrations are to develop and main- as a cross-check. This is known as a reconcilia- tain public trust and confidence. The Declaration tion process and is essential for the PSI system to acknowledges the negative effect corruption can work. Otherwise, its basis on which it operates can have on the efficient functioning of an administration be undermined. and establishes ten key principles that should be used by customs administrations when developing However, the view is now emerging that if an import- their national integrity programs. ing country’s customs organization is reasonably reliable, there is, indeed, a place for PSI as an addi- 1. Leadership and Commitment tional anti-corruption tool.16 The prime responsibility for corruption prevention must rest with the head of customs and the execu- tive management team. The need for high levels of CROSS-BORDER CO-OPERATION integrity must be stressed and commitment to the fight against corruption maintained over the long Corruption can flourish in cross-border operations term. unless there is a substantial level of co-operation on both sides of international boundaries. Such 2. Regulatory Framework co-operation is usually the subject of bilateral Customs laws, regulations, administrative guide- agreements between governments. This area is fre- lines and procedures should be harmonized and quently neglected and periodic audits of the current simplified to the greatest extent possible. Customs range and suitability of a country’s arrangements formalities can proceed without undue burden. are necessary. Customs practices should be reviewed and reformed to eliminate red tape and reduce unnec- While monitoring events in their own country, civil essary duplication. Duty on imported and exported society groups in Bulgaria have developed and goods should be moderated where possible and implemented a means by which to measure the vol- exemptions from standard rules minimized. ume of imported and exported contraband. This is done by using so-called “mirror statistics.” By com- 3. Transparency paring Bulgarian official data for export and imports Customs laws, regulations, procedures and admin- with data from neighboring countries, the scope of istrative guidelines should be made public, easily the grey economy as a whole is assessed, and the accessible and applied in a uniform and consistent main contraband markets in Bulgaria identified.17 manner. The basis upon which discretionary pow- ers can be exercised should be clearly defined. Appeal and administrative review mechanisms should be established to provide a mechanism for clients to challenge or seek review of customs 92 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY
decisions. Client service charters or performance • Providing adequate training and professional standards should be established which set out the development to customs personnel upon recruit- level of service clients can expect from customs. ment and throughout their careers to continually promote and reinforce the importance of main- 4. Automation taining high ethical and professional standards Automation or computerization of customs func- tions can improve efficiency and effectiveness and • Implementing appropriate performance appraisal remove many opportunities for corruption. and management systems which reinforce sound practices and which foster high levels of personal 5. Reform and Modernization and professional integrity Customs administrations should reform and mod- ernize their systems and procedures to eliminate 9. Morale and Organizational Culture any perceived advantages that might be obtained Customs employees are more likely to act with by circumventing official requirements. integrity when morale is high, when human resource management practices are fair and when 6. Audit and Investigation there are reasonable opportunities for career The prevention and control of corruption can be development. assisted by a range of monitoring and control mechanisms such as internal check programs, 10. Relationship with the Private Sector internal and external auditing and investigation and Customs administrations should foster an open, prosecution regimes. transparent and productive relationship with the private sector. Private sector clients should be 7. Code of Conduct encouraged to accept an appropriate level of A key element of any effective integrity program is responsibility and accountability for any customs the development, issue and acceptance of a com- problem and for the identification and implementa- prehensive code of conduct which sets out in very tion of practical solutions. unambiguous terms the behavior expected of all customs personnel. A ROLE FOR THE PRIVATE SECTOR 8. Human Resource Management Human resource management practices, which There is a clear role for the private sector in working have proven useful in controlling or eliminating cor- to reduce corruption within customs services. In a ruption in customs services, include: growing number of countries, customs administra- tions regularly consult with importers and exporters • Providing a sufficient salary package to ensure on this topic through standing committees, both to that customs personnel are able to maintain a determine where the problems lie and the degree of decent standard of living progress that is being made to resolve them.
• Recruiting and retaining personnel who have, and The International Chamber of Commerce has devel- are likely to maintain, high standards of integrity oped its own Customs Guidelines directed towards developing modern, efficient and effective customs • Ensuring staff selection and promotion proce- administrations. Their 54-point plan covers the dures are free of bias and favoritism and based processing of cargo, and the need for transparency on the principle of merit and simplicity of administration and regulation, as well as automation, classifications, disputes, sanc- • Ensuring that decisions on the deployment, rota- tions and passenger processing.21 tion and relocation of staff take into account the need to remove opportunities for customs per- sonnel to hold posts susceptible to corruption for long periods of time. REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 93
TAX INSPECTORS AND THE OECD CONVENTION expenditures will develop and be reconciled with forecasts contained in earlier fiscal reports Tax inspectors also have a role in countering brib- for the same period; significant deviations should ery. The signatories to the OECD Convention on be explained. Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions (1997) have • Comparative information on the past year’s made the bribing of foreign public officials a crimi- actual revenue and expenditure tallies should be nal offense. It is important that tax inspectors be provided for each program. An updated forecast aware of these provisions and of their role in imple- for the current year should also be provided. menting a Convention designed in part to protect Similar comparative information should be shown the integrity of their country. In this context, the for any non-financial performance data. OECD has published the OECD Bribery Awareness Handbook for Tax Examiners.22 • If legislation authorizes certain amounts of reve- nue and expenditure, the tallies should be shown in the budget for informational purposes. REVENUE TRANSPARENCY • The economic assumptions underlying the report The view is widely held that revenue transparency is should be made public and the budget should one of the keys for achieving good governance. Both include a discussion of tax expenditures. Both the OECD and the International Monetary Fund (IMF) documents should be compiled in accordance have codes that are relevant for achieving this end. with the OECD Best Practices.
There should be a pre-budget report to encour- OECD BEST PRACTICES FOR BUDGET age debate on the budget and how it will affect the TRANSPARENCY national economy. As such, it also serves to cre- ate appropriate expectations for the budget itself. The budget is the government’s key policy docu- It should be released at least a month prior to the ment. It should be comprehensive, encompassing introduction of the budget proposal. all government revenue and expenditure, so that the necessary trade-offs between different policy The report should state explicitly the government’s options can be assessed. long-term economic and fiscal policy objectives and the government’s economic and fiscal policy inten- The OECD “best practices” for budget transparency tions for the forthcoming budget and for at least the include a high degree of accountability and trans- following two fiscal years. It should highlight the total parency. All of the documents referred to below level of revenue, expenditure, deficit or surplus, and should be published promptly: debt.
• The government’s draft budget should be A year-end report is the government’s key account- submitted to parliament far enough in advance ability document. It should be audited by an inde- for a thorough review. The budget should be pendent watchdog institution and be released six approved by parliament prior to the start of months before the end of the fiscal year. the fiscal year. It should include a detailed commentary on each revenue and expenditure The year-end report shows compliance with the program. Non-financial performance data, level of revenue and expenditures authorized by including performance targets, should be parliament in the budget. Any adjustments to the presented for expenditure programs where original budget should be shown separately. The practicable. report should contain a comprehensive discussion of the government’s financial assets and financial • The budget should include a medium-term liabilities, non-financial assets, employee pension perspective that illustrates how revenues and obligations and contingent liabilities. 94 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY
A pre-election report serves to illuminate the general • Employee Pensions: These obligations should be state of government finances immediately before an disclosed in the budget, the mid-year report and election. This fosters a more informed electorate the year-end report. and serves to stimulate public debate. The feasibility of producing this report may depend on constitu- • Contingent Liabilities: These are liabilities whose tional provisions and electoral practices. Optimally, budgetary impact depends on future events it should be released no later than two weeks prior that may or may not occur. Common examples to elections and should contain the same informa- include government loan guarantees, government tion as the mid-year report. Special care needs to insurance programs, and legal claims against the be taken to assure the integrity of such reports, in government. All significant contingent liabilities accordance with OECD best practices. should be disclosed in the budget, the mid-year report and the annual financial statements. A long-term report assesses the long-term sustain- ability of current government policies. It should be A section of the OECD Best Practices document released at least every five years, or when major addresses “Integrity, Control and Accountability:” changes are made in substantive revenue or expen- diture programs. The report should assess the • A summary of relevant accounting policies should budgetary implications of demographic change, accompany all reports and the same accounting such as population aging and other potential devel- policies should be used for all fiscal reports. opments over the long term (10 to 40 years). All key assumptions underlying the projections contained in • Any change in accounting policies should be fully the report should be made explicit and a range of disclosed and information for previous reporting plausible scenarios presented. periods should be adjusted, as practicable, to allow comparisons to be made between report- Specific disclosures required are: ing periods.
• Economic Assumptions: Deviations from the fore- • A dynamic system of internal financial controls, cast of the major economic assumptions under- including an internal audit, should be in place lying the budget are the government’s principle to assure the integrity of information provided in fiscal risk. the reports. Each report should contain a state- ment of responsibility by the finance minister and • Tax Expenditures: These are the estimated costs the senior official responsible for producing the to the tax revenue from preferential treatment report. The minister certifies that all government for specific activities. The estimated cost of key decisions with a fiscal impact have been included tax expenditures should be disclosed as supple- in the report. The senior official certifies that the mentary information in the budget. To the extent finance ministry has used its best professional practicable, a discussion of tax expenditures for judgement in producing the report. specific areas should be incorporated into the discussion of general expenditures in order to • The year-end report should be audited by an inform decisions about the budget. independent financial watchdog institution in accordance with generally accepted auditing • Financial Liabilities and Financial Assets: All practices. Audit reports prepared by the institu- financial liabilities and financial assets should be tion should be scrutinized by Parliament. disclosed in the budget, the mid-year report, and the year-end report. • Parliament should have the opportunity and the resources to examine any fiscal report that it • Non-Financial Assets: All such assets, including deems necessary. real estate and equipment, should be disclosed. REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 95
IMF CODE OF GOOD PRACTICES roles within the public sector should be clear and ON FISCAL TRANSPARENCY publicly disclosed.
The IMF revised its Code of Good Practices on 1.1.1 The structure and functions of government Fiscal Transparency in 2001. Although the basic should be clearly specified. principles remain the same as those of the original code, the revised version gives added emphasis to 1.1.2 The responsibilities of different levels of assurance of the quality of fiscal data.23 government, and of the executive branch, the legislative branch, and the judiciary, should be The IMF shares the view that fiscal transparency can well defined. make a major contribution to the cause of good gov- ernance. It should lead to a better-informed public 1.1.3 Clear mechanisms for the coordination and debate about the design and results of fiscal policy, management of budgetary and extra-budgetary make governments more accountable for the imple- activities should be established.24 mentation of fiscal policy, and thereby strengthen credibility and public understanding of macroeco- 1.1.4 Relations between the government and non- nomic policies and choices. government public sector agencies (i.e., the central bank, public financial institutions, and non-finan- In a globalized environment, fiscal transparency is cial public enterprises) should be based on clear of considerable importance to achieving macro- arrangements. economic stability and effective economic growth. However, it is only one aspect of good fiscal man- 1.1.5 Government involvement in the private sector agement, and attention has to be paid also to (e.g., through regulation and equity ownership) increasing the efficiency of government activity and should be conducted in an open and public establishing sound public finances. manner, and on the basis of clear rules and procedures that are applied in a nondiscriminatory IMF member countries are being encouraged to way. implement the Code of Good Practices on Fiscal Transparency (set out below), which has been 1.2 There should be a clear legal and administrative distilled from the IMF’s knowledge of fiscal manage- framework for fiscal management. ment practices in member countries. 1.2.1 Any commitment or expenditure of public The Code asserts that the roles and responsibilities funds should be governed by comprehensive bud- in government should be clear; information on gov- get laws and openly available administrative rules. ernment activities should be provided to the public; budget preparation, execution, and reporting should 1.2.2 Taxes, duties, fees, and charges should have be undertaken in an open manner; and fiscal infor- an explicit legal basis. Tax laws and regulations mation should attain widely accepted standards of should be easily accessible and understandable, data quality and be subject to independent assur- and clear criteria should guide any administrative ances of integrity. There is a manual to assist with discretion in their application. implementation. 1.2.3 Ethical standards of behavior for public The IMF Revised Code of Good Practices on Fiscal servants should be clear and well publicized. Transparency provides for: II. Public Availability of Information I. Clarity of Roles and Responsibilities 2.1 The public should be provided with full 1.1 The government sector should be distinguished information on the past, current, and projected from the rest of the public sector and from the fiscal activity of government. rest of the economy, and policy and management 96 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY
2.1.1 The budget documentation, final accounts, 3.1.2 Any fiscal rules that have been adopted (e.g., and other fiscal reports for the public should cover a balanced budget requirement or borrowing limits all budgetary and extra-budgetary activities of the for sub-national levels of government) should be central government, and the consolidated fiscal clearly specified. position of the central government should be published. 3.1.3 The annual budget should be prepared and presented within a comprehensive and consistent 2.1.2 Information comparable to that in the annual quantitative macroeconomic framework, and the budget should be provided for the outturns of the main assumptions underlying the budget should be two preceding fiscal years, together with forecasts provided. of the main budget aggregates for two years following the budget. 3.1.4 New policies being introduced in the annual budget should be clearly described. 2.1.3 Statements describing the nature and fiscal significance of central government contingent 3.1.5 Major fiscal risks should be identified and liabilities and tax expenditures, and of quasi- quantified where possible, including variations in fiscal activities, should be part of the budget economic assumptions and the uncertain costs of documentation. specific expenditure commitments (e.g., financial restructuring). 2.1.4 The central government should publish full information on the level and composition of its debt 3.2 Budget information should be presented in a and financial assets. way that facilitates policy analysis and promotes accountability. 2.1.5 Where sub-national levels of government are significant, their combined fiscal position and 3.2.1 Budget data should be reported on a gross the consolidated fiscal position of the general basis, distinguishing revenue, expenditure, and government should be published. financing, with expenditure classified by economic, functional, and administrative category. Data on 2.2 A commitment should be made to the timely extra-budgetary activities should be reported on publication of fiscal information. the same basis.
2.2.1 The publication of fiscal information should be 3.2.2 A statement of objectives to be achieved by a legal obligation of government. major budget programs (e.g., improvement in rel- evant social indicators) should be provided. 2.2.2 Advance release date calendars for fiscal information should be announced. 3.2.3 The overall balance of the general govern- ment should be a standard summary indicator III. Open Budget Preparation, Execution, of the government’s fiscal position. It should be and Reporting supplemented where appropriate by other fiscal indicators for the general government (e.g., the 3.1 The budget documentation should specify operational balance, the structural balance, or the fiscal policy objectives, the macroeconomic primary balance). framework, the policy basis for the budget, and identifiable major fiscal risks. 3.2.4 The public sector balance should be reported when non-government public sector agencies 3.1.1 A statement of fiscal policy objectives and an undertake significant quasi-fiscal activities. assessment of fiscal sustainability should provide the framework for the annual budget. 3.3 Procedures for the execution and monitoring of approved expenditure and for collecting revenue should be clearly specified. REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 97
3.3.1 There should be a comprehensive, integrated 4.2 Fiscal information should be subjected to accounting system which provides a reliable basis independent scrutiny. for assessing payment arrears. 4.2.1 A national audit body or equivalent organiza- 3.3.2 Procurement and employment regulations tion, which is independent of the executive, should should be standardized and accessible to all provide timely reports for the legislature and public interested parties. on the financial integrity of government accounts.
3.3.3 Budget execution should be internally audited, 4.2.2 Independent experts should be invited and audit procedures should be open to review. to assess fiscal forecasts, the macroeconomic forecasts on which they are based, and all 3.3.4 The national tax administration should be underlying assumptions. legally protected from political direction and should report regularly to the public on its activities. 4.2.3 A national statistics agency should be provided with the institutional independence to 3.4 There should be regular fiscal reporting to the verify the quality of fiscal data. legislature and the public.
3.4.1 A mid-year report on budget developments THE FINANCIAL STABILITY FORUM should be presented to the legislature. More AND THE 12 KEY STANDARDS FOR frequent (at least quarterly) reports should also be SOUND FINANCIAL SYSTEMS published. Twelve standard areas have been designated by the 3.4.2 Final accounts should be presented to the Financial Stability Forum (FSF), a basis for sound legislature within a year of the end of the fiscal year. financial systems and deserving of priority imple- mentation depending on country circumstances.25 3.4.3 Results achieved relative to the objectives of major budget programs should be presented to the The Financial Stability Forum brings together senior legislature annually. representatives of national financial authorities (e.g. central banks, supervisory authorities and treasury IV. Assurances of Integrity departments), international financial institutions, international regulatory and supervisory group- 4.1 Fiscal data should meet accepted data quality ings, committees of central bank experts and the standards. European Central Bank.
4.1.1 Budget data should reflect recent The FSF plays a central role in the multilateral effort revenue and expenditure trends, underlying to achieve sound financial systems. It was first con- macroeconomic developments, and well-defined vened in 1999 to promote international financial sta- policy commitments. bility and promotes integrity through exchanges of information, international cooperation, and financial 4.1.2 The annual budget and final accounts should supervision and surveillance. indicate the accounting basis (e.g., cash or accrual) and standards used in the compilation and presen- The Forum brings together national authorities tation of budget data. responsible for financial stability in significant inter- national financial markets, international financial 4.1.3 Specific assurances should be provided as institutions, international regulatory and supervisory to the quality of fiscal data. In particular, it should groupings and committees of central Bank experts. be indicated whether data in fiscal reports are From the outset, the FSF recognized the impor- internally consistent and have been reconciled with tance of developing and promoting international relevant data from other sources. standards, both for the strengthening of domestic 98 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY
financial systems and for the promotion of interna- Financial Regulation and Supervision tional financial stability and integrity. 10. Banking supervision: Core Principles for While the key standards vary in terms of their Effective Banking Supervision (BCBS) 38 degrees of international endorsement, they are 11. Securities regulation: Objectives and Principles broadly accepted as representing the minimum of Securities Regulation (IOSCO) 39 requirements for good practice. 12. Insurance supervision: Insurance Core Principles (IAIS)40 Some of the key standards are relevant for more than one policy area, e.g. sections of the IMF Code of Good Practices on Transparency in Monetary A ROLE FOR CIVIL SOCIETY and Financial Policies have relevance for aspects of payment and settlement as well as financial regula- Despite the best efforts of parliamentarians, financial tion and supervision. The Audit Office in the Czech audit institutions and, at times, the executive branch Republic is one which has worked to implement of government, translating good auditing recom- these standards.26 mendations into effective policy and behavioral change has generally proven difficult. Cooperation The twelve standards are: with civil society organizations provides an oppor- tunity to change this situation. In this context, the Macroeconomic Policy and Data Transparency International Budget Project draws in civil society groups in many parts of the world, including a num- 1. Monetary and financial policy transparency: ber of transition countries.41 The International Budget Code of Good Practices on Transparency in Project assists non-governmental organizations and Monetary and Financial Policies (IMF) 27 researchers in their efforts both to analyze budget 2. Fiscal policy transparency: Code of Good policies and to improve budget processes and insti- Practices in Fiscal Transparency (IMF) 28 tutions. The Project is especially interested in assist- 3. Data dissemination: Special Data Dissemination ing with applied research that is of use in ongoing Standard29 /General Data Dissemination policy debates and with research on the effects System30 (IMF) of budget policies on the poor. The Project works primarily with researchers and NGOs in developing Institutional and Market Infrastructure countries or new democracies. An “Open Budget” project is also being developed in St Petersburg.42 4. Insolvency (in preparation by the World Bank) 5. Corporate governance: Principles of Corporate Activity tends to focus on the legislative stage of the Governance (OECD) 31 budget process, although budget groups are also 6. Accounting: International Accounting Standards active, where possible, in drafting legislation and (IAS) (IASB) 32 in monitoring implementation. To date, civil society 7. Auditing: International Standards on Auditing groups have been least involved in the auditing (ISA) (IFAC) 33 stage of the budget process, but there are some 8. Payment and settlement: Core Principles for signs that this is changing. Cooperation with civil Systemically Important Payment Systems society organizations presents innovative possi- (CPSS) 34 and Recommendations for Securities bilities for improving the auditing function and public Settlement Systems (CPSS/IOSCO) 35 oversight. 9. Market integrity: The Forty Recommendations of the Financial Action Task Force (FATF) 36 One reason why audit findings might not have and Eight Special Recommendations Against greater resonance with the public is that people Terrorist Financing (FATF) 37 are often unaware of the role of a country’s financial watchdog institution and its potential impact on their lives. REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 99
To build an engaged citizenry interested in hold- The growth of budget groups may signal an impor- ing the government to account, it is necessary to tant shift in public finance practice. In most coun- demystify the institution’s role and to raise the level tries, public budgeting has long been considered of budget and audit literacy in the population. by politicians to be their own exclusive preserve. It is only recently that the value of opening budget Such an institution can fulfill this function itself, by processes to non-governmental inputs has been developing an outreach campaign, or it can cooper- considered desirable in some countries. For many ate with civil society groups and the media. to assist. developing countries and countries in transition, a Budget groups have expertise in translating complex set of powerful negative myths continue to constrain materials into timely, accessible documents and in the independent budget work of civil society, legis- designing and delivering training courses specifically latures and the media. These can include the follow- targeted at non-technical audiences, an example is ing misguided beliefs: The Citizen’s Guide to Taxation and A Citizen’s Guide to the Budget prepared by the Institute of Public • Budgets must be formulated in secret or Finance in Croatia.43 they may upset financial markets.
Civil society can assist in a variety of ways: • Non-government intervention can destroy the integrity of the budget. • Civil society groups can help build citizen literacy on the financial watchdog institution’s function • Legislators and civil society have a greater and on issues of financial management and interest in advancing the interests of their oversight. constituents as opposed to the interests of the country as a whole. • Civil society groups and the media can raise issues for the financial watchdog body to investi- • It is the government’s mandate to produce the gate based on their close contact with citizens. budget internally in a closed process and for it to be rubber-stamped by the legislature. • Civil society groups and the media can conduct initial investigations into financial mismanagement Budget secrecy may encourage market speculation, or further investigate the issues that arise from an but greater transparency may actually smooth mar- audit report. ket adjustments to known policy choices. Further, useful, accessible and timely budget information • Civil society groups can help monitor govern- facilitates foreign and domestic private sector plan- ment’s follow-up to an audit report and parlia- ning and investment. mentary hearings. Together with attention from the media, this can put pressure on govern- The work of civil society groups in this area prom- ment’s executive branch to take corrective action ises to be some of the most innovative and most useful of all the tasks assumed by civil society in its • Civil society can directly assist the financial quest for good governance. watchdog’s work through its involvement in tracking expenditure, assisting with local auditing and measuring program performance. 100 REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY
ENDNOTES
1 Public Expenditure Management Handbook (The World 8 Latvian Customs Code of Conduct: http://www.vid.gov.lv/ Bank) (1998): http://www1.worldbank.org/publicsector/pe/ eng/user/show.asp?ID=208&CId=30 handbook/pem98.pdf; J. Crotty, Practical Measures to 9 See Transparency International Source Book 2000, Chapter Promote Integrity in Customs Administrations: http://www. 23 – Good Financial Management: http://www.transparency. transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html; LINK org/sourcebook/23.html A. Das-Gupta, An Anticorruption Strategy for Revenue 10 See World Bank PREM note 33 (see above): http://www1. Administration, World Bank PREMnote October 33, 1999: http://www1.worldbank.org/publicsector/tax/documents/ worldbank.org/publicsector/tax/documents/PREMnote PREMnote33.pdf; Sheetal K. Chand & Karl O. Moene, 33.pdf; “Controlling Fiscal Corruption,” International Monetary 11 Michael Waller, Review of Integrity Management of Staff in Fund, August 1997; World Bank, “E-Government: Phil- the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities ippine Customs Reform,” Governance & Public Sector (TI-CIR, London): http://www.transparency.org/working_ Reform. J. Gill, Customs: Developing an Integrated Anti- papers/mwaller/integrity_management_review.html corruption Strategy, in: D. Kaufmann, M.G. de Asis, P. #summary Dininio (2001), Improving Governance and Controlling Cor- 12 Fjeldstad, Odd-Helge (2003) Fighting fiscal corruption: ruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/ Lessons from the Tanzania Revenue Authority in Public improving.htm; World Bank: Helping countries reform eco- Administration and Development 23/2, p.165-175; and nomic and sector policies: http://www1.worldbank.org/ Fjeldstad, Odd-Helge & Bertil Tungodden (2003) Fiscal publicsector/anticorrupt/corruptn/cor05.htm; OECD web- corruption: A vice or a virtue?, World Development, vol. site on taxation: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_ 31 no. 8 pp. 1473-1475 2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html 13 In the case of customs reform, there can be a on- step 2 Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes, Conse- process. A customs declaration can be presented to the quences, Scope and Cures: http://www.imf.org/external/ customs office and the paperwork processed by the Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.htm office’s administration with no further need for contact. 3 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ 14 Adapted from Practical Measures to Promote Integrity ie/En/en.html. The WCO has a strategy and a program in Customs Administrations (above): http://www.transpar for building integrity in customs organizations. A model ency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html; and the Utstein code of conduct for customs officials covers: personal Anti-Corruption Resource Centre FAQ: http://u4.no/doc responsibility; compliance with the law; relations with ument/faqs1.cfm the public; acceptance of gifts, rewards, hospitality and discounts; avoiding conflict of interest; political activi- 15 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ie/ ties; conduct in money matters; confidentiality and use of En/en.html official information; use of official property and services; 16 José Anson, Olivier Cadot and Marcelo Olarreaga, Tariff private purchases of government property by staff; the Evasion and Customs Corruption: Does PreShipment work environment. Inspection Help? http://www.econ.worldbank.org/files/ 4 Simon Johnson, Daniel Kaufmann & Pablo Zoido-Lobaton 30442_wps3156.PDF and Noel Johnson, Committing to Corruption, Public Finances, and the unofficial Economy, Civil Service Reform: The Performance of Pre-Shipment World Bank Working Paper. 2169. Inspection under Different Institutional Regimes http: //www.econ.worldbank.org/files/1714_wps2594.PDF 5 Tanzi, Vito (1997) Corruption in the Public Finances, Paper presented at the Eighth International Anti-Corruption Con- 17 Corruption and Trafficking: Monitoring and Prevention: vention, Lima, Peru: http://www.transparency.org/iacc/8th_ http://www.csd.bg/news/law/CorTREP_E.html iacc/papers/vtanzi.html 18 The 1996 Arusha Declaration on Burundi and the 1999 6 The G8 countries seek to facilitate international trade, Arusha Declaration on the Rights of Indigenous Peoples. reduce costs for businesses and governments, and pro- 19 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ mote economic growth. To these ends, the G8 Customs ie/En/en.html Group has sought to simplify customs data requirements 20 For the full text, see www.wcoomd.org/ie/En/Topics_ to the minimum consistent with effective administration Issues/FacilitationCustomsProcedures/Revised%20 of customs responsibilities, standardize the data require- Arush%20E-Print%20version.PDF ments and standardize the format for reporting that data. See the G7 Initiative on Customs Standardization 21 International Chamber of Commerce Customs Guidelines: and Simplification Plain Language Description (KYOTO http://www.iccwbo.org/home/statements_rules/statem Customs Data Principles): http://www.wcoomd.org/ie/En/ ents/2003/customs_guidelines.asp Topics_Issues/FacilitationCustomsProcedures/DataMode 22 Second Evaluation Round: Training Seminar for GRECO lG7Initiative.html Expert-Evaluators: Information and Working Documents: 7 For a description of reforms in Morocco, see BestPrac- http://www.greco.coe.int/evaluations/seminar/DocsE. tices in Customs Reform – Lessons from Morocco PREM htm. Also available in Russian. notes No. 67 April 2002: http://www1.worldbank.org/ 23 IMF Code of Good Practices on Fiscal Transparency: http: publicsector/tax/documents/PREMnote67.pdf; //www.imf.org/external/np/fad/trans/code.htm#code REVENUE COLLECTION TRANSPARENCY 101
24 Extra-budgetary accounts are common in many countries. 32 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen Some have legitimacy and are set up for specific pur- dium/compendium_of_standards_2_18.html poses (pensions, road funds etc.). Others are designed 33 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen to reduce the political and administrative controls that are dium/compendium_of_standards_2_19.html more likely to accompany spending that goes through 34 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen the budget. In some countries, foreign aid and the pro- dium/compendium_of_standards_2_7.html ceeds of sales of natural resources are also channelled into special accounts that tend to be less transparent and 35 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen less controlled than money channelled through the bud- dium/compendium_of_standards_2_24.html get, and often finds its way into illegitimate uses or into 36 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen the pockets of officials. Vito Tanzi, Corruption Around dium/compendium_of_standards_2_30.html the World: Causes, Consequences, Scope and Cures: 37 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12- dium/compendium_of_standards_2_28.html 98/tanzi.htm 38 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 25 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen dium/compendium_of_standards_2_4.html dium/key_standards_for_sound_financial_system.html 39 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 26 Tenth International Anti-Corruption Conference: http:// dium/compendium_of_standards_2_52.html www.10iacc.org/content.phtml?documents=102&art=177 40 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 27 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen dium/compendium_of_standards_2_72.html dium/compendium_of_standards_2_9.html 41 Warren Krafchik, What Role Can Civil Society and Parlia- 28 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen ment Play in Strengthening the External Auditing Func- dium/compendium_of_standards_2_10.html tion?: http://www.internationalbudget.org/auditorgeneral. 29 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen htm dium/compendium_of_standards_2_12.html 42 Open Budget Project: http://www.pskov.org.ru/budget/ 30 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 43 The International Budget Project: http://www.international dium/compendium_of_standards_2_11.html budget.org/groups/croatia.htm 31 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen dium/compendium_of_standards_2_17.html CHAPTER NINE I PUBLIC PROCUREMENT 103
Few activities create greater temptations or offer 1. The procurement of goods and services for any more opportunities for corruption than public sector level of government shall be regulated by an Act procurement.1 of Parliament and provincial laws, which shall make provision for the appointment of indepen- The procurement of goods and services by public dent and impartial tender boards to deal with bodies amounts on average to between 15 and such procurements. 25 percent of a country’s Gross Domestic Product (GDP), and in some countries even more. In abso- 2. The tendering system referred to in subsec- lute terms, this means the expenditure of trillions tion (1) shall be fair, public and competitive, and of dollars each year. It is no surprise that there is a tender boards shall on request give reasons for great temptation for many players to manipulate the their decisions to interested parties. processes for their own private benefit by extort- ing money and other favors from bidders, bribing 3. No organ of state and no member of any organ purchasing agents and giving contracts to friends of state or any other person shall improperly and relations. A recent court case in Lesotho has interfere with the decisions and operations of laid bare the practices of industrialized firms joining the tender boards. together to bribe a senior procurement official in a developing country. The result of that case was a 4. All decisions of any tender board shall be series of convictions, large fines and the prospect recorded. of multi-national corporations being debarred from World Bank-financed projects worldwide for some Corruption in procurement is sometimes thought to time to come.2 be a phenomenon found only in countries with weak governments and poorly paid staff. Yet highly devel- Whether corruption in public contracting is really oped countries with a long tradition of democracy the most common form of public corruption may have amply demonstrated in recent years that cor- be questionable, but without doubt it is alarmingly rupt procurement practices can become an integral widespread. It is almost certainly the most publi- part of they way in which they do business, too. Nor cized and arguably the most damaging form of cor- is procurement corruption the exclusive domain of ruption to the public welfare. It has been the cause the buyer who controls the purse strings. It can just of countless dismissals of senior officials, and even as easily be initiated by the supplier or contractor the collapse of entire governments. It is a source of who makes an unsolicited offer. astronomical waste in public expenditure, estimated in some cases to run as high as 30 percent or more of total procurement costs. It is the engine for much PRINCIPLES OF FAIR AND corruption in political party financing. Regrettably, EFFICIENT PROCUREMENT however, it is more talked about than acted upon.3 Procurement should be economical. It should result To the non-specialist, the procurement procedures in the best quality of goods and services for the appear complicated, even mystifying. They are often price paid. Both price and quality should be evalu- manipulated in a variety of ways, and without great ated when making procurement decisions; neither risk of detection. On both sides of the transaction, factor should drive the final decision alone. ready and willing collaborators can be readily found. Special care is needed, as the people doing the buy- The price of a good or service should be interpreted ing (either those carrying out the procurement pro- as its “evaluated price,” meaning that additional fac- cess or those approving the decisions) are spending tors such as operating costs, the availability of spare government money, rather than their own funds. and replacement parts and servicing facilities are all taken into account. Such is the importance of public procurement that South Africa accorded it special attention in its 1994 Contract award decisions should be fair and impar- Constitution. Section 187 provides that: tial. Public funds should not be used to provide 104 PUBLIC PROCUREMENT
favors. Standards and specifications must be non- • Suppliers/bidders or contractors from the host discriminatory. Suppliers and contractors should be country may sometimes be entitled to a prefer- selected on the basis of their qualifications and the ence expressed as a percentage of the contract merit of their offers. There should be equal treatment value (For example, the World Bank places this of all prospective suppliers in terms of deadlines and as 15 percent for goods contracts, 7.5 percent confidentiality. for works contracts.) This preference is usually announced in the bid invitation. There are several requirements to keep in mind: • For contractors, there is often a requirement of • The procurement process should be transparent. pre-qualification. (Explained further below) Procurement requirements, rules and decision- making criteria should be readily accessible • For consultants, there is usually a short list of to all potential suppliers and contractors, and those invited to bid. The list should be prepared preferably announced as part of the invitation to by the purchaser, not the funding institution. This bid. The opening of bids should be public, and all avoids expensive preparatory efforts by too many decisions should be fully recorded in writing. consultants when only one can get the contract. The short list must have geographic variety • The procurement process should be efficient. (usually no more than two contractors from one The procurement rules should reflect the value country) and complexity of the items to be procured. Procedures for small value purchases should • There may be encouragement for foreign consul- be simple and fast, but as purchase values tants to include consultants from the host country and complexity increase, more time and more for at least part of the job, and there may also be complex rules will be required to ensure that encouragement of joint ventures involving foreign principles are observed. Procurement decisions and local consultancy firms. for larger contracts may require review by a committee; bureaucratic interventions, however, When the United Nations funds a project, the pur- should be kept to a minimum. chaser is, in most cases, the UN itself. Although the UN basically applies similar procurement standards • Accountability is essential. Procedures should as those described above, it makes special efforts to be systematic and dependable, and records make procurements from countries which are donor that explain and justify all decisions and actions countries, but which have received a disproportion- should be maintained. ately small share of UN procurement in the past. It also tries to make procurements from countries in • Competence and integrity should be encouraged. which the UN holds large amounts of non-convert- This prompts suppliers and contractors to make ible funds. their best offers, which, in turn, lead to even better procurement performance. Purchasers Clearly, bribery and corruption need not be a neces- who fail to meet high standards of accountability sary part of doing business. Experience shows that and fairness are quickly identified as poor much can be done to curb corrupt procurement partners with whom to do business. practices if there is a desire and a will to do so. In order to understand how best to deal with corrup- When a project is funded by an international financial tion in procurement, it helps to understand first how institution, additional requirements usually apply: it takes place.
• A fair chance must be given for suppliers, contractors, and consultants from multiple HOW CORRUPTION AFFECTS PROCUREMENT countries to take part in the bidding process, particularly those from member countries of the Contracts involve a purchaser and a seller. Each donor institution. participant has many ways of corrupting the PUBLIC PROCUREMENT 105
procurement process, and at any stage of the may well be the most appropriate course of action. process. However, if justifying circumstances are claimed that do not really exist, the motivation for this deception Before contracts are awarded, the purchaser can: is often to facilitate corruption.
• Tailor specifications to favor particular suppliers Even if there is competition, it is still possible to tilt the outcome in the direction of a favored supplier. If • Restrict information about contracting only a few know of the bidding opportunity, competi- opportunities tion is reduced and the odds improve for the favored party to win. One ploy is to publish notification about • Claim urgency as an excuse to award a contract the bid in a small, obscure circulation source, which to a single contractor without competition satisfies the advertising requirements, but which may not be seen by potential bidders. Bidders who • Breach the confidentiality of suppliers’ offers co-operate in the scam, of course, get firsthand information. • Disqualify potential suppliers through improper pre-qualification requirements Bidder competition can be further restricted by establishing improper or unnecessary pre-qualifica- • Take bribes tion requirements, and then allowing only selected firms to bid. Again, pre-qualification, if carried out At the same time, suppliers can: correctly, is a perfectly appropriate procedure for ensuring that bidders have the right experience and • Collude to fix bid prices capabilities to carry out a contract’s requirements. However, if the standards and criteria for qualifica- • Promote discriminatory technical standards tion are arbitrary or incorrect, they can become a mechanism for excluding competent but unwanted • Interfere improperly in the work of evaluators bidders.
• Offer bribes Persistent but unwanted parties who manage to get past these hurdles can still be effectively eliminated The most direct approach for corrupting a procure- by tailoring specifications to fit a particular supplier. ment process is to contrive to have the contract Using the brand name and model number of the awarded to the desired party through direct nego- equipment from the preferred supplier is a bit too tiations without competition. Even in procurement obvious, but the same results can be achieved by systems that are based on competitive procedures, including specific dimensions, capacities and trivial there are usually exceptions where direct negotia- design features that only the favored supplier can tions are permitted. For example: meet. The failure of competitors to be able to meet these features, which usually have no bearing on • In cases of extreme urgency because of disasters critical performance needs, are used as a ploy to reject their bids as “non-responsive.” • In cases where national security is at risk Competitive bidding for contracts can only work if • Where additional needs arise and there is already the bids are kept confidential up until the scheduled an existing contract time for determining the results. A simple way to pre-determine the outcome is for the purchaser to • Where there is only a single supplier in a position breach the confidentiality of the bids, and give the to meet a particular need prices to the preferred supplier so that it can submit a lower figure. The mechanics are not difficult, espe- Of course, not all single-sourced contracts are cor- cially if the bidders are not permitted to be present rupt. In some instances, direct contract negotiations when the bids are opened. 106 PUBLIC PROCUREMENT
This process may become more transparent if an • fail to enforce quality standards, quantities or NGO watchdog is present at the opening of the bid other performance standards of the contract documents. • divert delivered goods for resale or for private use The final opportunity to distort the outcome of com- petitive bidding occurs at the stage of bid evaluation • demand other private benefits (trips, school and comparison. Carried out responsibly, this is an tuition fees for children, gifts) objective analysis of how each bid responds to the requirements of the bidding documents and a deter- For their part, the unscrupulous contractor or sup- mination of which one is the best offer. If the inten- plier may: tion is to steer the award to a favored bidder, the evaluation process offers almost unlimited oppor- • falsify qualities or standards certificates tunities. If necessary, and unless prevented from doing so, evaluators can invent entirely new criteria • over or under-invoice for deciding what is “best”, and then apply them subjectively to get the “right” results. They are often • pay bribes to contract supervisors aided in this process by issuing bidding documents that are deliberately vague and obscure about what requirements must be met and how selection deci- If the sellers have paid bribes or have offered unre- sions will be made. alistically low bid prices in order to win the contract, their opportunities to recover these costs arise dur- These techniques are only a brief outline of some of ing contract performance. Once again, the initiative the ways in which a purchaser is able to corrupt the may come from either side, but, in order for it to procurement process. succeed, corruption requires the other party’s either active co-operation or negligence in the perfor- It would be a mistake to think that the buyers are mance of duties. always the guilty parties. Just as often, they are the ones being corrupted by the sellers, although per- Finally, unscrupulous suppliers may substitute lower haps without undue resistance. quality products than were originally required or offered in their bid. They may falsify the quantities Through bribes and other incentives, sellers can of goods or services delivered when they submit encourage buyers to take any of the actions claims for payment, and pay more bribes to contract described above. In addition, they may collude with supervisors to induce them to overlook discrepan- other suppliers to decide which party will win a con- cies. In addition to accepting bribes and failing to tract and then fix their prices accordingly – known as enforce quality and performance standards, buyers “bid rigging” – with an agreed payoff for the losers. may divert delivered goods and services for their This may be done without the buyer’s knowledge, private use or for resale. and, if done cleverly, may never raise suspicions unless it occurs repeatedly. Even then, it may be hard to prove, let alone to punish. ACCEPTANCE OF GIFTS
Nor does the story end with the award of the con- Some gifts to public officials are acceptable; others, tract, even though that is the stage when most peo- which can create a sense of obligation are not. Gifts ple think that corruption of the procurement process meant as bribes can take many forms – a lunch, a is discussed. Indeed, the most serious and costly ticket to a sports event, a Rolex watch, shares in a forms of corruption may take place after the con- company, a holiday abroad, school fees for a child. tract has been awarded, during the performance phase. It is then that the purchaser of the goods or Evaluations of such practices as “corporate enter- services may: tainment” may depend on whether or not supervi- sors are in a position to monitor the consequences PUBLIC PROCUREMENT 107
of their purchasing officers’ behavior. Also relevant • Officials in posts involved with procurement and is whether a particular purchasing officer disquali- other contracting activities should be asked to fies him or herself in future situations that involve the sign a pledge that they will not demand or accept firm in question. Likewise, it will matter whether all anything of value that in fact or perception could the companies likely to get the business are acting influence the exercise of governmental discretion. in similar ways, so that no obligation to prefer one bidder over another is created. Furthermore, levels • Officials will be informed and trained about how of hospitality which are expected and usual, and do to apply the rules for official conduct. not give rise to a sense of obligation, can vary con- siderably from one society to another. EMPLOYMENT AFTER HOLDING PUBLIC OFFICE What is clearly unacceptable is when given hospital- ity is grossly excessive, such as all-expenses-paid A crucial area of corruption – and one of growing holidays for a purchasing officer and spouse. More concern – is the practice of corporations offering debatable gifts are such things as lunches or fes- post-official employment to public servants with tive presents; though even here, the acceptance of whom they have had official dealings. Clearly, regu- seemingly trivial gifts and hospitality can, over time, lations governing the post-public sector employ- lead to situations where an official has unwittingly ment of officials are important. It is neither practical become ensnared by the giver. nor sensible to insist that former public officials not engage in commercial activity after leaving office. The dividing line usually rests at the point where the However, whole networks of corruption can be con- gift places the recipient under some obligation to structed by outside suppliers, not only through cash the gift-giver. This point will differ from one society bribes and expensive overseas holidays, but also to another, but it is usually defined in terms of cash through the promise to officials of lucrative employ- (or hospitality) which must be reported as being in ment when they retire. excess of a given figure. Attempts to make distinc- tions between private and public hospitality generally It is tempting for a public official, blessed with rich give rise to controversy, and so are best avoided. work experience but a less than satisfactory pen- sion, to accept employment with former suppliers. The point is that purchasing officers are always at Often, there will be nothing wrong with such an risk and need to be monitored carefully. Any sign arrangement. Indeed, it may be a constructive and that they may be living beyond their means is an useful way to ensure that valuable experience is not obvious red flag. altogether lost to the community.
A government should have clear rules about official But it is susceptible to abuse. For example, an offi- conduct that establish that: cial who leaves the public service may take with him detailed knowledge of the government’s impending • Officials (and their family members) may not contract bargaining strategy and the confidential accept anything of value from any individual or discussions that may have been held with com- company in contractual dealings with the ministry petitors of the official’s new employer. In such an or department for which that official works. instance, neither the public interest nor the private sector is well served. • Public disclosure rules regarding the assets, liabilities and income of senior officials should be The promise of post-retirement employment can be introduced and enforced; unexplained wealth of used, too, by unscrupulous businesses, as a “sweet- officials should lead to an inquiry. ener” to gain contracts and is one that will not show in any monitoring of assets or income. Although it is • Any suspicion of wrongdoing by another official neither fair nor desirable to place an absolute ban on must be reported, and officials will be protected re-employment after retirement from public service, in carrying out that duty. some kinds of employment are clearly contrary to 108 PUBLIC PROCUREMENT
the public interest. For example, a minister or highly One of the greatest anomalies in anti-corruption placed official may leave government service while laws regarding public procurement is that most negotiations for a large public works project are countries clearly prohibit bribery at home, but many pending. Obviously, it would be improper for such a are silent when their exporters bribe officials abroad, person to immediately take up employment with one or even reward it through tax write-offs. of the companies tendering or actively negotiating with the government. (Post-employment restrictions At best, this is justified by a misguided notion of are discussed in Chapter 3) what is necessary for successful international busi- ness; at worst, it reflects a cynical and paternalistic view of what is good for others. The United States WHAT CAN BE DONE TO COMBAT has had a Foreign Corrupt Practices Act since CORRUPTION IN PROCUREMENT? 19773 that specifically makes it a crime under its domestic laws to bribe foreign officials to gain or Transparency has two roles to play in countering maintain business4, even when these events take corruption in public procurement. First, there is the place abroad. More recently, the OECD Convention possibility of making the process as open as possi- on Combating Bribery of Foreign Public Officials ble. This includes publishing all calls for tender (both in International Business Transactions,5 directed at in newspapers and trade papers which possible outlawing international business corruption involving participants in a tender are likely to read) and on the public officials, aims essentially to internationalize Internet, and doing both in a timely fashion. the US approach.
Second, there is public exposure, a most powerful The next legal requirement is a sound and consis- tool. The media can play a critical role in creating tent framework establishing the basic principles and public awareness of corruption in procurement practices to be observed in public procurement. processes and generating support for corrective actions. If the public is provided with the unpleasant This can take many forms, but there is increasing and illegal details of corruption – who was involved, awareness of the advantages of having a unified how much was paid, the cost to taxpayers – and if procurement code, setting out clearly the basic prin- it continues to hear about more and more cases, ciples, and supplementing this with more detailed it is hard to imagine that the people will not come rules and regulations within the implementing agen- to demand reform. Indeed, public perceptions of cies. A number of countries are consolidating exist- “sleaze” have led to governments being voted out ing laws, which have often developed haphazardly of office in long-established democracies. In the over many years, into such a code. new democracies, it is by no means uncommon for opposition candidates to succeed to power when In recent years, some of the largest multilateral the outgoing administration has been tainted by development agencies have given support to the corruption. This most frequently occurs frequently in development of national procurement codes in the field of government contracting. the countries to which they are lending, and have fostered organizations to implement them. For Government officials around the world are discover- years, each of these lending institutions has had its ing that taxpayers still think of public funds as their own procurement guidelines, which borrowers are money and do not like to see it wasted. The public, required to follow when awarding contracts financed of course, is particularly unhappy when it sees its from their loans. These guidelines have, in fact, money going into the pockets of others as a reward played a significant role in shaping what are now for corrupt practices. Once support is developed for widely accepted as standards of good international the reform of procurement practices, the problem procurement practice. can be attacked from all sides. Usually the starting point will be the strengthening of the legal frame- Unfortunately, the rules applied by the multilateral work, beginning with an anti-corruption law that has development agencies do not directly impact on cor- real authority and effective sanctions. ruption in procurement for projects financed through PUBLIC PROCUREMENT 109
other sources. However, more recently, the develop- Such documents may take months to prepare, and ment banks have recognized that it is in their member many more months may be needed for suppliers to countries’ best interests to have national policies and prepare their bids and for the purchaser to evaluate procedures, which apply these standards to other them and choose the winner. These steps com- forms of procurement. Support from the banks monly take six months or more from start to finish. includes both financial and technical assistance to Procurement planning must be sure to take these countries that are willing to undertake procurement time requirements into account, and start early reforms, and associated institutional development. enough to ensure that the goods and services will be ready when needed. Any pressures for “emer- gency” decisions should be avoided. TRANSPARENT PROCEDURES
Beyond the legal framework, the next defense OPENING OF BIDS against corruption is a set of open, transparent procedures and practices for conducting the pro- One key to transparency and fairness is for the pur- curement process itself. No one has yet found a chaser to open the bids at a designated time and better answer than supplier or contractor selection place in the presence of all bidders or their repre- procedures based on real competition. sentatives who wish to attend. A practice of public bid openings, where everyone hears who has sub- The complexity or simplicity of the procedures will mitted bids and what their prices are, reduces the depend on the value and nature of the goods or ser- risk that confidential bids will be leaked to others, vices being procured, but the guidelines are similar overlooked, changed or manipulated. for all cases: Some authorities resist this form of public bid, argu- • Describe clearly and fairly what is to be ing that the same results can be achieved by having purchased. bids opened by an official committee of the pur- chaser without bidders being present. Clearly, this • Publicize the opportunity to make offers. does not have the same advantages of perceived openness and fairness, especially since it is widely • Establish fair criteria for selection of suppliers believed, and it is often the case, that a purchaser is and/or contractors. a participant in corrupt practices.
• Receive offers (bids) from responsible suppliers. BID EVALUATION • Compare the offers and determine which is best, according to the predetermined rules for Bid evaluation is one of the most difficult steps in selection. the procurement process to carry out correctly and fairly. At the same time, it is one of the easiest steps • Award the contract to the selected bidder without to manipulate if someone wants to tilt an award in requiring price reductions or other changes to the the direction of a favored supplier. winning offer. Evaluators can reject unwanted bids for trivial proce- For small contracts, suppliers can be selected with dural matters – an erasure, failure to initial a page – or very simple procedures that follow these principles. for deviations from specifications that they decide are However, major contracts should be awarded fol- significant. After bids are examined, if no one prevents lowing a formal competitive bidding process involv- them, evaluators may discover entirely new consider- ing carefully prepared specifications, instructions to ations that should be taken into account in choosing bidders and proposed contracting conditions, all the winner. Or the bid evaluation criteria may be so incorporated in the sets of bidding documents that subjective and so lacking in objective measures that are usually sold to interested parties. the evaluators can produce any result they wish. 110 PUBLIC PROCUREMENT
All of this argues for requiring bid evaluation criteria by the minister; and at least a level of pay that does to be spelled out clearly in bid documents and for an not make it tempting to accept bribes to meet the impartial review authority to check the reasonable- bare necessities of a family. If a competent procure- ness of the evaluators’ actions. The former allows ment cadre is developed, and there are a number of bidders to raise objections in advance if they con- places where this has been achieved, the chain of sider that the criteria are not appropriate, and the approving authorities, with its accompanying delays, latter provides additional assurance that an evalua- and other hazards can be reduced to a minimum. tion has been conducted properly.
INDEPENDENT CHECKS AND AUDITS DELEGATING AUTHORITY None of this is to suggest that all independent The principle of independent checks and audits checks and audits should be eliminated; they have is widely accepted as a way in which to detect an important role. However, there are some coun- and correct errors or deliberate manipulation, and tries where so many review and approval stages it has an important place in public procurement. have been built into the process that the system is Unfortunately, it has also been used by some to cre- virtually paralyzed. In some, it is impossible to award ate more opportunities for corruption. In particular, a major contract in less than two years from the time the delegation of authority for contract approvals is the bids are received. an area that warrants some discussion.
At face value, the rationale for delegation is con- OPEN HEARINGS vincing. Low-level authorities can make decisions about very small purchases, but more senior offi- The experience of a growing number of countries cials should review and approve these decisions demonstrates that a series of well-publicized open for larger contracts. The larger the contract value, hearings is a particularly effective means to spread the higher should be the approving authority. The information and to obtain public contributions and purchasing agent must approve a desk purchase; a support for a large project. For the construction of director must approve a computer purchase; a min- a new subway line in Buenos Aires, for example, ister must approve procurement decisions related three large public hearings were held at which the to road construction; and a president may need to mayor of Buenos Aires himself laid out the plans and approve decisions related to construction of a dam. invited comments and suggestions on such topics as the location of the line, the location and design of In some countries and organizations, this system the stations and the process for selecting construc- works without any problems. In others, where con- tion companies. The hearings were judged a great tract awards are the main path to riches, it means success; they were broadcast live on local TV and a graduated payoff can be required at each step were video-recorded for later reference. of the way: the higher the path leads, the larger the percentages demanded. Coincidentally, it also means that the larger the contract, the longer the INTEGRITY PACTS delays in reaching any decision. All this points to a further essential element for reducing corruption: a “Integrity pacts” are agreements between prospec- well-trained, competent and honest body of civil tive bidders and the contracting authority in which servants to carry out procurement. all agree to the rules of the particular exercise and agree not to bribe.6 They are negotiated with inter- Establishing such a group requires a long-term ested bidders for a particular government contract. effort, one that is never completely finished. It The process is explained to all interested bidders requires regular training and re-training programs; once the bidding process is opened and a meeting security in the knowledge that one’s job will not be is held at which all bidders are invited to discuss the lost if the winning contractor is not the one favored possible pact. The contracting body is present at PUBLIC PROCUREMENT 111
the meeting unless its presence is likely to inhibit the • Monitors should raise issues and complaints first bidders from talking freely. with the authorities, and only go public when no corrective action is taken within a reasonable Integrity pacts provide for the appointment of an period of time. independent arbitrator to resolve any complaints made against parties involved in the process. The • Monitors should be prepared to offer a limited arbitrator is given a free hand in deciding if sanctions confidentiality pledge regarding certain types of should be imposed in instances of alleged malprac- proprietary business information. tice (the function of the arbitrator and sanctions are set out in the pact). • Monitors should review and have full access to the tender documents, the evaluation reports, the If the process receives sufficient support from likely award selection decision and the implementation bidders, the text of the integrity pact is signed by the supervision reports, technical as well as financial. highest-ranking official in the contracting body and They should participate in meetings and have the the highest-ranking representatives of the respec- right to ask questions. tive bidding companies. However, it has to be noted that civil society is not always able to attract the high degree of expertise MONITORING BY CIVIL SOCIETY that is occasionally needed, and arrangements may be needed to ensure that this can be provided from In a number of countries, civil society has been able an independent source. to play an active role in monitoring major public pro- curement exercises and in giving public assurance It should also be noted that civil society generally that all has gone well. lacks the capacity to monitor events subsequent to a contract being let, when variations to price and In such cases, the following criteria should apply: to specifications frequently occur, effectively to undermine the apparent integrity of the letting of the • Monitors should be highly respected people of contract in the first place. unquestioned integrity.
• Monitors should possess (or have easy access USE OF THE INTERNET to) the required professional expertise. Another powerful instrument against malpractice • When local civil society representatives do not is the Internet. Several countries (Mexico, Chile, possess the required expertise, they should Colombia and, more recently, Austria) and a num- promptly contract such expertise from outside, ber of major municipalities (e.g. Seoul, Korea) have including, when necessary, from overseas. placed their entire procurement information systems Without expertise, problems may not be on the web and allowed free access to that informa- discovered, professional corrective proposals tion. The argument has been made, however, that cannot be submitted, and the monitors will not providing such access to certain pieces of informa- gain the respect of officials. tion about government procurement can undermine quality and endanger entire projects. • Individual monitors should not be subject to a veto by government. The Seoul city system, the Online Procedures Enhancement for Civil Applications (OPEN) was • Monitors should have free and unlimited access developed to achieve transparency in the city’s to all relevant government documents, to all administration by preventing unnecessary delays relevant meetings and to all relevant officials. or abuses of civil affairs by civil servants. The web- based system allows citizens to monitor applica- tions for permits or approvals where corruption is 112 PUBLIC PROCUREMENT
most likely to occur and to raise questions in the • conviction of, or civil judgment for, fraud violation event of any irregularities being detected. The site of antitrust laws, embezzlement, theft, forgery, receives over 2,000 visitors daily.7 bribery, false statements, or other offences indi- cating a lack of business integrity Increasingly, all interactions between the city adminis- tration and companies doing business with it, or wish- • violation of the terms of a government contract, ing to obtain contracts, and citizens in general, will be such as a willful failure to perform in accordance handled through this medium. If everybody can check with its terms or a history of failure to perform on a real-time basis which contracts are offered by the city at a given time, under what conditions, and • any other action of such serious and compelling identify competitors by name and bidding price, the nature, affecting responsibility as a contractor as opportunities to manipulate the process – and, thus, may warrant suspension or debarment the temptation to bribe – are greatly reduced. Contractors which fall under these categories are excluded from receiving contracts. Agencies are not BLACKLISTING permitted to solicit offers from, award contracts to, renew or otherwise extend the duration of current The sanction of blacklisting (or “debarment”) should contracts, or consent to sub-contracts with such be available to the government when its contracting contractors. Exceptions occur only if the acquiring partners breach ethical and performance standards. agency’s head or a designee determines that there Those found to have bribed, committed price-fixing is a compelling reason for such action. Debarments or bid-rigging, or to have provided sub-standard are for a specified term as determined by the debarr- or sub-specification goods or services, whether or ing agency and as indicated in the listing above.8 not in collusion with any official, should be debarred from future contracts with the government. This In South Africa, a slightly different approach has should either be indefinitely or for an appropriate been taken. A bill presently before the South African period of time. They should also be subject to: parliament9 provides that the blacklist be a public document. This will enable others, both within gov- • loss or denial of contractual rights ernment and in the private sector, to know who has been sanctioned in this way, and why. • forfeiture of the bid or provision of a guarantee from a solvent institution that the work will be Similar blacklisting (or debarment) is practiced by carried out or that the goods will be delivered the World Bank and in countries such as Singapore. (performance security) The process is discussed in detail in South Africa’s Public Service Commission: Report on Blacklisting • liability for damages, both to the government (2002).10 principal and to competing bidders for the losses they have incurred through an unsuccessful bid COMMISSIONS AS A COVER FOR CORRUPTION Firms that have been debarred could be re-admit- ted to the bidding process after complying with The greatest single cover for corruption in interna- certain requirements, such as paying damages, tional procurement is the commission paid to a local terminating the employment of the staff who bribed agent. It is the agent’s task to secure the govern- public officials, introducing an effective no-bribery ment contract. He or she is given sufficient funds policy in the firm, and systematically implementing to do this without the company in the exporting that new policy through a compliance program. developed country knowing more than absolutely necessary about the details. This creates a com- Debarment is widely practiced in the United States, fortable wall of distance between the company and at both federal and state level, for such causes as: the act of corruption, and enables expressions of surprise, dismay and denial to be feigned should the PUBLIC PROCUREMENT 113
unsavory act come to the surface. The process also Inspector General to ward off mafia influence and to enables local agents to keep for themselves what- protect critical investment in the school system. In ever is left of the handsome commissions after the 1989, the SCA was given $5 billion for new construc- bribes have been paid. Much of it may have been tion and major repairs; the budget of the Inspector originally intended for bribing decision-makers but, General was just over $2 million annually (i.e. less there is no accounting, of course, for any of it. This than 0.05 per cent of the total SCA budget). gives rise to kick-backs all along the line, with com- pany sales staff effectively helping themselves to The SCA’s Inspector General set about tackling the their employer’s money. corruption and racketeering endemic in school con- struction. Significantly, this was accomplished with- Obviously, if commissions can be rendered trans- out new legislation and without spending millions parent it would have a major impact on this source of taxpayer dollars on costly preventive measures. of corruption. The Inspector General used existing state law and the concept of civil contract to accomplish its goals, Without a doubt, the work of some international together with simple monitoring and oversight mea- lending agencies has achieved much over the years, sures to insure compliance. This effort succeeded including the persuasion of reluctant governments beyond anyone’s expectations. to commit to public tender bid openings. Clearly, too, they could contribute even more significantly For example, the Inspector General redrafted the to anti-corruption reforms if they were to join in the standard bidding and contract forms to include push for transparency in commissions. requirements for:
• full disclosure of ownership and performance USING CONTRACTS TO COUNTER CORRUPTION history by each bidder (sub-contractors as well – A NEW YORK CITY CASE HISTORY as contractors)
For generations, New York City suffered from • disclosure of details of previous arrests and endemic corruption and racketeering in its con- convictions, and of the payment of any bribes, struction industry. A series of successful criminal participation in any frauds or bid rigging, and prosecutions against the mafia during the 1980’sre- association with any organized crime figures vealed that the mafia was profiteering from the city’s construction industry through extortion, bribery, bid • commitment to a code of business ethics by rigging, labor racketeering, fraud and illegal cartels. each bidder Yet, despite the success of these prosecutions and the imprisonment of dozens of mafia bosses, the • certification that all provided information was true corruption seemed to continue unabated. and correct, as well as an acknowledgement that it was submitted for the express purpose The problem was so severe that the New York State of inducing the SCA to award a contract. Legislature refused to provide billions of dollars in funding to the New York City Board of Education The SCA’s standard contract included a rescission for capital improvements to city’s crumbling school clause making the contract subject to termination infrastructure, the country’s largest, with more than on severe terms if the contractor provided false 1,100 schools serving more than one million school information in its bidding documents. In practice, if children. State officials were convinced that a major a contractor was found to have lied in the bidding portion of any moneys allocated to the Board of documents, or to have engaged in bribery or fraud Education would end up in the hands of the mafia or during the execution of the contract, the contractor be wasted on bribes and fraud. In order to overcome faced not only the termination of the contract, but this impasse, the city agreed in 1988 to the creation also a legally enforceable requirement that any and of a new agency, the School Construction Authority all moneys received be forfeited. In addition, both (SCA), with a very active and well-funded Office of the contractor and the contractor’s company would 114 PUBLIC PROCUREMENT
be disqualified from receiving any SCA contracts in liable to have his contracts terminated for reasons future. of integrity or character, the contractor was given two options. He could drop out of competition for The information supplied by each contractor was SCA work, or he could agree to continue bidding subject to careful scrutiny by the Inspector General’s on and performing SCA work, subject to close Office, which also performed extensive background monitoring and oversight by an Independent Private checks. Whenever concerns arose, a bidder or con- Sector Inspector General (IPSIG). The IPSIG, one of tractor was summoned to the Inspector General’s a number of qualified specialist firms with expertise Office to answer questions under oath. Any con- in forensic accounting, law and investigation, would tractor who refused to cooperate was subject to be selected by and report to the SCA’s Inspector the termination of his contracts and disqualification General. However, all of the IPSIG’s fees and costs from future work. Any contractor who lied under would be paid by the contractor. oath was, of course, liable to prosecution for perjury under the existing criminal law. The advantages in this approach are considerable, and the fact that the reforms have been shown to Contractors were required to make and maintain be effective is reason enough for others to look very records regarding the work performed for the SCA closely at this “contract model” approach, and to for a period of three years after the completion of consider adapting it to their own circumstances. any contract. Such records were subject to audit and inspection by the SCA. If an audit disclosed over-pricing or overcharging of any nature and this QUESTIONS OF TIMING – AND OF exceeded one half of one-percent of the contract THE INVOLVEMENT OF OUTSIDERS billings, then, in addition to repaying the over- charges, the contractor had also to pay the reason- The effects of normal anti-corruption legislation able costs of the audit. can usually be strengthened by adding two ele- ments: the timing of actions and the involvement Within the first five years of the SCA’s existence, sev- of outsiders. eral hundred contractors were barred from bidding for SCA contracts. Several dozen contracts were Timing is crucial. Most public servants cannot say terminated, and contractors forfeited many mil- “yes,” but they can say “no,” “perhaps,” or nothing lions of dollars as a result. All of this was achieved at all. Unreasonable postponement of important through the ordinary civil law process with very few decisions is usually the most visible indicator that a court challenges. In addition, more than a dozen corrupt deal is in the making. Procedures, therefore, contractors were convicted of perjury as a result of should have strict calendars (which, although strict, false information supplied to the Inspector General. still recognize that procurement is often subject to frequent, but legitimate delays). If the calendar is not More importantly, law enforcement officials inter- respected, procedures should provide for an alter- cepted conversations among mafia members com- native decision-making process to make “blackmail plaining that the process was effectively denying by procrastination” unrewarding. them access to SCA contracts. Best of all, the pool of available construction firms increased substan- Since law does not protect the partners to a corrupt tially with the addition of law-abiding and competent deal, such deals can take longer to put together contractors who had previously declined to bid on than regular business transactions. Dummy com- school construction work because of the preva- panies or money-laundering channels require time lence of corruption and racketeering. This increased to set up. The arrangements must be both invisible competition resulted in further reduced costs and and deniable. Delivery of the bribe and the promised even higher quality work overall. treatment have to be closely linked, because mutual trust is usually absent. In some cases, officials want Finally, in suitable cases, where a contractor was to build in elements of profits sharing. Sometimes found to be unqualified to bid on SCA work or was two or three layers of “mediators” are built in to PUBLIC PROCUREMENT 115
diminish the risk of exposure of the parties to the • Project implementation should be supervised by deal. Negotiations are delicate because, at any a consultant other than the one responsible for given moment, one of the parties may bail out and preparing the bid documentation. expose the whole scheme. All this takes time – time that an effective regulatory framework will not allow. • Special procedures must close loopholes whereby artificially created “cost overruns” are The role of outsiders is basically to hamper the met through the national budget, and not from a creation of insider relationships during the decision- foreign loan. making and implementation processes. Procedures should focus on not allowing outsiders to be drawn • “Cost over-runs” should only be accepted into internal processes. Like external auditors, the where supervision reports exist which identify outsiders should provide expertise combined with the reasons for the higher costs at the time integrity. that these became evident. No ex post facto supervision reports should be accepted. This Several measures are worthy of mention here: procedure makes the contractor responsible for timely reporting of the difficulties encountered. • Outsiders can assist in preparing bidding documentation (especially independent consultants with public reputations to defend). ADDITIONAL ACTIONS
• Outsiders can participate in evaluation (adding an Public information programs about procurement independent note of concurrence or otherwise). must address all parties – the officials who have responsibilities for procurement, the suppliers and • The contract-awarding committee should include contractors who are interested in competing for persons of known integrity, not necessarily contracts, and the public at large. The messages experts. Participation on the committees should should be: be considered a public honor. The committee members’ own wealth should be subjected to • that the particular jurisdiction, whether a nation or public scrutiny. one of its organizations, possesses clearly stated rules for procurement which it intends to enforce • The contract-awarding committee should not rigorously. have advance knowledge of particular projects for which their services may be needed. There • that violators of the rules will be prosecuted should be more people on the list than will be under the law. needed at any one time. During the decision- making process, the committee should be • that officials who indulge in corrupt practices will placed in a position where they cannot physically be dismissed. contact bidders individually (which may involve their remaining within a controlled environment, • that bidders who break the rules will be fined, such as a hotel). If the committee cannot make possibly jailed, and excluded from consideration a decision within a given time, a new session for any future contracts, by being “blacklisted.” should be held, with a fresh committee. It is, of course, essential that those “blacklisted” have • The authority executing the works should not have a right of appeal to an independent and competent a vote on the bid evaluation committee, but rather tribunal. This is a precaution against corrupt officials be available to the committee to answer questions. abusing any powers they may have to impose by The same goes for any international consultant “blacklisting” through an administrative process. who prepares the bidding documentation. Such a right generally exists in all countries where courts have the jurisdiction to review the legality of administrative actions. 116 PUBLIC PROCUREMENT
It should be clear that none of the actions suggested and publicized, if sound and proven procedures are here is sufficient by itself to curb corruption com- adopted, if procurement competence is increased pletely in procurement, let alone overnight; However, by training and career development, and, if everyone a co-ordinated effort on all fronts can have a dra- knows that the government is serious about enforc- matic effect. If anti-corruption laws are strengthened ing honest and fair practices, change will come.
ENDNOTES
1 Several inter-governmental organizations have worked of Consultants and the Procurement of Goods and Ser- on the procurement issue for a number of years. The UN vices, and the Manual of Procedural Rules (SCR) of the Commission on International Trade Law has a Model Law European Commission. All of these rules make an effort on Procurement of Goods, Construction and Service: http: to address the issue of corruption prevention. But none //www.undp.org.fj/gold/docs/UNICITRA.PDF; for the of them offers or requires a sufficiently broad structure of European Union’s Procurement Guidelines and Legislation: transparency and accountability. What is needed is full www.bisinfonet.ac.uk/InfoKits/contract- negotiation/ transparency and reliable assurance of implementation InfoKits/infokit-related-files/ec-procurement-issues; for of the rules through efficient inspection, and intensive guidance on the policy framework etc. see http://www. internal and public monitoring and auditing. ogc.gov.uk/index.asp?id=1000084; for a “procurement 4 Foreign Corrupt Practices Act: http://www.usdoj.gov/ excellence model” see http://www.ogc.gov.uk/index. criminal/fraud/fcpa.html asp?id=417; For the OECD recommendation of anti-cor- 5 OECD Convention on Combating Bribery of Foreign Pub- ruption proposals for aid-funded procurement, see http:/ lic Officials in International Business Transactions: http: /www.oecd.org/document/30/0,2340,en_2649_201185_ //www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm 2394526_119672_1_1_1,00.html; For preventing corruption in World Bank projects, see http://www1.worldbank.org/ 6 Transparency International, The Corruption Fighters’ Tool- publicsector/anticorrupt/preventing.htm; For the World kit: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ip- Bank’s Panel of Procurement Experts: Fiduciary Risk columbia.html Management, Capacity Building and Anti Corruption see 7 Online Procedures Enhancement for Civil Applications: http://www.worldbank.org/html/extdr/business/dfid. http://open.metro.seoul.kr/ htm; For the OECD Anti-Corruption Instruments and the 8 The names of those debarred are placed on the Inter- OECD Guidelines for Multinational Enterprises, see http: net. EPLS is the electronic version of the Lists of Parties //www.greco.coe.int/web/Default-orgE.htm. Excluded from Federal Procurement and Non-Procure- 2 Southern African Documentation and Cooperation Cen- ment Programs, which identifies those parties excluded tre, “Heavy Fine in Lesotho Corruption Trial,” October 30, throughout the U.S. government (unless otherwise noted) 2002: http://www.sadocc.at/news2002/2002-323.shtml from receiving federal contracts or certain sub-contracts and from certain types of federal financial and non-finan- 3 Many of the decision-making points addressed in this cial assistance and benefits. See Excluded Parties List chapter are covered in part by various procurement rules. System: http://epls.arnet.gov/ They include the General Procurement Agreement of the World Trade Organization, the UNCITRAL Model Law 9 The bill was before South Africa’s parliament in Novem- on Procurement of Goods, Construction and Services ber 2003. issued by the UN Commission on International Trade Law 10 Public Service Commission Report on Blacklisting (April (UNCITRAL), the World Bank Guidelines for the Selection 2002): http://www.polity.org.za/pdf/blacklisting.pdf CHAPTER TEN I LICENSES AND CONCESSIONS 119
In many countries, government has become a syn- • Decisions providing monopoly power to particular onym for rules, regulations and red tape. Licenses, export, import, or domestic activities.2 permits and authorizations of many kinds are required to engage in everything from driving a car Underpaid and corrupt bureaucrats love red tape, to engaging in trade, and frequently require permis- as it encourages businessmen to offer bribes as sions from multiple agencies. they wait for permits or delivery of services, and it enables them to feed on the needs of their fellow As a leading IMF official has observed, “The exis- citizens. Given that in some countries, the low-level tence of these regulations and authorizations gives bureaucrats may not have been paid for months, it a kind of monopoly power to the officials who must seems somewhat unfair to categorize them as “cor- authorize or inspect the activities … [They] may rupt.” A first priority for any administration must be to refuse the authorizations or simply sit on a decision ensure that their employees are paid on time. for months or even years. Thus, they can use their public power to extract bribes from those who need In Indonesia, “wet” agencies refer to those which the authorizations or permits.”1 provide opportunities for enrichment on the side. “Dry” ministries are those where such opportunities In many countries, too, a government provides are few. “Wet” government jobs are said to be the goods and services at below market prices – water, police, the tax office, and any government minister public housing, education and health facilities, post. “A job as a tax collector was one of the sur- access to public land, access to some forms of pen- est roads to riches in the government bureaucracy,” sions (e.g. disability pensions), and so on. Limited said one individual interviewed for Keith Loveard’s supplies can make rationing or queuing unavoid- “Suharto: Indonesia’s Last Sultan.”3 “Being posted able, excess demand is created and decisions have to a dry position is about the worst fate any official to be made to share out the limited supply. It is not could fear,” said another. surprising that those who want these goods and services are prepared to pay bribes to jump queues The Bureau of Immigration in the Philippines was or to get preferred access to what the government described as being enmeshed in graft and cor- is providing. ruption, “and the only language spoken from com- missioners down to clerks and janitors was money, In addition to these situations are discretionary deci- money, dirty money.”4 sions in which corruption – including high-level and political corruption – can play a major role: Col. Salvador Rodolfo, a former intelligence con- sultant of the Bureau of Immigration described the • The provision of tax incentives, which may be scene: worth millions to those who acquire them. [C]orruption at the Bureau of Immigration is from • The zoning and re-zoning of land can convert top to bottom, permeating every rung in the land values from minimal to highly desirable. bureau’s hierarchy. Because of the discretion given to immigration officials to determine the lives and • Licenses for the use of state-owned land, e.g. destinies of both aliens living in the Philippines and timber cutting and mining rights, can be lucrative. Filipinos leaving for abroad, the opportunities for payoffs abound... [M]any employees are under- • Decisions to authorize major foreign investments, qualified [and] ... were hired because of nepotism which often provide investors with monopoly or political patronage.5 powers. In neighboring Malaysia, fully 100,000 people were • The sale of significant public sector assets. found to have obtained drivers’ licenses without passing the required tests. • Decisions on whether or not to privatize, and if so, how? 120 LICENSES AND CONCESSIONS
Half a world away, a Canadian journalist painted this But these activities are not confined to the devel- depressing picture of life in one transition country: oping world. In the United States, extraordinary situations have been revealed. Applicants for truck Private businesses are spending an annual aver- drivers’ licenses in Illinois need to pass long and age of $37,000 on bribes, protection money and complex tests on safety and mechanical matters. other “extralegal payments,” according to recent Immigrants, eager for well-paying jobs as truck driv- surveys. Company managers must spend 40 per- ers but speaking little or no English, have virtually cent of their working day in meetings with officials no hope of passing. So, federal prosecutors say, to “negotiate” licenses and taxes. By comparison, hundreds of license seekers paid bribes to state businesses in Lithuania are spending only 15 per- workers, who, in return, coached the applicants cent of their time with officials, in Pakistan the fig- or just filled in answers for them. The state workers ure is 12 percent and in El Salvador 8 percent. then funneled some of the payoff money into the campaign fund of the state governor. Thirty-one Across the country, licenses are required for more people have been charged, and of these 26 have than 100 separate economic activities — “a virtually pleaded guilty.8 Similar scams have been uncovered comprehensive list” of all possible activities, a World in Western Europe. Bank study noted. Only about one-third of these licenses are justified for reasons of health, safety, What makes all this possible? Obscure or incompre- environment or state security. The licensing proce- hensible regulations. Areas of discretion. An ability dures often take several months to complete and can to keep people waiting for lawful entitlements to require extensive documentation and spending.6 such items as driver’s licenses. An absence of inde- pendent appeal mechanisms for the public to use. Based on a survey of 150 enterprises in five cities in one European country citizens must pay on average What does all this mean for business? Surveys have $1,250 to install a telephone line; $390 for an import shown that in some countries, senior executives license; $295 to cross a border; $125 for every have been spending up to a quarter of their time in visit by a tax inspector; and $60 for every visit by dealing with public officials.9 a health or fire inspector. The average bribe for the same services in a neighboring country is roughly similar, according to a poll of 50 enterprises.7 DO BRIBES SPEED THINGS UP?
Once licenses are obtained, penalties for any fail- “Petty” corruption bribes are sometimes referred to ure to comply with the terms on which they were as “speed money” – they “grease the wheels” and granted should be commensurate with the violation. things move faster when small bribes are paid. But There has been a school of jurisprudence that has is this true? argued that firms should balance the cost of a fine against the benefits that would flow from a deliber- Using data from three worldwide surveys covering ate breach. For a licensing system to function prop- thousands of enterprises, World Bank economists erly, it should never be the case that it was more Daniel Kaufmann and Shang-Jin Wei have examined profitable for a license-holder to breach the terms the relationship between bribe payments, manage- of his or her license than it would be to comply with ment time wasted with bureaucrats and the cost of its terms. capital. They found that firms that pay more in bribes are also likely to spend more – not less – manage- Corruption can assume various forms, from petty ment time negotiating regulations with bureaucrats. corruption engaged in by lowly-paid clerks who Businesses that bribe also face a higher, not lower, sit on papers until suppliers provide money to cost of capital.10 grease government machinery to top-level corrup- tion, where policymakers change, bend or breach The authors conclude that it is simply not true that the rules to favor the suppliers that come up with bribery can alleviate red tape for businesses where bribes. bureaucrats can choose the regulatory burden and LICENSES AND CONCESSIONS 121
use delays with red tape to extract bribes. The seems simply to set its own requirements and to authors’ empirical test found that firms using bribes make its own demands. These are overlaid by a waste more management time dealing with bureau- high number of legal rules, many general in nature crats. and capable of an infinite number of interpretations. Conditions for the granting of licenses are stipulated The business community can benefit from laws and vaguely and broadly, creating a hotbed for corrup- collective initiatives that strengthen its ability to say tion. Added to this, complaints and appeals wind up “no” to bribery. behind the same doors as those where the original decisions were taken.
WHAT DOES BRIBERY MEAN FOR THE PUBLIC Slovakia has been one such country. A central INSTITUTIONS INVOLVED? feature of its National Program of the Fight Against Corruption has been to require senior public officials There is growing evidence that low-level corruption, in individual agencies to compile detailed lists of all long described as “petty,” is in fact much more dam- the licenses, concessions, permits, loans, subsidies aging than many had realized. In a number of coun- and allocations they administer. Further, they have tries, the posts where public servants can extract been required to attach to each permit or category of the most bribes have become highly desirable. This allocation, details of the departments which handle has resulted in a market developing in which these them, the names of the officials responsible, the positions are either sold outright by the appointing criteria applied and copies of all procedural and deci- authority or else “leased” on the basis that the post sion-making rules. This is followed by the preparation holder will provide his or her superiors with regular of an action plan designed to abolish all unneces- sums of money. The money can pass up the line sary permits, to introduce automatically renewable from the bottom to the very top, rendering the whole permits and concessions, and to set out clear and agency systemically – and systematically – corrupt. binding rules for granting any permits, concessions and allocations still considered necessary. Public service appointment mechanisms have to be examined. Wherever practicable, appointments The first GRECO review in 2003 applauded the plan, should be made on merit, in open competition and but noted that as yet the government has not been made independently of the department or agency able to provide details of the number of licenses in question. abolished, nor of the reasons behind keeping those that are being retained.
A PLETHORA OF LICENSES Even in Switzerland, a remarkable discovery was made some years ago when the Inspector of In many countries where corruption is endemic Restaurants, whose permission was needed for a there is a plethora of licenses required, whether by new restaurant to be opened in Geneva, was found private citizens or by businesses, and, for the private to be extorting money from existing restaurateurs sector, a host of different inspections, some annual, and to have acquired considerable property in Italy. some more frequent. Every time an inspector calls, After the inspector had been jailed, the Geneva city a business may be at risk of being closed down. council considered appointing his replacement until one of the councilors asked why the post even Frequently, too, licenses and concessions are not existed. There were no health or safety consider- automatically renewable. Receiving a license is ations; it was simply a matter of whether the official not the end, but the beginning of a relationship of considered that a new restaurant would be eco- extortion. nomically viable. Once this was explained, the coun- cil lost no time in abolishing the post completely. Indeed, in some countries, so many permissions are required that there is not even a complete inventory But the abolition and/or streamlining of the process of what they all are. Each department and agency for granting licenses and concessions is no easy 122 LICENSES AND CONCESSIONS
task. However unnecessary a permit may appear CITIZEN’S CHARTERS to be, it is a fair assumption that the more illogical and indefensible it is, the greater the likelihood that Citizen’s charters were first introduced in the United it was invented simply as a means of extracting Kingdom and are spreading rapidly around the money from those forced to obtain it. Streamlining world. In the UK, national charters cover such key administration involves putting whole networks of public services as the courts, the National Health corrupt officials out of business. Service and the Benefits Agency. They set out the standards of service that people can expect and explain how to file a complaint if things go wrong. BREAKING THE PERSONAL RELATIONSHIPS There are also charters covering local services, such Unhealthy relationships can develop, even unwit- as an individual doctor’s practice, local hospitals, tingly, when public servants spend too long a period schools and community care services. By informing in serving the same clients. Friendships can develop, the public of the standard of service to which they social invitations can follow, and even the most hon- are entitled – and informing them of their rights to est public servant can find himself or herself under complain if these are not met – petty corruption can a sense of obligation for hospitality received. Two be rendered somewhat more risky for the officials measures can address this problem. concerned.11
The first is to depersonalize transactions, so that The charters are self-enforcing, relying on members members of the public have no way of knowing of the public to assert their rights as guaranteed by precisely who is, or who will be, handling their appli- the charters, and to use the specified complaints cations. Customs clearances in Singapore were channels to be used when services are not up to greatly accelerated through the use of computers, the standard required. The pressure on officials to which can also establish deadlines for the clearance perform is, thus, psychological rather than legal. But of goods, an approach that has been adopted in the fact that the guarantees of service are posted other countries. If goods are not cleared on time, on the wall of public offices means that they are supervisors demand explanations. Since the inter- readily available for the reference of members of the actions between officials and citizens are by way of public. computer terminal, not across a counter, there is no face-to-face contact. Doing business by mail, rather By fostering a culture of demands for service from than face-to-face, provides further opportunities to the public, supervisors are in a position to monitor depersonalize these transactions. complaint levels and to take appropriate action in offices where these are inexplicably high. The second is to rotate staff regularly so that employ- ees are not left in vulnerable positions for undue lengths of time. This can have a cost; people will be USING THE INTERNET moved away from posts where they have developed an expertise, but, nevertheless, it is a cost that has Clearly the Internet has the potential to reduce cor- to be factored into management of the risks. The ruption levels in granting licenses and concessions. cost of leaving employees in these positions for too However, experience in India suggests that it is not long will, in all probability, be much greater. enough simply to place an existing system, in which corruption flourishes, online and to call it e-govern- A third can be the involvement of third parties. In ment. The practices and procedures themselves one country, corruption in the tax administration have to be reformed and redesigned if the benefits was markedly reduced by requiring that all tax pay- of the web are to be won. ments be made through a stipulated bank, thereby eliminating the handling of payments by tax officials The Seoul city system, the Online Procedures completely. ENhancement for Civil Applications (OPEN) was developed to achieve transparency in the city’s LICENSES AND CONCESSIONS 123
administration by preventing unnecessary delays the institutions that protect integrity in government. or unjust handling of civil affairs on the part of civil Such institutions as finance and personnel minis- servants. The web-based system allows citizens to tries, government tender boards, technical depart- monitor applications for permits or approvals where ments that evaluate bids, bodies that implement corruption is most likely to occur, and to raise ques- regulatory policy, accounting units, and internal and tions in the event any irregularities are detected. The external audit departments. However, the Bank’s site receives over 2,000 visitors daily.12 experience in assisting with public service reform in more than 60 countries has shown that progress in this particular area tends to be slow.13 “POSITIVE SILENCE”
Recent reforms in Bolivia include the publication AN ACTION PLAN FOR LIMITING CORRUPTION IN of details on all government procedures and fees. PERMIT AND LICENSING REGIMES All government offices now have to display post- ers explaining the required paperwork and the In one transition country, a leading NGO put forward exact costs of each transaction. This is designed the following action plan for countering corruption in to prevent government employees from demanding the area of licenses: bribes, and to dispense with the need for “middle men” to help citizens through their transactions. It is necessary for permit and license-requiring activities to be regulated by law, with all procedures “Positive silence” has also been introduced. This and conditions for issuing permits and licenses means that citizens applying for occupational stipulated by the law itself, rather than by other licenses, car registrations or other government cer- regulations and individual acts. Suggested actions tificates will be considered to have had their applica- include: tions approved automatically if the applications have not been rejected within 15 days. The expression • limiting such activities to only those areas where “Come back tomorrow,” is famous in Bolivia. What they are absolutely indispensable. In such cases it really means is “Come back with money.” Under there should be better guarantees for trans- the reforms, if citizens are asked to “come back” parency. The institutions issuing permits and they need only to wait 15 days; thereafter, they can licenses ought to be publicly accountable for their invoke ”positive silence” if the application has not actions been refused before the deadline passes. • disallowing any permit or licensing regimes not This still leaves open, of course, the possibility that expressly stipulated by law someone applying for a permit to which they are not entitled might bribe an official to mislay his or her • abolishing the numerous existing ordinances, application and so acquire an approved application. rules, and instructions regulating permit and In any such system, it would be important to monitor licensing regimes the instances in which the right of “positive silence” was asserted to ensure that there were acceptable • abolishing all legal provisions allowing for the explanations and that the phenomenon was not issuing of permits and licenses at the discre- occurring frequently with regard to any one office or tion of the authorities. (One case in point is the any group of individuals. Protection Competition Act with its section on advertising; also, the draft law on the media, etc.) The World Bank has observed that one of a coun- try’s most important institutions is a professional and • extending possibilities for control in cases of well-motivated public service, with selection and refusal to grant permits or licenses. promotion based on merit rather than patronage. A well-performing public service not only resists petty Stipulation of basic requirements concerning the corruption, but also provides the staff for many of implementation of administrative procedures 124 LICENSES AND CONCESSIONS
• In the field of foreign trade, there should be illegal origin themselves. Such authority could be strict adherence to the country’s commitments assigned either to the inspectors’ offices with the to the European Union and the World Trade ministries or to national agencies – the Financial Organization. Police or the Bureau for Investigation of Financial Fraud. • In the field of finance and the currency board, there should be strict adherence to the country’s • Regulating the admissibility of gifts to public commitments stemming from membership in officials, to be monitored through internal control the IMF, including Article VIII of the IMF Articles mechanisms of agreement. This adherence would lead to improvement in the methods, mode of operation • Introducing a public register to ensure and performance of public administration, and transparency of the financial and property hence to better administrative servicing of the gen- status of high-ranking public officials eral public. The achievement of this result would be aided by introducing certain requirements for • Preventing conflicts of interest the administration to follow in the decision-making process (e.g., deadlines for rendering decisions, Introduction of a system of performance evaluation of manner of informing the public about decisions public officials, including disciplinary measures with made, etc.). A pilot project in a small or medium- the aim of enhancing internal control effectiveness. sized municipality could be developed and imple- mented to test the anti-corruption effect. Controlling functions could be assigned to a body with the office of the Minister of Public Administration. Changing the legislation in order to reduce opportunities for subjective judgments on behalf Improved remuneration of public officials, combined of the administration. with viable control and evaluation mechanisms.
This could be achieved through clear-cut definition This will improve the motivation of public officials, as of the rights, obligations, and procedures involved in well as their social status. the exercise of discretionary power and by reviewing the philosophy of the role of government in society. Establishing internal rules and detailed instructions
Adoption of a civil service act To achieve this objective, the rules and instructions concerning relations of the general public with the Such a law should clearly define the rights, obliga- institutions should be publicly accessible and as tions, and responsibilities of public officials. In this simple, clear, and specific as possible. The publica- respect, the following specific measures to curb tion of the rules and instructions in the press will lead corruption could be undertaken: to better awareness of citizens of their rights and the obligations of public officials. In this way, the rules • Training public officials at all levels and formulat- and instructions will themselves become even more ing clear-cut guidelines and codes of conduct binding for public officials. Their observation will be a safeguard against arbitrariness and infringement • Regulating the obligation of public officials to file of citizens’ interests. income and property declarations for themselves and members of their family (along with the Legal regulation of measures and sanctions of introduction of the same obligation for members varying scope and form for public officials involved of parliament). In turn, the agencies entitled to in corruption request and verify such information should also have the power to request officials to prove the It is necessary to provide for both criminal sanctions legitimate origin of their income and property and disciplinary action. The liability to various forms of rather than be expected to provide evidence of legal action will have a deterring effect on the conduct LICENSES AND CONCESSIONS 125
of public officials. Disciplinary action could include apply for a license or a permit, there should be the demotion or financial liability of officials in case of opportunity to challenge any decision denying that unprofitable deals endorsed as a result of corruption. right. Appeals should be made to a separate office, In this respect civil liability is deemed more effective. not to the one where the original decision was made. The appeal should involve officials senior Financial liability ought to include reimbursement to those involved in the original decision. Appeals of any expenses involved in the termination of the should be heard promptly, and there should be a contract. right of appeal to the ombudsman and to the courts, if a citizen wishes to take the matter further. At the same time, the officials who have helped expose corrupt practices should be encouraged When individual decisions are subject to indepen- and receive part of the damages or fine owed by dent review, and by others, this can be the most those involved in corruption. effective deterrent to officials who might otherwise be tempted to abuse their powers. Introduction of a legal ban on public officials who become members of the governing bodies of com- mercial companies as a means of ensuring inde- pendent decision-making. ENDNOTES
Any exceptions to this ban ought to be carefully con- sidered and thoroughly regulated by law, so as to 1 Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes, Consequences, Scope and Cures http://www.imf.org/ avoid leaving any loopholes on the one hand, and to external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.htm prevent such a regulation from becoming a potential 2 Tanzi, pg. 569 barrier to hiring qualified staff in public administra- 3 Quoted in Keith Loveard, Suharto: Indonesia’s Last tion, on the other. Sultan (Singapore: Horizon Books, 1999, p 111) 4 Quoted in Chua and Rimban, “Gatekeeper,” in Sheila Introduction of restrictions regarding immediate S. Coronel, (ed) Pork and Other Perks: Corruption and Governance in the Philippines (1998) pgs. 153-54. hierarchical sub-ordination of public officials to 5 Ibid spouses or family members (lineal or collateral rela- 6 “Embarrassment Looms for Ukraine,” Geoffrey York tionships up to the fourth degree). The Globe and Mail, December 6, 1997 7 Ibid The restriction could be applied only in the case of 8 CNN: “Illinois alerts truck drivers to bogus truck driv- transactions and actions where such a dependence er’s licenses,” 16 March 2000: http://edition.cnn.com/ actually occurs rather than the assumption of office 2000/US/03/16/truck.licenses/ in principle. 9 Geraint Jones, Joel S. Hellman, Mark Schankerman, and Daniel Kaufmann, Measuring Governance, Corruption, and State Capture: How Firms and Bureaucrats Shape Providing for personnel rotation mechanisms in the the Business Environment in Transit: http://econ.world relevant laws or regulations. bank.org/view.php?type=5&id=1066 10 Shang-Jin Wei, and Daniel Kaufmann, Does “Grease Money” Speed Up the Wheels of Commerce? http:// In this manner, public officials could maintain their www.nber.org/papers/w7093 qualification and further develop their skills by 11 Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/about/ assuming comparable positions and similar func- 12 OPEN: Seol’s Anti-Corruption Project: www1.world tions all while avoiding routine interaction with spe- bank.org/publicsector/egov/seoulcs.htm cific private individuals.14 13 Helping countries combat corruption: Therole of the WorldBank, Note #35: http://www1.worldbank.org/ publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note 35 APPEALS 14 “Clean Future” Public Awareness Campaign, Coalition 2000 (Bulgaria): http://www.csd.bg/publications/coa The final preventive measure is the appeal mecha- lition2000/Clean%20Future_Public_awareness_ nism. In every case where a citizen has a right to CHAPTER ELEVEN I PRIVATIZATION AND 127 ANTI-CORRUPTION PROCEDURES
While privatization has its critics in established The “entry-exit” economy is also liked linked to the market economies, entirely different forces are at privatization of firms by employees themselves. work in countries emerging from decades of central This is one of the most common mechanisms for planning and communist rule. Few would disagree corporate corruption. For example, the Bulgarian with the proposition that ambitious privatization pro- Privatization Law (1996-1997) outlined privileges for grams were urgently needed in transition countries managers and employees (10 percent down pay- to end grossly inefficient, state-owned monopolies’ ment and re-scheduling the remaining 90 percent dominance of the economy. Riddled with cronyism, over a ten-year period). This legal option permitted bled to provide illicit funding for the party in power, corrupt managers to negotiate deals with semi- plundered by corrupt managers and pilfered by criminal groups and/or the ruling party in order to staff at all levels, many of these companies were as privatize the state-owned companies they manage. bankrupt as they were unproductive. They survived They paid only 10 percent of the market price for only through unsustainable state subsidies and their shares. This particular scheme of privatization indefensible state protection. favored managers, but was not fully enforceable.
Private ownership could be expected to bring a In monopolies, especially in public utilities, privati- degree of rationality and efficiency to such compa- zation can eliminate petty corruption, but can lead nies. A firm’s financial and operating performance to more serious abuses. Therefore, privatization of would improve and the government would start col- public utilities should be proceeded by the intro- lecting taxes instead of providing subsidies. Against duction of a carefully planned regulatory frame- this, formerly subsidized firms, once privatized, work and the establishment of a regulatory agency would be likely to experience a significant decrease staffed with trained personnel. in staff levels that could provoke labor union opposi- tion. By contrast, competitive firms would be likely to As we will discuss, policies must go beyond the mere experience only minimal lay-offs, if any. process of privatization and address the integrity of the markets in which the privatized concerns are Privatization can result in a diminution of corrupt to function.1 As commentators such as economist practices by shifting the emphasis of an operation Jeffrey Sachs have pointed out, a change of owner- from an amorphous and opaque public sector to the ship in itself is insufficient to achieve economic per- transparent discipline of the private sector’s pursuit formance gains. It is only when the legal and regula- of profit. Privatization reduces corruption: Managers tory institutions supporting private ownership are in of companies make decisions that ultimately have place and functioning that the owners can exercise to satisfy owners instead of public officials; govern- their new rights and improve productivity and profit- ment assets for whom no one claims accountability ability.2 More than this, schemes that do not create cease to exist. Once privatization is completed, arrangements that are conducive to effective corpo- independent businesses can conduct their affairs rate governance are unlikely to achieve the desired without government interference. outcomes.3
Nevertheless, privatization pitfalls do exist. The co- Experience in Eastern and Central Europe has existence of state companies with a newly formed shown that privatization can create opportunities for private sector creates opportunities for corruption in politicians to distribute favors to their friends. Major both sectors. One of the foremost mechanisms for economic assets have been let go at knock-down corruption is known as the “entry-exit economy.” prices and still remain in the hands of an elite. New Under this scenario, private companies approach owners who have acquired companies through state-owned enterprises to obtain lucrative con- patronage have tended to be very slow in restruc- tracts which include a kickback for managers from turing them, and many such firms have had to be the state-owned company. bailed out by the state. 128 PRIVATIZATION AND ANTI-CORRUPTION PROCEDURES
IMF senior official Vito Tanzi has commented that THE CHALLENGE OF CORRUPTION-FREE privatization of “non-natural monopolies” is neces- PRIVATIZATION sary to keep state enterprises from being used as a corrupt source of financing for political parties Once a government has decided to launch a priva- financing and for the employment for those with tization program, what should be done to minimize party connections. “Unfortunately,” Tanzi writes, the risks for corruption? In essence, of course, the “the process of privatising public or state enter- transaction is very similar to a major government prises has itself created situations whereby some procurement, and many of the procedures for individuals (ministers, high political officials) have the public procurement will be applicable. (These are discretion to make the basic decisions, while others discussed in Chapter 9.) (managers and other insiders) have information not available to outsiders so that they can use privatisa- Sufficient time should be allowed for the process to tion to benefit themselves ... The abuses appear to be handled professionally, but not so much time as have been particularly significant in the transition to permit corrupt deals to be negotiated. In the past, economies [in which] terms such as asset stripping various problems have occurred partly because of and nomenklatura privatisation have been used to deadlines set by international financial institutions. describe the abuses associated with the transfer of Public services have been privatized without suit- state enterprises to private ownership... [This] leads able time for setting up workable frameworks for to the conclusion that the current interest in corrup- regulation. One International Monetary Fund report tion probably reflects an increase in the scope of the noted: “In [many] countries undertaking programs of phenomenon over the years and not just a greater public sector reform, the privatization process has awareness of an age-old problem.” 4 always begun before an appropriate legal frame- work in the form of a divestiture implementation or In some countries, mass privatization schemes state enterprise law is passed.” 5 have been implemented. They were considered to be a corruption-free way to distribute assets Premature privatization can lead to the following fairly. However, in terms of economic criteria, this problems: approach failed because it did not result in raising capital, improving management or in restructuring • Governments are often unable to arrange companies to meet market challenges. transparent and open bidding processes or promulgate the necessary regulatory laws. In many parts of the world, too, even when priva- tization is not actually corrupt, there have been • Managers and employees, fearful for their future instances when the officials responsible for the and confident of their ability to escape punish- privatization policies (and their private sector advi- ment, commonly strip the assets of the entities sors) have been inadequately informed as to the undergoing privatization. value of the assets they are selling. In particular, management buy-outs have been exorbitantly • Many interested parties are able to engage in profitable when those individuals calculating prices insider dealing and political manipulation of the have had inadequate records of even such obvious process for their own profit. assets as land ownership. • Many state enterprises do not have the time If the public interest is to be protected, steps must to become economically viable before being be taken to minimize opportunities for abuse. sold off, leading to frequent sales of industries at prices below market value, despite heavy government spending on recapitalization.6 PRIVATIZATION AND ANTI-CORRUPTION PROCEDURES 129
Some specific examples of corruption observed in ing a formal process with public pricing for shares. the privatization process include: Tenders (or “trade sales”) are more problematic; • Blackmail of potential bidders designed to they take time, they are less transparent, and con- prevent them from participating in an auction siderable discretion can be involved. Susceptibility or from increasing their bids to corruption can be reduced if it is possible to have the tender process handled independently and out • Extorting from serious investors a non-participa- of the hands of politicians. Tenders do, however, tion fee by speculators who promised to refrain offer greater opportunities for improved governance from bidding and/or increasing prices structures for the companies than is the case with IPOs. • Organizing “Dutch auctions” with serious poten- tial investors intimidated by threats. In “Dutch A less attractive form of privatization are the man- auctions,” a high price is set by the seller and agement and employee buy-outs which have been then gradually reduced until a bidder accepts featured in many privatization programs. These have the figure on offer. almost invariably presented buyers with the chance to buy shares at less than their market value. Worst • Purchasing businesses in an auction with the of all are the so-called “spontaneous privatizations,” intention of defaulting on the obligation to pay which the economists Daniel Kaufmann and Paul the price by a certain date and of using the busi- Sigelbaum have described as “the very essence of ness to strip it of its assets or for other purposes corruption, being the outright theft of public assets before the outcome of the auction is declared null by politicians and enterprise directors associated and void with the nomenklatura.” 8
• Forging documentation allegedly confirming that There should be diversity, too, in advisors to the an auctioned operation was previously leased to government on any privatization program. Using the one of the bidders with the aim of using the pre- same advisor for both strategy and for transaction- emptive right to purchase specific advice can certainly speed up the process, but carries with it a real potential for giving rise to • Gross undervaluation of assets conflicts of interest. It can also bring the advisor into conflict with the government’s policy objectives. The • Participation of ineligible foreign entities through government may wish to restructure an industry and local entities7 introduce competition, while the advisor presses for the sale of an asset with monopoly rights attached as a means of maximizing revenue and, in turn, SOME CHOICES IN METHODOLOGIES yielding higher commissions for the advisors.9
The particular manner in which a given privatization is to be carried out will depend on various social, PRIVATIZATION BEST PRACTICES economic and political considerations. Although there are multiple ways to carry out privati- The processes least likely to be seriously affected zation, certain principles should apply throughout: by corruption are voucher-based privatization and the process known as “liquidation,” when company • Buyer competition. Auctions and public tenders assets are sold separately and not in a single pack- reduce the risk of favored treatment for select age. buyers.
Marginally more vulnerable is privatization through • A public tender announcement that contains clear the means of IPOs (Initial Public Offerings, or “share and complete information on tender conditions. offerings”), but this does have the benefit of provid- 130 PRIVATIZATION AND ANTI-CORRUPTION PROCEDURES
• Once announced, the tender and privatization CAN PUBLIC SECTOR ETHICS terms should not be subject to change. SURVIVE PRIVATIZATION?
• Equal conditions of participation for all interested Whatever the benefits of privatization, and however parties. effective the regulatory framework, the question of ethics will always remain open. Whereas govern- • Unlimited access to the company undergoing ment actions can be subjected to public inspection privatization. Potential buyers should be able to through the legislature and an ombudsman, private visit the company, consult with corporate man- sector operations are invariably covered by claims of agement and have free access to the company’s “commercial confidentiality” – a pretext commonly financial information. used to deny the public the information to which they would otherwise be entitled. • The bidder’s price should be the only criterion for selection of a winning bid. Performance targets are a useful way of ensuring that privatization yields more than a one-time return • Direct sales should be avoided. These are to the state budget. These might include the hold- the most risky form of privatization, especially ing of the assets or shares for a stipulated minimum when one political party effectively controls the period (to avoid the involvement of speculators), government. maintaining prescribed minimum levels of employ- ment for a proscribed period of time and perhaps • A short timeline that minimizes the time available maintaining company research and development for corrupt deals to be struck. divisions.
• Clear and objective criteria should be applied to Lawyers, however, can distort performance targets the privatization process that prevent excessive when they insist that they be objectively verifiable discretionary powers from being assigned to and measurable. Unfortunately, for them it can be officials. not a matter of raising the immeasurable quality of a service, but the provision of measurable quanti- • Publication of all relevant privatization-related ties. For example, it is not the quality of medical information so that the rules are known to all and care given by a hospital that interests them, but the the public can act as privatization watchdogs. number of patients that hospital sees. The formulae lawyers prefer are those which can be tested in • Scrupulous adherence to codes of conduct and court and externally verified, so that it can become to conflict of interest rules. a question not of how prisoners are treated in a privatized prison, but how many have succeeded • Independent administration of the privatization in escaping. process. This makes it more difficult for existing corrupt relationships with public officials to be exploited. CIVIL SOCIETY OBSERVERS OF PRIVATIZATION
• Public officials dealing with privatization should Civil society organizations can play a construc- be better paid than other civil servants and tive role in monitoring privatizations. In 1999, a receive performance-related bonuses for each Bulgarian NGO became involved in monitor- successfully completed privatization.10 ing one of the largest and most contentious privatizations in Bulgaria – that of the Bulgarian Telecommunications Company (BTC). As a result of this monitoring, a flawed privatization process was aborted, and a report prepared on measures to be taken to improve the privatization process in the future.11 PRIVATIZATION AND ANTI-CORRUPTION PROCEDURES 131
Half a world away, in Panama, another respected A prime purpose in developing a sound competition local NGO was invited by the government to sit in policy is to minimize the scope for rigging markets. as a civil society observer while the sale of the state To this end, cartels and bidding rings should be out- Panamanian telecommunications company was lawed. Such a policy also aims to reduce barriers negotiated. There had been only two bidders, and to business entry, thereby expanding opportunities the government reasoned that the public would be for small and medium-sized businesses. Another suspicious if the process were not wholly transpar- objective is the establishment of sound corporate ent. The NGO was satisfied that the transaction governance. had been properly handled and reported this to the public. As a result, what could have been a highly Some might be forgiven for thinking that competi- contentious privatization passed off without contro- tion policy and its laws are designed only for rich versy. and urban societies. However, today’s industrialized countries also once labored under the handicaps Given public distrust of politicians and of private of rampant corruption and blatantly self-interested sector interests, privatizations will always carry a government. To escape from this situation, these degree of political risk. Experience suggests that countries opted for competition policies governing this is best minimized by making the whole process their market activities.14 as transparent as possible, including, most impor- tantly, the criteria against which the bidders will be Although it can be said that every country has a judged. policy on competition, even if this is not articulated and amounts to simply letting the status quo remain undisturbed, those who are consciously developing CORRUPTION, PRIVATIZATION their policies tend to enact competition laws.15 AND COMPETITION POLICY Others might think that competition law is intended Corruption does not, of course, take place only to impose forms of capitalism at the expense of the within the public sector. Nor is it restricted to public poor and the vulnerable. In fact, its functions are, procurement transactions involving both the public if anything, the reverse. They are not confined to and private sectors. It can also take place within the economic. They also include social objectives, and between private sector organizations when including equity, the welfare of consumers and the corporations abuse market power in areas of the enhancement of the quality of life for all (and particu- economy that should be governed by a country’s larly that of those most at risk). competition policy.12
The development of a sound competition policy is CONDITIONS FOR A SUCCESSFUL an essential tool for protecting and promoting eco- PRIVATIZATION PROCESS nomic activity, and for underwriting the integrity of private sector activities. It determines appropriate Conditions for a successful privatization program ways in which the private sector should function, include: thus ensuring that its performance serves the best interests of all. After the collapse of communism, • A strong political commitment to privatization there was a belief that a government could priva- coupled with a wide public understanding of and tize a conglomerate without first breaking it up, and support for the process assume that import competition would prevent the abuse of market power. But this overlooked a vari- • The creation of competitive markets through the ety of factors, such as structural barriers to imports removal of entry and exit barriers from exchange rate issues, poor transportation sys- tems, and often corrupt regional and local govern- • Financial sector reforms that create commer- ments that moved to protect their enterprises from cially-oriented banking systems competition of any sort.13 132 PRIVATIZATION AND ANTI-CORRUPTION PROCEDURES
• Effective regulatory frameworks that reinforce the • Measures to mitigate adverse social and benefits of private ownership environmental effects from privatization.18
• Clear and detailed procedures for conducting Competition law builds and sustains public confi- privatization negotiations and selecting buyers16 dence in institutions, and so, in the end, can help underpin the stability of democracies. It is the key • Advisors are hired through open and transparent to an effective market economy. Many now believe competition and work only in the interests of the that the route to development for the world’s poorer government. nations lies by way of enhancing private sector activ- ity rather than by way of the failed government-led • Transparency in the privatization process itself commercial activities of the past. A sound competi- tion policy can, therefore, provide the bedrock for a • Transparency in the treatment of privatization country’s development. proceeds17 PRIVATIZATION AND ANTI-CORRUPTION PROCEDURES 133
ENDNOTES
1 Public Services International (PSI)’s Research Unit, 11 The methodology has been published by Transparency based at the University of Greenwich in London, claims International as a toolkit for like-minded organizations: that multinationals privatizing water in the developing http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_tele- world are dogged by corruption, close to financial col- bulgaria.html lapse and have long track records of exploiting the poor: 12 See Chapter 26, TI Source Book 2000 for a detailed dis- http://www.labournet.net/world/0208/psi4.html cussion: http://www.transparency.org/sourcebook/26. 2 Jeffrey Sachs, Clifford Zinnes and Yair Eilat, The Gains html. See also Thailand’s Competition Act, 1999: http:// from Privatization in Transition Economies: Is Change of www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc and South Ownership Enough?, http://www.imf.org/External/Pubs/ Africa’s Competition Act, 1998: http://www.compcom. FT/staffp/2001/04/zinnes.htm co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level= 3 Privatizing State-owned Enterprises: An Overview of 1&child=1. Policies and Practices in OECD Countries (OECD, Paris, 13 For a detailed discussion, see John Nellis, The World 2003) ISBN 92-64-10408-9, p.17. Bank, Privatization and Enterprise Reform in Transition 4 Vito Tanzi, Corruption Around the World, IMF Staff Papers Economies: A Retrospective Analysis: http://lnweb18. Vol. 45 No. 4 (December 1998) worldbank.org/OED/OEDDocLib.nsf/0/A8579A9A28A1 00B485256B6D006542F6?opendocument 5 External Evaluation of the ESAF, Report by a Group of Independent Experts, IMF, 1998, p.94. http://www.imf.org/ 14 For a discussion, see Jeremy Pope, Competition external/pubs/ft/extev/index.HTM Policy and Containing Corruption http://www.transpar ency.org/sourcebook/26.html 6 See Sue Hawley, Exporting Corruption: Privatisation, Multinationals and Bribery, The Corner House Briefing 19, 15 At present some 80 of the World Trade Organization’s 1 June 2000 (www.thecornerhouse.org.uk/pdf/briefing/19 members have such a law, and the number is increas- bribe.pdf). ing. Recent examples include Thailand and South Africa, where competition commissions have been 7 Ivan Miklos, Privatisation Corruption Risks, http://www. established. internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20S mall-scale%20Privatisation 16 Poland is a country that has been reported by the OECD as having established a set of clear, detailed and trans- 8 Daniel Kaufmann and Paul Siegelbaum, Privatisation and parent processes which have allowed trade sales, or corruption in the transition: http://www.worldbank.org/ sales to corporations, frequently foreign, which already wbi/governance/pdf/siege12.pdf trade in the same sector. to be used as a successful 9 Privatising State-Owned Enterprises (supra), p. 62. The approach: See Privatising State-owned Enterprises book contains advice on ways of establishing distinct (supra), p. 93 mandates for advisors. 17 In Poland, proceeds have been earmarked for social 10 These criteria include those drawn from the privatization security reform. The Czech and Slovak governments criteria recommended by the German Advisory Group have also earmarked funds for special purposes. In the for Privatisation in Ukraine: http://www.privatisation. UK, Sweden and Denmark the proceeds have simply kiev.ua/Priv_Eng/rounde/XIX/10yearsE.htm. See also flowed into a general revenue fund. Establishing a spe- the work of the OECD Working Group on Privatisa- cial purpose fund is believed to be one way of reducing tion and Governance of State-owned Assets http:// the likelihood of underselling public assets in the inter- www.oecd.org/document/36/0,2340,en_2649_37439_ ests of short-term liquidity. Under the German Federal 2431588_1_1_1_37439,00.html; German Advisory Budget Code, the administration must obtain the full Project on Privatisation in Ukraine: http://www.privatisa value of the company by ensuring that it realizes the tion.kiev.ua/Priv_Eng/aboutE.htm. Germany has a high best price the market offers. Privatising State-owned level of expertise in the transformation process gained Enterprises, (supra) at p 84. as a result of the reunification process. The legal, 18 See John Nellis and Sunita Kikeri, Privatization in Com- economic and social changes in East Germany were petitive Sectors: The Record to Date (World Bank): http: without precedence in European history. The German //econ.worldbank.org/view.php?topic=20&type=5&id= government believes that this experience gives it a clear 15960. See also the OECD Working Group on Privatisa- picture as to the scope of work involved in privatization tion and Governance of State-owned Assets (formerly and the time required to accomplish it. the OECD Privatisation Network) CHAPTER TWELVE I CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 135
A criminal law geared to fight corruption is essential • Creation of an ombudsman to any battle against graft, whether in the public or private sector. In this chapter, the evolution of • Judicial review of the legality of administrative actions a criminal law is traced from its genesis to its final impact on police and prosecutors. (The role of the For criminal law, there are eight general principles judiciary is discussed in Chapter 16.) which should be observed:
• Compliance with international human rights ANTI-CORRUPTION LAWS standards
The most carefully planned laws cannot by them- • Avoidance of unduly repressive provisions selves control corruption.1 To a large extent, the present crisis in many countries stems from the • Clear guidelines on sentencing so that sentences fact that their laws are not enforced. Legal institu- are consistent tions are failing owing to the weaknesses in national judicial systems, and in part from the lack of will to • Consolidation of various criminal laws dealing strengthen the institutions themselves. with corruption
Nonetheless, a sound legal framework is a necessary • Regular review of the criminal law framework starting point. When laws are drafted, they should be simple both to understand and to enforce. • Special provisions for corruption cases which require individuals to establish the origins of Corruption activists see a range of laws as relevant. unexplained wealth to the satisfaction of the court Among them are laws providing for: • Forfeiture of the proceeds of corruption • Access to information (including official secrets to the state legislation) • Definition of corruption as including both the • Resolution of conflicts of interest payment and receipt of bribes
• Public procurement processes DRAFTING LAWS • Freedom of expression Criminal law can act as a deterrent to corruption, • Freedom of the press but only up to a point. If the laws are not enforced or enforceable, then those who breach them have • Protection of whistleblowers and those who file little to fear and the laws themselves can become complaints about government abuses meaningless.
• Mobilization of civil society Some see the passing of new anti-corruption laws as a first step towards countering corruption (even • Democratic elections though many countries already have a range of laws that could fight corruption if they were enforced). • Ban on those convicted of offenses of serious As a result, laws to punish bribery and other forms moral significance such as rape or theft from of corruption have proliferated around the world, holding or running for election to public office or but frequently at the expense of doing anything to from running companies ensure their enforcement or to make sure that pre- ventive measures are also taken. Passing a new law • Rules regulating gifts and hospitality to public can appear to be a cost-free way of taking action, officials but, in reality, alone it can change little. 136 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
Anti-corruption legislation generally targets bribery, are rules that are easily understood, simple to apply nepotism, conflicts of interest, and favoritism in the and demand little or no judgment to determine their award of contracts or of government benefits. In applicability. Such laws contrast with those contain- doing so, some drafters try to list every imaginable ing standards that are open to interpretation by activity and make each of them illegal. However, enforcement agencies. the corrupt are nothing if not imaginative, and can quickly find ways around such prohibitions. It is, “Bright-line” rules eliminate enforcers’ discretion, therefore, generally more effective to draft more but do so at some cost. For instance, if nepotism general prohibitions – such as the “abuse of public and favoritism in government recruitment are seri- office for private gain.” ous problems, legislation could prohibit government employees from hiring a friend or relative unless he General language such as this captures everything, or she was qualified for the position. But then the but its disadvantage is that it can also be used by prosecutors and courts would be left to determine rivals within the system to challenge actions that are, whether or not a particular relative was qualified, and in fact, completely innocent. This is particularly the so have considerable discretion in enforcing the law. case if investigators and judges are subject to politi- cal or other pressures. In these ways, an anti-corrup- Alternatively, legislation which incorporates a “bright- tion law can, itself, become a source of corruption. line” rule could simply prohibit the appointment of any friend or relative, with no exceptions or quali- To avoid such scenarios, those drafting laws should fications. In this case, the enforcers would have first ask themselves a series of questions: no discretion. If an official’s relative appeared on the payroll, the breach would be obvious. But if • Will institutions charged with enforcing the law the law contained an exception for qualified indi- have the capabilities to do so? viduals, arguments about the candidate’s qualifica- tions would be used to justify – and obscure – the • Are the police, prosecutors, courts, and other appointment. Without the exception, the breach enforcement agencies staffed by honest, techni- is clear for all to see, and citizens, the media, and cally competent professionals? (Surveys in many watchdog groups can readily determine whether the parts of the world show citizens as believing that government is serious about enforcing anti-corrup- the police and the judicial system are among the tion laws. most corrupt of their countries’ institutions.) However, such laws are inflexible and allow no • Are these officials independent of the executive in exceptions. They are simplified (perhaps over-sim- theory? In practice? plified) to the point of being arbitrary. In the case of an anti-nepotism law, a government may well lose • To whom, and in what ways, are these officials the person best qualified for the job. accountable? Yet the fact is that weak courts are generally ill- It may take time to build the essential capacity and equipped to develop and impose standards when structures for the fair and professional administra- they are working from more general principles. tion and enforcement of the law. Therefore, the law’s drafters must take into account any weaknesses of The World Bank has recommended that countries agencies charged with enforcing the legislation. with weak enforcement institutions consider includ- ing the following “bright-line” rules in their anti-cor- ruption laws: “BRIGHT-LINE” RULES • No government employee may receive any gift, In countries with such institutional weaknesses, payment, or anything of value in excess of a small the World Bank has suggested that draft legisla- sum from anyone who is not a member of that tion include so-called “bright-line” rules. These person’s immediate family. CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 137
• No employee may hold, directly or indirectly (that POSSESSION OF UNEXPLAINED WEALTH is, through family or other agents), an interest in a corporation or other entity affected by that Frequently, it is very obvious that public officials are employee’s decisions. enriching themselves. Sometimes one need go no fur- ther than a customs office’s parking lot to see the evi- • Every year, all employees above a certain pay dence. But how can an enforcement agency get the level must publicly disclose all assets they hold proof necessary to gain a criminal conviction without directly or indirectly. evidence of bribes being demanded and received?
• No employee may hire a relative (with a precise The Law Commission for England and Wales has specification on how distant a relation must be stated that getting a conviction in a corruption case before he or she is not a “relative”). is “no more difficult” than for any other case of seri- ous economic crime. But this begs the point. When • All employees must disclose any relationship with resources are scarce, enforcement agencies do not people hired and with firms or entities to which have the capacity to take on many cases, and this they award a contact or concession. (Since in means that most – or perhaps all – administrative many countries the pool of talented workers and corruption can go virtually unpunished. qualified firms is small, this rule leaves decisions about corruption to public opinion.) In Hong Kong (where anti-corruption legislation has attracted considerable interest and emulation around the world), a way forward was found.2 It was made ADVANCE RULINGS CAN AVOID PROBLEMS a criminal offense for a public servant to possess wealth in excess of his official salary unless he can When there are general provisions in an anti-cor- give a satisfactory explanation for his possession of ruption law that create broad discretionary pow- such wealth. This approach not only means that it ers, those in doubt about how to exercise their is relatively simple to prosecute cases of repeated judgement on any case should be able to obtain administrative corruption, but also serves as a strong advice and guidance from the relevant enforcement disincentive for corruption. agency. If, based on the facts disclosed, the enforce- ment authority concludes that the action proposed The value of such an offense to serve as an example would not constitute a violation, the employee would for the conduct of public servants, especially senior be free from any later prosecution. To prevent the public servants, is being increasingly recognized. process from unduly delaying government action, The question is whether the human rights and agency representatives can be required to rule on fundamental freedoms of a public servant charged the request within a set period. If they do not, the with such an offense are infringed. There are two law can provide that the action in question is legal. aspects to be considered: first, whether an offense of merely possessing wealth in excess of an official An advance ruling procedure can also turn what salary infringes upon the right to a fair trial; second, could be an adversarial relationship into a coopera- whether placing the onus for having to establish tive one as civil servants work with ethics officers to the defense of “satisfactory explanation” on the structure transactions in ways consistent with the accused infringes the right to be presumed innocent law. In addition, if a questionable action is later dis- until proven guilty under the law. covered that was not blessed with an advance ruling, it is one sign that an intent to evade the law existed. The illicit enrichment concept has been adopted and incorporated into the Inter-American Convention Statutes outlawing bribery, nepotism, and other cor- Against Corruption, which terms the accumulation rupt acts should always be complemented by laws of a “significant increase” in assets by any govern- that help bring corruption to light. ment official an offense if that official cannot rea- sonably explain the increase in relation to his lawful functions and earnings.3 138 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
The Hong Kong Bill of Rights Ordinance, in vant had received any bribe or bribes, nevertheless article 11(1), provides, in exactly the words of the his material possessions were of an amount or value International Covenant, that “Everyone charged so disproportionate to his official salary as to create with a criminal offence shall have the right to be a prima facie case that he had been corrupted.” 5 presumed innocent until proved guilty according to law.”4 Not long after the Bill of Rights came into In summary, the right to a fair trial and the right to be force in Hong Kong in 1991, senior public servants, presumed innocent until proven guilty require that charged with possessing excessive wealth, chal- the onus of proof must fall upon the prosecution, lenged the validity of the offense with the argument but may be transferred to the accused when he or that it infringed upon their right to be presumed she is seeking to establish a defense of insanity or innocent. diminished responsibility. Provisions that enshrine the right to be presumed innocent do not prohibit The highest appeal courts in both Hong Kong and presumptions of fact or law against the accused, the United Kingdom have rejected this assertion. although such presumptions must be confined They acknowledged that, for this type of offense, within reasonable limits, which take into account the primary responsibility for proving matters of the importance of what is at stake and maintain substance against the accused, beyond a reason- the rights of the defendant. Nor do they prohibit able doubt, rests with the prosecution. Only when offenses of strict liability; namely, offenses which it has been established by the prosecution that the do not require a criminal intent on the part of the accused’s wealth could not reasonably have come accused. They do, however, impose certain eviden- from his or her official salary does the accused have tial and procedural requirements that bear on the to provide a satisfactory explanation. A satisfactory pursuit of the corrupt.6 explanation would be one which might reasonably account for the wealth in excess of the salary. It is a matter peculiarly within the knowledge of the USING THIRD PARTIES TO CONCEAL CORRUPTION accused. Corrupt officials can also conceal the proceeds of But requiring the accused to provide a satisfactory corruption by transferring them to friends or relatives, explanation needs strong justification if this depar- but still retaining control over the funds. In response ture from the fundamental principle of the rule of law to such scenarios, national laws sometimes provide (that the prosecution has the onus of proving every that assets believed to be held by a third party on element of the case against the accused) is to be behalf of the accused or acquired as a gift from the compatible with the protection of human rights. accused will be presumed to have remained in the control of the accused. This presumption is most What is that strong justification? As the UK Privy commonly applied to cases of bribery or unex- Council (on an appeal from Hong Kong) has said, plained excessive wealth and applies when there is “Bribery is an evil practice which threatens the no evidence to the contrary. The onus of providing foundations of any civilised society.” It has also said that evidence rests on the accused. there is “notorious evidential difficulty” in proving that a public servant has solicited or accepted a Does such a so-called “reverse onus” infringe upon bribe. But there is, the Privy Council said, “a press- the assumption of innocence? Again, the Hong ing social need to stamp out the evil of corruption Kong Court of Appeal showed a sensible approach in Hong Kong.” The Court of Appeal of Hong Kong to this question, and one that balances all interests has echoed that view: “Nobody.... should be in any involved: doubt as to the deadly and insidious nature of cor- ruption.” In another case, the Privy Council said the Before the prosecution can rely on the presump- offense of possessing excessive unexplained wealth tion that pecuniary resources or property were in was “manifestly designed to meet cases where, the accused’s control, it has, of course, to prove while it might be difficult or even impossible for the beyond reasonable doubt the facts which give prosecution to establish that a particular public ser- rise to it. The presumption must receive a restric- CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 139
tive construction, so that those facts must make it competition. Sound anti-corruption laws applicable more likely than not that the pecuniary resources to the private sector also protect employers from or property were held ... on behalf of the accused unscrupulous employees who abuse their powers or were acquired as a gift from him. And construed for personal gain. A good law applying to the private restrictively in that way, the presumption is consis- sector would provide that: tent with the accused’s fundamental right, being a measured response to devices by which the • an agent (normally an employee) cannot solicit or unscrupulous could all too easily make a mockery accept an advantage without the permission of of the offences.7 his principal (normally the employer) when con- ducting his principal’s affairs or business.
TERMING “ADVANTAGES” AS BRIBES • the person who offers the advantage also com- mits an offense.8 There is a presumption often found in anti-corrup- tion legislation that argues that if it is found that the accused in a bribery case gave or accepted an item ENFORCEMENT that could be termed an “advantage,” a benefit that need not be in money or have a financial denomina- Once a legal framework has been enacted, the tion, that advantage will be deemed an inducement challenge is to actually make it work. However, even or reward, unless proven otherwise. However, this here, corruption can play a role. The work of inves- principle is rarely used. tigators, prosecutors, judges and court staff alike remains at risk. Anti-corruption specialist Bertrand de Speville is among the lawyers who believe that a challenge to such a provision would succeed on human rights POLICE AND INVESTIGATIVE TECHNIQUES grounds. First of all, this presumption assumes cor- ruption, an offense which the prosecution is obliged to prove. Also, just because a gift was made by CORRUPTION IN THE POLICE a person charged with corruption does not mean that that gift can be automatically associated with As this chapter is being written, Moscow police are corruption. investigating allegations that a gang of corrupt police have been providing what is commonly referred to as a “roof” or “cover” – protection of businesses in USING CIVIL LAW TO RECLAIM ASSETS exchange for payment of money. Store managers had been blackmailed over a long period of time One way of recovering the assets of illicit activity and the gang had threatened that store directors without recourse to the criminal courts is by using and their families would be beaten if the money was civil law since civil proceedings do not require proof not paid. At the same time, allegations were being beyond reasonable doubt, but only on the balance investigated in Poland that the police chief, since of probabilities, This makes the cases easier to resigned, had tipped off a junior government min- prove. (This option is described in Chapter 14.) ister about an impending police raid. The minister had then passed the information on to the suspects, who were members of his political party. CONTAINING CORRUPTION IN THE PRIVATE SECTOR At a recent INTERPOL conference, Commissioner Giuliano Zaccardelli, head of the Royal Canadian Increasingly, governments are concerned with Mounted Police (RCMP), recounted a similarly dis- encouraging a corruption-free private sector. Their turbing discovery. An inspector in charge of a drug goal is to help businesses build a commercial unit had accepted tickets to a hockey game from a environment characterized by efficiency and fair lawyer, a professional acquaintance who, it proved, 140 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
represented a member of an organized crime to detect subtle changes in their personality that group. In return for additional tickets and, eventu- may signal that the officer is vulnerable to corrup- ally, money, the lawyer requested certain favors, tion or is taking part in it. Several questions are in including tip-offs to local drug lords about pending order for police departments to consider. Is there drug busts. In the end, as his involvement intensi- a need to take a hard look at the value placed on fied, the inspector committed suicide in his office managers’ time? Are supervisors pushing paper at RCMP headquarters in Ottawa. This tragedy was or really mentoring and looking out for their staff? the impetus for a major examination of corruption in Do supervisors know the warning signs that one Canadian law enforcement.9 of their own might be vulnerable to, or engaging in, corrupt behavior? Perhaps most importantly, Commissioner Zaccardelli suggested that four ele- is each and every supervisor leading by exam- ments should be in place for a police force to func- ple? Or is corruption in the office and on the front tion with integrity and efficiency: line merely a reflection of practices higher up the organization? • Recruitment: There is a need not only to recruit the right people but more importantly, to screen • Detection: The final area is detection and disclo- out the wrong people. Candidates’ values should sure. This means, putting in place measures in reflect those of the organization. They must be your organization that can identify potential cor- absolutely committed to serving the public, ruption and deal with it appropriately. For exam- above themselves or their personal interest. ple, at the RCMP, officers are required to report a change in marital status to the human resources • Training: A rigorous training program can instill department. This is done so that personnel can in recruits a good foundation for police work know if an officer is going through a separation – one based on ethical behavior and integrity or divorce and experiencing marital difficulties in decision-making. This is more difficult than it that can make officers vulnerable to corruption. may seem. Police training has traditionally been The challenge is to use this knowledge in ways paramilitary in nature. Cadets are told what they that support the officer, and yet make him or her will do, when they will do it, and how they will aware of their vulnerabilities and give them tools do it. The trick is to balance traditional paramili- to manage the risk. Policies and procedures are tary training, which emphasizes command and needed that will identify inappropriate behavior control, with the need to empower recruits to be early on, and consistently. Managers need to responsible and accountable for their actions. assess if their organization has effective methods The training period is an optimal time to instill for the disclosure of wrongdoing as well as for these values in each and every employee. If these the management of the disclosure of any such values do not take root here, then employees behavior. Police culture enshrines confidentiality, may be vulnerable to corruption. In addition to the management of information, even secrecy. training for recruits, veteran police officers, who And yet these often positive qualities can lead to have been on the job for 20 years, should be a breakdown in accountability and be abused for challenged to consider their own commitment to the purpose of hiding problems. public service, examining their ethical foundation, vulnerabilities, integrity and courage of convic- As a necessary barrier to corruption, there should tion. be a number of prerequisites for transparency in the activities of the police. Such prerequisites should • Supervision: An upstanding young citizen can include: be recruited to the ranks. He or she can be trained to be the best officer possible. But if there • Legislative oversight including detailed budget is inadequate supervision on the front line, where spending within the Ministry of Interior life and death decisions are made, all outstand- ing efforts can fail. It is hard for a supervisor to • Extra-institutional inspections and anti-corruption know enough about one of his or her employees control by a government agency CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 141
• A specialized inspectorate within the ministry or INVESTIGATIVE TECHNIQUES: department responsible for a country’s police INTEGRITY TESTING force Unless a corrupt act is exposed, how do we know • A public-private sector partnership in monitoring that an officer is corrupt? And more importantly, and assessing police anti-corruption measures how can we ensure that these officers are not promoted to positions where they can wreak even • Widening the scope of public information about more damage? And, in handling allegations of cor- police activities, with an emphasis on the anti- ruption made against officers, how do we ensure corruption program and its results that morale is not adversely affected? And that com- plainants – and innocent parties – are protected? • Sharing all information about corrupt policemen Such allegations are easily made. If they are not and networks of corruption within the security based on fact, they can be damaging. forces with the general prosecutor’s office A further complication can occur when those mak- • Full information about police officers’ income and ing allegations have a history of criminal involve- assets; especially those of more senior officers, ment, especially when their complaints are made and those of their closest relatives against the police. This puts the complainant’s credibility under question. So how can reliable evi- dence (either of integrity or of corrupt tendencies on THE INTERPOL INITIATIVE the part of police officers) be produced? Can this be done in ways consistent with the constitutional INTERPOL (International Criminal Police Organiza- rights of officers as citizens, and in ways in which tion-Interpol officially abbreviated to ICPO-Interpol) neither the complainant nor the person implicated in actively promotes integrity in policing around the the complaint is exposed to outside pressures? world. Not only does it make use of a panel of anti- corruption experts, but it also has developed a set In various parts of the developed world, police cor- of standards for fighting corruption in police forces ruption scandals have come in cycles. Rampant worldwide.10 corruption has been exposed, clean-up measures have been implemented, corrupt police have been INTERPOL’s Global Standards to Combat Corruption prosecuted or dismissed. But within a few years, a in Police Forces/Services seek to ensure that police bout of fresh scandals has emerged. forces of member states have high levels of probity. Each member state commits to making corruption This, it is now realized, is because whole reform by a police officer a serious criminal offense. Other strategies have been misconceived. They have standards include establishing and maintaining high been founded on a belief that getting rid of “rotten standards of conduct for the honest, ethical and apples” in the form of corrupt officers would be suf- effective performance of policing functions; and ficient to contain the problem. It is now clear that it is setting up and maintaining effective mechanisms not enough to clean up an area of corruption when to oversee and enforce high levels of conduct in the problems show. Rather, systems must be devel- performance of policing functions. oped which ensure that incidences of corruption will not be repeated. It is in the essential field of follow- INTERPOL is now developing ways in which to up and monitoring that integrity testing comes into provide practical assistance and training to member its own. states’ forces that require it. Integrity testing has now emerged as a particularly useful tool for cleaning up corrupt police forces – and for keeping them clean. The object is to test the integrity of an official, and not to render an hon- est one corrupt through a process of entrapment. 142 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
Most countries have agent provocateur rules in that they are engaged in work that is susceptible to their criminal codes, which act as a judicial check certain acts of theft or corruption. All of the tests are on what is permissible. These rules vary from juris- carefully planned to avoid entrapment, and no offi- diction to jurisdiction, but they obviously have to be cer is enticed into committing an act of corruption. borne in mind. The scenario merely creates realistic circumstances in which an officer might choose to engage in a cor- It is, of course, important to ensure that the degree rupt act. of temptation is not extreme. More than 1,500 integrity tests are administered Integrity testing has to be developed and conducted each year among a force of 40,000 officers. The very carefully. It is essential, for instance, that the data produced by these tests provides reliable, temptation placed in the way of an official is not so empirical evidence of the rate of corruption among great as to tempt even an honest person to suc- NYPD officers. The results have been both useful cumb. and instructive.
The rate of failure (i.e., when the subject engages INTEGRITY TESTING IN NEW YORK CITY in a corrupt act) in the targeted tests is significant. About 20 percent of the officers tested on this basis Since 1994, the New York City Police Department fail the test, are prosecuted and removed from the (NYPD) has conducted a very intensive program of force. This would seem to validate both the reliability integrity testing. of carefully analyzed public complaints and allega- tions of police corruption and the efficacy of the The department’s Internal Affairs Bureau creates fic- specific integrity tests employed. titious scenarios based upon known acts of police corruption, such as the theft of drugs and/or cash The introduction of the system has also seen the from a street level drug dealer, to test the integrity of number of reported attempts to bribe police officers NYPD officers. The tests are carefully monitored and soar. recorded using audio and video electronic surveil- lance as well as the placement of numerous “wit- No police officer can now know whether or not the nesses” at or near the scene. offer made to him or her is an integrity test. Officers believe that it is better to be safe and to report the The NYPD strives to make the scenarios as realistic incident than risk treating it as irrelevant, let alone as possible and they are developed based upon accepting it. extensive intelligence collection and analysis. All officers are aware that such a program exists and By contrast with the comparatively high number that their own conduct may be subjected, from time who fail the targeted test, only about 1 percent of to time, to such tests. They are not, however, told the officers who are subjected to random tests fail. about the frequency of such tests. (This has pro- This would seem to support the long-held view of duced a sense that they are far more frequent than senior NYPD officials that the vast majority of its actually occurs.) officers are not corrupt.
Integrity tests are administered on both a targeted In addition to providing valuable empirical evidence and a random basis. That is, certain tests are about the rate of corruption among police officers, directed at specific officers who are suspected of integrity testing has produced very useful lessons corruption, usually based upon one or more allega- about the strengths and weaknesses of the supervi- tions from members of the public, criminals or even sion and control of police officers in the field. Such other officers. lessons are used to develop better training and more effective policies to ensure that police services In addition, certain tests are directed against officers are provided effectively and honestly. selected at random, based upon the knowledge CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 143
There can also be no question that integrity testing the solicitation of a bribe) would subject them to is a tremendous deterrent to corruption. instant exposure as a corrupt company, and to public blacklisting. It would be a simple matter to The NYPD has seen a dramatic rise in the number use integrity testing to identify and remove junior of reports by police officers of bribery attempts staff who are taking a large number of small bribes. and other corrupt conduct by members of the Yet junior officials do not lie at the heart of the cor- public and/or other officers since the integrity-test- ruption problem. It will be more difficult to adapt the ing program was initiated. Some of this increase methodology to counter those senior officials who is undoubtedly attributable to the fact that NYPD are involved in a small number of highly lucrative police officers are concerned that their actions may transactions. be subject to monitoring and that even the failure to report a corrupt incident could subject them to The possibilities the technique presents for much disciplinary action. of the world have yet to be thoroughly explored. However, on face value there would seem to be con- The London Metropolitan Police has initiated a siderable merit in establishing a system by which all similar program of integrity testing, administered by officials (be they police, customs or elsewhere in the specialist internal anti-corruption units. Early reports system) know, at the very least, that random integ- indicate that the London police are obtaining some rity testing take place as a means for tackling and of the same benefits as the NYPD. reducing levels of petty corruption.
In tandem, there should be independent police Integrity testing has to be developed and conducted complaint boards. The police should not be left very carefully. It is essential, for instance, that the in the position of investigating complaints against temptation placed in the way of an official is not so themselves. Boards should have civil society rep- great as to tempt even an honest person to suc- resentation to assure the public that the procedures cumb. The object is to test the integrity of the offi- adopted are thorough and appropriate. cial, not to render an honest official corrupt through a process of entrapment. More than this, most countries have agent provocateur rules in their crim- INVESTIGATIVE TECHNIQUES: inal codes, which act as a judicial check on what WIDER USES OF INTEGRITY TESTING is permissible. These rules vary from jurisdiction to jurisdiction, but they obviously have to be borne in The concept need not be confined to police activi- mind. It is important to ensure that the degree of ties. In some countries, hidden television cameras temptation is not extreme. have been used in the ordinary process of criminal investigations to monitor illicit activities conducted in That said, there is no doubt that the New York expe- the private offices of judges. These cameras have rience has shown that integrity testing, properly captured corrupt transactions between judges and and fairly conducted, is potentially a highly effective members of the legal profession. It would also seem weapon for the launching of a campaign to confront to have potential use in other areas where the public systemic corruption in many public agencies. sector is engaged in direct transactions with mem- bers of the public, particularly in customs. INVESTIGATIVE TECHNIQUES: It would be interesting, too, to see the effect of UNDERCOVER INVESTIGATIONS this same approach in the area of international government procurement contracts. Under such a Undercover investigations are closely related to scenario, major international corporations bidding integrity testing, but lack the random element. on government contracts in a developing country These investigations are only looking for what is would know that they would have to contend with wrong, and not to establish what is going well, and an integrity testing program. They would know the who is honest. payment of any bribe (or even the failure to report 144 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
There are a number of risks that must be minimized, One measure regarded as very effective is the countries should have clear guidelines for this type introduction of regular integrity and ethics train- of investigation. The risks can include: ing for police and students at police schools. TIC has initiated steps towards introducing these into • harm to undercover employees the Czech police, through a pilot course for police school teachers.11 • harm to private individuals and businesses, and the risk of liability for other losses being incurred by the government PROSECUTORS
• invasion of privacy Rule of law requires that state prosecutions be con- ducted fairly and reasonably. • entrapment (i.e. creating an offense where one would otherwise have been unlikely to occur, Beginning prosecution proceedings – or refusing to such as offering a very large bribe) open a prosecution – ought not to be motivated by improper, and, in particular, political, considerations, • undercover employees or cooperating individuals but by the public interest and the need for justice. actively participating in the activity being targeted Unquestionably, one of the most difficult areas of by the operation the law is the discretion to prosecute. This issue lies at the very root of the rule of law. It is usually thought advisable for the person likely to be the prosecutor – if there is one – to be involved Clearly, considerations such as possible political in the oversight of the investigation. This can ensure advantage or disadvantage, or the race, origin that the evidence obtained is both relevant and or religion of the suspected person are wholly admissible in court proceedings and of a quality irrelevant. However, other significant areas which which is likely to bring a conviction. may affect the decision-making process can only be resolved through the exercise of independent judgement. CIVIL SOCIETY CAN HELP To exercise decision-making fairly and transpar- Civil society groups can be of assistance to police ently, a public prosecutor should not be subject forces and help to bridge the gap that exists in many to direction from any political party or interest countries between the people and those responsible group. For example, the Serbian Law on the Public for their protection. One such group, Transparency Prosecutor’s Office provides that the office is a International Czech Republic (TIC), has conducted autonomous agency and that the use of any public a survey of anti-corruption strategies in the police office, the media, or any public statement that may in 25 countries. The findings are contained in a TIC influence the Office is prohibited, as is any other publication entitled “Crossing the Thin Blue Line.” form of influence.
TIC is now working on creating a anti-corrup- The office of the public prosecutor can be equated tion strategy for the Czech police in cooperation with that of a high judicial office; as such, account- with representatives from all sectors of public ability can be brought to bear through provisions life: the Ministry of the Interior, Ministry of Justice, that require removal for cause. Police Presidium, Czech Police, Bureau of the Attorney General, judges, Office of the President, Clear guidelines, available to both the legal pro- Ombudsman, Government Commissioner for fession and the wider public, should govern what Human Rights, and non-profit organizations such infringements of the law ought to be taken into as the Czech Helsinki Committee, People in Need, account in deciding to prosecute and what should and Civil Legal Observers. be excluded. CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 145
The document International Guidelines on the Role (c) Keep matters in their possession confi- of Prosecutors, was developed by the Eighth UN dential, unless the performance of duty or the Congress on the Prevention of Crime and the needs of justice require otherwise. Treatment of Offenders, Havana, Cuba in 1990.12 (d) Consider the views and concerns of victims The Seventh UN Congress had called for guidelines when their personal interests are affected and relating to the selection, professional training and ensure that victims are informed of their rights status of prosecutors, their expected tasks and in accordance with the Declaration of Basic conduct, means to enhance their contribution to the Principles of Justice for Victims of Crime and smooth functioning of the criminal justice system Abuse of Power. and their cooperation with the police, the scope of their discretionary powers, and their role in criminal 14. Prosecutors shall not initiate or continue pros- proceedings, and to report to future United Nations ecution, or shall make every effort to stay congresses. proceedings, when an impartial investigation shows the charge to be unfounded. The UN Guidelines adopted in Havana include the following: 15. Prosecutors shall give due attention to the prosecution of crimes committed by public offi- 10. The office of prosecutors shall be strictly sepa- cials, particularly corruption, abuse of power, rated from judicial functions. grave violations of human rights and other crimes recognized by international law and, 11. Prosecutors shall perform an active role in crim- where authorized by law or consistent with local inal proceedings, including institution of pros- practice, the investigation of such offences. ecution and, where authorized by law or con- sistent with local practice, in the investigation 16. When prosecutors come into possession of of crime, supervision over the legality of these evidence against suspects that they know or investigations, supervision of the execution of believe on reasonable grounds was obtained court decisions and the exercise of other func- through recourse to unlawful methods, which tions as representatives of the public interest. constitute a grave violation of the suspect’s human rights, especially involving torture or 12. Prosecutors shall, in accordance with the law, cruel, inhuman or degrading treatment or perform their duties fairly, consistently and punishment, or other abuses of human rights, expeditiously, and respect and protect human they shall refuse to use such evidence against dignity and uphold human rights, thus contrib- anyone other than those who used such uting to ensuring due process and the smooth methods, or inform the Court accordingly, and functioning of the criminal justice system. shall take all necessary steps to ensure that those responsible for using such methods are 13. In the performance of their duties, prosecutors brought to justice. shall: 17. In countries where prosecutors are vested with (a) Carry out their functions impartially and discretionary functions, the law or published avoid all political, social, religious, racial, cul- rules or regulations shall provide guidelines to tural, sexual or any other kind of discrimination. enhance fairness and consistency of approach in taking decisions in the prosecution process, (b) Protect the public interest, act with objectiv- including institution or waiver of prosecution.13 ity, take proper account of the position of the suspect and the victim, and pay attention to all Unfortunately, prosecutors can also be a weak link relevant circumstances, irrespective of whether in the chain towards enforcing anti-corruption laws. they are to the advantage or disadvantage of There are instances of prosecutors being bribed, the suspect. put under political pressure, threats, and of being 146 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
removed from office in the event of effective pros- requirements of a fair trial. Prosecutors should ecutions. always serve and protect the public interest, and respect, protect and uphold the universal concept Maintaining the discretion to prosecute is essential. of human dignity and human rights. The prosecutor must, after a careful review of the evidence, decide whether there is sufficient evi- 2. Independence dence to warrant a prosecution and, even if there The use of prosecutorial discretion, when is, whether the public interest dictates that charges permitted in a particular jurisdiction, should be ought not to be brought. As examples of the last, it exercised independently and be free from political might be thought that highly expensive court pro- interference. If non-prosecutorial authorities have ceedings are not warranted where the offense in the right to give general or specific instructions to fact is trivial; alternatively, an accused person might prosecutors, such instructions should be: be in such poor health that having him or her stand- • transparent ing trial would be oppressive and offend society’s • consistent with lawful authority values. • subject to established guidelines to safeguard the actuality and the perception of prosecutorial In a determined effort to raise standards worldwide, independence the International Association of Prosecutors was established in June 1995 and was formally inaugu- Any right of non-prosecutorial authorities to direct rated in September 1996 at its first general meeting the institution of proceedings or to stop legally in Budapest. instituted proceedings should be exercised in a similar fashion. One of its most important goals is to “... promote and enhance those standards and principles 3. Impartiality which are generally recognized internationally as Prosecutors should perform their duties without necessary for the proper and independent pros- fear, favor or prejudice and in particular carry out ecution of offences.” In 1999 it adopted The their functions impartially. They should remain International Association of Prosecutors’ Standards unaffected by individual or sectional interests and of Professional Responsibility and Statement of the public or media pressures and shall have regard Essential Duties and Rights of Prosecutors. This is a only to the public interest. They should act with statement meant to serve as an international bench- objectivity, and seek to ensure that all necessary mark for the conduct of individual prosecutors and and reasonable enquiries are made and the result of prosecution services. It is a working document disclosed, whether that points towards the guilt or used by prosecution services in developing their the innocence of the suspect. They should always own standards. search for the truth and assist the court to arrive at the truth and to do justice between the community, An edited version follows:14 the victim and the accused according to law and the dictates of fairness. 1. Professional Conduct Prosecutors shall at all times maintain the honor 4. Role in criminal proceedings and dignity of their profession and always conduct Prosecutors should: themselves professionally, in accordance with the law and the rules and ethics of their profession. • perform their duties fairly, consistently and At all times, they should exercise the highest expeditiously – objectively, impartially and standards of integrity and care, and strive to be, professionally and to be seen to be, consistent, independent and impartial. They should always protect an accused • proceed only when a case is well-founded upon person’s right to a fair trial, and, in particular, evidence reasonably believed to be reliable and ensure that evidence favorable to the accused admissible, and not continue with a prosecution is disclosed in accordance with the law or the in the absence of such evidence CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 147
• ensure that throughout the course of the • reasonable and regulated tenure, pension proceedings, the case will be firmly but fairly and age of retirement subject to conditions of prosecuted, and not beyond what is indicated employment or election in particular cases by the evidence • recruitment and promotion based on objective • safeguard the rights of the accused in co-opera- factors, and in particular professional qualifica- tion with the court and other relevant agencies tions, ability, integrity, performance and experi- ence, and in accordance with fair and impartial • disclose to the accused relevant prejudicial and procedures beneficial information as soon as reasonably possible, in accordance with the law or the • expeditious and fair hearings, based on law or requirements of a fair trial legal regulations, where disciplinary steps are necessitated by complaints alleging action out- • refuse to use evidence reasonably believed to side the range of proper professional standards have been obtained through recourse to unlawful methods which constitute a grave violation of the • objective evaluation and decisions in disciplinary suspect’s human rights and particularly methods hearings which constitute torture or cruel treatment • form and join professional associations or other 5. Co-operation organizations to represent their interests, to pro- In order to ensure the fairness and effectiveness of mote their professional training and to protect prosecutions, prosecutors should co-operate with their status the police, the courts, the legal profession, defense counsel, public defenders and other government • relief from compliance with an unlawful order or agencies, whether nationally or internationally, and an order which is contrary to professional stan- render assistance to the prosecution services and dards or ethics colleagues of other jurisdictions, in accordance with the law and in a spirit of mutual co-operation. In Slovenia, an effort has been made to eliminate political influence on the appointment and pro- 6. Empowerment motion of prosecutors. A Law on Changes and In order to ensure that prosecutors are able to carry Amendments of the State Prosecutor’s Act (OG No. out their professional responsibilities independently 110/02) has been enacted under which prosecutors and in accordance with these standards, prosecu- will be appointed and promoted following proposals tors should be protected against arbitrary action by from the State Prosecutor’s Council. The Council governments. In general they should be entitled to: has seven members, all state prosecutors. The Prosecutor General and his/her deputy are always • perform their professional functions without members. One member is nominated by the minis- intimidation, hindrance, harassment, improper ter of justice from among the heads of prosecution interference or unjustified exposure to civil, penal districts. Four members are elected by state pros- or other liability ecutors who are not in senior positions.
• be physically protected by the authorities when A Council proposal for an appointment or promo- their personal safety or their families’ safety is tion of a prosecutor is submitted to the minister of threatened as a result of the proper discharge of justice, who has to approve the proposal in cases their prosecutorial functions of promotion. In cases of appointment of a new prosecutor, the minister has the power to reject the • reasonable conditions of service and adequate proposal, but is obliged to approve it if the Council remuneration, commensurate with the crucial role brings the same decision again, supported by a two- performed by them and not to have their salaries thirds majority of its members. The minister then has or other benefits arbitrarily diminished to submit the proposal to the government for a final 148 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
decision. The new system, to a large extent, has stitution may be less than what is really needed for a reduced possible political influence over recruitment professional and independent discharge of duties. If and promotion.15 such an office is necessary, it should be established in an atmosphere not charged with scandal. The lessons learned from the actions and cost to tax- INDEPENDENT PROSECUTORS payers of the public prosecutors appointed during the administration of U.S. President Bill Clinton also On some occasions, public confidence in the fair- should be considered. ness and openness of systems of accountability will depend solely on the trust they have in the indi- viduals charged with investigating particularly con- INTERNATIONAL JUDICIAL ASSISTANCE troversial issues. Moreover, if these issues actually touch on the inner workings of government, or even A country’s laws generally cease to have effect on the judicial or investigative process itself, those at the country’s borders. This creates a range of ordinarily charged with the duty of investigation may opportunities for corrupt officials and criminals to find themselves in a situation in which they cannot exploit deficiencies in the effectiveness of a national perform their tasks with the trust and support of the legal system when events take place beyond its bor- public. Such situations can be dealt with by estab- ders, or – even more usually – when the proceeds of lishing commissions of inquiry. corruption have been removed from the country.
However, when criminal conduct is suspected, a commission of inquiry can be hamstrung if it tries to JUDICIAL ASSISTANCE FROM ABROAD perform its tasks while protecting the basic constitu- tional right of the suspect to a fair trial. The “special The reformer will need to audit the arrangements his prosecutor” – a public office which has been used in country has for receiving (and providing) legal assis- the United States with some success (e.g., in expos- tance with other countries, and covering such mat- ing the Watergate scandal) is a possible alternative ters as extradition of wanted criminals, the search to a commission of inquiry. for evidence abroad, the acquisition of evidence abroad, and the seizure and eventual forfeiture of Some legal systems make provision for an indepen- illicit property kept abroad. dent prosecutor in addition to the public prosecu- tor. This approach has been found to have merit Today, it is widely accepted that the international- when allegations and investigations of corruption ization of crime (including drug trafficking, financial are made which touch upon the higher echelons of fraud and terrorism) dictates that countries modify government. In such circumstances, the public may their traditional reluctance to enforce the criminal distrust the ability of the administrative machinery of laws of other countries, and extend mutual legal government to investigate itself. assistance to each other in appropriate cases. Such co-operation should be provided for either by treaty The existence of legislation empowering the appoint- or by parallel legislation which reflects best interna- ments of independent prosecutors can be a useful tional practice (including compliance with interna- addition to a country’s armory of investigative and tional human rights norms). prosecutorial weapons. As such, a growing num- ber of countries are showing interest in this model. However, it is not normally possible for a state to However, it must be noted that when an event arises provide assistance to another state which would not that would justify the appointment of an independent otherwise be available to its own investigation and prosecutor, it is usually too late to create such a post prosecution authorities. Thus, special procedures if it does not already exist. A hurried appointment may or rights of investigation (such a compulsory inter- result in less than adequate legislation governing the rogation) may not be available in a foreign country, powers of the independent prosecutor. This, in turn, even if they are in the prosecutor’s own country. can increase political suspicion that the office’s con- CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 149
Before most states can offer cooperation in an meet all legal requirements, both local and foreign. investigation, the government or court in the relevant Although such an authority may already exist to ser- country needs to be satisfied that the standards of vice requests made under other treaties, its staff will, justice and penal administration in the requesting in most cases, require a significant level of training state are such that it would be in the interests of if the mutual legal assistance arrangements are to justice to surrender a fugitive. work as quickly and as effectively as they should.
Certain matters of process must also be addressed, including whether: INTERNATIONAL CONVENTIONS FOR PROVIDING ASSISTANCE • the courts of the country in question have a legitimate claim to jurisdiction over the events Many countries are moving towards the development which have taken place of formalized international assistance agreements which can further tighten the noose on international • the investigation or prosecution of the crime is corruption. The Council of Europe introduced a politically motivated framework for mutual legal assistance which was recast into a global setting by the Commonwealth • the ordinary court process is being used countries in 1986. In turn, this work was adapted by (i.e., not ad hoc military or other special tribunals) the United Nations to provide assistance provisions for the 1988 United Nations Convention Against • the offense being prosecuted was actually an Illicit Trafficking in Narcotic Drugs and Psychotropic offense at the time Substances.16
• the rule of law is being observed. (A number of Since then, under the auspices of the Organization countries also require assurances that the death of American States, the Inter-American Convention penalty will not be imposed, or that corporal Against Corruption was adopted in 1996 to battle punishment will not be inflicted.) domestic and transnational acts of corruption.17 This treaty not only facilitates the return of stolen In addition, if a particular case is to warrant the provi- moneys, but also declares that corruption offenses sion of mutual legal assistance, the alleged miscon- cannot be regarded as being “political” in character. duct must usually be recognized as constituting an Therefore, those charged with them are subject to offense in both of the countries concerned (known extradition to their home countries, without being as the “dual criminality” test. It must also be liable able to shelter behind the familiar shield of “political to attract punishment of a certain level, usually at persecution.” The new United Nations Convention least one or two years’ imprisonment. Against Corruption aims to take levels of mutual assistance (and, in particular, the recovery of looted The technical nature of the work means that exper- wealth from abroad) to greater heights. tise must be developed within the field of interna- tional mutual legal assistance. Clearly, there may be Corruption has also been identified as an impedi- a role for a country’s diplomatic service in the mak- ment to the enlargement of the European Union, ing and processing of such requests. and so has been an added factor in pan-European efforts to tackle corruption. These have resulted in a Usually, police budgets and the institutional arrange- series of conventions within the Council of Europe, ments governing the conduct of foreign relations will namely the: not permit investigators to make requests for assis- tance from a foreign country without any form of • Convention on Laundering, Search, Seizure and verification. Generally, some form of central author- Confiscation of the Proceeds from Crime, 199018 ity is needed in each country to handle all requests for investigation assistance in order to ensure that • Criminal Law Convention on Corruption 199919 the details provided in support of these requests 150 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
• Civil Law Convention on Corruption 199920 abandon the age-old belief that once moneys have fled the country, there is no one outside the coun- • Agreement establishing the “Group of States try who can or will help recover them. Increasingly, Against Corruption – GRECO”21 countries with substantial financial sectors now offer some forms of assistance. For example, the Swiss Under the Criminal Law Convention on Corruption, government will now provide assistance when there each party agrees to enact a range of measures is a court finding that moneys have been stolen. at the national level to counter corruption in public life, in public administration and in the private sec- tor. Corporations are to be rendered subject to the SECRET BANK ACCOUNTS AND OFF-SHORE criminal law and measures introduced to facilitate “FINANCIAL CENTERS” the gathering of evidence and the confiscation of proceeds. Although these are essentially matters of A particular problem here is that a foreign country national law, they will greatly facilitate the enforce- can, by establishing itself as a financial center, posi- ment of criminal law internationally. The Criminal tion itself to facilitate the laundering of moneys sto- Law Convention’s implementation is monitored by len by public officials in other countries. Such cen- members of the Group of States Against Corruption ters have secrecy laws which make it difficult, if not (GRECO), who monitor not only this Convention, but impossible, to trace the funds, and thereby create a also other measures developed by the Council of safe haven for corrupt individuals in other countries. Europe as part of its action plan against corruption. All countries have bank secrecy laws, so that the The Civil Law Convention on Corruption is a unique legitimate privacy interests of individuals are pro- attempt to deal with questions relating to the civil tected. In many societies, people like to keep the law, providing remedies for victims through the civil amount of their savings and their financial positions process. It deals with such questions as compen- confidential. These banking laws are not designed to sation for damage and loss sustained by victims; enable a bank’s customers to avoid, let alone evade, liability (including state liability) for acts of corruption tax collectors, and the accounts are generally sub- committed by public officials; validity of contracts; ject to inspection by local revenue authorities. protection of employees who report corruption; and the clarity and accuracy of accounts and audits. However, some countries extend far greater protec- tion than is reasonably justified, and their laws can be ruthlessly exploited by professional advisers to RECOVERING ILLICIT ASSETS FROM ABROAD drug traffickers and corrupt high-ranking officials. They capitalize on a long-standing international con- The proceeds of large-scale corruption are fre- sensus that it is not for one country to help another quently stashed in bank accounts in industrialized to collect its taxation revenue. Tax-haven regimes countries, and techniques of money-laundering have exploited this weakness, and even try to block are brought into play (perfected mainly by corrupt knowledge of the beneficial ownership of accounts. accountants, lawyers and bankers who are all too For example, the claim could be made that a share often happy to service drug traffickers and to ask register is considered secret in a given tax haven and, no questions). Therefore, deterrence, no less than so, its contents cannot be made public without incur- justice, dictates that a country should try to put ring criminal sanctions. If an individual responded to itself in a position where it can successfully bring a summons from a second country to disclose infor- criminal or other proceedings against such persons mation about the account, so this argument goes, he and recover the looted assets through international or she would incriminate himself or herself. assistance arrangements. Money laundering methods are not only being used In the arena of international legal assistance, it is after a crime, but also during, and even before a also important for law enforcement officials to stay bribe transaction. In order to camouflage the origin abreast of recent international developments, and and destination of bribe money, the financial flows CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT 151
are directed through countries that do not possess The principles include: a comprehensive and effective system to detect money laundering and similar illegal transactions. • “Know Your Customer:” Financial institutions should not do business with unknown customers Financial sectors in these countries are gener- ally inadequately regulated and supervised, their • An obligation to apply increased diligence in legislation does not guarantee access by judicial unusual circumstances authorities to information, and their company law allows the founding of shell companies and trusts, • An obligation to keep identification files, and to conceal the true identity of the beneficiaries of records on the economic background of transactions and the actual owners of funds. Bearer transactions shares (whereby ownership of company shares passes by delivery of a share script, like money) and • An obligation to notify competent authorities bearer savings books (whereby possession of the about suspicious transactions account passbook and a numbered access code carry with them ownership of the account), are fre- However, money laundering continues, apparently quently used. unabated, not least because there is competition among private banks to attract business, although Since the establishment of the Financial Action Task there is increasing uneasiness in the banking com- Force Initiative of the G7 in 1989, a series of interna- munity about handling accounts for senior public tional measures have been undertaken to make the officials and members of their families. Additional laundering of funds which have their origins in drug measures to address these concerns include: trafficking “or other criminal activities” a criminal offense.22 As a result, at least 40 countries, including • The revision of “red flag catalogues” to nearly all members of the OECD, have implemented include transactions emanating from regions legislation and other administrative arrangements so where corruption is endemic, where involved as to be able to trace the flow of funds through their personalities include clients or beneficiaries banking systems. holding high public office, and where clients are involved in high-corruption areas of business, These arrangements require commercial banks such as the arms trade. to report the receipt of deposits, which may have criminal origins, to a central bank or national crimi- • Encouraging financial institutions to apply due nal intelligence office. In the case of the EU, these diligence. Integrity tests can be run to test arrangements have been embodied in a directive financial institutions and to identify training needs. that is binding on all member states. However, there remain countries which have not yet made money • Identifying non-compliant financial institutions laundering a predicate offense, and so are unable and operators. Such an approach could identify (or unwilling) to provide mutual legal assistance institutions which – be it for reasons of lack of will when money-laundering charges are brought by or for lack of capacity – are failing to comply with another country. international rules, and allow for administrative sanctions to be applied.
MONEY LAUNDERING It is not clear whether these legislative and admin- istrative measures to combat money laundering will Principles have been developed to counter these actually sweep up the proceeds of bribery. Countries activities in the context of preventing money laun- which are not party to the present arrangements, dering. These principles, however, pursue the much and which may be a link (perhaps unknowingly) in broader agenda of establishing a paper trail for the money-laundering chain, must introduce com- all (including all legitimate) business, and creating parable legislation and couch it in such a way that it “structures of global control” in the financial sector. specifically encompasses the proceeds of bribery. 152 CRIMINAL LAW AND ITS ENFORCEMENT
ENDNOTES
1 Writing an Effective Anticorruption Law: Prem Notes No. Nations Congress on the Prevention of Crime and the 58, October 2001. http://www.worldbank.org/afr/findings/ Treatment of Offenders, Havana, 27 August to 7 September english/find203.pdf. - 1990, U.N. Doc. A/CONF.144/28/Rev.1 at 189 (1990): http:// 2 The full legislation is at: http://www.justice.gov.hk/blis. www1.umn.edu/humanrts/instree/i4grp.htm nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Exp 13 Adopted by the International Association of Prosecutors and=201.1 in Havana, Cuba, September 1990: http://www.iap.nl. com/icc_guidelines.html. 3 OAS General Assembly resolution AG/res.1398 (XXVI-0/ 96) of 29 March 1996, annex. 14 The full text is contained in International Prosecution Standards by Nicholas Cowdery QC http://www.odpp. 4 Office of the High Commissioner for Human Rights: nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001-%20Internatio International Covenant on Civil and Human Rights: http: nal%20Prosecution%20Standards.htm . The IAP’s web- //www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm site is at http://www.iap.nl.com/ 5 Quoted in Bertrand de Speville, “Reversing the Onus of 15 GRECO 2003 Evaluation Report – Slovenia: http://www. Proof: Is It Compatible with Respect for Human Rights”: greco.coe.int /evaluations /cycle2/GrecoEval2Rep http://www.transparency.org /iacc/8th_iacc/papers/ (2003)1E-Slovenia.pdf despeville.html 16 United Nations Convention Against Illicit Traffic in Nar- 6 For details of the cases and a more technical description cotic Drugs and Psychotropic Substances, 1988: http:// of the issues, see Speville, Bertrand de. 1997. Revers- www.unodc.org/adhoc/decade/conv.htm ing the Onus of Proof: Is It Compatible with Respect for Human Rights Norms (above) on which this section and 17 Inter-American Convention Against Corruption: http:// www.oas.org/juridico/english/Treaties/b-58.html the following section are based. 18 Council of Europe Convention on Laundering, Search, 7 Attorney-General V. Hui Kin Hong, Court of Appeal of Seizure and Confiscation of the Proceeds from Crime: Hong Kong, Appeal No. 52 of 1995, p.16. http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulez 8 Section 9 of the Prevention of Bribery Ordinance (Hong Vous.asp?NT=141&CL=ENG Kong). Similar provisions are in the Secret Commissions 19 Council of Europe Convention on Laundering, Search, Act 1905 (Australia) and 1910 {New Zealand}. Seizure and Confiscation of the Proceeds from Crime: 9 The Commissioner’s full address and other related papers http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulez may be seen at http://www.icac.org.hk/conference/About Vous.asp?NT=141&CL=ENG CF/Progframe.html. 20 Council of Europe Civil Law Convention on Corruption: 10 INTERPOL: Global standards to combat corruption in http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/ police forces/services: http://www.interpol.int/Public/ 174.htm Corruption/Standard/Default.asp 21 Group of States against Corruption: http://www.greco. 11 Transparency International: Transparency in the Police: coe.int/ http://www.transparency.cz/index_uk.php?id=48 22 Financial Action Task Force on Money Laundering: http: 12 Guidelines on the Role of Prosecutors, Eighth United //www1.oecd.org/fatf/ CHAPTER THIRTEEN I NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES 155
STRATEGIES, SYSTEMS AND SOLUTIONS dent addresses the corruption issue in each of his annual addresses. Initiatives to improve standards of governance world- wide have until recently overlooked what promises These issues are well covered by the media, which to be the most significant approach of all: the sys- also highlights significant corruption cases. Often tematic and conscious reshaping of a country’s the media itself exposes corrupt officials and investi- national integrity system. Even the expression is gates the spread of corruption within various institu- of recent origin, having emerged from discussions tions. The Lithuanian media enjoys broad freedoms, within the anti-corruption movement and widely and is not censored.2 popularized by development agencies.1 The country strategy calls for increased transpar- Although the basic concepts and foundations of an ency in the funding of political parties as well as integrity system need to be clearly understood, it is improving the current system of land acquisition. equally important that solutions be grounded in real- Corruption-prone sectors are targeted and remedial ity. More than this, a particular solution must relate measures provide for the curbing of political corrup- to other parts of the overall system; hence the need tion, administrative corruption (including corruption to adopt a holistic approach. Many anti-corruption in tax and customs, public procurement and privati- strategies have failed because they have been too zation, health care and law enforcement). It is not a narrowly focused. There are no simple solutions and static document and may be reviewed, if necessary, no “magic bullets.” every two years.3
In Hungary, a national action plan to curb corrup- SOME NATIONAL STRATEGIES tion has been developed as part of the UN’s Global Programme against Corruption4 pilot project. It is Lithuania’s legislature, the Seimas, adopted a intended to serve as a model for other newcom- national anti-corruption program in January 2002 ers to the European Union. The anti-corruption containing measures to be implemented during a measures are aimed at integrating national level long-term period between seven and ten years. specifics with the EU regional requirements and the The overall objective of the strategy is to reduce United Nations’ global approach. the level of corruption to the point where it no lon- ger undermines social, economic and democratic Romania’s action plan is also driven in part by the development. prospect of EU accession (anti-corruption measures are examined as in the context of the “Copenhagen The program includes three main elements – corrup- Criteria”5 by which preparation for accession to the tion prevention, investigation and enforcement, pub- EU is assessed). In 2001, it established a National lic education – which are to be implemented in paral- Committee for the Prevention of Criminality, within lel, without giving priority to any of one of them. The which a central group is responsible for the imple- program also establishes provisions for increasing mentation of two programs, entitled The National the effectiveness of investigations of corruption, for Programme for Prevention of Corruption and The involving society in combating corruption, and for the National Action Plan against Corruption. development of anti-corruption teaching programs. The multi-pronged Romanian strategy targets sec- All the active political parties cover the corruption tors and other areas vulnerable to corruption. For issue in their own policy documents. The Seimas example, the judicial reform program focuses on: regularly receives reports from legal and other insti- tutions (e.g. the custom department) and passes • building a competent legal profession resolutions obliging the executive to implement specific anti-corruption measures. The anti-cor- • ensuring that the appointment and promotion of ruption measures themselves occupy an important magistrates is both fair and independent place in the government’s own agenda. The presi- 156 NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES
• ensuring that universities adopt ethics programs. not absolute. Judges are answerable for their indi- vidual decisions through a system of appeals, and The reform of public administration and manage- each judge is accountable to another body, be it a ment is based on the decentralization of public ser- legislature or a judicial services commission, for his vices and seeks to streamline and simplify admin- or her integrity. istrative regulations and to strengthen the oversight roles played by the judiciary, audit organizations and That body, in turn, is generally accountable to a leg- ombudsmen. The National Programme also targets islature, and, thus, ultimately, to the people through corruption in political activities and conflicts of inter- the ballot box. The system of “horizontal account- est, as it seeks to regulate and restrict both parlia- ability” results in a so-called “virtuous circle:” one in mentary immunity and political party financing. which each actor is both a watcher and is watched, is both a monitor and is monitored. Power is dif- The Romanian action plan is fortified by an ability fused, rather than monopolized. to appoint a specialised anti-corruption group on the request of the Prosecutor’s Office. The group, But creating a “virtuous circle” is easier said than modeled on Spain’s independent Anti-Corruption done. Age-old traditions and training have to be Special Prosecutor’s Office, investigates claims of turned on their heads, and the process is obviously corrupt behavior and bribery allegations.6 one that is likely to take a generation, if not genera- tions, to perfect. Even then, ultimate perfection will always be elusive. A NATIONAL INTEGRITY SYSTEM Although the contemporary wave of democracy has It is generally accepted that modern government held much promise, in practice, democratic gains requires accountability. Without it, no system can are being threatened and undermined by some of function in a way that promotes the public interest, the very phenomena that were meant to disappear rather than the private interests of those in power. with construction of democratic states: corruption, abuse of power and nepotism. Simply to democ- Basically, the task in developing countries and ratize is to introduce a different form of vertical countries in transition, is to move away from a sys- accountability – downwards, rather than upwards. tem which is essentially top-down; one in which But the need to refashion instruments of gover- an autocratic ruling elite gives orders which are nance runs very much deeper than simply moving followed, to a greater or lesser degree, by those from a totalitarian system to one in which the people down the line. The approach is to move instead to periodically have a voice. a system of “horizontal accountability”, one in which power is dispersed, where no one has a monopoly, The shift is thus from a system of vertical respon- and where each person is separately accountable. sibility to one of horizontal accountability, whereby The process is not new. It is one which industrial- a system of agencies and watchdogs are designed ized countries have also experienced on their way to to prevent abuses of power by other agencies and attaining a modern form of government. branches of government. These agencies and watchdogs include the courts, independent elec- In such a system, there must be a free press. But toral commissions, supreme audit institutions, cen- the press must respect certain limits imposed by tral banks, professional organizations, legislatures law – for example, avoiding defamatory attacks on (and their public accounts committees) and a free individuals. For even a free press is accountable, and independent media. not only perhaps to a press council (which may or may not be a statutory body) but also, and ulti- However, the passage of transition is slow and mately, to the courts. For their part, the courts are painful. In some societies it has been a question of no longer servants of the ruling elite, but rather act rehabilitating what was once there before; in oth- with independence and enforce the rule of law, and ers, notably in Eastern Europe, it can be a question the rule under the law. Yet such independence is of constructing the modern state literally from the NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES 157
ground upwards. There are no institutional memo- in one country, donor agencies invested heavily to ries of times of horizontal accountability. strengthen the operational capabilities of a financial watchdog institution. However, although widely Such accountability mechanisms, when designed as covered by the media, the institution’s highly profes- part of a national effort to reduce corruption, com- sional reports were simply ignored, as the rest of the prise an “integrity system.” This system of checks “system” remains effectively dysfunctional. and balances is designed to achieve accountability between the various arms and agencies of govern- Certainly, a national integrity system reform program ment. The system manages conflicts of interest in can accommodate a piecemeal approach, but this the public sector, effectively disperses power and must be coordinated and within the bounds of a limits situations in which conflicts of interest arise or program which embraces each one of the relevant have a negative impact on the common good. This areas, and their inter-relationships with others. involves accountability, transparency, prevention and penalty. Underpinning the integrity system strategy is the conviction that all of the issues of contemporary An integrity system embodies a comprehensive view concern in the area of governance – capacity devel- of reform, addressing corruption in the public sector opment, results orientation, public participation, and through government processes (leadership codes, the promotion of national integrity – are integral to organizational change, legal reforms, procedural the performance of the overall strategy. General reforms in bureaucracies, etc.) and through civil goals should include: reforms. Even if corruption is endemic, it tends to be the result of systemic failures. The primary emphasis • public services that are both efficient and is on reforming and changing systems, rather than effective, and which contribute to sustainable on blaming individuals. development
The whole integrity edifice is maintained (or under- • government functioning according to the law, mined) by a bottom-up process. Corruption may with citizens protected from arbitrariness, filter down through poor leadership examples and including human rights abuses practices, but it is public awareness and, where warranted, public outrage, that is a society’s ulti- • development strategies which yield benefits to mate defense. the nation as a whole, including its poorest and most vulnerable members, and not just to the However, the assumption underlying the approach well-placed elite advanced here, is that evolution can be an effec- tive and preferable route to society’s participation – through democratic processes and involving the BUILDING A COHERENT private sector, media, professions, churches and NATIONAL INTEGRITY SYSTEM mosques, as well as non-governmental organiza- tions. Thus, reform is initiated and sustained not The ultimate goal of establishing a national integrity only by politicians and policy makers, but also system is to make corruption a high-risk undertak- throughout civil society. ing that yields low returns. Administration of the sys- tem, however, should not at the same time be diffi- Reform programs, particularly those in developing cult and cumbersome. It is not a pursuit of “absolute countries and countries in transition which have integrity,” which, as some writers have pointed out, been supported by international or donor agencies, can needlessly encumber administrators. Such an have tended to focus on a single area to the exclu- aspiration risks creating so many layers of checks sion of others. These are “single pillar” strategies. and balances that officials are unable do their jobs. Frequently, the choice has been made of a “pillar” Alternatively, the result can be so repressive and that is relatively “safe,” at the expense of addressing restrictive that officials are similarly impeded. The more difficult and challenging areas. For instance, national integrity system approach avoids these 158 NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES
pitfalls as it is designed to prevent corruption from • Watchdog agencies (public accounts committee, occurring in the first place at the same time as it auditor-general, ombudsman, police, anti- leaves managers free to manage. Nor does it rely corruption agency, etc.) unduly on penalties after the event. • Public service • Civil society (including the professions, the trade Every country already has a national integrity system unions and the private sector) of some description in place, however dysfunctional • Media and ineffective it may be. The concept of a national • International agencies integrity system helps to focus reformers on the overall strategy for fighting corruption. It is not Complementing each of the national integrity sys- enough to address a single element or “pillar” of the tem institutional pillars are core rules and practices. system in isolation from others. These rules and practices make up the toolkit employed by the various institutions. The absence There are variations from country to country, but of core rules and practices are clear indicators of typical pillars of a national integrity system include: weakness.
• Executive These rules and practices are not necessarily con- • Judiciary fined to any single part of society, as the following • Legislature table illustrates: • Financial Watchdog Institution
Sector Anti-Corruption Instrument Main Goal Achieving integrity Society at large Elections by evicting corrupt politicians Empowering Parliament Anti-corruption laws anti-corruption enforcement Punishing the corrupt; Judiciary Courts Corruption-free judiciary Anti-corruption reforms; adopting Integrity of the executive branch Government integrity regulations and policies of government Codes of conduct; Limiting corruption and purging Public service auto-regulatory instruments the service from corrupt officials
Business Codes of professional ethics Corrupt-free economy
NGO sector Watchdog activities Preventing corruption
Exposing corruption; Media Publications; electronic programs enhancing integrity standards
In their totality, the social sectors in the left-hand col- ening or augmenting each of these pillars into a umn together with the anti-corruption instruments coherent framework. If the system is wholly depen- and the main goals in the other two columns com- dent on a single pillar such as, perhaps, a “benign prise the outline of a basic national integrity system. dictator,” or only a very few pillars, it will be vulner- able to collapse. The system may give the outward Establishing a sound national integrity system appearance of functioning in the short term; for requires the systematic identification of gaps and instance, in the case of clean-ups conducted by weaknesses, as well as opportunities for strength- military governments on the overthrow of corrupt NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES 159
civilian regimes. However, unless there is also • Without the support of civil society, any anti-cor- a timely move toward accountable governance, ruption reform initiative by a government is likely societal institutions can gradually decay without a to lack credibility and be unlikely to succeed, let functioning integrity system. alone be sustainable in the longer term.
The national integrity system approach unlocks a The exercise, therefore, is wholly conceptualized, new form of diagnosis and potential cure for cor- driven and owned by local participants. The pro- ruption. Instead of looking at separate institutions cess involves not just government stakeholders, as (e.g., the judiciary) or separate rules and practices identified by the integrity pillars, but also non-gov- (e.g., criminal law) and then focusing on stand-alone ernmental organizations, including business groups reform programs, the whole system is considered. and professions, the media and political parties For example, what is the benefit of a sound and from across the political spectrum. clean judiciary ready to uphold the rule of law, if there is corruption in the police, investigators, prosecu- The essential dynamic must be an internal one. tors or the legal profession? The trial judges would Similarly, the role of outside experts, to be effective, simply not receive the cases they should hear; they should be limited to that of facilitators for a project. would then sit in isolation – honest, capable, yet able They can inform and provide guidance as to what to achieve little. may have been found to work in other countries, but they cannot pretend to diagnose or to prescribe. People know their own societies best. THE NATIONAL INTEGRITY WORKSHOP There is much evidence to show that prescriptions One of the best mechanisms by which a national by external experts fail to take root and flourish. integrity system can be systematically examined Such interventions tend to be based on a relatively and overhauled is through a national integrity work- unsophisticated implanting of approaches taken shop. This has the overwhelming advantage of from one country and applied to another. In the bringing together the various stakeholders – officials processes described above, there is a clear and and interest groups that may otherwise seldom, if effective role for such experts, but as mentors who ever, meet – and providing a broad ownership of the provide ideas and concepts, not solutions as such. process, an essential element for success. Their role has to be contained to ensure that an internal dialogue takes place, and not an intrusive A national integrity workshop takes as its starting lecture by an external source on how other coun- point the premise that: tries have approached similar problems, which may have little, if any relevance to the challenges facing • People living in a country know and understand the country concerned. their problems far better than any outside expert. No outsider can better understand the social Above all, the reforms must be sustainable and be dynamics, the history and the political realities capable of outliving their initiators. The system must that underlie the incidence of corruption in a soci- be able to cope with and contain the pressures that ety, than can its own members. The expression are placed upon it by changes of government. The “members” embraces civil society (including the process is likely to be slow, often frustrating and private sector), no less than government. never ending. Experience in the developed world demonstrates that there can be no perfect solution • The issue of integrity transcends the divides of Rather, a fine-tuning of these reforms is required as political parties and so should be something the dynamics of society change. upon which all can agree. To achieve reform, a coalition has to be built around • Without the active participation of leaders from all a consensus in support of concerted action. It must fields of government and civil society, meaningful draw in various stakeholders from civil society no reforms are unlikely to be achieved. less than from the formal state apparatus, and it 160 NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES
must gain their commitment to a concrete action stakeholders. For example, participants may wish to plan. The agreed reform program must move for- organize workshops involving donors as well. ward with a very clear vision of how the people would like to see their country governed, not just for As has been emphasized above, it is important that the present or the immediate future, but for future participants from donor agencies do not impose generations. their own views on country participants. They can be observers who feed in their experience as and when the country participants ask for it and other- DEVELOPING A NATIONAL INTEGRITY wise only listen and comment on group feedback by REFORM PROGRAM country participants during plenary sessions.8
The design and implementation of a national strat- One model emphasizes the production of tan- egy requires the whole-hearted participation of a gible outputs, including both an action plan and variety of stakeholders. It is, therefore, important for an integrity pledge that express the consensus of these to be identified and brought into the process the workshop on the issue of corruption and the from the outset, both to build ownership but also to personal commitment of those attending the work- ensure that the resulting program reflects their own shop to address the issues meaningfully. The action insights and experience. plan and the integrity pledge should be given wide publicity at the end of the workshop by both print Once the stakeholders have been identified, the and broadcast media, both as a way to raise public formal process usually starts with the holding of a awareness of the problem and also to create public meeting to discuss the national integrity program.7 expectation that those at the workshop will live up to This brings together a broad-based group of stake- their commitments.9 holders to form a shared understanding of the types, levels, locations, causes, and remedies for corrup- It is important for participants to devise solutions tion and to promote better public service delivery by and action plans that: facilitating reform that increases accountability and transparency in institutions. • identify the key policy instruments and programs that could potentially affect the national integrity In a national integrity meeting, the objectives will system normally be threefold: • consider how policy instruments and programs • To initiate a sharing and learning process could best be designed and implemented so as to enhance integrity • To create a partnership between participants from different stakeholder groups, the immediate • review constraints internal and external to the product of which would be an outline adopted organizations’ effectiveness and efficiency, by consensus which could serve as a focus for including coordination between government informed public discussion and political debate in departments and between various other actors the run-up to elections • focus on sharing the learning process; i.e., • To create an environment where new roles could what does work and what does not work within be tested and practiced in a fashion that may be organizations, and among organizations in other replicated in society in general countries/regions.
One of the workshop’s focuses is to create part- nerships between country participants, e.g. repre- NATIONAL INTEGRITY SYSTEM SURVEYS sentatives of the government, media, religious and private sector groups, and NGO’s. Partnerships There is a strong case for measuring and monitor- can, however, be created between various other ing how countries address and deal with corrup- NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES 161
tion. The national integrity system (NIS), through its The Country Study Reports also examine the gov- constituent parts, offers a systematic, cohesive and ernments’ anti-corruption strategies (where such a coherent approach not only to what is being mea- strategy exists). In several cases, they make use of sured, and how, but also to encourage countries further surveys and indicators to measure progress. and donors to use it as the basis for national plans An overview report of the first 18 countries covered and to identify areas for further reform. in the series draws together the reports’ findings, providing examples from the individual countries The National Integrity System Country Study and discussing how the national integrity systems’ Reports series, prepared by Professor Alan Doig, pillars interact.11 establishes not only that pillars for a national integ- rity system are identifiable (most countries in these reports had nearly all the pillars, though some had INTEGRITY SYSTEM “MAPPING” additional pillars) but that they provide a gateway through which a country’s anti-corruption perfor- More recently, the use of the national integrity system mance can be assessed. as an auditing tool has been taken to a higher level by the development of “integrity system mapping.”12 Importantly, the NIS Country Study Reports come The first system to be mapped was in the Australian from organizations based within the countries state of Queensland. Queensland was chosen as themselves – primarily capable NGOs and specialist the first jurisdiction for this project because it has a research institutes with the knowledge and exper- reasonably comprehensive list of integrity agencies tise to monitor developments and draw attention and practices, many of which were developed com- to traditional and emerging patterns of corruption. paratively rapidly during the early 1990s following Bulgaria and Lithuania are two countries among a comprehensive investigation into long-standing those that have been covered to date.10 systemic corruption, particularly in the police and in political processes. Moreover, the improvements This in-country research identifies the core laws, were developed following a deliberate process of rules and practices that seek to protect societies institutional reform via an electoral and administra- from corruption through national integrity systems tive reform commission. in the following areas: executive branch of govern- ment; legislature; political party financing; elections; The Queensland pilot program (published as the auditor general; judiciary; police and state prosecu- Queensland Integrity Systems Assessment)13 tors; public service; public procurement; local gov- involved: ernment; media and civil society organizations. • A preliminary workshop involving major integrity The Country Study Reports outline a formal frame- agencies work which provides for anti-corruption measures, in the following areas of public affairs: conflict of • Interviews and questionnaires with 24 public interest; declaration of assets; lifestyle monitor- agencies ing; access to information; freedom of the press; freedom of speech; post-employment restrictions; • A second workshop to discuss the interaction whistleblowing; codes of conduct; blacklisting and between agencies complaints mechanisms. • A focus group to consider preliminary findings This formal framework is followed by an assessment of what actually happens in practice. The assess- • The compilation of a handbook ment highlights deficiencies in the formal framework itself or in its implementation. For example, rules and The goals of the Queensland pilot program were to: procedures designed to reduce opportunities for nepotism and cronyism or other corrupt relationships • Describe and map the Queensland Integrity may exist, but may not always applied in practice. System 162 NATIONAL ANTI-CORRUPTION STRATEGIES
• Understand the interactions between elements of The Queensland national integrity system meth- the Queensland Integrity System odology is an ambitious undertaking and requires considerable resources. The more straight-forward • Develop a methodology for describing and country studies, on which the Queensland approach mapping other such systems is based, provide an attractive entry point for diagno- sis of the strengths and weaknesses of integrity insti- • Lay the groundwork for developing best practice tutions and practices, leaving it for later to decide models whether to tackle more complex, second-generation mapping of national integrity systems. • Generate discussion of the Queensland integrity system and identify a range of issues which participants believed would benefit from review and reform.
ENDNOTES
1 The concept was first advanced in the first edition of 7 The UN Anti-Corruption Toolkit contains a detailed what is now Confronting Corruption: The Elements of a description of how national integrity workshops can be National Integrity System; The TI Source Book 2000 by organized and executed: http://www.unodc.org/unodc/ Jeremy Pope (Transparency International, Berlin, 2000). corruption_toolkit.html The full text is available at http://www.transparency.org/ 8 There should be no more than 15 people per group and sourcebook/index.html facilitators should ensure that all group members have an 2 In 1999, a sociological survey revealed that 73.8 percent opportunity to speak. Facilitators should prevent partici- of the businessmen interviewed considered that the pants from dominating discussions. media was the institution deserving the greatest praise 9 Examples of integrity pledges include Papua New Guinea for combating corruption. Other respondents also gave (peb.anu.edu.au/pdf/PEB18-1larmour-policy.pdf); Hon- the media the first place. duras (http://216.239.39.104/search?q=cache:cqm0Mxi 3 Anti-Corruption Plan for Transition Economies: http://www. PuzIJ:www.wri.org/wri/governance/pdf/ncsds - gfed/ oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf honduraspledge-eng.pdf+Honduras,+%22integrity+ple 4 The GPAC was launched by the UNODC in 1999 in col- dge%22&hl=en&ie=UTF-8.) laboration with the United Nations Interregional Crime 10 Transparency International National Integrity Systems and Justice Research Institute (UNICRI) to assist mem- Country Reports: http://www.transparency.org/activities ber states in their efforts to curb and prevent corruption /nat_integ_systems/country_studies.html by increasing the risks and costs of abusing power for 11 The full overview report can also be downloaded as well private gain. “The manifestation of corrupt practices in as the country studies at http://www.transparency.org/ public life, and the lack of effective institutions to coun- activities/nat_integ_systems/nis_index.html. The series ter it, has long-term detrimental effects on sustainable is being continued by Prof. Alan Doig and Stephanie development,” UNODC Executive Director Antonio Maria McIvor of Teesside Business School, University of Tes- Costa stressed at Brussels on 12 June 2003 at the ? side, United Kingdom. National Conference on Cleaner Public Life in Hungary. 12 The project partners are TIRI (the governance-access- 5 European Commission Strategy Paper and Report 2003: learning network) (www.tiri.org) and the Key Centre for http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php Ethics, Law, Justice and Governance at Griffith Univer- 6 The Spanish model has been recommended for Slovakia.: sity, Brisbane, Australia (http://www.gu.edu.au/centre/ See: http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_ kceljag/). eng/anticorruption_prosecution_spanish_slovakia.doc 13 The study and the handbook that was developed are available at: http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/ CHAPTER FOURTEEN I ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS 165
As the corrupt grow more sophisticated, conven- • Corruption brings injustice and, in its more tional law enforcement agencies become progres- serious manifestations, puts the lives and sively less able to detect and prosecute complex properties of the community at risk. corruption cases. Matters are made worse when corruption is endemic and when conventional law • The spirit of the Prevention of Bribery Ordinance enforcement mechanisms themselves harbor cor- (POBO) 6 enforced by the ICAC is to maintain a rupt officials. fair and just society.
In recent years, governments have sought to bolster • The law protects the interests of institutions enforcement and prevention efforts by creating spe- and employers and inflicts punishments on cialized anti-corruption agencies.1 unscrupulous and corrupt staff.
Government officials are subject to Sections 3, 4 CAN ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS and 10 of the Prevention of Bribery Ordinance and BE EFFECTIVE? staff of public bodies (who may not technically be “government officials”) are subject to Section 4.7 The usual model for anti-corruption agencies or commissions is the Hong Kong Independent Com- Section 3 reinforces the spirit to uphold a high stan- mission against Corruption (ICAC) 2 This Commis- dard of integrity within the civil service by: sion, established by the Independent Commission against Corruption Ordinance 19743 serves not • restricting civil servants from soliciting or only to investigate (but not prosecute) allegations accepting any advantage without the general or of corruption, but also to run public awareness special permission of the head of government campaigns and to audit the management systems of individual government departments and agencies • waiving the requirement of proof of an actual from an anti-corruption perspective. It has proved to corrupt act or undertaking be one of the relatively few outstanding successes in the fight against corruption anywhere in the world. Section 4 deals with corruption of public officials. It was also set up against a background of systemic Under this section: and widespread corruption, as graphically related on its website.4 Since its inception, the Commission • It is an offense for a public servant to solicit or has adopted a three-pronged approach of preven- accept any advantage offered as an inducement tion, investigation and public education to fight cor- to or reward in connection with the performance ruption.5 It has won the support of the community, of his official duty. and Hong Kong is now one of the least corrupt places in the world. • Any person offering such an advantage (the “giver”) also commits an offense. Surveys of the public in Hong Kong over the years have confirmed a confidence rating in the ICAC of Section 10 tackles seriously corrupt civil servants between 98 and 99 per cent – well above that of any and brings to book those who receive bribes over a other agency of the administration. There could be period of time even when the assets they possess no greater endorsement of their success in winning cannot be linked to any specific corrupt deal. It stip- public support. ulates that, in the absence of a credible explanation, it is an offense for a civil servant to maintain a stan- Hong Kong takes as its starting points the following dard of living or to possess or to control assets not principles: commensurate with his official salary and benefits.
• Corruption occurs when an individual abuses The Hong Kong model does not allow the ICAC his authority for personal gain at the expense of itself to prosecute cases, leaving the conventional other people. prosecution service to decide whether or not the 166 ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS
facts warrant court proceedings. The separation the ombudsman. The ombudsman, in this case, has of powers ensures that no case is brought to the the power to prosecute. This has been done with courts solely on the judgment of the ICAC. some success in a number of countries, including the Philippines.9 The Hong Kong model has proved effective not just because of the quality and determination of its staff Others argue that there should be a clear distinction coupled with the excellent legal framework within between the two roles: that the ombudsman’s office which they work. Rather, it is because the concepts serves to promote administrative fairness, and that of prevention and prosecution have both been this is best achieved by winning the confidence of functions of the Commission. Prevention (and the the bureaucracy. (Even so, the South African experi- community education that goes with it) has been ence suggests that the conventional Ombudsman a core activity of the Hong Kong example, often is still able to make his mark in the fight to contain informed by the revelations of investigators work- corruption.)10 An agency or commission which is ing on the enforcement side. This has enabled the also charged with enforcement is more likely to be Commission to develop a coherent and coordinated feared than trusted. set of strategies, with results that are the envy of many. Those who have tried to copy the model have In 2000, to strengthen anti-corruption efforts, the largely failed because they have lacked both this Lithuanian legislature, the Seimas, adopted a law coherent approach and the resources necessary on the Special Investigations Service (SIS) and con- to carry it through. More recently, promising starts verted a body previously accountable to the govern- have been made in Botswana and Malawi. There is ment, into an agency accountable to the president also the well-established New South Wales ICAC in and the Seimas. Australia, whose website is a unique source of infor- mation on corruption prevention and investigation.8 The Lithuanian law provides for the independence of both the SIS as an agency and for its investigations. Another major feature has been that, from the outset, The main functions of the SIS are: Hong Kong had a judiciary of integrity, which meant that cases were properly heard and processed. In • to carry out operational activities in detecting the absence of the rule of law, the experiment would and preventing crimes involving corruption almost certainly have had very different results. This provides the caution that a country intending to fol- • to conduct an inquiry and preliminary low the Hong Kong path needs also to focus very investigation sharply on the integrity needs of its judiciary. • to collect, store, analyze and sum up information If a judiciary is suspect, then the emphasis from about corruption and related social and the outset would need to be on the preventive economic phenomena and awareness-raising aspects of a Commission’s mandate, rather than centered on prosecutions. • to prepare and implement corruption prevention However, given that corrupt civil servants can be measures dismissed administratively, without a court case, and that a head of government generally has it • to report to the President of the Republic and the within his or her power to dismiss ministers, the Seimas on the results of the activity of the service agency could still make a considerable impact. The creation of specialized “anti-corruption courts” • to submit its proposal on how to make anti- or “integrity courts” would be another possibility. corruption activities more effective Judges and support staff carefully selected for their integrity would be selected for such courts. In performing some of their functions, the SIS officers have the right to carry out all operational activities In a different model, the responsibilities of an anti- provided for by the Code of Criminal Procedure and corruption agency are combined with the office of the Law on Operational Activity. In certain cases, the ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS 167
activities must be sanctioned by a prosecutor or a • Failure to win the involvement of the community judge. This last is an important safeguard against – Lack of public awareness campaigns, etc. possible abuse of otherwise wide-ranging powers. • Insufficient accountability – If the agency is not itself accountable in appropriate ways, it can WHY SOME ANTI-CORRUPTION AGENCIES become an agency for persecuting government FAIL AND WHY SOME SUCCEED critics.
It is likewise important to understand some of the • Loss of morale – As people lose confidence in reasons why anti-corruption agencies have failed the agency, its staff lose morale. and to ensure that these pitfalls are avoided. These include: • The agency itself becomes corrupt.11
• Weak political will – Vested interests and other From this, it is apparent that to succeed an agency pressing concerns overwhelm the leadership needs:
• Lack of resources – There is a lack of • To be an element within a wider, tailor-made appreciation for the cost-benefits of a “clean” national strategy administration and of the fact that an effective agency needs proper funding. • Government commitment and political will
• Political interference – The agency is not allowed • Concerted action with all other stakeholders to do its job independently, least of all to inves- tigate officials at the higher and highest levels of • Adequate laws with clearly-defined offenses and government. enforcement provisions
• Fear of the consequences – A lack of commit- • Impartiality and independence from political ment and a readiness to accommodate the sta- influences tus quo lead to agencies losing independence, resources, or both. • Transparency and effective accountability mechanisms • Unrealistic expectations – Fighting systemic corruption is a long-term exercise. • Credibility and public trust
• Excessive reliance on enforcement – The effec- • Consultation with civil society tive preventive capacities of the agencies are not fostered. • Appropriate expertise and specialization
• Ignoring the elimination of opportunities for cor- • Adequate resources and funding ruption to occur – Relying on enforcement after the event, corruption levels continue unabated. • A high level of ethics embodied in effective codes of conduct • Inadequate laws – Without enforceable and effective laws, an agency is hamstrung. In deciding whether or not to establish an anti-cor- ruption agency, the words of Alan Doig, a professor • Being overwhelmed by the past – A new agency, of fraud management at the University of Teesside usually small and needing to settle in, can be in the UK, should be heeded.12 In a major study, he overwhelmed by inheriting a vast backlog of notes that many countries have established anti- unfinished business from other enforcement corruption agencies without proper evaluation and agencies. in contexts where the appropriate organizational 168 ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS
features are absent. This adversely affects their of other government agencies? In Hong Kong, the development and operational effectiveness. agency is placed administratively within the office of the head of government, but reports independently Doig suggests that the following questions be taken to the legislature. Its separateness from the public into account: service and its autonomy of operation is reflected in law and practice. Alternatively, should an agency • What is the problem to be addressed, and how be placed within a ministry of the interior or minis- should it be addressed? try of justice? This model was recently rejected in Lithuania. • Is the corruption high-volume (such as traffic police or license clerks) or high-value (such as An agency can itself be used corruptly, in that it can procurement contracts) or politically sensitive be turned – with its formidable array of special pow- (involving government ministers) or sophisticated ers – against political opponents. The introduction (such as money laundering with overseas and of any agency must guard against this possibility. organized crime dimensions) or a combination Placing it under a minister in a government agency of all of these? is to tempt fate. The administration creating it may be above suspicion, but in democracies institutions • What are the strengths and weaknesses of have a longer life span than do governments, and existing institutions and should or could they none can predict the future. Continuing integrity be resolved by a new institution, a merger, at the highest levels of government should not be interagency co-ordination or co-operation, assumed. or segmented responsibilities? More than this, the worst excesses of “grand cor- ruption” can take place in and around the office of CAN A PROPOSED AGENCY the president. An anti-corruption agency placed in BE PROPERLY RESOURCED? such an office is hardly in a position to tackle supe- riors in the office hierarchy unless it is supported by From the outset, it is important to assess whether other accountability mechanisms. Thus, an agency any such new body is necessary, and in particular, should be responsible to the legislature and to the whether the costs of running a properly funded courts, in much the same way as is an ombuds- commission can be assured. An under-funded man. By monitoring the daily work of the Hong exercise will be doomed to failure, although few Kong Independent Commission against Corruption will be able to afford the well-funded operation in (ICAC), citizens’ advisory committees build addi- Hong Kong. There the funding approach was built tional public confidence in the institution. on the conviction that the resources invested in cor- ruption prevention in fact return large dividends to By contrast, when a commission has been placed the public purse, both directly and indirectly. Some wholly under the office of president (without the sup- administrations provide their agencies with a share port of other separate accountability mechanisms), of what they recover, although this approach can and reports only to the president, it has generally lead to over zealousness and abuse. However, been conspicuously unsuccessful in tackling high- notwithstanding its relatively modest resources, the level corruption.13 Lithuanian agency has earned a good reputation in a comparatively short period of time. APPOINTING THE HEAD OF THE AGENCY
WHERE SHOULD SUCH AN AGENCY The effectiveness of the agency may well be BE POSITIONED? determined by how the officeholder is appointed or removed. If the appointing mechanism ensures Having decided that an agency is needed, where consensus support for an appointee through the should it be positioned? Should it be independent legislature, rather than government, and an account- ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS 169
ability mechanism exists outside government (e.g., a issue of public distrust if the president is seen as legislative committee on which all major parties are being outside the scope of the agency’s effective represented), the space for abuse or non-partisan jurisdiction. Even more significantly, a special provi- activities can be minimized. sion will send the very important signal to the public that the government and the legislature are serious A flaw in many legislative schemes involves giving about countering corruption and that no one is a president (or any political figure) too much control exempt from the rule of law. The public relations over the appointment and operations of an anti-cor- aspect of this provision alone warrants its inclusion. ruption agency. The president is the head of the executive branch of government, and members of The head of an anti-corruption agency cannot the executive can also succumb to temptation. This generally bring charges against a president while could place the president in the impossible position in office, as he or she is usually immune from suit of deciding whether or not to prosecute close politi- or legal process under a country’s constitution. cal colleagues. Impeachment proceedings will generally follow per orders from the legislature. The legislature speaker Precise appointment procedures will vary from presides over the proceedings. This immunity gap country to country, but each should address the can be closed if the anti-corruption legislation allows issue of whether the proposed mechanism suf- the head of the anti-corruption agency to report the ficiently insulates the appointment process. It must matter in full to the speaker of the legislature when: be one that ensures that an independent person of integrity is likely to be appointed, and that such a • There are reasonable grounds to believe that the person is adequately protected while in office. The President has committed an offense against the office-holder should also be afforded the same Act. rights of tenure of office as those enjoyed by a supe- rior court judge. Removal from office should never • There is prima facie evidence which would be be at the discretion of existing powers, but only in admissible in a court of law. accordance with a prescribed and open procedure, and only on the grounds of incompetence or mis- Thereafter, it would be the responsibility of the behavior. speaker to proceed in accordance with the legisla- ture’s orders. An alternative is to provide for a spe- In several countries, attempts have been made to cial prosecutor, as occurs under US law. appoint serving judges as head of an anti-corruption commission. However, these have invited successful court challenges on the grounds that a judge is, by KEEPING THE ANTI-CORRUPTION virtue of his or her post, constitutionally disqualified AGENCY CORRUPTION-FREE from serving at the same time in a position within the executive government by virtue of the doctrine Such an agency is obviously a ripe target for corrupt of separation of powers. interests and for the attention of organized crime. Robust steps have to be taken to prevent it from becoming a victim of corruption itself. Hong Kong THE POSITION OF THE HEAD OF STATE has achieved this through augmenting its account- AND GOVERNMENT ability to the head of government and to the legisla- ture with a series of advisory committees. The framework must necessarily provide for a procedure to deal with the theoretical situation of There are four of these, made up of some 40 the anti-corruption agency or commission finding prominent citizens who are appointed by the head evidence that a president may have acted corruptly. of government to oversee the work of the ICAC. However remote the likelihood of this happening The Advisory Committee on Corruption oversees may be, lawmakers must look ahead to unpredict- the general direction of the ICAC and advises on able eventualities. They must also reflect on the policy matters; the Operations Review Committee 170 ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS
oversees the work of the ICAC’s investigative arm; mation in advance of a Committee meeting, to the Corruption Prevention Advisory Committee review such action at the first meeting thereafter. advises on the priority of the corruption prevention studies and examines all the study reports; and the 8. To advise on such other matters as the Citizens Advisory Committee on Community Rela- Commissioner may refer to the Committee or tions advises the ICAC on the strategy to educate on which the Committee may wish to advise. the public and enlist their support.14 9. To draw to the Chief Executive’s (head of Particularly critical is the role played by the government’s) attention any aspect of the work Operations Review Committee, which is positioned of the Operations Department or any problems to detect any serious malfunctioning and abuse encountered by the Committee. within the organization. The terms of reference for this committee include: 10. To submit annual reports to the Chief Executive which should be published. 1. To receive from the Commissioner information about all complaints of corruption made to From the outset, an internal investigation and the Commission and the manner in which the monitoring unit was established to investigate all Commission is dealing with them. allegations of corruption made against ICAC staff. All completed investigations are reported to the 2. To receive from the Commissioner progress Operations Review Committee for resolution. reports on all investigations lasting over a year or requiring substantial resources. An additional safeguard is an independent ICAC Complaints Committee, chaired by an Executive 3. To receive from the Commissioner reports on Council member (member of the Cabinet), that the number of, and justifications for, search monitors all complaints against the ICAC. Those warrants authorized by the Commissioner, and wishing to lodge a complaint against the conduct of explanations as to the need for urgency, as soon an ICAC officer or ICAC practices and procedures afterwards as practical. are directed to the Committee through the ICAC’s website. 4. To receive from the Commissioner reports on all cases where suspects have been set free on bail Should there be reasonable grounds for believing by ICAC for more than six months. that officials have been behaving improperly, the exercise of powers of suspension become neces- 5. To receive from the Commissioner reports sary while investigations are taking place. However, on the investigations the Commission has these powers of suspension, too, can easily be completed and to advise on how those cases abused. One can imagine a scenario in which the that, per legal advice, are not being subject to head of an anti-corruption agency might be sus- prosecution or caution, should be pursued. pended by a future president, simply because he or she was investigating allegations which might 6. To receive from the Commissioner reports on be politically embarrassing. There must always be the results of prosecutions of offenses within the an appropriate independent check on the power of Commission’s jurisdiction and of any subsequent suspension. appeals. The relationship between an anti-corruption agency 7. To advise the Commissioner on what information and a director of public prosecutions is also a critical revealed by investigations into offenses within one. What use is evidence if the suspect cannot be its jurisdiction shall be passed to government prosecuted? Generally, under a constitution, such a departments or public bodies, or other organiza- director is given sole oversight for all prosecutions tions and individuals; or, where in exceptional and is empowered to intervene in any criminal pro- cases, it has been necessary to pass such infor- ceedings initiated by any other person or authority. ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS 171
However, in assessing the independence and the administration and to the agency. There may be, likely effectiveness of an anti-corruption agency, the for example, compelling factors that render recom- question arises whether, under the constitution, the mended reforms inappropriate. director enjoys sufficient independence in exercising the discretion to prosecute. A guarantee is needed Nevertheless, some countries have found that a to ensure that there will be little scope for political public service can ignore an anti-corruption body’s interference after investigations by the agency have recommendations. In such cases, the legislature, been completed. through the agency’s annual report, a special over- sight committee or otherwise, may be able to be used as a forum in which departments which fail ARRANGEMENTS TO CONSULT WITH THE PUBLIC to cooperate can be held to account for failures to revise bad practices. The agency’s relationship with the public is also critical to its success. Some agencies, such as the highly successful Hong Kong ICAC, have estab- THE LEGAL AND ADMINISTRATIVE FRAMEWORK lished formal arrangements whereby public par- ticipation in policy formulation is ensured through To operate successfully, an anti-corruption agency the Committees discussed above. By providing must have: for such an arrangement, which can take the form of a committee chaired by the Minister of Justice, • guaranteed access to information the anti-corruption framework encourages public accountability. • power to freeze assets and bank accounts
The relationship with the public is also important in • power to seize travel documents laying the foundation for the preventative functions of an anti-corruption agency. The framework must • power to protect informers provide for the involvement of a wide range of people and interests in the formulation of prevention policies • power to blacklist or debar corrupt foreign and and their execution. In this way, various stakehold- domestic companies from public contracting ers become involved in the prevention process, and their own institutions – both within government and • the criminalization of “illicit enrichment” in the private sector – can be mobilized in support of the agency’s efforts. In addition, there can be special provisions relating to disclosures by bidders when tendering for public contracts (see below). RECOMMENDATIONS TO OTHER GOVERNMENT AGENCIES It is also important that any special powers conferred on an anti-corruption agency conform to interna- It would be misleading to think that every anti-cor- tional human rights norms, and that the agency itself ruption recommendation from an agency will be operates under the law and is accountable to the relevant and practical. It can be counterproductive courts. In setting the parameters for the establish- to give an agency the power to require that specific ment of an anti-corruption agency, a government changes be made. Rather, it is better for the head of must ask itself if it is creating something that would the administration to direct departments to cooper- be acceptable if it were an opposition party. Very ate with the agency, and for the agency to sit down often the answer changes with perspective. The with a department’s management and work out search should be for a formula which seems fair and practical and acceptable changes to the system workable to everyone, whether in or out of govern- under review. The department should implement ment. Above all, it should allot appropriate powers the solutions thus identified. If not, the department of investigation, prosecution and, sometimes most should give an explanation to both the head of the importantly, prevention. Arrangements must be 172 ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS
such that the agency not only can, but will survive When speed is of the essence, it should be able changes in power. to do so prior to getting a court order. Without this power, bankers can simply transfer money elec- Further elaboration of the requirements for a suc- tronically in a matter of minutes. There should also cessful anti-corruption agency follows: be a corresponding right of application to a supe- rior court when a third party feels aggrieved. (a) Access to information (c) Seizing travel documents An important factor to be considered in estab- lishing the legal framework for an anti-corruption It is also usual for an agency to have the power to agency or commission is that adequate powers seize and impound travel documents to prevent a be given to access documentation (including bank person from fleeing the country; perhaps in emer- accounts) and to question witnesses. In some gency cases, even to do so temporarily without countries, efforts are made to restrict the access of having to wait for a court order. This is a necessity, an agency to information. However, there is no rea- as an agency’s power of arrest generally arises son, in theory or in practice, why an agency ought only when there is reasonable cause to believe that not to enjoy, as an ombudsman does, all the rights an offense has been committed. of law enforcement officers, and full access to gov- ernment documents and public servants. (d) Protecting informers
(b) Special powers to seize assets, It is also customary for an agency to have the freeze bank accounts power to protect informers. In some cases, inform- ers may be junior government officials who com- The anti-corruption agency or commission must plain about the corrupt activities of their supervi- have the power to freeze those assets that it rea- sors. (They cannot be expected to complain if they sonably suspects may be held on behalf of people risk losing their jobs or other forms of harassment.) under investigation. Not only should there be legislative protection for informers, but physical protection should also be available – extending, where necessary, to safe houses and, in exceptional cases, sanctuaries in other countries.
In the context of protecting all informants, the rel- evant provisions in Botswana’s legislation read as follows:
45 (1) In any trial in respect of an offence under Part IV, a witness shall not be obliged to disclose the name or address of any informer, or state any matter which might lead to his discovery.
(2) Where any books, documents or papers which are in evidence (contain his name, etc.) the court ... shall cause all such passages to be concealed from view or to be obliterated so far as may be necessary...
(3) If in any such proceedings ... the court, after full inquiry into the case, is satisfied that ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS 173
the informer willfully made a material statement (b) is in control of pecuniary resources or which he knew or believed to be false or did not property disproportionate to his present or believe to be true, or if in any other proceedings past official emoluments, shall, unless he a court is of the opinion that justice cannot be gives a satisfactory explanation to the court fully done between the parties thereto without as to how he was able to maintain such a disclosure of the name of the informer … standard of living or how such pecuniary the court may permit inquiry and require full resources or property came under his disclosure16 control, be guilty of an offence.
Legislation should also ensure that legal practitio- (2) Where a court is satisfied in proceedings for ners, accountants and auditors can all be required an offence under subsection (1)(b) that, having to disclose certain information about their clients’ regard to the closeness of his relationship to the affairs notwithstanding professional privilege. accused and to other circumstances, there is reason to believe that any person was holding (e) Debarment of corrupt foreign companies pecuniary resources or property in trust for or from bids on public procurement contracts otherwise on behalf of the accused or acquired such resources or property as a gift from the Knowing that they are beyond the reach of authori- accused, such resources or property shall, in ties and free to breach the criminal law by paying the absence of evidence to the contrary, be bribes to public officials, foreign suppliers often presumed to have been in the control of the regard themselves as exempt from local laws. accused. This situation can be resolved, at least in part, by adding a remedying provision to the act creating (3)-(4) (Repealed 56 of 1973 s. 2) an anti-corruption agency. Such a provision may (5) In this section, “official emoluments” includes a state that when the agency has evidence which pension or gratuity…15 establishes, on the balance of probabilities, that such a company or its subsidiary has committed Mandatory disclosure of commissions paid in public an offense against the act, the agency can apply procurement bids to the court for an order excluding that firm or its directors and all other companies associated with The use of “commissions” (which are paid to local it, from undertaking any business with the govern- agents and are often the cover for bribes) is the ment for a period of time decided by the courts. most frequent source of corruption in international transactions. Not only does this practice threaten (f) The offense of unexplained wealth sound decision-making, but also adds to the national debt. Little or no income tax is paid by In a number of countries, the law requires that per- those receiving the payments. The public loses out sons in possession of unexplained wealth be called in all three respects. upon to give a credible explanation as to how they came by it or risk being charged with “living beyond Therefore, legislation establishing an anti-corruption one’s known means.” The Hong Kong ICAC has agency or commission could oblige those tender- found Section 10 of its Ordinance to be particularly ing for public contracts – and their local and other effective: agents – to make full disclosure of all commissions and performance bonuses paid in respect to their (1) Any person who, being or having been a pre- bid. It can also require that tenderers provide, on scribed officer (i.e. public servant): request, full details of the services rendered for those commissions. Such disclosures should be made at (a) maintains a standard of living above that the time of the bidding and again within six months which is commensurate with his present or of the completion or abandonment of a contract. A past official emoluments; or good example of dealing with secret commissions is New Zealand’s Secret Commissions Act of 1910.17 174 ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS
witch-hunts over past events. It also makes the SHOULD NEW LAWS AND whole idea of putting the past aside more palatable. OFFENSES BE RETROSPECTIVE?
A new anti-corruption agency is usually established ASSETS FORFEITURE UNITS – in a situation where corruption has become out of THE SOUTH AFRICAN EXPERIENCE control. There will be a large number of outstand- WITH CIVIL ASSET FORFEITURE ing cases requiring attention, and at the same time, urgently needed reforms in official practices and A highly successful initiative in South Africa has procedures. There will also be a skeptical public, been not to establish an anti -corruption commis- unsure as to whether the anti-corruption efforts are sion as such, but to embark on a strategy of civil genuine. In such circumstances, it is easy for a new asset forfeiture.18 agency to be swamped by old cases, and quickly take on the appearance of being just another inef- South Africa’s Asset Forfeiture Unit is a unit within the fectual body. How can these dangers be avoided? Office of the National Director of Public Prosecutions. When property is tainted by criminal activity, the Unit It is usually best for the legislative framework to can commence court proceedings for its forfeiture to provide that a new agency or commission focus on the state. the future, rather than be forced to deal with out- standing and perhaps crippling caseloads inherited Under the Prevention of Organised Crime Act 199819, from the police. Such a burdensome state of affairs property tainted by criminal activity is liable to be for- could quickly overwhelm the new agency with feited to the state by way of a civil action. Civil asset enforcement obligations at the expense of other forfeiture enables the state to confiscate suspected essential tasks of prevention and containment. The criminals’ assets purely through a civil action against Hong Kong ICAC overcame this through the legis- the property, without the need to obtain a criminal lation referred to above, which states that: conviction against the owner of the property.
Notwithstanding section 12 (jurisdiction), the Com- On application by the National Director of Public missioner shall not act as required by paragraphs Prosecutions, the High Court can make an order (a), (b) and (c) of that section in respect of alleged forfeiting property to the state which the court, on a or suspected offences committed before 1 January balance of probabilities, finds to be “an instrumental- 1977 except in relation to: ity” of a crime (i.e. was used in the crime, such as a vehicle, or a building used to store stolen property), (a) persons not in Hong Kong or against whom a or that it is the “proceeds of unlawful activities.” The warrant of arrest was outstanding on 5 November validity of such an order is not affected by the out- 1977; (b) any person who before 5 November 1977 come of criminal proceedings. Even if a suspected had been interviewed by an officer and to whom criminal is acquitted in a criminal court (where the allegations had been put that he had committed state has to prove its case beyond a reasonable an offence; and (c) an offence which the Governor doubt – a higher burden of proof than a ‘balance considers sufficiently heinous to warrant action. of probabilities’), he or she can still have property forfeited to the state. Such legislation leaves existing offenses to be dealt with in the ordinary way (by the police) and under Assets forfeited are used to assist law enforcement the existing law. However, it also allows flexibility with agencies in combating organized crime, money respect to those cases which occurred in the past, laundering, criminal gang activity and crime in gen- but which a Head of Government deems in the public eral, as well as to compensate victims of crime. In interest to be important enough to be investigated by the United States, where similar civil asset forfeiture the commission. Including this kind of provision in the legislation has been in existence since 1970, forfei- legislative framework helps a commission begin on ture actions raise about $500 million for the federal a fresh footing and allays any possible fears about government per year. ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS 175
been empowered to hold public hearings.21 On In South Africa, a specialist multi-disciplinary unit these occasions, witnesses are summoned to give comprising lawyers (criminal and civil), accountants evidence and, although their evidence cannot be and financial investigators was established in 1999 used against them in criminal proceedings, the to ensure that forfeiture was used effectively. hearings provide an opportunity to enlighten the public as to precisely what has been taking place. Experience in the United States had shown that civil Once illegal and highly questionable patterns of asset forfeiture legislation was often implemented behavior have been exposed in this way, it is rea- poorly because the police and prosecutors tended sonable to expect that those involved are likely to to focus their activities on achieving convictions be shamed into changing their ways. In particular, rather than also gathering evidence to support civil an inquiry into abuses of travel privileges by elected forfeiture proceedings. Forfeiture involved a rela- members of the New South Wales State legislature tively complex and novel civil law about which most led to greater clarity in procedures and higher stan- police officers and prosecutors knew very little. It dards of conduct by those concerned. was only after Congress had passed a special bud- get to employ forfeiture specialists in each of the US However, such public hearings have sparked an Attorney General offices nationwide that civil asset intense debate and led to a re-examination of the forfeiture legislation started to be used effectively. way in which the Agency is to work in the future. Public hearings outside the criminal justice system The South African unit was warned to expect litiga- can leave allegations unresolved and, worse, prevent tion from rich and powerful criminals, desperate to the trial of suspects who, justifiably, say that they retain their ill-gotten gains and able to afford the could not now have a fair trial. Although the practice best legal brains in the country to raise every imag- may well be abolished in New South Wales, in a state inable technicality. This has proven to be the case, gripped by systemic corruption and anxious to put notwithstanding the fact that in the US another the past behind it, the approach may have value as experience has prevailed. American courts have a way of closing down corrupt practices by exposing consistently upheld civil asset forfeiture legislation them to public view. If there are to be no subsequent against countless technical objections. The US court proceedings (provided, of course, that a full courts have held that proceeds forfeiture is a simple and honest disclosure has been made), it would restitution, and represents neither a fine nor a pun- serve as a way of shaming those from the past, and ishment. They have also rejected arguments that the as a means of highlighting practices which were assets in question should be available to pay for a unacceptable and so must be changed. defendant’s lawyers on the basis that a defendant has no right to spend another person’s money. Some argue for versions of truth and reconciliation commissions as a way of breaking with the past. There were, however, initial difficulties in South However, this gives rise to difficulties. It is one thing Africa on the issue of whether the forfeiture law to forgive and pardon a human rights abuser – quite should cover assets acquired before the Act came another to do so leaving the offender in possession in to force. The Act has since been amended to of illicitly acquired wealth. remove the various points of difficulty, and it now appears to be working effectively.20 By the begin- ning of June 2000, the unit had initiated 28 cases EXPECTATIONS and had been successful in 23. Assets seized as of June 2003 exceeded 11 million US dollars. It is true to say that anti-corruption agencies have met with mixed results. For reasons not yet wholly apparent, they have tended to be much more suc- PUBLIC HEARINGS cessful in East Asia – in countries such as Singapore, Malaysia, Taiwan and Hong Kong – than they have The ICAC in New South Wales, Australia, another been elsewhere. One factor is clear: in each of those leading anti-corruption agency, has for some years countries the agencies have enjoyed high levels of 176 ANTI-CORRUPTION COMMISSIONS
ENDNOTES
1 Hong Kong ICAC: http://www.icac.org.hk/eng/main/ 9 See http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/ 2 Hong Kong Bilingual Laws Information System: http:// day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html. www.justice.gov.hk/home.htm 10 Adapted from Bertrand de Speville, Why do anti-corruption 3 About the Hong Kong ICAC: http://www.icac.org.hk/eng/ agencies fail, UNGOPAC, Vienna, Austria, April, 2000. abou/index.html To obtain a copy, please email: bdes@compuserve.com 4 For a discussion of the Hong Kong ICAC’s experience in 11 Doig, A, Moran, J, and Watt, D. (2001) Working paper: Busi- prevention, see: http://www.unafei.or.jp/pdf/56-26.pdf ness Planning for Anti-Corruption Agencies; To obtain a copy, please email: r.a.doig@tees.ac.uk 5 http://www.csb.gov.hk/hkgcsb/rcim/pdf/english/central /aan_e.pdf 12 In South Africa, where the Heath Commission required the approval of the Minister of Justice before it could 6 The complete legislation may be accessed at http:// act on a particular complaint, the working relationship www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564 collapsed on a change of Minister. 840019D2F9?OpenView. 13 See http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1. 7 New South Wales ICAC: http://www.icac.nsw.gov.au html 8 The Ombudsman “shall act promptly on complaints filed 14 The Corruption and Economic Crime Act, 1994 in any form or manner against officers or employees of the Government, or of any subdivision, agency or 15 Hong Kong Prevention of Bribery Ordinance (Cap 201) instrumentality thereof, including government-owned 16 Secret Commissions Act 1910: http://www.legislation. or controlled corporations, and enforce their administra- govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes tive, civil and criminal liability in every case where the 17 See: http://www.iss.co.za/PUBS/CRIMEINDEX/00VOL evidence warrants in order to promote efficient service 4NO3/Assetforfeiture.html by the Government to the people (Section 13, R.A. No. 18 Republic of South Africa, Prevention of Organised Crime 6770; see also Section 12 Article XI of the 1987 Constitu- Act, 1998: http://www.gov.za/acts/1998/a121-98.pdf tion). The Ombudsman shall give priority to complaints filed against high ranking government officials and/or 19 For a discussion of constitutionality issues, see Deepak those occupying supervisory positions, complaints Gupta, Republic of South Africa’s Prevention of Organised involving grave offenses as well as complaints involving Crime Act: A Comparative Bill of Rights Analysis: http: large sums of money and/or properties (Sec. 15, R.A. No. //www.law.harvard.edu/studnets/orgs/crcl/v.37/gupta. 6770).” http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate. pdf html 20 New South Wales ICAC: http://www.icac.nsw.gov.au/ political and public support. They have also had adequate research abilities, and have adopted both rigorous investigative methods and innovative pro- grams of prevention and public education.
One may suspect that some other anti-corruption agencies have been established with perhaps no real expectation of their ever tackling difficult cases at senior levels of government. They have been staffed and resourced accordingly. Some have done good work in attacking defects in integrity systems, but only at junior levels; however, most have had a negligible impact on tackling grand corruption.
Even when agencies or commissions are well- resourced and established under model legislation, to be wholly successful they will still have to rely on other institutions. If the judicial system is weak and unpredictable, then efforts to provide remedies through the courts will be problematic. So when corruption is widespread, an agency alone will not provide a complete answer, but it will be an impor- tant part of a broader national plan of action. CHAPTER FIFTEEN I THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY 179
THE MEDIA dent media must have the same free access as the official media have to all material and facilities necessary to their publishing or broadcasting A free media ranks alongside an independent judi- operations. ciary, as one of the two powers that should not be held accountable to politicians. Both serve as • States must not restrict access to newsprint, potent counter-forces to corruption in public life and printing facilities and distribution systems, both must receive special protection. Unlike judges, operation of news agencies, and availability public prosecutors and attorneys-general, the pri- of broadcast frequencies and facilities. vately owned media is not appointed or confirmed in office by politicians. Without a free media, civil • Legal, technical and tariff practices by commu- society is crippled, both by a lack of information and nications authorities which inhibit the distribution an inability to engender public debate. of news and restrict the flow of information are condemned.
PRINCIPLES OF A FREE MEDIA • Government media must enjoy editorial indepen- dence and be open to a diversity of viewpoints. Governments should embrace a basic set of prin- This should be affirmed in both law and practice. ciples to shape approaches to the media. In general these argue against legislation and restriction.1 • There should be unrestricted access by the print and broadcast media within a country to outside An example is set out in the Charter for a Free Press news and information services, and the public approved by journalists from 34 countries at the should enjoy similar freedom to receive foreign Voices of Freedom World Conference on Censorship publications and foreign broadcasts without Problems.2 Then United Nations Secretary General, interference. Boutros Boutros-Ghali declared that “They [the Charter’s principles] deserve the support of every- • National frontiers must be open to foreign jour- one pledged to advance and protect democratic nalists. Quotas must not apply, and applications institutions.” He added that the provisions, while for visas, press credentials and other documen- non-binding, express goals “to which all free nations tation requisite for their work should be approved aspire.” promptly. Foreign journalists should be allowed to travel freely within a country and have access to The Charter reads: both official and unofficial news sources, and be allowed to import and export freely all necessary • Censorship, direct or indirect, is unacceptable; professional materials and equipment. thus laws and practices restricting the right of the news media freely to gather and distribute • Restrictions on the free entry to the field of information must be abolished, and government journalism or over its practice, through licensing authorities, national and local, must not interfere or other certification procedures, must be with the content of print or broadcast news, or eliminated. restrict access to any news source. • Journalists, like all citizens, must be secure in • Independent news media, both print and broad- their persons and be given full protection of law. cast, must be allowed to emerge and operate Journalists working in war zones are recognized freely in all countries. as civilians enjoying all rights and immunities accorded to other civilians.3 • There must be no discrimination by governments in their treatment, economic or otherwise, of the Freedom of expression and freedom of the media news media within a country. In those countries are among the most basic human rights and an where government media also exist, the indepen- essential component of any democratic society. A 180 THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY
free, independent and pluralistic media is essential The Constitution of Malawi enshrines the concept of to a free and open society and to accountable sys- the freedom of the media not once, but twice, and tems of government. in the following terms:
The OSCE participating States have already “Every person shall have the right to freedom of declared their commitment to the principle of a free, expression”. independent and pluralistic media, and did so in the Helsinki Final Act of 1975. This has become a “The press shall have the right to report and guiding concept for all OSCE participating States as publish freely, within Malawi and abroad, and to be well as an integral part of all OSCE documentation accorded the fullest possible facilities for access to regarding freedom of expression, from 1975 to the public information”.5 present day. In order to strengthen the implemen- tation of their commitments regarding freedom of Laws declaring freedom of expression require sup- expression, in 1997 the OSCE participating States port and enforcement from the courts. A prerequisite decided to establish the unique institution of the for building a free media, therefore, is a legal system OSCE Representative on Freedom of the Media.4 that is independent of political influence and has a firm constitutional jurisprudence supporting the The OSCE Representative on Freedom of the Media concept of a free media. Judges can draw strength has outlined a number of issues of general concern from Article 19 of the International Covenant on Civil in Eastern Europe and the former Soviet Union. and Political Rights, which states: Paramount among them is “structural censorship”; i.e., indirect pressure on the media from existing Everyone shall have the right to freedom of opinion political and economic structures that are often and expression; this right shall include freedom remnants of the past. “Structural censorship,” just to seek, receive and impart information and ideas like any other form of censorship, can effectively of all kinds, regardless of frontiers, either orally, in kill a free media. Outside the channels of govern- writing or in print, in the form of art, or through any ment-owned media, the media is self-appointed other media of his choice. and generally sustained by a public that sees the privately owned media’s output as valuable and so consumes its products, be they print or electronic. THE STATE-OWNED MEDIA AND PUBLIC SERVICE BROADCASTING An essential pre-requisite for any free media is a legal guarantee of freedom of expression, a provi- Some argue that the state has no role to play in sion found in most constitutions. owning mass media. Few, however, would argue against the concept of public service broadcasting.
INDEPENDENCE OF THE MEDIA Public service broadcasting has three essential features. It has objectives that differ from those dic- Who should be the guarantor of a free media? tated by the market; these are to inform, to educate Censorship of the media takes many forms and and to entertain across genres; and, above all, it is raises its head in almost all countries. Few have free to everyone as a truly public service. legal systems which guarantee absolute freedom of the media. Broadcasting markets exhibit market failure. Leaving broadcasting entirely to the market would result The First Amendment of the Constitution of the in programs that do not reflect what even well- United States, as tested before the U.S. Supreme informed viewers and listeners would want to see Court, comes as close to guaranteeing a society or hear. The market, left to itself, could produce a free of censorship as any particular legislative act. glut of violence and pornography, which is not what many consumers want. A key role for public policy is, therefore, to correct these failings.6 THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY 181
In many countries, the government itself is the larg- RESTRICTIONS ON OWNERSHIP est media owner (often of the leading television and radio stations) – a situation which undermines the Private media ownership carries with it the danger very concept of ensuring the genuine independence of the mass media conglomerate. A concentration of the media from the influences of the state. The of media ownership in too few hands can drown out rights of journalists in state-owned media enter- dissenting voices and constitute a threat to democ- prises and the degree of freedom they enjoy are racy through its ability to manipulate the opinion of sometimes, but not always, stipulated and guaran- the electorate. This is a menace that calls for strong teed in law. Any lack of legislation and regulation in and principled regulation to restrict mergers and this context can be a direct threat to the indepen- takeovers. Countries should ensure that there is dence of the media. always competition in the media market-place. This is increasingly difficult to manage in a globalized Perhaps the best model is that of the British world, and particularly in an age of satellite televi- Broadcasting Corporation (BBC). Established by sion. However, with the growth of the Internet, the an act of the Executive (a Royal Charter), the body ability to convey news has to some extent been periodically enters into a formal agreement with the democratized. This can carry another set of prob- government about the terms for its existence. The lems, but it does mean that global communication is present agreement is for a period of ten years so it is no longer the exclusive preserve of powerful. not tied to the term of a government. The institution is funded through a government levy on viewers. The United Kingdom is also one of the countries that Para 2.1 (the very first substantive section) reads: aims to foster a diversity of ownership. There are bans on media holdings by local authorities; politi- 2.1. The Corporation shall be independent in cal organizations; religious organizations (regulators all matters concerning the content of its have discretion to waive this in relation to some ser- programmes and the times at which they vices); publicly funded bodies; advertising agencies are broadcast or transmitted and in the and bodies the regulators consider already to have management of its affairs.7 undue influence. There are also bans on cross- media ownership, which limit the growth of media Invariably, there is a contest between the govern- companies with radio, television and print media ment of the day and the BBC, whose governors, interests.9 although government-appointed, have sought to defend their independence when criticized by the government. In this, they are fortified by a strong RESTRICTIONS ON CONTENT body of public opinion in support of an independent public service broadcasting body. Restrictions on widely accepted rights of freedom of expression relate to the rights or reputations An alternative is the American public broadcasting of private individuals, matters of national security system, which is supported by a combination of and bans designed to protect the public interest member donations, federal appropriations, grants which can be reasonably justified in a democratic and endowments from non-governmental orga- society (e.g., bans on pornography and pedo- nizations and corporate sponsors, and tax-based philiac material). revenues from federal, state and local govern- ments. PBS, the Public Broadcasting Service, is the Article 10 of the European Convention on Human system’s television branch, and radio programs are Rights reads: broadcast through NPR or National Public Radio. Despite the common perception that the system 1. Everyone has the right to freedom of expression. relies primarily on government funding for its exis- This right shall include freedom to hold opinions tence, private sources in fact account for 75 percent and to receive and impart information an ideas of all funding.8 without interference by public authority and regardless of frontiers. This article shall not 182 THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY
prevent States from requiring the licensing of ties for journalists who publish articles that may be broadcasting, television or cinema enterprises. viewed as insulting to holders of high government office. In some cases, these laws make no distinc- 2. The exercise of these freedoms, since it tion as to whether media reports are truthful or not. In carries with it duties and responsibilities, may other words, the fact that a journalist wrote the truth be subject to such formalities, conditions, about improper acts by leaders of the government restrictions or penalties as are prescribed by would not be viewed by the courts as a defense law and are necessary in a democratic society, in cases where anti-insult laws are applied. These in the interests of national security, territorial laws amount to forms of intimidation and censorship integrity or public safety, for the prevention of which can be particularly advantageous to corrupt disorder or crime, for the protection of health or officials. In this regard, anti-insult laws should be morals, for the protection of the reputation or subsumed within libel law. Much better examples the rights of others, for preventing the disclosure are provided by French and by German law. of information received in confidence, or for maintaining the authority and impartiality of the In France, a defendant can use pleas of truth, good judiciary. faith and privilege. Truth is an absolute justification, except in criminal or civil cases where the matter Although many journalists would accept that such is protected under the law of privacy, is more than restrictions are reasonable, they would almost ten years old, or the matter is subject to amnesty, all agree that they must be narrowly interpreted. rehabilitation, limitation or successful judicial appeal. Criminal libel and defamation claims can be used Defendants unable to establish the truth can present to intimidate or even to imprison and bankrupt jour- evidence of good faith, such as a belief in the truth nalists and media company owners. Worse still, the of the statement; deadline pressures; a desire to same laws can be used to muzzle, bankrupt and inform the public; the use of the word “allegedly”; or imprison political opponents when they criticize a that the statement originated from another source. ruling regime. The balance in Germany is also a sound one. The While the legal and regulatory frameworks should German media enjoys constitutional freedom of provide appropriate protection for the reputations of expression, which limits the effect of libel claims the innocent, these ought not, for example, provide against them, and defamation damages awards are restrictions that may prevent the media from pub- lower that those of the US and other countries such lishing matters simply because these could damage as the United Kingdom. the public reputation of public office holders. To do so would undermine freedom of expression. A Criminal defamation law in Germany recognizes decision by the European Court on Human Rights three distinctions: insult, slander and malicious held that the politician “inevitably and knowingly defamation. Insult is an attack on the plaintiff’s lays himself open to close scrutiny of his every word honor which tends to lower the victim’s reputation to and deed by both journalists and the public at large, society at large. Slanderous statements must have and must display a greater degree of tolerance10. been communicated to a third party and must lower Laws should distinguish between honest and wil- a person in the estimation of right-thinking mem- ful or malicious mistakes in reporting, and allow bers of the community. The malicious defamation for prompt apologies to count for much when the offense concerns the deliberate and intentional dis- defamatory publication is not intentional. semination of false factual statements that are either defamatory or cause harm to the person.
THE BURDEN OF PROVING THE TRUTH – Defenses for both civil and criminal defamation THE DANGER OF PUBLISHING IT suits are: truth, legitimate public interest, and comment and critical opinion. Although truth is a In recent years a number of governments have good defense, it is not always a complete defense. introduced legislation which stipulates severe penal- Legitimate public interest is a defense that applies THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY 183
solely to statements of fact. German courts look CONTROL OF THE PRESS THROUGH favorably on defense pleas when public interest THE REGISTRATION OF NEWSPAPERS issues are at stake. There is also a strong emphasis AND JOURNALISTS on corrections of publishing errors through retrac- tions and apologies and damages are regarded as Licensing of newspapers is used in some countries a secondary remedy. as a way of controlling the press. The only legitimate rationale for imposing a licensing requirement is to The OSCE Representative on Freedom of the Media ensure that a newspaper has a registered address has also outlined the misuse of libel and defamation where legal process can be served in the event its laws by government officials that may often lead to proprietors breach the law. the closure of independent, and especially opposi- tion, media as a major concern. The use of libel and Requirements for the licensing of journalists can defamation can infringe on the corrective function take many forms and frequently represent a form of of the media in reference to important government intimidation. In some countries, governments seek or business decisions, and can have a particularly to regulate the licensing of media enterprises and chilling effect on journalists’ investigations of cor- their employees directly, while elsewhere there may ruption. be media trade unions that seek to force restrictive practices on their members. Licensing practices do Frequently, in some transition countries, investiga- not serve the public interest and there is no valid tive journalists, who write about malpractices in reason to support them. The elimination of media public institutions, are pressured to reveal their licensing should embrace foreign correspondents; sources; i.e., the identities of whistleblowers within they should always have as much access to infor- the system. This fact outlines the importance of mation and as much opportunity to practice their Recommendation R (2000) of the Committee of profession as do all local journalists. Ministers of the Council of Europe that journal- ists have a right not to disclose their information sources. CENSORSHIP AND ACCOUNTABILITY
Any form of restriction on the media should be con- GOVERNMENT INFLUENCE THROUGH PLACING sistent with the European Convention on Human OR WITHHOLDING ADVERTISING Rights quoted above.
In many countries, there is very little advertising The critical factor in all issues concerned with money available to support the media. As a con- restricting freedom of the media is that the limits be sequence, the media is poorly funded and danger- publicly debated and that they be interpreted by a ously dependent on advertising revenue. Major fully independent judiciary composed of individuals advertisers (of which the government is usually of the highest integrity. among the most prominent) exert enormous control over content. As well, political and business entities However, in many emerging democracies the have a wide scope to bribe reporters (who tend to media’s experience is limited and the temptation be very poorly paid) to write stories that serve their to be less responsible is significant. A legal system political and business interests. In these types of which, in essence, provides full scope for the media situations, the media frequently fails to perform its to be irresponsible, may actually damage the growth watchdog role. of an emerging democracy. In one country in transi- tion to democracy, election observers considered There should be clear rules regarding the placement the media and its extravagant reporting to be the of publicly funded advertisements. greatest threat to the election processes.11
Press councils can be established either by the media themselves as an act of self-regulation or by 184 THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY
the state. They can be constructed so as to provide The media culture, as is evident in many democra- an open forum for complaints against the media by cies today, must involve a sense that it is the duty of the public, to chastise the media when it is irrespon- the media to “afflict the comfortable” (those holding sible, influence (to a degree) its behavior. It has to public office), in order to “comfort the afflicted” (the be said, however, that the record of press councils public at large). is generally not particularly impressive; too much should not be expected of them. There is no question that such a culture can, at times, lead to media irresponsibility. This is an inevi- Press councils need to be independent and directed table price to pay. An independent, wise judiciary by people widely respected for their non-partisan and an effective press council, may be able to assist standing and their integrity. These bodies should not in curbing excesses in such times. Nevertheless, have powers of legal sanction, which could enable societies should be willing to pay some price for them to become over-bearing censors. Rather, they the greater good of securing media freedom. There should have the prestige and integrity that give their is merit in accepting the basic spirit, if not the total reports strong moral force. A useful requirement is for and literal statement, of the view of Lord McGregor the subject of a complaint to be required to publish, of Durris, chairman of the UK Press Complaints in full and unedited, the findings of the press council Commission, that: when a complaint against it has been upheld. a free society which expects responsible conduct A very fine line exists between responsible and irre- from a free press must go on tolerating some sponsible journalism. As such, time and place are “often shocking” irresponsibility as the price important factors that should influence judgements. of liberty, because a press which is free to be Indeed, the moral force of a press council is a better responsible must also be free to be irresponsible.”13 way to secure a responsible media than to provide governments and courts with wide-ranging powers to curb it. CODES OF ETHICS FOR JOURNALISTS
Assertions of media irresponsibility often lead to An example of journalists accepting their responsi- calls for laws and systems that guarantee only a bilities and laying down professional standards with “reasonably” free media. Experience shows that obligatory ethical limits was given when the parlia- the term “reasonably” is highly subjective, and that ment of the Slovak Syndicate of Journalists pre- acceptance of it in this context can be the first step scribed the following standards for its members:14 down a slippery slope towards diverse forms of censorship. I. The journalist and the public
The safest and most effective system in a democ- The journalist will do everything which is necessary racy for guaranteeing freedom of the media is one to give the public veracious, precise, verified, where the media itself is empowered to make care- complete and professional information. The ful judgements on its own. To provide publishers veracity of information necessitates that the facts and journalists with freedom is also to burden them as its base are given as objectively as possible, with difficult decisions regarding public responsibil- in their real context, without any deformation or ity. Through the responsible judgements of editors withholding of the circumstances, with appropriate and journalists, combined with consistent judicial use of the journalist’s creative abilities. If some support, a tradition and culture of media freedom facts cannot be verified, it is necessary to mention develops. This culture is, above all, the most impor- this. The journalist can freely express personal or tant guarantor of media freedom and of the ability group opinions within the limits of the pluralistic of the media to fully operate as a watchdog over context of ideas provided he does not violate the public office holders. The tradition must provide for civil rights of another person or group of persons the media to be tough in its scrutiny of the work of and provided he does not menace societal morals. those who enjoy the public trust.12 At the same time, he himself has to respect the THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY 185
request for a free exchange of opinions and for a The journalist is obliged to let his informant know free flow of information. He always respects the about his intentions as an author immediately. measures of good taste and the suitability of his means of expression. When collecting information, he does not use pressure. He has a right and a moral duty to refuse the publication of such information as he finds untrue, He is not allowed to misuse either the events and half-true (deformed), speculative, incomplete or the statements which he witnessed or the docu- commercially directed ( the so called “hidden ments which he reproduced. advertisement”). The journalist is obliged to keep his information If the journalist publishes untrue, half-true sources secret until such time that he is exempted (deformed), speculative or incomplete information, from this duty by the informant or by the court. he must rectify it by including the publication of a correction or response. The correction must be published in approximately the identical graphical IV. The journalist and editorial staff or publisher arrangement, the best way in the same place as the information being corrected. The rejoinder of The journalist has a right to such a contract that the author of the original information should not be secures his material needs and his professional supplemented by the response so that one party honor. does not have permanent advantage. He has a right to refuse any pressure on him to act Accusations without proof, misusing of trust, against his conviction. He only accepts orders from profession or media, for a personal or group his superiors according to his contract. benefit, falsification of documents, deformation of facts, any lie and purposeful withholding of the The journalist has a right to be protected by his knowledge of the violation of law and societal direct superior and publisher by all legal and morals are regarded by the journalist as the accessible means, including the protection of his greatest professional guilt. right to use a pseudonym. The journalist must not enforce private and subjective interests for his personal gain, he does not sign his own name II. The journalist and the object of his interests under commercial or paid advertisements.
The journalist takes over the responsibility for The editorial staff is entitled to be consulted by the everything published by him. Without the consent editorial or publisher’s board on every decision of the respective person, he is not allowed to important for the work of the mentioned staff. defame this person, or to interfere with his private life unless this person acts against the law or causes public offense. V. The journalist and his colleagues
For the sake of objectivity, the journalist tries in the The journalist will not publish somebody else’s course of preparation of his work or its realization work under his own name or abbreviation. to let all the persons concerned speak. He may not quote from any publication without citing the source. III. The journalist and the information source He will not offer his work for publication The journalist has an undeniable right of free simultaneously to more editors. access to all information sources. 186 THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY
Without the author’s consent he does not intervene • Use pseudonyms, when they cannot be avoided. in the contents of the work. • Always be critical of any information, received He does not decrease the authority and abilities of from the police, unauthorized public officials or by his colleagues; during collective work he respects victims. their needs and opinions. • Never rush to publish an investigation without checking your information first. VI. The journalist and the public interest • When investigating a case, it is advisable to con- The journalist holds in due respect the sult a person of authority within the interior minis- Constitutional State Order, its democratic institu- try or judiciary. tions, the valid law and generally accepted moral principles of the society. • Always try to record your interviews on cassette, including phone interviews. The journalist must not promote aggressive wars, violence and aggressiveness as the means of • Your investigative methods should always be international conflicts solution, political, civic, racial, within the law. national, religious and other sorts of intolerance. The journalist shows due respect to other states • Pay your taxes. (Unpaid taxes can be used as and nations, and to their democratic traditions. a tool for pressuring journalists to drop stories unflattering to state authorities.) In many countries, journalists are in urgent need of training in the skills required for compiling inves- tigative reports and to acquire perspectives and CIVIL SOCIETY insights on international standards.15 Woodrow Wilson once famously observed that “Liberty has never come from the government. INVESTIGATIVE JOURNALISM Liberty has always come from the subjects of it.” But simply to function at all, civil society needs the Investigative journalism is one of the key weapons minimum guarantees of freedom of association and that the public can use for uncovering corrupt prac- freedom of speech. tices. A difficult and sometimes risky profession, investigative journalism needs encouragement and In recent times, policy-makers have come to realize support. There are a number of rules in investiga- that nascent democratic institutions in transitional tive journalism which should be fulfilled for the sake phases are fragile, and that market forces alone are of professionalism. For example, the Bulgarian inadequate to ensure social and economic equity Coalition 2000 has recommended 11 such rules for without the countervailing participation of civil soci- the next generation of journalists16: ety in decision-making processes.
• Always double check information, using at least Responsible non-governmental organizations (NGOs) two independent sources. ensure that these processes are run democratically and accountably, but it is also true that many NGOs • Identify the entity/persons whose interests will be are run in neither fashion. Indeed, many are formed hurt by your investigation. for the sole purpose of gaining aid funds from donors for the personal benefit of the NGOs’ found- • Consult a lawyer, especially when investigating ers. Efforts are underway to foster the adoption documentary evidence. of codes of conduct and transparent accounting practices by NGOs to help meet these criticisms. • Avoid personal qualifications in reported stories However, the driving force behind NGO reforms THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY 187
should be the recognition that civil society cannot In any national strategy, the professions must also demand higher standards in public affairs than the play their part. Corruption and incompetence among standards to which its NGOs themselves are pre- lawyers, doctors and engineers inflicts considerable pared to submit. damage on many societies. These professions need to take firm action to discipline their own members – or have a government agency do it for them. There THE ROLE OF CIVIL SOCIETY IN FIGHTING are, of course, rule of law objections to governments CORRUPTION controlling the legal profession (some lawyers attract government attention because of the clients Civil society encompasses the expertise and they represent). There is, thus, every reason to sup- networks needed to address issues of common pose that law societies and bar councils should not concern, including corruption. And it has a vested require much encouragement to maintain standards interest in doing so. Most of the corruption in a within their profession, subject to their having the society involves two principal actors: the govern- legal authority to do so.20 ment and the private sector. Civil society is typically the major victim. And as power devolves from the A triangular relationship exists between government, center to local authorities, opportunities for corrup- civil society and sources of capital. Corruption can tion shift downwards towards new actors who are take root in all or any of the three parties to the rela- in more direct contact with civil society. This means tionship. It is, therefore, impossible both theoretically that the ability of civil society to monitor, detect and and in practice for just one of the parties to address reverse the activities of the public officials in its midst the issue of corruption on its own and in isolation is enhanced by proximity and familiarity with local from the other two – and it is arguably impossible to issues. In discharging this role, a number of NGOs tackle the issue effectively without the participation systematically monitor the media for the content of of all three. its reports.17 Government can, therefore, provide a legal and There is also an increasing tendency to recognize regulatory framework which allows the necessary the part civil society can play by involving societies’ space for civil society to operate. This framework leaders in oversight committees and in strengthen- includes freedom of expression, freedom of asso- ing the “horizontal accountability” that lies at the ciation, and freedom to establish non-governmental heart of their national integrity systems. entities. Laws governing the formal constitution of an NGO and its tax status will vary greatly, but these One such example cited earlier are the 40 lead- should be clearly understood, accessible, consis- ing citizens who act as watchdogs over Hong tent with international norms, and not needlessly Kong’s anti-corruption agency. Another is the restrictive or cumbersome. Public officials handling Anti-Corruption Prevention Unit (CPU), whereby an any accreditation procedures should clearly under- NGO is accredited as a CPU by the Office of the stand that the law must be applied even-handedly, Ombudsman in The Philippines to help in the fight without broad discretionary powers. In this context, against graft and corruption.18 any requirement to register is best served where decisions are made by a court or other independent “Open budgeting”19 has been introduced in a num- body. ber of countries and municipalities (in parallel with improved access to information arrangements) and numerous NGOs are monitoring public procurement and elections. 188 THE MEDIA AND CIVIL SOCIETY
ENDNOTES
1 For an electronic collection of media laws from around 10 European Court of Human Rights in Lingens v. Austria the world, see: http://www.ijnet.org/FE_Article/MediaLa (1986) 8 E.H.R. 407 wsearch.asp?UILang=1 11 Ghana Elections: Report of the Commonwealth Election 2 The conference was held in London, January 16-18, Observer Group, Commonwealth Secretariat, London, 1987, under the auspices of the World Press Freedom 1991. Publishers (FIEJ), International Press Institute, Inter- 12 For a set of codes of ethics from countries round the American Press Association, North American National world compiled by the International Journalists’ Network, Broadcasters’ Association and the International Federa- see: http://.ijnet.org/FE_Article/DoceEthicsList.asp?UI tion of the Periodical Press. Lang=1 3 Charter for a Free Press: http://www.wpfc.org/index.jsp? 13 Quoted in www.transparency.org/sourcebook/14.html page=Charter%20For%20A%20Free%20Press 14 International Journalists’ Network, Codes of Ethics: http:// 4 The OSCE Representative on Freedom of the Media www.ijnet.org/FE_Article/codeethics.asp?UILang=1& (FOM) observes media development in OSCE participat- CId=8352&CIdLang=1 ing States and provides early warning on violations of 15 The World Bank runs occasional in-country courses freedom of expression. In 1997 the participating States for investigative journalists. A more ambitious program created the office of the FOM in Vienna to monitor the involving training in the United States is organized by freedom of expression as a fundamental human right the International Center for Journalists, often in part- and a basic component of a democratic society. Under nership with local associations of journalists: http:// the aegis of the Permanent Council, the Representative, www.icij.org. while not exercising a juridical function, has the tasks to observe relevant media developments, to advocate and 16 The Media against Corruption, Sofia, 2000, p.44-47; in promote full compliance with OSCE principles and com- Bulgarian mitments and to assume an early-warning function. As 17 A Media Monitoring Manual is available at www.media- one of the important elements of OSCE’s human dimen- diversity.org/resource%20categories/diversity%20 sion, the FOM has the right to collect information, travel manuals.htm without impediment, and meet with persons and repre- 18 Republic of the Philippines, Office of the Ombudsman: sentatives of institutions without prior notice. He or she is http://www.ombudsman.gov.ph /publications /cpu_ requested to report on his or her findings to the Perma- program.html nent Council of the OSCE. (http://www.isn.ethz.ch/osce/ structure/osce_bodies_e/fom.htm) 19 For the International Budget project, see: http://www .internationalbudget.org/faq and A Taste of Success: 5 Articles 35 and 36: http://www.sdnp.org.mw/constitut/ Examples of the budget work of NGOs (2000) http:// chapter4.html#36 www.internationalbudget.org/resoruces/success.pdf; 6 For a full discussion, see The Future of Communications: for Russia, see: http://openbudget.karelia.ru/eng/anona Public Service Broadcasting:A Discussion Document by .shtml Andrew Graham, Balliol College, Oxford (2000) (http: 20 A common provision would be for the legal profession //www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti- dcms_ to investigate and adjudicate on complaints, with a comms-reform_experts.html) right of appeal to the courts by the lawyer the subject 7 For the text of the documents, see: http://www.bbc.co.uk/ of disciplinary action. A number of countries insist that info/policies/charter/ the legal bodies contain a minority of non-lawyers in 8 Corporation for Public Broadcasting: Public Broadcast- order to increase public confidence in the integrity of ing FAQ: http://www.cpb.org/pubcast/#what_is_cpb disciplinary proceedings. 9 For details, see the UK’s Communications White Paper pub- lished at http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/ CHAPTER SIXTEEN I THE JUDICIAL SYSTEM: 191 JUDGES AND LAWYERS
THE JUDICIARY 5. Everyone shall have the right to be tried by ordinary courts or tribunals using established legal procedures. Tribunals that do not use the Throughout the world, experience has shown that duly established procedures of the legal process without the rule of law, efforts to combat corruption shall not be created to displace the jurisdiction are largely futile. If judges are not impartial, profes- belonging to the ordinary courts or judicial sional in their work and independent, the criminal tribunals. law cannot be relied upon as a major weapon in the struggle to contain corruption. If they are actually 6. The principle of the independence of the judi- corrupt, the situation is even worse. Judicial inde- ciary entitles and requires the judiciary to ensure pendence is asserted internationally in the Universal that judicial proceedings are conducted fairly Declaration of Human Rights and in the International and that the rights of the parties are respected. Covenant on Civil and Political Rights.1 7. It is the duty of each Member State to provide The United Nations Basic Principles on the Inde- adequate resources to enable the judiciary to pendence of the Judiciary was adopted at the 7th properly perform its functions. UN Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders in 1985. The chapter on the Most recently, in a landmark development, chief independence of the judiciary reads2: justices around the world have drafted and adopted the Bangalore Principles on Judicial Integrity.3 These 1. The independence of the judiciary shall be principles are designed to provide guidance to guaranteed by the State and enshrined in the judges and to afford the judiciary a framework for Constitution or the law of the country. It is the regulating judicial conduct. Endorsed by the United duty of all governmental and other institutions to Nations in 2003, they are also intended to assist respect and observe the independence of the members of the executive, the legislature, lawyers judiciary. and the public in general to better understand and support the judiciary. The principles assert that 2. The judiciary shall decide matters before them judges should be accountable for their conduct to impartially, on the basis of facts and in accor- appropriate institutions established to maintain judi- dance with the law, without any restrictions, cial standards, which are themselves independent improper influences, inducements, pressures, and impartial, and are intended to supplement and threats or interference, direct or indirect, from not to derogate from existing rules of law and con- any quarter or for any reason. duct that bind the judge.
3. The judiciary shall have jurisdiction over all issues In the European context, there are a number of major of a judicial nature and shall have exclusive instruments; among them, The Judges’ Charter in authority to decide whether an issue submitted Europe4, a Recommendation on the Independence, for its decision is within its competence as Efficiency and Role of Judges5 made by the Council defined by law. of Europe, and the European Charter on the Statute for Judges, adopted by participants at a multilateral 4. There shall not be any inappropriate or unwar- meeting in 1998.6 Judicial integrity is best built and ranted interference with the judicial process, nor sustained by the judiciary itself as the “third arm” shall judicial decisions by the courts be subject of the state (together with the executive and the to revision. This principle is without prejudice to legislature). This can be achieved through clear, judicial review or to mitigation or commutation by well-publicized and enforced codes of conduct and competent authorities of sentences imposed by through judges providing examples of high personal the judiciary, in accordance with the law. standards. Leadership has to be asserted from the top, and instances of judicial malpractice disci- 192 THE JUDICIAL SYSTEM: JUDGES AND LAWYERS
plined. Courts should be inspected and judgments the selection of their members, their responsibilities, examined for their consistency. Court staff should and their accountability. Spain’s experience with be properly supervised, and effective complaint its Consejo General del Poder Judicial shows how mechanisms established for the public. Adequate one nation has dealt with these issues and reveals personal security, facilities, salaries and status are the factors that must be taken into account when also important. Subjecting the lower judiciary, in addressing them.7 particular, to examinations has proved a success in weeding out incompetent judges in some countries in the former Soviet Union and is now being used SHOULD JUDGES BE ELECTED? elsewhere in the world. The election of judges by the people is superficially attractive.8 It was introduced in the United States INDEPENDENCE AND JUDICIAL COUNCILS during the 19th century as a way of trying to combat corruption in the judiciary by removing the power of Like any public organization, the judiciary must be appointment from corrupt politicians and placing it well-managed if it is to deliver its services swiftly in the hands of the electors. and efficiently. But the product of the judiciary is the just resolution of disputes, which demands that it As one scholar has observed: “Concerns about be independent and operate without pressure from the penetration of partisanship into the appointive other branches of government. judicial selection process reinforced worries about administrative efficiency and the status of the bench The mechanism for the appointment of judges is and bar. By the mid-1840s the second American often a matter of controversy. Together with guar- party system thrived as part of a robust political antees of judicial independence, it is frequently pro- culture in which the spoils of public office belonged vided for in a country’s constitution. to the victors. Judgeships were important items of patronage, but delegates from across the ideologi- Many believe that politicians are only interested cal spectrum criticized the party-directed distribu- in appointing judges who will do their bidding. tion of these offices whether by the executive or Politicians can feel able to challenge the legitimacy the legislative branch. Radicals adopted a strong of judges sitting in judgment on elected officials antiparty position. They believed popular election when the judges themselves have not been elected. would prevent party leaders from dictating the com- Ideally, there should be a process that involves con- position of the bench.”9 sultation with other senior judges and with practic- ing judges. For a long period, this system seemed to work satisfactorily. However, in recent times, judicial elec- To prevent judicial appointments and management tions have become a battlefield for special interest from becoming a means for compromising judicial groups, each determined to get judges elected who independence, many countries have created judicial will favor their particular position. This risks jeopar- councils. These are bodies separate from other gov- dizing qualified candidates who will administer the ernment branches and are entrusted with selecting law fearlessly, fairly and without favor. These special and promoting judges, and otherwise managing interest groups often act without the consent of the the court system. The senior judiciary is frequently candidate they are supporting. This development appointed by a judicial council, which can also be has given rise to projects designed to promote responsible for discipline. Such councils are usually reforms, which would reduce the excesses of the provided for in a country’s constitution, but can gen- present. erally also be created by legislation. There is a paradox in the idea of the public elect- Although these councils differ from country to coun- ing judges. Voters will need information that will try, their success depends on how well policymak- allow them to assess how each candidate is likely ers address questions related to their composition, to perform in office. Candidates for election to the THE JUDICIAL SYSTEM: JUDGES AND LAWYERS 193
executive branch of government and legislature has shown that even judges carefully chosen by typically make promises as to what they will do in conservative administrations can become progres- office, but in the case of judges, voters want courts sive reformers once on the bench. that are fair and impartial. Judges cannot be unbi- ased if they have previously made commitments Judicial independence is for the benefit of the insti- about how they would act in specific types of case tution, not the individual judge. But judges’ inde- if elected to the bench. The United States has rules pendence does not place them beyond the reach to try to resolve the paradox; meaningful information of accountability. is needed, but candidates should not impair their impartiality as judges (e.g. by expressing political However, judicial independence is best served views which might suggest that they had prejudged by other judges assuming responsibility for the issues before they heard legal arguments). As judi- accountability of an individual judge; at least up cial candidates and third parties now increasingly to the point where impeachment by the legislature turn to “vicious and often misleading rhetoric”10 to may come into play. Individual judges must be both make their points, there needs to be a thoughtful re- appointed and held directly accountable in ways examination of the present rules, particularly as the that do not compromise the institution’s indepen- issue of judicial candidates’ speech is now before dence. Disciplinary tribunals should have a major- the US Supreme Court. ity from the judiciary and can be rendered more legitimate by the inclusion of non-lawyers, but never Discussions among non-American, senior common politicians. law judges have come down firmly against the prac- tice of electing judges. The chief justices who drafted the Bangalore Principles (above) believed that the senior judiciary should accept the task of building and sustaining DISCIPLINING JUDGES judicial integrity for itself. The most potent tool would seem to be an appropriate code of conduct. This Constitutional guarantees exist against arbitrary should be developed by the judges themselves, removals of judges. These guarantees require that who should provide both for its enforcement and for only a special process usually involving the leg- advice to be given to individual judges when they islature can result in the removal of a member of are in doubt as to whether a particular provision in the higher judiciary. And even then, only after due the code applies to a particular situation. process has been provided. Similarly, salaries and benefits for judges cannot be reduced to prevent Judicial codes of conduct have been used to reverse a government from pressurizing judges through such unacceptable practices as when the sons and threats to cut their incomes, etc. The judiciary is fur- daughters of judges appear as lawyers to argue ther protected by its very actions – it sits in public, it cases before their parents.11 In a country where gives reasons for its decisions and, for the most part, there is considerable trust in the judiciary, such an its decisions are subject to appeal to higher courts. appearance might not cause any concern, but in a Some countries are also establishing “court user country where there is widespread suspicion that committees” where representatives of user groups there is corruption in the judiciary, such a practice meet with local judges to find appropriate remedies takes on an altogether different appearance. for any problems experienced. This establishes de facto accountability at the grass roots level. WHAT JUDGES CAN DO TO BUILD INTEGRITY The most important element is probably security AND PUBLIC TRUST of tenure. If a judge, once appointed, can only be removed for grave and serious misconduct, then A meeting of the Nigeria’s Federal Chief Justice the judge is freed from the need to court popularity and State Chief Justices recently addressed the – whether among the public or politicians – in order challenges they face. As leaders of judicial admin- to be re-appointed. Experience in the United States istrations, they have to ensure that standards of 194 THE JUDICIAL SYSTEM: JUDGES AND LAWYERS
performance are raised to a level where the public 9. Consider how best Chief Judges can become has total confidence in the judiciary as an institution involved in enhancing the public’s understand- and in individual judges in particular.12 ings of basic rights and freedoms, particularly through the media. In the course of their deliberations they identified four broad headings under which to address their tasks: 10. Court fees to be reviewed to ensure that they are both appropriate and affordable. • Improving access to justice 11. Review the adequacy of waiting rooms etc. for • Improving the quality of justice witnesses etc. and where these are lacking establish whether there are any unused rooms • Raising the level of public confidence in the etc. that might be used for this purpose. judicial process 12. Review the number of itinerant Judges with the • Improving efficiency and effectiveness in capacity to adjudge cases away from the court responding to public complaints about the centre. judicial process 13. Review arrangements in their courts to ensure Having established these headings, they then iden- that they offer basic information to the public on tified the ways in which they, themselves, would bail-related matters. wish to be judged – or “measured” as a technician would say. 14. Press for empowerment of the court to impose suspended sentences and updated fine levels. This involved intensive brainstorming about what the indicators should be that they would like to see Quality of Justice applied to measure the impact of their work. They bore in mind that these had to be matters over 15. Ensure high levels of cooperation between the which the judges themselves had a measure of various agencies responsible for court matters control, and that they had to be actions which could (police; prosecutors; prisons). impact the judicial process favorably. on. 16. Criminal Justice and other court user commit- The following is the program that the Nigerian chief tees to be reviewed for effectiveness and estab- judges designed for themselves: lished where not present, including participation by relevant non-governmental organisations. Access to justice 17. Old outstanding cases to be given priority and 7. Code of conduct reviewed and, where regular decongestion exercises undertaken. necessary revised, in ways that will impact on the indicators agreed at the Workshop. This 18. Adjournment requests to be dealt with as more includes comparing it with other more recent serious matters and granted less frequently. Codes, including the Bangalore Code. It would also include an amendment to give guidance 19. Review of procedural rules to be undertaken to to Judges about the propriety of certain forms eliminate provisions with potential for abuse. of conduct in their relations with the executive (e.g. attending airports to farewell or welcome 20. Courts at all levels to commence sittings on time. Governors). Ensure that anonymous complaints Increased consultations between judiciary and the are received and investigated appropriately. bar to eliminate delay and increase efficiency.
8. Consider how the Judicial Code of Conduct can 21. Review and if necessary increase the number be made more widely available to the public. of Judges practising case management. THE JUDICIAL SYSTEM: JUDGES AND LAWYERS 195
22. Ensure regular prison visits undertaken 34. Systematic registration of complaints at the together with human rights NGOs and other federal, state and court level. stakeholders. 35. Increase public awareness regarding public 23. Clarify jurisdiction of lower courts to grant bail complaints mechanisms. (e.g. in capital cases). 36. Strengthening the efficiency and effectiveness 24. Review and ensure the adequacy of the num- of the public complaints.13 ber of court inspections. The Nigerian judges have demonstrated that there 25. Review and ensure the adequacy of the num- are areas in which they are free to impact positively ber of files called up under powers of review. on the integrity of the judicial process without having to wait for laws to be changed. 26. Examine ways in which the availability of accu- rate criminal records can be made available at the time of sentencing. LEGISLATING FOR INTEGRITY IN LITHUANIA
27. Develop Sentencing Guidelines (based on the Lithuania’s Law on Courts provides that a person United States’ model). may only be designated as a judge if he or she has an impeccable reputation. It provides that a person 28. Monitor cases where ex parte injunctions are cannot be considered as having an “impeccable granted, where judgments are delivered in reputation” if: chambers, and where proceedings are con- ducted improperly in the absence of the parties • he or she has been convicted of an intentional to check against abuse. crime, notwithstanding the expiration of the conviction 29. Ensure that vacation Judges only hear urgent cases by reviewing the lists and files. • he or she was convicted of a negligent crime and the conviction has not expired Public Confidence in the Courts • he or she was dismissed from office on the basis 30. Introduce random inspections of courts by the of the decision of the Court of Honour of Judges Prevention of Corruption Commission. • his or her conduct or activities are not in line with 31. Conduct periodic independent surveys to rules of judges’ professional ethics. assess level of confidence among lawyers, judges, litigants, court administrators, police, In order to guarantee the independence of the general public, prisoners and court users. judges, the Law (a) prohibits any interference by government authorities and institutions, members of 32. Strengthen the policies and initiatives to the Seimas and other officers, political parties and improve the contact between the judiciary and public organizations or individuals with the work of the executive. judges; and (b) provides for judges which are non- political. No judge may hold any other elected or 33. Increase the involvement of civil society in appointed post, or be employed in a business, or Court User Committees. any other private organization or enterprise. He or she may not receive any salary other than that of Improving our efficiency and effectiveness a judge, and compensation for any educational or in responding to public complaints about research activities he or she may undertake.14 the judicial process 196 THE JUDICIAL SYSTEM: JUDGES AND LAWYERS
COURT STAFF whose successes in court have upset a govern- ment can be overwhelming. Yet, if the public is to Surveys around the world suggest that malpractices be served, and the rule of law is to prevail, citizens among court staff are prevalent when court records must have an independent legal profession available management systems are inadequate. Lawyers and to them. their clients bribe for files to be lost, for cases to be slowed down (or accelerated), for judgments not to The United Nations Basic Principles on the Role be enforced, and for judges to be changed to those of Lawyers asserts that professional associations of their choosing. Little of this can happen without of lawyers have a vital role to play in upholding the active participation of court staff. Surveys of professional standards and ethics.15 This should be court users’ experiences have been carried out in a achieved by protecting their members from perse- number of countries in order to ascertain the extent cution and improper restrictions and infringements, of the problem in order to craft necessary reforms. by providing legal services to all in need of them, and by cooperating with governmental and other In the Indian state of Karnataka, it was found that institutions to further the ends of justice and defend court staff were refusing litigants access to their files the public interest. to discover routine information such as dates for hearings. To overcome this problem, a website was The principles require that governments: established and all routine information posted on it. The very existence of the website – as a competitive shall ensure that lawyers: source of information – was reported as having forced court staff to drop these demands. The website does (a) are able to perform all of their professional not provide access to their files as such, but to infor- functions without intimidation, hindrance, mation on when and where cases will be tried. harassment or improper interference
(b) are able to travel and to consult with their cli- COURT USER COMMITTEES ents freely both within their own country and abroad A growing number of countries (including Nigeria) are constituting “court user committees” which (c) shall not suffer, or be threatened with, bring together various court user groups to discuss, prosecution or administrative, economic with judges, how a judicial system is functioning, to or other sanctions for any action taken in promote cooperation and to identify both problems accordance with recognized professional and solutions. This added accountability at the local duties, standards and ethics level can be a powerful inducement for all those involved in the justice system to conduct themselves Although recognizing the central role played by the with integrity. legal profession in upholding the rule of law and the fairness of legal proceedings, the corruption law reformer will want to ensure that the legal profession THE LEGAL PROFESSION is properly regulated and disciplined. This will help prevent lawyers themselves from becoming actively In many countries, lawyers are a prime source of involved in corrupt practices, whether on their own corruption. They stand accused of bribing court behalf or that of their clients. officials, bribing judges and defrauding clients with false claims of having paid bribes. In such countries, While it is desirable that a legal profession should the way in which the legal profession is disciplined police itself, through the profession’s own disciplin- becomes central to the integrity of the judicial pro- ary body, it is also increasingly recognized that the cess. However, this is another area into which the participation of a minority of outsiders in the delib- government intrudes at the risk of making matters erations can make the decisions more transparent even worse. The temptation to “discipline” a lawyer and more acceptable to the public. THE JUDICIAL SYSTEM: JUDGES AND LAWYERS 197
ENDNOTES
1 Bruce Fein and Burt Neuborne, Why Should We Care 1.pdf); Deborah Goldberg, Craig Holman Samantha About Independent and Accountable Judges? Brennan Sanchez, The New Politics of Judicial Elections: Special Center for Justice, NYU School of Law published in Judi- Interest Pressure, and TV Advertising in State Supreme cature, Journal of the American Judicature Society, (http: Court Campaigns (“Justice At Stake Campaign”, Bren- //www.brennancenter.org/resources/downloads/fein_ nan Center for Justice, NYU School of Law) p. 28) neuborne.pdf); Report of the Advisory Panel of Eminent 9 Kermit Hall in The Judiciary on Trial: Constitutional Reform Commonwealth Judicial Experts, Kenya, 17 May 2002 and the Rise of an Elected Judiciary 1846 – 1860, The (www.icjcanada.org/transfer/documents/default.htm); Historian 46 (1983): 337-354 (http://www.pbs.org/wgbh/ International Conventions include the Universal Decla- pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html) ration of Human Rights, Article 10, 12/10/1948, United 10 Mark Kozlowski and Praveen Krishna, Freeing Candi- Nations, G.A. res. 217A(III) Articles of particular relevance date Speech in Judicial Elections: Or, How Safe Are include Articles 6-11, 14-16; International Guidelines and Loose Canons? (Brennan Center for Justice at New Principles include Amnesty International Fair Trials Man- York University Law School), www.brennancenter.org/ ual (1999) First published December 1998, AI Index: POL resources/ji/ji2.pdf 30/02/98 (http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/ fairtria.htm); What is a Fair Trial? A Basic Guide to Legal 11 Michael Kirby, Tackling Corruption Globally (http://www. Standards and Practice, Lawyers Committee for Human hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames.htm); Rights, New York, March 2000 (http://www.lchr.org/pubs/ Canadian Judicial Council, Ethical Principles for Judges descriptions/fair_trial.pdf); The Universal Charter of the (1998); The publication of Ethical Principles for Judges Judge, General Council of the International Association is the latest in a series of steps to assist judges in car- of Judges, Taipei, Taiwan, 11/17/1999 (http://www.domstol. rying out these onerous responsibilities. It represents a dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf) concise yet comprehensive set of principles address- ing the many difficult ethical issues that confront 2 Agreed at the 7th UN Congress on the Prevention of judges as they work and live in their communities. It Crime and the Treatment of Offenders, Milan, Italy, 08/26- also provides a sound basis to promote a more com- 09/06/1985 (http://www1.umn.edu/humanrts/instree/ plete understanding of the role of the judge in society i5bpij.htm) and of the ethical dilemmas they so often encounter. 3 Bangalore Principles on Judicial Independence: www. (www.cjc-ccm.gc.ca/english/publications/ethic_e.pdf); unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bang Judicial Ethics in South Africa – Issued by the Chief alore_principles.pdf; the document was adopted by the Justice, the President of the Constitutional Court and General Assembly of the UN Human Rights Commission the Judges President of the different High Courts and on the recommendation of the Special Rapporteur on the the Labour Appeal Court, and the President of the Land Independence of the Judiciary in May 2003. Claims Court, March 2000: The preamble to the South 4 On March 20 1993, European Association of Judges Rec- African Code of Ethics for Judges includes the follow- ommendation no. R (94)12 of the Committee of Ministers ing: “To fulfil that constitutional role the judiciary needs to Member States on the Independence, Efficiency and public acceptance of its moral authority and integrity, Role of Judges, 13 October 1993, 518th Meeting of the the real source of its power. Accordingly, the Constitu- Ministers Deputies, Council of Europe http://cm.coe.int/ tion commands all organs of state to assist and protect ta/rec/1994/94r12.htm the independence, impartiality, dignity, accessibility 5 Recommendation No. R (94) 12 was adopted by the Com- and effectiveness of the judiciary. But it is even more mittee of Ministers of the Council of Europe on October important that judges at all times seek to maintain, 13, 1994 (http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_ protect and enhance the status of the judiciary. To that co-operation/Legal_professionals/Judges/Instruments end they should be sensitive to the ethical rules which _and_documents/Rec_94_12E%20+%20explanatory% govern their activities and behaviour both on and off the 20memorandum.pdf) bench...” (http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/ politics/pol16.htm) 6 Meeting on the statute for judges in Europe, organized by the Council of Europe, 8-10 July 1998, (http://www. 12 Strengthening Judicial Integrity and Capacity in Nigeria: coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_ Extract Report of the First Federal Integrity Meeting for professionals/Judges/Instruments_and_documents/ Nigerian Chief Judges, Abuja. 26-27 October 2001 charte%20eng.pdf) 13 See “Strengthening Judicial Integrity and capacity in 7 See Guerra, Luis Lopez: Governing the justice system: Nigeria: Report of the First Federal Integrity Meeting for Spain’s judicial council, World Bank PREM Note 54(: http: Nigerian Chief Judges, Abuja, Nigeria, 26, 27 October //www1.worldbank.org/prem/premnotes.cfm?offset=21) 2001”. 8 See Mark Kozlowski and Praveen Krishnan, Freeing Can- 14 Anti-Corruption Network for Transition Economies: didate Speech in Judicial Elections: Or, How Safe are http://www.anticorruptionnet.org/acncgi/user_side/ Loose Cannons? Brennan Center for Justice Judicial projects.cgi?lang=en&site_type=graphics&come_fro Independence Series (http://www.brennancenter.org/res m=projects&search=1&country_id=14 ources/jiseries/jiseries2.pdf); Mark Kozlowski, Regulating 15 8th UN Congress on the Prevention of Crime and the Interest Group Activity in Judicial Elections, Brennan Treatment of Offenders, Havana, Cuba, 08/27-09/07/ Center for Justice Judicial Independence Series (http:// 1990 adopted by the UN Congress in Havana (http: www.brennancenter.org /resources /jiseries /jiseries //www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm) CHAPTER SEVENTEEN I AFTERWORD 199
The past decade has witnessed an unprecedented 1. NO COUNTRY CAN CLAIM MORAL SUPERIORITY attempt by governments, international agencies and non-governmental organizations to combat corrup- There was a time when some industrialized coun- tion. These efforts began against a history of refusal tries would regard themselves as being morally to accept that corruption was anything more than superior when it came to corruption. “They do “a little local difficulty.” East Asia aside, there was things differently abroad,” the argument ran. “We a dearth of experience in tackling the problem, have to do things there we would not dream of scant research had been undertaken and serious doing at home.” The involvement of these countries’ academic debate was spasmodic. Corruption was exporters in systematic corruption throughout the simply not taken seriously. world has now been exposed, and the degree to which their own political institutions have been cor- Widespread action has come with the recent real- rupted through “black” money, have caused most of ization of the extent and gravity of the problem. them to change their views. A series of inter-locking international conventions now exists which includes the OECD Convention 2. EVERYONE HAS TO ADDRESS CORRUPTION Against the Bribery of Foreign Public Officials and FOR THEMSELVES AND IN THEIR OWN WAY a global UN Convention Against Corruption, as well as conventions within Europe, the Americas, and, Reform efforts have to be homegrown and locally soon, in Africa. These have achieved, for the first driven. They can be encouraged and fostered by time, a global consensus on what corruption is, why outside partners (e.g. donors and international it should be confronted and how. Although the con- financial institutions), but the motivation and the sensus inevitably reflects a minimum, the conven- leadership must come from within. Internal corrup- tions have nevertheless been negotiated, ratification tion must be dealt with from within, and corruption is under way and implementation is in train. This in international business transactions has to be dealt should augur well for the future of the global anti- with from both sides of the equation. There is no corruption campaign. “one size fits all” solution.
But looking back over the efforts of the past ten 3. THERE ARE NO “QUICK FIXES” years or so, how can we gauge success or failure? The phenomenon of corruption is so complex that There is no such thing as a “quick fix” when it comes attributing success to any particular initiative, or set to containing corruption. There may be areas in of initiatives, is frequently elusive. Sound reforms which quick wins can be gained – such as streamlin- have been undertaken without seeming to have ing procedures in customs administration, opening affected levels of corruption. However, the situation up public procurement to make it more transparent, may well have become even worse without them. prosecuting a large number of corrupt officials, but We cannot assume simply that because corrup- there is no over-all “quick fix.” Combating corruption tion levels have increased, efforts to contain the is a long, arduous and never-ending process. phenomenon have necessarily been ineffectual. We need much more sophisticated means of survey- 4. THERE IS NO PLACE FOR EXIT STRATEGIES FOR ing the phenomenon of corruption before we can DONORS answer many of the questions to which efforts to contain it give rise. Anti-corruption strategies do not have fixed time- frames. Reforms take time to design, implement The suggested lessons learned given here is by no and to bear fruit. When donors are involved, they means exhaustive, and space does not permit their should not be looking for an early exit, but be pre- detailed elaboration. It simply suggests some of the pared for a sustained period of involvement. salient lessons, but nothing is more certain than that we all still have much more to learn. 200 AFTERWORD
5. A CLEAR ANTI-CORRUPTION STRATEGY AND ent reduces the potential for bribery. Computerizing EFFECTIVE PUBLIC RELATIONS CAMPAIGN ARE a customs system can advance these processes, NEEDED while enhancing the speed with which goods are cleared, identifying delays and enabling investiga- A piecemeal approach to reforms is not reliable. tions of the reasons for any delays. However, in The strategy must be all-embracing and should many countries the cumbersome bureaucracy has address all aspects of the national integrity system. developed, not haphazardly, but precisely with Once a determined effort gets under way, public the creation of bribe-taking opportunities in mind. perceptions can be adversely affected by reports of These reforms may be self-evident, but they are commissions of inquiry or by seeing senior officials nonetheless difficult to achieve. being prosecuted for serious offenses. If the reform process is not accompanied by an appropriate public awareness and information program, impres- 8. WHISTLEBLOWERS MUST BE sions can be formed that things are going from bad ENCOURAGED AND PROTECTED to even worse. It is crucial to pay special attention to public relations from the outset. Public expectations Aggrieved citizens and whistleblowers inside the must be managed and the political risks contained. administration can be encouraged to complain to new institutions such as anti-corruption commis- sions or ombudsman offices, or through telephone 6. CODES OF ETHICS AND CITIZENS’ CHARTERS hot-lines. Unless they do so, necessary actions will be delayed, perhaps indefinitely. Complainants must These documents must not be used as decorations, be assured that their complaints will be taken seri- but as agents of change. Codes of ethics are useful, ously, and that they themselves will not be placed but only when the staff in question supports them. at risk. In some countries, social taboos about Staff members must be involved in their drafting, and “denouncing” fellow citizens may have to be over- training programs for all must be conducted. Training come. Raising public awareness in these matters is programs need to be highly participatory and involve much talked about, but is left almost entirely to civil the discussion of hypothetical situations, perhaps society to address. with some role- playing. Mere lectures or hand-outs are ineffectual. Similarly, citizen’s charters can have the effect of making highly visible commitments to 9. CONTINUOUS MONITORING IS NEEDED the public, and constitute a challenge to a govern- ment agency to deliver what it promises. This means Experience shows that, for example, in police cor- that the commitments in the charters should be real- ruption, it is not enough to clean up a corrupt force. istic. The charters themselves must be publicized. Unless processes are established for continuous monitoring, sooner or later a force will subside into a morass of corruption and require yet another 7. STREAMLINING BUREAUCRATIC PROCEDURES extraordinary effort to try to rehabilitate it. It is not enough to remove corrupt officials without also Red tape should be cut, bureaucratic requirements removing opportunities and ensuring that honest reassessed and kept to a minimum. Staff in sen- officials are being appointed to positions of trust. sitive positions should be rotated wherever pos- “Integrity testing” can help ensure that honest offi- sible, and, particularly in vulnerable areas, contact cials are identified and considered for promotion. between staff and the public depersonalized to reduce the chances of personal relationships devel- oping. Customs, for example, is just one of several 10. FOCUS ON THE OVERALL SYSTEM areas which lends itself to such a streamlining of OF GOVERNANCE OR MANAGEMENT procedures. When personal contact is necessary, the introduction of elements of unpredictability as to To win public cooperation, a reform program should which particular official may handle a matter or cli- not focus on simply eliminating individuals with AFTERWORD 201
questionable records on corruption. In a situation of mouthing platitudes. However, just as laws alone will systemic corruption, the corrupt individual is not a not suffice to achieve reform where corruption is sys- single “bad apple” and removing him or her will not temic, so, too, is leadership not enough. Coalitions save the barrel. Instead, the whole system needs to can be created to support leadership, but there is a be addressed or else the person brought in as a danger when they embrace interests whose pasts replacement will be subjected to the same tempta- are questionable. Yet if only groups untainted by tions. Prevention can be more effective and infinitely suspicion or past corruption problems are admitted more economic than investigation and prosecution. to a coalition, they will number far too few. What is At the end of the day, a government must have com- important is that coalition partners commit them- petent staff available and be capable of discharging selves to building a new future and, having made the affairs of state within a functioning institutional that commitment, that they be held to it. framework and subjected to an effective enforce- ment regime. 13. CIVIL SOCIETY SHOULD NOT BE OVERLOOKED
11. AMNESTIES MAY BE UNAVOIDABLE There appears to be a correlation between high levels of corruption and low levels of civil society Escaping from a corrupt status quo is extremely dif- activity. Efforts to assist the emergence of a creative ficult. Many powerful interests have reason to fear if and vibrant civil society call for the development of a new dispensation is going to be unduly threaten- both a legal framework within which civil society can ing to them. Where corrupt interests have acquired establish its institutions free of government interfer- major holdings, action against them can have the ence and control, and for the building of a positive potential of destabilizing a country’s economy. How dialogue between civil society and governments. can the position be redressed without making mat- This is not always easy to achieve, particularly in an ters worse? Amnesties are unpalatable, but may emerging democracy, as it may cut across precon- be unavoidable. They certainly are unavoidable in ceived notions of how government decisions should the context of small infractions by junior officials. be developed and imposed. One way of testing Although the question of amnesties is problematic, the genuineness of a government’s anti-corruption there is something to be said for absolving certain pledges is to see whether the government is pre- staff from blame. Some senior staff may need to be pared to work with civil society. removed or disciplined, but more junior staff, other than those who have been seriously abusing posi- tions of trust, should not feel that they are at risk. 14. CIVIL SOCIETY ORGANIZATIONS THEMSELVES Until workable solutions can be developed ( “truth CAN BE SOURCES OF CORRUPTION and reconciliation commissions” have been con- sidered), the question of dealing with the past will In a number of countries, civil society organizations remain one of the largest single stumbling blocks to have sprung up ad hoc, simply to tap into the assis- any reform. tance dollars which external donors have been pre- pared to provide to organizations for developmental efforts conducive to the strengthening of civil soci- 12. LEADERSHIP IS VITAL, BUT NOT ENOUGH BY ITSELF. ety. Civil society organizations must be transparent COALITIONS OF INTERESTS (PRIVATE SECTOR, and accountable in their own practices. No less CIVIL SOCIETY, RELIGIOUS ORGANIZATIONS, than official institutions, they cannot be taken at face CONSUMERS, ENVIRONMENTALISTS, HUMAN value and need to be monitored for transparency. RIGHTS ACTIVISTS ETC.) CAN HELP
Without leadership from the top, any attempt to 15. LEGISLATURES CAN GO FROM WATCHDOG TO THIEF achieve major reforms in an environment of systemic corruption will be bound to fail. Personal leadership A serious flaw has emerged in a number of coun- is vital, and a leader must be seen to not just be tries where the legislature is not only a watchdog 202 AFTERWORD
over official expenditure, but spends public money to post details of the services they provide and the (including increases in its members’ own salaries) official charges for them. Indonesia is an example and in allowing public contracts. This combination where local information displays with details of of watchdog role with that of the executive branch development projects have equipped the public gives rise to conflicts of interest and effectively poi- with the information they need to keep a watchful sons the body politic. It also breeds contempt for eye on what is taking place. democratic institutions among the public at large. Unless these contradictions are resolved satisfacto- rily (e.g. by effecting a clear separation of powers) it 19. SOUND RECORDS MANAGEMENT ARE is doubtful whether effective anti-corruption reforms ESSENTIAL TO TRACING CORRUPTION can be achieved in those countries. Public access to information requires sound records management. So, too, does holding individual public 16. POLITICAL PARTY FUNDING REMAINS A PROBLEM servants to account. A government agency should be charged with overseeing public sector document Until recently, the issue of political party funding had handling processes by individual departments and been largely ignored by the international community. making provision for the archiving of spent docu- Some argue that the best way to restrict the influ- mentation. ence of “money politics” is not so much to restrict money flowing into a political party, but to restrict the amount of expenditures and what money can 20.THE MEDIA AND WHISTLEBLOWING be spent on. The change of Taiwanese government JOURNALISTS COMPLETE SENTENCE in March 2000, however, has shown that an affluent political party with large investments and powerful Most murders of journalists in recent years have cronies can nonetheless be voted out of office. This been attributed to their investigating corruption encourages the belief that the manipulation of politi- cases and there is, thus, a need to render their work cal party funding need not necessarily be an insu- less risky as well as to raise standards of profes- perable barrier to changes of government. sionalism. Several institutions are running training courses in investigative journalism. However, in many parts of the world the media itself is blighted 17. INDEPENDENT AGENCIES WITHOUT SECURITY by corruption. The media is an “integrity pillar” which OF TENURE FOR THEIR LEADERS requires serious attention in many countries.
The institutions of ombudsman and of auditor- general are attractive in theory, but can only func- 21. PUBLISHING LISTS OF THOSE ACCUSED tion effectively if their office-holders are protected OF CORRUPTION OFTEN DOES NOT HAVE from arbitrary removal by the very executive they THE INTENDED CONSEQUENCES are required to watch.. Constituencies outside the political processes have to be built to defend these Efforts to “name and shame” in the Kenyan officeholders and, when necessary, make their Parliament drew a blank in 2000 when a commit- voices heard. tee report which “named names” had all the names censored, and some of those “named” threatened to sue newspapers which published details – even 18. ACCESS TO INFORMATION CAN BE A though the information was already in the pub- HIGHLY-EFFECTIVE ANTI-CORRUPTION TOOL lic domain. In India, the Vigilance Commissioner resorted to the Internet to post the names of Some governments have recognized transparent hundreds of officials suspected of corruption. access to information as the most effective tool for The flamboyance with which the President of the curbing corruption and have enacted appropriate Nigerian Senate, voted out of office in August 2000, legislation. Government agencies can be required protested his innocence in the face of overwhelming AFTERWORD 203
evidence of abuse of office, suggests that political 24. INDEPENDENT REVENUE AUTHORITIES leaders may have much thicker skins than do those CAN FACILITATE REVENUE COLLECTION who strategize to combat corruption. In any event, extreme care is needed to avoid any appearance of Independent revenue authorities can be established denying individuals a fair chance for self-defense. with closely monitored and well-paid staff, employed outside the public service salary structures. These authorities can boost the collection of revenue and 22. INCREASING SALARIES ALONE IS NOT A enable a developing country to pay its officials and SUFFICIENT FOR REDUCING LEVELS OF CORRUPTION service the financial needs of its institutions more adequately. It stands to reason that inadequately paid public ser- vants must be more vulnerable to temptation than those who are well paid. However, the depressing 25. RETIREMENT BENEFITS, ESPECIALLY FOR truth emerges that many of the most corrupt officials POLITICAL LEADERS, ARE OFTEN NOT AN are in leadership positions, which they have abused APPROPRIATE RESPONSE TO CORRUPTION to amass large fortunes through “grand corruption.” Salaries, then, are more a question for those in low Logic suggests that a lack of security in retirement is positions, whose insistence on payments for ser- a factor in the corruption equation. However, when it vices may be seen by their peers as a form of “user comes to senior government officials, the anecdotal pays.” Surveys suggest that people may be ready to evidence to the contrary suggests otherwise. pay for the services they receive, provided the fees are affordable and legal. What they bitterly resent is being subjected to extortion. One observer has 26. NEW ANTI-CORRUPTION LAWS ALONE noted that: “The evidence is at best unclear whether ARE NOT THE ANSWER increasing public sector wages can reduce corrup- tion. Yes, within a comprehensive package of civil Certainly, laws alone do not offer a quick route to service reform, proper compensation and incentives curb corruption, except perhaps when they confer can play a role, but an in-depth look at country spe- on courts a jurisdiction they have not had before: cific data does not support the notion that merely to review the legality of administrative decisions increasing official salaries to existing staff incorrupt taken by officials. Repeatedly, legislatures have agencies helps.” 1 passed new anti-corruption laws with great fanfare, and have regarded the job of reform (or at least the appearance of corruption reform) as a job com- 23. INCREASING SALARIES CAN BE AT LEAST A PART pleted. But laws are failing in every country where OF THE SOLUTION FOR FIGHTING CORRUPTION corruption is systemic, and they fail more from lack of enforcement than from any inadequacies in the Real wages have declined in the public sector in laws themselves. There are also ways of achieving many countries over substantial periods of time. reforms, even in public procurement, without chang- In several cases, this decline has been mirrored by ing the law, but using contracts and civil penalties to declines in the efficiency of the public sector. One ensure that standards of conduct improve. study shows that higher wage levels are accompa- nied by the chance to recruit better skilled people into government service, raising the quality of the 27. CORRUPT JUDICIAL SYSTEMS CANNOT services provided and, as described in the paper, SUPPORT THE RULE OF LAW the amount of tax collected. Simply raising tax rates may not raise additional state income; enhancing There is an inherent contradiction in trying to use the skills of those involved in collecting it can. a corrupt judicial system to uphold the rule of law. Provisions have to be made for institutional elements of the judiciary, particularly those related to appoint- ment, removal and accountability. An ombudsman 204 AFTERWORD
may offer a way of introducing redress that can be 31. MONITORING THE ASSETS OF PUBLIC OFFICIALS quick and effective, and not be subject to the distor- REMAINS AN AS YET UNTESTED TOOL tions that may hamstring a judiciary, but questions of judicial independence and judicial integrity have There is widespread belief that this is potentially to be addressed from the outset. an effective tool for containing corruption, but the case to date has only been made on paper. Parliamentarians are remarkably shy when it comes 28. THE LAW SHOULD NOT BE AN OBSTACLE to enacting laws to provide for the monitoring of the TO CORRUPTION PROSECUTIONS assets and incomes of senior officials. When laws are enacted, declarations are seldom required to There still needs to be laws that are workable. be made public. They are, still less, routinely inves- The burden of proof that is placed on a pros- tigated for their accuracy. Initiatives in this area are ecutor should not be unnecessarily demanding. being followed closely. Guaranteeing an accused a fair trial does not mean making it impossible for a prosecutor to prove his or her guilt. Laws of evidence need to be kept up-to- 32. OFFICIAL IMMUNITIES AND PRIVILEGES date and consideration given to including in them SHOULD NOT SHIELD THE CORRUPT FROM specific offenses which an anti-corruption initiative RESPONSIBILITY FOR THEIR CRIMES would target. This technique enjoyed a particular success in Hong Kong. In many countries, senior public figures’ immunities and privileges effectively shield them from the rule of law. Indeed, in some countries, criminals opt for 29. TIME LIMITS FOR PROSECUTIONS elected office simply to gain immunity. These privi- NEED TO BE REALISTIC leges and immunities need to be reassessed and their scope minimized to practical requirements. Considerable time can be required to detect cases They are not granted to honor an individual, but to of “grand corruption,” and even additional time enable an individual to discharge his or her duties to prepare a case thoroughly to prosecute those effectively. responsible. For these reasons, time limitations for prosecutions or cases need to be realistic. In some countries, it is virtually impossible to prosecute a 33, THE INTERNET CAN BUILD AN OPEN case to its conclusion. Prosecutions and/or appeals EXCHANGE OF INFORMATION BETWEEN to “run out of time” merely serve to bring the law into GOVERNMENT AND GOVERNED disrepute and increase levels of public frustration. The Internet can help build more open systems of governance. Legislatures can establish websites that 30. A LAW ON ILLICIT ENRICHMENT allow citizens to interact with their elected represen- BY CIVIL SERVANTS CAN SPEARHEAD tatives and keep them informed about parliamen- AN ANTI-CORRUPTION CAMPAIGN tary business. Government departments can post their documentation online. Reformers can adver- One particular law, which has proven to be effective tise their national anti-corruption plans to the world in some countries, is that of “illicit enrichment.” This at large, and monitor the progress being made very law refers to a civil servant’s acquisition of inexpli- publicly. The Internet can be used for online public cable wealth. Such a law, coupled with a functioning tendering, thereby reducing opportunities for mak- legal and judicial system, spearheaded the Hong ing potentially corrupt personal contacts. Of course, Kong anti-corruption reforms. However, some legis- the usefulness of the web in this respect is limited latures have refused to enact such laws, ostensibly by the number of people who may have access to it. on the grounds that they may infringe human rights. Much of the Internet’s potential is presently denied In reality, however, refusals to enact such a law seem to many in the world’s poorest countries, but grow- to stem from a desire to preserve the status quo. ing numbers there do have access to the web, and AFTERWORD 205
any gains made by rendering their institutions and als on its website. At the national level this remedy individuals more accountable should help to pro- works best in countries where the rule of law func- mote the interests of all. tions properly and adequate appeal mechanisms are in place. However, care has to be taken to guar- 34. PROCUREMENT IS A BATTLEGROUND antee due process so as to ensure that the blacklist- ing process itself does not become an instrument of The field of public procurement has been a battle- extortion and corruption. ground for corruption fighters. It is in public procure- ment that most of the “grand corruption” occurs with much of the damage visibly inflicted upon the devel- 37. INTERNATIONAL PROBLEMS REQUIRE opment process in poorer countries and countries INTERNATIONAL SOLUTIONS in transition. Although initially there were skeptics who fought against the idea of “integrity pacts”, suc- To the surprise of many Americans, two surveys cesses are increasingly being recognized. “Integrity have revealed that the US Foreign Corrupt Practices pacts” are a process in which voluntary agreements Act, passed as long ago as 1977, is apparently not are made, involving bidders and the government, to having the effect that had been supposed. American restrict opportunities for corruption in a particular companies exporting into key emerging markets project. The use being made of the Internet for pub- were shown to be about as corrupt as German lic procurement by the city of Seoul and in Mexico is exporters, operating without any such deterrent likewise promising. and with the added advantage of tax deductions for the bribes they paid. It would seem that unilateral action by a single government, even of the world’s 35. THE COMMISSIONS THAT BIDDERS PAY most powerful country, is insufficient to reverse TO AGENTS SHOULD BE DECLARED a global problem. Rather, the problem requires a coordinated international response. Hence, the Some thought that legislation requiring disclosures need for international accords such as the OECD of commissions would undermine international Convention Against the Bribing of Foreign Public competitive bidding and that some corporations Officials in International Business Transactions. The would not wish to abide by such a rule. However, intentions of this Convention must be translated into when such a requirement has been introduced, reality, and there are still few signs of individual gov- there has been little evidence of it having such a ernments’ readiness to do this. The same surveys negative effect. The honest have nothing to hide, showed that awareness of the Convention among and if the corrupt leave a bidding process, all con- international businessmen is extremely low. They cerned benefit from their absence. The experience can hardly be expected to comply with provisions of in New York City has been an inspiration to corrup- which they know nothing. tion fighters.
38. INTERNATIONAL AGREEMENTS 36. CORRUPT BIDDERS SHOULD BE BLACKLISTED REQUIRE MONITORING
The blacklisting of firms caught bribing can be a It is not enough for a country to sign a convention. potent weapon. Of course, this requires that the The convention must be put into effect. When a system is fair and any penalties proportionate. But convention strikes at a country’s successful export there can be no doubt that the international cor- strategies, it is not altogether surprising that some porations blacklisted by Singapore in the 1990’s exporting countries may be less than enthusiastic received a considerable shock. Since then, oth- about the goals of the accord. On the other hand, ers have thought twice before attempting to bribe those who support the aims of a convention may Singaporean officials. The World Bank subsequently regard some competitor countries with suspicion went down the same blacklisting path. The Bank and need reassurance that they are not falling into a posts the names of blacklisted firms and individu- trap. Close evaluation and monitoring of implemen- 206 AFTERWORD
tation and enforcement, both by the governments 41. THE PRIVATE SECTOR IS AN UNRELIABLE PARTNER involved and by civil society and the private sec- tor, become essential. Monitoring of a particularly Although some private sector partners have made constructive kind is provided in the European positive contributions to fighting corruption and Conventions through the GRECO mechanisms, but have embraced corporate social responsibility, the is, unfortunately, absent elsewhere. Although styled private sector, by and large, has a long way to go as “monitoring,” the GRECO process is, in reality, before it embraces anti-corruption risk strategies as an exercise in technical cooperation delivered in a Being in its own self-interest. Notwithstanding the highly effective and user-friendly fashion. current publicity given to corrupt activities, major corporations continue to flout both the law and public opinion, and are all too frequently supported 39. SURVEYS CAN MEASURE AND IDENTIFY by their host governments in this conduct. The SUCCESSES AND FAILURES International Chamber of Commerce (ICC) has been extremely energetic in promoting its anti-bribery Reform programs should be monitored for desired policies, but as a voluntary organization, it lacks the results. Monitoring requires effective measurement ability to monitor the activities of its members. and is best done through surveys – and with the data made public. Surveys can measure the impact of corruption on business, public perceptions, and, 42. EXPORT CREDIT GUARANTEES CAN BE RENDERED by targeting selected service providers, measure the VOID IN THE EVENT OF CORRUPTION. levels of corruption in the services being provided. These surveys can be international, national or local, A number of governments have removed the cover but their practical utility increases the closer they get afforded by export credit guarantees granted to to the grass roots. By comparing the results from underwrite contracts when these are found to have agencies in differing parts of the country, the least been tainted by corruption. Nevertheless, some efficient, and perhaps most corrupt, agencies can governments continue to turn a blind eye to corrup- be identified and steps taken to redress their per- tion when contracts are large and judged to be in formance. International surveys help raise the issue the national interest. on the national agenda and keep it at the forefront of public debate. However, international surveys are • • • • • comparative and fraught with statistical difficulties, and so are of limited usefulness. One of their most The task of achieving sustainable anti-corruption valuable aspects has been to raise the issue of cor- reforms will be a long and arduous one. That the ruption on the national political agenda, and to high- stakes are high is beyond dispute. Yet the amount of light the need for national surveys, which are now time required to realize this goal is uncertain. being undertaken with an increasing thoroughness. It could be that people in the most corrupt countries lose heart, lose faith in democratic practices and 40. INSTITUTIONS THAT CAN ASSIST WITH turn to authoritarianism as an apparently logical PREVENTION NEED STRENGTHENING reaction to democracy’s failure. There is, of course, no reason to suppose that a further round of autoc- There is a role for schools of public administration racy would be any less disastrous than it has been in the training and retraining of public servants. in the past. These schools need increased capacity, particularly in the field of ethics training and in corruption risk The international community, too, may start to dilute management. Business schools, too, are in need their commitment to the cause. Other issues may of compulsory courses on corruption risk manage- attract their attention and may seem to offer more ment, and should cease treating business ethics as immediate responses to their interventions. an unimportant option for a MBA degree. WEBSITE ADDRESSES 207
But one thing is clear. If governments, civil society, ment and all aspects of globalization. The stakes the private sector and international organizations could not be higher than they are today. do not grasp the opportunities they now have to confront corruption effectively, then the chances will ENDNOTES pass. Corruption will steadily and inexorably under- mine the new democracies and reduce the standing 1 Daniel Kaufmann: See http://www2.worldbank.org/hm/ of the established democracies. It will also continue anticorrupt/0140.html to impact negatively on human rights, the environ-
WEBSITE ADDRESSES
CHAPTER 1
p. 5 Japanese Government Information – New Rules for Access: http://www.freedominfo.org/analysis/japan1/
p. 5 Commonwealth Ombudsman – Australia – Freedom of Information: http://www.comb.gov.au/publications_information/freedom_information.htm.
p. 5 U.S. Freedom of Information Act: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html
p. 10 (I) World Bank Governance Policy Research Working Papers: http://econ.worldbank.org/resource.php?topic=13&type=5
p. 10 (I) World Bank Institute – Governance Indicators (1996-2002): http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/
p. 10 (ii) The Office of the Commissioner for Public Appointments: http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm
p. 11 (x) “Newspapers: A Ban Is Not a Ban Unless Restricted,” 2002 Presentation by Francis T. Seow, Former Solicitor-General of Singapore: www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html
CHAPTER 2
p. 1 International Institute for Democracy and Electoral Assistance – Participation, Political Parties and Institutions: http://www.idea.int/thematic_b.htm
p. 13 (1) The Center for Public Integrity: www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp
p. 13 (1) Administration and Cost of Elections Project: http://www.aceproject.org
p.13 (1) International Institute for Democracy and Electoral Assistance – State of Democracy Project: http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm 208 WEBSITE ADDRESSES
p. 13 (1) The Comparative Study of Electoral Systems: http://www.umich.edu/~cses/
p. 13 (3) Administration and Cost of Elections Project – Cost Considerations: http://www.aceproject.org/main/english/ei/ei40.htm
CHAPTER 3
p. 14 (4) Independent Commission Against Corruption: www.icac.nsw.gov.au
p. 14 (9) Parliament of Australia Library – “Conflicts of Interest Avoidance – Is There a Case for Blind Trusts?”: http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97cib14.htm
CHAPTER 4
p. 2 Center for Responsive Politics – Lobbying Spending: http://www.opensecrets.org/lobbyists/
p. 4 Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
p. 4 U.S. Code – “Crimes and Criminal Procedures – Lobbying with Appropriated Moneys” – Title 18 > Part I > Chapter 93 > Sec. 1913: http://liimirror.warwick.ac.uk/uscode/18/1913.html
p. 5 (1) Lobbyists Registration Act: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html
p. 5 (1) Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
CHAPTER 5
p. 10 (1) Rules on Parliamentary Immunity in the European Parliament and the Member States of the European Union: http://www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf
p. 10 (2) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
p. 10(3) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
p. 10 (5) Impeachment Documents Relating to a U.S. President: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html
p. 10 (6) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm WEBSITE ADDRESSES 209
CHAPTER 6
p. 19 (6) Applied Ethics Resources on the World Wide Web: http://www.ethics.ubc.ca/resources/govt/
p. 19 (6) OECD/PUMA – Ethics and Corruption Homepage: http://www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm
p. 19 (6) U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov
p. 19 (6) TI Source Book 2000, Chapter 20: Public Service Ethics, Monitoring Assets and Integrity Testing: http://www.transparency.org/sourcebook/20.html
p. 19 (6) Office of the Ethics Counsellor: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
p. 19 (6) International Institute for Public Ethics: http://www.iipe.org
p. 19 (12) Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
p. 19 (12) Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
p. 1 9 (12) TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
p. 19 (14) U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov/
p. 19 (15) Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
p. 19 (16) The Ethics Package: Conflict, Conduct, and a Commissioner for Parliament Hill – A Commentary Prepared by Gregory J. Levine, General Counsel, Office of the Ombudsman, Province of British Columbia: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/EthPackPaper2002.htm#_edn1
p. 19 (17) TI Source Book 2000, Chapter 3: Developing Responses: http://www.transparency.org/sourcebook/03.html
p. 19 (19) TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
p. 19 (19) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Recruitment and Promotion: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
p. 20 (20) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Public Service Pay Policy in Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
p. 20 (20) IMF – Corruption and the Rate of Temptation: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
p. 20 (20) TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation: http://www.transparency.org/sourcebook/01.html 210 WEBSITE ADDRESSES
p. 20 (20) World Bank Institute – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
p. 20 (20) IMF – Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
p. 20 (20) The Honest Reformer’s Guide to Fighting Corruption: http://www.people.hbs.edu/rditella/papers/honest_reformer.pdf
p. 20 (20) World Bank Institute – Governance and Anti-Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
p. 20 (21) Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies: http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
p. 20 (21) TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
p. 20 (21) Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
p. 20 (22) TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
p. 20 (22) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Recruitment and Promotion: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
p. 20 (24) TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation http://www.transparency.org/sourcebook/01.html
p. 20 (24) IMF – Corruption and the Rate of Temptation: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
p. 20 (24) World Bank – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
p. 20 (24) IMF – Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
p. 20 (24) Tax Evasion, Corruption and the Remuneration of Heterogeneous Inspectors: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
p. 20 (24) World Bank – Public Sector Management – Anticorruption: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1
p. 21 (24) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Public Service Pay in Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
p. 21 (24) World Bank – Adminstrative and Civil Service Reform – Site Map: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap.htm WEBSITE ADDRESSES 211
CHAPTER 7
p. 14 (4) Public Interest Disclosure Act, 1998: www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980023.htm
p. 14 (10) Public Concern at Work: http://www.whistleblowing.org.uk
p. 14 (11) Open Democracy Advice Centre: http://www.opendemocracy.org.za
p. 14 (12) Government Accountability Project: http://www.whistleblower.org
CHAPTER 8
p. 5
p. 6 (1) IACC – Practical Measures to Improve Integrity in Customs Administrations: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html
p. 6 (1) World Bank – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
p. 6 (1) OECD – Taxation: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html
p. 6 (3) IACC – Corruption in the Public Finances: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html
p. 6 (6) Transparency International Working Paper – Review of Integrity Management of Staff in the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities: http://www.transparency.org/working_papers/mwaller/integrity_management_review.html#summary
p. 6 (8) Utstein Anti-Corruption Resource Centre – FAQs: http://u4.no/document/faqs1.cfm
CHAPTER 9
p. 9 Foreign Corrupt Practices Act: www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa.html
p. 9 OECD Convention on Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions: http://www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm
p. 20 (2) Transparency International, The Corruption Fighters’ Toolkit, Integrity Pacts – Colombia: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ip-columbia.html
p. 20 (3) Excluded Parties Listing System: http://epls.arnet.gov/ 212 WEBSITE ADDRESSES
CHAPTER 10
p. 7 (2) World Bank – Measuring Governance, Corruption, and State Capture: How Firms and Bureaucrats Shape the Business Environment in Transit: http://econ.worldbank.org/view.php?type=5&id=1066
p. 7 (3) National Bureau of Economic Research – “Does ‘Grease Money’ Help Speed Up the Wheels of Competition?” http://www.nber.org/papers/w7093
p. 7 (4) Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/about/
p. 7 (5) World Bank – Helping Countries Combat Corruption – The Role of the World Bank – Helping Countries Strengthen Institutions: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note35.
CHAPTER 11
p. 7 (2) Centre for European Reform – Corruption in Eastern Europe: http://www.cer.org.uk/articles/n_10_2.html
p. 7 (3) PSI: Water Privatisation Corruption and Exploitation: http://www.labournet.net/world/0208/psi4.html
p. 7 (4) TI Sourcebook 2000 – Chapter 26: Competition Policy and Containing Corruption: http://www.transparency.org/sourcebook/26.html
p. 7 (4) OECD Global Forum on Corruption – Contribution from Thailand: www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc
p. 7 (4) Competition Commission, South Africa: http://www.compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level=1&child=1
p. 7 (6) Corruption Risks in the Privatisation Process: http://www.internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Small- scale%20Privatisation
p. 7 (7) Transparency International – The Corruption Fighters’ Toolkit: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_tele-bulgaria.html
CHAPTER 12
p. 32 (1) World Bank – PREM Notes – Writing an Effective Anticorruption Law: http://www1.worldbank.org/publicsector/legal/PREMnote58.pdf
p. 32 (1) Eighth IACC – Reversing the Onus of Proof: Is it Compatible with Respect for Human Rights Norms?: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/despeville.html
p. 32 (2) Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expand=201.1 WEBSITE ADDRESSES 213
p. 33 (7) Parternship Against Corruption -ICAC-Interpol Conference 2003: http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/Progframe.html
p. 33 (8) Interpol – Global Standards to Combat Corruption in Police Forces/Services: http://www.interpol.int/Public/Corruption/Standard/Default.asp
p. 33 (9) International Prosecution Standards: http://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001- %20International%20Prosecution%20Standards.htm
p. 33 (9) International Association of Prosecutors: http://www.iap.nl.com/
p. 33 (10) Why Should We Care About Independent and Accountable Judges?: http://www.brennancenter.org/resources/downloads/fein_neuborne.pdf
p. 33 (10) ICJ Canada – Documents: http://www.icjcanada.org/transfer/documents/default.htm
p. 33 (10) Article 16 Universal Declaration of Human Rights: http://www.un.org/Overview/rights.html
p. 34 (10) Article 16 UN Office of the High Commissioner for Human Rights – International Covenant on Civil and Political Rights: http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm
p. 34 (10) Article 16 Amnesty International Fair Trials Manual: http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm
p. 34 (10) Article 16 The Universal Charter of the Judge: http://www.domstol.dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf
p. 34 (11) Basic Principles on the Independence of the Judiciary, Seventh United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Milan, 26 August to 6 September 1985: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm
p. 34 (12) The Bangalore Principles of Judicial Conduct 2000: http://www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf
p. 34 (13) European Association of Judges – Judges’ Charter in Europe: http://www.richtervereinigung.at/international/eurojus1/eurojus15a.htm
p. 34 (14) Independence, Efficiency and the Role of Judges – Recommendation adopted on 13 October 1994 by the Committee of Ministers of the Council of Europe: http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Judges/Instruments_and_ documents/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20memorandum.pdf
p. 35 (17) The New Politics of Judicial Elections: http://www.justiceatstake.org/files/JASMoneyReport.pdf
p. 35 (18) Public Broadcasting System, Frontline, Justice for Sale: http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html
p. 35 (20) The St. James Ethics Centre – Tackling Judicial Corruption Globally: http://www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames.htm 214 WEBSITE ADDRESSES
p. 35 (20) Ethical Principles for Judges – Canadian Judicial Council: http://www.cjc-ccm.gc.ca/english/publications/ethic_e.pdf
p. 35 (20) “Judicial Ethics in South Africa,” The Sunday Times, March 2000: http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16.htm
p. 35 (22) Basic Principles on the Role of Lawyers, Eighth United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Havana, 27 August to 7 September 1990: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm
CHAPTER 13
p. 12 (1) TI Sourcebook 2000 – Confronting Corruption – The Elements of a National Integrity System: http://www.transparency.org/sourcebook/index.html
p. 12 (2) United Nations Office on Drugs and Crime – Anti-Corruption Toolkit: http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html
p. 12 (4) National Pledge of Integrity for the Sustainable Development of a New Honduras: http://www.wri.org/governance/pdf/ncsds- gfed/honduraspledge-eng.pdf
p. 12 (6) Anti-Corruption Network for Transition Economies – Status Report of the Republic of Lithuania on the Baltic Anti-Corruption Act: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf
p. 12 (9) European Commission Strategy Paper and Report 2003 – The Copenhagen Criteria: http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php
p. 12 (10) Anticorruption Prosecutor’s Office in Spain and Some Suggestions for Slovakia: http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_eng/anticorruption_prosecution_spanish_slovakia.doc
p. 12 (11) Transparency International – National Integrity Systems: http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/nis_index.html
p. 13 (12) Griffith University – Key Center for Ethics, Law, Justice and Governance: http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/
CHAPTER 14
p. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/eng/main/
p. 1 Current English Ordinance & Sub. Leg: http://www.justice.gov.hk/home.htm
p. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong – About the ICAC: http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html WEBSITE ADDRESSES 215
p. 1 Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
p. 8 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong – Checks and Balances: http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1.html
p. 11 Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
p. 15 (1) TI Sourcebook 2000 – Independent Anti-Corruption Agencies: http://www.transparency.org/sourcebook/11.html
p. 16 Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
p. 16 (1) Independent Commission Against Corruption, New Zealand: http://www.icac.nsw.gov.au/
p. 16 (1) Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/
p. 16 (3) Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines – Mandate: http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html
p. 16 (4) International Anti-Corruption Conference – The Role of the Ombudsman in Fighting Corruption: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html
p. 16 Statutes of New Zealand: http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes
CHAPTER 15
p. 3 About the BBC: http://www.bbc.co.uk/info/
p. 10 (2) Communications Reform White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti-dcms_comms-reform_experts.html
p. 10 (3) Communications White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/
p. 10 (4) Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines – Primer on Corruption Prevention Unit (CPU) Program: http://www.ombudsman.gov.ph/publications/cpu_program.html
p. 10 (5) The International Budget Organization: FAQs: http://www.internationalbudget.org/faq/
p. 10 (5) Open Budget – Regions of Russia – Regulations for Regional Representatives: http://openbudget.karelia.ru/eng/anona.shtml
Please contact the OCEEA Project Support Unit if you find some of these websites are no longer accessable. Email: psu-oceea-at@osce.org
НАЈДОБРИ ПРАКТИКИ ВО БОРБАТА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА
Канцеларија на Координаторот за економски активности и активности за заштита на животната средина, Kärntner Ring 5-7 ■ A-1010 Vienna, Austria Телефон: (+43-1) 514 36-151 ■ Телефакс: (+43-1) 514 36-96 ■ Email: psu-oceea-at@osce.org ВОВЕД ОД Д-Р МАРТИН ШВЈЕЧИЧКИ координатор на Канцеларијата за економски активности и активности за заштита на животната средина на ОБСЕ
„Моќта има тенденција да расипува; апсолутната моќ расипува апсолутно“. – Лорд Актон, британски историчар,1887 година
Ниту една земја, без оглед на тоа колку е И на други места, другите меѓународни организации демократска, не е имуна на феноменот на – Обединетите нации, Советот на Европа, корупцијата. Оваа социјална болест подеднакво ги Организацијата за економска соработка и развој, напаѓа владините функционери, политичарите, како и Светска банка и Европската банка за обнова и деловните лидери и новинарите. Таа ги уништува развој – започнаа слични агресивни кампањи. националните економии, ја поткопува социјалната стабилност и ја нагризува јавната доверба. Политичките лидери во многу земји веќе ја прогласија борбата против корупцијата за свој Корупцијата ги намалува приходите од даноците, ги приоритет. Во некои земји се прават национални зголемува трошоците за јавни услуги и ја искривува планови за борба против корупцијата и се распределбата на ресурсите во приватниот сектор. формираат специјализирани агенции. Сè поголем е Идентификувана е нега-тивната корелација меѓу бројот на меѓународните и на националните доброто владеење и економскиот развој. невладини организации кои се ангажираат во Корупцијата го понижува обичниот граѓанин и ја разоткривањето на коруптивните практики. слабее државата. Медиумите, секаде каде што се слободни, ја осудуваат корупцијата во политиката и во бизнисот. Борбата против корупцијата од неодамна е ставена високо на агендата на земјите-членки на ОБСЕ. Во Сепак, практичното знаење за тоа како да се води Повелбата за европската безбедност од Истанбул ефикасна антикорупциска кампања и натаму 1999 година, се упатува апел за интензивирање на останува ограничено. Со цел да им помогне на антикорупциските напори. Економскиот форум во земјите-членки на ОБСЕ во нивните напори за борба Прага во 2001 година, кога претседавач беше против корупцијата, овој прирачник нуди примери за Романија, и семинарот што следуваше во 2002 најдобрите практики во регионот на ОБСЕ и надвор година во Букурешт, беа посветени на доброто од него. Но, опишаните студии на случај не треба да владеење. Канцеларијата на ОБСЕ за претставуваат наложени решенија за борба против демократските институции и за човековите права, корупцијата. Наместо тоа, тие претставуваат како и теренските канцеларии на ОБСЕ, организираа наративни примери кои се применуваат врз основа дебати и програми за обука. Во некои случаи, во на околностите во дадената земја. рамките на кампањите за борба против корупцијата, ОБСЕ соработуваше со меѓународните, како и со Овој прирачник е наменет за законодавците, локалните партнери. функционерите, медиумите, невладините организации, деловните кругови и за граѓанското Во декември 2003 година, со Новиот стратегиски општество - во поширока смисла. За читателите кои документ за економската и за еколошката димензија, се заинтересирани за тоа да добијат подетални ОБСЕ ја реафирмираше сопствената заложба во информации за наведените практики, на крајот на насока на доброто владеење. Заложбите на сите 55 прирачникот од 17 јуни 2002 година следува широка земји-членки во однос на транспарентноста и на листа на Интернет страници и на други материјали. корупцијата ќе подлежат на систематско разгледување. Истовремено, институциите на ОБСЕ им нудат помош на земјите-членки во модернизирањето на законо-давството, градењето на институционални-те капацитети и во изготвувањето на националните стратегии за борба против корупцијата. Овој прирачник служи како потврда на таа заложба.
Канцеларијата на координаторот за економски активности и активности за заштита на животната средина би сакала да ја изрази својата длабока благодарност до делегациите на Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и на Норвешка за финансирањето на издавањето на овој прирачник. Исто така, посебна благодарност до Џереми Поуп, кодиректор на TIRI (мрежата за учење на владеењето преку пристап), и до Емил Ценков, виш соработник при Центарот за проучување на демократијата во Софија, Бугарија, кои со нас гo споделија своето знаење и дадоа свои совети. СОДРЖИНА
ГЛАВА 1 ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ 5
ГЛАВА 2 ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ 17
ГЛАВА 3 КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 29
ГЛАВА 4 РЕРГУЛИРАЊЕ НА ЛОБИРАЊЕТО 43
ГЛАВА 5 ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ 49
ГЛАВА 6 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 57
ГЛАВА 7 МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ 75
ГЛАВА 8 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 87
ГЛАВА 9 ЈАВНИ НАБАВКИ 103
ГЛАВА 10 ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ 119
ГЛАВА 11 ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА 127
ГЛАВА 12 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 135
ГЛАВА 13 НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ 155
ГЛАВА 14 АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 165
ГЛАВА 15 МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО 179
ГЛАВА 16 СУДСКИОТ СИСТЕМ: СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ 191
ГЛАВА 17 ПОГОВОР 199
ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ 207 ГЛАВА 1│ ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ 5 Што е тоа „отворено општество“? Отворено заборавиме дека мора да ги заштитуваме оние кои општество е она општество во кое никој нема право се оштетени. Исто така, учени сме да ги на монопол врз вистината, а граѓаните можат почитуваме оние непишани закони чијашто енергично да дебатираат во врска со владините санкција е само универзалното чувство за она што политики и околу идната насока на својата земја. е правилно ... Слободата е максимална, а слабите и сиромашните Нашиот град е отворен кон светот; никогаш не ги се заштитени. Обезбедени се законски гаранции за протеруваме странците. Слободни сме да слободата на здружувањето и за слободата на живееме онака како што сакаме, а сепак секогаш говорот. сме подготвени да се соочиме со каква било Ваквите општества не се само ексклузивен домен на опасност.... За нас не е срамно да се признае нечија зрелите демократии. Тие можат да бидат дел од сиромаштија, но сметаме дека е срамно да не се демократскиот развој на која било држава. Едно направи обид таа да се избегне ... Оној кој не е отворено општество не претставува функција од заинтересиран за државата не го сметаме за културата и од историјата – примерите се движат од безопасен, туку за бескорисен; иако само Франција до Шведска – туку од искрената заложба неколкумина можат да создадат една политика, за транспарентност на владата и за граѓанските сите сме во можност да ја оценуваме таа права. политика. Дискусијата не ја сметаме за камен на сопнување на патот на политичкото Концептот на отворено општество за првпат влезе дејствување, туку за неопходен предуслов за во современиот политички лексикон по објавувањето мудро постапување“... на една од највлијателните книги во 20 век. Студијата-репер на Карл Попер од 1945 година, Денес, моделот на отвореното општество се соочува насловена како Отвореното општество и со нови предизвици. Корупцијата е еден од неговите непријатели, го претскажа колапсот на најподмолните. И на Балканот и во поранешниот комунизмот и ги експонираше недостатоците на Советски Сојуз, граѓаните и избраните лидери долго политичките системи кои се предмет на социјалниот се борат против она што Светска банка го нарекува инженеринг. Студијата аргумен-тираше во полза на феномен на „државно заробеништво“. Тој се јавува најшироките можни слободи, но истовремено кога групите и олигарсите од организираниот предупреди дека: „Ние [исто така] мора да криминал ќе се инфилтрираат во работата на изградиме социјални институции, поддржани од владата или кога корумпираните функционери ќе ги моќта на државата, заради заштита на економски користат своите позиции за финансирање на слабите...“ профитабилни бизниси. Долгорочните ефекти од овој феномен се уништувачки. Но, постои начин тие Потрагата по корените на отвореното општество ќе да се избегнат. нè врати назад во историјата, дури до античка Грција. Перикле, легендарниот лидер на Атина во Во последниве години, голем број невладини периодот од 462 до 429 година пр.н.е., имаше своја организации иницираа кампањи за да им помогнат визија за општеството, којашто е релевантна и ден на земјите да ја сфатат целта на доброто владеење. денес: Една од најистакнатите е Институтот отворено општество, што го води филантропот од унгарско „Нашиот политички систем не се натпреварува со потекло, Џорџ Сорос. Меѓу другите поистакнати институциите коишто постојат на други места. организации кои се занимаваат со изградбата на Ние не ги копираме нашите соседи, туку се отвореното општество спаѓаат и Транспарентност обидуваме да бидеме пример. Нашата управа им интернационал, Репортери без граници, Интерњуз и дава предност на многумина, наместо на Член 19. неколкумина, и затоа се нарекува демократија. Законите овозможуваат подеднаква правда за Во еден од неодамнешните извештаи на Светска сите во нивните приватни спорови, но не ги банка беше заклучено дека владите со поголема 1 игнорираме барањата врз основа на заслугите. транспарентност, всушност, владеат „подобро“. 1 Кога граѓанинот се истакнува, тој ќе биде повикан „Трикот“ е во тоа како таа желба да се направи да и служи на државата, односно ќе има предност реалност. пред другите - но, нема да биде привилегиран, туку тоа ќе биде награда за неговите заслуги. Притоа, сиромаштијата не е никаква пречка. ГРАДЕЊЕ ОТВОРЕНО ОПШТЕСТВО Слободата што ја уживаме го опфаќа и секојдневниот живот. Не се сомневаме еден во Гарантираниот пристап до информациите е друг и не му додеваме на нашиот сосед доколку најбитниот елемент при градењето на едно успешно одлучи да тргне по својот пат... Но, оваа слобода отворено општество. Клучна улога во тој процес не нè остава без закон. Ние сме учени да ги имаат слободата на говорот и слободата на почитуваме судиите и законите и никогаш да не здружувањето. На граѓаните треба да им се 6 ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ
овозможи да дискутираат по прашањата на денот, Објективност – При вршењето на јавните да ги предизвикаат медиумите и владата и, тогаш работи, вклучувајќи ги и јавните именувања, кога ќе сметаат дека тоа е соодветно, да излезат на доделувањето договори или препорачувањето улица и својот протест да го искажат преку мирни поединци за награди и за бенефиции, носителите демонстрации. За возврат, од оние кои се во на јавните функции треба да избираат врз основа позиција на јавна доверба и авторитет се очекува да на заслугите. ги слушнат грижите на граѓаните. Граѓаните треба да бидат консултирани во врска со предложените Отчетност – Носителите на јавните функции закони. Освен во екстремни околности, даваат отчет пред јавноста за своите одлуки и законодавците треба да одржуваат јавни седници, а постапки и тие мора да се подложат на каква било нивните комисиски расправи треба да бидат критичка опсервација што е соодветна за нивната отворени за сите. служба.
Потпора на овие процеси се активните и Отвореност – Носителите на јавните функции независните медиуми, кои се подготвени, сакаат и треба да бидат колку што е можно поотворени во можат да ги направат одговорни оние кои држат однос на своите одлуки и постапки. Тие треба да позиции на јавна доверба, во поглед на стандардите ги наведуваат причините за своите одлуки, а на едно отворено општество. Владата треба да го информирањето да го ограничуваат само кога прифати легитимитетот на медиумите да ја тоа јасно го налага поширокиот јавен интерес. испитуваат нејзината политика и да ја прифатат јавната поддршка за ваквите критики. Политичарите Чесност – Носителите на јавните функции се треба секогаш да им бидат достапни на медиумите. должни да пријават какви било приватни интереси Во едно вакво општество, медиумите ги прифаќаат поврзани со нивните јавни должности и да своите одговорности за фер и објективно преземат чекори за решавање на конфликтите, филтрирање на информациите, така што на начин со којшто се штитат јавните интереси. консументите на вестите ќе бидат прецизно информирани. Лидерство – Носителите на јавните функции треба да ги промовираат и да ги поддржуваат Целта на ваквиот пристап до информациите е јасна - овие принципи, преку лидерство и пример. заштита од корупцијата. Политичките лидери кои се изложени на интензивна, редовна и детална Кодексите за однесување – на министрите, критичка опсервација од страна на јавноста, законодавците, државните службеници и покажуваат поголема тенденција да постапуваат службениците во дипломатско-конзуларните чесно, етички и во интерес на јавноста, односно тие претставништва, на судството и на локалната се помалку наклонети кон тоа да го продаваат 3 власт – можат да им помогнат на земјите да ги јавниот интерес на сметка на сопствениот. ефектуираат овие принципи. На сличен начин, граѓанските повелби ги обврзуваат владините Настојувајќи своите јавни службеници да ги направи агенции да обезбедуваат одредени нивоа на услуги одговорни и да ги поттикне да се придржуваат до за граѓаните и да поднесуваат поплаки доколку ваквите стандарди, Обединетото Кралство во 1994 овие нивоа не се исполнуваат. година воведе широк Кодекс за однесување за сите ангажирани во јавниот живот. Изготвени под водство Јавните именувања треба да се реализираат на Лордот Нолан, Седумте принципи на јавниот 4 отворено и врз основа на заслугите . И јавните тела 2 живот можат да се применуваат универзално, без и нивните одбори мора да почитуваат високи оглед на разликите во политиката, историјата или во стандарди на примерно однесување, под што се културата. Тие седум принципи се: подразбира непристрасноста, интегритетот и објективноста во однос на нивното раководење со Несебичност – Носителите на јавните функции јавните средства. Тие ќе ја максимизираат треба да донесуваат одлуки исклучиво од аспект вредноста на парите, со тоа што ќе обезбедат на јавниот интерес. Тие не треба да одлучуваат услугите да се реализираат на најефикасен и на со цел да се стекнат со финансиски или со други најекономичен начин во однос на буџетот и со материјални придобивки за самите себеси, за независна проверка на нивното работење, секаде своите семејства или за своите пријатели. каде што тоа ќе биде можно. За својата работа, финансиското управување и за степенот до којшто Интегритет – Носителите на јавните функции се остварени целите, тие ќе одговараат пред не смеат да се ставаат себеси во каква било законодавецот и пред пошироката јавност. финансиска или друга обврска кон надворешни поединци или организации кои би можеле да Склучувањето договори од страна на владата треба влијаат врз извршувањето на службените да се спроведува по пат на отворена тендерска должности. постапка, така што граѓаните ќе бидат детално информирани за нејзините комерцијални врски. ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ 7
Ова помага во настојувањето да се редуцираат транспарентна и за навистина одговорна влада. Без кронизмот и политичкото штитеништво на сметка на ваквиот пристап, довербата во јавните институции е граѓаните. Треба да постои субјект што е одговорен сериозно загрозена. за финансискиот надзор, кој јавно ќе се произнесе пред законодавецот во врска со работењето на Меѓутоа, дури и кога едно општество ја признава владата во овие области, а неговите извештаи ќе важноста на слободата на информирањето, без бидат објавени веднаш. Оштетениот граѓанин треба законски спроведливото право на информирање, да има пристап до омбудсманот, чиишто извештаи - граѓаните честопати се оставени на милост и исто така - ќе бидат јавни и кој ќе работи со цел да ја немилост на функционерите и на политичарите, кои гарантира навременоста на какво било корективно можат да се двоумат дали да дадат одредени постапување. информации. За да ја коригира ваквата практика, Советот на Европа излезе со експлицитен став во Во демократскиот свет сè почесто, пред сè со цел да полза на формалната гаранција: се зголеми националната безбедност во пресрет на растечкиот тероризам, се аргументира дека „Земјите-членки треба да го гарантираат слободата на говорот и на собирањето, како и правото секој да има пристап, по свое барање, до правото на информирање на јавноста, треба да се службените документи што се наоѓаат кај ограничат. Иако реалноста на ваквата закана не јавните власти. Овој принцип треба да важи без дискриминација врз каква било основа, вклучувајќи може да се оспори, овој аргумент, всушност, ја 6 ја и основата на националното потекло. постигнува целта на терористите: уништување на граѓанското општество. Затоа е неопходно да се Оттука, може да се смета дека солидниот закон постигне рамнотежа. за слободата на информирањето ја обезбедува основата за изградба на една одржлива Корупцијата, како и тероризмот, „цвета“ во услови на демократија. недостиг од сигурни информации. Како што забележа лауреатот на Нобеловата награда за мир од 1987 година, Оскар Ариас Санчез: ЗАКОНОДАВСТВО ЗА ПРИСТАП ДО ИНФОРМАЦИИТЕ „Не смееме да очајуваме при стопирањето на канцерот на корупцијата. Колку и да зборуваме за Членот 19 од Универзалната декларација за глобализација на корупцијата, ние мора да го човековите права ја дава појдовната точка за овој поздравиме глобалниот наплив на барања, од 7 процес, но неговата примена е ограничена. Јасно, страна на јавноста, за добро владеење. целта на членот е да се намали цензурата од страна Националните лидери сè повеќе го прифаќаат на владата, а не да се промовира транспарентност фактот дека корупцијата е проблем за кој треба 8 на владата. Според тоа, задача на реформаторот е да се дискутира - и на домашната и на детално да го разработи членот 19. меѓународната сцена.
Може да се тргне од претпоставкта дека сите Меѓутоа, нашето најважно оружје во војната информации и припаѓаат на јавноста. против корупцијата ќе биде растечкиот број Информациите со кои располага владата можат да демократии, како и на слободниот печат. Доколку се користат за задоволување на јавниот интерес, ја немаат слободата да поставуваат прашања освен доколку не постојат силни причини истите да или да изменат нешто, луѓето не се стекнуваат 9 не бидат изнесени. со повеќе моќ и, наместо тоа, тие се „заробени“ во системот на површната демократија. Една од најбитните слободи во една демократија е Приодот што го прифатија Бразил и Нов Зеланд се слободата на печатот. Кога ќе се потисне гласот базира на тоа да се создаде законско барање сите на еден маж или жена, сите гласови се наоѓаат во официјални информации да му бидат ставени на опасност да бидат замолчени. Кога ќе се скрие располагање на секој што ќе ги побара, освен ако не 10 дури и најмалиот дел од вистината, може да се постои соодветна причина тие да не се издаваат. 5 роди голема лага“. Доколку појдовна точка е фактот дека информациите и припаѓаат на државата и дека треба да се користат во интерес на владата, тогаш ПРИСТАП ДО ИНФОРМАЦИИТЕ сите права што ќе произлезат од ова ќе имаат мала вредност во унапредувањето на демократското опкружување или на информираната дебата. Делот Колку се пообемни информациите што и стојат на 5 од Законот за официјалните информации на Нов располагање на јавноста и колку е поверојатна Зеланд од 1982 година, предвидува: нивната точност, толку се поголеми шансите за 8 ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ
5. Принцип на достапност – Прашањето дали која На сличен начин, Законот за слободата на било официјална информација треба да се стави информирањето на Латвија, донесен во 1998 година, на располагање... ќе се определи, освен во гарантира јавен пристап до сите информации, во случаите кога овој закон пропишува поинаку, во „која било технички остварлива форма“, коишто не се експлицитно забранети со закон. Телата мора да согласност со... принципот дека информациите ќе одговорат на барањата за информации во рок од 15 се стават на располагање, освен доколку не 11 дена. Информирањето може да се ограничи само со постои добра причина да не се стори тоа. закон, и тоа доколку: информациите се за интерна употреба на една институција; информациите Во едно отворено и демократско општество не претставуваат трговска тајна, којашто не е поврзана постои никаква причина зошто државните приходи со јавните набавки или се работи за информации во би се чувале во тајност од граѓаните. Исто така, во врска со приватниот живот на еден поединец; или едно демократско општество не постои причина информациите се однесуваат на постапките за зошто вон-буџетските средства би се држеле надвор евалуација и за сертификација. од формалните сметководствени аранжмани на владата. Во интерес на транспарентноста и Жалбите можат да се доставуваат интерно до одговорноста, целокупните државни приходи треба повисоко владино тело или директно до судот. На да влегуваат во нејзиниот официјален буџет. пример, во 1999 година Уставниот суд на Латвија Ревизијата на буџетот треба да ја прави независна пресуди дека регулативата издадена од страна на институција за финансиски надзор, а наодите ќе Кабинетот на министрите, со која се ограничува бидат ставени на располагање на јавноста. Исто пристапот до информациите за буџетот е неважечка, така, глобалниот консензус што го признава правото бидејќи претставува кршење на барањата од на граѓаните да знаат што е она што нивните влади Законот за слободата на информирањето. го наплатуваат за експлоатацијата на природните Слични услови постојат и во Бугарија, каде што во ресурси постојано се зголемува. Во оваа смисла, член 41 од Уставот од 1991 година се вели: трансакциите со мултинационалните корпорации не треба да се чуваат во тајност. (1) Секој има право да бара, прима и да дава информации. Ова право нема да се реализира на штета на правата и на репутацијата на другите, или на штета на националната безбедност, НЕКОЛКУ ПРИМЕРИ ОД СРЕДНА И ОД јавниот ред, јавното здравје и моралот. ИСТОЧНА ЕВРОПА (2) Граѓаните ќе го имаат правото да добиваат Меѓу другите земји во регионот на ОБСЕ, Латвија информации од државните тела и агенции по има устав во кој експлицитно се предвидува однос на кое било прашање што е од легитимен пристапот до информациите. Во него се вели: интерес за нив, а не претставува државна или друга тајна пропишана со закон, и коешто не ги Член 100. Секој има право на слобода на засега правата на другите. изразување, под што се подразбира правото на Во 1996 година бугарскиот Уставен суд пресуди слободно примање, чување и дистрибуирање на дека, и покрај тоа што според Уставот секое лице информациите, како и правото на изразување на има право на информирање, е потребно сопствените ставови. Цензурата се забранува. дополнително законодавство со кое треба да се дефинираат условите под коишто би се ограничил Член 104. Секој има право да упатува претставки овој прерогатив. Откако неколку судови од пониска до институциите на централните или на инстанца ги одбија барањата за информации од локалните власти, и на тоа да прима материјален страна на граѓаните и на невладините организации одговор. (НВО), во 2000 година беше донесен Законот за пристап до јавните информации. Со овој закон на Член 115. Државата ќе го штити правото на секој секое физичко или правно лице му се дава можност да побара пристап до сите информации со коишто човек да живее во пријатна средина, со тоа што ќе располагаат јавните институции. обезбедува информации за условите во животната средина и ќе го унапредува Со Законот за заштита на личните податоци, кој зачувувањето и подобрувањето на истата. стапи во сила во јануари 2002 година, на поединците им се дава правото на пристап до информациите и можноста да ги коригираат информациите кои се ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ 9
однесуваат на нив, а со кои располагаат јавните и (2) На секој граѓанин државата му го гарантира приватните организации. Во 2002 година беше правото на слободен пристап до вистинските формирана Комисијата за заштита на податоците, информации во однос на состојбата на која требаше да го надгледува спроведувањето на природното опкружување, животните и работните услови, како и за квалитетот на овој закон. Во 2002 година беше донесено прехранбените производи и на апаратите за законодавството за националните архиви. Во домаќинството. моментов, Бугарите немаат право на жалба доколку им биде одбиено барањето за пристап до овие Според Законот за пристап до информациите, кој евиденции. стапи во сила во август 2000 година, државјаните и жителите на Молдова можат да побараат Следејќи го примерот на другите земји од регионот, информации од државните институции, од јавно во април 2002 година Бугарија го донесе Законот за финансираните организации и од физичките и заштита на класифицираните информации, како дел правните лица кои обезбедуваат јавни услуги и од нејзините напори за членство во имаат пристап до официјалните информации. Северноатланскиот сојуз (НАТО). Со Законот беше Институциите мора да одговорат во рок од 15 формирана Комисијата за класифицираните работни дена. информации, именувана од страна на премиерот, Ограничувања можат да се наметнат со цел да се како и четири нивоа на безбедност на заштитат следниве видови информации: државните класифицираните информации. Законот нуди многу тајни поврзани со воените, економските, техничко- широк опсег на класификација. Секој кој има научните, надворешнополитичките, разузнавачките, овластување да потпише документ, може и да го контраразузнавачките и истражните активности, класифицира, т.е. да го ограничи пристапот до доколку нивното објавување би ја загрозило истиот. Не постојат пресудни тестови на јавниот државната безбедност; деловните информации кои интерес што можат да ја поништат одлуката за им се доставени на јавните институции, под услови класифицирање на еден документ. Кус прирачник за на доверливост; личните податоци чиешто граѓаните беше објавен и он-лајн, а во него е објавување би можело да се смета за нарушување објаснет и начинот како функционира бугарското на приватноста на поединецот; информациите законодавство. 12 поврзани со истражното дејствување на соодветните тела, и информациите кои претставуваат крајни Во согласност со посебен закон, т.н. резултати или меѓурезултати на едно научно и Административниот акт, бугарскиот Совет на техничко истражување. Обезбедувачите на министрите ја има обврската да објави регистар на информациите мора да докажат дека административните структури и на „сите ограничувањето е дозволено со закон и дека нормативни, поединечни и заеднички штетата предизвикана од објавувањето би била поголема од јавниот интерес за откривање на административни акти.“ Примерок од регистарот информацијата. задолжително треба да биде објавен и на Интернет.
Трет пример на закони за пристап до информациите Во Молдова, жалбите против одбивањата, во регионот на ОБСЕ се законите во Молдова, каде доцнењата, давачките и штетите можат да се што во член 34 од Уставот се предвидува следново: доставуваат до шефот на одделението каде што се чуваат информациите или до неговото повисоко (1) Секој има право на пристап до сите тело. Жалбите за одбиените барања можат да се информации од јавен интерес и тоа право не смее доставуваат директно до судовите. Ваквите жалби да се ограничува. можат да се доставуваат и до омбудсманот. (2) Според воспоставеното ниво на надлежност, Административниот законик и Кривичниот законик јавните власти ќе се погрижат за тоа граѓаните беа изменети и дополнети во 2001 година, со цел да да бидат точно информирани - како за јавните се создадат основи за парични и за други казни во прашања, така и за прашањата од личен интерес. случај на кршење на Законот за пристап до информациите. (3) Правото на пристап до информациите не смее да ги доведува во прашање мерките за заштита Четвртиот пример го дава Федерацијата Босна и на граѓаните или мерките за заштита на Херцеговина. Законот за слободата на националната безбедност. информирањето во Босна и Херцеговина беше (4) Државните и приватните медиуми се обврзани донесен во октомври 2000 година, а во Република да се погрижат за тоа точните информации да Српска во мај 2001 година. Законот стапи во сила во стигнат до јавноста. февруари 2002 година.
Освен тоа, член 37 го предвидува правото на Законот беше инициран од Канцеларијата на пристап до еколошките, здравствените и до Високиот претставник за Босна и Херцеговина, потрошувачките информации: главната цивилна агенција за спроведување на 10 ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ
мирот во земјата, којашто претходно даде препорака ОГРАНИЧУВАЊА да се изготви законски акт за слободата на информирањето. Нацрт-законот го изготви група од Како што видовме од регионалните примери, секој истакнати меѓународни и домашни експерти во јуни закон за слободата на информирањето е придружен 2000 година, врз основа на дел од најдобрите со одредени ограничувања. Главен предизвик е практики во целиот свет. какви треба да бидат критериумите за тие ограничувања, т.е. лимитите. Во исклучоците Законот важи за информациите во секаква форма со неизбежно ќе спаѓаат информациите поврзани со коишто располага кој било јавен орган, вклучувајќи државната безбедност, со спроведувањето на ги и правните лица кои вршат јавни функции. Тој, исто така, предвидува широко право на пристап до законот, личните податоци за другите лица, како и информациите за кое било физичко или правно лице комерцијално чувствителните податоци. - како во Босна, така и надвор од нејзините граници. Барањето мора да биде поднесено во пишана Глобалната невладина организација Член 19 изготви форма, а владината агенција мора да одговори во примерок на закон за слободата на информирањето рок од 15 дена. што ќе се користи при изготвувањето на 14 Информациите нема да се објават само доколку тоа законодавството. Овој пример на законодавство ги би предизвикало „значителна штета“ за содржи следниве ограничувања: одбранбените и за безбедносните интереси, за заштитата на јавната безбедност, за откривањето и за спречувањето на криминалот. Овластување за ► Неоправдано откривање на лични информации; неоткривање на информации се дава и во случај кога треба да се заштити процесот на разгледување ► Информации што не можат да се користат на корпоративните тајни и на личната приватност од како доказ во судските постапки и слично. страна на јавниот орган. Тестот на јавен интерес се применува за секое изземање. ► Комерцијалните или доверливите информации, Омбудсманот ги прима жалбите. Субјектите на кои вклучувајќи го и прекршувањето на им биле одбиени барањата за информации, можат доверливоста, трговските тајни или да достават интерни жалби и да ги оспорат одлуките информациите чиешто откривање на судот. Омбудсманот на Федерацијата има најверојатно би ги загрозило комерцијалните издадено две мислења во однос на спроведувањето или финансиските интереси на третата на Законот за слободата на информирањето. Во страна; првото мислење, издадено пред Законот да влезе во сила, беше упатен повик до министрите да дисеминираат водичи, да состават регистар и да ► Доверливите информации, добиени од друга назначат службеници за информирање. Во втората држава или од меѓународна организација, не одлука, омбудсманот препорача да не се објавуваат можат да се откријат, доколку притоа разузнавачките досиеја поврзани со кандидатите на сериозно не се загрозат односите со таа претстојните избори. држава или организација; Врз основа на искуствата од регионот на ОБСЕ, како и од други места, сосема е очигледно дека е ► Откривањето на информации коишто, потребно време за да се спроведат реформите и за најверојатно, би го загрозиле животот, новите приоди да станат дел од бирократските здравјето или безбедноста на кое било лице; култури. Неколку земји дојдоа до заклучокот дека недостигот од едукација на јавноста во поглед на ► Евиденцијата за спроведувањето на законот граѓанските права, заедно со несигурните системи за што, веројатно, би можела сериозно да ги водење евиденција и со неподготвеноста на загрози активностите на спроведувањето на функционерите да постапувааат на поинаков начин, законот, доколку биде објавена; резултираа со тоа што законодавството не се искористи онолку колку што посакуваа неговите ► Информациите што би можеле да ја загрозат промотери. Веројатно ова е нешто што може да се националната безбедност или одбрана; очекува. Гледано од позитивната страна, голем број влади и НВО вложуваат напори подеднакво да ги едуцираат и јавноста и функционерите во однос на ► Економските информации што би можеле да ја барањата за новата отвореност. Новите закони поткопаат способноста на владата да треба да се промовираат енергично, доколку се раководи со економијата, или што би можеле настојува тие да ги постигнат посакуваните да предизвикаат сериозно загрозување на 13 ефекти. легитимните комерцијални или финансиски интереси на одредено јавно тело, и ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ 11
► Информациите чиешто откривање би можело ефективно враќање на повеќето или на сите 17 да предизвика сериозно загрозување на претходно признати права. Сингапур го гонеше ефикасното формулирање или на развојот на Бизнис тајмс поради објавувањето на официјално 15 владината политика. предвидување за веројатниот економски пораст на земјата – материјал што е инаку слободно достапен Во 2002 година, Советот на Европа го зајакна овој во другите индустријализирани земји – а потоа ја приод, изјавувајќи дека „земјите-членки можат да го редуцираше дистрибуцијата на меѓународниот ограничат правото на пристап до официјалните неделник Економист, откако тој го искритикува 18 документи.“ Меѓутоа, Советот изјавува дека секое ваквиот потег. ограничување треба да се утврди прецизно, со На прв поглед, се чини дека личната приватност е закон, за да биде неопходно во едно демократско релативно лесно прашање за решавање. Малкумина општество и за да биде пропорционално со би биле против правата на доверливост на вредноста на информациите коишто се сметаат за медицинските досиеја, меѓутоа можат да постојат заштитени. исклучоци - на пример, доколку лицето страда од Советот на Европа го признава фактот дека можат опасна, заразна и пренослива болест, којашто да постојат ограничувања на јавното информирање, претставува закана по неговиот живот. Сепак, и тоа во следниве области: вредностите што ги поставуваат општествата - кога станува збор за личната приватност - варираат, и ► националната безбедност, одбраната и меѓународните односи; честопати се обликувани во согласност со нивните различни традиции. Фактот дека граѓанинот на ► јавната безбедност; Шведска може да има увид во евиденцијата на својот сосед, во врска со уплатата на данокот на ► спречувањето, истрагата и гонењето на доход, можеби нема да ги убеди другите земји дека кривичните дела; ваквата отвореност е пожелна и добра.
Јавните личности честопати се повикуваат на ► приватноста и другите легитимни приватни правото нивните приватни животи да не бидат интереси; експонирани во масовните медиуми. Насекаде во ► јавните или приватните комерцијални и други светот судовите покажуваат тенденција да го економски интереси; поддржат аргументот дека јавните личности ќе мора своите животи да ги ставаат на поголема критичка ► рамноправноста на странките во однос на опсервација од страна на поединци и од страна на 19 судските постапки; медиумите. Тоа значи дека во моментов јавните личности во сè поголем број земји во светот мора да ► животната средина; поднесат поголема критичка опсервација на нивните приватни животи отколку онаа што би можела да ► инспекцијата, контролата и надзорот од биде дозволена во случај на обичните граѓани. страна на јавните власти; Политичарите мора да дејствуваат поагресивно при тужбите за клевета за карактерот, па затоа и тие ► државните економски, монетарни и курсни треба да имаат многу помала заштита на ова поле. политики, и Исто така, чести се и изјавите дека бараните ► доверливоста на формалните разгледувања во информации се премногу комерцијално или меѓу јавните власти во текот на чувствителни. Сепак, како работа на принцип, 16 интерната подготовка на одредена работа. граѓаните го имаат демократското право да бидат запознати со деталите од комерцијалните Сепак, во исто време, треба да се внимава и при аранжмани склучени меѓу нивната влада и нејзините спроведувањето на ваквите ограничувања. На доставувачи, што важи уште повеќе кога станува пример, лесно е да се отиде предалеку во заштитата збор за случаите на приватизација на јавните на државната безбедност. Концептите на државната средства. Додека доверливоста може да биде безбедност, од една страна, и безбедноста на карактеристика на законските трансакции во рамките политичката елита, од друга страна, можат бргу да на приватниот сектор, таа не може да се одбрани 20 се „фузираат“, доколку постои можност за политички како потреба кога станува збор за јавни средства. непогоди. Исто така, може да се случи Законот за На функционерите им е прилично лесно да службените тајни во голема мера да ограничува склучуваат зделки со приватниот сектор, а потоа да еден напреден закон, каков што е Законот за тврдат дека трансакциите се привилегирани и дека пристап до информациите, со тоа што ќе бара се изземени од критичката опсервација на јавноста. 12 ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ
Можеби најпроблематична област е степенот до доколку тоа не го стори министерот. Системите на којшто граѓаните би требало да имаат пристап до владеење можат да варираат, но секогаш и секаде советите што владините советници им ги даваат на постои еден целосно неприфатлив конфликт на министрите и на лидерите. Оние кои го поддржуваат интереси - кога одреден службеник во постапува ограничувањето на пристапот до ваквите како судија за сопствена цел. информации аргументираат дека препораките во однос на политиките, коишто државните службеници им ги даваат на министрите, треба да се ИНФОРМАТИВНИ КАМПАЊИ И УПРАВУВАЊЕ испорачуваат искрено и бестрашно. Според нив, СО ЕВИДЕНЦИИТЕ ставањето на ваквите комуникации на увид на јавноста би можело да ја поткопа суштествената Треба ли луѓето секогаш да ги бараат атмосфера на доверба и, во крајна линија, информациите на коишто имаат право? Едно ефективното донесување на одлуките. Врз основа гледиште е дека јавните власти не треба едноставно на ваквото резонирање, интерните службени да чекаат додека од нив не се побараат документи честопати се изземаат од барањата за информации. Тие треба да изготват политики со кои слобода на информирањето. Иако ваквиот аргумент суштествените информации ќе бидат пласирани до може да изгледа атрактивен, земјите кои ги ставиле граѓаните пред тие воопшто да ги побараат. Ваквите на располагање ваквите информации обично позитивни активности можат да бидат многу наишле на неколку проблеми, а понекогаш и поекономични и од поголема практична полза воопшто не се соочиле со проблеми, а притоа отколку случајот кога одделенијата пасивно чекаат конзистентно одлично котираат во меѓународните 23 да им бидат доставени барања за информации. 21 анкети на полето на корупцијата. Тоа, исто така, значи дека информациите можат да се процесуираат во едноставни и значајни пораки кои им се од многу поголема помош на граѓаните ВО СЛУЧАИ НА СПОР отколку купиштата документи кои се исфрлени на веб-страницата. При изготвувањето на значајни Прашањето што се наметнува е како ќе се решаваат пораки, никогаш не треба да се дозволи тие да конкурентските интереси во случај на спор, откако ќе отвораат можност за манипулација или за се воспостави законското право на информирање, пласирање на полувистини. со соодветно широко поле на примена? Прашање е Ваквата стратегија може особено да им одговара на колку е лесно политичкиот интерес да преовлада во владите со ограничени ресурси. Со тоа што однос на јавниот интерес, кога одреден граѓанин или информациите се ставаат на располагање во новинар ќе побара одредени информации? канцелариите и на други јавни места, во голема Во некои земји, министрите имаат дискреционо мера може да се редуцира времето што се троши за право да ги одбијат барањата за информации. Јасно да се одговори на поединечните барања за е дека вакво овластување не смее да има ниту еден информации, а граѓаните можат да дознаат за министер, освен ако истиот не може да се своите права, без притоа да бидат свесни за своето 24 разгледува по жалба, бидејќи така оваа привилегија право да знаат. ќе може без проблем да се злоупотребува. Треба да Кога се спроведува кампања за поголем пристап до постојат општи насоки кои сеопфатно ќе дефинираат информациите, истовремено мора да се спроведува во кои случаи пристапот до информациите ќе може и кампања за подобро управување со евиденциите. да се блокира. Информациите никогаш не треба да Се чини дека нема особена поента во тоа да се има се задржуваат, доколку нивното откривање би пристап до информациите, доколку тој е хаотичен и можело да биде несоодветно или непријатно за несигурен. Мора да постои систематско, целосно и министерот или за одделението. Исто така, на сигурно водење на евиденцијата. Нужно е да министрите не треба да им се даде можноста да го постојат сигурни системи за управување со блокираат пристапот до информациите, со аргумент евиденцијата во рамките на јавниот сектор. На дека тие информации не се однесуваат на сличен начин, без „трагови на хартија“, постои мала барателот или дека истите би можеле да бидат одговорност или таа воопшто не постои, а во таков „погрешно разбрани“ од страна на барателот на 22 вакуум корупцијата може да „цвета“. информациите или од страна на медиумите. Улогата на главниот архивар сè повеќе влегува во Некои земји ги пропишуваат основите на правото за фокусот. Долго време запоставуван, овој службеник жалба до независниот комесар за информирање, до сè повеќе се смета за лице што го држи клучот на омбудсманот или до апелационото тело. одговорноста. Евиденцијата на архиварот може да Препораките за откривање на информациите или се обезбеди документирани траги кои се клучни за прифаќаат од страна на релевантниот министер или откривање и за експонирање на лошото раководење за нив се поднесува жалба до судството. На други и на корупцијата. За жал, архиварските работни места, апелационите тела не можат да сторат места обично се од понизок ранг и не постојат повеќе од тоа да препорачаат министерот да ја доволно ресурси за нивното функционирање. За укине претходната одлука, да го одбие барањето за местото главен архивар треба да се обезбеди информации - и тоа без право на жалба до судот, ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ 13
уставна заштита, па дури и да се изедначи со Иако некои информации коишто ги има приватниот местото судија на Врховниот суд или на раководител сектор се раководат според размислувања што се на независното тело за финансиски надзор. разликуваат од оние што важат во јавната арена, Меѓутоа, паралелно со „отворањето“ на владите, одредени категории информации мора да им се реформаторите мора да бидат подготвени да ја стават на располагање на потрошувачите, прифатат реалноста онаква каква што е. Може да се доставувачите и на вработените. Примерите се случи старата евиденција да биде толку хаотична, движат од точно обележана храна до деловни така што правото на пристап до информациите може сметки, од професионална ревизија и финансиски да стане операција којашто одзема многу време или услуги до досиејата на персоналот. да стане сосема бесполезна. И навистина, во Мексико, каде што Законот за слободата на Секогаш кога приватни субјекти вршат јавни информирањето стапи во сила во април 2002 функции или кога се приватизира некоја година, во еден извештај беше наведено дека традиционално државна функција, јавноста со право „јавната евиденција, записите и белешките од важни очекува поголема одговорност. На приватните состаноци намерно се чувале понастрана од агенции не смее да им се дозволи да ја прикриваат погледот на јавноста и притоа не била оставена нивната јавна одговорност. Напротив, граѓаните речиси никаква службена евиденција за тоа на кој имаат право да знаат многу повеќе за јавно- начин се носеле клучните одлуки. Во многу случаи, приватните потфати, отколку за активностите кои му службената евиденција била уништена или однесена дома од страна на службениците, тогаш се целосно доверени на приватниот сектор. На кога тие ги напуштале своите позиции.“ 25 крајот на краиштата, во овие активности финансирани од страна на државата, влегуваат и Во вакви случаи се нужни преодни аранжмани, парите од даночните обврзници. доколку се настојува да не се загуби довербата на граѓаните во нивните новостекнати права. Наместо Граѓаните, пензиските фондови и осигурителните да се дозволи лошите системи за управување со компании, исто така, го имаат правото да очекуваат евиденцијата да се користат како причина за чесни финансиски информации од јавно наведените блокирање на реформите, можеби би било подобро корпорации. Ревизорите во приватниот сектор треба да се почне од почеток. Правото на пристап не своите должности да ги вршат независно од треба да биде ретроактивно во областите каде што корпорациите кои се предмет на ревизија, имајќи го постоечкиот систем на информирање не може на предвид јавниот интерес, а не интересот осмислен сигурен начин да ја испорачува документацијата. со цел да се задоволат тесните потреби на високите Без оглед на тоа кој курс ќе се усвои, мора да се раководители со бонуси во работењето. наметне јасна обврска информациите што се Финансиските извештаи што ги изготвуваат се од обезбедуваат, да бидат целосни, кохерентни и витално значење за благосостојбата на граѓаните. сеопфатни. Факторот трошок постојано се покренува Овие професионалци вршат јавна функција, со тоа како аргумент против реформите. Треба ли на што обезбедуваат информации кои даваат барателите на информации да им се наметне обврската да ги покријат трошоците за да дојдат до вистинска слика за финансиското здравје на 27 одговорите на нивните барања? Доколку е така, компаниите кои се предмет на ревизија. треба ли да постојат граници? Високите давачки, Сепак, мора да се признае фактот дека водечките очигледно, ги одвраќаат луѓето од барањето корпорации почнуваат да ја прифаќаат легитимноста информации и на тој начин ја поткопуваат целата на јавната загриженост, а во некои случаи намена на овој потфат. За среќа, владите учат дека придобивките од отвореноста можат да бидат одговараат на тоа со промовирање на политики за 28 поголеми од кој било трошок поврзан со таквата пристап до информациите. Навистина, отвореност. Освен тоа, секаде каде што е донесено одговорноста на приватниот сектор кон широката вакво законодавство, обично се бараат само јавност се наоѓа во суштината на сè поинтензивното номинални давачки за процесуирање. движење за корпоративна социјална одговорност.
ИНФОРМИРАЊЕТО И ПРИВАТНИОТ СЕКТОР ПРОМЕНА НА КУЛТУРАТА
И приватниот сектор има свои потреби за пристап до Дури и ако се разберат придобивките од целосни и сигурни јавни информации. Ова особено отвореноста, граѓаните со право на пристап до важи за информациите поврзани со правилата и со информациите можат да претставуваат своевидна активностите на јавните набавки, кои некои земји закана за високите службеници, кои се навикнати почнуваат да ги ставаат на располагање и преку нивните досиеја да ги сметаат за доверливи и 26 Интернет. безбедни од очите на љубопитната јавност. 14 ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ
Потребна е промена во културата – од вработениот Со ваквите политики се зајакнува етиката на со најнизок ранг во владината институција, па сè до услугите од јавниот сектор до јавноста, се зголемува одговорниот министер. Низ обука и примери од задоволството од работното место и се издигнува лидерството на оние од врвот, службениците мора почитта што ја уживаат јавните службеници во да сфатат дека воведувањето на политиките за заедниците на кои им служат и во коишто живеат. пристап до информациите може драстично да го зголеми квалитетот на администрацијата.
ЕНДНОТИ
1 Светска банка – Работни документи од истражувањата за политиките за владеењето: http://econ.worldbank.org/resource.php?topic=13&type=5 Да се погледнат и индикаторите за владеењето: http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/ 2 Јавни стандарди на Обединетото Кралство: http://www.public-standards.gov.uk/about%20us/seven_principles.htm 3 Обединетото Кралство има комесар кој ја надгледува отвореноста и соодветноста на јавните именувања (погледнете http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm). Уште еден понов пример за отвореноста на ниво на локалната власт е проектот „Модерната локална власт во допир со народот“ на Обединетото Кралство. (http://www.odpm.gov.uk/stellent /groups /odpm_localgov /documents /page /odpm_locgov_605468.hcsp). Во рамките на новата етичка рамка, од советите се очекува да ја прифатат новата култура на отвореност и одговорност за што се промовира новиот Модел-кодекс за однесувањето на советниците. Кодексот бара од избраните советници на ниво на локалната власт во Англија при извршувањето на нивните должности да се однесуваат во согласност со највисоките стандарди на личното однесување. 4 На пример, погледнете го естонскиот Закон за јавната служба (http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/NISPAcee/UNPAN007216.pdf). 5 Изворна книга на Транспарентност интернационал, 2000 година: http://www.transparency.org/sourcebook/00-foreword.html 6 Препорака (2002)2 на Комитетот на министрите при Советот на Европа до земјите-членки во врска со пристапот до службените документи: http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/adopted_texts/recommendations/2002r2.htm. За преглед на позицијата во земјите од Комонвелтот, погледнете го „Сезаме, отвори се!“ (Open Sesame): Барајќи го правото на информирање во Комонвелтот, извештај изготвен од група НВО во рамките на Иницијативата за човековите права во Комонвелтот (2003): http://www.humanrightsinitiative.org/publications/chogm/chogm_2003/default.htm. 7 Член 19 предлага Модел-закон за слободата на информирањето: Погледнете: http://www.article19.by/publications/freedominfolaw/. Американскиот Закон за слободата на информирањето е најотворениот пример за ваков вид законодавство. Погледнете: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html; Законот за слободата на информирањето на австралискиот Комонвелт од 1982 година, на http://www.comb.gov.au/publications-information/freedom_information.htm; и ирскиот Закон за слободата на информирањето (1997) на http://www.finance.gov.ie/viewdoc.asp?DocID=837; За анализа на првото јапонско законодавство на оваа тема, погледнете: http://www.freedominfo.org/analysis/japan1/. 8 Погледнете Ан Мари Гец и Роб Џенкинс, „Хибридни форми на одговорност“: граѓански ангажман во институциите од јавниот сектор – преглед за Индија“, Преглед на јавното раководење, Книга 3, број 3, 2001, стр. 363-383. Исто така, Роб Џенкинс и Ан Мари Гец, „Хибридни форми на одговорност: теоретски импликации од движењето за право на информирање во Индија“, Тримесечник на Третиот свет, Издание 20, бр. 3, стр. 603-622. 9 Владата на Шведска неодамна ја иницираше „Отворена Шведска“, како дел од својата програма „Владата во служба на демократијата“, со цел да помогне да се загарантира дека основните принципи на демократијата, владеењето на правото и ефикасноста функционираат во рамките на националната влада, како и кај 150-те тела на јавната администрација на Шведска. Потребата од поголема отвореност е од подеднакво суштествено значење за 21-от регионален совет и за 289-те општини во Шведска. Како резултат на тоа, „Отворена Шведска“ претставува заеднички напор во којшто се вклучени претставници на национално ниво, на ниво на регионални совети и на општинско ниво. 10 Уставот на Бразил, член 5, точка 33. Ист е случајот и со Законот за службените информации на Нов Зеланд од 1982 година. Законот го укина принципот на тајност, утврден со Законот за службените тајни од 1951 година, кој е отповикан. 11 Закон за официјалните информации на Нов Зеланд од 1982 година. Погледнете: http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?contentset=pal_statutes. 12 Програма за пристап до информациите (http://www.aipbg.org/library/laws/apia.htm). Погледнете го и прирачникот „Како да се добие пристап до информациите: водич за граѓаните“ (http://www.aip-bg.org/handy.htm). 13 Се изразува голема благодарност до Дејвид Бранисар од Privacy International за неговата помош со овие прашања. Погледнете ги и веб-страниците за Privacy International (http://www.privacyinternational.org/) и за „Член 19“ (http://www.article19.org/). 14 Член 19 предлага Модел-закон за слободата на информирањето: Погледнете: http://www.article19.by/publications/freedominfolaw/ 15 Дел 25 до 32. 16 Препорака (2002)2 на Комитетот на министрите при Советот на Европа до земјите-членки, во врска со пристапот до службените документи: http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/adopted_texts/recommendations/2002r2.htm. 17 Зимбабве ги комбинираше двата приода во еден закон, давајќи и навидум либерален наслов на група многу репресивни одредби. Во еден напис во британскиот Дејли телеграф,од 17 јуни 2002 година, давачките за лиценци пропишани со овој закон се опишуваат како „апсолутно срамни“ и како нешто што веројатно ќе наведе повеќе меѓународни новински агенции да ги затворат своите операции во Зимбабве. Другите, како Би-Би-Си, се веќе избркани. 18 Уредникот на сингапурското издание на Бизнис тајмс беше кривично гонет, заедно со другите, во согласност со сингапурскиот Закон за службените тајни, поради објавување на т.н. „флеш-проценки за БДП“ – рани пресметки за најновиот економски пораст – пред официјалното објавување на истите. Кога лондонскиот Економист потсмешливо коментираше во врска со гонењето, тоа иницираше конфронтација со сингапурската Влада, која доведе до редуцирање на тиражот на Економист во Сингапур. Погледнете: „Весници: забраната не е забрана,освен ако не е рестриктивна“ од Френсис Т. Сеов (поранешен заменик-јавен обвинител на Сингапур), презентирано на конференцијата од април 1998 година на тема „Границите на контролата: медиумите и технологијата во ПОЛИТИЧКА ОТВОРЕНОСТ 15
Кина, Хонгконг и во Сингапур“, одржана на Универзитетот на Калифорнија, Новинарска школа на Беркли. (www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html). 19 „Шуплива победа рефлектирана во безначителни отштети“, лондонски Тајмс (ОК) од 29 март 2002 година: „Мирор имаше право да докаже дека [супермоделот Наоми Кембел] лажела оти не е зависник од дрога и оти не се лекува. Но, весникот отиде предалеку во објавувањето на чувствителните лични податоци“... „Напредокот е далеку од универзален, како што покажуваат законите на Зимбабве, со кои се забранува критикувањето на нивниот претседател. 20 „Иницијатива против јавните измами“, британски Гардијан (ОК), 18 јуни 2002 година: „Лажното сметководство ја експонира приватната готовина за јавните услуги како кражба од даночниот обврзник ...“ 21 Скандинавските земји и Нов Зеланд постојано водат во меѓународните истражувања, како земји кои се најмалку загрозени од корупцијата. 22 Комисија за државни услуги на Нов Зеланд, 1995 година. 23 Ваквото барање сега им е наметнато на локалните власти во Британија. Погледнете ја веб-страницата на Одборот за стандарди на Англија, на: www.standardsboard.co.uk/guidance/guidance_index.htm. 24 На пример, во Индонезија, Светска банка го поттикна поставувањето билборди на развојните локации, со детали за конкретниот проект чијашто реализација е во тек. Така, локалната заедница може да го следи целиот процес и да го набљудува остварениот напредок. Погледнете: Џенкинс и Гец. Погледнете, исто така: Ан Мари Гец и Роб Џенкинс, „Хибридни форми на одговорност: граѓански ангажман во институциите од јавниот сектор - преглед за Индија“, Преглед на јавното раководење, Книга 3, број 3, 2001, стр. 363-383. Исто така, Роб Џенкинс и Ан Мари Гец, „Хибридни форми на одговорност: теоретски импликации од движењето за право на информирање во Индија“, Тримесечник на Третиот свет, Издание 20, бр. 3, стр. 603-622. 25 Вашингтон пост (САД), 1 мај 2002 година. 26 Добар пример е системот OPEN на јужнокорејскиот град Сеул; www.transparency.org/building_coalitions/public/local_goverment/projects_topic /procurement.html. Погледнете го и порталот на колумбиската Влада http://www1.worldbank.org/publicsector/egov/colombiaportal_cs.htm, каде што Претседателот издаде упатство сите владини агенции да креираат свој веб-сајт и таму да ги објавуваат посебните информации и да водат он-лајн бизнис. 27 „Етичката димензија, а особено прашањето за обврските што им ги должиме на луѓето кои не се наши клиенти, се чини дека не е покрената како прашање...“ Питер Мартин во „Моралната должност на сметководителите“, Фајненшал тајмс (ОК), 17 јануари, 2002 година. Погледнете и Фајненшал тајмс (ОК), 5 март, 2002 година. 28 Една ваква иницијатива има и NIREX (www.nirex.co.uk/publicn/guide.htm), корпорација којашто „работи на изготвување на безбедни и еколошки одговорни солуции за управување со радиоактивниот отпад“. Нејзината „политика на транспарентност“, изложена на веб- страницата, ја обврзува корпорацијата на „политика на отвореност“. Таа има и посебна политика, којашто одговара на поединечните барања и предвидува право на жалба до независното ревизорско тело. ГЛАВА 2│ ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ 17
Ниту едно отворено општество не може да постои НЕЗАВИСНА ИЗБОРНА КОМИСИЈА 1 без слободни и фер избори. Предизвикот е, сепак, во тоа како да се гарантира дека изборите ќе ги Моралниот авторитет на новата влада се зајакнува, исполнат меѓународните демократски стандарди. во голема мера, доколку изборниот процес бил Институтот за меѓународна и демократска помош ефикасно и ефективно набљудуван од страна на 2 при избори (IDEA) , британска невладина изборната комисија, за која се смета дека е организација која промовира одржлива демократија независна. насекаде во светот, предлага неколку општи упатства: Голем број земји имаат уставни одредби за изборните комисии, а некои пак ги пропишуваат во ► Направете институциите да бидат 3 рамките на своите законодавства. поефективни претставници на различниот состав и на различните интереси на населението (вклучувајќи ја и родовата Обично, ваквата комисија ја сочинуваат група лица еднаквост); од обата пола, избрани од широкиот спектар политички партии и од граѓанското општество. Кредибилитетот на комисијата во голема мера ► Делегирајте поголема моќ на локалните зависи од начинот на кој се именувани нејзините институции; членови. Доколку се именувани од страна на владата, без никакви консултации, членовите на ► Признајте ги опозиционите партии како комисијата ризикуваат на нив да се гледа како на суштински елементи на политичкиот систем владини „пиони“, со сето она што го имплицира овој и создадете механизми за соживот и за заемно термин во насока на прифаќање на резултатите од почитување меѓу владејачките и опозиционите кои било избори. Оттука, генерално, се смета дека е партии; најдобро политичките партии да се консултираат една со друга и, доколку е можно, да се согласат ► Поттикнете го развојот на одржливиот околу изборот на членовите на комисијата пред партиски систем; нивното именување. Природно, доколку политичките партии инсистираат на именување на нивни активни ► Признајте го и вклучете го граѓанското поддржувачи, тоа ќе послужи само за да се поткопа општество, вклучувајќи ги и критичките лоби- јавната доверба дека комисијата својата работа ја групи, како што се групите за човековите извршува непристрасно. права и малцинските групи, женските групи и женските политички лиги, како партнери во ИДЕА (IDEA) му дава приоритет на значењето на политичкиот и во општиот развој на секоја независноста на компетентната комисија, земја, и нагласувајќи дека изборната администрација може да биде високополитизирана и емотивна и дека ► Воведете закони и постапки кои го контролата врз изборниот апарат и манипулацијата интензивираат создавањето демократска со процесот главно се инструменти во рацете на средина, во која политичките партии, недемократските влади, кои сакаат да ја сочуваат локалните институции, невладините својата позиција. Изборниот кадар, исто така, може организации и медиумите можат слободно да да се смета за застапник на владата, за застапник работат. на одредена политичка партија или на некој сектор од општеството.
ИЗБОРИ Во транзиционите режими или во новите демократии, опозиционите партии честопати се плашат дека владејачките партии ќе ја искористат Владата го стекнува својот легитимитет добивајќи контролата врз изборниот апарат во своја лична мандат од луѓето. Изборите кои не се легитимни корист. можат многу брзо да произведат граѓански немир и нестабилност, средина во којашто многу брзо може Неискусните комисии, исто така, можат да бидат да дојде до појава на корупција и до повреда на осомничени. Членовите на комисијата можат да човековите права. Оттука, начинот на којшто се бидат непознати или нетестирани. Искусните добива овој мандат се смета за суштински. Покрај политичари или партии можат да го експлоатираат тоа што треба да бидат фер, изборите треба да се ова неискуство. Таков беше случајот со изборите во манифестираат отворено и да бидат видени како Камбоџа во 1998 година. Иако законот налага фер. неутрален изборен апарат, владејачката партија успеа да ги намести своите поддржувачи, 18 ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ
вклучувајќи ги и владините функционери, на ► Надгледување на изготвувањето на изборните различни нивоа во системот. ливчиња, нивното печатење и дистрибуција. Изборните ливчиња треба да бидат Насекаде во светот, недовербата во изборите е нумерирани за да се регистрира нивната една од главните причини за преовладувањето на употреба, што ќе се набљудува од страна на дополнителните заштитни мерки во текот на партиските претставници, и за да се изборите и за внимателното набљудување од пребројат ливчињата во гласачките кутии, страна на политичките партии и граѓанското кога тие ќе се отворат заради броење на општество. Доколку учесниците или гласачите гласовите; сметаат дека изборите се управувани од една политичка група или, пак, се манипулирани заради ► Надгледување на логистиката на гласањето, политичка добивка, тие нема да учествуваат во вклучувајќи ги и гласачките места, гласачките гласањето или ќе побараат да не се признаат материјали, гласачките кутии, превозот, резултатите од гласањето. селектирањето и обуката на персоналот на гласачките места и другите лица ангажирани За изборите да се сметаат за слободни и фер, од за време на изборите. Гласачките места суштинско значење е постоењето на една добро треба да се уредат така што ќе се гарантира организирана и неутрална комисија којашто има приватноста на гласачите додека го кредибилитет. Ваквата комисија може да елиминира заoкружуваат гласачкото ливче. Гласачите голем дел од можностите на оние кои им се треба да бидат сигурни во тоа дека нивниот спротивставуваат на изборите да манипулираат со глас е таен, и процесот. Ова пак, за возврат, ќе ја поттикне изградбата на довербата во изборите и во ► Надгледување на администрирањето на институциите кои се на некој начин вклучени во нив. гласањето на денот на изборите. Ова вклучува обезбедување пристап на партиските функционери до гласачките места, ОДГОВОРНОСТИ НА ИЗБОРНАТА КОМИСИЈА организирање на посебни пребројувања на гласовите на секое гласачко место; Комисијата треба да биде одговорна за сите работи осигурување дека резултатите се потврдени коишто влијаат врз изборите, со цел да се намали од страна на партиските претставници и можноста на владата да манипулира со изборните доставување копија од резултатите до секој резултати. Нејзини одговорности се: присутен партиски претставник. ► Спроведување на граѓански образовни програми, заедно со истомислениците од Собирање и објавување на изборните резултати редот на организациите на граѓанското ►Објавување на целосен извештај за изборите. општество, што ќе осигури дека гласачите Резултатите од пребројувањето на гласовите разбираат во што е суштината на изборите, за секое гласачко место треба да се стават во нивната улога во изборите, како гласачи, и табела. Исто така, треба да се дадат како треба да го дадат својот глас; потребните препораки за реформа на ► Набљудување дали политичките партии и следните избори. кандидатите постапуваат во согласност со изборните правила; ► Регистрирање на гласачите и подготвување ТРАНСПАРЕНТНОСТА НА ИЗБОРНИОТ на изборниот список. Процесот треба да биде ПРОЦЕС отворен, за да можат да го набљудуваат политичките партии и јавноста. Откако ќе се Транспарентноста се гарантира со цел да се изгради заврши списокот, тој треба да се стави на довербата на гласачите во изборите. Секогаш ќе располагање на јавноста - заради проверка. има поплаки во текот на фазата на изборните Политичките партии треба да бидат во кампањи, главно во насока на тоа дека владејачката можност да поднесат приговори, доколку се партија е во предност затоа што ја има власта и, јави потреба за тоа; оттука, има пристап до државните ресурси. Вообичаениот одговор е дека владејачката партија е ► Регистрирање на кандидатурите и должна да биде одговорна за состојбата на работите потврдување дали кандидатите се во нејзината земја. квалификуваат. Ова, исто така, треба да биде јавен процес и кандидатите коишто биле Општоприфатен став е дека изборите, главно, се одбиени од страна на комисијата треба да добиваат или се губат пред да се случи фактичкото имаат право на жалба до судовите, заради гласање. Сепак, механизмите на самото гласање разгледување на одлуката којашто била честопати се отворени за корумпираните практики. донесена против нив; Резултатите можат да се искриват на најразлични начини: ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ 19
► Гласачките списоци можат да бидат неточни, претставници треба да бидат во можност во своите без имињата на владините опоненти, односно списоци за проверка да евидентираат кој гласал, а на нивно место можат да стојат кој не гласал, освен ако сите политички партии не се „непостоечки“ имиња; согласат со тоа дека помош треба да се даде од страна на службениците кои се ангажирани за време ► Гласачите можат да бидат спречени да на изборите. Исто така, треба да постои граница на гласаат или, пак, заплашени на патот кон бројот на гласачите на кои едно лице може да им гласачките места; помогне, а во некои случаи би било добро ► Пред броењето, гласачките кутии можат да вистинскиот дизајн на гласачките ливчиња да се се заменат со кутии наполнети со ливчиња во чува во тајност до последниот момент, со цел да се корист на одредена партија или кандидат; минимизираат шансите за измама.
► Службениците на избoрите можат погрешно По истекот на времето предвидено за избори, да ги обележат гласачките ливчиња за партиските претставници треба да знаат, врз основа гласачите со посебни потреби или за на нивните опсервации, колкав е точниот број постарите лица; ливчиња коишто треба да ги има во гласачките кутии (додавајќи го или одземајќи го малиот број гласачки ► Пребројувањето на гласовите може да се ливчиња коишто гласачот би можел да ги земе со одвива во тајност; себе), како и сериските броеви на ливчињата. Ова го ► Собирањето на резултатите може да биде отежнува обидот да се заменат кутиите. Партиските измама, и претставници треба да имаат право да следат што се случува со гласачките кутии од моментот кога ► Помалите нерегуларности можат да се завршило гласањето, па сè до моментот кога искористат како изговор од страна на започнува пребројувањето на гласовите. По владејачката партија којашто изгубила, за да пребројувањето на гласовите, од нив треба да се се побараат нови избори. побара да ја потврдат нивната точност. На секој Решението за овие различни проблеми е мошне претставник треба да му се даде копија од едноставно - транспарентност. И покрај тоа што резултатите од гласањето, потврдена од гласањето мора да се одвива во тајност, сепак службениците и од претставниците на другите постојат многу аспекти од изборите и од нивната партии. На тој начин, секоја партија е опремена со организација кои можат, односно би требало да документација којашто и овозможува сама да ги бидат отворени за критичка опсервација, особено од пресмета и да даде сопствена, независна и страна на спротивставените кандидати и прецизна оценка за финалните резултати. Дури и политичките партии, како и од страна на ако документацијата не е комплетна, таа сепак може меѓународните и локалните набљудувачи на да обезбеди проверка на официјалните резултати, граѓанското општество. по случаен избор, којашто може да биде екстремно ефективна доколку тие биле сериозно изменети. Областите за отвореност го вклучуваат именувањето на членовите на независната изборна Бројот на лицата кои се вклучени во механизмите на комисија и службениците кои го следат гласањето. изборниот процес е директно поврзан со степенот на Секоја партија треба да има список на транспарентност и одговорност на процесот. Колку е предложените кандидати, изготвен однапред, за поголем бројот на луѓето кои се вклучени во нејзините конкуренти да можат да достават изборниот процес, толку е потешко да се потиснат приговор, доколку за членови на комисијата се одредени информации и да се манипулира со предлагаат поединци со познати или со сомнителни бројките. Вклучувањето на државните службеници, политички агенди. Очигледно е дека целиот процес кои претставуваат еден широк пресек на е поддржан во случај кога партиите предлагаат општеството, може да помогне во зголемувањето на кандидати за функционери за кои нивните опоненти довербата на гласачите во изборниот процес. не можат основано да приговорат. Предлозите од најдобрите практики, изготвени со Дистрибуирањето на изборните материјали, исто цел да се решат проблемите поврзани со изборите и така, треба да биде транспарентен процес. Партиите со финансирањето на кампањите, ги вклучуваат треба да ја знаат дестинацијата и серискиот број на подолунаведените точки. Примерите се изведени гласачките ливчиња. Во текот на гласањето, врз основа на широкиот спектар извештаи од службениците кои се задолжени за посебните набљудувачите на изборите во повеќе делови од гласачки места треба да ги информираат светот: таканаречените „набљудувачи на гласањето“, ► Треба да постои еден заемно прифатлив партиски претставници од редот на конкурентните Кодекс за однесување меѓу политичките партии, кои го следат гласањето на секое гласачко партии, со кој ќе се пропише како ќе се место. Овие претставници треба да знаат колку однесуваат партиите во текот на изборната изборни ливчиња се или не се искористени, и по кој кампања. Ова осигурува дека процесот ќе се редослед. На располагање треба да им се дадат и смета за слободен и фер. копии од избирачките списоци. Партиските 20 ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ
► Изборната комисија треба, онаму каде што е Изјавите за овие трошоци треба да бидат јавни и да можно, да воспостави форум за дебата и за се поднесат до изборната комисија во период од два консултации меѓу политичките партии. Таа месеца од датумот на изборите. Секоја изјава треба треба да осигури дека политичките партии да биде придружена со сертификат за ревизија, потврден од квалификуван ревизор. Исто така, целосно ги разбираат своите права и секоја година политичките партии треба да поднесат одговорности, во однос на сите аспекти од ревидирани сметки со детали за приходите на изборниот процес. локално, регионално и на национално ниво. ► Донациите (во готовина или во натура) од ► Анонимните донации и донациите преку страна на приватни поединци и корпорации „фронтовските“ организации треба да се треба да бидат ограничени до разумни суми, за забранат. да не се сметаат за суми со коишто се купува влијание. Овие граници не треба да се ► Треба да се даваат грантови од јавни применуваат за волонтерска работа. средства, во согласност со постигнатиот ефект на политичката партија на последните ► Кандидатите кои дале лажни изјави или избори, или во согласност со договорената направиле преголеми трошоци треба да бидат формула со којашто управува независната изборна комисија. Грантовите можат да се казнети со загуба на позицијата на којашто поврзат не само со непосредните изборни биле избрани. потреби, туку и за да и се помогне на партијата во текот на претстојниот ► Од сите партии и кандидати треба да се парламентарен мандат. побара да дадат изјава за своите средства и обврски пред почетокот на кампањата и веднаш по гласањето. Некои земји налагаат дека кога политичарот се пријавува како НАБЉУДУВАЊЕ НА ГЛАСАЊЕТО кандидат за изборите, тој мора да поднесе извештај за уплатата на персоналниот данок Активното набљудување е од суштинско значење за и да даде изјава за средствата. осигурување на фер избори, и тоа се случува во сите функционални демократии. Опозиционите ► Платените радио и телевизиски реклами политички партии треба активно да ги набљудуваат треба да се одржуваат на прифатливо ниво, сите аспекти на гласањето и да документираат и известуваат за сите нерегуларности коишто ги доколку не се целосно забранети. Покрај тоа, откриле. Како што беше забележано претходно, тие изборната комисија треба да го утврди треба да се вклопат во изборниот процес уште од расположливото време за претставување на самиот почеток. изборните програми на кандидатите или партиите на јавните радија и телевизии. Згора на тоа, граѓанското општество има важна улога во набљудувањето на изборите на политички ► Треба да се забрани изборното рекламирање од непартиски начин. Како прашање на политиката, на страна на посебни интересни групи и други граѓанските групи треба да им се овозможи - легално субјекти кои не се овластени за тоа од страна и физички - да ги набљудуваат изборите. Ова е улога којашто можат да ја исполнат меѓународните на конкретни кандидати или партии. Ова ќе го набљудувачи, а која со право ја прифаќаат и спречи заобиколувањето на лимитот на тоа домашните групи на граѓанското општество. колку може да се потроши. Сите службеници од изборната комисија треба да дадат изјава за Во најголемиот број земји каде што одговорноста за нивните средства, приходи и обврски пред и по набљудување на гласањето ја преземаат секои национални избори. организациите на граѓанското општество, ќе бидат потребни одредени промени во изборните закони, со ► Периодот за кампањи не треба да трае цел да се овозможи акредитираните локални премногу долго. Со негово скратување можат набљудувачи да бидат присутни на гласачките места и да го набљудуваат пребројувањето. Кога на да се намалат и трошоците за кампањите. ваквите групи со закон им е забрането да бидат Доколку пак кампањите се премногу кратки, официјално вклучени во изборниот процес, тие владејачката партија ќе има предност пред сепак можат да направат нивното присуство да се опозиционите партии. почувствува. Информациите можат да се соберат со набљудување на агитирањето за изборите и преку ► Треба да се ограничат трошоците на разговор со гласачите откако ќе ги напуштат политичките партии и на кандидатите (и во гласачките места. Истражувањето за излезеност на готовина и во натура) во текот на изборната гласачите, доколку е прецизно спроведено, може да кампања. послужи како дополнителна проверка за да се ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ 21
открие дали постои манипулација со резултатите од ФИНАНСИРАЊЕ НА гласањето. Емитувањето на резултатите од ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ истражувањето за излезеност на гласачите се наведува како ефективно средство за спречување на владините напори за фалсификување на Од јавен интерес е политичките партии соодветно изборните резултати. да се финансираат и да бидат одговорни пред општеството - не само преку гласачките кутии, туку и Тимовите на меѓународните набљудувачи, исто во однос на нивните изборни практики. така, можат да имаат особено важна улога во новите демократии. Тие можат да помогнат, да упатат и да Премногу политички партии, како што е случајот со изградат доверба во изборниот процес, кога се новите демократии, можат да предизвикаат проценува дека тој е фер, и да го насочат конфузија и поделба, наместо обединување на вниманието на недостатоците на гласачките места општеството. Во земјите со голем број мали партии, каде што не биле исполнети меѓународните поголема е веројатноста дека во политичкиот стандарди. Во набљудувањето треба да учествуваат дискурс и во власта ќе доминираат политичките и групите што произлегуваат од локалното граѓанско партии кои реално се во сопственост на поединци општество. Долгорочно гледано, интегритетот на или на државни интереси. Воведувањето на гласачкиот систем на една земја зависи од праговите за регистрирање на партиите или за еден проценките на нејзините граѓани. глас да се смета за легитимен, може да создаде можност владејачката партија лесно да ги онеспособи опонентите. Условите според кои победничките кандидати треба да добијат најмалку СТРАНСКA ДОНАТОРСКА ПОМОШ 50 проценти од гласовите во системот на една изборна област, ќе доведе до концентрирање на Странските донатори можат да помогнат не само со гласовите околу главните кандидати. Слично на тоа, покривање на изборните трошоци, туку и со тоа што условот партиите да дадат финансиски депозит за ќе обезбедат посредување во случај на спор. Во да пријават кандидати за изборите, претставува Камбоџа, на пример, странските донатори ја голема пречка за партиите што ги претставуваат проширија помошта во замена за создавање на сиромашните и безимотните.5 За да се избегнат Уставен совет, врховен суд кој помага во ваквите сценарија, доволен е праг од 4-5 проценти, за партиите да осигурат места во пропорционално решавањето на изборните спорови. избраното законодавно тело, или за да добијат државно финансирање за нивните кампањи. Кога зборуваме за трошоците, сепак, важно е да се спомене и тоа дека треба да се има на ум и Без соодветни проверки и рамнотежа, владејачките одржливоста на изборниот процес. При одбирањето партии можат да стекнат значителна и суштински на механизмите што ќе го гарантираат интегритетот недемократска контрола врз јавниот живот и на гласот треба да се имаат предвид трошоците. политичката моќ. Во некои земји, напорите да се Транспарентноста не треба да ги зголеми изборните избегне оваа ситуација се фокусираа на зајакнување трошоци.4 Ефективното планирање и развивањето на изборните комисии, кои ќе можат да на добри системи зависи пред сè од времето и од претседаваат со слободните и фер избори во знаењето на експертите кои се компетентни за рамките на партиските конгреси. Ова ќе придонесе набљудување на изборите. за тоа функциите на една политичка партија да се одделат од оние на владата и да се избегне, де факто, административната фузија на политичките партии со државата. Ад хок избраните партиски ДРЖАВНИ МЕДИУМИ комисии можат да имаат слична улога.
Државните медиуми речиси секогаш се изборно боиште. Треба да постојат јасни правила за пристап на опозиционите партии до јавните медиуми. КАКО ТРЕБА ПАРТИИТЕ ДА ГИ ФИНАНСИРААТ Доколку е потребно, доделеното време и СВОИТЕ КАМПАЊИ? редоследот на појавувањето на радио или на Римскиот император Веспасијан (9 -79) во една телевизија може да се утврди со ждрепка. Слично на пригода забележал дека „парите немаат мирис“. Но, тоа, потребни се јасни правила за содржината на кога станува збор за избори, парите можат да вестите што се емитуваат. Известувањата треба да мирисаат мошне лошо. За одржувањето на бидат објективни и засновани на факти и во нив не политичките партии се потребни големи финансиски смее да дојде до израз политичкото мислење или средства. Потребно е соодветно финансирање за ставот на известувачот. канцелариите, персоналот и за комуникација со електоратот. 22 ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ
Општо земено, се смета дека е легитимно оние кои Многу земји имаат спроведено механизми за се вклучени во политичките активности да собираат набљудување на оваа ситуација, но овие механизми пари од своите поддржувачи, барем до одредена честопати не биле ефективни. Како што беше мера. Сепак, во исто време, донациите од голем забележано, дури и демократиите кои се воспоставени одамна, со дарежливо државно број поединци можат да бидат скапи за собирање. финансирање на политичките партии, биле Оттука, во најголемиот број демократии, основниот уништени со скандали. Во една земја, шефот на извор за финансирање на политичките партии е владата во заминување постојано одбивал да ги приватниот сектор. Ова е особено критично кога се открие идентитетите на финансиерите, врз основа објавуваат општи избори. Поединците или на тоа дека ветил оти нивните имиња ќе ги чува во компаниите честопати се согласуваат со тоа да тајност. финансираат една политичка партија, очекувајќи Секако, барањето за откривање на изворот на дека на некој начин ќе имаат корист од тоа - се донациите може да покрене низа тврдења дека било разбира, доколку партијата е избрана на власт. Ова повредено правото на приватност. Одредбите за може да дојде во форма на именување на јавна тајност на донациите, до одредено умерено ниво, функција или награда со профитабилен договор за обично можат да ја ублажат ваквата грижа. Во извршување на проект финансиран од страна на случаите на откривање, правото на слобода на државата. здружување може, исто така, да се побара. На Често, голем дел од парите коишто си го наоѓаат пример, треба ли од јавните службеници да се бара својот пат до благајните на политичките партии се да откријат дека тие донираат средства за незаконски стекнати средства или, пак, средства кои опозиционата партија? Дали лимитот во врска со тоа не се пријавени пред даночните власти. Во некои колку може да се потроши, што им е наметнат на земји, криминалните елементи сметаат дека трката кандидатите, претставува кршење на нивното право за позиција е многу попривлечна, доколку уживаат на слободен говор? имунитет од гонење по изборот. Доколку процесот на финансирање не е Постојат два модела за политичко финансирање, и транспарентен и од политичките партии не се бара тоа: да ги откријат изворите на нивните големи донации, – јавен модел (на пример, во Јапонија, Франција и во тогаш јавноста е оставена сама да донесува Шпанија) и приватен модел (на пример, во САД и во заклучоци кога гледа како оние за кои се смета дека Обединетото Кралство). Сепак, само неколку ги финансирале политичките партии отворено системи го имаат само едниот или само другиот стекнуваат корист од поволните договори и од модел. Нивната дефиниција според категории, во другите владини бизниси. суштина, е едностепена. Приватното финансирање Изборниот процес може многу брзо да се сè уште се одвива во рамките на јавниот модел, а дегенерира во аукција на политичката моќ. јавната поддршка за кампањите постои и во Амбициозните партии собираат средства од приватниот модел. Сепак, како што е случајот во поддржувачите, кои веруваат дека постои голема Шпанија, не постои суштинска контрадикција меѓу веројатност тие да победат. Поединците го прават постоењето лимит во поглед на тоа колку може да истото кога законодавците имаат „извршна“ моќ се потроши во рамките на моделот за јавното околу доделувањето на договорите. финансирање. Транспарентноста на политичките донации стана Државното финансирање, сепак, носи одредени главно прашање буквално во секоја демократија. ризици, доколку води до создавање на голем број Во некои земји, трошоците за политичките кампањи мали и слаби партии, коишто можат да го попречат станаа толку високи, така што се далеку над развојот на политичките институции на земјата. лимитите пропишани со закон. Оттука, во некои, ако Секако, прагот за пристап до изборната арена не не и во повеќе земји, политичките партии тивко не ги треба да биде толку висок за да биде нереален. почитуваат законите за финансирање на кампањите. Висината на прагот може да покрене низа прашања Поради ваквата практика, политичките опоненти за уставноста на еден изборен процес. Во Јужна често се жалат до меѓународните набљудувачи на Африка, на пример, се појави аргументот дека изборите, но само неколку од нив се подготвени јавното финансирање на застапените политички официјално да го покренат тоа прашање. партии во 1998 година ги дискриминирало партиите кои не успеале да го достигнат потребниот праг. Донациите од странските донатори за политичките Каков и да е процесот за собирање средства, важно партии честопати можат да предизвикаат поголеми е да не дојде до искривување на политичкиот грижи кај граѓаните со демократски размислувања, систем, за тој да ги искриви демократските структури отколку надворешната помош во финансирањето на во полза на оние кои имаат пристап до парите. изборите. Ваквите донации можат лесно да се ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ 23
претстават како обид на странските сили, компании Во практиката, мошне тешко може да се дефинира или поединци да ја стават на власт партијата за која линијата меѓу „тргувањето со влијание” и е поверојатно дека повеќе ќе ги слуша. И спонзорството. политичките партии во САД, Британија, Германија и во Австралија биле запрашани зошто странските поединци и корпорации им даваат големи донации. ЗНАЧЕЊЕТО НА ИДЕНТИТЕТОТ Некои земји, како што е Полска, целосно го избегнуваат проблемот, со тоа што едноставно Во текот на 90-тите, Владата на Јужна Кореја забрануваат странски донации за политичките презема уникатен приод за искоренување на партии. корупцијата во политиката, како и на другите форми на финансиска злоупотреба. Декретот бр. 13957 забранува користење на фиктивни или на КАКО ТРЕБА ДА СЕ РАСПРЕДЕЛИ ЈАВНОТО „позајмени“ имиња во финансиските зделки. ФИНАНСИРАЊЕ НА ПАРТИИТЕ? Претходно, честопати се користеле фиктивни имиња за да се скријат средствата, да се избегне Да се третира секоја партија подеднакво - се оданочувањето, да се поткупат функционерите и да разбира - не е опција. Од друга страна, некоја мала се дадат незаконски донации за кампања. партија да се финансира во иста мера како што се финансира онаа којашто претставува голема Според декретот, сите финансиски трансакции, национална институција - тоа не е ниту демократски, вклучувајќи ги и депозитите и штедните влогови, ниту пак изводливо. како и акциите и обврзниците, треба да се регистрираат на вистинското име на носителот. Постои лимит во поглед на големината на Корејците кои имаа средства под лажни имиња, финансиската „торта“, односно средствата коишто ги требаше во период од два месеца задолжително да инвестира општеството во демократските структури ги конвертираат своите средства на сметки се ограничени. Па, како може тоа да се дистрибуира регистрирани под нивното вистинско име. Граѓаните подеднакво? Во некои земји, јавните средства им се кои имаа намера да отворат банкарски сметки или распределуваат на партиите пропорционално со да повлечат поголеми суми, требаше да ги бројот на гласовите што ги добиле на претходните регистрираат своите вистински имиња, покажувајќи избори или на тековните избори. Тоа им овозможува ги нивните национални лични карти. Доколку тоа не на партиите да позајмуваат средства од беше сторено, следуваше истрага од страна на поддржувачите, со разумно очекување за тоа колку даночните власти и изрекување големи казни за ќе бидат во можност да вратат назад. финансиските средства кои се во сопственост на лица што го прекршиле законот.
„ТРГУВАЊЕ СО ВЛИЈАНИЕТО”
Иако за многумина е релативно нов концепт, КАКО ДА СЕ ОДИ НАПРЕД прекршокот „тргување со влијанието” веќе подолг Во април 2003 година, Советот на Европа ги временски период е признат во некои земји, како препорача следниве Заеднички правила против што е Франција. „Тргувањето со влијанието” корупцијата во финансирањето на политичките конституира корумпирана релација, во којашто едно партии и изборните кампањи за своите земји- лице со вистинско или со претпоставено влијание 4 членки „тргува“ со ваквото влијание за пари. Посредникот не е „поткупен” како функционер, туку служи како I. Надворешни извори за финансирање на врска. На пример, политичарите и високите политичките партии функционери, во замена за тајното финансирање на нивните политички активности, можат да „тргуваат“ Член 1 – Јавна и приватна поддршка за политичките со своето влијание, искривувајќи го правилното партии функционирање на демократскиот систем, прекршувајќи го принципот на еднаквост и Државата и нејзините граѓани имаат право да ги нагризувајќи ги принципите на заслугата. поддржат политичките партии.
Европската конвенција го забранува ова дело, а Државата треба да обезбеди поддршка за слични ограничувања беа презентирани и во раните политичките партии. Државната поддршка треба нацрти на Конвенцијата против корупција на ОН. да се ограничи на разумен придонес. Државната поддршка може да биде финансиска. 24 ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ
Треба да се применуваат објективни, фер и ii. дека акционерите или секој друг индивидуален разумни критериуми во однос на дистрибуцијата член на правниот субјект ќе бидат на државната поддршка. Државите треба да се информирани за донациите. осигурат дека секоја поддршка од страна на државата и/или граѓаните не ја попречува б. Државите треба да преземат мерки со цел да независноста на политичките партии. се ограничат, забранат или на некој друг начин строго да се регулираат донациите од Член 2 – Дефиниција на поимот „донација“ за една правните субјекти кои обезбедуваат стоки или политичка партија услуги за некоја јавна администрација.
„Донација“ значи секој намерен чин на давање в. Државите треба да забранат правните предност, економска или поинаква, на одредена субјекти, под контрола на државата или на политичка партија. други јавни органи, да даваат донации за политичките партии. Член 3 – Општи принципи за донациите Член 6 – Донации за субјектите поврзани со некоја a. Мерките преземени од страна на државите кои политичка партија управуваат со донациите за политичките партии треба да обезбедат конкретни правила, со цел: Правилата за донациите за политичките партии, со исклучок на оние кои се однесуваат на ■ да се избегне конфликтот на интереси; даночните одбивања наведени во член 4, треба да ■ да се осигури транспарентноста на донациите се применуваат онака како што е соодветно, за и да се избегнат тајните донации; сите субјекти кои се - директно или индиректно - ■ да се избегнат предрасудите за активностите поврзани со политичка партија или се, на некој на политичките партии, и друг начин, под контрола на политичката партија. ■ да се осигури независноста на политичките партии. Член 7 – Донации од странски донатори
б. Државите треба: Државите треба посебно да ги ограничат, i. да обезбедат дека донациите за политичките забранат или на друг начин да ги регулираат партии се дадени јавно, особено донациите донациите од странските донатори. коишто ги надминуваат фиксните горни II. Извори за финансирање на кандидатите на граници; изборите и на избраните функционери ii. да ја разгледаат можноста за воведување правила коишто ја ограничуваат вредноста на Член 8 – Примена на правилата за финансирање на донациите за политички партии, и кандидатите на изборите и на избраните претставници iii. да донесат мерки за да се спречи Правилата за финансирање на политичките заобиколувањето на воспоставените горни партии треба да се применуваат за: граници. ■ финансирање на изборните кампањи на Член 4 – Даночни одбивања за донации кандидатите на изборите;
Фискалното законодавство може да дозволи ■ финансирање на политичките активности на даночни одбивања за донации за политичките избраните претставници. партии. Ваквите даночни одбивања треба да бидат ограничени. III. Расходи на изборните кампањи
Член 5 – Донации од правни субјекти Член 9 – Ограничување на расходите
Државите треба да го земат предвид a. Освен општите принципи за донациите, донесувањето мерки за спречување на премногу државите треба да обезбедат: големите потреби за финансирање на I. дека донациите од правните субјекти за политичките партии, како што е политичките партии се регистрираат во воспоставувањето ограничување за расходите на книгите и во сметките на правните субјекти, изборните кампањи. и ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ 25
Член 10 – Евиденција за трошоците б. Независниот мониторинг треба да вклучи надзор на сметките на политичките партии и Државите треба да наложат да се води посебна трошоците вклучени во изборната кампања, евиденција за сите трошоци, директни или како и нивно презентирање и објавување. индиректни, за изборните кампањи за секоја Член 15 – Специјализиран персонал политичка партија, секоја листа на кандидати и за секој кандидат одделно. Државите треба да промовираат специјализација на судството, полицијата или на другиот IV. Транспарентност персонал во борбата против нелегалното финансирање на политичките партии и на изборните кампањи. Член 11 – Сметки VI. Санкции Државите треба да наложат политичките партии и субјектите поврзани со политичките партии и Член 16 – Санкции споменати во член 6 да водат соодветни книги и Државите треба да наложат прекршувањата на сметки. Сметките на политичките партии треба правилата за финансирање на политичките да бидат консолидирани така што ќе ги партии и на изборните кампањи да бидат вклучуваат, онаму каде што е соодветно, и предмет на ефективни, пропорционални и сметките на субјектите споменати во член 6. разубедувачки санкции. Натамошните упатувања доаѓаат од страна на 50-те Член 12 – Евиденција на донациите шефови на држави и на влади од Комонвелтот на нациите, кои ги изготвија „Рамковните принципи за a. Државите треба да наложат сметките на борба против корупцијата во земјите на политичката партија да ги конкретизираат 5 Комонвелтот.“ Овој документ вклучува одредби за сите донации што ги добила партијата, финансирањето на политичките партии. Овие вклучувајќи ја и природата и вредноста на одредби се изготвени за: секоја донација. ► Спречување на конфликтот на интереси и на практикување на несоодветното влијание; б. Во случај на донации над одредена вредност, во евиденцијата треба да бидат наведени и ► Зачувување на интегритетот на имињата на донаторите. демократските политички структури и процеси; Член 13 – Обврска за презентирање и за објавување на сметките ► Пропишување на начините на користење на средствата стекнати со нелегални и a. Државите треба да наложат политичките корумпирани практики за финансирање на партии редовно да ги презентираат сметките политичките партии, и наведени во член 11, најмалку еднаш годишно, до независниот орган на којшто упатува член ► Гарантирање на концептот на 14. транспарентност во финансирањето на политичките партии, со налагање на декларација за донациите коишто го б. Државите треба да наложат политичките надминуваат утврдениот лимит. партии редовно, најмалку еднаш годишно, да ги објавуваат сметките наведени во член 11, или барем резиме на овие сметки, вклучувајќи ги и информациите кои се задолжителни според УЛОГАТА НА ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО ВО член 10, а онаму каде што е соодветно и МОНИТОРИНГОТ НА ФИНАНСИРАЊЕТО НА КАМПАЊИТЕ според член 12.
Како што веќе дискутиравме, вербата во изборите се V. Надзор зголемува кога тие се под мониторинг не само на официјалните органи на државата, туку и од страна Член 14 – Независен мониторинг на граѓанското општество. Ова е особено карактеристично за Латинска Америка, каде што a. Државите треба да обезбедат независен групите на граѓанското општество отидоа чекор мониторинг во однос на финансирањето на понатаму од набљудувањето на гласањето. Тие политичките партии и на изборните кампањи. изготвија методологии за мониторинг на трошоците на кампањите, со евидентирање на очигледните 26 ИЗБОРИ НА И ФИНАНСИРАЊЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ
трошоци (телевизиски реклами, плакати, брошури, врска со прашања за кампањата. Големото итн.) и споредба на сето тоа со потрошените медиумско внимание помогна во олеснувањето на средства кои се пријавени од страна на партиите. оваа кампања, а учеството на кандидатите беше интензивно. Последователната иницијатива вклучи Наводните тврдења за широкораспространетата месечен мониторинг и известување за вистинските корупција во јавниот сектор во Аргентина во 90-тите трошоци на кампањата. На крајот, овој пакет години беа ендемични, а корупцијата во иницијативи, наречен „Пакт за интегритет“, финансирањето на кампањите не беше исклучок. За резултираше во значителна реформа на кампањата да ја реши ситуацијата, една организација на 6 насекаде во Аргентина. Слични иницијативи сега се граѓанското општество, Poder Cuidadano, или Моќта преземаат и во неколку други земји во регионот, а на граѓаните, започна програма во една федерална приодот привлече интерес насекаде низ светот. област во која кандидатите имаа обезбедено потврдено финансиско откривање на нивните средства и писмена изјава за нивната позиција во
ЕНДНОТИ
1 Главни ресурси: Проектот за политичка трансформација и за изборните процеси во посткомунистичка Европа, на Универзитетот од Есекс (ОК), вклучува он-лајн база на податоци за релевантните изборни кодекси, како и за законите поврзани со финансирањето на кампањите, законот за медиумите и за масовните медиуми. Во проектот се опфатени: Бугарија, Република Чешка, Естонија, Унгарија, Латвија, Литванија, Молдова, Полска, Романија, Русија, Словачка и Украина. Погледнете: http://www.essex.ac.uk/elections/; Компаративната студија за изборните системи на Универзитетот од Мичиген (САД) им овозможува на корисниците да ги анализираат изборните искуства во 50 земји насекаде во светот. Погледнете: Компаративна студија за изборните системи: http://www.umich.edu/~cses/; Проектот за состојбата на демократијата на ИДЕА. Погледнете: http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm; За информации за администрацијата и за изборните трошоци, погледнете го проектот на ACE на http://www.aceproject.org/; За информации за медиумската покриеност на изборите, погледнете го Центарот за јавен интегритет http://www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp; K. Д. Евинг (уредник.) Финансирањето на политичките партии: Европа и подалеку (1999) (Болоња; ISBN 88-491-1269-6); Вилијамс Р., Финансирање на партиите и корупција во политиката (Палгрејв, Лондон, 2000) 2 ИДЕА: http://www.idea.int/thematic_b.htm 3 Обединетото Кралство дури неодамна го презема овој чекор, воспоставувајќи ја изборната комисија и обезбедувајќи контрола врз финансирањето на партиите, во согласност со Законот за политичките партии, избори и референдуми 2000, а по препораките на Комитетот за стандардите на јавниот живот (ОК). 4 Совет на Европа, Комитетот на министрите, Препорака (2003)4: http://www.cm.coe.int/stat/E/Public/2003/adopted_texts/recommendations/2003r4.htm 5 На состанокот на шефовите на владите на Комонвелтот во 1999 година, воведен документ беше: Борбата против корупцијата налага добро управување од Нихал Јајавикрама: http://www.chogm99.org/bgpapers/f2.htm 6 Чување на сметките: Студија на случај на граѓански иницијативи и преглед на финансирањето на кампањите во Аргентина (Работен документ 248, Центар за институционална реформа и за неформалниот сектор, Универзитет во Мериленд, САД): http://128.8.56.16/docs/docs/wp248.pdf ГЛАВА 3│ КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 29
3 Да се биде во служба на јавниот интерес е Изготвувачите на Уставот на Тајланд од 1997 суштинска мисија на владата и на нејзините јавни година сметале дека конфликтот на интереси е институции. Граѓаните имаат право да очекуваат фундаментална закана за демократијата, така што дека индивидуалните службеници ќе ги извршат ваквите конфликти ги обработиле во самиот Устав. своите должности со интегритет, на фер и на Одредбите налагаат владините службеници да 4 непристрасен начин. Функционерите кои одржуваат бидат политички непристрасни и забрануваат еден приватни интереси во текот на нивниот мандат член на Претставничкиот дом, Долниот дом на можат да претставуваат закана за ова Парламентот во Тајланд, да се доведе себеси во 5 фундаментално право. Ваквиот конфликт на ситуација на конфликт на интереси. Делот 110 јасно интереси има потенцијал да ја ослаби довербата на пропишува дека еден член на Претставничкиот дом 1 граѓаните во јавните институции. нема:
Во одреден број земји функционерите редовно, а во ► да биде на каква било позиција или пак да има некои случаи и отворено, не ги почитуваат законите некоја должност во која било државна агенција за конфликт на интереси. И не само што се или државно претпријатие, ниту пак да биде на игнорираат законите, туку во насока на нивното позиција член на локалното собрание, локален спроведување се вложуваат многу малку или речиси администратор или функционер во локалната никакви напори. Еден од највисоките приоритети во власт или на некоја друга политичка функција; тие земји е создавањето етичка јавна служба. ► да добие каква било концесија од државата, од Дури и кога се признава дека во некои земји некоја државна агенција или од државно конфликтот на интереси може да биде вообичаена претпријатие или, пак, да биде страна во некој работа, дискусијата продолжува во насока на тоа договор со природа на економски монопол во дека широкораспространетото непочитување на државата, во државната агенција или во законот не е случајно. Напротив, тоа обезбедува државното претпријатие, ниту пак да биде општ преглед на една етичка јавна администрација, партнер или акционер во партнерство или во во врска со тоа како да се спречи појавата на компанија што добива ваква концесија или ваквиот конфликт на интереси. (За предизвикот за станува страна во договор од ваква природа, и создавање и за одржување на една етичка јавна администрација се дискутира во Глава 6.) ► да добива посебни пари или корист од некоја Конфликтот на интереси се јавува кога едно лице, државна агенција или државно претпријатие, како што е вработен или службеник во јавниот освен она што државната агенција или сектор, е под влијание на личните размислувања државното претпријатие им го дава на додека ја извршува својата работа. Во вакви случаи другите лица во вообичаениот тек на одлуките се донесуваат поради погрешни причини. работата. Уште повеќе, забележаните конфликти на интереси, дури и кога се донесуваат вистинските одлуки, Дел 111 предвидува дека: можат да бидат штетни за репутацијата на една Членот на Претставничкиот дом нема - организација и може да ја уништат јавната доверба, користејќи го статусот или позицијата на член на лесно и едноставно како што може да стори еден Претставничкиот дом - да се меша или да вистински конфликт на интереси. интервенира во ангажирањето, именувањето, Повеќето земји сметаат дека ова прашање е мошне преместувањето, трансферот, унапредувањето важно и суштинско за добрата администрација, така или покачувањето на платата на некој владин што носат конкретни закони за конфликт на службеник кој има постојана позиција или добива интереси. Ова може да резултира, на пример, со тоа плата и не е политички функционер, службеник или што „еден државен службеник или вработен не смее вработен во државната агенција, државното да дејствува од сопствената службена позиција, во претпријатие или организацијата на локалната некоја работа во којашто има директен или власт, ниту пак да предизвика отстранување на индиректен личен финансиски интерес, од кој може лицето од неговата служба. да се очекува да ја наруши неговата објективност Делот 128 ја проширува оваа одредба и на 2 или независноста на просудувањето.“ сенаторите. 30 КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА
КАКО ДА СЕ ИДЕНТИФИКУВА КОНФЛИКТ НА ► Дали во иднина би имало некакви лични ИНТЕРЕСИ придобивки за мене, коишто би можеле да фрлат сомнеж на мојата објективност? Конфликтот на интереси може да се јави во повеќе различни видови кои се очигледни: функционери кои ► Доколку учествувам во проценката или во си доделуваат договори самите себеси, на донесувањето на одлуката, дали би бил членовите на нивното семејство или на нивните загрижен ако моите колеги и јавноста станат пријатели или политички патрони; функционери кои свесни за мојата припадност во или лично поседуваат – или чиишто блиски роднини поврзаност со оваа организација? поседуваат – акции во компаниите подложни на нивното регулирање, со кои склучуваат договори ► Дали една фер и разумна личност би сметала или им даваат лиценци, итн. За ваквите конфликти дека сум бил под влијание на личниот интерес не е потребно никакво објаснување. Тоа се при извршувањето на мојата јавна должност? околности кои претставуваат закана за јавниот интерес, без оглед на тоа колку службеникот тврди ► Дали сум сигурен во мојата способност да дека е чесен. дејствувам непристрасно и во јавен интерес? Ситуациите на конфликт на интереси не можат да се избегнат. Неизбежно е, одвреме навреме, личните Кога некој смета дека можеби има конфликт на интереси да дојдат во конфликт со работните одлуки интереси, што треба да направи? Првиот чекор би или постапки. За да бидат идентификувани од требало да биде да се изнесе потенцијалниот почетокот, важно е да се избегнат конфузијата и конфликт и да се побара упатување од недоразбирањето. Следниот список за проверка претпоставениот или од советникот за етика, може да им помогне на поединечните јавни доколку го има. службеници да ги идентификуваат ситуациите во коишто постои голема веројатност да се појави Јасно е дека некои конфликти ќе бидат толку мали, конфликт на интереси: така што нема да биде оправдано ништо повеќе од евидентирање на ситуацијата, а другите кои ► Што би мислел доколку позициите се обратни? учествуваат во процесот на донесување на одлуката Доколку јас бев еден од оние кои конкурираат за ќе знаат за тоа. На пример, едно службено лице работа или за унапредување, а еден од оние кои може да има толку мал број акции во една ги носат одлуките е на мое место? Би мислел ли тогаш дека процесот беше фер? компанија, така што крајниот резултат од конкретната работа што се разгледува не би можел ► Дали јас или некој мој роднина, пријател или значително да влијае на нивната вредност. Во ваков соработник ќе имаме финансиска добивка или случај, другите кои се вклучени можат да се загуба од одлуката или од постапката на чувствуваат удобно доколку службеното лице организацијата во врска со оваа работа? продолжи да учествува во процесот на донесување на одлуките. Во спротивно, лицето би требало само ► Дали јас или некој мој роднина, пријател или да се повлече од натамошното учество. Се разбира, соработник ќе се здобиеме со репутација или се претпоставува дека не постојат претходни ќе ја изгубиме репутацијата поради одлуката аранжмани за вакво отстранување. или постапката на организацијата? Следниот список за проверка може да се користи за ► Дали сум придонел, на кој било начин, во да се оцени дали еден разоткриен конфликт на приватна улога, да се одлучи или да се интереси може да наложи други функционери да дејствува во врска со работата? побараат од лицето за кое станува збор да отстапи: ► Дали сум добил некоја корист или гостопримство од некој кој може да изгуби или ► Дали на располагање биле ставени сите да добие од одлуката или од постапката на релевантни информации кои се потребни за да организацијата? се осигури вистинска проценка?
► Дали сум член на некое здружение, клуб или ► Од каква природа е врската или здружувањето професионална организација или пак имам посебни врски со или наклонетост кон што може да го предизвика конфликтот? организации или поединци кои добиваат или губат од мислењето на организацијата во ► Дали е потребен правен совет? врска со работата? КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 31
► Дали предметот е од голем јавен интерес? персонал можат да се сметаат за прекршување на Дали е контроверзен? гаранциите на човековите права против дискриминација. Оваа ситуација е поинаква од онаа ► Може ли вклученоста на лицето во овој кога еден роднина вработува друг, на позиција каде предмет да фрли сомнеж врз што тој или таа ќе ги задржи своите надзорните неговиот/нејзиниот интегритет? овластувања над тој член на семејството. Но, сепак, непотизмот забранува јавниот службеник да ја ► Може ли вклученоста на лицето да фрли користи (или да ја злоупотреби) својата позиција за сомнеж врз интегритетот на организацијата? да добие јавни работни места за членовите на своето семејство. Целта не е да се спречи ► Како би му изгледало учеството на ова лице во семејствата да работат заедно, туку да се спречи одлуката за којашто станува збор на еден можноста еден јавен службеник да може да обичен припадник на јавноста или на некој од фаворизира близок член на семејството при потенцијалните изведувачи или набавувачи на практикувањето на дискреционата власт во име на организацијата? јавноста, за да вработи квалификувани лица во јавната служба. ► Кој е најдобриот начин да се осигури Како што рече еден член на Канцеларијата на непристрасност и праведност и да се јавниот правобранител во Јужна Африка: заштити јавниот интерес? Типичен пример може да биде оној кога наводно се И покрај тоа што справувањето со перцепциите за тврди дека некој добива несоодветна предност со конфликт на интереси е важно, за ниту еден од овие тоа што добил - по пат на интервенција од страна на списоци за проверка не треба да се смета дека некој член на семејството кој работи во одредено автоматски ги дисквалификува релациите за коишто одделение - договори коишто тоа одделение ги ниту едно фер и разумно лице не би сметало дека објавило. Може да се открие дека тоа не подразбира предизвикуваат конфликт на интереси. кривично дело, туку неетичко однесување. Во нашиот закон непотизмот сè уште не е Другите стратегии што може да ги донесе една класифициран како криминал, но сепак е јасно дека организација или влада за да избегне да го е за осуда и дека е доволно неприфатлив за да компромитира или навидум да го компромитира наложи постапка од страна на омбудсманот. Покрај својот интегритет опфаќаат: тоа, чинот на непотизам може да биде црвено знаме ► Чување на целосна и точна евиденција за што го алармира омбудсманот за можноста на сопствените процеси на донесување на перципираната потреба на службеникот да се одлуките; опкружи себеси со оние кои се сметаат за повеќе од вообичаено способни и да се потпре на нив за да 6 ► Осигурување отвореност, преку јавно постапува со ’дискреција’ . објавување на точни информации за Непотизмот често се јавува и во приватниот сектор, процесите, одлуките и за постапките на особено во контекст на промовирањето на организацијата, и членовите на семејството во рамките на корпорациите во семејна сопственост, каде што се ► Кога постои ризик од перцепција на конфликт смета за легитимен. Ефектот од она што се на интереси, да се осигури дека конечната претпочита на крајот се чувствува врз нето- одлука на сите учесници може да се поткрепи. добивката и загубата (профитот) на корпорацијата, а нето-добивката и загубата се „сопственост“ на семејството. Во приватниот сектор непотизмот може да предизвика непријателство на работното место, ШТО Е НЕПОТИЗАМ? но не постои причина зошто државата би требало да интервенира и да донесува законодавство против Непотизмот е посебен вид конфликт на интереси. тоа. Иако изразот претендира да се користи пошироко, Во јавниот сектор, сепак, непотизмот оди на штета тој се применува строго во ситуација кога едно лице на јавниот интерес. Тоа значи дека најсоодветниот ја користи сопствената јавна власт за да добие кандидат не успева да добие одредено работно одредена услуга, мошне често работно место за место или унапредување, а како последица на тоа некој член на неговото/нејзиното семејство. страда јавноста во целина. Или, пак, би можело да Забраната против непотизмот не е комплетна се каже дека помалку конкурентната понуда добива забрана за сите роднини. Навистина, прикриените договор со владата, а за тоа плаќаат сите даночни забрани за вработување на роднините на постојниот обврзници. 32 КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА
Непотизмот може да предизвика и конфликти на лице нема никаква надлежност или контрола лојалноста во рамките на која било организација, врз второто), и особено кога еден роднина се става како директен надзорник на друг. Ваквите ситуации треба да се ► надзор, директен или индиректен, врз близок избегнуваат. Типична правна забрана би спречила член од семејството или врз домашен партнер, татко, мајка, брат, сестра, чичко, стрина, сопруг, или делегирање на ваков надзор на лице на 7 сопруга, син, ќерка, зет, снаа, внука или внук да понизок ранг. бидат во положба на претпоставен или подреден на некој од гореспоменатите роднини. Сепак, јавниот интерес налага работата во државна служба да ја добие најдобриот кандидат. Се Се разбира, уште полошо би било судија да разбира, во практиката се јавуваат и ситуации кога заседава со случај во кој тој или таа имаат роднината е несомнено лице со најдобри финансиски интерес или каде што се вклучени квалификации за одредено работно место и тука односи на добро пријателство. Во граѓански предмет мора да постои балансирање на интересите. Од таа постои можност страните да се прашаат (во случај причина, правилата за непотизам не треба да бидат на сомнеж) дали се задоволни од судијата кој го непремостлива пречка и да значат дека кандидатите води случајот, откако тој или таа го објасниле со добри квалификации се постојано потенцијалниот конфликт на интереси. Во кривичен дисквалификувани. Тоа е формулирано во предмет, пак, судијата треба едноставно да изјави критериумите и не остава простор за какво било 8 дека не се квалификува и дека не се согласува со отстапување или индивидуална дискреција. тоа да заседава. Во САД, властите во еден округ го прифатиле Можеби не толку често прашање е она што се јавува следниов приод за спречување на непотизмот во кога синовите и ќерките на судиите се појавуваат во практиките за вработување: улога на адвокати во судот пред нивните родители. Во некои судски системи ова нема предизвикано Во интерес на округот е да ангажира способни и никакви компликации. Во други, пак, има квалификувани кандидати и при вработувањето да предизвикано жестока контроверза и сериозни ги земе предвид сите лица кои ги исполнуваат наводни тврдења за заговор и за корупција. квалификациите.
Непотизмот главно опфаќа едно или повеќе од Целта на округот е да го ангажира следниве: најквалификуваниот кандидат кој најдобро одговара за соодветното место. Членовите на вашето ► залагање за или учествување во или семејство, членовите на вашето непосредно ефектуирање на вработување, именување, домаќинство или вашите роднини ќе бидат земени повторно именување, класификација, предвид за вработување, освен во ситуација кога: рекласификација, оценување, унапредување, трансфер или дисциплинска мерка за близок ► нивната позиција или вашата позиција ќе врши член на семејството или за домашен партнер надзор, именување, корекции по жалба, на јавна позиција, или во агенција врз која отпуштање или дисциплински овластувања тој/таа има надлежност или контрола; или влијание;
► учествување во утврдувањето на ► вие или вработеното лице ќе ревидирате, компензацијата за близок член на семејството потврдувате, примате или ќе ви бидат или за домашен партнер; доверени јавни пари или јавен имот;
► делегирање на лице за задачи од понизок ранг, ► би постоеле околности во кои се предвидува поврзани со вработување, именување, дека интересот на округот и вашиот интерес повторно именување, класификација, или интересот на вработениот би биле во рекласификација, оценување, унапредување, конфликт или спорни; трансфер или дисциплинска мерка за близок член на семејството или за домашен партнер; ► кога округот мора да го ограничи ангажирањето за да го избегне конфликтот на ► лобирање во корист на близок роднина, кој интереси со потрошувачите, регулаторните последователно е именуван или во јавниот агенции или со другите со кои градот има сектор или како главен извршен директор во деловни активности, и приватниот сектор (во ваков случај, првото КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 33
► кога округот мора да го ограничи Сепак, иако непотизмот може да се дефинира во ангажирањето, за да се избегне однос на крвни роднини или релации преку брак или дискриминацијата при вработувањето, партнери, невозможна е ефективна правна конфликтите на кадровската политика или дефиниција на кронизмот. Со него треба да се сродните проблеми. справува понеформално, со поставување на прашањето: Дали добро информираните разумни Регионот нема свесно да ве стави во ситуација да луѓе сметаат дека ова именување или оваа одлука е бидете под надзор на член на вашето семејство, на соодветна? вашето непосредно домаќинство или под надзор на некој ваш роднина, или кога може да се развие Понекогаш, оваа работа може да се реши навистина фаворизирање, меѓучовечки конфликт, отсуство на едноставно. Доколку некој конкурира за одредена продуктивност, отсуство на ефикасност или други позиција, а некој член на панелот за интервју го/ја неосновани услови за вработување, вклучувајќи ги и познава многу добро, тие може – и треба – да се оние споменати во оваа политика. Оваа политика исклучат од учеството во панелот. Во суштина, во нема да биде ретроактивна, освен ако не се кој момент едно лице станува „крони“ – „пријател практикуваат некои од горенаведените спротивни или компањон“ – за одлуката во негова корист да се услови. Во ваков случај, округот го задржува правото категоризира како кронизам? За да се утврди каде да ги распредели засегнатите вработени на треба да се повлече линијата, членовите на панелот различни оперативни нивоа, нивоа на плата или 9 можат да го постават прашањето: Што ќе мислат локации. другите кандидати доколку знаат за оваа Натамошните политики и постапки треба да се релацијата? Ќе мислат ли дека таа го направила осврнат на потребата од и на начините за откривање процесот неправеден? Доколку постои сомнеж, и за евидентирање на конфликтите на интереси, другите членови на панелот можат да разговараат како и за утврдување на соодветна постапка за за тоа и да донесат решение. Се разбира, она што е минимизирање на нивното влијание врз неопходно е да постои целосна транспарентност интегритетот на работењето на организацијата. кога станува збор за природата на односот, и тоа да се забележи во досието.
ШТО Е КРОНИЗАМ? Од друга страна, пак, доколку за кандидатот се знае дека е лице со дискреција и со здраво расудување, Кронизмот е поширок термин од непотизмот и тој ги може да се има поголема доверба во неговото или опфаќа ситуациите кога се претпочитаат во нејзиното именување. Тоа може да се сведе на пријателите, без оглед на тоа колку се соодветни. прашањето на довербата. Примарната грижа е Најголема веројатност за појава на кронизам има во донесените одлуки да можат да се одбранат - и во контекст на именувањата, но може да се појави и во очите на другите кандидати и во очите на која било инстанца кога се практикуваат пошироката публика. дискреционите права. Законот налага одредени именувања да бидат Во Британија, кронизмот се доловува со изрази како направени од страна на конкретен носител на што се „стара школска врска“ или „старата банда“. функција. Доколку тој се чувствува компромитиран Во голем број земји во светот цели богатства се поради неговиот однос со потенцијалниот кандидат, стекнати преку кронизам и злоупотреба на врските. носителот на функцијата треба да може имплицитно Режимот на генерал Суарто во Индонезија е да застане на страната на процесот на селекција. одличен пример за кронизам. Но, дури и тука, сè она Тој или таа, исто така, можат да побараат формален што се претпочитало било во рамките на законот и независен совет од друг функционер со ист или со се чини дека не е голем бројот на оние кои се повисок ранг, за да се утврди кој треба да се 10 извалкани со криминално однесување. Сепак, именува и да дејствува во согласност со тоа. неколку одлуки би издржале судско испитување на процесот и на применетите критериуми при Сепак, во основа се потенцира можноста да се доделувањето на одредени привилегии. одговори на обвинението за донесената одлука без оглед на тоа колку е таа соодветна. Блискоста на Од суштинско значење е организациите јасно да ги еден кандидат со оние кои ја носат одлуката со утврдат и добро да ги разберат политиките и право ќе ја предизвика оваа дебата. постапките, како и пишаните кодекси за однесување, со цел да се справат со фактичките, потенцијалните и со перципираните конфликти на интереси, вклучувајќи ги и непотизмот и кронизмот. 34 КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА
ИЗБЕГНУВАЊЕ НА НЕПОТИЗМОТ И НА конкуренција. Кога ќе се јават вакви околности, КРОНИЗМОТ ПРИ ИМЕНУВАЊАТА оној кој ја носи одлуката треба да биде во можност да демонстрира јасни и Основните принципи за избегнување на непотизмот недвосмислени причини за директните и на кронизмот во јавниот и во приватниот сектор именувања. 11 се : ► Треба да се максимизира отвореноста. ► Непристрасност во сите процеси за Ризикот од корупција се минимизира доколку регрутирање и за селекција. Ова е од постојат политики и постапки што суштинско значење за вработените во јавниот промовираат отвореност во справувањето со сектор да ги исполнат своите јавни конфликтите на интереси. Администрацијата должности, дејствувајќи на етички начин и во којашто донесува политика за отвореност на јавен интерес. Оттука, за да се избегнат сите нејзини одлуки за регрутирање и за перцепциите за пристрасност или за селекција, ќе го избегне испраќањето погрешна корупција, потенцијалниот кандидат не треба порака до персоналот во поглед на да биде директно вклучен во ниту еден дел од претпочитаните практики за регрутирање и постапката за регрутирање за работното за селекција. Ова, исто така, ќе го отстрани место за коешто тој или таа може да биде и оправдувањето на другите да дејствуваат кандидат. Тука влегува дејствувањето како спротивно на утврдените практики и лице за контакт за потенцијалните политики за регрутација без валидни причини. кандидати, оформувањето на огласите или Отвореноста, сепак, не значи прекршување на подготовката на стандардната практика за доверливоста. контактирање на лицата за препораки на ► Интегритетот секогаш е врвен приоритет. претпочитаните кандидати. На секое лице за Преземањето скратени патишта може да го препорака треба да му се постават истите компромитира интегритетот на процесот на прашања во однос на критериумите за регрутација. За да се осигури интегритет на селекција, а сите прашања и одговори треба да практиките за регрутирање и за селекција, се документираат. администрацијата мора да има јасно дефинирани санкции за несообразност со На сите засегнати лица треба да им биде јасно кое воспоставените политики и практики. Оние лице е одговорно за клучните одлуки во текот на кои ги носат одлуките мора да се погрижат за процесот и кои се вредностите што ќе се тоа да ги користат, тогаш кога е потребно. применуваат. Ова треба формално да се Голем број земји откриле дека вклучувањето на евидентира, а сите одлуки и причините за тие независни лица во процесот на селекција може одлуки треба да се документираат во текот на забележително да го зајакне интегритетот на процесот на селекција. процесот. Овие независни членови на панелот Како и во сите други аспекти на здравата за вработување треба да бидат непознати за администрација, доброто водење на евиденцијата ја другите членови на комитетот. Доколку ова зголемува одговорноста. Во општествата каде што не е можно, степенот на поврзаноста на постои посебен притисок од страна на кланови или независните членови со другите членови на од поширокото семејство на одредено лице, комитетот треба да се евидентира во пишана препорачливо е лицата кои се вклучени во форма, пред да се одржат интервјуата и процесите на донесување на одлуките формално да истите да претставуваат дел од досието за потврдат дека ниту еден од кандидатите не е регрутација. роднина или нивни познаник или, пак, целосно да се ► Треба да се даде можност за поднесување исклучат себеси од процесот. жалби. Неуспешните, но квалификувани ► Треба да се поттикне конкуренцијата. кандидати кои сметаат дека не била Огласите треба да се оформуваат за применета соодветна постапка, треба да соодветно да ги одразуваат барањата на бидат во можност да поднесат жалба до работното место и да го максимизираат соодветниот орган за независно разгледување потенцијалното поле на кандидатите. Општо на процесот и на неговиот краен резултат. земено, огласите треба да се пласираат на начин на кој ќе го привлечат најширокото потенцијално поле. Критериумите за селекција, исто така, треба да се разгледаат ПРАШАЊА НА КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ КОГА ПЕРСОНАЛОТ ГО НАПУШТА ЈАВНИОТ пред да се преземе акција за регрутирање, за СЕКТОР12 да се осигури дека тие соодветно ги одразуваат барањата на позицијата и дека го Што се случува кога еден јавен службеник ја привлекуваат најширокото можно поле на напушта јавната служба и преминува во приватниот кандидати. Само во исклучителни околности сектор? Ова прашање станува сè позначајно кога се треба да се заобиколат вистинските мерки за решаваат прашањата на конфликт на интереси. КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 35
Ова е последица на неколку фактори. Реформите за лична корист или за корист на друго лице или ефикасност доведоа до „рационализација“ и до организација. Оваа ситуација не ги вклучува обезбедување на одредени функции од јавниот информациите кои станале дел од серијата сектор преку договори со приватниот сектор. На тој вештини или знаења што можат легитимно да се користат за да се добие друго вработување. начин, во многу земји, разликите кои традиционално ги одделуваа кариерите во јавниот сектор од оние во ► Поранешни функционери кои сакаат да влијаат приватниот сектор се сè помали. Како последица на на функционерите. Ова вклучува поранешни тоа, во многу земји вработувањето во јавниот сектор функционери кои извршуваат притисок врз за јавните службеници не претставува долготрајна своите поранешни колеги или лица од понизок кариера, туку своевидно движење меѓу јавниот и ранг, за тие делумно да дејствуваат, сакајќи да приватниот сектор во текот на нивниот работен влијаат врз нивната работа или обезбедувајќи живот. им одредени услуги.
За да се осигури дека службениците во јавната ► Повторното вработување или повторното администрација нема да паднат во искушение да ги ангажирање на јавните службеници кои се експлоатираат владините врски откако ќе ја пензионирани или се технолошки вишок.Тука напуштат јавната служба, потребен е здрав приод за можат да влезат: (a) вишите јавни службеници кои добиваат вработување во јавниот сектор. Ова го намалува дарежливи компензации, како отпремнина, и ризикот од корупција, а на овој начин и сите повторно влегуваат во јавната служба на доверливи информации кои може да ги има јавниот неизвршни позиции, задржувајќи си ја службеник што заминува, а кои конкурентните отпремнината; интереси на приватниот сектор сакаат да ги стекнат (б) јавните службеници кои го напуштаат за себе - ги прави помалку осетливи. јавното вработување само за да бидат повторно ангажирани како консултанти или Видот на вработувањето коешто може да како изведувачи за висока цена, за да ја предизвика грижа е она што има блиска или извршуваат главно истата работа, и чувствителна врска со претходната позиција на (в) јавните службеници кои одлучуваат да лицето како јавен службеник. Доколку еден јавен влезат во некој бизнис и поднесуваат понуди за работа до нивните поранешни работодавци, службеник ја злоупотреби својата службена позиција откако си ги уредиле своите пакети за за да се стекне со предност за личната кариера, без отпремнина. оглед на тоа дали тоа било намерно или ненамерно, тоа негативно влијание на јавната доверба во Кодексите за однесување не обезбедуваат владината администрација. ефективно решение за спречување на конфликтот на интереси во оваа област. Кодексите престануваат Постојат четири главни области за вработување во да важат кога едно лице си заминува од службата – јавниот сектор, коишто оставаат можност за појава тоа е моментот кога овие одредби би станале на ситуации на конфликт на интереси кои релевантни. Ова остава три генерално прифатливи заслужуваат да бидат разгледани: приоди за разгледување:
► Функционери кои го модифицираат ► Секоја владина агенција може да изготви сопственото однесување во текот на конкретни политики за вработување откако службата за да ги подобрат изгледите за еден службеник ќе го напушти јавниот сектор. идното вработување. Ваквото однесување Овие политики треба да го земат предвид може да вклучува фаворизирање на степенот на ризик за предметната влада, кога приватните интереси пред јавната должност, еден функционер се здобива со вработување во индивидуални функционери кои „омекнуваат“ приватниот сектор, и веројатното влијание на при нивните службени одговорности, за да ги овие политики врз идната кариера на лицата промовираат нивните интереси за личната вработени во јавната сфера; на пример, кариера; поединец кој презема само делумна висококвалификувани професионалци со акција за одредено прашање, поради ограничени полиња во кои треба да работат. интересите на потенцијалните работодавци од приватниот сектор; или комплетно ► Договорите за вработување можат да имаат поткупување, кога функционерот бара конкретни ограничувања напишани во нив. вработување како возврат за одредени услуги. (Сепак, некои земји го ограничуваат законското право на ограничено вработување ► Поранешни функционери кои несоодветно ги во иднина, а ова може да предизвика одредени користат доверливите владини информации, тешкотии) стекнати во текот на службените функции, за 36 КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА
► Донесувањето на соодветно законодавство е ► едногодишна забрана за претставување на патот што го презеле некои земји, но секое некоја организација пред кој било тековен законодавство треба да внимава да ги претставник на извршната власт, и минимизира ограничувањата и да не им ги 13 наметнува непотребно на луѓето. ► едногодишна забрана за претставување на странски субјект „пред кој било оддел или Се разбира, постои и потреба да се осигура дека агенција на Соединетите Држави“ и за ограничувањата на вработувањата по заминувањето обезбедување помош или совет на странски 14 се пропорционални со наметнатите ризици. Од таа субјект. причина, раководителите во јавниот сектор во австралиската држава Нов Јужен Велс одлучиле Канцеларијата за етика во Владата, којашто дека најдобриот приод е со оваа работа да се претставува агенција воспоставена со закон, ги справуваат на индивидуална основа - случај по советува лицата вработени во извршната власт, со случај. Тие не го зеле предвид фактот дека нивото цел да осигури сообразност со овој закон. на ризик за интегритетот на јавниот сектор го наложува степенот на тешкотии и неефикасноста Во Канада, во јуни 1994 година, беше воспоставен што би можеле да ги наметнат широко Кодексот за конфликт на интереси и за наредното 15 дефинираните ограничувања на можностите за вработување на носителите на јавните функции . вработување. Тоа е повеќе извршен инструмент отколку статут, администриран од страна на статутарната канцеларија - Канцеларијата на советникот за етика. МИНИСТРИ ВО ВЛАДАТА: КОНФЛИКТ НА Кодексот ги уредува и министерските позиции. ИНТЕРЕСИ И ВРАБОТУВАЊЕ ПО Неговите утврдени цели во однос на „мерките за РАБОТЕЊЕТО ВО ЈАВНИОТ СЕКТОР сообразност во наредното вработување“ се:
Министрите држат позиции на моќ и на влијание. Да се минимизираат можностите за: Дел од знаењето што го стекнуваат може да биде од доверлива природа или, пак, да им донесе предност (a) надворешно вработување, за да се создаде доколку потоа, како приватни граѓани, треба да реален, потенцијален или очигледен конфликт на работат во област што е поврзана со нивните интереси за носителите на јавните функции, поранешни одговорности. Ограничувањето на додека се на јавна функција; однесувањето на министрите по нивното заминување од функција станува сè повообичаено. (б) стекнување на преференцијален третман или привилегиран пристап до владата по Во САД, шефовите на извршните агенции не се напуштањето на јавната функција; членови на Конгресот, туку лица именувани од (в) лично искористување на информациите страна на претседателот. Овие именувања се стекнати во текот на службените должности и уредени со Наслов 18 Дел 207 од Кодексот на САД, одговорности, додека тие не станат општо во кој тие се нарекуваат „многу висок персонал“. достапни за јавноста, и Системот на САД е повеќеслоен: постојат дефинирани ограничувања на кои се подложни сите (г) користење на јавната функција за неправедна владини вработени, а како што напредува предност во добивањето шанса за надворешно персоналот тие стануваат сè построги. вработување. (s. 27)
Канадскиот аранжман е сличен на оние од Многу високиот персонал мора да постапува во американскиот систем за ограничувања според согласност со неколку ограничувања: нивото. Тој содржи постојана забрана за носителите на јавните функции да „ги менуваат ► доживотна забрана (која ги опфаќа сите лица страните” во сите „тековни конкретни постапки, вработени во извршаната власт) за трансакции, преговори или во случај кога претставување на некоја организација за поранешен носител на јавна функција дејствува во работа на која тие директно работеле, како име на Владата или ја советувал Владата.“ (s. извршно вработено лице; 29(1). Клучна одредба, сепак, е двегодишната забрана за министрите да: ► двегодишна забрана за случаи во кои тие можеби не работеле директно, но за кои имале (a) ‘[прифатат] именување во некој одбор на директна одговорност; директори или вработување во некој субјект во кој тие имале директни и значајни службени КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 37
активности, во период од една година пред согласност со сите упатства што би можеле завршувањето на нивната служба на јавната да се однесуваат на нивното подоцнежно функција, или вработување. Оваа особина е вообичаена во законодавните и во извршните етички (б) [дејствуваат како] претставник на или во име инструменти на меѓународен план и не само за на друго лице или субјект пред некој оддел со кој справување со прашањата за вработувањето тие имале директни или значајни службени 18 по работењето во јавниот сектор. активности, во период од една година непосредно пред завршувањето на нивната служба на јавната 16 функција.‘ (s. 30) НЕКОИ ПРАВНИ ПРИОДИ За разлика од САД, канадскиот премиер има дискреционо право да го намали двегодишниот Голем број земји имаат експлицитни закони за период на чекање, кој е предмет на разгледување на конфликт на интереси. Законодавството на Хрватска серија фактори. предвидува не само изјави за средствата и за приходот и забрана за конфликт на интереси, туку и Како во Канада, вработувањето на поранешните комисија која треба да ги добие изјавите и да министри во Владата на Обединетото Кралство е обезбеди совет и упатување. Комисијата ја избира уредено со извршен инструмент, а не со статут. Парламентот, но политичарите немаат право да Поглавјето девет од Министерскиот кодекс бидат нејзини членови. (Приватни интереси на министрите) го уредува вработувањето на министрите по нивното Хрватскиот пример, исто така, обезбедува и заминување од функција: насоки за справување со понудите за поткуп:
Член 14 При заминувањето од функцијата, министрите треба да побараат совет од независниот Советодавен (1) Функционерите имаат обврска без одложување комитет за деловни именувања, за секое именување да му откријат и да го информираат телото што што би сакале да го прифатат во период од две ги избрало или именувало, како и Комисијата, за години по заминувањето од функцијата, освен за сите притисоци или за секое несоодветно именувањата кои не се платени... Оттука, доколку влијание на коешто биле изложени при Советодавниот комитет смета дека некое извршувањето на јавната функција. именување би можело да доведе до јавна загриженост дека изјавите и одлуките на (2) Функционерите на кои, спротивно на министерот, додека бил во Владата, биле под одредбите од овој Закон, им бил понуден подарок влијание на надежта или очекувањето за идно или некоја друга предност поврзана со вработување во предметната фирма или извршувањето на нивната јавна функција, треба: организација, или дека работодавецот би можел несоодветно да ги искористи службените 1. да ја одбијат ваквата понуда; информации до кои имал пристап поранешниот 2. да се обидат да го утврдат идентитетот министер, може да препорача одложување од на лицето што им ја дало понудата; период до две години пред да се прифати новото 17 3. во случај на подарок кој - поради именување... конкретните околности - не може да се врати, функционерите ќе го задржат и За разлика од Канада, каде што постои двегодишна веднаш ќе го пријават; забрана, освен доколку премиерот не направи 4. да изготват список на сведоците на овој исклучок, во Обединетото Кралство поранешните настан, доколку е можно, министри се ограничени само доколку - откако 5. во разумно време, да поднесат писмен побарале совет од Советодавниот комитет - им се извештај за настанот до надлежното лице препорачува да го одложат нивното вработување во или орган, и приватниот сектор. 6. доколку е вклучен прекршок што се казнува, да го пријават до телата надлежни за Најдобрите практики предлагаат: спроведување на постапките. ► вработувањето по работењето во јавниот сектор да се обработи во секој министерски Хрватскиот приод воведува рамнотежа меѓу кодекс; потребата од цврста правна рамка за решавање на ваквите конфликти на интереси и потребата од ► постојаното советодавно тело треба да им флексибилност. Сепак, имајќи ги предвид помогне на министрите да постапуваат во комплексностите на ситуациите коишто можат да се 38 КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА
јават, донесувањето на поамбициозни закони во последователни месеци непосредно пред областа на конфликтот на интереси може да биде именувањето на неговиот роднина за член на еден вид тап инструмент. Оттука, многу земји имаат одборот или за раководител на ваква служба, одбрано различни приоди за решавање на оддел или институција. Ниту едно лице кое е роднински поврзано, како татко, мајка, брат, подеталните аспекти на овој проблем. Честопати, не сестра, тетин/ вујко, тетка/ вујна, сопруг, се изрекуваат санкции за оние кои одбиваат да ги сопруга, син, ќерка, зет, снаа, внука или внук, не дадат потребните информации. може да биде поставено во директен надзорен - 19 Во овој приод се донесуваат закони кои се подреден однос. однесуваат на повисоките нивоа на владата (на Соединетите Американски Држави имаат пример, како во Уставот на Тајланд од 1997 година, Канцеларија за етика во Владата, која ги решава цитиран погоре) и кои се однесуваат на основните конфликтите на интереси на федерално ниво, принципи. Но, изготвувањето на соодветните додека Канада избра прашањето на конфликт на политики ефективно се делегира на агенциите и на интереси да го реши со воспоставување на серија одделите, од кои се очекува да развијат политики советници за етика. (Рамката е опишана во Поглавје соодветни за нивните ситуации. 6). Дури и при спроведувањето на овие политики, во голема мера се повикува на здрав разум. Услугите НАБЉУДУВАЊЕ НА ДОХОДОТ НА на една етичка служба можат да бидат особено ФУНКЦИОНЕРИТЕ вредни. (Тие се разгледуваат во Глава 6). Еднакво јасно, конфликтот на интереси, кронизмот и непотизмот треба да бидат опфатени во Во многу делови од светот, напреднал аргументот соодветните кодекси за однесување. дека еден од клучните инструменти за одржување на интегритетот на јавната служба се изјавите за приходите, кои ги наведуваат средствата и ЗАКОНИ ПРОТИВ НЕПОТИЗМОТ обврските на лицата на позиција со влијание, како и на членовите на нивното непосредно семејство. Тоа Непотизмот поставува посебни проблеми. Можеби е теза што добива поддршка од страна на фактот дека сите земји немаат закони против меѓународните агенции. Во најмала рака, ваквите непотизмот и не е некое поголемо изненадување, изјави создаваат илузија дека тоа е „брзо решение“ колку и да се тие посакувани. Кога отсуствуваат за корупцијата. Некои земји бараат носителите на вакви закони, постои тенденција фаворизирањето на високи функции да се откажат од големи роднините да се решава со законски забрани. Тука инвестиции, додека пак други дозволуваат 20 пред сè станува збор за забрани за негарантирани воспоставување на „слепа доверба.” привилегии и директни или индиректни лични финансиски интереси, за кои разумно може да се Се разбира, иако откривањето на средствата и на очекува дека ќе ја попречат објективноста и приходите нема да биде точно комплетирано од независноста на расудувањето или, пак, ќе доведат страна на лицата кои земаат мито, се смета дека до појава на неправилности. барањето тие формално да ги евидентираат своите финансиски позиции поставува значаен елемент за Типичен пример за ваков закон гласи: секое последователно гонење. На пример, тоа би им оневозможило да сугерираат дека секое подоцнежно IC 4-15-7-1, за непотизам: Ниту едно лице коешто богатство што не го откриле, всушност, е стекнато е поврзано со член на некој државен одбор или на легитимен начин. комисија или со раководителот на некоја државна служба, оддел или институција, како што се Законот за спречување на конфликт на интереси при татко, мајка, брат, сестра,чичко/ вујко,тетка/ извршувањето на јавна функција во хрватското вујна, сопруг или сопруга, син или ќерка, зет или законодавство, ги вклучува и следниве одредби: снаа, внук или внука, нема да се квалификува за позиција во државниот одбор, во некоја комисија, служба или оддел или институција, без оглед на (1) Во период од 30 дена од почетокот на тоа каков е случајот, ниту пак ќе му се овозможи извршувањето на својата функција, да добие компензација за неговите или за функционерите треба да достават извештај со нејзините услуги надвор од некое одобрување податоци за нивниот имот, за постојаниот или за пропишано со закон. Сепак, овој дел нема да се очекуваниот приход и за имотот на нивниот применува доколку ова лице веќе било вработено сопружник и на децата, со биланс од тој датум, и на истата позиција во ваква служба или оддел или треба да достават таков извештај по институција, најмалку дванаесет (12) завршувањето на извршувањето на нивната КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 39
функција и по истекот на годината, во текот на политичарите изготвија законодавства за извршувањето на нивната функција, кога се обелоденување, а потоа целосно ги игнорираа случила голема промена. таквите барања. Како алтернатива, политичарите воспоставиле агенција која речиси одвај ги добива (2) Во извештајот наведен во став 1 од овој член, изјавите, а ниту една од нив не е достапна за функционерите поднесуваат податоци за медиумите или за јавноста. Понатаму, оваа паричните заштеди, доколку тие изнесуваат агенција, генерално, нема ниту овластување ниту повеќе од нето-доходот на функционерот во ресурси за да ја провери точноста на изјавата. На тој текот на една година. начин, тие всушност само го оневозможиле спроведувањето на законодавствата опишани погоре, од страна на трета страна. (3) Функционерот не смее да добие плата пред да ги исполни обврските пропишани со став 1 од овој Вистина е дека неодамна, во неколку земји, член... процесот на обелоденување веќе однел неколку жртви, иако е дискутабилен фактот дали тоа е (6) Даночната картичка на функционерот направено од небрежност или со некоја корупциска претставува јавен документ. намера. Она што може да се постигне со процесот на изјавување е формално, во најмала рака, да се Аргументите кои се даваат во продолжение велат евидентира степенот на интересите на едно лице, дека откривањето треба да се прошири и на информации кои подоцна можат да се покажат како одреден период по службата, како мерка за непроценливи, доколку дојде до решавање на одвраќање на функционерите од примање на прашањата на конфликт на интереси. корумпирани исплати по пензионирањето. Студиите предлагаат дека не постои голема веројатност Доколку го прифатиме аргументот во корист на корумпираните исплати да се направат три години обелоденувањето, следуваат неколку прашања: До откако лицето ќе се пензионира. кого треба да се достават изјавите? Какви работи Но, дали ова функционира? Во една жива треба да се вклучат во нив? Колку широко треба да демократија, како што е онаа во САД, се применуваат барањата за обелоденување на обелоденувањето на средствата функционира имотот на членовите на семејството на еден заради спроведување на вакви мерки од страна на функционер? Каков треба да биде пристапот на трета страна. При избори, на пример, опозициските медиумите и на членовите на јавноста кога станува кандидати ги разгледуваат формуларите за збор за овие изјави? И, во случај на јавни обелоденување на средствата и покренуваат службеници со кариера, кое ниво на висока позиција прашање доколку нивните опоненти живеат треба да го имаат, за од нив да се побара да се поудобно отколку што им дозволуваат примањата. подложат на овој процес? Одговорите на ниту едно Истата критичка опсервација се јавува и со од овие прашања не се едноставни. формуларите за откривање на донациите и расходите за кампањите. Доколку еден кандидат Проблематичниот дел на овој процес не се однесува тврди дека добил само скромни донации, а сепак толку на одлуката за категориите на средствата што патува во изнајмен авион и престојува во хотели од ќе се пријавуваат и на категориите на врвна класа, неговиот или нејзиниот противник ќе го функционерите кои треба да бидат подложени на покрене ова прашање. Исто така, постојат и групи обелоденување на средствата, туку на одлуката за на граѓанското општество коишто ги проверуваат степенот до кој јавноста би имала пристап до овие формуларите и извештаите на оние кои изгледаат изјави. Лакмусовиот тест мора да биде она што е проблематични, како и на донаторите за кои се чини потребно за да се постигне мир на јавната свест, а дека имале голема корист од финансиската не она што се признава од страна на најбучните 21 поддршка на кандидатите. опоненти на обелоденувањето. Работите никогаш не толку едноставни како што изгледаат. Беше За владините бирократи, процесот е помалку цитирана изјавата на еден министер за финансии од изразен, но сепак може да биде ефективен. Во Колумбија, кој рече дека јавната изјава за јавната набавка на САД, изјавите на службениците богатството на еден политичар би била отворена кои донесуваат одлуки за набавка се испитуваат од покана за киднаперите да ги побараат пријавените страна на можните понудувачи, за да се открие суми - како откуп. можен конфликт на интереси или збогатување што не може да се објасни. Сепак, доколку јавноста нема пристап до Сè на сè, искуствата на земјите со изјавите за информациите од изјавите и доколку не постои средствата се недоволни. Во почетокот, во земјите агресивен мониторинг на овие изјави, процесот има кои имаа големи проблеми со корупцијата, мошне мало влијание. 40 КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА
Во Австралија, на пример, како мошне ефективен се обелоденување. Јужна Африка дизајнираше еден смета системот во кој службените лица поднесуваат интересен модел. Таа воведе шема за мониторинг годишни изјави во писмена форма до раководителот на финансискиот статус на сите пратеници и на својот оддел. Тие податоци не се објавуваат пред министри во владата. Беше постигнат компромис во јавноста. Во Канада со сличните изјави раководат напорот да се задоволат легитимните барања за советниците за етика и, спротивно на претходното, приватност. Откривањето на одредени интереси се јавноста има право на пристап до нив. Треба да се прави отворено и јавно, другите интереси се забележи дека Хрватска ја одбрала опцијата во откриваат јавно, но само во однос на природата на корист на пристапот на јавноста, овозможувајќи им интересот, додека вистинската вредност се на своите граѓани да го контролираат системот. пријавува тајно. Се откриваат и интересите на членовите на семејството, но и тие се доверливи. Во Нигерија, од 1979 па наваму, на Комисијата за Аргументот за последното е дека членовите на кодексот за однесување и била дадена надлежноста семејствата на пратениците имаат право на да ги побара на увид уплатите од страна на сите приватност и дека треба да биде доволно пријавата функционери. Сепак, тие немале ниту ресурси ниту да се евидентира, но не и да биде јавна. законски овластувања за фактички да ја проверат содржината на овие пријави. Како последица на тоа, Развивањето ефективни и праведни режими за во текот на еден пролонгиран период на грабање од набљудување на приходите, средствата и на страна на функционерите, биле покренати обврските на високите јавни службеници одблиску ќе обвиненија против функционерите кои не успеале да го следат антикорупциските активисти. Доколку тие ги поднесат годишните пријави, а не обвиненија за не функционираат, односно доколку постојат поднесување на лажни пријави. очигледни тешкотии, тие ќе послужат како вредна алатка за ограничување на злоупотребата на Во денешниот свет, сепак, владите сè повеќе ги функцијата. истражуваат позначајните аранжмани за јавно КОНФЛИКТ НА ИНТЕРЕСИ И НАБЉУДУВАЊЕ НА ФИНАНСИСКИТЕ СРЕДСТВА 41
ЕНДНОТИ
1 Погледнете ги Упатствата на ОЕЦД за управување со конфликтите на интереси во јавната служба: http://www.anticorrutpionnet.org. Истата веб- страница содржи извонредни материјали за обука, изготвени за ОЕЦД од страна на Хауард Витон (howard.whitton@oecd.org). ОЕЦД – Препорака на Советот за упатствата за управување со конфликтите на интереси во јавната служба (јуни 2003 година), http://www.oecd.org/pdf/M00041000/M00041994.pdf; канадската веб- страница, „Вредности и етички кодекси за јавната служба“ е натамошен извонреден ресурс, http://www.tbs-sct.gc.ca/pubs_pol/hrpubs/TB_851/vec- cve1_e.asp#_Toc46202807 2 Погледнете го Етичкиот кодекс на Државата Њу Џерси, САД: http://www.iit.edu/departments/csep/PublicWWW/codes/coe/State_of_New_Jersey_Community_Affairs.html; За детална дискусија по прашањето за високите нивоа на владата, погледнете „Конфликт на интереси: законодавци, министри и јавни службеници“ од Герард Карни (Транспарентност интернационал, Берлин) на http://www.transparency.org/working_papers/carney/index.html. 3 Уставот на Кралството Тајланд: http://www.kpi.ac.th/en/con_th.asp 4 Уставот на Тајланд, Дел 70, Поглавје IV 5 Уставот на Тајланд, Дел 70, Поглавје VI, Дел 2 6 Цитирано во Извештајот за истрагата на наводните тврдења за непотизам во Владата: Извештај бр. 11 (Специјален извештај) до Парламентот на Јужна Африка од Јавниот заштитник на Јужноафриканската Република, 15 април 1999 година. 7 Одбор за етика, областа Кинг, Вашингтон, САД. За дополнителни информации, ве молиме контактирајте го Џереми Поуп: jeremy.pope@tiri.org 8 Адаптирано од градот Бристол, Тенеси, (САД), Политика за непотизам, септември 1996 година 9 Одбор за етика, областа Кинг, Вашингтон, САД. За дополнителни информации, ве молиме контактирајте го Џереми Поуп: jeremy.pope@tiri.org 10 Во Нов Зеланд, министерот за правда би побарал од врховниот обвинител или од заменик-јавниот обвинител да дејствува наместо него/неа, доколку пријателите на министерот се меѓу кандидатите за тоа работно место. Одредена одлука се дава како препорака до министерот, која тој или таа формално ја донесува во негово/нејзино лично име. 11 Овој дел се потпира на материјалите изготвени од страна на Независната комисија за борба против корупцијата на Нов Јужен Велс (НЈВ НКПК), Сиднеј, Австралија. Голема благодарност за нејзината помош во изработката на овие и на други материјали. За некои студии на случаи, погледнете ја публикацијата на НЈВ НКПК „Најдобра практика, најдобро лице: интегритетот во регрутирањето и селекцијата во јавниот сектор“ на веб-страницата на Комисијата, каде што има огромен број вредни информации и приоди за спречување корупцијата: http://www.icac.nsw.gov.au 12 Дискусијата во овој дел се базира на дијалогот меѓу НЈВ НКПК и работодавците од јавниот сектор во таа држава. Комплетниот извештај е наречен „Публикации за спречување на корупцијата: стратегии за управување со прашањата за вработување по работењето во јавниот сектор, а може да се најдат и на веб-страницата на НКПК. http://www.icac.nsw.gov.au 13 За канадското законодавството погледнете на http://strategis.ic.gc.ca/SSG/oe00002e.html 14 Канцеларијата за етика во Владата на САД, Меморандум за ревидираните ограничувања на вработувањето по работењето во јавниот сектор, 26 октомври 1990 година. 15 Канадската канцеларија на советникот за етика: http://strategis.ic.gc.ca/SSG/oe01188e.html 16 Веб-страницата на Канадската канцеларија на советникот за етика: http://strategis.ic.gc.ca /epic /internet /inoec - bce.nsf /vwGeneratedInterE/Home7 17 S.140 Министерски кодекс: кодекс за однесување и Упатство за постапките за министрите, Кабинетот, јули 2001 година. http://www.cabinet-office.gov.uk/central/1997/mcode/ 18 Овој дел се базира на Белешката од истражувањето за вработувањето на министрите по работењето во јавната служба, изготвена од страна на австралискиот Оддел на парламентарната библиотека (Белешка од истражувањето бр. 40, 28 мај 2002 година) http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/2001-02/02rn40.pdf 19 Државата Небраска, САД. 20 Погледнете кај Бернард Пул, „Избегнување на конфликтот на интереси: Има ли улога за слепите трустови?“ Во Извештајот за тековните прашања 14, 1996-97. http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97cib14.htm 21 На пример, Центарот за јавен интегритет (http://www.publicintegrity.org) и Заедничката кауза http://commoncause.org ГЛАВА 4│ РЕРГУЛИРАЊЕ НА ЛОБИРАЊЕТО 43 Чинот на лобирање претставува интегрален дел од далеку и дека владите се, во буквална смисла, една разновидна демократија. Тоа е форма на заложници на добро воспоставените лоби- застапување којашто се обидува да ги промени организации, на штета на креирањето на политиките законите што ги засегаат животите на поединците и и на поширокото општо добро. Постои стравување на заедниците. Со здружување во организации со дека релативната моќ на лобирањето на одделни конкретни социјални, економски и политички агенди, дејности во општиот политички процес придонесе за граѓаните формираат групи на интереси коишто тоа политичарите да станат заробеници на можат директно да влијаат врз владиниот процес на интересите коишто ги финансираат и на оние кои им 1 креирање на политиките. ласкаат.
Лобистите можат да играат значајна улога во подготвувањето на случаите за прашањата од јавен ЛОБИРАЊЕТО И ПОТЕНЦИЈАЛОТ ЗА интерес и – особено кога има лобисти кои КОРУПЦИЈА дејствуваат од обете страни, по кое било дадено прашање – со тоа што ќе обезбедат дека Се чини дека електоратите во многу делови од законодавците ќе бидат информирани многу светот, разочарани од сознанието за недостигот од подобро отколку што е вообичаено. Поттикнувањето канали преку кои просечниот граѓанин би можел, на на лобирањето го задоволува партиципативното значителен начин, да влијае врз креирањето на барање на јавноста и потенцијално обезбедува политиката, постепено губат волја, а учеството на битен канал за малцинските гласови. Различните гласачите сè повеќе опаѓа. Гласачите можат да групи, како нафтените компании и мигрантите сметаат дека најбитните политички одлуки се носат (работници на фарми), имаат свои лобисти во по пат на пазарење меѓу политичарите и престолнините низ целиот свет, кои ги штитат и ги организираните групи на интереси предводени од застапуваат нивните интереси. професионални лобисти, а не како последица на начините на коишто граѓаните ги изразиле своите Сепак, лобирањето не е секогаш во интерес на ставови. јавното добро. Негативниот аспект на оваа активност е фактот дека во ерата на Сè поприсутен е впечатокот дека лобистите се професионалните лобисти ваквите практики можат премногу блиски со законодавците, а законодавците да придонесат за појава на нездрави и корумпирани се премногу ранливи на бесплатната љубезност и на односи меѓу лобистите и оние за кои се лобира. Ова другите форми на подароци. Во процесот на е ситуација што се овозможува со парите и со пазарење, постои голем ризик да се појават привилегиите што ги нудат лобистите. Во САД, една ситуации во кои има сериозен конфликт на од позагрижувачките особености во врска со интереси. Обединетото Кралство е само една од скандалот „Енрон“ беше откривањето на фактот земјите каде што скандалите едноставно го дека корпорацијата изготвила софтвер за да ја наметнаа воспоставувањето на системи кои се следи „работата“ на одредени американски дизајнирани така што ќе ги следат љубезноста и конгресмени, кои беа цел на „Енрон“, за да се подароците што ги примаат законодавците. погрижи за тоа енергетската компанија да ја добие вистинската вредност за своите пари. Загрижените граѓани во демократските општества сè повеќе сакаат да знаат кој што прави и за кој 2 Влијанието на лоби-групите во светот во голема политичар или владин функционер го прави тоа. мера зависи од општествено-политичките култури на земјите - како од аспект на раководењето, така и од аспект на силата на граѓанското општество. Во една позната студија за практиките на лобирањето, ОТКРИВАЊЕ НА ИНФОРМАЦИИТЕ изготвена во 60-тите години во САД, се заклучува дека лобирањето не претставува значајно влијание Можат да се воведат посебни правила за врз јавната политика во Конгресот. Меѓутоа, воспоставување на систем за регистрирање на оттогаш, практиките на лобирање насекаде во лобистите, за да се формализира еден - во голема светот станаа многу пософистицирани. И покрај мера - неформален процес. За обичните граѓани, широкиот дијапазон заштитни мерки, на САД денес новинарите, како и за другите лобисти, ова честопати се гледа како на земја што демонстрира претставува можност да видат кој лобира и за која некои од најлошите искривувања на отвореното цел. општество, коишто можат да произлезат од моќта на Од аспект на најдобрата практика, регистарот на лобирањето. лобистите би требало да се објави на Интернет, со што ќе се добие брз и ефикасен детален увид во Како последица на сево ова, денес многумина податоците. Центарот за интервентна политика, сметаат дека лобирањето е отидено премногу американска невладина организација, дава детални 44 РЕРГУЛИРАЊЕ НА ЛОБИРАЊЕТО
информации за американските лобисти и интереси ревидираната верзија на Законот за регистрирање 3 (http://www.opensecrets.org/lobbyists/ ). на лобистите , со цел да се реагира на неколкуте скандали во врска со конфликт на интереси, коишто фрлија сенка врз репутацијата на неколкуте ЕДУКАЦИЈА последователни влади. Намерата не беше да се попречи и прекумерно да се регулира процесот на Секој систем за регистрирање и за откривање на лобирање, туку системот да се направи информациите не треба да го попречува отворениот потранспарентен. пристап до владата, јавните службеници и до парламентот. Тој не треба да го замолчи гласот на Канадскиот Закон за регистрирање на лобистите се обичниот граѓанин или да ја попречува неговата темели врз четири клучни принципи: можност да влијае врз владината агенда. Од друга страна, генерално, се смета дека лобирањето • Слободниот и отворен пристап до владата е претставува интегрален дел од политичкиот процес битна работа од јавен интерес. што доведе до тоа многу прашања на обичните • Лобирањето кај носителите на јавните граѓани да бидат ставени на националната агенда. функции претставува легитимна активност. Повеќето законодавства го признаваат фактот дека • На носителите на јавните функции и на лобирањето – сè додека е отворено – претставува јавноста мора да им биде овозможено да знаат легитимна активност што се наоѓа во самото срце кој се обидува да влијае врз владата. на политичкиот процес. • Системот за регистрирање на платените На јавноста – преку организациите и групите на лобисти не би требало да го попречува интереси – треба да и се овозможи пристап кон слободниот и отворен пристап до владата. соодветните процедури за лобирање во врска со главните прашања, доколку одлучи да го стори тоа. Законот идентификува три вида лобисти: Со оглед на фактот дека лобирањето честопати се смета за ексклузивен домен на лоби-организациите • Консултант-лобисти – поединци, како со добри врски, кои се способни да користат тајни адвокати, сметководители и консултанти за канали и врски за да влијаат врз релевантните односи со владата, кои се платени да политички институции, битно е да се демонстрира на лобираат за клиентите; кој начин можат да успеат и другите групи на • Интерни лобисти за корпорациите – интереси. вработени кои, како значаен дел од своите должности, лобираат за работодавецот, кој врши комерцијални активности заради ЗАКОНОДАВСТВО финансиска добивка, и • Интерни лобисти за организациите – Во Полска, со еден закон изготвен од страна на непрофитни организации во кои лобираат еден Министерството за внатрешни работи и или повеќе вработени, а вкупното време администрација, се прави обид да се воспостави одвоено за лобирање сочинува значаен дел од контрола врз лобирањето. Законот го дефинира должностите на еден вработен. лобирањето како активност спроведена со примена на законски средства, со цел да се влијае врз Тоа подразбира релативно тесно класифицирано јавните власти и да се поттикнат да размислат за регистрирање на лобирањата, бидејќи пропишува аргументите во полза на интересите на конкретни дека мора да се регистрираат само лобистите кои се социјални или професионални групи. платени за своето лобирање. Неговата предност е Според предложеното законодавство, од лобистите во тоа што автоматски ги иззема буквално сите би се барало да се пријават, а потоа и да ги напори за застапување на локално ниво, преземени почитуваат пропишаните стандарди за однесување. од страна на граѓаните. Лобирањето би било отворено, а би се евидентирале сите контакти меѓу лобистите и Канадскиот закон бара од сите лобисти да ги службените лица кои се надлежни за прашањата откријат своите политички активности, така што што се од интерес за нив. Овие контакти потоа би разгледувајќи го регистарот секој може да утврди кој биле објавени во јавен информативен билтен. Исто лобира во која владина институција и за што така, од службените лица до кои било лобирано ќе разговараат тие. Она што е важно е дека тие, исто се бара да ги информираат своите претпоставени. така, мора да ја откријат својата претходна работа со владата. Канадскиот процес на регистрирање и САД и нивниот сосед Канада имаат најнапредни на ажурирање на листата на лобисти е лесно форми на законодавни постапки за регистрирање на 4 достапен на Интернет. Друга задача на канадскиот лобистите. Во Канада, во 1995 година стапи во сила федерален советник за етика е да изготви Кодекс за РЕРГУЛИРАЊЕ НА ЛОБИРАЊЕТО 45
5 однесување на лобистите и да одговори на сите Ниту еден дел од парите одобрени со која било прашања за етичката и за деловната практика што одлука на Конгресот нема, во отсуство на се јавуваат во рамките на владините релации. експлицитно овластување од страна на Советникот за етика, кого го именува премиерот, Конгресот, да се користи - директно или нуди упатувања до лобистите, како и до нивните индиректно - за плаќање на каква било лична клиенти, за да помогне во утврдувањето дали услуга, рекламирање, телеграма, телефон, писмо, нивните предложени активности се прифатливи. Се печатен или пишан материјал или за други разгледува нацрт-законодавство, според кое во средства наменети или осмислени со цел да се иднина советникот е должен извештајот за својата влијае, на каков било начин, на некој член на работа да го доставува пред законодавецот, а не Конгресот, за тој да биде „за“ или „против“ - со пред премиерот. гласање или на некој друг начин - кој било законски пропис или одобрување од страна на Конгресот, Кодексот за однесување на лобистите го поддржува пред или по претставувањето на какво било Законот, поставувајќи ги стандардите за однесување нацрт-законодавство, или резолуција, што го кои треба да ги исполнуваат лобистите во рамките предлага тоа законодавство, или пред или по какво на своите активности со носителите на федералните и да е одобрување. Меѓутоа, тоа нема да ги спречи јавни функции. Во Преамбулата на Кодексот се вели службените лица или вработените во САД или во дека лобирањето претставува легитимна активност, нивните министерства или агенции да ги под услов да биде отворено и да не го попречува доставуваат - до членовите на Конгресот, по слободниот и отворен пристап до владата. Тој, исто барање на кој било член, или до Конгресот, преку така, овозможува поединци да доставуваат жалби соодветните службени канали - барањата за до советникот за етика и предвидува можност за законските прописи или одобрувања за коишто пристап до извештаите на Канцеларијата на тие сметаат дека се неопходни за ефикасно советникот во врска со овие жалби. спроведување на јавната работа. Позицијата на советникот за етика е осмислена така Лицата кои ќе ги прекршат овие одредби ќе што ќе се постои контрола во поглед на подлежат на парични казни, затворски казни или спроведувањето. Доколку се смета дека лобистите на отстранување од службата. даваат премногу подароци или собираат средства во име на службените лица кај кои лобираат, жалбата треба да биде упатена до советникот. ЗАКОНИ „ВРАТА НА ВРТЕЊЕ“ Во САД, двата главни федерални прописа за лобирањето се Амандманот Бирд (Кодексот на САД Во Соединетите Држави, прописите за лобирање се 6 31, бр. 1352 ) и Актот за откривање на разликуваат на ниво на сојузните држави. На пример, дваесетина сојузни држави пропишуваат лобирањето (Кодексот на САД 2, бр. 1605). одреден временски период којшто мора да помине Амандманот Бирд ја забранува употребата на пред поранешниот законодавец да може да федералните фондови - преку грантови, договори претставува клиенти пред законодавното тело. или преку договори за соработка - во лобирачките активности. Амандманот, исто така, предвидува Познати како закони „врата на вртење“ или како мониторинг на сите издатоци за лобирање, „периоди на ладење“, овие одредби се наменети за тоа да ја прекинат врската меѓу професионалните реализирани од страна на корисниците на должности на законодавецот и интересите на федералните фондови. На невладините лобистите. Тие настојуваат да создадат систем во организации и на добротворните организации за кои којшто поранешните функционери нема да можат да вообичаено се предвидени даночни ослободувања, го искористат своето „инсајдерско“ знаење со тоа најчесто им е дозволено да лобираат сè додека што ќе станат платени лобисти. Овие периоди нивното лобирање не претставува главен дел од обично траат од една до две години. трошоците на нивните организации. Некои сојузни држави - на пример, Калифорнија - Вториот акт на САД, Актот за откривање на забраната ја прошируваат врз сите поранешни лобирањата, ги прецизира процедурите околу владини службеници, забранувајќи им во период од регистрирањето и изготвувањето на двогодишните една година да контактираат со конкретни владини извештаи за националните лобирачки активности. агенции. Ново Мексико е сојузна држава каде што постои трајна забрана за службените лица Третиот акт, Актот против лобирањето (Кодекс на (вклучувајќи ги и законодавците) да претставуваат 7 САД бр. 1913 ), кривичен статут со кој се забранува одредено лице во контактите со владата, по кое употребата на издвоени (т.е. владини) средства, без било прашање во коешто учествувал поранешниот оглед на тоа дали станува збор за директна или за функционер - лично и значително - додека сè уште 8 индиректна употреба. Во него се вели: бил функционер. ЕНДНОТИ
1 (Канадски) Акт за регистрирање на лобистите, R.S. 1985, п. 44 (4. измена.), Акт за почитување на регистрирањето на лобистите: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html; (канадски) Кодекс за однесување на лобистите: http://strategis.gc.ca/SSG/lr01044e.html; Годишни извештаи, во согласност со (канадскиот) Актот за регистрирање на лобистите: http://strategis.gc.ca/SSG/lr01066e.html; {САД} Федерални прописи за лобирање: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf; (САД); Ограничувања на ниво на сојузните држави http://www.ncsl.org/programs/ethics/e_revolving.htm; (САД) Забрани за законодавците да лобираат кај властите на сојузната држава откако ќе ја напуштат службата: http://www.nesl.org/programs/ethics/c_revolving.htm. Му се изразува голема благодарност на Густав Андо за неговата помош при изготвувањето на ова поглавје. 2 Weblobbying.com им дозволува на учесниците да креираат сопствени он-лајн кампањи за лобирање или да проговорат за прашањата што најмногу ги загрижуваат. Одете на: http://www.weblobbying.com 3 Систем за регистрирање на лобистите: http://strategis.gc.ca/lobbyist. 4 Систем, Акт и други документи за регистрирање на лобистите: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inlr-el.nsf/en/h_lr20007e.html. 5 Кодекс за однесување на лобистите: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/h_oe01438e.html 6 САД, Кодекс 31, бр. 1352: http://tinyurl.com/23t5b 7 Акт против лобирањето (САД кодекс 18, бр. 1913) Лобирање со доделени средства: 8 „Врата на вртење“ забрани: http://www.ncsl.org/programs/ethics/e_revolving.htm. ГЛАВА 5│ ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ 49 Имунитетот за политичарите е стар колку и користејќи го штитот што му го дава имунитетот - политиката. Тоа е општоприфатена форма за може да го заштити и него. Во вакви ситуации 1 заштита на високите јавни личности и на судиите. постои голема веројатност за размена на услуги и за Меѓутоа, дебатата околу степенот на овие поткуп. Со прекумерен политички имунитет, имунитети е многу поларизирана. Според некои, политичарите можат да станат буквално принципот на имунитет ја заштитува слободата на „недопирливи“. изразување во законодавството, срцето на демократскиот систем. Според други, пак, имунитетот активно ги поткопува темелите на ЕЛЕМЕНТИТЕ НА ИМУНИТЕТОТ демократијата - еднаквоста пред законот. Секоја дискусија за имунитетот ги отвора следниве четири прашања: ИТНА ПОТРЕБА ОД РЕФОРМИ • Кому му е дадена заштита од гонење? Како што расте фрустрираноста од скандалите во врска со политичкото поткупување, корупцијата и со • Кои дејства се опфатени со имунитетот? конфликтот на интереси, така расте и фрустрираноста од фактот дека осомничените • Колку долго трае имунитетот од гонење на политичари честопати де факто можат да уживаат еден функционер или политичар? имунитет од ваквите кривични дела. Во една 1 неодамнешна анкета на Галуп интернационал , 63 • Колку далеку се протега заштитата (на посто од испитаниците сметаат дека имунитетот на пример, само во однос на законодавецот)? функционерите од гонење претставува главна причина за порастот на корупцијата во нивната земја 2 Имунитетите и привилегиите се однесуваат на [.] Така, во многу делови од светот, самата помисла случаите во кои одредени функционери се посебно за политички имунитет се смета за анахрона и заштитени од јавно гонење или од граѓанска спротивна на основните принципи на уставноста и постапка. Категоријата функционер на кој му е даден еднаквоста пред законот. Таа потсетува на ваков имунитет и нивото на имунитетот, можат да се познатата орвеловска максима дека „сите животни дефинираат во уставот или во законодавството на се еднакви, но некои животни се поеднакви од земјата. другите“.
Ваквата заштита постои не заради тоа да се Навистина, се чини дека многу истраги за наводните овозможи лична услуга за носителот на функцијата, тврдења за корупција на високо ниво биле туку за да се помогне во извршувањето на значително попречувани од повикувањата на должностите на таа функција. Таа нема намера да политички имунитет. Опфатот на политичкиот овозможи висок функционер да врши приватен имунитет може да се прошири и повеќе од бизнис, без да мора да плати закупнина или планираното, а во такви случаи политичарите де кредитори, или, пак, да извршува договорни обврски факто уживаат имунитет, дури и во случај на тешки од лична природа. кривични дела.
Наместо тоа, целта на имунитетот од гонење е Во многу земји, високите функционери се во толкава следнава: мера заштитени со имунитети, така што криминалците честопати настојуваат да дојдат до некоја јавна функција, со една единствена цел - да • Да осигура дека избраните претставници на го избегнат гонењето. Во такви случаи, постои многу народот можат да зборуваат во висок ризик од магичниот круг на корупцијата. законодавното тело, без притоа да Парламентот, поради својата привилегирана стравуваат од кривични или од граѓански заштита, привлекува неетички поединци, кои потоа санкции, или од голем број тужби за клевета; продолжуваат уште повеќе да го интензивираат коруптивното однесување. Одделни лица, на кои им • Да се заштитат избраните претставници од е потребна правна заштита, не се двоумеа да се тоа да бидат произволно притворени и на тој послужат дури и со поткуп, за да дојдат на начин спречени да присуствуваат во партиските изборни листи и за да си обезбедат законодавното тело, и имунитет.
Дури и ако корумпираниот претприемач не може да • Да дејствува како штит од злонамерни и дојде до некоја јавна функција, тој може да се обиде политички мотивирани гонења иницирани да му се прикачи на политичкиот патрон, кој - против нив 50 ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ
Оттука, треба да се смета дека имунитетот на б) пратеникот е фатен на дело, при политичарите е наменет за заштита на политичкиот извршување на кривично дело што е казниво процес, а не за воспоставување на класа поединци со казна затвор над пет години; или кои се над или надвор од дофатот на законот. в) пратеникот не побарал имунитет. Иако принципот на слобода од одговорност или слобода на говор обично е прифатен и не е II. Во сите претходно споменати случаи и во контроверзен, сè повеќе се оспорува сите други случаи, ќе се применуваат таканаречениот “принцип на неприкосновеност” следниве постапки: (не се лишува од слобода). Во Стариот Рим, опструирањето на работата на трибуните со себе a) за секое наводно кривично дело ќе се повлекувало егзекуција, а во поново време, постапува посебно, врз основа на парламентарниот имунитет е наречен анахрон, известување или барање од страна на односно спротивен на фундаменталните принципи надлежното тело; на современото уставно право. Наспроти ваквите критики стојат изјавите на оние кои аргументираат б) ќе се определат функциите на пратеникот дека, и покрај постоечките аномалии, сè уште се за кој станува збор; валидни причините кои првично беа за воведување на парламентарниот имунитет во современите в) ќе се процени дали давањето имунитет е од устави. Како резултат на оваа дебата, некои земји - суштинска важност за пратеникот да може следени од своите законодавни тела - ги да ја извршува својата функција; и реформираат своите правни постапки и ги менуваат практиките, така што се наметнуваат ограничувања г) по правило, имунитетот нема да се врз опсегот на неприкосновеноста. доделува, а со тоа секоја одлука за доделување имунитет ќе биде добро 5 основана.
ПРЕГЛЕДИТЕ НА ГРЕКО Во својот преглед за Романија, експертскиот тим на ГРЕКО забележа дека според романскиот Устав Имунитетот од лишување од слобода беше причина пратениците и сенаторите имаат имунитет од за загриженост на Групата земји против корупцијата гонење, и тоа не само за мислењата изразени за (ГРЕКО), составена од земјите-членки на Советот на време на нивниот мандат, туку и имунитет од Европа, што дојде до израз во нејзините прегледи на лишување од слобода, притворање, претрес и законодавствата на земјите во транзиција за борба 3 гонење за какво било кривично дело или престап. против корупцијата. Ваквиот имунитет преовладува, освен доколку министерот за правда не достави барање за Словенија е една од земјите каде што отворено се одземање на имунитетот, а парламентот не одобри дебатира во врска со имунитетот. Во својот преглед, гонење со двотретинско мнозинство гласови во ГРЕКО препорача да се воспостават насоки за Пратеничкиот дом и со просто мнозинство гласови обезбедување критериуми според кои би се во Сенатот. Потоа, Врховниот суд на правдата врши одлучувало за барањата за одземање на сослушување за случајот. Имунитетот автоматски се парламентарниот имунитет. Насоките имаат за цел враќа, доколку членот биде повторно избран. Како да обезбедат дека во случаите на судиите, одлуките што забележа ГРЕКО, „Оваа ситуација поседува во врска со имунитетот ќе бидат без политички неспорен потенцијал за перманентно опструирање разгледувања и ќе се базираат на заслугите во на судскиот систем“. барањето поднесено од страна на јавниот 4 обвинител. Во случај да биде фатен in flagrante delicto (како го извршува делото), пратеникот или сенаторот може Насоките што се разгледуваат во Словенија гласат: да биде притворен и претресен, но не и гонет. Веднаш мора да биде информирана соодветната I. По правило, имунитет нема да биде комора и таа може да нареди поништување на доделен доколку: 6 притворот. Еден обвинител од романскиот Антикорупциски оддел изјави: „Ние имаме проблеми а) пратеникот се наоѓа во притвор или против со парламентарниот имунитет“. Според мое него е покрената кривична постапка пред да мислење, не е нормално еден пратеник кој ограбил биде потврден неговиот мандат; или банка или е вклучен во шверц да има бенефиции поради имунитетот. Ова се само дел од причините ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ 51
зошто судството е честопати немоќно“. дека никакво политичко влијание нема да се Националниот план на романската Влада за борба ефектуира врз каква било одлука за одземање на против корупцијата содржи обврска за ограничување имунитетот и дека таквата одлука ќе се базира врз на имунитетот воопшто. барањето од обвинителот, поддржано од Врховниот суд. Меѓутоа, сè уште постои потреба да се добие согласност од страна на парламентот, за да се покренат обвиненија против претседателите на ШЕФОТ НА ДРЖАВАТА И НА ВЛАДАТА судовите и судиите, или согласност од страна на претседателот за да се покренат обвиненија против Покрај законодавците, шефот на државата обично некој виш судија. има имунитет додека трае неговиот мандат (како што е потврдено со една неодамнешна одлука во Позицијата на судиите, нивната независност и Франција). Уставите обично предвидуваат одговорност се разгледува во Глава 16. поведување постапка за отповикување на претседателот, а тешките кривични дела претставуваат добра основа за тоа. Оттука, може да се потврди дека постои лек, но тој обично се наоѓа ОБВИНИТЕЛИ 7 кај законодавецот, а не во судството. Посебно внимание треба да им се посвети на ризиците од имунитетот на обвинителите. Во некои ДРУГИ ВИСОКИ ФУНКЦИОНЕРИ земји, имунитетот на обвинителите е дефиниран премногу општо. Ова ја поткопува способноста на Постојат класи функционери кои уживаат личен обвинителите да функционираат како бранители на имунитет за своите службени постапки. Тоа, јавниот интерес, а во некои случаи доведува до едноставно, значи дека тие не можат лично да бидат корумпирани партнерства меѓу обвинителите и тужени за грешките што можеби ги направиле за водечките личности од подземјето. време на нивната работа. Лекот за оштетениот граѓанин е во тоа да го тужи својот работодавец, Во некои земји, како во Бугарија, до неодамна односно да ја тужи државата. Меѓутоа, не постои обвинителите беа буквално „недопирливи“, што ја валидна причина зошто ваквиот имунитет би се разгоре широкораспространетата јавна критика и проширил за да ги опфати личниот живот и меѓународниот притисок за реформи. Водечките приватните деловни активности на овие лица. невладини организации во оваа земја препорачаа ограничување на ваквиот имунитет по пат на структурни реформи, како и зајакнување на СУДИИ внатрешните контроли и зголемување на транспарентноста во судството, воопшто Судиите претставуваат посебен проблем. Тие (погледнете го Извештајот за проценка на обично имаат имунитет доколку се тужени за грешки корупцијата за 2003, Софија, 2004, стр. 32-33). што можеби ги сториле при нивното судење (на пример, за надминување на нивната јурисдикција), а со цел да бидат заштитени од политички притисоци, и обично имаат имунитет од кривично гонење, освен ЗАКОНОДАВСТВОТО И ПРАКТИКИТЕ ВО ВРСКА СО ИМУНИТЕТОТ ако имунитетот не им биде одземен.
Како што видовме, може да се забележат одредени Во случајот со Естонија, прегледот на ГРЕКО принципи кои се релевантни за сите земји во врска препорача секоја одлука за одземање на со прашањето на политичкиот имунитет. Општо неприкосновеноста на судиите да биде донесена без земено, постојат две посебни категории имунитет: политичко влијание. Тоа треба да биде одлука што ќе се темели врз барањето на обвинителот, 8 • Принципот на слобода од одговорност: Ова е поддржано од страна на Врховниот суд. првичната, основна заштита што им се дава на политичарите и најмногу се однесува на Според естонскиот Устав, постапката за одземање слободата на говор и на изразување. на имунитетот на судиите го вклучува или претседателот на Републиката или Riigikogu • Принципот на неприкосновеност: Ова се (законодавното тело). Законот за судовите, донесен однесува на една поширока и пофлексибилна во 2002 година, ги воспоставува правилата за заштита, со којашто политичарот не може да покренување кривични обвиненија против судиите биде лишен од слобода. во обата случаја. Нивната цел е да се гарантира 52 ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ
Принципот на слобода од одговорност е признат амбиент. Во Холандија, на пример, политичарите не насекаде во светот и првично се темели врз уживаат никаква парламентарна неприкосновеност. претпоставката дека политичарите би требало да Во Обединетото Кралство, парламентарците бидат заштитени од неправедните обвинувања уживаат многу мала заштита во однос на ова прашање. Тие имаат имунитет од лишување од покренати против нив од страна на нивните слобода во врска со граѓанските постапки, меѓутоа - претпоставени. Така, членовите на парламентот не со оглед на фактот дека сега постојат многу малку се сметаат за одговорни за обвинувањата или за граѓански причини поради кои едно лице може да коментарите што ги искажале во една тензична и биде притворено - оваа привилегија нуди мошне високополитизирана атмосфера. Слободата од мала сериозна заштита. Честопати, доколку е одговорност, исто така, се однесува на гласањата и неопходно да се вклучи и парламентот, се работи за на другите слични официјални изјави дека мора да овластување на истрагата. се заштитат интересите на граѓаните коишто ги Во Белгија, полицијата може да ги истражува застапува пратеникот. активностите на парламентарците без политичко Принципот на слобода од одговорност, најчесто мешање, вклучувајќи ги и претресите, тесно дефиниран, обично е апсолутен. Во повеќето запленувањето и испрашувањето. Меѓутоа, за еден случаи, не постои временско ограничување и член на парламентот да стане предмет на судење, можност за одземање на имунитетот. Тесно поврзан неопходно е да постои овластување. Во таа фаза, со принципот на безусловната слобода на говорот, мал е отпорот за ваквото овластување. Обвинетиот тој обично се темели врз премолченото сепак има одредени права, како на пример подразбирање дека обвинувањата и изјавите за гаранцијата дека претставник од собранието ќе биде клевета ќе се држат на апсолутен минимум. Се присутен за време на каков било можен претрес. смета дека доколку не се гарантира заштита со Ова може да се спореди со ситуацијата во привилегиите за слобода од одговорност, членовите Никарагва, каде што во 2002 година беше потребна на парламентот би се чувствувале ограничени, јавна петиција што ја потпишаа повеќе од половина загрозени и без можност слободно да зборуваат и да милион граѓани, за колебливиот законодавец да го гласаат во име на граѓаните кои ги претставуваат. расчисти патот за гонење (и за осудување) на Без овој имунитет, би се довела во прашање поранешниот претседател, поради проневера на независноста на парламентарната институција, како повеќе од 100 милиони американски долари јавни 9 и нејзината способност да функционира во средства. светлината на потенцијално политички По прашањето на слободата од одговорност, мотивираните истраги за наводните тврдења за опсегот на имунитетот генерално се однесува на клевета. Кога се злоупотребува правото да се дејствијата направени при извршувањето на говори слободно, самата институција обично има должноста на политичарот, во парламентот или во свои правила за одговорност и е во позиција за рамките на службата. Така, имунитетот обично не ги одреден период да го суспендира својот член од опфаќа изјавите дадени за време на законодавното тело. неофицијалните јавни настапи или во новинските Истиот принцип важи и за судството, на коешто - написи. Објектот на парламентот претставува исто така - му е дадено слично ниво на имунитет. материјализација од тули и од малтер, на границите Ефективноста на судството, како институција, би на оваа форма на имунитет, а надвор од нив била компромитирана, доколку судијата би бил политичарот повторно станува обичен граѓанин. лично одговорен за ненамерните грешки од аспект Некои земји имаат посебни одредби кои на лицата на правото, направени во текот на едно судење. кои не се пратеници во парламентот им дозволуваат Принципот не важи за оние судии кои постапувале да ја уживаат привилегијата имунитет за апсолутен корумпирано во рамките на нивните пресуди. Во слободен говор. На пример, сите оние кои такви случаи, поефективно е државата да биде присуствуваат на парламентарните дебати и одговорна, а судиите да бидат отстранети од постапки во Обединетото Кралство, вклучувајќи ги и функцијата само доколку се докаже дека се државните службеници и стручните сведоци, се некомпетентни или несоодветни за вршење на опфатени со принципот на слобода од одговорност. должноста. Треба да постојат посебни постапки за судиите, за тие да се заштитат од политички Сепак, општо е прифатено дека кога пратениците ќе мотивираните барања за нивно отстранување од бидат фатени in flagrante delicto – со други зборови, функцијата. доколку пратеникот е фатен за време на или кусо време по извршувањето на казнивото дело – Наспроти тоа, принципот на неприкосновеност е далеку поконтроверзен и во голема мера зависи од неприкосновеноста, втората категорија на начинот на неговото дефинирање и од политичкиот имунитет, не нуди никаква заштита. Меѓутоа, ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ 53
постојат различни толкувања на in flagrante delicto, а има некаква форма на пропис според која некои земји овој период го продолжуваат на цели 24 функционерите и политичарите мора да бидат часа по извршувањето на кривичното дело. одговорни за своите постапки, дури и ако се имуни на гонење додека се на службена должност. Секако, Кога станува збор за дејствата опфатени со ова ја отежнува истрагата, бидејќи лицата кои ја категоријата неприкосновеност, во меѓународни вршат може да истражуваат настани што се случиле рамки постои мала усогласеност. Некои земји ги пред неколку години. Имунитетот се дава не како дефинираат кривичните дела кои не се опфатени со чест или привилегија, туку како света доверба што имунитетот; другите поставуваат ограничувања за му овозможува на поединецот ефективно да ги врши времетраењето на евентуалната затворска казна за своите јавни обврски. По заминувањето од кривичното дело. Така, шведскиот Устав вели дека функцијата, функционерот мора да одговара за принципот на неприкосновеност не ги опфаќа секое криминално однесување во кое бил или можел 10 кривичните дела за кои следува затворска казна од да биде вклучен додека се наоѓал на таа функција. две или повеќе години. Во Финска одредбите се уште построги: пратениците се заштитени само доколку потенцијалната истрага се однесува на ПОСТАПКИ ЗА ОДРЕКУВАЊЕ ОД кривично дело за коешто максималната казна е ПАРЛАМЕНТАРНИОТ ИМУНИТЕТ помала од шест месеци. Ова обично се смета за најдобра практика. Постапките за одрекување од парламентарниот имунитет можат да варираат во голема мера. Во Секако, незаконски е политичарите да поткупуваат многу земји не е предвидена никаква процедура, или да прифаќаат поткуп, иако можноста да се гонат поради тоа што немало случаи кога требало да се ваквите дела во голема мера зависи од политичкото утврди стандардна постапка или поради опкружување и од тоа колку стриктно се применува очигледното отсуство на политичка волја да се принципот на неприкосновеност. Може да се случи разјаснат ваквите деликатни прашања. Во некои една земја номинално да го забрани поткупувањето, случаи, процедурите за укинување на имунитетот подеднакво и за политичарите и за граѓаните, намерно се направени комплицирани, со цел да се меѓутоа политичарите честопати се заштитени не обесхрабрат ваквите барања. само со нејасното пишување на одредбите за имунитетот, туку и од страна на функционерите кои треба да ги гонат тешките дела, а сепак Сепак, особено е значајно да се воспостават претпочитаат да ги заштитат своите колеги. утврдени принципи за постапување по барањата за одрекување. Како општо правило, ваквите принципи Законодавствството се разликува од земја до земја, треба да го земат предвид следново: во поглед на тоа колку долго може да важи принципот на неприкосновеност за пратениците и за • Барањето се однесува на тешко кривично дело, функционерите. Временската граница за при што се доведува во прашање репутацијата неприкосновеноста е особено важно прашање, на самиот парламент; коешто треба да се земе предвид при изготвувањето на какво било законодавство за имунитетот. Во некои земји, принципот е релевантен само додека • Барањето не ја загрозува неправедно слободата на говор на политичарот и трае седницата на парламентот. Меѓутоа, во други земји, практиките во поглед на имунитетот неговата слобода да го реализира својот дозволуваат автоматско обновување на имунитетот мандат, односно да ги застапува гласачите; на законодавецот, доколку тој повторно биде избран на истата функција. Некаде, на политичарите им се • Целта на барањето не е некоректно да се дава имунитет кој датира од пред нивниот мандат на издвои и да се дискриминира одреден функцијата, одредба којашто може да има опасен политичар, и ефект, со тоа што ќе привлече криминалци кои сакаат да го избегнат гонењето. Ваквиот вид • Фактите на случајот не се замаглени од одредба може да корумпира цела група политичари очигледни политички махинации. и затоа треба да се избегнува во какво било законодавство за политички имунитет. При разгледување на барањето за одрекување од парламентарниот имунитет, честопати се формира Секако, ниту доживотните имунитети на неприкосновеност не можат да се оправдаат. Во посебна парламентарна комисија која го разгледува сите случаи, политичарите треба да се откажат од конкретниот случај. Во зависност од заклучоците на таа привилегијата при заминувањето од функцијата. оваа комисија, парламентот ќе гласа за да одлучи за Треба да се наметнат ограничувања во поглед на статусот на имунитетот на конкретниот член на временскиот период во кој еден претседател и/или парламентот. Првичното барање за укинување на премиер може да биде на таа функција. Мора да имунитетот на даден пратеник обично доаѓа од 54 ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ
државните обвинители, посебниот обвинител или од Парламентот нема никаква улога во одрекувањето министерот за правда. Во повеќето случаи, за од имунитетот на неговите членови. Наместо тоа, барањето се известуваат соодветната комисија, веќе 150 години по ваквите предмети пресудува претседателот на парламентот и еден или двајца Врховниот суд. Денес нема потреба од правни 12 министри. Откако посебната комисија ќе донесе постапки за одрекување од привилегијата. одлука за случајот, парламентот најчесто ги следи нејзините препораки. Нивото на мнозинството Воспоставувањето јасен и спроведлив стандард за потребно за да се одобри одрекувањето од политичкиот имунитет е суштинска компонента на политичкиот имунитет честопати е двотретинско секоја национална кампања за борба против мнозинство. Сепак, ова барање варира од земја до корупцијата, особено во земјите каде што земја. привилегиите и заштитата попречуваат важни истраги. Намалувањето на прекумерните Во Франција, Бирото на националното собрание го овластувања и на злоупотребите сврзани со има овластувањето да лиши одреден пратеник од политичкиот имунитет претставуваат иницијатива неговите права на имунитет. Првично, ова тело преку која се гради довербата во еден демократски одлучува само за тоа дали барањето за систем. Со тоа се демонстрира довербата во ограничување на слободата на пратеникот е објективната способност на институциите, како и автентично, вистинито и со најдобра намера. високиот степен на политичка волја за одговорност. Аспектите на случајот не се земаат предвид. За одрекување од имунитетот – обично по барање од Секако, од суштествено значење е имунитетите и Министерството за правда – се именува репортер и привилегиите да бидат тесно дефинирани и да не ад хок комисија, а за нивните заклучоци расправа отстапуваат премногу од принципот на еднаквост Националното собрание или Сенатот, на јавна пред законот. Загрижувачки е тоа што трендот во 11 седница. многу земји е токму спротивното - да се иницира законодавство коешто ќе го зголеми опсегот на Прашањето на политичкиот имунитет ги надминува политичкиот имунитет, со цел да се избегнат или да границите. Во многу наводни тврдења за корупција се пренасочат истрагите за нечесните активности на се работи за меѓународна трговија со оружје, лично политичките лидери. богатство во странска земја и слично. Исто така, привилегијата на политички имунитет опфаќа и Наспроти ова, во завршната декларација од XI голем корпус на странски дипломатски меѓународна конференција за борба против претставници. Така, особено е важно и избраните корупцијата во 2003 година се вели дека: функционери да подлежат на екстрадиција. Тоа „Имунитетите им се даваат на многу поголем треба да го содржи барањето засегнатите земји да број луѓе и на начин кој е непотребно широк и имаат спогодба за меѓусебно признавање на општ... Веруваме дека владите мора итно да го кривичните обвиненија. ревидираат опфатот на сите имунитети, а потоа да ги преземат сите неопходни дејства за овие имунитети да ги сведат во легитимни и оправдани рамки.“ ПРИМЕР ЗА ДОБРА ПРАКТИКА
Секој закон за политички имунитет мора да Во Холандија, опсегот на парламентарниот имунитет оствари деликатна рамнотежа меѓу е многу мал. Од 1884 година наваму, во однос на заштитувањето на работата на демократски кривичните и на правните постапки, холандските избраните функционери од политички законодавци се ставени на исто ниво како и мотивираните судски процеси. Истовремено, во обичните граѓани. Привилегијата се однесува само секое демократско општество што го цени на принципот на слобода од одговорност, а тоа ги принципот на еднаквост пред законот, би било опфаќа само дејствата кои се експлицитно сврзани апсурдно да се има ситуација во којашто оние кои со парламентарниот мандат. Според тоа, ги изготвуваат законите се изземени од холандските пратеници се заштитени само за обврската да ги почитуваат истите. Никогаш не мислењата што ги искажуваат и за гласањето при смее да се дозволи политичкиот имунитет да извршувањето на службените должности. Ова право стане тотален имунитет. е апсолутно и неограничено. ПОЛИТИЧКИ И СУДСКИ ИМУНИТЕТ 55
ЕНДНОТИ
1 Ресурси: „Правила за парламентарниот имунитет во Европскиот парламент и во земјите-членки на Европската унија“, Европски центар за парламентарни истражувања и документација (ЕЦПИД): 2001. http://www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf; серија извештаи од ГРЕКО (погледнете подолу) 1 За анкетата Гласот на народот, спроведена во јули 2002 година од страна на Галуп интернационал, беа анкетирани вкупно 48.038 лица во 47 земји. 2 ГРЕКО: http://www.greco.coe.int/ 3 Извештај од евалуацијата на ГРЕКО за Словенија, 28 март 2003 година: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm (scroll down) 4 ГРЕКО, Извештај за сообразност за Словенија: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/GrecoRC-I(2003)1ESlovenia.pdf 5 ГРЕКО, Извештај од евалуацијата за Романија, 8 март 2002 година: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm (scroll down) 6 Всушност, во Романија имаше сосема малку случаи во кои членовите во Парламентот биле лишени од нивниот имунитет, а ниту еден за случај на корупција. На пример, во 1997 година Комората на пратеници одби да му го одземе имунитетот на депутатот Габриел Биволару, во врска со наводната измама вредна 2.452 милиони. Антикорупциската комисија безуспешно побара министерот за правда да одрече уште еден пратенички имунитет. 7 За документите сврзани со отповикувањето на американските претседатели Ендрју Џонсон, Ричард Никсон и Бил Клинтон, погледнете: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html 8 Извештај од евалуацијата на ГРЕКО за Естонија, 9 јули 2003 година: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm 9 Transnationale.org, „Поранешниот лидер на Никарагва го загуби својот имунитет“, 18 декември 2002 година: http://forums.transnationale.org/viewtopic.php?t=765&view=previous 10 Се разбира, би продолжила слободата од одговорност за официјалните постапки. 11 Член 26 од францускиот Устав 12 Член 71 од францускиот Устав ГЛАВА 6│ СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 57
Земете ги, на пример, прашањата од типот: ЈАВНАТА СЛУЖБА ПОД ПРИТИСОК • Треба ли да го спроведувам законот во овој конкретен случај, и покрај тоа што тоа ќе ја Административните традиции можат да варираат во чини заедницата многу пари? зависност од културата на една земја, но генерално • Треба ли да се повлечам од повторните се прифатени гледиштата за тоа на кој начин јавните преговори по овој договор, дури и ако службеници би требало да ги исполнуваат своите изведувачот е само многу далечен роднина? должности – праведно, чесно и ефективно. Меѓутоа, овие вредности можат да дојдат во судир со другите • Треба ли да постапам онака како што побара очекувања. На пример, членовите на семејствата и министерот, иако не е јасно дали законот ми другите можат да сметаат дека треба да се стекнат дозволува да постапам онака како што е со работни места, со договори или, едноставно, со побарано од мене? владин имот. Членот на семејството кој е вработен • Треба ли да преземам нешто околу случајот на во јавната служба може да биде изложен на мала корупција во мојата работна единица, интензивен притисок, поради очекувањата на дури и ако можам да очекувам дека ќе ме различни членови од неговото пошироко семејство сметаат за нелојален доколку го сторам тоа? за тоа што ќе им го обезбеди, дури и кога платата одвај ги задоволува неговите најнужни потреби. • Треба ли да се погрижам клиентите на мојата програма да ја добиваат сета финансиска Покрај ваквите притисоци, се јавуваат ситуации кога помош на којашто имаат право, и покрај тоа не е лесно да се донесе вистинската одлука или кога што моето одделение се обидува да заштеди е тешко да се утврди каде лежи етичката дилема. пари? Поради тоа, од суштествена важност е државните Дури и кога одговорите се чинат јасни, сепак може службеници да ги почитуваат стандардите што ги да постои елемент на личен ризик во постапувањето знаат и ги разбираат и врз основа на кои можат да по нив, како и двоумење дали да се стори тоа. донесуваат етички одлуки. Тие треба да имаат пристап до доверливите совети, тогаш кога им се Денес, како во развиените земји, така и во земјите потребни такви совети. во транзиција, ограничувањата врз јавната служба доаѓаат од различни страни. Тука спаѓаат: сè Повеќето луѓе би претпочитале да бидат – и да се поголемата приватизација и склучувањето договори сметаат дека се – чесни и почитувани заради со субјекти однадвор за реализација на нивниот личен интегритет. Ова тврдење е точно и ја традиционалните владини функции; делегирањето дава појдовната точка за систем за раководење во на одговорноста, вклучувајќи ја и финансиската поглед на етиката, кој поседува потенцијал сериозно одговорност, во рамките на организациите на да го ограничи неетичкото однесување. Ваквото јавната служба; поголемите притисоци за некоректно однесување честопати може да биде отвореност и за поинтензивна критичка опсервација резултат на недоразбирање и погрешно толкување и на работата на јавниот сектор од страна на на флагрантна незаконитост во постапувањето. медиумите; поголемиот и растечки интензитет на лобирањето од страна на оние кои сакаат да добијат Во такво опкружување, обично е многу едноставно дел од владините бизниси, како и зголемената да се увиди што е точно, а што е погрешно. Не е подготвеност на јавноста да се жали кога квалитетот тешко да се дојде до одговорот на прашањето: на јавната служба е лош. Сево ова придонесува кон „Дали јас, како јавен службеник, треба да го донирам зголемената свест за потребата да се преземат мојот канцелариски материјал на некоја чекори за да се зајакне етичката основа на којашто добротворна организација за којашто сметам дека ја функционира јавната служба. Згора на сè, многу заслужува мојата лична поддршка?“. земји во транзиција мораа да се справат со наследените деморализирани и дисфункционални Меѓутоа, кога станува збор за етиката вистинскиот кадри од јавниот сектор, честопати недоволно проблем е во тоа што прашањата обично не се толку платени, па дури и оставени без плати, преживувајќи едноставни. Наместо изборот меѓу црното и белото, од она што ќе го извлечат од јавноста за услугите обично станува збор за тоа да се направи разлика што ги обезбедуваат. меѓу нијансите на сивото. 58 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
Реформите во управувањето со јавниот сектор со користат овие принципи како алатка што ќе се поголемото делегирање одговорност и дискрециони приспособува кон условите во секоја земја, како и за права за јавните службеници, со буџетските да изнајдат сопствени начини за осмислување на притисоци, како и со новите форми на реализирање ефективна рамка што ќе одговара на нивните на јавните услуги, ги доведоа во прашање состојби. Се разбира, овие принципи не се доволни традиционалните вредности на јавната служба. сами по себе, туку претставуваат начин за Етиката можеби не се промени, но во раководењето интегрирање на етичкото раководење во рамките на 3 со современата државна служба во многу области пошироката средина на јавното раководење. 1 се проширија сферите на дискреционите права . Всушност, анкетите во голем број земји покажаа дека јавноста може да биде многу непријателски 1. ЕТИЧКИТЕ СТАНДАРДИ ЗА ЈАВНАТА настроена кон владините структури. Оваа СЛУЖБА ТРЕБА ДА БИДАТ ЈАСНИ. загриженост се манифестираше и во меѓународни рамки. Земјите-членки на Организацијата за Јавните службеници треба да ги познаваат економска соработка и развој (ОЕЦД) учествуваа во основните принципи и стандарди што – како што се компаративни истражувања, со цел да ги споделат очекува – треба да ги применуваат во својата своите искуства и на тој начин да ги зајакнат работа, како и да знаат каде се наоѓаат границите на сопствените етички програми. прифатливото однесување.
Јасна е улогата на школите за јавна администрација Една концизна изјава на која ќе и биде даден во развивањето на стандардите во нивните земји и одличен публицитет, како на пример еден кодекс за во всадување на овие стандарди во етичките рамки однесување, за суштинските етички стандарди и на јавните службеници кои се обучуваат во овие принципи што ја водат јавната служба, на пример, во школи. форма на кодекс за однесување, може да го постигне ова на тој начин што ќе создаде заедничко сфаќање на работите од страна на власта и на МЕЃУНАРОДНИ СТАНДАРДИ пошироката заедница.
[Забелешка: Овде акцентот е ставен на општите Во 1996 година, Обединетите нации го објавија принципиелни изјави. Самата изјава не треба да Меѓународниот кодекс за однесување за јавните биде детално составена или да наликува на службеници (Резолуција 51/59: Акција против законска одредба или, пак, едноставно, да корупцијата, донесена на 12 декември 1996 година претставува список од забрани и ограничувања. Во од страна на Генералното собрание), којшто им фокусот треба да бидат суштинските беше препорачан на земјите-членки како алатка што вредности. Овие вредности се повисоки од 2 ќе ги насочува нивните напори против корупцијата. минимумот и од минималните прагови пропишани, на пример, со кривичниот закон. Овде постои поле Сличен на Кодексот на Обединетите нации е и на примена за долгорочните цели.] Модел-кодексот за однесувањето на јавните службеници на Советот на Европа (2000 година). Кодексот содржи неколку задолжителни ставки, но 2. ЕТИЧКИТЕ СТАНДАРДИ ТРЕБА ДА СЕ самиот документ претставува препорака и има за РЕФЛЕКТИРААТ ВО ПРАВНАТА РАМКА. цел да постави преседан за земјите што изготвуваат сопствени задолжителни кодекси за однесување. Правната рамка е основа за пренесување на Голем дел од утврдените стандарди се занимаваат минималните задолжителни стандарди и принципи со тематика слична на онаа од документот на на однесување на секој јавен службеник. Законите и Обединетите нации, меѓутоа текстот на документот прописите би можеле да ги утврдат на Советот на Европа оди подалеку од оние аспекти фундаменталните вредности на јавната служба и на однесувањето на јавната служба кои се сврзани треба да ја обезбедат рамката за упатување, со мерките или со политиките за борба против истражување, дисциплинска постапка и за гонење. корупцијата. На пример, член 6, кој се занимава со арбитрарните постапки, е доволно широк за да ги [Забелешка: Ова е спротивно на горенаведениот опфати проблемите како што е општата принцип. При изготвувањето на легислативата, дискриминација, но и постапувањето што е особено треба да се утврдат долгорочните цели на еден пристрасно поради коруптивни влијанија. кодекс, на начин што ќе ги зајакне вредностите заштитени од законите и од прописите коишто Една студиска група во рамките на ОЕЦД ги следуваат.] предложи следниве општи принципи за етичко однесување во рамките на јавната администрација. Според организацијата, земјите можат да ги СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 59
3. ЕТИЧКОТО УПАТУВАЊЕ ТРЕБА ДА ИМ Ова е една од областите за коишто приватниот БИДЕ ДОСТАПНО НА ЈАВНИТЕ сектор станува сè позаинтересиран. Иако порано СЛУЖБЕНИЦИ. високите раководители повеќе сакаа да не знаат за ваквите проблеми, денешните понапредни Професионалната социјализација би требало да раководители сакаат да бидат сигурни дека нивните придонесе кон развојот на неопходните сознанија и вработени слободно ќе можат да ги покренуваат вештини со кои на јавните службеници ќе им се прашањата што ги загрижуваат. Тоа им овозможува овозможи да ги применуваат етичките принципи во да ги исправат работите или да ги коригираат конкретни околности. Обуката ја забрзува етичката погрешните впечатоци. Оттука, битно е свест и може да ги развие вештините што се официјалните канали за упатување жалби да бидат неопходни за етичка анализа и за морално сигурни, така што вработените ќе можат да ги резонирање. Непристрасното напредување може да користат без да се почувствуваат изложени на помогне во создавањето опкружување во кое јавните одмазда од страна на вработените од повисок ранг службеници повеќе ќе сакаат да се соочуваат со кои тие ќе ги пријават. Тие, исто така, мора да им етичките тензии и проблеми и да ги решаваат влеат доверба на своите вработени дека нивните истите. На располагање треба да им стојат жалби ќе бидат сериозно сфатени, а не дека ќе механизми за упатување и за интерна консултација, бидат едноставно игнорирани. кои ќе им помагаат на јавните службеници да ги применуваат основните етички стандарди на работното место. 5. ПОЛИТИЧКАТА ЗАЛОЖБА КОН ЕТИКАТА ТРЕБА ДА ГО ЗАЈАКНЕ ЕТИЧКОТО [Забелешка: Кодекс без ментор или без советник е ОДНЕСУВАЊЕ НА ЈАВНИТЕ СЛУЖБЕНИЦИ. како брод без кормило. Јавните службеници треба да знаат каде и кому можат да му се обратат кога Политичките лидери се одговорни за одржувањето ќе се соочат со можните тешкотии. Тоа треба да на високиот стандард на пристојно однесување во бидат лица кои ќе ја имаат довербата на лицата вршењето на своите службени должности. Нивната вработени во јавната сфера и на коишто тие ќе заложба се демонстрира преку пример и со преземање на активности достапни само на можат да им се доверат.] политичко ниво, на пример, преку креирање на законодавни и на институционални аранжмани што го зајакнуваат етичкото однесување и со 4. ЈАВНИТЕ СЛУЖБЕНИЦИ ТРЕБА ДА ГИ воведување на санкции против незаконското ЗНААТ СВОИТЕ ПРАВА И ОБВРСКИ ПРИ постапување; со обезбедување на соодветна РАЗОТКРИВАЊЕТО НА НЕЗАКОНСКОТО поддршка и ресурси за активностите сврзани со ПОСТАПУВАЊЕ. етиката во владата, и со избегнување на експлоатацијата на правилата и на законите од Јавните службеници треба да знаат кои се нивните областа на етиката заради политички цели. права и обврски, од аспект на изнесување на [Забелешка: Доколку политичките лидери не фактичкото или на сомнителното незаконско демонстрираат високи стандарди, тие немаат постапување во рамките на јавната служба. Овде никаков морален авторитет на кој ќе можат да се треба да спаѓаат јасните правила и процедури што повикаат кога ќе посакаат да ги прекорат треба да се почитуваат од страна на службените другите што ќе ја преминат границата. лица, како и формалниот синџир на одговорност. Искуството укажува дека кога постои впечаток Јавните службеници, исто така, треба да знаат на дека однесувањето на претпоставените е каков вид заштита ќе можат да се повикаат во некоректно, слични непромислености се јавуваат случаите кога ќе се разоткрие незаконско и кај оние од понизок ранг. Исто така, значајна е и постапување. улогата на политичките лидери во јасното [Забелешка: Една од суштинските вредности на искажување на нивната апсолутна поддршка за јавната служба е посветеноста на законот и на високите етички стандарди.] владеењето на правото. Ова е вредност повисока од која било должност кон претпоставените, колегите или кон оние од понизок ранг. Тоа е, исто 6. ПРОЦЕСОТ НА ОДЛУЧУВАЊЕ ТРЕБА ДА БИДЕ ТРАНСПАРЕНТЕН И ОТВОРЕН ЗА така, побитно од каква било лојалност кон КРИТИЧКА ОПСЕРВАЦИЈА. владејачката политичка партија.]
Темата „информаторство“ е предмет на посебна Јавноста има право да знае на кој начин јавните глава. Никогаш не треба да биде нужно, освен во институции ги користат моќта и ресурсите што им се најисклучителните случаи, јавниот службеник да се доверени. Критичката опсервација треба да се олесни со транспарентни и со демократски процеси, почувствува обврзан да излезе од системот, за да со надзор од страна на законодавецот и со пристап му се обрне внимание на незаконското постапување. до јавните информации. Транспарентноста треба 60 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
дополнително да се зголеми, со мерки како што се [Забелешка: Овој принцип ги рефлектира истите системите за откривање и со признавање на улогата работи за раководителите како оние содржани во на активните и на независните медиуми. петтиот принцип даден погоре. Во соодветните работни услови би спаѓале нивоата на платите, [Забелешка: Корумпираната и/или неефикасна изгледите за професионален развој и физичката администрација ќе сака да ги прикрие своите работна средина.] недостатоци со тоа што ќе одбива пристап до информациите. Обезбедувањето канали за информирање, како и правата на пристап, претставуваат значајна противмерка за оваа 9. РАКОВОДНИТЕ ПОЛИТИКИ, ПОСТАПКИ И ПРАКТИКИ БИ ТРЕБАЛО ДА слабост. Колку е поголема транспарентноста, ПРОМОВИРААТ ЕТИЧКО ОДНЕСУВАЊЕ. толку е помал бројот на сенките.]
Раководните политики и практики би требало да ја демонстрираат заложбата на една организација за 7. ТРЕБА ДА ПОСТОЈАТ ЈАСНИ НАСОКИ ЗА ИНТЕРАКЦИЈА МЕЃУ ЈАВНИОТ И етички стандарди во работењето. Не е доволно ПРИВАТНИОТ СЕКТОР. владите да имаат само структури базирани врз правила или врз почитување. Само системите за Треба да постојат јасни правила со кои ќе се почитување можат ненамерно да охрабрат некои дефинираат етичките стандарди што ќе го раководат јавни службеници едноставно да функционираат на однесувањето на јавните службеници во контактите работ на непрофесионално однесување, со со јавниот сектор, на пример во врска со условите за тврдењето дека, ако не го кршат законот, јавните набавки, обезбедувањето услуги однадвор постапуваат етички. Владината политика треба не или за вработувањето во јавниот сектор. само да ги дефинира минималните стандарди под Зголемувањето на интеракцијата меѓу јавниот и коишто постапките на едно владино службено лице приватниот сектор налага поголемо внимание да им нема да се толерираат, туку и јасно да дефинира се посвети на вредностите на јавната служба, а од серија вредности на јавната служба кон коишто надворешните партнери да се бара да ги почитуваат треба да тежнеат вработените. тие вредности. [Забелешка: Овој принцип ја нагласува важноста на вклучувањето на долгорочните цели во [Забелешка: Голем дел од големата корупција што стандардите за етичко однесување и потребата денес ги уништува администрациите во целиот да се избегне минималистичкиот приод врзан со свет се случува во релациите меѓу јавниот и правилата, според кој сè што не е експлицитно приватниот сектор, и тоа првенствено во забрането е имплицитно дозволено.] контекст на јавните договори. Прашањето на почитување на заедничките вредности не е ексклузивно за јавната служба. И водечките играчи 10. УСЛОВИТЕ И РАКОВОДЕЊЕТО СО во приватниот сектор сè повеќе се обидуваат да ЧОВЕЧКИТЕ РЕСУРСИ ВО РАМКИТЕ НА ЈАВНАТА СЛУЖБА ТРЕБА ДА се погрижат за тоа дека нивните сопствени ПРОМОВИРААТ ЕТИЧКО ОДНЕСУВАЊЕ. партнери од приватниот сектор ги почитуваат и ги споделуваат суштествените деловни принципи Условите за вработување во рамките на јавната со кои тие се согласуваат.] служба, како што се изгледите во кариерата, личниот развој, соодветниот надоместок и политиките за раководење со човечките ресурси, 8. РАКОВОДИТЕЛИТЕ ТРЕБА ДА треба да создадат опкружување што ќе придонесува ДЕМОНСТРИРААТ И ДА ПРОМОВИРААТ за етичкото однесување. Конзистентната примена на ЕТИЧКО ОДНЕСУВАЊЕ. основните принципи, на пример заслугата, во секојдневниот процес на вработување и на Работната средина во којашто е обезбеден унапредување, помага во операционализацијата на соодветен поттик за етичкото однесување има интегритетот во јавната служба. директно влијание врз секојдневното практикување на вредностите и на етичките стандарди на јавната [Забелешка: Како што неетичкото однесување служба. Во овие поттици можат да спаѓаат може да биде заразно, така и етичкото соодветните работни услови и ефективното однесување може да се изгради од нула. Меѓутоа, оценување на остварениот ефект. Раководителите доколку се појави непотизам, фаворизирање и имаат битна улога во оваа смисла, со тоа што селективна примена и одрекување на законите, обезбедуваат конзистентно лидерство и служат како стандардите за ваквото однесување ќе се најдат модели од аспект на етиката и на однесувањето во под притисок.] своите професионални врски со политичките лидери, граѓаните и со другите јавни службеници. СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 61
11. ВО РАМКИТЕ НА ЈАВНАТА СЛУЖБА ТРЕБА • Лидерство од страна на високите функционери ДА ПОСТОЈАТ СООДВЕТНИ МЕХАНИЗМИ кое инспирира почитување; ЗА ОДГОВОНОСТ. • Градење на вредностите, оддолу нагоре, а не Јавните службеници треба да бидат одговорни за од врвот надолу; своите постапки пред своите претпоставени и, пошироко, пред јавноста. Одговорноста треба да се фокусира на почитувањето на правилата и на • Јасни правила и насоки кои се темелат на етичките принципи и на остварувањето резултати. општо разбраните и на споделените Механизмите на одговорност можат да бидат вредности и принципи. Овие вредности треба интерни за една агенција, односно да важат за да бидат политички неутрални и применливи и целата власт, или можат да бидат обезбедени од да бидат над каква и да е промена во власта; страна на граѓанското општество. Механизмите што ја промовираат одговорноста можат да бидат • Широко учество во расправата околу етичкиот осмислени така што ќе обезбедуваат соодветна кодекс на власта и околу секоја загриженост контрола, истовремено овозможувајќи флексибилно изразена од страна на оние кои се засегнати со раководење. истиот;
[Забелешка: Во средина лишена од одговорност „цутат“ корупцијата и неефикасноста. Во оваа • Ефикасни механизми на одговорност; смисла, омбудсманот може да има особено моќна улога.] • Широка дисеминација на етичките кодекси и на другите документи поврзани со етиката и со очекуваните стандарди, до владините агенции 12. ТРЕБА ДА ПОСТОЈАТ СООДВЕТНИ и до поединците или организациите кои ПОСТАПКИ И САНКЦИИ ЗА СПРАВУВАЊЕ работат со владините агенции; СО НЕКОРЕКТНОТО ОДНЕСУВАЊЕ. • Обука за вработените во јавниот сектор за Механизмите за откривање и за независна истрага тоа како да го применуваат етичкиот кодекс на случаите на некоректно постапување, како што е за да донесуваат етички одлуки; корупцијата, претставуваат неопходен дел од една етичка инфраструктура. Неопходно е да постојат сигурни процедури и ресурси за набљудување, • Позитивни поттици за почитување на известување и за спроведување на истраги за прописите; кршење на правилата на јавната служба, како и пропорционални административни или • Советници што ќе обезбедуваат упатување и дисциплински санкции за да се обесхрабри ќе го применуваат етичкото однесување во некоректното однесување. Раководителите треба да практиката; донесуваат соодветни одлуки при примената на овие механизми, во случаите кога треба да се • Рамка на неприпадност кон која било опција, за преземат одредени постапки. исполнување на кодексот за однесување. Кодексот треба да содржи стандарди што ќе [Забелешка: Механизмите треба да бидат може да ги почитува секој вработен, без оглед праведни и доверливи. Тие треба да ги на неговите политички убедувања. заштитуваат невините и наивните, исто како што треба да ги откриваат и да ги казнуваат виновниците. Онаму каде што можат да се КОДЕКСИ ЗА ОДНЕСУВАЊЕ применат, казните треба да бидат пропорционални и да се применуваат доследно. Режимот на санкции којшто е идиосинкратски и се Вработените се раководат според однесувањето на смета за недоверлив од страна на вработените, своите претпоставени. Оттука, од суштествено може сериозно да ги поткопа напорите да се значење е секој обид за намалување на корупцијата подигне нивото на етичките стандарди и тие да да биде предводен од највисоките функционери, кои се заштитат.] отворено ќе ја искажат својата поддршка на кампањата.
ОСНОВНИ ПРЕДУСЛОВИ ЗА ЕТИЧКА Еден од начините како да се постигне ова е да се ЈАВНА СЛУЖБА изготви кодекс или изјава за однесувањето, што ќе важи за сите во дадената агенција или министерство Во предусловите за воспоставување и за одржување на владата. на една етичка јавна служба спаѓаат: 62 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
Врвните службеници во едно министерство со публицитет во целата организација и кај сите оние своето однесување треба да дадат пример за на кои се однесуваат, вклучувајќи ја тука и широката однесувањето препорачано со кодексот, но и да го јавност, така што секој ќе ја знае нивната содржина. зајакнат разбирањето на вредностите што настојува Освен тоа, вработените треба да добијат редовна обука, што ќе им овозможи на службениците да го да ги пласира кодексот. применуваат кодексот во нивната работа и да дискутираат околу етичките дилеми изведени од Како и во приватниот сектор, кодексите за реалниот живот. однесување во јавната служба постојано имаат сè поголема улога во развојот на системите за Толкувањето на кодексот е, исто така, важно. Тој 4 треба да ги заштитува вработените кои ги национален интегритет. Тие нудат начин со кој треба да се изготват стратегии што ќе ги спречуваат почитуваат неговите стандарди. Од таа причина, скандалите поврзани со корупцијата или со друг вид ефективниот кодекс обично ќе има назначено лице незаконско постапување. Очигледно, доколку кое ќе обезбедува совети и упатства за вработените службениците уште од самиот почеток постапуваат кои наидуваат на тешкотии при утврдувањето каков соодветно и ги разбираат принципите што се став би требало да заземат по дадено прашање. очекува тие да ги поддржуваат, голем дел од Дури и ако излезе дека понудениот совет бил проблемите ќе се сведат на минимум. погрешно разбран, доколку целосно се откријат фактите и ако бил следен советот, лицето кое го Меѓутоа, кај кодексите во јавниот сектор постои следело упатството не треба да се смета за тенденција да се изготвуваат „на врвот“, од страна виновно. Меѓутоа, ваквата заштита е применлива на високи службени лица или раководители, а потоа само кога конкретното лице целосно ги открило да се пренесат надолу, до кадарот на пониско ниво. фактите. Многу е редок случајот кога вработените од сите Она што е интересно е фактот дека австралиската нивоа се активно вклучени во подготвувањето на федерална држава Квинсленд воспостави еден кодекс. Како резултат од тоа, ваквите кодекси законодавна рамка, во рамките на која од честопати не успеваат да ги рефлектираат министерствата се бара да развијат сопствени состојбите и аспирациите на јавната служба како кодекси за однесување. целина. На лицата вработени во јавната сфера честопати им недостига чувството на лично учество во кодексот, бидејќи од нив не било побарано да ЗАКОНОДАВСТВО ЗА КОДЕКСИТЕ ЗА ОДНЕСУВАЊЕ: ПРИОДОТ НА СЛЕНД учествуваат во неговото изготвување. КВИН Во извесна смисла, начинот на којшто бил изготвен Квинсленд е единствената јурисдикција во еден кодекс е подеднакво важен како и самиот Австралија, и една од малкуте во светот, којашто кодекс. Исто така, важно е кодексот да содржи има воведено посебни законски акти за етичкото 6 барем извесно признавање на долгорочните цели, однесување во управувањето во јавната сфера. наместо едноставно да претставува долг список на Законот за етиката во јавниот сектор донесен во 7 забранети постапки. Ова ќе му даде еден позитивен 1994 година , и неговиот придружен акт, Законот за 8 тон на кодексот, наместо - во извесна мера - заштита на информаторите , од 1994 година, се „забранувачкиот имиџ“ на кривичен статут. Тоа е и првите австралиски примери за конкретно причината зошто самостојно изготвените кодекси за законодавство на полето на етиката, чијашто цел е да се обезбедат високи професионални стандарди однесување многу повеќе се претпочитаат отколку во јавниот сектор. Според овие закони, само еден законски документ што одговара за сите, раководителите во министерствата мора да изготват наметнат од страна на законодавецот и без учество кодекси за однесување и истите да ги направат на сите вработени. достапни за вработените и за јавноста, да институираат обука и да ја опишат реализацијата на Како што е опишано во натамошниот текст, кодексот во годишниот извештај на министерството. законодавецот во државата Квинсленд, во Обата закона произлегуваат од експлицитното североисточна Австралија, го призна фактот дека е барање од страна на вработените и на важно да се избегнува наметнувањето кодекс, кој раководителите за поголема сигурност во однос на зад себе ќе го нема целосното учество на власта. она што се очекува од нив на работното место. Ова Еден од примерите за добро составен кодекс на барање произлезе од секојдневната загриженост во јавната служба е Етичкиот кодекс на јавната 5 однос на праведноста, рамноправноста, одговорот и администрација на Република Чешка. интегритетот, како и од очекувањата на заедницата Откако ќе се финализира еден кодекс, многумина дека некоректното однесување, во службени рамки, сметаат дека процесот е завршен. Меѓутоа, за да треба да биде ефикасно решавано од страна на бидат ефективни, на кодексите треба да им се даде самиот систем. СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 63
ЗАКОНОТ НА КВИНСЛЕНД ЗА ЕТИКА интерес и службените должности или ваквиот ВО ЈАВНИОТ СЕКТОР конфликт да го решат во полза на јавниот интерес.
Во формата во којашто е донесен, законот Посветеност на работата – При извршувањето на пропишува пет принципи кои претставуваат основа своите службени должности, службеникот треба на „Етичките обврски“ дефинирани со истиот. Од да биде соодветно посветен на работата, да биде овие принципи се бара да ја претставуваат основата внимателен и да настојува да ги постигне на кодексите за однесување кои се специфични за високите стандарди на јавната администрација. секоја агенција, што треба да се изготват од страна на поединечните агенции од јавниот сектор, во Оваа обврска налага дека службеникот треба, на консултации со вработените и со релевантните пример, да обезбеди „праведна дневна работа“, да припадници на јавноста. ги почитува процедуралните барања за добро административно одлучување, да ги вложи сите Рамковните вредности се: можни напори за да обезбеди високи стандарди на ■ Почитување на законот и на парламентарниот опслужувањето на клиентите, да постапува во систем на владеење; согласност со релевантните барања на „должноста да се грижи“ за да ги заштити здравјето и ■ Почитување на луѓето; безбедноста на другите на работното место, да избегнува небрежно однесување, да дава ■ Интегритет, и експертски и сеопфатни совети до министрите и да настојува да ги одржува високите стандарди на ■ Посветеност на работата. јавната администрација.
Економичност и ефикасност – при извршувањето на своите службени должности, службеникот во ЕКОНОМИЧНОСТ И ЕФИКАСНОСТ ВО јавната сфера треба да се погрижи за тоа јавните УПРАВУВАЊЕТО СО ЈАВНИТЕ РЕСУРСИ ресурси да не се трошат залудно, да не се злоупотребуваат или да не се користат на Законот ги пропишува овие обврски, на следниов несоодветен или на екстравагантен начин. 9 начин : Во практиката, оваа обврска бара службениците да Интегритет – Со признавањето на фактот дека управуваат со сите форми на јавни ресурси (на јавната функција во себе ја содржи и јавната пример, човечки, материјални и финансиски доверба, еден јавен службеник треба да настојува: ресурси, интелектуална сопственост и информации), (а) да ја одржува и да ја зголемува јавната доверба во интерес на заштитата на јавните интереси и во интегритетот на јавната администрација; приходи и на начин што ќе обезбедува ефикасни и програми и давање услуги. (б) да го унапредува општото добро на заедницата на којашто и служи. “Обврски на високите раководители – Законот за етика бара од високите раководители на Имајќи ја предвид [таа обврска], јавниот агенциите од јавниот сектор да се погрижат за службеник – тоа овој закон да биде спроведен во нивната агенција, да се спроведе обука за етика и, од (а) не треба несоодветно да ги користи своите најголемо значење, „административните службени овластувања или позиција, или да практики и постапки“ на агенцијата да се дозволи несоодветно користење на истите; конзистентни со Законот и со Кодексот за (б) треба да се погрижи за тоа секој конфликт однесување на агенцијата.” што може да настане меѓу личните интереси и службените должности на службеното лице, да Непостапувањето во согласност со овие принципи биде решен во полза на јавниот интерес; и би можело да резултира со санкции, во согласност (в) треба да изнесе информации за сите случаи на со договорот за вработување на високиот измама, корупција и на лошо управување за раководител или (евентуално) во приватна правна коишто ќе стане свесен. постапка за компензација, која ќе произлезе од кршењето на статутарната должност. Ваквата Во практиката, оваа обврска бара службените лица, постапка би можела да настане кога интересите на граѓанинот или на клиентот претрпеле штета поради на пример, да не ги откриваат службените неетичкото однесување на вработениот што можело информации на несоодветен начин, да не ги да се предвиди и да се спречи, на пример, во злоупотребуваат овластувањата и ресурсите што им преговори по договор или во тендерска постапка во стојат на располагање како на службени лица и да коишто била вклучена агенцијата на тој висок избегнуваат каков било конфликт меѓу личниот раководител. 62 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
Врвните службеници во едно министерство со публицитет во целата организација и кај сите оние своето однесување треба да дадат пример за на кои се однесуваат, вклучувајќи ја тука и широката однесувањето препорачано со кодексот, но и да го јавност, така што секој ќе ја знае нивната содржина. зајакнат разбирањето на вредностите што настојува Освен тоа, вработените треба да добијат редовна обука, што ќе им овозможи на службениците да го да ги пласира кодексот. применуваат кодексот во нивната работа и да дискутираат околу етичките дилеми изведени од Како и во приватниот сектор, кодексите за реалниот живот. однесување во јавната служба постојано имаат сè поголема улога во развојот на системите за Толкувањето на кодексот е, исто така, важно. Тој 4 треба да ги заштитува вработените кои ги национален интегритет. Тие нудат начин со кој треба да се изготват стратегии што ќе ги спречуваат почитуваат неговите стандарди. Од таа причина, скандалите поврзани со корупцијата или со друг вид ефективниот кодекс обично ќе има назначено лице незаконско постапување. Очигледно, доколку кое ќе обезбедува совети и упатства за вработените службениците уште од самиот почеток постапуваат кои наидуваат на тешкотии при утврдувањето каков соодветно и ги разбираат принципите што се став би требало да заземат по дадено прашање. очекува тие да ги поддржуваат, голем дел од Дури и ако излезе дека понудениот совет бил проблемите ќе се сведат на минимум. погрешно разбран, доколку целосно се откријат фактите и ако бил следен советот, лицето кое го Меѓутоа, кај кодексите во јавниот сектор постои следело упатството не треба да се смета за тенденција да се изготвуваат „на врвот“, од страна виновно. Меѓутоа, ваквата заштита е применлива на високи службени лица или раководители, а потоа само кога конкретното лице целосно ги открило да се пренесат надолу, до кадарот на пониско ниво. фактите. Многу е редок случајот кога вработените од сите Она што е интересно е фактот дека австралиската нивоа се активно вклучени во подготвувањето на федерална држава Квинсленд воспостави еден кодекс. Како резултат од тоа, ваквите кодекси законодавна рамка, во рамките на која од честопати не успеваат да ги рефлектираат министерствата се бара да развијат сопствени состојбите и аспирациите на јавната служба како кодекси за однесување. целина. На лицата вработени во јавната сфера честопати им недостига чувството на лично учество во кодексот, бидејќи од нив не било побарано да ЗАКОНОДАВСТВО ЗА КОДЕКСИТЕ ЗА ОДНЕСУВАЊЕ: ПРИОДОТ НА учествуваат во неговото изготвување. КВИНСЛЕНД Во извесна смисла, начинот на којшто бил изготвен Квинсленд е единствената јурисдикција во еден кодекс е подеднакво важен како и самиот Австралија, и една од малкуте во светот, којашто кодекс. Исто така, важно е кодексот да содржи има воведено посебни законски акти за етичкото 6 барем извесно признавање на долгорочните цели, однесување во управувањето во јавната сфера. наместо едноставно да претставува долг список на Законот за етиката во јавниот сектор донесен во 7 забранети постапки. Ова ќе му даде еден позитивен 1994 година , и неговиот придружен акт, Законот за 8 тон на кодексот, наместо - во извесна мера - заштита на информаторите , од 1994 година, се „забранувачкиот имиџ“ на кривичен статут. Тоа е и првите австралиски примери за конкретно причината зошто самостојно изготвените кодекси за законодавство на полето на етиката, чијашто цел е да се обезбедат високи професионални стандарди однесување многу повеќе се претпочитаат отколку во јавниот сектор. Според овие закони, само еден законски документ што одговара за сите, раководителите во министерствата мора да изготват наметнат од страна на законодавецот и без учество кодекси за однесување и истите да ги направат на сите вработени. достапни за вработените и за јавноста, да институираат обука и да ја опишат реализацијата на Како што е опишано во натамошниот текст, кодексот во годишниот извештај на министерството. законодавецот во државата Квинсленд, во Обата закона произлегуваат од експлицитното североисточна Австралија, го призна фактот дека е барање од страна на вработените и на важно да се избегнува наметнувањето кодекс, кој раководителите за поголема сигурност во однос на зад себе ќе го нема целосното учество на власта. она што се очекува од нив на работното место. Ова Еден од примерите за добро составен кодекс на барање произлезе од секојдневната загриженост во јавната служба е Етичкиот кодекс на јавната 5 однос на праведноста, рамноправноста, одговорот и администрација на Република Чешка. интегритетот, како и од очекувањата на заедницата Откако ќе се финализира еден кодекс, многумина дека некоректното однесување, во службени рамки, сметаат дека процесот е завршен. Меѓутоа, за да треба да биде ефикасно решавано од страна на бидат ефективни, на кодексите треба да им се даде самиот систем. СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 65
интерни процеси без корупција. Ваквата улога во во сите агенции и подлежат на периодично превенцијата може да биде мошне исплатлива. разгледување од страна на КЕВ. Оваа канцеларија Спречувањето на корупцијата може да значи дека се редовно ги разгледува етичките програми на избегнале загубите и дека скапите истраги станале агенциите, дава препораки и спроведува непотребни. (За улогата на омбудсманот се говори работилници за обука на службениците кои работат во Глава 7.) на прашањата на етиката - како во Вашингтон Д.Ц., така и во градовите насекаде низ Соединетите Американски Држави. ФОРМИРАЊЕ КАНЦЕЛАРИЈА ЗА ЕТИКА ВО ВЛАДАТА? Во изминативе години, примерот на Соединетите Американски Држави го следат и неколку други земји, вклучувајќи ги и Аргентина и Јужна Африка. За да биде ефикасна, комплетната одговорност за развојот и за обуката на полето на јавната етика мора да и се додели на конкретна агенција во 12 владата. Честопати, ова е субјект во рамките на КАНАДСКИОТ ПРИОД министерството за владина администрација. Таа, исто така, може да обезбедува и советодавни услуги Повеќето провинции во Канада, како и федералната 14 за јавните службеници кои се соочуваат со тешки влада , воведоа работни места каде што прашањата сврзани со конфликти на интереси, на вработените ги упатуваат парламентарците и коишто им е потребно за целата состојба да високите јавни службеници во врска со етичките разговараат со доверлив професионалец, врз прашања. Овие работни места имаат различни чијшто совет ќе можат сигурно да се потпрат. називи – „комесар за етика“ (Алберта), „комесар за интегритет“ (Онтарио); „комесар за конфликт на Во периодот по скандалот Вотегрејт, во 1978 интереси“ (Британска Колумбија, Саскачеван, Нова 13 година , Соединетите Американски Држави ја Шкотска, Њу Брунсвик, Северноисточните формираа Канцеларијата за етика во Владата (КЕВ). територии, и Јукон), „комесар за интересите на Канцеларијата обезбедува лидерство и упатување членовите“ (Њуфаундленд) или „советник за етика“ на полето на политиките за програмата за етика, (федерална влада). наменета за извршната власт. Овој систем е децентрализиран во рамките на секое министерство Сите овие служби признаваат дека во областа на или агенција кое/која ја има одговорноста за етиката постојат два главни ризика од потпирањето управување со сопствената програма за етика. исклучиво врз легалистичкиот систем.
Канцеларијата има издадено унифицирано Прво, носителите на јавни функции лесно можат да множество стандарди за етичко однесување на заборават што е, всушност, етичкото однесување и, вработените во извршниот сектор, што важат за сите наместо тоа, да се бранат на тој начин што ќе се службеници и вработени во извршните агенции и задржат на она што го сфаќаат како правна одделенија. Овие прописи содржат изјава за 14 формалност составена од зборови и од концепти. општи принципи според кои треба да се раководи однесувањето на федералните вработени. Второ, правилата честопати се екстремно детални Централно место во овие принципи зазема во врска со работите што, сами по себе, треба да се концептот според кој јавната служба претставува очигледни за секого со здраво морално расудување. јавна доверба. Федералните вработени мора да Кога ќе се случи ова, јавната доверба може уште бидат непристрасни во своите постапки и да не ја повеќе да еродира а не да се зголеми. Федералната користат јавната функција за лична добивка. Овие влада на Канада прифати приод којшто прописи содржат и конкретни стандарди што нудат претпоставува дека носителите на јавните функции детално насочување во повеќе области: подароци навистина сакаат да преземат етички активности. од надворешни извори, подароци меѓу вработените, Приодот претпоставува дека овие службеници спротивставени финансиски интереси, навистина сакаат да остварат повисоко ниво на непристрасност, барање работа, злоупотреба на респект од страна на граѓаните. Заради ова, владата позицијата и надворешни постапки. Правилата се одлучи да не го кодифицира ригидно етичкото спроведуваат преку вообичаените владини однесување, преку долга листа на примери на дисциплински процеси. забрането однесување.
Канцеларијата има реализирано и унифицирани Канадскиот приод кон градењето и управувањето со системи за откривање на финансиски информации. структурата на етиката се фокусира на Овие системи, јавни и доверливи, се спроведуваат избегнувањето на можностите за конфликт на 66 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
интереси, долго време пред да дојде до тоа. Тој се со право очекуваат високи стандарди на однесување фокусира на работата со луѓето, врз основа на и, генерално, доста напреднале на патот на претпоставката дека тие навистина сакаат да ја исполнувањето на овие стандарди.“ сторат вистинската работа. Сепак, неодамнешните скандали во Канада го наведоа премиерот да го воведе таканаречениот Канцеларијата на канадскиот федерален советник „Етички пакет“, којшто - доколку се спроведе - за етика се занимава со потенцијалните случаи на значително би ја зајакнал позицијата на 16 конфликт на интереси и со другите етички прашања Канцеларијата за етика. за оние кои најверојатно се во состојба да влијаат врз клучните одлуки на федералната влада, вклучувајќи ги и службениците одговорни за УПРАВУВАЊЕТО СО РИЗИКОТ И постапување со т.н. „слепи трустови.” „Слепите КАДАРОТ трустови“ се формираат за да овозможат инвестициите на лицето кое ги донесува одлуките да се држат одвоено (и тајно) од страна на независни Управувањето со ризикот подразбира доверители, така што ќе се избегне каков било идентификување на проблемите пред тие да се конфликт на интереси. Лицето кое ги донесува појават, а потоа гарантира дека нема да се појават. одлуките воопшто не знае каде се реализирале Постојат неколку очигледни „црвени знаменца“: неговите инвестиции, па така не е во можност да потпадне под какво било влијание од нив. • Вработените кои не ги користат годишните одмори. Тие можат да бидат опседнати со Канцеларијата на советникот за етика ги опфаќа работа, но исто така можат да настојуваат сите членови на федералниот кабинет, вклучувајќи да ги спречат вработените кои им помагаат го и премиерот. Овде спаѓаат сопружниците и да ги видат нивните досиеја; издржуваните деца на членовите на кабинетот, политичкиот кадар на владините министри и • Вработените кои одат на годишни одмори, високите функционери во федералната јавна коишто инаку не би можеле да си ги дозволат, служба. Канцеларијата раководи со следењето врз основа на своите плати, и (мониторингот) на имотот, приходите и на обврските на субјектите што ги надгледува. • Вработените на чувствителните позиции, кои станале зависни од коцкањето. Кога станува збор за сомневање за кршење на кривичниот закон, советникот за етика, се разбира, Ниту еден од овие случаи не е доказ за некоректно не ја заменува улогата на полицијата, обвинителите однесување, но секој од нив одделно налага и на судиите. Наместо тоа, тој се занимава со оние потреба од внимателно следење од страна на ситуации кои на граѓаните би можеле да им раководителите. изгледаат неетички, без притоа да бидат незаконски. Поформални се аранжманите за откривање на Во практиката, канцеларијата на овој советник тесно информациите за имотот и за обврските и за соработува со субјектите опфатени со канадскиот вработените кои се на чувствителни позиции што 15 Кодекс за конфликт на интереси . Овие службеници треба периодично да се ротираат. 17 доаѓаат со прашања за тоа на кој начин треба да се третира даден имот или интерес, а Канцеларијата Раководителите би требало да бидат свесни за им дава совети. Таа прима барања и од премиерот областите во коишто постои ризик од појава на за да спроведе истрага или да даде свој коментар по корупција. Овие области треба редовно да се конкретните прашања, онака како што настануваат. разгледуваат и да се реализира ажурирана организациска стратегија за ризиците, во којашто Канцеларијата е одговорна и за Законот за прашањето на корупцијата ќе добие соодветен евидентирање на лобистите и за Кодексот за третман. однесувањето на лобистите. Овие закони се Треба да се идентификуваат и да се документираат осмислени со цел да остварат извесно ниво на функциите со висок ризик, а плановите за отвореност за активностите на лобирање и да непредвидени ситуации треба да се изготват пред загарантираат почитување на високите да се појави каков било проблем. Во овие функции професионални стандарди од страна на лицата кои спаѓаат прашањата како што се: се вклучени во таа работа. Обата закона се предмет на дискусија во Глава 4. • Инспекција, регулирање или мониторинг на стандардите за простории, бизниси, опрема Актуелниот канадски советник за етика верува дека или за производи; Канцеларијата успешно ги остварува своите цели: „Луѓето со кои работам го признаваат фактот дека • Издавање на квалификации или лиценци на донесувањето на вистинските одлуки помага во поединци, како доказ за нивната експертиза настојувањето да се обезбеди нивното долгорочно или за да им се овозможи да вршат одредени политичко ’здравје’. Тие признаваат дека Канаѓаните видови дејности; СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 67
• Примање исплати во готово; Институционалните аранжмани за селекција, ангажирање, унапредување и за отпуштање на • Распределување на грантови од јавните јавните службеници се од суштинско значење за фондови, и правилно функционирање на јавниот сектор и најдобро можат да се обезбедат преку 19 • Обезбедување помош или грижа за ранливите законодавството. Вистинските луѓе треба да се или за инвалидизираните лица. привлечат на вистинските места. Ова, од своја страна, значи дека самите работни места треба да Корисни алатки за управување со ризиците се: бидат доволно атрактивни за квалификуваните граѓани и да претставуваат одржлива алтернатива • Кодексите за однесување, чијашто на приватниот сектор. релевантност треба да се разгледува приближно на секои две години; Јавната служба чиишто членови се именуваат и се унапредуваат врз основа на заслугите е далеку • Обуката за кодексите за однесување; ова понеподложна на корупција отколку јавната служба треба да се спроведува во редовни интервали, којашто главно се темели на политички и на лични не подолго од две години; „врски“. Во една меритократија, вработените напредуваат во службата врз основа на резултатите од нивната работа, а своите позиции - барем • Подароците и придобивките и регистрите на делумно - и ги должат на јавноста на којашто и подароците; служат. Онаму каде што до позициите се дошло по пат на моќни врски, лојалноста е до врската, а не до • Информатичкото управување и технологија институцијата во којашто лицето било именувано. Честопати, „корисникот“ на таквото именување ќе му • Едуцирањето на вработените за нивната се обрати на својот патрон барајќи од него да го улога и за нивните одговорности во заштити, доколку наиде на какви било тешкотии. управувањето со безбедноста на Лицата именувани од страна на политичките партии информациите; можат да им создадат особено големи проблеми на раководителите, кои немаат толку добри врски. • Ангажирањето; стратегиите за склучување договори и за набавки; Јавната служба којашто се темели на заслуги нуди бројни предности: • Информирањето на вработените за • Кандидатите се оценуваат врз основа на практиките на етичко работење; сигурни критериуми, што можат да се проверат доколку се појави сомнеж за кршење • Ревизорските постапки на истите;
• Редовното информирање на вработените за • Носителите на работните места имаат интерната политика за пријавување во поттик да остваруваат добри резултати. организацијата, за нејзините внатрешни и Политизирањето на јавната служба води до надворешни канали за пријавување и за тоа на медиокритетно работење. Кога политичарите кој начин функционираат, и имаат директно влијание врз вработувањето, унапредувањето и врз отпуштањето, или врз трансферот на државните службеници, од • Редовното информирање на вработените за причини кои не се поврзани со причините врз внатрешниот капацитет на организацијата за основа на заслуги, може да дојде до тоа спроведување истраги; треба да се професионалната дисциплина тешко да се детализираат конкретни планови коишто спроведува, а поттиците за подобро ефективно ќе се справат со обвинувањата за работење да бидат тешко применливи, бидејќи коруптивно однесување, доколку дојде до такво именувањето на ваквите службеници е нешто. краткорочно;
• Може да се случи политички именуваните ГРАДЕЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА државни службеници да бидат повеќе склони СЛУЖБАТА БАЗИРАНА НА ЗАСЛУГИ кон тоа да ги прекршуваат правилата, со цел да ги максимизираат своите лични добивки во кусиот период додека се на тоа работно Од ниту една институција не може да се очекува да место; работи професионално доколку не постои квалификуван и мотивиран персонал. Една од • Државните службеници кои своите позиции им ги должат на сопствените капацитети, како и најдеструктивните особености на корупцијата е кога на јасни и сигурни критериуми, ќе се луѓето се именуваат на места во јавната служба, врз чувствуваат одговорни кон државата што ги основа на нивните „врски“, а не врз основа на 18 вработува, а не кон актуелната власт, и нивните способности. 68 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
• Јавната служба која се темели на заслугите ја добро, постои поголема веројатност за избегнува релативно краткорочната природа спроведување на двата начина на на политичките именувања и, следствено на поттикнување. За самото работно место се тоа, загубата на експертизата до која доаѓа врзува поголема вредност. Оттука, со секоја промена на власта. отпуштањата или деградирањата стануваат многу посериозна работа. Меѓутоа, ова - од Меѓутоа, може да се случи државната служба своја страна - значи дека мора да постојат којашто ќе се темели исклучиво на заслугите да соодветни и ефективни дисциплински мора да се менува за да се приспособи на механизми. програмите за позитивна дискриминација конзистентни со демократските практики. На пример, • Доколку платите на јавните службеници не се ваквите програми можат да гарантираат дека доволни за живот, тие се поттикнати да малцинствата ќе бидат правично застапени во побараат поткуп. Оттука, реформите на јавната служба, а исто така можат да се обидат да ги платите со кои се креираат личните доходи решат родовите и географските дисбаланси. Освен доволни за живот на јавните службеници, тоа, државната служба која се базира на заслугите имаат потенцијал да ја ограничат ситната не претставува гаранција против корупцијата. корупција. Овој приод го промовираше Светска Во предусловите за вработување во јавниот сектор банка во неколку земји коишто ги помага. без корупција спаѓа и следново:
• Програма за вработување и за унапредување • Реформите на платите, исто така, можат да којашто ќе се темели првенствено на се обидат да ги направат платите во јавниот заслугите, со објективни и конкурентни сектор конкурентни со оние во приватниот критериуми, како и со јасен пат на кариерата; сектор, со цел да се привлечат повеќе висококвалификувани вработени. Подобриот • Минимизирање на политичкото мешање - како човечки капитал ја зголемува ефикасноста на во работењето на јавниот сектор, така и при јавниот сектор и може да го поттикне вработувањата во истиот; подоброто почитување на кодексите за однесување. Примери за ова се Сингапур и • Стриктно ограничување на политичките Хонгконг. именувања на одредени високи позиции;
• Соодветна плата и други поволности, за да се • Во мерките за креирање поттици за обезбедат соодветни поттици, и однесувањето без корупција, треба да се вклучат и таканаречените „социјални • Заштита на јавните службеници преку бенефиции“. На пример, пензионираните јавни интерни механизми за владеење на правото. службеници треба да примаат месечни надоместоци. На сличен начин, јавните Интуитивно, многумина честопати претпоставуваат службеници кои ќе бидат „фатени“ во дека зголемувањето на платите ќе ја искорени флагрантен прекршок – примање поткуп или корупцијата кај слабо платените државни други коруптивни придобивки – треба службеници. Во практиката, ситуацијата е малку автоматски да ги загубат своите социјални посложена. Иако е суштествена, реформата на бенефиции. платите е само еден од многуте разновидни поттици 20 на коишто треба да им се посвети внимание. ПОВЛЕКУВАЊЕ ЛИНИЈА МЕЃУ Сепак, реформите во структурата на платите можат ПОЛИТИЧАРИТЕ И ВИШИТЕ ЈАВНИ да бидат значајна алатка за спречување на СЛУЖБЕНИЦИ корупцијата. Овие реформи ја менуваат структурата на поттиците за јавните службеници, самото наградување го прават потранспарентно, ја Професионалната јавна служба е од суштествено елиминираат недоволната платеност и значење за непреченото функционирање на привлекуваат повеќе квалификувани кадри во владината администрација. Кога ќе се смени јавниот сектор: владата, голем број јавни службеници остануваат. Довчерашните политичари и лицата кои ги • Поттикнувањето на јавните службеници да ја именувале си заминуваат, но работата на отфрлат корупцијата и да работат ефикасно администрацијата продолжува под раководство на е многу повисоко, доколку системот за новата влада. наградување се темели на принципот на меритократија. Кога платите и Како и сите други граѓани, и јавните службеници се унапредувањето јасно зависат од тоа дали должни да го почитуваат законот. Сепак, државните јавните службеници ги почитуваат правилата службеници ја имаат и професионалната обврска да на однесување и од тоа дали тие работат се погрижат за тоа службените постапки што ги спроведуваат – вклучувајќи ги и оние што од нив ги СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 69
бараат политичарите и министрите на повисоки лицето кое го дава подарокот. Притоа, не се очекува функции од нив – да бидат во согласност со законот. да се добие нешто за возврат. Подароците дадени во чисто приватен контекст, не се во фокусот на Ова значи дека од јавните службеници може да се оваа дискусија. Меѓутоа, подароци им се нудат и на бара да ги информираат своите политички поединци во текот на деловните релации. Ваквите претпоставени дека одредени дејствија што им биле подароци обично се даваат за да се создаде чувство наложени за да ги извршат се незаконски. Од нив на обврска кај примателот на подарокот. може да се бара да одбијат да ги следат ваквите инструкции. Меѓутоа, ова е полесно да се каже отколку да се направи и не постојат јасни решенија Во сите земји коруптивното примање подарок или за една ваква ситуација. придобивка од страна на службено лице претставува кривично дело. Се наметнува Вишите јавни службеници треба да бидат во прашањето како еден службеник да направи разлика состојба да ги проследат спорните прашања до меѓу подарок и поткуп? правните советници во владата. Во релациите со Подарокот може да се понуди без задни намери и со министерот кој од нив бара да постапат коруптивно, добра волја, или може да претставува обид да се тие треба да сфатат дека, во случај на кривично влијае врз службеникот. Давателот на подарокот гонење, никаква одбрана не им претставува изјавата може да има повеќе мотиви - од пријателство, дека тоа им било наложено од нивните министри и срдечност и благодарност, до поткупување и изнуда. дека тие морале да постапат онака како што постапиле. Владата подлежи на законот. Во деловен контекст, подароците ретко му се нудат Министрите не се над законот. Во некои случаи, на поединец од исклучиво добротворни или љубезни јавните службеници им кажале на своите министри причини. Ова може да биде случај доколку дека би сакале да ги испочитуваат желбите на подарокот или придобивката е со мала или со министерот, но дека доколку го сторат тоа, и јавниот никаква комерцијална вредност, како сувенир или службеник и неговиот министер би биле подложени бижутерија. Меѓутоа, во случаите кога подарокот или на кривично гонење. придобивката има повеќе од номинална вредност, можно е да бил понуден/а за да се создаде чувство Проблемот добива најакутна форма кога министрите на обврска, па дури и очекување дека за возврат ќе излегуваат од својата улога и се инволвираат во се добие нешто. администрирањето и во реализацијата на дадена Чувство на обврска може да се јави и со прифаќање политика. Улогата на министрите е да креираат на бесплатен оброк, билети за спортски настан или политики, но на јавните службеници им се препушта попусти за комерцијални купувања. Штом ќе се истите да ги ефектуираат. Кога ваквата поделба на прифати ваков подарок, јавниот службеник може да улогите е нејасна и кога вишите јавни службеници се биде компромитиран. Доколку давателот подоцна чувствуваат заплашени од министерот кој не сака да побара поволен третман, на службеникот може да го прифати фактот дека законот важи за неговите му биде тешко да го одбие. Давателот на подарокот постапки, исто како што важи и за постапките на може дури и да се закани дека ќе тврди оти другите, корупцијата може да „цути“. службеникот бил тој што, всушност, го побарал подарокот. Од суштествено значење е при обуката на вишите службеници да се нагласи фактот дека тоа што од Лицата кои се обидуваат да поткупат јавни нив било побарано да сторат незаконска работа со службеници честопати започнуваат со мали понуди, директива од министер, не им дава никаква одбрана кои не оставаат впечаток дека зад нив стои некој во случај на кривични обвиненија. некоректен мотив.
Еден од начините на којшто службениците можат да КОГА ПОДАРОКОТ Е ПОТКУП? се инволвираат во корупцијата е да изнаоѓаат лажни ПОДАРОЦИ И РЕГИСТРИ НА изговори за прифаќањето на подарокот или на ПОДАРОЦИ придобивката. Често користени изговори се и следниве: Од суштествено значење е да постојат јасни • Сите го прават тоа; правила и прописи за тоа што смеат да примат вработените, додека се вработени, и на кој начин ќе • Мотивот на давателот е исклучиво се евидентираат овие подароци. великодушност, љубезност или пријателство;
Во приватен контекст, подароците обично не се • Никому не му штети размената на подароци и бараат, и тие се наменети за да пренесат одредено придобивки; чувство, на пример благодарност од страна на 70 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
• Подароците и придобивките го зајакнуваат компромитирање. Всушност, работодавците имаат развојот на корисни деловни односи, а тоа ја позитивна законска обврска кон своите вработени - охрабрува административната ефикасност, да обезбедат сигурна работна средина. Агенциите дозволувајќи да се „пресече црвената лента“, можат потенцијално да ја прекршат оваа обврска, т.е. да се намали бирократијата; доколку не ги упатат своите вработени како да постапуваат во компромитирачки ситуации, коишто • Подароците и придобивките се само дел од можат да предизвикаат значителен стрес и културните обичаи или практики. Одбивањето може да предизвика навреденост, и вознемиреност. Една од предностите на забраната за прифаќање подароци и придобивки е фактот дека • Јавните службеници се недоволно платени. Тие е помала веројатноста луѓето кои нудат подароци да заслужуваат малку екстра-наградување. се навредат поради одбивањето. Вработените можат да ги одбијат понудите во оваа смисла, со тоа Овие аргументи го игнорираат концептот на јавната што ќе објаснат дека прифаќањето на истите би должност. Како јавни службеници, службениците се било против политиката на агенцијата, па оттука тие должни да се погрижат за тоа активностите на немаат дискреционо право во оваа област. На тој владата да се вршат со непристрасност и со начин, вработените нема да доаѓаат во тешка интегритет. Доколку ги прифатат подароците и позиција, обидувајќи се да утврдат дали одреден придобивките што им се нудат во текот на работата, подарок претставува обид за поткуп. тие можат да почувствуваат обврска кон лицето кое им го понудило подарокот или придобивката. Чувството на обврзаност ќе ја поткопа нивната 2. ОД ЈАВНИТЕ СЛУЖБЕНИЦИ НА КОИ ИМ Е непристрасност и, генерално, ќе помогне да се ПОНУДЕН ПОДАРОК ИЛИ ПРИДОБИВКА поткопа довербата во јавната служба. ИЛИ НА КОИ ИМ Е ДАДЕН ПОДАРОК ИЛИ Модел-кодексот за однесување на агенциите од ПРИДОБИВКА ПРОТИВ НИВНАТА ВОЛЈА, јавниот сектор во Нов Јужен Велс (Австралија) 21 ТРЕБА ДА СЕ БАРА ВАКВИОТ ИНЦИДЕНТ вели дека вработените не треба да прифаќаат ПИСМЕНО ДА ГО ПРИЈАВАТ КАЈ СВОЈОТ подарок или придобивка чијашто намера е, или за ПРЕТПОСТАВЕН. кои постои веројатност дека ќе предизвика да постапуваат пристрасно и во полза на давателот, во Сите понуди за подароци и придобивки со вредност текот на извршувањето на нивните должности. поголема од номиналната, па дури и оние Доколку подарокот или придобивката има повеќе од одбиените, веднаш треба да се пријават на номинална вредност, од вработените се очекува до претпоставениот. Писмената белешка од својот претпоставен да достават белешка со кус вработениот треба да уследи што е можно побрзо по опис на настанот (опишана во натамошниот текст). првичното усно пријавување. Оваа белешка треба Товарот на одлучувањето дали да се прифати или да го содржи следново: да не се прифати подарок или придобивка, не треба • Дата, време и место на инцидентот; да паѓа на вработениот како поединец. Агенциите се тие кои треба да бидат одговорни, да постават • Кому му бил понуден подарокот или лимити и да понудат упатување за видовите придобивката; подароци или придобивки што може да ги прифатат вработените. Ова може да се постигне на тој начин што ќе се изготват општи насоки и политики за • Кој го понудил подарокот или придобивката и детали за контакт (доколку се познати); подароците и за придобивките.
• Одговорот на понудата;
1. КАКО ОПШТО ПРАВИЛО, ЈАВНИТЕ СЛУЖБЕНИЦИ НЕ ТРЕБА ДА БАРААТ ИЛИ • Сите други релевантни детали за понудата, и ДА ПРИФАЌААТ ПОДАРОЦИ И ПРИДОБИВКИ СО ПОГОЛЕМА ВРЕДНОСТ • Потпис на составувачот на белешката и ОД НОМИНАЛНАТА. ПАРИЧНИТЕ ПОНУДИ, дата. ВО КАКВА БИЛО ФОРМА, НИКОГАШ НЕ ТРЕБА ДА СЕ ПРИФАЌААТ. Вработениот треба кај себе да чува примерок од белешката, а примерок од истата треба да се наоѓа Со одбивањето на подароците и на придобивките, и кај неговиот претпоставен, кој исто така треба да ја јавните службеници можат да избегнат да се потпише и да ја датира белешката, а потоа да ја чувствуваат компромитирани, односно како лица смести во соодветно досие. што придонесуваат кон јавниот впечаток на пристрасност. Организацијата што ќе усвои политика Со тоа што ќе ја напише белешката, вработениот со која се забранува прифаќањето подароци и кому му бил понуден несоодветен подарок или придобивки ги штити своите вработени од придобивка може да ја задржи контролата врз ситуацијата. Повеќето јавни службеници се СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 71
чувствуваат непријатно кога ќе бидат ставени во Агенциите мора јасно да пропишат кога е примерно компромитирачка ситуација. Писмената изјава му нивните вработени да прифатат подарок или дозволува на лицето да ја евидентира сопствената придобивка во рамките на оваа категорија. Пример верзија на настаните, што му дава извесна доза на за подарок или за придобивка сврзани со работата на агенцијата е книга на соодветна тема. Ваквите пријатност. Пријавувањето на инцидентот, исто така, подароци треба да станат сопственост на најчесто ја обврзува организацијата на службеникот конкретната агенција. да преземе соодветна постапка. Исто така, може да биде соодветно агенцијата (но не и поединечните вработени) да го задржат примениот 3. ДОКОЛКУ ОДБИВАЊЕТО ОД СТРАНА НА подарок или придобивка преку шемата за ЈАВНИОТ СЛУЖБЕНИК БИДЕ ИГНОРИРАНО поттикнување на купувањето. На пример, една ИЛИ ПОДАРОКОТ СО ВРЕДНОСТ компанија може да им понуди бесплатен автомобил ПОГОЛЕМА ОД НОМИНАЛНАТА НЕ МОЖЕ на сите свои клиенти, откако тие ќе купат одредено ДА СЕ ВРАТИ ОД ДРУГИ ПРИЧИНИ, количество од нејзиниот производ. Автомобилот не ПОДАРОКОТ МОРА ДА СЕ СМЕТА ЗА треба да претставува извор на лична полза за СОПСТВЕНОСТ НА ЗАСЕГНАТАТА никого во агенцијата. Соодветен начин како АГЕНЦИЈА. агенцијата да го постигне ова, а истовремено да го исползува автомобилот, би било да се добие Во некои ситуации е тешко да се одбие подарок, на рефундирање за автомобилот, автомобилот да се пример, доколку давателот го игнорира одбивањето даде на јавна аукција или да се загарантира дека и е упорен во својата понуда. Непријатна ситуација автомобилот ќе се користи само за службени може да настане и кога се одбива подарок што е потреби. Исто така, важно е агенциите да не ја понуден јавно, на пример на гостин-излагач на компромитираат својата непристрасност за да се конференција. Откако подарокот или придобивката стекнат со одредени бонуси. ќе стане сопственост на агенцијата, неговата употреба или располагањето со него стануваат одговорност на организацијата, а не на поединецот. 6. ВО НЕКОИ СЛУЧАИ, МОЖЕ ДА БИДЕ Располагањето со предметите може да има СООДВЕТНО ДА СЕ ПРИФАТИ СКРОМЕН различни форми, вклучувајќи и јавни аукции. ЗНАК НА ЉУБЕЗНОСТ, КОЈ ИСТО ТАКА ИМ СЕ СТАВА НА РАСПОЛАГАЊЕ НА КОЛЕГИТЕ ИЛИ НА СОРАБОТНИЦИТЕ СО 4. ПОНУДИТЕ СО НОМИНАЛНА ВРЕДНОСТ ЗАЕДНИЧКА ЦЕЛ ИЛИ ЗАДАЧА. МОЖАТ ДА СЕ ПРИФАТАТ. Љубезните гестови, како што е честењето со чај или Подароците и придобивките со номинална вредност со кафе, претставуваат вообичаена љубезност, обично не создаваат чувство на обврзаност кај наспроти подарокот или придобивката, па така примателот на истите, што фактички или навидум ќе повеќето организации најчесто и им ги нудат на влијае врз вршењето на неговите службени лицата што ги посетуваат. Во оваа категорија би должности. Од таа причина, дозволувањето спаѓал и скромниот ручек понуден на работната функционерите да прифаќаат ретко понудувани група. подароци со номинална вредност, не наметнува голем ризик од корупција. Во примерите за подароци или придобивки што би можеле да се сметаат како нешта со номинална вредност спаѓаат и евтините 7. ЗА ЈАВНИТЕ СЛУЖБЕНИЦИ БИ МОЖЕЛО предмети за репрезентација или сувенири од ДА БИДЕ СООДВЕТНО ДА ПРИФАТАТ ПОСЕБНИ ПОНУДИ, КОИ НЕ СЕ СВРЗАНИ бизнисите кои не се насочени конкретно кон СО НИВНИТЕ СЛУЖБЕНИ ДОЛЖНОСТИ. активностите на дадена организација. Меѓутоа, на вработените не треба да им се остави тие да одлучуваат дали одреден подарок има номинална Во некои земји, новите производи се лансираат по вредност или не. Упатување во оваа насока можат специјални цени или цената на производите да дадат самите агенции. значително се намалува во текот на ограничен временски период. Оваа одредба сугерира дека за јавните службеници би можело да биде соодветно 5. ВО НЕКОИ ПРИМЕРИ, ПОДАРОКОТ ИЛИ да можат да ги прифатат овие понуди кога истите не ПРИДОБИВКАТА МОЖЕ ДА СЕ ПРИФАТИ се сврзани со нивните службени должности. ДОКОЛКУ Е ПРИМЕН/А ВО ТЕКОТ НА ДОЛЖНОСТИТЕ НА ЈАВНИОТ СЛУЖБЕНИК И СЕ ОДНЕСУВА НА РАБОТАТА НА 8. АГЕНЦИИТЕ ТРЕБА ДА ВОДАТ РЕГИСТАР НЕГОВАТА АГЕНЦИЈА ИЛИ, ПАК, Е ОД НА ПОДАРОЦИТЕ И НА ПРИДОБИВКИТЕ. ЈАВНА КОРИСТ. СИТЕ ВАКВИ ПРЕДМЕТИ МОРА ДА СТАНАТ СОПСТВЕНОСТ НА АГЕНЦИЈАТА. Доколку една организација одлучи дека е прифатливо во одредени околности нејзините 72 СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА
вработени да примаат подароци и придобивки, сепак прави друга, самите вработени наскоро ќе станат треба да се утврдат границите во коишто нивното разочарани. однесување ќе се регулира и ќе се набљудува. На Раководството може да го зајакне етичкиот развој на пример, треба да постои барање сите подароци и своите организации, со тоа што ќе дозволи другите придобивки со вредност поголема од номиналната да го следат нивниот пример во таа насока. Во да бидат пријавени и евидентирани во јавно конкретните стратегии што можат да се усвојат во достапен регистар на подароци, заедно со името на однос на подароците и придобивките спаѓаат: примателот на истите. Тука ќе треба да биде информирањето на вработените за примерите кога вклучено и името на лицето кое го понудило раководството на организацијата одбило да подарокот, како и називот на неговата агенција или прифати несоодветни подароци и придобивки и организација . Исто така, треба да постои преземањето чекори активно да се наградуваат оние евиденција за одлуката што била донесена во врска вработени кои ќе демонстрираат разбирање на со подарокот, а регистарот ќе треба да биде етичкото однесување потпишан и датиран од страна на претпоставениот на вработеното лице (или од страна на соодветен Постојат и голем број проактивни приоди коишто службеник од повисок ранг). Доколку подоцна може да ги усвои агенцијата кога постапува со настане проблем, ќе може да се докаже дека подароците и со придобивките. Таа може да им агенцијата била отворена и транспарентна во испрати допис на своите потенцијални снабдувачи постапувањето со подарокот. во којшто ќе ги информира дека нејзина преферирана практика е до нејзините службеници Една од најважните детерминанти за појавата на да не смее да се реализираат никакви понуди за неетичките одлуки е однесувањето на подароци, од каква било вредност. Предноста на раководителите. Со други зборови, поголема е веројатноста дека вработените ќе го прават она што овој приод е фактот што потенцијалните снабдувачи го прават нивните раководители, отколку дека ќе ги се уверуваат во тоа дека се натпреваруваат врз следат политиките за етичко однесување. Доколку рамноправни основи и дека тендерските процедури 22 вработените во една организација сметаат дека се непристрасни, отворени и одговорни. нивното раководство „проповеда“ една работа, а
ЕНДНОТИ
1 Да се погледне Етичката рамка за јавниот сектор, август 1999 година, Комисија за државни служби, Велингтон, Нов Зеланд: http://www.ssc.govt.nz/display/document.asp?NavID=82&DocID=2822; Како да се изготви ефективен Кодекс на Независната комисија за борба против корупцијата на Нов Јужен Велс, Сиднеј, Австралија. http://www.icac.nsw.gov.au/pub/summary_pub.cfm?ID=306 2 За извештај од реализацијата, погледнете го Извештајот на Генералниот секретар на ОН E/CN.15/2002/6/Add.1. http://www.unodc.org/unodc/crime_cicp_commission_session_11.html?print=yes 3 Белешките не се дел од ОЕЦД, туку се вметнати од страна на авторот. 4 Погледнете: Најдобри практики: кодекси за однесување на јавните службеници http://www.ti-bangladesh.org/cgi-bin/cgiwrap/Wtiban/bpvodocs.cgi; Центар за применета етика – етиката на владата, политиките и на јавниот сектор, на: www.ethics.ubc.ca/resources/govt/; Меѓународен институт за јавна етика: http://www.iipe.org; Страница на ОЕЦД / ПУМА за етика и за корупција (особено „Принципите за раководење со етиката во јавниот сектор“, 1998 година): www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm; Канцеларија на советникот за етика, Канада: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoecbce.nsf/vwGeneratedInterE/Home; Џереми Поуп, Референтна книга на „Транспарентност интернационал“, Глава 20, „Етиката, средствата за мониторинг и тестирањето на интегритетот во јавната служба“ (2000) http://www.transparency.org/sourcebook/20.html; Канцеларија за етика во Владата на САД: http://www.usoge.gov; J‡nos Bert—k, Градење доверба во Владата: Лекции од земјите на ОЕЦД: http://www.oecd.org/dataoecd/60/43/1899427.pdf; Вредности и етички кодекси за јавната служба (Канада). 5 Погледнете: Упатство за службеното однесување на јавните службеници (Австралија), www.apsc.gov.au/publications96/conduct.pdf; Стандарди за етичко однесување на вработените во извршната власт, (САД); ethics.od.nih.gov/LawReg/soc0999.pdf; Етички кодекс за јавните службеници (Грузија); http://www.una.org.ge/transparency/code.html; Етички кодекс за јавните службеници (Унгарија): http://www.b- m.hu/kozszolgalat/etika/angol/aetika_21.htm 6 Чешки Кодекс за однесување: http://www1.oecd.org/puma/ethics/pubs/czechcode.pdf. 7 Преземено од Витон, погоре. 8 Австралискиот Закон за етика во јавниот сектор: http://www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/ACTS/1994/94AC067.pdf 9 Австралискиот Закон за заштита на информаторите: http://www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT/W/Whistle /internet /inoec - - blowA94_03E_030509.pdf 10 Законот на Квинсленд за етика во јавниот сектор www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/ CURRENT/PublicSecEthA94.pdf 11 Антикорупциска мрежа за транзиционите економии, Балтичка антикорупциска иницијатива: http://www.anticorruptionnet.org/acncgi/user_side/projects.cgi?lang=en&site_type = graphics&come_from=projects&search=1&country_id=14. 2 Camerer, Lala, (10/2001): Предуслови за ефективни канцеларии на омбудсманот за борба против корупцијата и агенции за борба против корупцијата, 10-та работилница на Независната комисија против корупција, документи од работилницата, Прага, IACC, „Транспарентност интернационал“ ( http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf ); J. Поуп, Референтна книга на „Транспарентност интернационал“ 2000. Борбата против корупцијата: елементите на еден систем на национален интегритет, Глава 10 - Омбудсман, Берлин, „Транспарентност интернационал“ ( http://www.transparency.org/sourcebook/10.html ); Граѓански омбудсмани– системи за објавување информации во локалната власт-Јапонија, ( http://www.transparency.org/toolkits/monitor_ombudsman-japan.html ) Глобална програма на ОН против корупцијата, CICP, Нацрт-упатство за СОЗДАВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА ЕТИЧКА ЈАВНА АДМИНИСТРАЦИЈА 73
инструменти за борба против корупцијата, Верзија 3, (последен пат уредено 01/2002): Градење на институциите: Омбудсмани, Виена, ОН ( http://www.undcp.org/adhoc/crime/toolkit/f2.pdf ) линк до Канцеларијата на Генералниот инспектор на Владата, Уганда ( http://www.igg.go.ug ) 12 Описот е преземен од Стјуарт Гилијан, „Федералната влада на Соединетите Американски Држави: раководење со етиката и со однесувањето во јавната служба“, ОЕЦД, декември, 1995 година. 13 Канцеларија за етика во Владата на САД: http://www.usoge.gov/ 14 Канцеларија на советникот за етика (Канада): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home 15 Канцеларија на советникот за етика (Канада): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home 16 За дискусија, погледнете „Етички пакет“ од Грегори Џ. Левин, 2002 година: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/EthPacPaper2002.htm#_edn1 17 Ротирањето на работното место се препорачува во Референтната книга на „Транспарентност интернационал“ (2000): http://www.transparency.org/sourcebook/03.html; Листа за проверка на Независната комисија за борба против корупцијата: http://www.icac.org.hk/eng/prev/prev_dept_22.html. 18 Џ. Поуп, Референтна книга на „Транспарентност Интернационал“ 2000, Глава 12 „Јавната служба во служба на јавноста” (2000): http://www.transparency.org/sourcebook12.html; „Реформите на администрацијата и на државната служба на Светска банка: вработување и унапредување“, страница http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm 19 На пример, погледнете го естонскиот Закон за јавна служба: 64.49.225.236/Documents/estonia.pdf. 20 Џ. Поуп, Референтна книга на „Транспарентност интернационал“, Глава 1 „Предизвикот на реновирањето“ (2000): http://www.transparency.org/sourcebook/01.html; C. Ван Ријкегем, Б. Ведер, „Корупцијата и степенот на искушение: дали ниските плати во јавната служба предизвикуваат корупција?“ Работен документ на ММФ, 1997: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf; Д. Шанд, С. Сохаил, „Улогата на реформата на државната служба во борбата против корупцијата“, во: Д. Кауфман, М.Г. де Асис, П. Дининио, „Подобрување на раководењето и контролирање на корупцијата“, 2001: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.html; В. Танзи, „Корупцијата во светот: причини, последици, обем и лек“, Интерен документ на ММФ, книга 45, бр. 4 декември, 1998 година, http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12- 98/pdf/tanzi.pdf; Р. Ди Тела, E. Шаргродски, „Улогата на платите и на ревизијата за време на острите мерки против корупцијата во Буенос Аирес“ www.hbs.edu/dor/papers2/9900/00-047.pdf; Р. Ди Тела, „Водич за чесниот реформатор во борбата против корупцијата“, документ на HBS 2001. http://www.people.hbs.edu/rditella /papers/honest_reformer.pdf; В. Вејн, „Неплаќање данок, корупција и плаќање на хетерогените инспектори“ http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf; прашања на Светска банка во врска со државната служба (заедно со компаративните податоци од повеќе земји за вработувањата и за платите во владите): http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap.htm; Светска банка за значењето на соодветното плаќање: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1; (Обединето Кралство) Долниот дом, Посебен комитет за меѓународен развој, 4-ти извештај: http://www.parliament.the-stationery- office.co.uk/pa/cm200001/cmselect/cmintdev/39/3907.htm; Светска банка за политиката на плати во јавната служба во англофонска Африка: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm 21 Модел-кодекс за однесување на агенциите од јавниот сектор во Нов Јужен Велс (Австралија) http://www.premiers.nsw.gov.au/pubs_dload_part4/prem_circs_memos/prem_memos/1997/m97-10.html 22 Независна комисија за борба против корупцијата во Нов Јужен Велс: „Подароци, придобивки или само обични поткупи? Упатство за агенциите и за службениците од јавниот сектор“: http://www.icac.nsw.gov.au/pub/public/pub2_37cp.pdf ГЛАВА 7│ МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ 75
Без оглед на фактот дали се јавни или приватни, на ИНФОРМАТОРСТВО – ОБЕЗБЕДУВАЊЕ НА организациите им е потребен сигурен систем за БЕЗБЕДНИ КАНАЛИ ЗА ЖАЛБИТЕ НА поднесување и за решавање на поплаките. Оние кои ВРАБОТЕНИТЕ се загрижени за потенцијалната корупција, треба да изнајдат начин како да го посочат тоа до По серијата катастрофални настани во 80-тите, во одговорните раководители. Доколку самите Обединетото Кралство беше признато дека раководители се причина за проблемот, тогаш мора вработените може да имаат важна улога во да постои механизам за вработените да можат да ги спречувањето на скандалите и катастрофите, и во поднесуваат своите поплаки до одреден орган на кој постојаната проверка на непрофесионална практика. ќе му веруваат и кој ќе има надлежност да ги истражи работите. Речиси секоја јавна истрага во врска со овие настани открива дека вработените знаеле за Во отсуство на сигурни механизми за поплаки, и чесните раководители не можат да знаат многу за опасностите пред тие да се материјализираат, но она што се случува во нивната организација. дека биле или премногу исплашени за да го вклучат Корумпираните раководители се слободни да алармот или, пак, прашањето го покренале пред дејствуваат, знаејќи дека не се изложени на критичка погрешни луѓе или на погрешен начин. Еве некои од опсервација од страна на своите потчинети. примерите: Недоразбирањата за постапките на раководителите и на вработените можат да опстојуваат и да го • Кога еден воз се судри надвор од намалат моралот. Постоењето на сигурен најпрометната железничка станица во Лондон, механизам на поплаки може да ја поправи при што загинаа 35 лица, во декември 1988 ситуацијата. година, истрагата откри дека надзорникот ги забележал лабавите жици коишто на крајот ја Сепак, во голем број општества постои двоумење во предизвикале несреќата, но не кажал ништо, поглед на пријавување на лошото поведение на колегите на работното. Ваквото пријавување се плашејќи се да не ги вознемири своите смета за антисоцијално, за „шпионирање“ на претпоставени. соседите и за „поткажување“ на сограѓаните. Но, во сè поголем број земји се признава токму обратното. • Откако Меѓународната комерцијална и Граѓаните сфаќаат дека најдобро им се служи на кредитна банка пропадна, во јули 1991 година, интересите на општеството доколку луѓето кои се истрагата покажа дека во неа претходно свесни за сериозното лошо поведение – како што е постоела автократска средина која го корупцијата – гласно проговорат за тоа. спречувала персоналот гласно да ги искаже своите грижи поврзани со активностите на Иако може да биде потребно време за да се изменат банката. јавните ставови, една програма за реформа, која го нагласува значењето на државните службеници да им се овозможи да поднесуваат поплаки, ја • Истрагата за потопувањето на фериботот зајакнува способноста на секој вработен да Herald of Free Enterprise во Зеебруге, Белгија во дејствува како лице што врши надзор на март 1987 година откри дека персоналот во 1 најмалку пет наврати предупредил дека корупцијата. фериботовите пловеле со отворен клун, но дека нивната загриженост била игнорирана.
ВНАТРЕШНИ МЕХАНИЗМИ НА ПОПЛАКИ • Во 1996 година, истрагата за пратките оружје во Ирак открива дека едно вработено лице му Секој владин оддел (како и секоја организација од пишало на Форин Офисот на Британија, приватниот сектор, без оглед на нејзината големина) треба да има јасно дефинирани постапки за информирајќи го дека се подготвува мунициска поднесување на внатрешни поплаки. Многу често, опрема за Ирак, но никој не постапил по тоа овие постапки погрешно се разбираат. Обично, тие писмо. се дизајнирани за поединците во чиј интерес е да тужат; постапката има обратен ефект и потребна е Сите овие скандали можеле да се избегнат. Првите жалба за да се докаже неговиот или нејзиниот лица кои ќе забележат некое неправилно случај. За процесот да биде поефективен, овие однесување во рамките на организацијата веројатно механизми треба да им овозможат на вработените се оние кои работат таму. Сепак, честопати се да ги покренат прашањата пред надлежните лица, случува на работното место да доминира култура кои можат да ги истражат овие случаи. која ги спречува вработените да проговорат. 76 МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ
Вработените се во добра ситуација да алармираат и Информаторите треба да бидат во можност да се да дејствуваат како информатори. Но, тие можат да обратат и до вториот вид институција, доколку мислат и дека ќе изгубат најмногу ако алармираат – обелоденувањето кај првите тела не доведе до сопствената работа и пријателите од работното соодветни резултати, и особено, доколку лицето или 2 место. Ова е особено точно кога едно помладо институцијата до којашто биле обелоденети вработено лице станува свесно за корумпираното информациите: однесување на неговите претпоставени. • Одлучила да не покрене истрага; Овие вработени лица се соочуваат со четири опции: • Не ја завршила истрагата во разумен • Да продолжат да молчат; временски период;
• Да го покренат прашањето преку некоја • Не преземала никаква акција без оглед на внатрешна постапка; позитивните резултати од истрагата, и
• Да го покренат прашањето пред некое • Не дала повратен извештај до информаторот, надворешно тело, како што е регулаторот; во одреден временски период.
• Да го откријат случајот во медиумите. На информаторите, исто така, треба да им се Секоја од овие опции, до одредена мера, е овозможи да се обратат директно до овие несоодветна. Ако културата на работното место не второстепени институции, доколку тие: им дозволува на вработените слободно и без страв да зборуваат, ќе се мисли дека секоја опција ќе има негативни реперкусии – дали за работодавецот, • Имаат причина да веруваат дека би биле виктимизирани, доколку ја покренат работата вработениот или за пошироката јавност (без оглед внатрешно или пак до некој пропишано на тоа дали станува збор за акционерите, даночните надворешно тело, и обврзници, патниците или за потрошувачите).
• Основано се сомневаат дека постои Соочени со ваков непријатен избор, вработените прикривање. често избираат да замижат пред сомнителното однесување и да молчат. За еден поединец, ова е Членовите на законодавните тела, владата или секако најбезбедната опција. Сепак, резултатот од медиумите би можеле да бидат меѓу овие тоа е дека ризиците не се спречуваат, опасностите второстепени групи. Искуството покажува дека еден не се отстрануваат, а корупцијата си продолжува. На закон за информатори, кој обезбедува правна еден одговорен работодавец му се одзема можноста заштита за вработените кои ќе проговорат, сам по да ги заштити интересите на организацијата, а еден себе нема да ги охрабри луѓето да ги обелоденат бескрупулозен конкурент или раководител може да ваквите работи. Во една анкета спроведена меѓу претпоставува дека сите постапки се толерираат. јавните службеници во Нов Јужен Велс, Австралија, за ефективноста на заштита понудена од страна на државата, со Законот за информатори од 1992 ВИДОВИ МЕХАНИЗМИ ЗА ЖАЛБИ година, 85 проценти од интервјуираните лица не се убедени во подготвеноста или во желбата на Законот треба да предвиди најмалку два вида нивните работодавци да ги заштитат, па дури и да институции каде што информаторите ќе можат да навестат проблеми со корупцијата или со некои пријават за нивните сомнежи или да понудат докази. други прашања. Педесет проценти изјавиле дека Првиот вид треба да вклучува структури во рамките стравот од одмазда би ги принудил да не ги откријат на самата организација, како што се супервизорите, овие работи. шефовите на организацијата или внатрешните (или надворешните) органи за надзор, основани, Со цел да му помогне на Законот за информатори конкретно заради справување со лошата да профункционира, Независната комисија против администрација. Доколку информаторот е јавен корупцијата на Нов Јужен Велс заклучила дека: службеник, тој или таа треба да биде во можност да пријави кај органите-како што се омбудсманот, агенцијата за борба против корупцијата или • Во рамките на организацијата мора да постои вистинска обврска да се дејствува по генералниот ревизор. обелоденувањето и да се заштитат оние кои ги откриваат информациите; МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ 77
• Мора да се воспостави ефективен внатрешен Законот за обелоденување во јавен интерес (PIDA) систем за пријавување и тој треба да им биде на Обединетото Кралство се обидува да промовира добро познат на сите во организациите. одговорност и цврсто управување во организациите убедувајќи ги вработените дека можат, сосема Поголема е веројатноста дека вработеното лице кое безбедно, да го покренат прашањето за чувствува дека треба да се направи нешто, работата нерегуларностите во однесувањето на деловниот ќе ја открие надвор од организацијата, отколку субјект или на другите организации. Тоа го прави внатре. Кога не постојат јасни сигнали за тоа кои обезбедувајќи целосна и непосредна заштита од внатрешни откривања се соодветни и во какви отпуштање или виктимизација на оние вработени околности, вработеното лице кое одлучило да ја кои го покренуваат прашањето во согласност со 3 објави информацијата надвор, најверојатно прво ќе законот. им се обрати на медиумите. Оваа опција обично се презема како последно средство и, се разбира, не е Законот за обелоденување во јавен интерес се изборот што би го претпочитал еден лојален применува за да се укаже на вистинската вработен. Медиумските откривања обично се прават загриженост за кривичните дела, граѓанските од страна на персоналот, кој е или незадоволен или прекршоци (вклучувајќи и небрежност, прекршување навистина смета дека не постои друг начин како да на договорите, прекршување на административните се осигури дека ќе се дискутира за работата без закони), неуспех на правдата, опасности за притоа да се загрози сопствената кариера. здравјето, безбедноста или за животната средина и прикривање на некој од овие проблеми. Тој се Откривањето на информациите во медиумите применува во приватниот, јавниот и во речиси секогаш ќе предизвика одбранбена реакција волонтерскиот сектор и ги опфаќа изведувачите, од страна на организацијата. Доколку надлежните не обучените лица, персоналот на агенциите, се свесни за проблемот, нивната инстинктивна домашните работници и сите професионалци во реакција ќе биде да ги негираат. Ако пак им се каже Националната здравствена служба (НЗС). Во дека постојат докази што го поткрепуваат моментов, тој не ги опфаќа само-вработените (освен обвинението, тие ќе бидат ставени во искушение да оние во НЗС), волонтерите, разузнавачките служби, 4 заземат положба којашто најдобро може да се армијата или полицајците. окарактеризира како „убиј го гласникот“. На пример, мошне често информаторот може да биде изложен Најцелосна – и најбрзо достапна – заштита, според на вербални напади и на ширење на злонамерни Законот за обелоденување во јавен интерес, има во приказни за него или за неа или пак (тој/таа) може случај кога едно вработено лице покренува да биде претставен како огорчено лице на кое не прашање за нерегуларности во рамките на може да му се верува дека ја кажува вистината. организацијата или за лицето кое има правна одговорност за да ги поправи проблемите. Овде, се Ваквите настани прават малку за да ја поттикнат доволни само основаното и вистинското сомневање, јавната доверба во засегнатите организации. за да му овозможат заштита на вработеното лице. Слично на тоа, организациите кои го користат ѕидот Образложението за оваа одредба е дека на тишината против обвинувањата, не успеваат да ја надлежните лица во организацијата се во најдобра разубедат јавноста. Нивното молчење се третира позиција да ги испитаат и да ги коригираат 5 како тивко признавање на вината. сомнителните практики . Овој приод, исто така, го продлабочува и принципот на одговорност. Доколку Доколку можат да се изнајдат безбедни и се докаже дека загриженоста била реално прифатливи начини за вработените да можат да ги заснована, според законот луѓето ќе се сметаат за изнесат своите грижи пред нивните работодавци, одговорни за нивните постапки, во случаите кога постои голема веројатност дека несовесното може да се покаже дека тие навистина знаеле за или вршење на службената должност ќе се спречи. Исто пак ја забележале постапката. така, постои поголема веројатност дека онаму каде што тоа се случува, ќе биде откриено и спречено Покрај тоа, Законот на Обединетото Кралство ги уште во рана фаза, – со цел срамот што и се утврдува и околностите во кои може да се заштити нанесува на организацијата да се минимизира. обелоденувањето надвор од организацијата. Според Некои организации бараат од своите надворешни Законот, владата предвидува одредени регулаторни ревизори да направат ревизија на ефективноста на тела кои, исто така, имаат одредена улога во нивните канали за жалби. ваквите откривања. Откривањето на информации до кое било од овие тела е заштитено, сè додека вработеното лице основано верува дека информациите и сите обвинувања што тие ги ЗАКОНИ ЗА ИНФОРМАТОРИТЕ содржат се вистинити. Практично, вработеното лице мора да има добри докази врз кои ќе се базира Одговорноста мора да го придружува секој обид за неговото или нејзиното верување, дури и ако, охрабрување на информаторство. подоцна се открие дека тоа верување е погрешно. 78 МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ
За пообемно обелоденување, а тоа вклучува ТЕЛЕФОНСКИ СОС-ЛИНИИ откривање на информации до полицијата, медиумите или до членовите на парламентот, Кога чешката Влада ја воспостави својата прва вработеното лице мора да исполни одреден број телефонска сос-линија за борба против корупцијата услови за да се здобие со заштита. Со цел да добие при Министерството за внатрешни работи заштита, вработеното лице мора да го покрене (фокусирана на борбата против корупцијата во прашањето пред неговиот или нејзиниот полициска служба), многу луѓе се чудеа за тоа колку работодавец или пред одговорното регулаторно просечните граѓани би им верувале на телефонски 7 тело. Исклучоци од ова правило се случуваат само линии на кои работат државни службеници . доколку тој или таа основано стравува од виктимизација, доколку постои веројатност работата Се чини дека невладините организации во да се прикрие и не постои именувано регулаторно Република Чешка, во најмала рака, уживаат тело што ќе го решава ваквиот случај или доколку се повисоко ниво на доверба, па оттука и поголеми се смета дека работата е исклучително сериозна. очекувањата дека тие ќе постапуваат по добиените жалби. Од ова произлегува дека невладините Законодавството не ги заштитува создавачите на организации може да се во добра позиција да ги неволи. За да биде заштитено, вработеното лице водат сервисите кои на граѓаните ќе им овозможат мора да постапува со добра намера. Единствен да се изјаснат, повикувајќи ја сос-телефонската случај кога ова барање не се применува е кога линија – анонимно или на друг начин – и да ги кажат вработеното лице обелоденува нешто додека своите грижи. добива правен совет. Кога НВО имаат толкав степен на вклученост во Ваквото законодавство може многу да придонесе борбата против корупцијата, важно е: кон тоа да се осигура дека вработените едноставно нема да ги игнорираат случаите на кршење на закон • внимателно да се дефинира улогата на на работното место, туку дека ќе бидат сигурни дека центрите за сос-телефонски линии и идентитетот на повикувачите кои се безбедно можат да покренат одредено прашање потпираат на нивните услуги;. пред нивниот работодавец. На работодавците кои ќе се обидат да ги замолчат ваквите вработени може • телефонските сос-линии да се воведени како да им биде наложено да платат отштета во случај на дел од една поголема стратегија; гонење. • да се спречи паѓањето на телефонските линии Слично законодавство постои во Австралија, и на кога има голем број реакции од повикувачите; 6 федерално и на државно ниво. • да постои добро фокусирана кампања за рекламирање, која ќе ја објасни целта на сервисот и кој управува со него; ЛАЖНИ ОБВИНУВАЊА
Правата на поединците и нивната репутација мора • да не се стави под прашање безбедноста на телефонските линии од прислушување од да бидат заштитени од самоволните, каква било природа; вознемирувачки и злонамерни обвинувања. Феноменот на „поткажувач“, од кој сите се плашат, во авторитарните држави ја нагласува оваа • да се донесе јасна одлука за тоа дали ќе се опасност. Оттука, законодавството за прифаќаат анонимни жалби или не; информаторите треба да вклучи јасни правила за надомест на штетата предизвикана од лажните • да се дадат јасни насоки за користење на обвинувања. телефонската сос-линија;
Посебно, законот треба да содржи минимум мерки • телефонските линии да вработуваат искусни за надомест на оштетената репутација. Ваквите и обучени оператори, кои на повикувачите мерки, меѓу другото, би можеле да опфатат можат да им ги објаснат нивните права и да објавување на извинувањата и корекција на предложат основни решенија за нивните досиејата за персоналот. Кривичните закони, проблеми, и вообичаено, содржат одредби кои ги коазнуваат оние кои свесно изнесуваат лажни обвинувања. На • на повикувачите кои се идентификуваат информаторите треба да им биде јасно дека овие себеси, да им се дадат повратни информации правила можат да се применуваат и на нив, доколку за тоа како било постапено по жалбата. обвинувањата не се направени со добра намера. МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ 79
Сево ова не значи дека владините оддели никогаш што е Советодавниот центар за отворена 10 не треба да отвораат телефонски сос-линии. Во демократија. различни земји постојат оддели – вклучувајќи ја полицијата, даночната управа и царината – кои Во Соединетите Американски Држави, Проектот за задоволително ги водат ваквите телефонски линии. одговорност на Владата (GAP) е водечката информаторска организација во земјата. Таа, исто Но, кога јавната доверба во една влада не е голема, така, промовира владина и корпоративна тогаш една владина организација може да ги здружи одговорност, преку застапување за слободниот силите со некоја почитувана НВО што има стекнато говор во професијата, учествувајќи во случаи на доверба од јавноста. Двете заедно, можат да информаторство, изнесувајќи ги во јавноста грижите обезбедат услуга на телефонска сос-линија во име на информаторите, со развивање на политики и 11 на владиниот оддел. За оние кои се загрижени за реформа на законите за информаторите. корупцијата во проектите на Светска банка, Светска банка сама води сервис за телефонска сос-линија, со бесплатни телефонски контакти во голем број КАНЦЕЛАРИЈА НА ОМБУДСМАНОТ 8 земји. Што може да стори обичниот граѓанин кога работите Во Украина има два вида телефонски линии за одат во погрешна насока? Што може да стори кога борба против корупцијата. Владината телефонска ќе се појават неправди, а поплаките за владината линија им овозможува на вработените да се јават и бирократија не наидуваат на разбирање? Една од да се пожалат на даночните служби. За жал, можностите е да се обратите до правниот систем. јавноста сè уште нема доверба во телефонските Но, дури и кога правниот систем на една земја сос-линии; делумно поради тоа што нив ги води функционира во согласност со законот, судовите владата. Една телефонска сос-линија воспоставена обично се бавни, скапи и далеку од тоа дека се од страна на организациите на граѓанското пријателски настроени кон корисниците. Покрај тоа, општество, Граѓанската канцеларија за застапување, и самите судови можат да бидат корумпирани, а се користи сè повеќе Оваа телефонска сос-линија почитувањето на владеењето на правото да биде добива повици 24 часа на ден, а на нив одговара проблематично. или операторот или телефонската секретарка. Анонимните жалби се документираат и кога ќе се Во вакви ситуации, граѓаните треба да бидат во 12 појави шема на ваквите повици, се иницира можност да се обратат до омбудсманот. Во соодветна постапка. Шпанија, омбудсманот ја носи титулата „бранител на народот“, во Јужна Африка е познат како „јавен заштитник“. Пријателска според стилот и неформална во практиката, канцеларијата на ПОШИРОКА УЛОГА ЗА ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО омбудсманот може да биде идеален партнер за организациите на граѓанското општество кои Во неколку земји постојат НВО кои обезбедуваат работат на решавање на поплаките и на едуцирање помош, совети и советување за информаторите. на јавноста за нејзините права. Ова е случај, Засегнатите вработени лица се охрабрени да особено во оние земји каде што пред воведувањето контактираат со НВО, за да ги покренат своите на функцијата омбудсман имало неформални јавни проблеми на соодветен начин и да бидат сигурни посредници, кои помагале во премостувањето на дека се свесни за сите последици од постапките што поделбата меѓу граѓаните и општинските власти. Во имаат намера да ги преземат. Некои, исто така, Каталонија, Шпанија, законот вовел локален обезбедуваат експертски совети за внатрешните омбудсман, кој е независен од националниот системи за поплаки за јавниот и за приватниот бранител на народот. сектор и служат како официјален канал за поплаки.
Концептот на јавниот омбудсман потекнува од Кина, НВО Јавна грижа на работното место (PCAW) од Обединетото Кралство, беше одговорна за од пред повеќе од 2000 години, а во Скандинавија спроведување на законодавството и сега работи со дошол преку Турција. Скандинавците ја оформиле сите вклучени страни (работодавците, синдикатите и канцеларијата во нејзината современа форма. Во регулаторите), за да осигури дека законодавството последните години, голем број земји го прифатиле функционира онака како што треба. Таа, исто така, концептот, откривајќи дека тој е корисен за граѓаните работи и во заедницата, за да покаже дека кога тие имаат работа со моќните механизми на индивидуалната акција може да го информира и да власта. Во 1962 година, Нов Зеланд стана првата влијае врз јавниот интерес, промовирајќи го земја надвор од Скандинавија каде што е отворена информаторството не само како приватно право, ваква канцеларија. Истата година ваква канцеларија туку и како јавно добро базирано врз грижата за 13 9 е отворена и во Норвешка. другите. НВО Јавна грижа на работното место соработувала со слични НВО во Јужна Африка, како 80 МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ
Иако историски, канцеларијата се фокусирала на не е bona fide и има валидна причина за тоа; дали е злоупотребата на службената должност во јавната перверзна, арбитрарна или неразумна, неправедна, администрација, а последните години, голем број пристрасна, обесправувачка или земји го прошириле овој традиционален мандат, за дискриминаторска; дали е базирана на да ги вклучат злоупотребата на човековите права и ирелевантни основи или вклучува примена на корупцијата. Во многу земји во транзиција се овластувања или неуспех или или одбивање да се основани омбудсмани со различни имиња: направи тоа поради корумпирани или несоодветни парламентарен комесар за граѓанските права во мотиви, како што се поткупот, злоупотребата на Унгарија, бранител на граѓанските права во службената должност, фаворизирањето, Словенија, комесар за човековите права во Русија, непотизмот и административните испади; и Национална канцеларија за човековите права во (ii) запоставување, невнимание, одложување, Латвија и Јавен застапник во Грузија и во 14 некомпетентност, неефикасност и неспособност Романија. во администрацијата или во извршувањето на 15 должностите и одговорностите. Литванија, според својот устав и законодавството што произлегува од него, има совет на пет Во суштина, како што утврди еден значаен канадски парламентарни омбудсмани, чијашто примарна судски случај „со помош на критичката опсервација одговорност е да ги истражуваат петициите омбудсманот може да фрли светлина врз инаку поврзани со злоупотреба на моќта и бирократијата. мрачните места, и покрај отпорот на оние кои би 16 Двајца омбудсмани ги истражуваат државните сакале сè да остане во темнина”. службеници, еден ги истражува воените службеници, а другите двајца локалните Институцијата омбудсман им овозможува на службениците во локалната самоуправа. поединците да поднесат жалби за практиките на владата, пред независно и експертско тело. За да биде ефективна, канцеларијата на Жалбите можат да резултираат во поправни омбудсманот треба да исполнува четири дејствија што се преземаат со цел да се решат критериуми: загрижувачките прашања во посебни случаи и, во поширок контекст, да помогнат во враќањето на • омбудсманот е независен од организациите за довербата во интегритетот на владините коишто тој или таа има надлежност да ги институции. истражува; Канцеларијата, обично, е висока уставна • неговите постапки влијаат во градењето на институција, и потенцијално е поспособна да даде јавната доверба во владата. Обично, би отпор на несоодветните притисоци од извршната требало да се постапува по препораките власт, отколку другите институции, како што се: дадени од страна на омбудсманот. комисијата за јавна служба, полициската комисија или комисијата за одбрана. Таа може да извршува • тој треба да биде праведен, и. ревизии кои резултираат со информации, коишто пак можат да откријат корупција во владата. Оттука, таа • тој треба да биде одговорен пред јавноста. може да ја потисне корупцијата.
Омбудсманот посебно ги добива и ги истражува Доверливоста на овие постапки, на канцеларијата и обвинувањата за лоша администрација. Тој не се дава дополнителна предност во обезбедувањето натпреварува со судовите, ниту пак дејствува како штит против можните заплашувања на повисоко тело до коешто лицата незадоволни од информаторите и на поднесувачите на жалбите. судските постапки можат да поднесат жалба. Најголем дел од нив немаат надлежност сами да ги Во многу земји, мандатот на омбудсманот, исто така, истражуваат судовите. опфаќа и истражување и инспекција на системите за администрација, за да се осигури дека тие ќе ја Дефинициите на улогата на омбудсманот можат да сведат корупцијата на минимум. Тој може да варираат. Пакистанското законодавство примарната предложи подобрувања на постапките и на функција на канцеларијата ја воспоставува во практиките и да дејствува како поттик за јавните насока на разгледување на: службеници, за тие постојано да ги чуваат досиејата во ред. (i) Одлука, процес, препорака, чин на пропуст или наредба која е спротивна на законот, правилата Се смета дека канцеларијата е честопати екстремно или прописите, или пак отстапување од приспособлива и дека добро функционира во услови воспоставената практика или постапка, освен ако на парламентарна демократија, во општествата со МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ 81
радикално различни етнички и религиозни групи и во во споредба со стандардите за добро владеење. Тие еднопартиските општества, како и во државите со ги вклучуваат принципите на: воен режим. • еднаков третман за еднакви случаи;
Канцеларијата на омбудсманот во Полска е • разумност; основана во 1987 година, со цел да спроведува истраги во поглед на владеењето на правото и принципите на животот на заедницата и на • пропорционалност меѓу средствата и резултатот при одлучувањето по службените социјалната правда. Нејзиниот успех ги инспирирал постапки; другите нови европски демократии и тие да го 17 направат истото. Сепак, иако одреден број земји во транзиција воспоставиле канцеларија на • правна сигурност на очекувањата на граѓанинот дека тој или таа ќе се стекнат со омбудсманот, процесот на избор – иако соодветен право кога тој или таа постапуваат со добра на хартија – не обезбедувал секогаш лица од волја во поглед на тоа очекување; вистински калибар, кои ќе ја преземат улогата, ниту пак на канцелариите им биле обезбедени соодветните ресурси. • давање причини за одлуките, и
• заштита на граѓанинот од службените постапки кои имаат негативно влијание врз ОМБУДСМАНОТ ВО ПОЛСКА него или врз неа, коешто не може да се оправда
Во Полска, Канцеларијата се покажала како многу Покрај тоа, при разгледувањето на една владина популарна. Со воспоставувањето на омбудсманот, постапка, омбудсманот, исто така, користи во 1987 година, беше формирана една од првите стандарди или упатства за добро владеење кои демократски институции во Полска. Комесарот за придонесуваат за соодветноста со којашто дејствува заштита на граѓанските права го избира Долниот извршната власт. дом на Парламентот и тој се именува со одобрување од страна на сенатот со единствен Овие упатства се манифестираат во одредени мандат од пет години. Сите, вклучувајќи ги и прифатени стандарди за административните странските државјани, имаат право од комесарот да процеси и за однесувањето на јавните службеници побараат помош во одбраната на своите права и кон јавноста. Тие вклучуваат барање да се дејствува слободи, за кои се смета дека биле прекршени од без преголемо одложување; на поединецот да му се страна на јавните тела. Пристапот до омбудсманот е дадат релевантните информации; луѓето да се слободен и без формалности, а комесарот има третираат праведно и со почит, и да се биде овластување да дејствува по сопствена непристрасен и од помош. 18 иницијатива. На крај, омбудсманот ги поставува стандардите за Комесарот мора да биде граѓанин на Полска со владината организација поврзана со координацијата висока јавна репутација, да биде политички и меѓу министерствата и агенциите што обезбедуваат идеолошки неутрален и добро да го познава услуги. Тој го набљудува напредокот во правото. Лицето на оваа функција не може да биде исполнувањето на стандардите за испорачување на носител и на друга функција. услугите, како и релевантните професионални стандарди. Тој ја заштитува приватноста на поединецот и јавниот пристап до владините органи. КАКВИ КРИТЕРИУМИ ПРИМЕНУВА ОМБУДСМАНОТ КОГА ОДЛУЧУВА ПО СЛУЖБЕНИ ПОСТАПКИ? ДАЛИ ОМБУДСМАНОТ ТРЕБА ДА ИМА ПОСЕБНА УЛОГА ВО БОРБАТА ПРОТИВ Кога однесувањето се третира како соодветно или КОРУПЦИЈАТА? несоодветно? Доколку дадена владина постапка е спротивна на статутите и на принципите и се чини Класичниот омбудсман се грижи за отстранување на дека не може да се оправда врз други основи, таа - лошата администрација; односно на лошото во принцип - не може да се смета за соодветно раководење со јавните работи. Општо земено, однесување. Во идеални услови, омбудсманот на лошата администрација може да произлегува од постапката и приоѓа од широк аспект и ја разгледува степенот на корупцијата во јавната администрација. во светлината на одредбите во пишаниот закон и во Оттука, омбудсманот треба да се зафати со светлината на непишаните правни принципи, како и решавање на корупцијата, кога таа е причина за 82 МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ
лошото функционирање на администрацијата. други, омбудсманот го именува шефот на државата, Прашањето е како треба да го направи тоа. по консултации со лидерот на опозицијата и со премиерот (доколку постои). Во некои случаи, именувањето - едноставно - го прави извршната За да ја извршува функцијата во поглед на власт, без какво било формално барање за подобрувањето на јавната администрација, консултации. омбудсманот треба да развива однос на доверба кај оние чиишто стандарди треба да ги надгледува. Се смета дека е непрепорачливо – доколку може да се Самите механизми на процесот се секундарни во избегне – омбудсманот да има истражна и поглед на конечниот резултат. Јавноста мора да ја обвинителска улога. Со ваквата улога, гледа канцеларијата како независна, праведна, „пријателскиот омбудсман“ станува „полицаец од кој компетентна и во служба на најдобрите интереси на сите се плашат“, а тоа во некои средини, може да луѓето, а не како бирократски приврзок што им служи доведе до тоа пошироките функции на на целите на владејачката политичка партија. канцеларијата да станат помалку ефективни.
Еден истакнат омбудсман забележа дека: Сепак, во неколку земји се смета дека омбудсманот, имајќи го правото на пристап до владини досиеја, е Без оглед на тоа како е дефинирана постапката во многу подобра положба да ја истражува и да ја за именување, институционалните заштитни контролира владината администрација, отколку мерки за независност ќе бидат поткопани доколку традиционалните полициски инспектори, кои и не се 19 постои можност за партиско-политичко експерти на тоа поле. размислување, кое доведува до пристрасност – или пак привидна пристрасност – кај именуваното лице. Подеднакво е важно да постои заштита од именување кое ги занемарува или ги намалува УЛОГАТА НА ОМБУДСМАНОТ ВО НАБЉУДУВАЊЕТО НА ФИНАНСИСКИТЕ неопходните професионални квалификации. Во ИЗВЕШТАИ таа насока, сè што може да се стори, откако солидната постапка за избор ќе се вгради во Папуа Нова Гвинеја и Тајван се две земји каде што законот, е да се надеваме дека одговорниот орган омбудсманот може да ги разгледува и да ги ќе постапи мудро. Самиот омбудсман, се разбира, набљудува изјавите за приходите и за средствата мора да настојува да остане чист од какво било 20 што ги даваат високите функционери. Како однесување што би можело да ја поткопа канцеларија независна од владата, со истражувачки неговата непристрастност или јавната доверба капацитетите за испитување на содржината на во него, во таа насока.Тој никогаш не смее да ја финансиските изјави, канцеларијата на омбудсманот користи својата канцеларија за да ги задоволува може да ја избегне неопходноста од воспоставување своите лични интереси, на пример, поврзани со 23 на други независни механизми, конкретно наменети неговата идна кариера. 21 за набљудување на финансиските средства. Како алтернатива, кога постои голема веројатност дека голем број барања за информации се спорни, може СУДОВИТЕ КАКО МЕХАНИЗАМ ЗА ЖАЛБИ да се основа канцеларија на омбудсманот во локалната самоуправа којашто ќе постапува по овие Едноставно, владеењето на правото налага владата барања. 22 да работи во рамките на законот. Оштетените граѓани, чиишто интереси биле повредени, имаат право да се обратат до независен суд, барајќи тој да донесе одлука дали одредена постапка преземена ПРОЦЕСОТ НА ИМЕНУВАЊЕ од страна на или во име на државата е во согласност со законот. Ова право може да стои во Каков што е случајот со многу други елементи во Уставот на земјата или да се даде во системот на проверки и баланси на владата, и законодавството. Некои земји имаат процесот на именување на омбудсманот е од специјализирани административни судови за таа суштинско значење за градењето и за одржувањето цел, а други надлежноста им ја даваат на обичните на јавната доверба во институцијата. Доколку 24 судови. канцеларијата е исполнета со политички следбеници или со пензионирани службеници, шансите за успех Во тој контекст, судовите испитуваат една конкретна се сериозно ограничени. Во некои земји, одлука донесена од службено лице, или од службен законодавецот го избира омбудсманот, а шефот на орган, за да утврдат дали таа спаѓа во надлежноста државата формално го објавува именувањето. Во МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ 83
што со законот му е дадена на оној што ја донесува в. да промовира ефикасна администрација. 25 одлуката.
Актот 20 за промоција на административната правда Со други зборови, судовите пресудуваат дали една на Јужна Африка го воспоставува правото на одлука е правно валидна. Правејќи го тоа, судиите административна постапка која е „законска, разумна не го заменуваат своето дискреционо право и суд со и процедурално праведна“ и правото за она на владата. Тие, едноставно, пресудуваат дали доставување на причините за административната владата или нејзините службени лица дејствувале постапка во пишана форма, како што се предвидува во границите на нивните законски надлежности. со уставот. Оттука, судиите не управуваат со земјата и не ја „заменуваат“ владата кога владините одлуки се предизвикуваат во судовите. Делот 6(1) и (2) пропишува дека: Со зголемувањето на улогата на приватниот сектор во голем број земји, сè почесто во фокусот на владата се прописите, а улогата на судовите - во 1) Секое лице може да покрене постапка во суд најмала рака - станува дури и уште поважна. Со или во трибунал, барајќи судска ревизија на оглед на тоа дека јавните функции се една административна постапка; приватизираат, судовите - наместо парламентите - 2) Судот или трибуналот има надлежност судски почнуваат да ја преземаат водечката улога во да разгледа една административна постапка, спроведувањето на одговорноста. доколку: a) Администраторот што ја презел Одлуките на владините регулатори директно влијаат i) не бил овластен да го направи тоа со на интересите на приватниот сектор коишто ги одредби што овластуваат; регулираат, а приватниот сектор сè почесто им се ii) дејствувал според делегирање на обраќа на судовите, барајќи од нив да го заштитат надлежност што не е овластено со одредба од преголемата употреба или од злоупотребата на што овластува; или регулаторните надлежности. Понекогаш, од iii) бил пристрасен или постои разумно судовите ќе се очекува да одат чекор понатаму и да сомневање за пристрасност; ја разгледаат легалноста на одлуките донесени во б) Не било постапено во согласност со самиот приватен сектор. Од нив ќе се очекува да ги задолжителна и материјална постапка или применуваат принципите на административното услов пропишан со одредба што овластува; право (претходно применливо само за официјалните в) Постапката била процедурално неправедна; институции), кога овие одлуки значително влијаат г) Постапката била под материјално влијание на врз јавниот интерес. грешка во законот; д) Постапката била преземена- Уставот на Јужна Африка од 1996 година оди дотаму i) поради причина неовластена со одредбата што „праведната административна постапка“ е што дава такво овластување; уставно заштитено право: ii) со задна намера или мотив; iii) затоа што биле земени предвид 33. ирелевантни размислувања, или не биле (1) Сите имаат право на административна земени предвид релевантни размислувања; постапка, која е законска, разумна и iv) поради неовластени наредби или наредби процедурално праведна; без налог на некое друго лице или тело; (2) Секое лице врз чиишто права негативно v) со лоша намера, или влијаела дадена административна постапка, vi) арбитрарно или каприциозно; има право писмено да му бидат доставени ѓ) Самата постапка: причините за тоа; i) е противречна на законот или не е (3) Мора да се донесе национално законодавство овластена со одредба што овластува; или што ќе ги стави во сила овие права, односно ii) не е рационално поврзана со: законодавство кое мора: aa) целта за која била преземена; a. да обезбеди разгледување на бб) целта на одредбата што овластува; административната постапка од страна на вв) информациите што ги има суд или, тогаш кога е соодветно, од страна администраторот, или на независен и непристрасен трибунал; гг) причините дадени за неа од страна на б. да и наметне должност на државата да ги администраторот; стави во сила правата од подзаглавјата (1) е) предметната постапка се состои од и (2); и недонесување на одлука; 84 МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ
ж) примената на овластување или извршувањето ПАТОТ НАПРЕД на функцијата овластена со одредба што овластува, во исполнување на она за што Ниту едно општество не може да очекува ефективно наводно била преземена административната да ја реши корупцијата доколку неговите граѓани постапка, е неразумно, во таа мера што едно немаат ниту волја, ниту способност да покренат разумно лице не би применило такво жалби во случај кога се сведоци на дејствија на овластување или извршило таква функција, или корупција. Исто како што имаат витална улога во з) постапката е неуставна или незаконска. приватниот сектор, сигурните и безбедните механизми на жалби се наоѓаат и во фокусот на секоја владина стратегија за борба против корупцијата. МЕХАНИЗМОТ НА ПОПЛАКИ И ОМБУДСМАНОТ 85
ЕНДНОТИ
1 Примерите за законодавството ги вклучуваат: Законот за заштита на информаторите од 1994 година (Квинсленд, Австралија); Законот за обелоденување во јавен интерес од 1998 година (Обединетото Кралство); Законот за зајакнување на информаторството од 1998 година (Регионот Колумбија, Соединетите Американски Држави) и Законот за сеопфатната заслуга на персоналот на владата на регионот Колумбија од 1978 година (Соединетите Американски Држави) 2 Изразот „информатор“ или whistleblower - оној што свири со свирчето (како судијата во фудбалски натпревар) потекнува од САД. Холандскиот еквивалент е „алармирач“ (лице кое ѕвони со ѕвончето за да алармира). Дискусиите за информаторството покренуваат дебати во земјите од Источна и од Средна Европа, бидејќи дискутантите погрешно ја сфаќаат легитимноста на постапките и ја поистоветуваат со помалку за почит постапките на оние кои ги поткажувале своите соседи во поранешните тоталитаристички режими. 3 Законот за обелоденување во јавен интерес (Обединето Кралство) од 1998 година стапи во сила во 1999 година. Текстот можете да го најдете на www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980023.htm. 4 Владата на Обединетото Кралство ветила дека полицајците ќе добијат заштита еднаква на онаа што е достапна според овој Закон. 5 Применувајќи го овој приод врз принципот на парламентарната одговорност, Законот обезбедува слична заштита кога лицата од јавните тела покренуваат предмети директно во владиниот оддел од каде што доаѓаат. 6 1999 Прописот за заштита на информаторите на Квинсленд (http://www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT/W/WhistleblowProR99_01_.pdf); Австралиската комисија за реформа на законот била на страната на заштитата на информаторите. Погледнете: Опсег на системот за жалби на http://www.austlii.edu.au/au/other/alrc/publications/reports/82/ALRC82Scopeofcomplaintssys.html#Ch14Protectionandencouragementofwhistle Whistleblowers Австралија, Inc, е невладина организација којашто обезбедува поддршка за оние кои биле сведоци на корупцијата или се сомневаат во постоење на корумпирани дејства на нивното работно место. Погледнете : http://www.whistleblowers.org.au/. 7 Оваа дискусија се повикува на тркалезната маса организирана од страна на Транспарентност интернационал – Република Чешка, под наслов „Работата на контакт-центрите за жртвите на корупцијата и на телефонските сос-линии за борба против корупцијата“ одржана во Прага, Република Чешка, 2 ноември 1999 година. 8 Деталите за броевите за контакт можете да ги најдете на веб страницата на Светска банка: http://www.worldbank.org. 9 Јавна грижа на работното место: http://www.whistleblowing.org.uk. 10 Советодавен центар за отворена демократија (Јужна Африка): http://www.opendemocracy.org.za 11 Проект за одговорност на Владата (САД): http://www.whistleblower.org 12 Џон Хатчард, „Канцеларијата на омбудсманот”, во националните институции за човековите права во Комонвелтот, Секретаријат на Комонвелтот, Лондон (1992) 13 Законодавството на Нов Зеланд можете да го видите на http://www.ombudsmen.govt.nz/ombudsme.htm. За канцеларијата на омбудсманот на Нов Зеланд, погледнете: http://www.ombudsmen.govt.nz/ 14 Погледнете го извештајот „Можности за создавање на институцијата омбудсман во Република Бугарија“, изготвен од страна на Центарот за студии на демократијата, Национални документи за борба против корупцијата: http://64.49.225.236/russian/ni_National_Docs_ru.htm 15 Дефиницијата доаѓа од пакистанското законодавство кое ја воспоставило канцеларијата. 16 Цитатите доаѓаат од еден значаен канадски судски случај. За повеќе информации, контактирајте го Џереми Поуп на jeremy.pope@tiri.org 17 Користење на омбудсманот за надгледување на јавните службеници, Ник Манинг и Д.Џ. Галиган (PREM белешки, Светска банка, Вашингтон, Д.Ц. 1999). За повеќе информации, контактирајте го Џереми Поуп, на: jeremy.pope@tiri.org 18 Мандатот на комесарот е утврден во извештајот на Полска до Комисијата за човековите права на ОН, октомври 2003: http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/a6e8802acbd8d5b4802567a80053e0d4?Opendocument 19 На пример, Канцеларијата на генералниот инспектор на Владата во Уганда 20 Финска е еден пример за тоа. 21 Обработено од д-р Мартен Оостинг, претседател на Меѓународниот институт на омбудсманот, Национален омбудсман за Холандија, во 1998 година, „Независен омбудсман во демократија управувана со владеење на правото“ и испорачано на церемонијата за отворање на третата азиска конференција на омбудсмани, Макау, 4 мај 1998 година. 22 Се смета дека моделот од Папуа Нова Гвинеја има позитивно влијание. Сепак, во Тајван, со цел да се справат со спроведувањето на законот за пријавување на средства, Контрол јуан, агенцијата која ја набљудува владата, воспоставила Оддел за пријавување на средствата за јавни функционери во август 1993 година. 23 Изјавите за средствата се разгледуваат во Глава 3. 24 За поопшта дискусија за судовите, погледнете ја Глава 16 25 За комплетниот текст на Законот за промовирање на административната правда, погледнете: http://www.acts.co.za/prom_admin_justice/Index.htm Исто и Џефри Џоувел, Ендру Ли Соер, Вулф, Судски преглед на административната постапка, 5-то издание: Sweet & Maxwell (UK) SBN: 0-421-60790-4 (мек повез). ГЛАВА 8│ ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 87
СЦО додава дека кога станува збор за факторите ПРИБИРАЊЕ ПРИХОДИ што придонесуваат кон појава на корупцијата во администрацијата, треба да се земат предвид и следниве дополнителни фактори. Веројатно не постои поозлогласена област за корупцијата и веројатно не постои друга област каде • Нивоата на платите на царинските што последиците од корупцијата можат да бидат службеници; толку сериозни како што е прибирањето на приходи. 1 • Степенот до којшто организационата култура и нормите на однесување го поттикнуваат Во некои земји (на пример, во Перу и во Уганда), или активно го обесхрабруваат корумпираното корупцијата поврзана со државните приходи стана однесување. Овде спаѓаат и казните за толку ендемична, така што владата одлучи да ги прекршителите на законот: затвори постојните даночни управи и да ги замени со нови. Во голем број земји, слабоплатените места • Колку постојните административни контроли во даночната и во царинската управа се многу делуваат во поглед на одвраќањето од барани, бидејќи кандидатите знаат дека овие таквите постапки, и работни места создаваат можности за значителен дополнителен приход. Всушност, во некои земји, • Обемот на директните контакти меѓу овие работни места се толку многу барани, така што царинските службеници и клиентите. 2 стануваат предмет на купување и на продавање.
Од друга страна, корумпираните царински Освен тоа, малку е важно какви антикорупциски службеници значат и порозни граници, преку кои стратегии се применуваат, доколку ризикот од 3 може да протекуваат не само нецаринети стоки, туку откривање е низок. и оружје и недозволени дроги, илегални имигранти, стоки што претставуваат нелојална конкуренција на Кон културата на корупција можат да придонесат и локалните заштитени индустрии, како и растенија и некои други прашања: видови заштитени со националното и со меѓународното право, како што е слоновата коска. • Законите се тешки за разбирање и можат да Земјата може да биде оштетена многу повеќе бидат отворени за различни толкувања; отколку само фискално. Во ерата на меѓународните терористички мрежи, корумпираните службеници • Плаќањето даноци ја налага потребата од (царинските службеници, граничната полиција, итн.), чести контакти меѓу даночните обврзници и кои дејствуваат како де факто членови на даночните администратори; транснационалните групи на организираниот криминал, можат сериозно да ја загрозат • Коруптивните постапки на службениците во националната и меѓународната безбедност. управата се игнорираат или не се откриваат На овој начин од јавниот џеб може да се одлеат лесно, а кога ќе се откријат се санкционираат огромни средства. Грст долари за царинскиот благо, доколку воопшто се санкционираат. службеник значи дека цел шлепер цигари може да го избегне плаќањето на давачките, во износи од • Поопшто гледано, контролите што ги илјадници долари. Неодамна, е откриено дека еден спроведува државата врз службениците единствен царински службеник во Шангај успешно ја задолжени за извршување на нејзините функции оштетил државата, проневерувајќи износ од 145 се мошне слаби. милиони американски долари. Тој, едноставно, откупувал лажни признаници за уплатен данок на Истражувањата покажаа дека токму неефикасната и промет, а потоа им ги продавал на локалните дискрециона администрација на даночните и на компании. При конфискацијата му беа одземени регулаторните режими, како и корупцијата, го околу 3.194 лажни фактури. зголемуваат обемот на „сивата“ економија на една земја. Ова го забавува развојот на економијата, во Како што забележа Светската царинска организација целина: земјите со големи неофицијални или „сиви“ (СЦО), најголема веројатност за појава на корупција економии обично се развиваат побавно. 4 има во случаите кога царинските службеници: Корупцијата ги редуцира владините приходи и го • Уживаат моќ на монопол врз клиентите; осакатува економскиот пораст. Истовремено, корумпираните службеници настојуваат да ја • Имаат дискрециона моќ врз набавката на зголемат владината потрошувачка, а со тоа и своите стоки или услуги; шанси за профит. Сево ова придонесува кон 5 • Подлежат на ниско ниво на контрола или поголеми буџетски дефицити. одговорност. 88 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ
Според Советот на Обединетите нации за трговија и структура на Државната служба за приходи во оваа развој, трошоците за испочитување на царинските земја беше подобрена, со цел да се интегрираат формалности во многу земји можат да го надминат прибирањата на даноците, царините и социјалните трошокот на давачките платени за една пратка давачки и да се создадат силни функции за стоки. Ова укажува на еден базичен проблем со внатрешна контрола и за борба против корупцијата. комплексните царински постапки. Увозниците и Беше формирана Единица за претпазливост, со извозниците со години се жалат дека овие постапки функција независна од даночната полиција, со цел: создаваат комплексности и можности кои се „зрели“ за корупција. 6 • Да ги набљудува и да ги едуцира вработените врз основа на етичкиот кодекс; Од друга страна пак, некои земји практикуваат дампинг-политики и отворено ја охрабруваат • Да ги истражува случаите на незаконско „трговијата со куферче“. Притоа, тие можат да им збогатување; нанесат сериозна штета на индустриите во соседните земји и да ги охрабрат коруптивните • Да спроведува дисциплински постапки; „партнерства“ меѓу царинските службеници и увозниците. • Да изготвува упатства за раководителите кои се справуваат со корупцијата;
Минимизирањето на корупцијата во приходните • Да ги редизајнира деловните процеси за да ги системи е важно од неколку причини: намали можностите за донесување одлуки без надзор отстрана; • На тој начин државата обезбедува приходи со коишто можат да се финансираат расходите, • Да го поттикнува зајакнувањето на да се обезбедат основните јавни стоки и интегритетот и на доброто однесување, и заштитни мрежи, како и средствата за развој и за одржување на инфраструктурата;. • Да ги набљудува изјавите за приходите и за имотот од страна на парламентарците, • Тоа ја олеснува економската ефикасност, со министрите и јавните службеници тоа што ги намалува искривувањата предизвикани кога бизнисите избегнуваат да Во таа насока имплицитна беше потребата да се плаќаат даноци; обезбеди дека даночните проценки се едноставни за пресметување и дека наметнатите даночни стапки • Тоа ја поттикнува праведната конкуренција се реални. За период од шест месеци беше изготвен (меѓу оние кои ги плаќаат даноците и оние кои кодекс на однесување, базиран врз моделот на не ги плаќаат;. СЦО. Овој кодекс јасно ги објаснува надворешните закони и прописи и ги поврзува со секојдневната • Тоа промовира економски пораст и развој, со работа на вработените во царината. Насоките тоа што ја подобрува инвестиционата клима - содржат упатства за соодветните реакции на како за домашните, така и за странските вработените, во случај кога ќе им биде понуден претпријатија; 8 поткуп.
• Тоа ги редуцира надворешниот дефицит и Гватемала одлучи да ги фузира своите даночни и позајмувањето и го стабилизира курсот. царински агенции во една, автономна агенција. Сите Корупцијата е честопати поврзана со вработени беа заменети или мораа повторно да високите нивоа на одлив на капиталот; конкурираат за своите работни места. За овој процес на вработување, со склучен договор, беа задолжени • Тоа го заштитува обичниот граѓанин кој ги фирми за вработување и еден од локалните сноси трошоците од негативните последици универзитети. Освен тоа, беше воведен систем за 9 на корупцијата. интегрирано финансиско управување , а процедурите беа преработени и поедноставени. Беше иницирана кампања за информирање на јавноста, со цел да му се даде публицитет на ПРИМЕРИ НА РЕФОРМИ ВО ПОГЛЕД НА напредокот во работата на агенцијата, во насока на ПРИХОДИТЕ подобрување на опслужувањето на клиентите и остварување на нејзините цели во делот на Латвија и Гватемала се дел од примерите за приходите. 10 7 реформи што ги дава Светска банка. Централниот царински одбор во Полска се Латвиската антикорупциска стратегија за ангажираше во далекусежни реформи на полето на администрирање со приходите беше дел од прибирањето на приходите со кои се опфаќа широката национална стратегија. Организационата интегритетот на вработените, како и на широк ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 89
дијапазон антикорупциски мерки. Поголемо одвај одржлива, односно се наметнува прашањето внимание му се посвети на вработувањето на која влада би можела да го оправда охрабрувањето царинските службеници. За време на пробниот на корумпираните службеници на овој начин да ги период, новите вработени се оценуваат на секои искористуваат нејзините граѓани? И каква порака би шест месеци, со цел да се верифицира нивната испратила ваквата влада до остатокот од својата компетентност, како и нивната подложност на 12 јавна служба? корупција. Слично се оценуваат и вработените кои се постојано ангажирани во работата на царината. Воведени се годишни изјави за финансиските средства, а директорот може во кој било момент да ПРОГРАМА ЗА РЕФОРМИ побара дополнителни изјави. Зајакнати се внатрешните контроли, а воведен е и етички кодекс Антикорпуциските програми можат да ги содржат на Царината. Освен тоа, независна истражувачка следниве мерки: компанија спроведува анкети меѓу клиентите и јавноста, за да се добијат повратни информации во • Поедноставување на даночните и на однос на успешноста на реформите. царинските прописи: Овие закони и кодекси честопати се многу комплексни и тешки за Трите африкански земји (Гана, Танзанија и Уганда) разбирање, и им даваат дискрециони права на службениците. За корупцијата да се сведе на се меѓу оние земји кои се нафатија на сеопфатни минимум, правилата треба да бидат реформи на своите даночни администрации, за да ги едноставни и јасни, со неколку исклучоци, и ќе зголемат своите приходи и да ја намалат им бидат познати на сите. Барањата во однос корупцијата. Притоа, тие воспоставија посебни на информациите и на документацијата треба власти кои се задолжени за прибирање на даноците да се сведат на минимум. Администрацијата надвор од конвенционалната јавна служба, како што раководи со приходите може да ги начин за зголемување на платите на вработените дефинира своите потреби во однос на над нивоата на платите на нивните колеги од јавната информациите и на документацијата, на тој служба. Танзанија, исто така, воведе и СОС начин што ќе се минимизираат телефонска линија, како и систем на награди за административните барања. Клиентите на информаторите кои ќе пријават случај на даночна агенцијата и пошироката јавност треба постојано да се информираат за новините и за евазија. Меѓутоа, по првичниот изблик на успешност, важните најави. Доколку се има впечатокот се појавија проблеми во сите три земји. Прво, не се дека царинските давачки и даночниот систем задржа повисокото ниво на плати во однос на се праведни, кај граѓаните ќе исчезне другите делови од јавната служба, а како резултат поттикот во насока на корупцијата. од тоа беше загубен статусот на „елита“. Второ, немаше ефикасна интерна стратегија за • Стандардизација на постапките и на толкувањата: Прирачниците за постапките и воспоставување и за одржување на здрава етичка 11 електронските обрасци ги прават услугите за рамка. прибирање на приходи потранспарентни, ги намалуваат можностите за неовластено Без ефективно раководење со владината етика, и одлучување од страна на службениците и ја покрај релативно високите плати и добрите работни зајакнуваат одговорноста. услови, во Танзанија и во Уганда продолжи да „цути“ Стандардизираните постапки треба да ги корупцијата Се покажа дека зголемувањата на ограничат директните лични контакти меѓу платите создале добро платена, но сè уште службениците и клиентите и да го ограничат висококорумпирана даночна администрација. Откако бројот на потребните обрасци и/или 13 беа идентификувани и отпуштени, корумпираните одобренија („едношалтерски постапки “). службеници најчесто преминуваа во приватниот Толкувањето на царинските прописи мора да биде доследно. Од увозниците и од даночните сектор, како даночни консултанти, и беа во можност обврзници може да се очекува да ги пријавуваат да ги користат своите интерни мрежи за да своите финансиски обврски само во продолжат со своите коруптивни активности. Но, опкружување каде што толкувањето на приходите од даноците сепак се зголемија. законите е конзистентно и каде што постапките се стандардизирани, при што Искуствата доведоа до претпоставката дека еден од секоја трансакција ќе се третира на начин ист начините со кои може да се зголеми прибирањето како и претходната. даноци е да се зајакнат – а не да се ослабнат - • Професионални стандарди: Во овластувањата на даночниците во поглед на администрацијата треба да се ангажираат преговорите, односно „пазарењата“. Ова се темели искусни, и високо обучени раководители, а не на претпоставката дека даночниците би прибрале политички именувани раководители. И другите повеќе средства за државата, дури и кога би вработени треба да се вработуваат и да се прибрале повеќе средства за себеси. Оваа теза е унапредуваат врз основа на заслугите, да 90 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ
бидат добро платени доволно за живот, и да • Дали од вработените се очекува да поминуваат низ редовна обука. Освен тоа, преминуваат или да ротираат на други одговорностите треба да се одвојат во позиции во редовни временски интервали? согласност со функцијата и треба да се ефектуираат механизмите за процесуирање • Дали ротирањето или мобилноста се јасно на жалбите. Треба да се рационализираат сфатени како услов за работното место? постапките за вработување, да се награди доброто работење, и да се дисциплинираат вработените кои ќе се затекнат во кршење на • Има ли воспоставени механизми за редовно царинските прописи. надгледување на распоредувањето на вработените? Дали е овој процес ослободен од • Контроли: И даночните и царинските служби пристрасност или од фаворизирање? треба да подлежат на редовни внатрешни и надворешни контроли. Со цел контролите да се направат ефективни, треба да постојат • Дали работната средина го поттикнува стандарди за работа (сврзани со приходните развивањето несоодветни релации меѓу цели и со стандардите за службата), како и вработените и клиентите? Доколку е така, кодекси за однесување. Овие кодекси треба да какви механизми постојат за да се обезбеди бидат поддржани со ефективни санкции, во кои соодветна контрола, одговорност и надзор врз треба да спаѓаат и интерните дисциплински вработените кои работат во такви мерки за помали прекршоци, како и вклучување опкружувања? на агенциите за спроведување на законот за посериозни случаи на измама и на корупција. • На точките на интеракција со јавноста, Формирањето посебни единици за постојат ли механизми кои ќе спречат претпазливост може да ги поддржи однапред да се дознае кои службеници ќе бидат внатрешните контроли. распоредени на одредени позиции во конкретен • Компјутеризација: Повеќе од која било друга временски период? промена, воведувањето компјутеризирана поддршка за обработката на царинската • Дали се функциите сегрегирани во области кои документација ја обезбедува можноста за се подложни на корупција? На пример, дали е имплементирање на стандардизираните можно службеникот, како поединец, да ги постапки кои оставаат малку простор за дискреционите овластувања на службениците. иницира, проверува и да ги овластува Ваквиот систем, исто така, би можел да плаќањата? обезбедува корисни информации, на пример информации за идентификација на трансакциите што не ги почитуваат ИНСПЕКЦИЈА ПРЕД ИСПОРАКА претходно утврдените лимити, информации за текот на обработката или за поединечните Инспекцијата пред испорака (ИПИ) се случува кога службеници кои преземаат невообичаени активности (на пример, физичка инспекција на компанијата се ангажира да изврши инспекција на премногу голем број пратки). стоките пред тие да се транспортираат и да се увезат. Во основа, извозникот доставува изјава до • Анкети со клиентите и консултации со компанијата што врши ИПИ, и таа потоа ги корисниците: Анкетите со клиентите се проверува стоките и фактурирањето и составува корисни алатки за дијагностицирање на сопствен извештај до царинската служба во земјата- проблемите и за следење на тековните ефекти од реформите. На крај, би требало да увозник. Кога производите се увезуваат, двата има редовни консултации со групите од извештаја се споредуваат со пратката. Замислата е приватниот сектор, со граѓанското да се решат случаите на прикажување на премногу општество, медиумите и со другите владини голема или премногу мала вредност на фактурите, 14 агенции. како и на погрешна класификација на производите. Листата за проверка заради самооценување на Светската царинска 15 организација , опфаќа Некои го оспорувааат концептот на ИПИ а како прашања кои се спомнати во Декларацијата на СЦО аргумент го наведуваат фактот дека вистинската од Аруша, од 1993 година (разгледана во потреба е, всушност, да се реши проблемот со натамошниот текст). Меѓу прашањата на кои треба корупцијата и со неефикасноста на царинската да одговорат администрациите се и следниве: администрација на земјата-увозник. Постојат малку цврсти докази дека ИПИ е ефективна во ситуација • Дали на вработените им е дозволено да заземаат позиции кои може да бидат цел на загрозена од корупцијата во земјата-увозник. корумпирани поединци или фирми во текот на Заговорот меѓу инспекторите за ИПИ и извозниците подолг временски период? сè уште претставува можност, без оглед на јасните ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 91
поттици за компанијата што ја врши инспекцијата во ДЕКЛАРАЦИЈАТА ОД АРУША НА СВЕТСКАТА насока на заштитување на нејзината репутација и ЦАРИНСКА ОРГАНИЗАЦИЈА (СЦО) интегритет. Дури имаше и случај кога една компанија за ИПИ беше обвинета дека поткупила Во 1993 година, Советот за царинска соработка пакистански владин министер за да биде избрана на (сега Светска царинска организација) издаде тендерот за договор за ИПИ. ИПИ е исто така, скапа, декларација во врска со доброто владеење и со 18 иако извозниците обично придонесуваат со давачка интегритетот во царината. Декларацијата од за услугата во износ од 1%. Аруша, наречена така според градот Аруша во Танзанија, каде што се одржа средбата на СЦО, Една од причините за неуспехот на оваа стратегија оттогаш беше надополнета со Водичот за за контрола на пратките, се чини, се наоѓа и кај самооценување, каде што се објаснува на кој начин царинските власти, кои честопати не ги треба да се применуваат принципите од 19 контролираат сопствените граници. Така, граничните Декларацијата. проверки лесно можат да се избегнат. Меѓутоа, 20 колку поефективно ќе се покаже прибирањето на Декларацијата од Аруша на СЦО нагласува дека приходите, толку е поголем поттикот да се шверцува прашањето на интегритетот е од огромно значење, за да се избегне плаќањето на царинските давачки. доколку царинските управи сакаат да ја развијат и да Основната причина за неуспехот на ИПИ е фактот ја одржуваат јавната доверба. Декларацијата го дека корумпираните или неефикасните царински признава негативниот ефект што може да го има служби не споредуваат една целина документи со корупцијата врз ефикасното функционирање на една друга, како еден вид внатрешна проверка. Ова е администрација и воспоставува десет клучни познато како процес на споредување и принципи што треба да се применуваат од страна на усогласување и е од суштествено значење за царинските администрации при изготвувањето на успехот во функционирањето на системот на ИПИ. нивните програми за национален интегритет. Во спротивен случај, може да се поткопа основата врз којашто функционира овој систем. 1. Лидерство и посветеност Примарната одговорност за спречување на Сепак, сега се појавува гледиштето дека, доколку корупцијата мора да се наоѓа кај раководителите царинската организација на земјата-увозник е на царинските управи и кај извршниот раководен разумно сигурна, навистина постои простор за тим. Долгорочно мора да се нагласува потребата воведување на ИПИ, како дополнителна алатка во од постоење на високи нивоа на интегритет, а борбата против корупцијата. 16 треба да се одржува и посветеноста во борбата против корупцијата.
2. Регулаторна рамка ПРЕКУГРАНИЧНА СОРАБОТКА Царинските закони, прописи, административни насоки и процедури треба да се усогласат и што е Корупцијата може да „цути“ во прекуграничните можно повеќе да се поедностават. Царинските операции, освен доколку не постои значително ниво формалности треба да се извршуваат без на соработка на обете страни од меѓународната непотребно оптоварување. Царинските практики граница. Ваквата соработка е обично предмет на треба да се разгледуваат и да се реформираат за билатерални договори меѓу владите. Оваа област да се избегне бирократијата и за да се намали честопати се запоставува, така што се неопходни непотребното удвојување. Давачките за увезени и периодични ревизии на моменталниот опфат и на за извезени стоки треба да се направат соодветноста на аранжманите во една земја. поумерени, онаму каде што тоа ќе биде можно, а исклучоците од стандардните правила треба да При следењето на настаните во својата земја, се сведат на минимум. групите на граѓанското општество во Бугарија изготвија и имплементираа начин за мерење на 3. Транспарентност обемот на увезуваната и на извезуваната Царинските закони, прописи, процедури и шверцувана стока. Ова се прави со примена на административни насоки треба да се направат таканаречената „одраз статистика“. Со споредба на јавни, да бидат лесно достапни и да се бугарските официјални податоци за извозот и за применуваат на унифициран и на доследен начин. увозот со податоците од соседните земји, се Треба јасно да се дефинира основата врз којашто оценува обемот на сивата економија како целина и може да се спроведуваат дискреционите се идентификуваат главните пазари на шверцувана овластувања. Треба да се воспостават механизми стока во Бугарија. 17 за жалби и за административно разгледување, за да се обезбеди механизам за клиентите, со којшто тие ќе можат да ги оспоруваат одлуките на 92 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ
царината или да бараат нивна ревизија. Треба да • Обезбедување на соодветна обука и се воспостават правилници за опслужување на професионален развој за царинските клиентите или стандарди за работа во кои ќе се вработени по нивното вработување и во утврди нивото на услугата што клиентите текот на нивната кариера, за континуирано да можат да го очекуваат од Царината. се промовира и да се зајакнува важноста на одржувањето високи етички и професионални 4. Автоматизација стандарди, и Со автоматизација или компјутеризација на царинските функции може да се подобри • Спроведување на соодветни системи за оцена ефикасноста и ефективноста и да отстрани на работењето и за раководење, со што ќе се голем дел од можностите за корупција. зајакнат здравите практики и ќе се поддржат високите нивоа на личен и на професионален 5. Реформа и модернизација интегритет. Царинските управи треба да ги реформираат и да ги модернизираат своите системи и постапки, за да ги елиминираат сите согледани поволности 9. Морална и организациска култура што би можеле да се остварат доколку се Поверојатно е дека царинските вработени ќе заобиколат официјалните барања постапуваат со интегритет доколку моралот е висок, практиките на раководење со човечките 6. Ревизија и истрага ресурси се праведни и постојат разумни Спречувањето и контролата на корупцијата можности за развој во кариерата. можат да бидат помогнати од различни механизми за мониторинг и за контрола, како што се програмите за внатрешни проверки, 10. Односи со приватниот сектор внатрешната и надворешната ревизија и Царинските управи треба да ги поттикнуваат режимите за истрага и за гонење. отворените, транспарентни и продуктивни релации со приватниот сектор. Клиентите од 7. Кодекс за однесување приватниот сектор треба да се охрабруваат да Клучен елемент на секоја ефективна програма за прифатат соодветно ниво на одговорност и на интегритет е изготвувањето, издавањето и отчетност за кој било царински проблем, како и за прифаќањето на сеопфатен кодекс за однесување, идентификација и за спроведување на практични којшто недвосмислено ќе ги утврди условите за решенија. однесување што се очекуваат од сите вработени во Царината.
УЛОГАТА НА ПРИВАТНИОТ СЕКТОР 8. Раководење со човечките ресурси Во практиките за раководење со човечките Јавниот сектор има сосема јасна улога во ресурси, кои се покажаа како корисни во контролирањето и во елиминирањето на активностите во насока на намалување на корупцијата во царинските служби, спаѓаат: корупцијата во рамките на царинските служби. Во сè поголем број земји, царинските администрации, • Обезбедувањето доволен пакет плати за да се преку постојаните комитети, редовно се обезбеди дека царинските вработени се во консултираат на оваа тема со увозниците и со можност да одржуваат пристоен стандард на извозниците, со цел да утврдат каде лежат живеење; проблемите и да определат колкав е степенот на • Ангажирање и задржување на вработените кои напредок што се остварува при решавањето на поседуваат, и најверојатно ќе ги задржат, истите. високите стандарди на интегритет; Меѓународната трговска комора изготви сопствени • Обезбедување дека постапките на селекција и царински насоки насочени кон развивање на на унапредување на вработените се современи, ефикасни и ефективни царински ослободени од предрасуди и од фаворизирање и дека се темелат врз принципот на заслуги; администрации. Нејзиниот план, составен од 54 точки, ги опфаќа процесуирањето на пратките и • Обезбедување дека во одлуките за потребата од транспарентност и едноставност во распоредување, ротирање и за релоцирање на управувањето и во регулирањето, како и вработените, ќе се земе предвид потребата автоматизацијата, класификациите, споровите, да се отстранат можностите за царинските 21 санкциите и процесуирањето на патниците. вработени подолг временски период да се наоѓаат на позиции кои се подложни на корупција; ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 93
ДАНОЧНИ ИНСПЕКТОРИ И КОНВЕНЦИЈАТА НА приходите и расходите и како ќе се ОЕЦД порамнуваат со прогнозите содржани во претходните фискални извештаи за истиот Даночните инспектори, исто така, имаат своја улога период; доколку има значителни отстапувања, во борбата против поткупувањето. Според тие треба да бидат објаснети; потписничките на Конвенцијата на ОЕЦД за борба • За секоја програма ќе треба да се обезбедат против поткупувањето на странските јавни компаративни информации за фактичката службеници во меѓународните деловни трансакции евиденција на приходите и на расходите во (1997 година) поткупувањето на странските јавни текот на претходната година. Ќе треба да се службеници преставува кривично дело. Битно е обезбеди и ажурирана прогноза за тековната даночните инспектори да бидат свесни за овие година. Слични компаративни информации ќе одредби и за својата улога во спроведувањето на треба да се прикажат за сите нефискални Конвенцијата, која е делумно изготвена со цел да го податоци за работењето; заштити интегритетот на нивната земја. Во овој • Доколку законските прописи овластуваат контекст, ОЕЦД го објави својот Прирачник за одредени износи на приходите и на расходите, даночните инспектори во врска со свеста за за потребите на информирањето износите ќе 22 треба да се прикажат во буџетот . поткупувањето. • Економските претпоставки кои се наоѓаат во основата на извештајот треба да се објават, ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИХОДИТЕ а во буџетот ќе треба да биде содржана и дискусија во врска со даночната потрошувачка. Обата документа треба да се изготват во Постои широко распространето гледиште дека согласност со Најдобрите практики на ОЕЦД. транспарентноста во приходите е еден од клучните фактори за остварување на доброто владеење. И Треба да постои и предбуџетски извештај за да се ОЕЦД и Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) поттикне расправата околу буџетот и околу начинот имаат кодекси кои се релевантни за остварувањето на којшто тој ќе влијае врз националната економија. на оваа цел. Како таков - тој исто така - служи и за да се создадат соодветни очекувања во врска со самиот буџет. Извештајот треба да се објави најмалку месец дена пред претставувањето на предлог-буџетот. НАЈДОБРИТЕ ПРАКТИКИ НА ОЕЦД ЗА ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА БУЏЕТИТЕ Извештајот треба експлицитно да ги наведе Буџетот е клучен документ на политиката на една владините долгорочни економски цели и целите во влада. Тој треба да биде сеопфатен, односно да ги однос на фискалната политика, како и владините содржи сите владини приходи и расходи, така што ќе намери во врска со економската и фискалната можат да се оценат неопходните размени меѓу политика на претстојниот буџет, како и за период од разните опции на политиките. најмалку две наредни фискални години. Тој треба да го нагласи вкупното ниво на приходи, расходи, „Најдобрите практики“ на ОЕЦД за транспарентност дефицит или суфицит, како и долговите. на буџетите содржат висок степен на одговорност и на транспарентност. Сите документи што се Извештајот на крајот од годината е владиниот спомнати во натамошниот текст треба да се објават клучен документ во однос на одговорноста. Тој колку што може побрзо: треба да подлежи на ревизија од страна на независна институција за контрола и да биде • Владиниот нацрт-буџет треба да се достави објавен шест месеци пред крајот на фискалната до парламентот доволно време однапред за да година. се овозможи детално разгледување на истиот. Парламентот треба да го одобри буџетот Годишниот извештај го покажува почитувањето на пред почетокот на фискалната година. Тој нивото на приходи и на расходи во рамките на треба да содржи детален коментар за секоја буџетот, одобрено од страна на парламентот. Сите програма на приходи и расходи. Треба да се ребаланси кон првичниот буџет треба да бидат претстават и податоците за резултатите од посебно прикажани. Извештајот треба да содржи нефинансиското работење, вклучувајќи ги и сеопфатна дискусија за владините финансиски целите на работењето, онаму каде што тоа ќе биде изводливо. средства и финансиски одговорности, нефинансиските средства, обврските за пензиското • Буџетот треба да содржи среднорочна осигурување на вработените, како и непредвидените перспектива,односно во него треба да биде обврски. илустрирано на кој начин ќе се развиваат 94 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ
Предизборниот извештај треба да фрли светлина • Давачките по основ на пензија на вработените: врз општата состојба на владините финансии Овие обврски треба да се претстават во непосредно пред одржувањето на изборите. Тоа буџетот, во полугодишниот извештај и во овозможува подобра информираност на електоратот годишниот извештај; и служи како поттик за јавна расправа. Остварливоста на изготвувањето на овој извештај • Непредвидените обврски: Ова се обврски чијшто буџетски ефект зависи од идните може да зависи од уставните одредби и од настани што би можеле да се случат. Во изборните практики. Оптимално, тој треба да се најчестите примери спаѓаат владините објави најдоцна две недели пред одржувањето на гаранции за заеми, владините програми за изборите и треба да ги содржи истите информации осигурување, како и правните побарувања до како и полугодишниот извештај. Треба да се обрне владата. Сите позначајни непредвидени посебно внимание за да се загарантира обврски треба да се претстават во буџетот, интегритетот на ваквите извештаи, во согласност со во полугодишниот извештај, како и во најдобрите практики на ОЕЦД. годишните финансиски извештаи.
Долгорочниот извештај ја оценува долгорочната Еден дел од документот Најдобрите практики на одржливост на тековните владини политики. Тој ОЕЦД се занимава со прашањето на „Интегритетот, контролата и одговорноста“: треба да се објавува барем на секои пет години или кога се спроведуваат големи промени во основните • Резимето на релевантните сметководствени приходни или расходни програми. Извештајот треба политики треба да ги придружува сите да ги оцени буџетските импликации од извештаи, а истите сметководствени демографските промени, како што е стареењето на политики треба да се применуваат за сите населението, како и другите подолгорочни фискални извештаи; потенцијални трендови (во наредните 10 до 40 години). Треба експлицитно да се претстават сите • Секоја промена во сметководствените клучни претпоставки што се наоѓаат во основата на политики треба да се прикаже целосно, а проекциите содржани во извештајот и треба да се информациите за претходните извештајни презентираат неколку реални сценарија. периоди треба да се коригираат, доколку е можно, за да се овозможи споредбата меѓу Конкретните податоци кои се бараат се следниве: извештајните периоди.
• Економските претпоставки: Отстапувањата • Треба да постои динамичен систем на интерни од прогнозата за главните економски финансиски контроли, вклучувајќи и интерна претпоставки, кои се наоѓаат во основата на ревизија, за да се загарантира интегритетот буџетот, се главниот владин фискален ризик; на информациите што се обезбедени во извештаите. Секој извештај би требало да • Даночната потрошувачка: Ова се содржи изјава за одговорноста на министерот проценетите трошоци кон даночните приходи за финансии и на вишото службено лице кое е од претпочитаниот третман на одделни одговорно за изготвување на извештајот. дејности. Проценетите трошоци од клучните Министерот потврдува дека во извештајот се даночни расходи т.е. потрошувачката треба вклучени сите владини одлуки кои имаат да се презентираат како дополнителни фискален ефект. Вишото службено лице информации во буџетот. Доколку е можно, потврдува дека министерството за финансии образложението за даночната потрошувачка ги дало своите најдобри стручни оценки при по конкретни области треба да се инкорпорира изготвувањето на извештајот;. во образложението за општата потрошувачка, со цел одлуките во однос на буџетот да се • Годишниот извештај треба да биде предмет донесат врз основа на добра информираност; на ревизија од страна на независна финансиска институција за контрола во согласност со • Финансиската пасива и финансиската актива: општоприфатените ревизорски практики. Во буџетот треба да бидат претставени Парламентот ќе треба детално да ги сите финансиски обврски и финансиски разгледа ревизорските извештаи изготвени од средства, а истото треба да се стори и во страна на институцијата; полугодишниот и во годишниот извештај;. • Парламентот треба да поседува можност и • Нефинансиската актива: Треба да се ресурси за разгледување на кој било фискален претстави сета актива од ваков вид, извештај за којшто смета дека треба да се вклучувајќи го и недвижниот имот и опремата. разгледа. ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 95
КОДЕКС НА ММФ ЗА ДОБРИТЕ ПРАКТИКИ ЗА треба да бидат јасни и отворени за јавноста. ФИСКАЛНАТА ТРАНСПАРЕНТНОСТ
Во 2001 година ММФ го ревидираше својот Кодекс 1.1.1 Структурата и функциите на владата на добри практики за фискална транспарентност. треба да бидат јасно прецизирани. Иако основните принципи остануваат исти како и во првичниот кодекс, ревидираната верзија 1.1.2 Надлежностите на различните нивоа во дополнително ја нагласува проверката на владата треба да бидат јасно дефинирани - во 23 квалитетот на фискалните податоци. извршниот дел, во законодавниот дел, како и во судството. ММФ го дели ставот дека фискалната транспарентност може да даде значаен придонес во насока на остварување на целта на доброто 1.1.3 Треба да се воспостават јасни механизми за владеење. Таа треба да доведе до подобро координирање и за управување со буџетските и со 24 информирана јавна дебата околу дизајнот и вонбуџетските активности; резултатите на фискалната политика, и да направи владите да бидат поодговорни во однос на 1.1.4 Релациите меѓу владините и невладините имплементацијата на фискалната политика, со што агенции од јавниот сектор (на пр., централната може да се зајакнат кредибилитетот и јавното банка, јавните финансиски институции и разбирање на макроекономските политики и избори. нефинансиските јавни претпријатија) треба да се Во еден глобализиран амбиент, фискалната темелат врз јасни аранжмани; транспарентност е од мошне големо значење за остварувањето на макроекономската стабилност и 1.1.5 Вклучувањето на владата во приватниот ефективен економски пораст. Сепак, тоа е само сектор (на пр., преку регулирањето и еден од аспектите на доброто фискално акционерскиот капитал) треба да се спроведува управување, треба да се обрне внимание и на на отворен и на јавен начин, врз основа на јасни зголемувањето на ефикасноста на владиното правила и постапки што ќе се применуваат на дејствување и воспоставувањето солидни јавни недискриминирачки начин; финансии.
Земјите-членки на ММФ се охрабруваат да го 1.2 Треба да постои јасна правна и спроведат Кодексот на добри практики за административна рамка за фискалното фискалната транспарентност (наведени во управување; натамошниот текст), којшто претставува сублимат од сознанијата на ММФ за практиките на фискалното 1.2.1 Секое издвојување или трошок на средства управување во земјите-членки. од јавните фондови треба да се раководи според Кодексот тврди дека улогата и надлежностите на сеопфатни буџетски закони и според јавно владата треба да бидат јасни; јавноста треба да познатите административни правила; биде информирана за активностите на владата; подготовката, реализацијата и известувањето по 1.2.2 Даноците, давачките, придонесите и буџетот треба да се спроведуваат на отворен начин, наплатите треба да имаат експлицитна законска а фискалните информации треба да ги исполнуваат основа. Даночните закони и прописи треба да широкоприфатените стандарди за квалитет на бидат лесно достапни и разбирливи, а секоја податоците и да бидат предмет на независни административна дискреција при нивната примена гаранции на интегритетот. Постои прирачник за треба да се раководи според јасни критериуми; помош при реализацијата.
Ревидираниот кодекс на ММФ, за добри практики за 1.2.3 Етичките стандарди на однесување за фискалната транспарентност ги пропишува основите јавните службеници треба да бидат јасни и да за следново: имаат одличен публицитет.
I. Јасност на улогите и на надлежностите II. Јавна достапност на информациите
1.1 Треба да се прави разлика меѓу владиниот 2.1 Јавноста треба да биде детално информирана сектор и остатокот од јавниот сектор, како и од за претходната, тековната и за идната фискална остатокот на економијата; политиката и активност на владата; раководните улоги во рамките на јавниот сектор 96 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ
2.1.1 Буџетската документација, завршните 3.1.2 Треба јасно да се прецизираат сите фискални сметки и другите фискални извештаи за јавноста прописи што биле усвоени (на пример, барањето треба да ги опфаќаат сите буџетски и за балансиран буџет или лимитите за вонбуџетски активности на централната влада, а позајмување од страна на субнационалните нивоа на власта); консолидираната фискална позиција на централната влада треба да се објави; 3.1.3 Годишниот буџет треба да се изготвува и да се презентира во рамките на една сеопфатна и 2.1.2 Информациите кои се споредливи со конзистентна квантитативна макроекономска информациите од годишниот буџет треба да се рамка и треба да се обезбедат главните обезбедат за резултатот (аутпутот) од двете претпоставки кои се наоѓаат во основата на претходни фискални години, заедно со прогнозите буџетот; за главните буџетски агрегати за двете години што следуваат по односната буџетска година. 3.1.4 Јасно треба да бидат опишани новите политики што се воведуваат во годишниот буџет; 2.1.3 Изјавите со опис на природата и на фискалното значење кај непредвидените обврски и 3.1.5 Главните фискални ризици треба да се кај даночната потрошувачка на централната идентификуваат и да се квантифицираат, онаму влада, како и кај квази-фискалните активности, каде што тоа ќе биде можно, вклучувајќи ги и треба да претставуваат составен дел од варијациите во економските претпоставки и буџетската документација; несигурните трошоци кај одредени трошковни обврски (на пример, финансиското преструктуирање);. 2.1.4 Централната влада треба да објавува целосни информации за нивото и за составот на 3.2 Буџетските информации треба да се својот долг и на своите финансиски средства; презентираат на начин што ќе ја олесни анализата на политиките и ќе ја промовира 2.1.5 Онаму каде што субнационалните нивоа на одговорноста; власт се значајни, треба да се објави нивната комбинирана фискална позиција и консолидираната 3.2.1 Буџетските податоци треба да влегуваат во фискална позиција на централната влада; извештаите врз бруто - основа при што ќе се прави разлика меѓу приходите, расходите и финансирање, каде што расходите ќе се 2.2 Треба да се реализира заложбата во насока на класифицираат по економски, функционални и по навремено објавување на фискалните информации; административни категории. Врз иста основа треба да се изготвуваат и извештаите со 2.2.1 Објавувањето на фискалните информации податоци за вонбуџетските активности. треба да биде една од законските обврски на владата, и 3.2.2 Треба да се обезбеди изјава за целите што треба да се остварат преку главните буџетски програми (на пример, подобрување на 2.2.2 Треба да се објавуваат датумите на коишто релевантните социјални показатели); фискалните информации однапред ќе се објавуваат. 3.2.3 Комплетниот биланс на општата (централната) влада би требало да биде стандарден сумарен показател за владината фискална позиција. По потреба, тој треба да се III. Отворен процес на подготовка, надополнува и со други фискални показатели на реализација и известување по буџетот општото владеење (на пример, со оперативниот биланс, структурниот биланс или со примарниот 3.1 Буџетската документација треба да ги биланс); прецизира целите на фискалната политика, макроекономската рамка, основата на буџетот 3.2.4 Билансот од јавниот сектор треба да биде содржана во политиките, како и главните содржан во извештај кога невладините агенции од фискални ризици што можат да се јавниот сектор ќе преземат битни квазифискални идентификуваат; активности;
3.1.1 Изјавата за целите на фискалната политика 3.3 Јасно треба да бидат прецизирани постапките и оценката на фискалната одржливост треба да за реализација и за мониторинг на одобрениот ја обезбедат рамката за годишниот буџет. расход, како и за прибирање на приходите; ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 97
3.3.1 Треба да постои сеопфатен, интегриран 4.2 Фискалните информации треба да бидат сметководствен систем што ќе обезбеди сигурна подложени на независна детална анализа; основа за оценување на заостанатите плаќања. 4.2.1 Национално ревизорско тело или 3.3.2 Прописите за набавки и за вработување еквивалентна организација независна од треба да бидат стандардизирани и достапни за извршната власт, треба да обезбеди навремени сите заинтересирани страни; извештаи до законодавното тело и до јавноста, во врска со финансискиот интегритет на 3.3.3 Извршувањето на буџетот треба да биде владините сметки; предмет на интерна ревизија, а процедурите за ревизија треба да бидат отворени за 4.2.2 Треба да се поканат независни експерти за разгледување; да ги оценат фискалните прогнози, макроекономските прогнози врз коишто тие се 3.3.4 Националната даночна администрација базирани, како и сите основни претпоставки, и треба да биде законски заштитена од политичко насочување и треба редовно да ја известува 4.2.3 Националната агенција за статистика јавноста за своите активности; треба да поседува институционална независност, врз основа на која ќе се верифицира квалитетот 3.4 Треба да постојат редовни фискални извештаи на фискалните податоци. до законодавните тела и до јавноста;
3.4.1 До законодавното тело треба да се ФОРУМОТ ЗА ФИНАНСИСКА СТАБИЛНОСТ И презентира полугодишен извештај за развојните 12-ТЕ КЛУЧНИ СТАНДАРДИ ЗА ЗДРАВИ трендови во буџетот. Исто така треба да се ФИНАНСИСКИ СИСТЕМИ објавуваат и почести (најмалку квартални) извештаи; Форумот за финансиска стабилност (ФФС) изготви дванаесет стандардни области, како основа за 3.4.2 Годишните сметки треба да се здрави финансиски системи и коишто помагаат за презентираат пред законодавното тело, во реализација на приоритетите врз основа на 25 текот на годината од крајот на фискалната околностите во земјите. година и, Форумот за финансиска стабилност ги собира на 3.4.3 Еднаш годишно, пред законодавното тело едно место високите претставници од националните треба да се презентираат и резултатите финансиски власти (на пример, централните банки, остварени во однос на зададените цели од надзорните тела и трезорските одделенија), главните буџетски програми. меѓународните финансиски институции, меѓународните регулаторни и супервизорски IV. Гаранции за интегритетот групации, комитетите на експерти од централните банки и Европската централна банка. 4.1 Фискалните податоци треба да ги исполнуваат прифатените стандарди за ФФС има централна улога во мултилатералниот квалитет на податоците; напор за ефектуирање на здрави финансиски 4.1.1 Буџетските податоци треба да ги системи. ФФС ја одржа својата прва средба во 1999 рефлектираат неодамнешните трендови во година, заради унапредување на меѓународната приходите и во расходите, основните финансиска стабилност; Форумот го промовира макроекономски развојни трендови, како и добро интегритетот по пат на размена на информации, дефинираните заложби на политиките;. меѓународна соработка и преку финансиски надзор и 4.1.2 Годишниот буџет и годишните сметки следење. треба да ја индицираат сметководствената основа (на пример, готовина или прираст), како и Форумот ги собира на едно место националните стандардите користени во собирањето и во власти кои се одговорни за финансиската презентирањето на буџетските податоци; стабилност на значајните меѓународни финансиски 4.1.3 Треба да се обезбедат конкретни гаранции во пазари, меѓународните финансиски институции, поглед на квалитетот на фискалните податоци. меѓународните регулаторни и супервизорски Поконкретно, треба да биде укажано дали групации и комитетите со експерти од централните податоците во фискалните извештаи се интерно банки. Од самиот почеток, ФФС го призна значењето конзистентни и дали биле споредени со на изготвувањето и на промовирањето на релевантни податоци од други извори; меѓународните стандарди, како за зајакнување на 98 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ
домашните финансиски системи, така и за Финансиско регулирање и надзор унапредување на меѓународната финансиска стабилност и интегритет. 10. Банкарски надзор: Основни принципи за 38 ефективен банкарски надзор (BCBS) ; Клучните стандарди варираат од аспект на степенот на нивното меѓународно признавање, но се широко 11. Регулирање на хартиите од вредност: Цели и прифатени како нешта што ги претставуваат принципи на регулирањето на хартиите од 39 минималните барања во однос на добрата практика. вредност (IOSCO) , и
Дел од клучните стандарди се релевантни за повеќе 12. Осигурителен надзор: Основни принципи за од една област на политиките, како на пример 40 осигурувањето (IAIS) . деловите од Кодексот на ММФ за добри практики за транспарентност во монетарните и во финансиските политики се важни за аспектите на плаќањата и на порамнувањата, како и за финансиското регулирање УЛОГА ЗА ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО и надзор. Ревизорската канцеларија на Република Чешка е еден од оние субјекти кои работат на И покрај големите напори на парламентарците, 26 реализацијата на овие стандарди. институциите за финансиска ревизија и, повремено, Дванаесетте стандарди се: институциите на извршната власт, преточувањето на добрите препораки за ревизорство во ефикасна Макроекономска политика и транспарентност политика и промената во однесувањето, генерално, на податоците се покажале како мошне тешки. Соработката со организациите на граѓанското општество нуди 1. Транспарентност на монетарната и на можност за промена на оваа состојба. Во овој финансиската политика: Кодекс на добри контекст, проектот „Меѓународен буџет“ ги собира практики за транспарентноста на монетарните и на финансиските политики групите на граѓанското општество во многу делови 27 (ММФ) ; од светот, вклучувајќи и голем број земји во 41 транзиција. Проектот „Меѓународен буџет“ им 2. Транспарентност на фискалните политики: помага на невладините организации и на Кодекс за добри практики за фискалната 28 истражувачите во нивните напори за анализирање транспарентност (ММФ) ; на буџетските политики, но и за подобрување на 3. Дисеминација на податоците: Стандард за буџетските процеси и институции. Проектот е 29 дисеминација на специјалните податоци / особено заинтересиран за помагање со применети Систем за дисеминација на општите истражувања, што е од корист во тековните дебати 30 податоци (ММФ). за политиките, и со, истражувања за ефектите од Институционална и пазарна инфраструктура буџетските политики врз сиромашните. Проектот првенствено работи со истражувачите и со НВО во 4. Несолвентност (во подготовка од страна на земјите во развој или во младите демократии. Светска банка); Проектот „Отворен буџет“ во моментов се развива и 42 во Санкт Петербург. 5. Корпоративно управување: Принципите на 31 Активностите обично се фокусираат на корпоративното управување (ОЕЦД) ; законодавната фаза од буџетскиот процес, иако 6. Сметководство: Меѓународни буџетските групи се исто така, активни - онаму каде 32 сметководствени стандарди (IAS) (IASB) ; што тоа е можно - во изготвувањето на законските одредби и во мониторингот на нивната реализација. 7. Ревизорство: Меѓународни ревизорски До денес, групите на граѓанското општество беа 33 стандарди (ISA) (IFAC) ; најмалку вклучени во ревизорската фаза од буџетскиот процес. Но, постојат знаци дека ова се 8. Плаќање и порамнување: Основни принципи за менува. Соработката со организациите на системски важните системи на плаќање граѓанското општество нуди иновативни можности за 34 (CPSS) и препораки за системите за подобрување на ревизорската функција и на увидот порамнување на хартиите од вредност од страна на јавноста. 35 (CPSS/IOSCO) ; Една од причините зошто резултатите од ревизиите 9. Пазарен интегритет: Четириесетте немаат некој поголем одек во јавноста е фактот дека препораки на Работната група за финансиско луѓето честопати не се запознаени со улогата на 36 дејствување (FATF) и осумте посебни финансиската институција за контрола во земјата и препораки за борба против финансирањето на со нејзиното потенцијално влијание врз нивните 37 тероризмот (FATF) . животи. ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 99
За да се создаде ангажирано граѓанство кое ќе биде ангажман во следењето на трагата на заинтересирано за тоа да ја повикува на расходите, помагањето во локалното одговорност владата, неопходно е да се ревизорство и мерењето на резултатите демистифицира улогата на институцијата и да се остварени со програмите. подигне нивото на буџетската и на ревизорската Зголемувањето на бројот на буџетските групи може „писменост“ кај населението. да сигнализира важна промена во практиката на Ваквата институција може сама да ја исполни оваа јавните финансии. Во повеќето земји, политичарите функција, со тоа што ќе изготви кампања на локално долго време сметаа дека јавното буџетирање ниво или може да соработува со групите на претставува нивна ексклузивна област. Дури граѓанското општество и со медиумите, како еден неодамна во некои земји почна да се смета дека е вид помош. Буџетските групи поседуваат експертиза пожелно буџетските процеси да се отворат за потребна за преточување на комплексните влезни информации од страна на невладиниот материјали во навремени и достапни документи, сектор. Во многу земји во развој и земји во односно за осмислување и за реализација на транзиција, неколку моќни негативни митови и курсеви за обука, посебно наменети за нетехнички натаму ја ограничуваат независната буџетска работа аудиториум. Пример за ова се Граѓанскиот водич за на граѓанското општество, законодавните тела и на оданочувањето и Граѓанскиот водич за буџетот, медиумите. Овде може да спаѓаат следниве изготвени од страна на Институтот за јавни убедувања, како последица на забуна: 43 финансии во Хрватска.
Граѓанското општество може да помогне на • Буџетите мора да се формулираат тајно, зашто можат да ги вознемират финансиските најразлични начини: пазари; • Групите на граѓанското општество можат да помогнат во градењето на едуцираноста кај • Невладината интервенција може да го уништи граѓаните во врска со функцијата на интегритетот на буџетот; финансиската институција за контрола и со прашањата на финансиското управување и • Законодавците и граѓанското општество увид; имаат поголем интерес од унапредувањето на • Групите на граѓанското општество и интересите на своите конституенти, медиумите можат да покренат прашања што наспроти интересите на земјата како целина, ќе ги истражува финансиското тело за и контрола, а врз основа на своите блиски контакти со граѓаните. • Токму владата има мандат интерно и во затворен процес да го изготвува буџетот, а • Групите на граѓанското општество и законодавното тело има мандат да го одобри медиумите може да спроведуваат првични истиот. истраги за лошото финансиско работење, или понатаму да ги истражуваат прашањата што Доверливоста на буџетот може да ја поттикне произлегуваат од ревизорскиот извештај; пазарната шпекулација, меѓутоа поголемата • Групите на граѓанското општество можат да транспарентност всушност може да ги олесни помогнат да се набљудува активноста на пазарните приспособувања кон познатите избори на владата која следува по ревизорскиот политиките. Дополнителните, корисни, достапни и извештај и по парламентарните сесии. Заедно навремени буџетски информации го олеснуваат со вниманието од страна на медиумите, ова планирањето и инвестирањето од страна на може да изврши притисок врз извршната власт странскиот и домашниот приватен сектор. да спроведат активности за корекција на состојбите, и Работата на групите од граѓанското општество на ова поле ветува дека ќе биде една од • Граѓанското општество може директно да најиновативните и најкорисните задачи на помогне во работата на финансиската граѓанското општество во неговата потрага по институција за контрола, преку својот доброто владеење. 100 ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ
ЕНДНОТИ
1 Прирачник за управување со јавната потрошувачка (Светска банка) (1998): http://www1.worldbank.org/publicsector/pe/handbook/pem98.pdf; J. Кроти, „Практични мерки за унапредување на интегритетот во царинските администрации“: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html; LINK A. Дас-Гупта, „Антикорупциска стратегија за администрирање на приходите“, Светска банка, Прелиминарна белешка 33, октомври, 1999: http://www1.worldbank.org/publicsector/tax/documents/PREMnote33.pdf; Шеетал, К. Чанд & Карл О. Моен, „Контролирање на фискалната корупција“, Меѓународен монетарен фонд, август, 1997; Светска банка, „E-влада: царинската реформа на Филипините“, Владеењето и реформа на јавниот сектор Џ. Гил, „Царина: изготвување на интегрирана антикорупциска стратегија“, во: Д. Кауфман, M.Ж. де Асис, П. Дининио (2001), „Подобрување на раководењето и на контролирањето на корупцијата: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm; Светска банка: „Помош до земјите при реформите во економските и во секторските политики“: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor05.htm; Веб-страница на ОЕЦД за оданочувањето: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html 2 Вито Танзи, „Корупцијата во светот: причини, последици, опфат и лекови“: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12- 98/tanzi.htm 3 Светска царинска организација: http://www.wcoomd.org/ie/En/en.html. СЦО има стратегија и програма за градење на интегритетот во царинските организации. Модел-кодексот на однесувањето на царинските службеници го вклучува следново: личната одговорност; почитувањето на законот; односите со јавноста; прифаќањето подароци, награди, пријателските гестови и попусти; избегнувањето конфликти на интереси; политичките активности; однесувањето во случаите кога се работи за парични средства; доверливоста и користењето на службените информации; користењето на службениот имот и услуги; приватните купувања на владиниот имот од страна на вработените; работната средина. 4 Сајмон Џонсон, Даниел Кауфман и Пабло Зоидо-Лобатон, „Корупцијата, јавните финансии и неофицијалната економија“, работен документ на Светска банка. 2169. 5 Танзи, Вито (1997), „Корупцијата во јавните финансии“, документ презентиран на Осмата меѓународна конвенција за борба против корупцијата, Лима, Перу: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html 6 Земјите од Г8 настојуваат да ја олеснат меѓународната трговија, да ги намалат трошоците за бизнисите и за владите и да го унапредат економскиот пораст. Заради остварување на овие цели, Царинската групација при Г8 настојува да ги поедностави барањата во однос на царинските податоци и истите да ги сведе на минимум, што ќе биде конзистентно со ефективната администрација со царинските надлежности, потоа да ги стандардизира барањата во однос на податоците и да го стандардизира форматот за изготвување на извештаите што ќе ги содржат овие податоци. Погледнете ја Иницијативата на Г7 за царинската стандардизација и за поедноставувањето на описите со едноставен јазик (КЈОТО Принципи за царинските податоци): http://www.wcoomd.org/ie/En/Topics_Issues/FacilitationCustomsProcedures/DataModelG7Initiative.html 7 За опис на реформите во Мароко, погледнете ги „Најдобрите практики во царинските реформи – лекции од Мароко“, Прелиминарни белешки бр. 67, април 2002: http://www1.worldbank.org/publicsector/tax/documents/PREMnote67.pdf; 8 Кодекс за однесување на Царината во Латвија: http://www.vid.gov.lv/eng/user/show.asp?ID=208&CId=30 9 Погледнете ја референтната книга на „Транспарентност интернационал“ 2000, Глава 23 – Добро финансиско управување: http://www.transparency.org/sourcebook/23.html 10 Погледнете ги Прелиминарните белешки на Светска банка 33 (погледнете погоре): http://www1.worldbank.org/publicsector/tax/documents/PREMnote33.pdf; 11 Мајкл Волер, „Преглед на управувањето со интегритетот на вработените во органите за прибирање приходи во Гана, Танзанија и во Уганда“ (TI-CIR, Лондон): http://www.transparency.org/working_papers/mwaller/integrity_management_review.html#summary 12 Фјелдстад, Од-Хелге (2003), „Борбата против фискалната корупција: лекции од танзаниските власти за прибирање на приходите во јавната администрација и развојот“ 23/2, стр.165-175; и Фјелдстад, Од-Хелге & Бертил Тунгоден (2003), „Фискална корупција: порок или доблест?“, World Development, книга 31 бр. 8, стр. 1473-1475 13 Во случајот со царинските реформи, може да постои процес составен од една фаза. Царинската декларација може да се достави до царинската служба, додека царинската администрација ќе ја обработи документацијата без натамошна потреба од контакт. 14 Адаптирано од „Практични мерки за унапредување на интегритетот во царинските администрации“ (претходно): http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html; и Улштајн анти-корупцискиот ресурсен центар, ЧПП: http://u4.no/document/faqs1.cfm 15 Светска царинска организација: http://www.wcoomd.org/ie/En/en.html 16 Хозе Ансон, Оливие Кадо и Марчело Олареага, „Тарифна евазија и царинска корупција: помага ли проверката пред испораката?“ http://www.econ.worldbank.org/files/30442_wps3156.PDF и Ноел Џонсон, „Посветеност на реформите на државната служба: спроведување на проверката пред испораката во различните институционални режими“, http://www.econ.worldbank.org/files/1714_wps2594.PDF 17 „Корупција и недозволената трговија: следење и спречување“: http://www.csd.bg/news/law/CorTREP_E.html 18 Декларацијата од Аруша, 1996 година, во врска со Бурунди, и Декларацијата од Аруша, 1999 година, во врска со правата на староседелските народи. 19 Светска царинска организација: http://www.wcoomd.org/ie/En/en.html 20 За целосен текст, погледнете www.wcoomd.org/ie/En/Topics_Issues/FacilitationCustomsProcedures/Revised%20Arush%20E- Print%20version.PDF 21 Царински упатства на Меѓународната трговска комора: http://www.iccwbo.org/home/statements_rules/statements/2003/customs_guidelines.asp 22 Втор круг на евалуација: Семинар за обука на стручните евалуатори на ГРЕКО: Информативни и работни документи: http://www.greco.coe.int/evaluations/seminar/DocsE.htm. Достапно и на руски јазик. 23 Кодекс на ММФ за добри практики на полето на фискалната транспарентност: http://www.imf.org/external/np/fad/trans/code.htm#code 24 Вонбуџетските сметки се вообичаени во многу земји. Некои имаат легитимитет и се формираат заради конкретни цели (пензии, фондови за патишта, итн.). Другите се осмислени така што ќе ги намалат политичките и административните контроли кои е поверјатно да се јавуваат заедно со потрошувачката во рамките на буџетот Во некои земји, странската помош и средствата од ТРАНСПАРЕНТНОСТ НА ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ 101
продажбата на националните ресурси, исто така, се канализираат на посебни сметки, кои обично се помалку транспарентни и помалку се контролираат одколку парите што минуваат низ буџетските канали, кои честопати си го наоѓаат патот до незаконските употреби или до џебовите на службениците. Вито Танзи, „Корупцијата во светот: причини, последици, опфат и лекови“: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.htm 25 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/key_standards_for_sound_financial_system.html 26 Десетта меѓународна конференција за борба против корупцијата: http://www.10iacc.org/content.phtml?documents=102&art=177 27 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_9.html 28 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_10.html 29 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_12.html 30 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_11.html 31 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_17.html 32 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_18.html 33 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_19.html 34 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_7.html 35 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_24.html 36 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_30.html 37 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_28.html 38 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_4.html 39 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_52.html 40 Форум за финансиска стабилност: http://www.fsforum.org/compendium/compendium_of_standards_2_72.html 41 Ворен Крафчик, „Каква може да биде улогата на граѓанското општество и на парламентот во зајакнувањето на функцијата на надворешната ревизија?“: http://www.internationalbudget.org/auditorgeneral.htm 42 Проект „Отворен буџет“: http://www.pskov.org.ru/budget/ 43 Проект „Меѓународен буџет“: http://www.internationalbudget.org/groups/croatia.htm ГЛАВА 9│ ЈАВНИ НАБАВКИ 103
Неколку активности создаваат поголемо искушение 1. Набавката на стоки и на услуги за секое ниво или нудат повеќе можности за корупција отколку на власт се регулира со Законот на 1 набавките во јавниот сектор. Парламентот и со провинциските закони, кои содржат одредби за именување на независни и Набавката на стоки и на услуги од страна на јавните непристрасни одбори за тендери што ќе тела во просек изнесува од 15 до 25 проценти од работат на ваквите набавки. бруто домашниот производ (БДП) на една земја, а во некои земји дури и повеќе. Во апсолутни услови, ова 2. Тендерскиот систем на којшто упатува значи потрошувачка на трилиони долари секоја подделот (1) ќе биде праведен, јавен и година. Не изненадува фактот што голем број играчи конкурентен, а одборите за тендери на барање се во големо искушение да манипулираат со ги изнесуваат причините за нивните одлуки до процесите заради сопствена приватна корист, заинтересираните страни. изнудувајќи пари и други услуги од понудувачите, поткупувајќи ги агентите за набавка и доделувајќи 3. Ниту еден државен орган и ниту еден член на договори на пријатели и на роднини. Еден некој државен орган или некое друго лице не неодамнешен судски случај во Лесото ги открил смее да се меша во одлуките и во работењето практиките на индустријализираните фирми кои се на одборите за тендери. здружиле за да поткупат некој виш службеник за набавки во една земја во развој. Резултат на овој 4. Сите одлуки на одборите за тендери треба да случај беа серија обвиненија, големи парични казни се документираат. и изгледи за забрана на мултинационалните корпорации во проектите финансирани од страна на Корупцијата во набавката понекогаш се смета за Светска банка насекаде во светот за одреден 2 појава што се среќава само во земјите кои имаат временски период. слаби влади и слабо платен персонал. Сепак, Дискутабилно е прашањето дали корупцијата во високоразвиените земји со долга традиција на јавните договори е навистина највообичаената демократија последниве години јасно покажаа дека форма на јавна корупција, но таа е несомнено корумпираните практики за набавка можат да станат алармантно широко распространета. Речиси е интегрален дел од начинот на којшто работат. Ниту сигурно дека е најјавната, а можеби и најштетната корупцијата во набавката не е ексклузивен домен на форма на корупција за јавното добро. Таа била купувачот кој ги контролира конците на новчаникот. причина за безбројни отпуштања на високи Тоа може лесно да се иницира и од страна на функционери, па дури и за падот на некои влади. снабдувачот или изведувачот, кој дава непобарана Таа е извор на астрономски загуби во јавната понуда. потрошувачка, која во некои случаи се проценува на 30 или повеќе проценти од вкупните трошоци за набавка. Таа е моторот за голем дел од корупцијата ПРИНЦИПИ НА ФЕР И ЕФИКАСНА НАБАВКА во финансирањето на политичките партии. Сепак, за жал, за неа повеќе се зборува, отколку што се Набавката треба да биде економична. Таа треба да 3 резултира со најдобар квалитет на стоки и услуги за реагира. одредена платена цена. При донесувањето на За луѓето кои не се специјалисти, постапката за одлуките за набавки, треба да се оценат и цената и набавка се чини сложена, па дури и мистериозна. Со квалитетот; ниту еден фактор не треба сам да нив се манипулира на многу различни начини и без влијае врз конечната одлука. голем ризик од откривање. На обете страни од трансакцијата лесно се наоѓаат подготвени и Цената на стоката или на услугата треба да се согласни соработници. Потребна е посебна грижа, толкува како нејзината „оценета цена“, што значи бидејќи луѓето кои купуваат (или оние кои го дека се земени предвид дополнителните фактори, изведуваат процесот на набавка или ги одобруваат како што се оперативните трошоци, одлуките) трошат владини, ,а не сопствени расположливоста на резервните и деловите за средства. замена, како и на капацитетите за сервисирање.
Значењето на јавната набавка е толку големо што Одлуките за доделување договор треба да бидат Јужна Африка и дава посебно внимание во Уставот фер и непристрасни. Јавните средства не треба да од 1994 година. Делот 187 пропишува дека: се користат за правење услуги. Стандардите и спецификациите мора да бидат недискриминирачки. 104 ЈАВНИ НАБАВКИ
Снабдувачите и изведувачите треба да се изберат • Снабдувачите/понудувачите или изведувачите врз основа на нивните квалификации и според од земјата-домаќин можат понекогаш да вредноста на нивните понуди. Треба да постои имаат право на претпочитање, изразено како еднаков третман на сите потенцијални снабдувачи процент на вредноста на договорот (на во однос на крајните рокови и доверливоста. пример, Светска банка го дефинира ова како 15 проценти од договорите за стока, 7,5 Притоа, на ум треба да се имаат неколку барања: проценти за договорите за работа). Ова претпочитање обично се објавува во поканата • Процесот на набавка треба да биде за доставување понуди. транспарентен. Барањата за набавка и правилата и критериумите за донесување на • За изведувачите, често постои барање за одлуката треба да бидат лесно достапни за претквалификација. (Објаснето подолу во сите потенцијални снабдувачи и изведувачи, а текстот) се претпочита да бидат објавени како дел од поканата за поднесување понуди. Отворањето • За консултантите, обично постои краток на понудите треба да биде јавно, а сите одлуки список на оние кои се поканети да достават треба целосно да се евидентираат во писмена понуда. Списокот треба да го изготви форма. набавувачот, а не институцијата што финансира. На овој начин се избегнуваат • Процесот на набавка треба да биде ефикасен. скапите подготвителни напори од страна на Правилата за набавка треба да ги одразуваат премногу консултанти, кога само еден може да вредноста и сложеноста на работите што се го добие договорот. Краткиот список мора да набавуваат. Постапките за набавките со мала има географска разноликост (обично не повеќе вредност треба да бидат едноставни и брзи, а од двајца изведувачи од една земја). како што се зголемува вредноста и сложеноста на набавката, ќе биде потребно • Може да се поттикнат и странските повеќе време и посложени правила, со цел да се консултанти, кои ќе вклучат консултанти од осигури почитување на принципите. Одлуките земјата-домаќин-во најмала рака за еден дел од за набавка за поголемите договори можат да работата и, исто така, може да се охрабрат и наложат ревизија од страна на комитет; заедничките потфати, кои вклучуваат сепак, бирократските интервенции, треба да странски и локални консултантски фирми. бидат сведени на минимум. Кога Обединетите нации финансираат проект, • Одговорноста е од суштинско значење. набавувачот во најголем број случаи е самата ОН. Постапките треба да бидат систематски и Иако, ОН главно применуваат слични стандарди за зависни, а треба да се водат и досиеја што ги набавка како оние опишани погоре, се прават објаснуваат и ги оправдуваат сите одлуки и посебни напори да се набавува од земјите-донатори, постапки. кои во минатото имале диспропорционално мал дел од набавките на ОН. Таа се обидува да прави • Треба да се поттикне компетентноста и набавки и од земјите каде што има големи износи на интегритетот. Ова ги тера снабдувачите и неконвертибилни фондови. изведувачите да ги дадат своите најдобри понуди, а тоа - за возврат - доведува до уште Јасно е дека поткупот и корупцијата не треба да подобро извршување на набавката. бидат неопходен дел од работењето. Искуството Набавувачите кои не успеваат да ги исполнат покажува дека може да се стори многу во насока на високите стандарди на одговорност и тоа да се ограничат корумпираните практики за праведност многу брзо се идентификуваат набавка доколку постои желба и волја да се стори како лоши партнери за работа. тоа. Со цел да се разбере кој е најдобриот начин да се справите со корупцијата при набавката, корисно е Кога еден проект се финансира од страна на прво да се има разбирање за тоа како се случува меѓународните финансиски институции, обично се таа. применуваат дополнителни барања:
• На снабдувачите, изведувачите и на консултантите од различни земји особено на КАКО КОРУПЦИЈАТА ВЛИЈАЕ НА НАБАВКАТА оние од земјите-членки на донаторската институција, мора да им се даде фер шанса да Договорите вклучуваат набавувач и продавач. Секој учествуваат во процесот на давање понуди. учесник има различни начини на корумпирање на ЈАВНИ НАБАВКИ 105
процесот на набавка во секоја фаза од самиот околности, мотивацијата за оваа измама често е да процес. се олесни корупцијата.
Дури и кога постои конкуренција, сепак е можно Пред да се доделат договорите, набавувачот може: резултатот да се сврти во правец на • да изготви спецификации со кои ќе се фаворизираниот снабдувач. Доколку само фаворизира посебен снабдувач; малкумина знаат за можноста за доставување понуди, конкуренцијата се намалува, а шансите за • да ги ограничи информациите за можностите победа на фаворизираната страна се зголемуваат. за добивање договори; Една тактика е да се објави известување за тендерот во мал медиум со незначителен тираж, кој • да тврди дека е итно, како изговор за ги задоволува барањата за рекламирање, но нема доделување на договор на еден изведувач, без претходен конкурс; да го видат потенцијалните доставувачи на понуди. Доставувачите на понуди кои соработуваат во • да ја прекрши доверливоста на понудите на измамата, добиваат информации од прва рака. снабдувачите; Конкуренцијата на доставувачи на понуди може да се ограничи и со воспоставување на несоодветни • да ги дисквалификува потенцијалните или непотребни барања за прет-квалификација, а снабдувачи преку несоодветни барања за потоа да се дозволи свои понуди да достават само претквалификација, и избраните фирми. Повторно, претквалификацијата, • да зема мито. доколку се изведе правилно, е перфектно соодветна постапка со која може да се осигури дека Во исто време, снабдувачите можат: понудувачите го имаат вистинското искуство и способности за да ги изведат барањата од • да заговараат да ги фиксираат цените на договорот. Сепак, доколку стандардите и понудата; критериумите за квалификација се произволни или неточни, тие можат да станат механизам за • да промовираат дискриминаторски технички исклучување на конкурентните, но непосакувани стандарди; понудувачи.
Упорните но непосакувани страни кои успеваат да ги • несоодветно да се мешаат во работата на поминат овие пречки сепак можат ефективно да се оценувачите, и елиминираат, по пат на изготвување на спецификации што одговараат на конкретен • да нудат мито. снабдувач. Користењето на марката и бројот на моделот на опремата од претпочитаниот снабдувач Најдиректниот приод за корумпирање на процесот е премногу очигледно, но исти резултати можат да на набавка е да се успее договорот да и се додели се постигнат и со вклучување на конкретни на посакуваната страна со директни преговори и без димензии, капацитети и тривијални карактеристики конкуренција. Дури и во системите за набавка кои се на дизајнот, кои може да ги исполни само базираат на конкурентни постапки, обично постојат фаворизираниот снабдувач. Неуспехот на исклучоци каде што се дозволуваат директни конкурентите да ги задоволат овие карактеристики, преговори. На пример: кои обично не влијаат врз она што е од суштинска • во случаи на екстремна итност поради важност во поглед на постигнатиот ефект, се катастрофи; користат како тактика за да се одбијат нивните понуди бидејќи „не одговараат“. • во случаи кога постои ризик по националната безбедност; Конкурентното понудување за договори може да функционира само доколку понудите се чуваат во • кога се јавуваат дополнителни потреби, а веќе тајност до закажаното време за утврдување на има постоечки договор, и резултатите. Едноставен начин за претходно • кога постои еден снабдувач кој може да ја утврдување на резултатот е набавувачот да ја задоволи конкретната потреба. прекрши доверливоста на понудите, и на претпочитаниот снабдувач да му ги каже цените за Се разбира, сите договори со еден извор не се тој да може да достави пониска понуда. корумпирани. Во некои случаи, директните Механизмите не се тешки, особено доколку на преговори за договор можат да бидат понудувачите не им е дозволено да бидат присутни најсоодветниот тек на постапување. Сепак, доколку на отворањето на понудите. се тврди дека навистина не постојат оправдувачки 106 ЈАВНИ НАБАВКИ
Овој процес може да биде потранспарентен доколку • да не успее да ги спроведе стандардите за некоја НВО која врши надзор е присутна на квалитет, количествата или другите стандарди за работа според договорот; отворањето на документите за тендерот.
• да ги пренасочи испорачаните стоки за Конечната можност за искривување на резултатот на повторна продажба или за приватна употреба, конкурентното понудување се јавува во фазата на и евалуација и споредување на понудите. Кога се изведува одговорно, евалуацијата претставува • да бара други приватни придобивки (патувања, објективна анализа за тоа како секоја понуда школарина за децата, подароци и сл.). одговара на барањата од документите за понуда и Од своја страна, бескрупулозниот изведувач или за утврдување на најдобрата понуда. Доколку снабдувач може: намерата е доделувањето да се насочи кон фаворизираниот понудувач, процесот за евалуација • да ги фалсификува сертификатите за квалитет или стандардите; нуди речиси неограничени можности за тоа. Доколку е неопходно и доколку не се спречени во тоа, • фактурите да бидат пренаплатени или евалуаторите можат да измислат сосема нови недоплатени, и критериуми за одлучување што е „најдобро“ кои потоа ќе ги применат субјективно, со цел да ги • да ги поткупува лицата кои се најмени да добијат „вистинските“ резултати. Во овој процес тие вршат надзор. честопати се помогнати со издавање на документи Доколку продавачите дале поткуп или, пак, понудиле за понуди кои се намерно неодредени и нејасни во нереално ниски цени во понудата, со цел да го поглед на барањата што мора да се исполнат и за добијат договорот, нивните можности да ги повратат тоа како ќе се донесе одлуката за избор. овие трошоци се јавуваат во текот на изведбата на договорот. Повторно, иницијативата може да дојде Овие техники се само кус преглед на некои од од обете страни, но за да успее, корупцијата бара начините на кои еден набавувач може да го или активна соработка или небрежност во корумпира процесот на набавка. извршувањето на должностите, од друга страна.
На крај, бескрупулозните снабдувачи може со Би било погрешно да се мисли дека купувачите се нискоквалитетни производи да ги заменат оние секогаш виновната страна. Исто толку често, тие се производи кои претходно биле барани или понудени оние кои се корумпирани од страна на продавачите, во нивната понудата. Тие можат да ги иако можеби без соодветниот отпор. фалсификуваат количествата стоки или услуги кои биле испорачани, кога ќе ги поднесат барањата за Со мито и со друг поттик, продавачите можат да ги исплата, и да им платат уште мито на лицата охрабрат купувачите да преземат некоја од задолжени за надзор на договорот, наведувајќи ги постапките опишани погоре. Покрај тоа, тие може да да замижат пред несовпаѓањата. Освен заговараат со другите продавачи да одлучат која прифаќањето на митото и неуспехот да се страна ќе го добие договорот и потоа соодветно да спроведат стандардите за квалитет и за изведба, ги фиксираат нивните цени – познато како купувачите можат да ги пренасочат испорачаните „лажирање на понудите“ – со договорена исплата за стоки и услуги за приватна употреба или за повторна продажба. оние кои загубиле. Ова може да се направи без знаење на купувачот и, доколку се направи паметно, може никогаш да не предизвика сомневања, освен ПРИФАЌАЊЕ ПОДАРОЦИ ако не се повторува. Дури и тогаш, може да биде тешко да се докаже, а уште потешко да се казни. Некои подароци за јавните службеници се прифатливи, додека оние подароци кои можат да Но приказната не завршува со доделувањето на создадат чувство на обврска не се. Подароците договорот, иако тоа е фазата кога повеќето луѓе наменети за мито можат да имаат различна форма – мислат дека се дискутира за корупција на процесот ручек, билет за некој спортски настан, часовник на набавка. Навистина, најсериозните и најскапите ролекс, акции во некоја компанија, летување надвор форми на корупција можат да се случат по од земјата, школарина за дете и сл. доделувањето на договорот, за време на фазата на Проценката на ваквите практики како „корпоративна изведување. Тогаш купувачот на стоки и услуги забава“ може да зависи од тоа дали лицата може: одговорни за надзор се во позиција да ги ЈАВНИ НАБАВКИ 107
набљудуваат последиците од однесувањето на • Од службениците на позиции кои се вклучуваат нивните службеници за набавка. Исто така, во набавката и во други договорни активности релевантно е и тоа дали одреден службеник за треба да се бара да потпишат заклетва дека набавка се дисквалификува себеси од идните нема да бараат или да прифатат вредни работи кои како факт или перцепција би ситуации кои ја вклучуваат предметната фирма. можеле да влијаат на практикувањето на Освен тоа, битно е и тоа дали сите компании за кои владината дискреција, и постои веројатност дека ќе ја добијат зделката се однесуваат на сличен начин, така што не се создава • Службениците ќе бидат информирани и обврска да се претпочита еден понудувач наспроти обучени за тоа како да ги применуваат друг. Уште повеќе, нивоата на гостопримство што се правилата за службено однесување. очекувани и вообичаени, а не создаваат чувство на обврска, можат значително да варираат од едно општество до друго. ВРАБОТУВАЊЕ ПО ИЗВРШУВАЊЕТО НА Она што е јасно неприфатливо е кога даденото ЈАВНАТА ФУНКЦИЈА гостопримство е прекумерно, како што се летувањата со сите платени трошоци за Клучна област на корупцијата – и предмет на сè службеникот за набавка и за неговиот поголема загриженост – е практиката на сопружник/сопружничка. Подискутабилни подароци корпорациите да им нудат вработување на јавните се, на пример се ручеците или празничните службеници со кои службено соработувале, откако подароци, иако дури и во таква ситуација, им завршила јавната служба. Јасно, важни се прифаќањето на навидум тривијални подароци и прописите што го уредуваат вработувањето на гостопримство може, со текот на времето, да доведе службениците по заминувањето од јавниот сектор. до ситуации во кои службеникот може не сакајќи да Ниту е практично, ниту пак е разумно, да се биде фатен во стапица од страна на дарителот. инсистира на тоа поранешните јавни службеници да не се впуштат во комерцијална дејност по нивното Линијата на разграничување обично се наоѓа во заминување од функција. Сепак, цели мрежи на моментот кога подарокот го става примателот во корупција можат да бидат конструирани од страна на одредена обврска кон дарителот. Овој момент се надворешните снабдувачи, не само со мито во разликува од едно до друго општество, но најчесто готовина или со скапи летувања во странство, туку и се дефинира во однос на готовина (или со ветување профитабилни вработувања за гостопримство), коешто мора да се пријави како службениците откако ќе се пензионираат. премногу за одредена фигура. Обидите да се направи разлика меѓу приватното и јавното Јавните службеници, благословени со богато гостопримство, обично предизвикуваат работно искуство и со помалку од задоволувачка контроверзност и затоа е најдобро да се пензија, паѓаат во искушение да прифатат избегнуваат. вработување кај поранешните снабдувачи. Често, во ваквите аранжмани нема ништо погрешно. Поентата е дека службениците за набавка секогаш Навистина, тоа може да биде конструктивен и се изложени на ризик и треба внимателно да се корисен начин за да се осигура дека заедницата набљудуваат. Секој знак дека тие живеат над нема целосно да го загуби вредното искуство. нивните примања е очигледно црвено знаменце. Но, тоа е подложно на злоупотреба. На пример, Владата треба да има јасни правила за службеното еден службеник кој ја напушта јавната служба може однесување, кои утврдуваат дека: со себе да го понесе деталното познавање на • Службениците (и членовите на нивните владината стратегија за преговарање договори семејства) не смеат да прифатат ништо којашто треба да се случи, како и доверливите вредно од поединци или од компанија која е во дискусии што можеби биле одржани од конкурентите договорни односи со министерството или со на новиот работодавец на службеникот. Во таков одделот каде што работат. случај, тоа не му служи ниту на јавниот интерес, ниту на приватниот сектор. • Треба да се воведат и да се спроведат правила за јавно откривање на средствата, обврските Ветувањето за вработување по пензионирањето и на приходот на високите службени лица. може да се искористи и од страна на Необјаснетото богатство на службениците бескрупулозните деловни субјекти, како „засладувач“ треба да биде сигнал за истрага. за да се добијат договорите, а тоа нема да се појави во ниту едно набљудување на средствата или на • Секој сомнеж во незаконското работење на приходите. Иако не е ниту праведно, ниту пожелно друг службеник мора да се пријави, а комплетно да се забрани повторното вработување службениците да се заштитат при на службениците по пензионирањето од јавната извршувањето на оваа должност. 108 ЈАВНИ НАБАВКИ
служба, некои видови вработувања се јасно Една од најголемите аномалии во законите за борба спротивни на јавниот интерес. На пример, еден против корупцијата во однос на јавните набавки е министер или висок службеник може да ја напушти тоа што повеќето земји јасно забрануваат поткуп владината служба во момент кога се одвиваат дома, но многу од нив сè уште молчат кога нивните преговори за голем проект за јавни работи. извозници поткупуваат службеници во странство, па Очигледно, би било несоодветно тоа лице веднаш дури и ги наградуваат со отпишување на данок. да прифати вработување во некоја од компаниите што конкурирале на тендерот или активно Во најдобар случај, ова се оправдува со погрешната преговараат со владата. (Ограничувањата на замисла за она што е неопходно за успешен вработувањето по напуштањето на јавната служба меѓународен бизнис. Во најлош случај, тоа го се разгледани во Глава 3) одразува циничниот и покровителски поглед на она што е добро за другите. Соединетите Американски Држави имаа Закон за корумпираните практики во 4 ШТО МОЖЕ ДА СЕ СТОРИ ПРОТИВ странство од 1977 година , кој во своите домашни КОРУПЦИЈАТА ВО НАБАВКАТА? закони конкретно дефинираше дека поткупувањето на странските службеници заради добивање или Транспарентноста треба да одигра две улоги во одржување на бизнисот4, се смета за кривично дело, борбата против корупцијата при јавните набавки. дури и кога овие настани се случуваат надвор од Прво, постои можност процесот да се направи колку земјата. Неодамна, Конвенцијата за борба против што е можно поотворен. Ова вклучува објавување на поткупувањето на странските функционери во сите повици за тендер (и во весниците и во меѓународните деловни трансакции на ОЕЦД , со 5
трговските документи за кои постои веројатност дека којашто се забранува корупцијата во меѓународните ги читаат сите можни учесници на тендерот ) и на бизниси, вклучувајќи ги и функционерите, во Интернет, и дека двете се направени навреме. суштина цели кон интернационализирање на Второ, постои и јавно откривање, кое е најмоќната приодот на САД. алатка. Медиумите можат да имаат суштинска улога во создавањето на јавната свест за корупцијата во Следното правно барање е цврста и конзистентна процесите на набавка и во генерирањето поддршка рамка којашто ги воспоставува основните принципи за корективните постапки. Доколку на јавноста и се и практики што треба да се почитуваат во јавните дадат непријатните и незаконските детали за набавки. корупцијата – кој бил вклучен, колку било платено, колкави се трошоците на даночните обврзници – и Тоа може да се јави во повеќе облици, но постои сè доколку таа продолжи да слуша за сè повеќе и поголема свесност за предностите од постоење на повеќе случаи, тешко е да се замисли дека луѓето еден унифициран кодекс за набавка, кој јасно ги нема да дојдат и да бараат реформа. Навистина, во поставува основните принципи, а тоа се дополнува долговоспоставените демократии, перцепциите на со детални правила и прописи во рамките на јавноста за „корумпираноста“ довеле до негласање агенциите за спроведување. Голем број земји ги за тие влади. Во новите демократии, не е консолидираат постојните закони, кои често се невообичаено опозициските кандидати да ја развиле на хаотичен начин во еден ваков кодекс. наследат власта, кога администрацијата во заминување била извалкана со корупција. Ова Последниве години, некои од најголемите најчесто се случува на полето на склучување мултилатерални агенции за развој го поддржаа договори на владата. изготвувањето на националните кодекси за набавка во земјите на кои им позајмуваат и ги поттикнаа Владините функционери насекаде во светот организациите да ги спроведат. Со години, секоја од откриваат дека даночните обврзници јавните овие институции кои позајмуваат има сопствени фондови сè уште ги сметаат за свои пари и не правилници за набавка, кои позајмувачите имаат сакаат да гледаат како тие се трошат залудно. обврска да ги следат, кога им се доделуваат Јавноста, се разбира, е особено несреќна кога гледа договори финансирани од нивните заеми. Овие дека нејзините пари одат во џебовите на другите, правилници, всушност, имаа значајна улога во како награда за корумпираните практики. Откако ќе оформувањето на она што денес е нашироко се создаде поддршка за реформа на практиките за прифатено како стандарди за добра меѓународна набавка, проблемот може да се нападне од сите практика за набавка. страни. Обично, почетна точка ќе биде зајакнувањето на правната рамка, започнувајќи со За жал, правилата применети од страна на донесување на закон за борба против корупцијата мултилатералните агенции за развој не влијаат кој има вистинска моќ и ефективни санкции. директно на корупцијата во набавката за проекти финансирани преку други извори. Сепак, неодамна, ЈАВНИ НАБАВКИ 109
развојните банки признаа дека во најдобар интерес понуди, а набавувачот да ги оцени и да ја избере на нивните земји-членки е постоењето на најдобрата. Овие чекори од почетокот до крајот национални политики и постапки што ги обично траат шест месеци. Планирањето на применуваат овие стандарди во другите форми на набавката мора да се осигури дека го зема предвид набавка. Поддршката од банките вклучува потребното време и мора да започне доволно рано, финансиска и техничка помош за земјите кои се за да се осигура дека стоките и услугите ќе бидат подготвени да преземат реформи во набавката и во подготвени тогаш кога ќе биде потребно. Секој институционалниот развој. притисок за „итни“ одлуки треба да се избегнува.
ТРАНСПАРЕНТНИ ПОСТАПКИ ОТВОРАЊЕ НА ПОНУДИТЕ
Надвор од правната рамка, следната одбрана од Еден од клучевите за транспарентност и праведност корупцијата е пакет од отворени, транспарентни е набавувачот да ги отвори понудите во одреденото постапки и практики за спроведување на самиот време и на одредено место, во присуство на сите процес на набавка. Досега никој не открил подобар понудувачи или нивни претставници кои сакаат да одговор од постапките за избор на снабдувач или присуствуваат. Практиката на јавно отворање на изведувач, базирани на вистинската конкуренција. понудите, кога сите слушаат кој доставил понуда и кои се понудените цени, го намалува ризикот дека Сложеноста или едноставноста на постапките ќе доверливите понуди ќе протечат до другите, ќе зависи од вредноста и од природата на стоките или бидат занемарени, променети или изманипулирани. услугите што се набавуваат, но упатствата во сите случаи се слични : Некои власти даваат отпор на ваквата форма на јавни понуди, аргументирајќи дека истите резултати • Јасно и правилно објаснете што се набавува;. можат да се постигнат и со тоа што понудите ќе ги отвори официјална комисија на набавувачот без • Објавете ја можноста за доставување на присуство на понудувачите. Јасно е дека ова ги нема понудите; истите предности на перципираната отвореност и
• Воспоставете фер критериуми за селекција на праведност, особено затоа што нашироко се верува, снабдувачите и/или на изведувачите; а тоа е и чест случај, дека набавувачот е учесник во корумпирани практики. • Примете понуди од одговорни снабдувачи.
• Споредете ги понудите и утврдете која од нив ОЦЕНУВАЊЕ НА ПОНУДИТЕ е најдобра и е во согласност со претходно утврдените правила за селекција, и Оценувањето на понудите е еден од чекорите во процесот на набавка за кој е најтешко да се изведе • Доделете го договорот на избраниот коректно и праведно. Во исто време, тоа е еден од понудувач без да барате намалување на најлесните чекори што можат да се изманипулираат, цените или други измени во понудата што доколку некој сака да го насочи доделувањето кон победила. некој фаворизиран снабдувач.
За мали договори, снабдувачите можат да се Оценувачите можат да ги одбијат непосакуваните изберат со многу едноставни постапки кои ги следат понуди поради тривијални процедурални работи – овие принципи. Сепак, главните договори треба да поправки, неозначување на страница – или поради се доделат со примена на формален тендерски отстапувања од спецификациите за кои тие процес со конкуренција, кој вклучува внимателно одлучуваат дека се значајни. Откако ќе се подготвени спецификации, инструкции за прегледаат понудите и доколку никој не ги спречи, оценувачите можат да откријат сосема нови понудувачите и предложените услови за договорот, размислувања што треба да се земат предвид при вклучени во пакетот документи за понуда што изборот на победникот. Критериумите за оценување обично им се продава на заинтересираните страни. на понудите можат да бидат толку субјективни и да им недостигаат објективни мерки, така што Подготовката на ваквите документи може да потрае оценувачите можат да го произведат посакуваниот со месеци, а можеби ќе бидат потребни уште повеќе резултат. месеци за снабдувачите да ги подготват своите 110 ЈАВНИ НАБАВКИ
Сево ова аргументира во насока на потребата во фаворизиран од страна на министерот и, во најмала документите за понудата да бидат јасно рака, ниво на плата што нема да ги стави прецизирани критериумите за оценување на службениците во искушение да прифатат поткуп за понудите, како и за потребата од непристрасен да ги задоволат основните потреби на своето орган за ревизија, кој ќе ја провери разумноста на семејство. Доколку се развие компетентен кадар за постапките на оценувачите. Првите им набавка, а постојат одреден број места каде што тоа овозможуваат на понудувачите однапред да е постигнато, синџирот на органи за одобрување, со приговараат, доколку сметаат дека критериумите не придружните одложувања и со другите опасности, се соодветни, а второто обезбедува дополнително може да се сведе на минимум. осигурување дека оценувањето било спроведено на соодветен начин. НЕЗАВИСНИ ПРОВЕРКИ И РЕВИЗИИ
ДЕЛЕГИРАЊЕ НА ОВЛАСТУВАЊАТА Ништо од сево ова нема за цел да сугерира елиминирање на сите независни проверки и Принципот на независни проверки и ревизии е ревизии, затоа што тие имаат важна улога. Сепак, широко прифатен како начин за откривање и за постојат некои земји каде што големиот број фази на коригирање на грешките или за намерна ревизија и на одобрување се вградени во процесите, манипулација, и има важно место во јавните така што системот е буквално парализиран. Во набавки. За жал, некои го користат и за создавање некои од нив, е невозможно да се додели голем на повеќе можности за корупција. Делегирањето на договор за помалку од две години од времето кога овластувањата за одобрување договори е област се добиени понудите. која оправдува одредена дискусија.
Навидум, образложението за делегирање е ОТВОРЕНИ РАСПРАВИ убедливо. Пониските органи можат да донесат одлуки за многу мали набавки, но повисоките Искуството од сè поголем број земји покажува дека функционери треба да ги ревидираат и да ги серијата отворени расправи со добар публицитет одобрат овие одлуки кога станува збор за претставува особено ефективно средство за поголемите договори. Колку е поголема вредноста ширење на информации и за добивање придонес од на договорот, толку повисок треба да биде органот јавноста и поддршка за голем проект. За изградбата за одобрување. Агентот за набавка мора да ја на нова линија на подземната железница во Буенос одобри набавката на бироа, директорот мора да ја Аирес, на пример, беа одржани три големи јавни одобри набавката на компјутери, министерот мора расправи, на кои градоначалникот на Буенос Аирес да ги одобри одлуките за набавки поврзани со ги изнел плановите и побарал коментари и предлози изградбата на патиштата, а претседателот може да за теми како што е локацијата на линијата, треба да ги одобри одлуките поврзани со изградбата локацијата и дизајнот на станиците и процесот на на браната. избор на градежни компании. Расправите беа оценети како мошне успешни и беа пренесувани во Во некои земји и организации, овој систем живо на локалните телевизиски станици и снимени функционира без проблеми. Во други земји пак, каде за подоцнежно упатување. што доделувањето на договорите е главниот начин за збогатување, што значи дека на секој чекор може да се бара прогресивна исплата, колку повисоко ПАКТОВИ ЗА ИНТЕГРИТЕТ води патот, толку е поголем процентот што се бара. Случајно, тоа значи дека колку е поголем договорот, „Пактовите за интегритет” се спогодби меѓу толку подолго ќе биде одложувањето за донесување потенцијалните понудувачи и органот што го на одлуката. Сево ова укажува на уште еден потпишува договорот, во кои сите страни се суштински елемент за намалување на корупцијата: договараат за правилата на посебната практика и се 6 добро обучено, компетентно и искрено тело од согласуваат да не поткупуваат. Тие се преговараат државни службеници за извршување на набавките. со заинтересираните понудувачи за одреден владин договор. Откако ќе се отвори тендерскиот процес, Воспоставувањето на една ваква група налага процесот им се објаснува на сите заинтересирани долгорочна заложба, што никогаш целосно не се понудувачи и се одржува состанок на кој се поканети завршува. Тоа налага редовна обука и програми за сите понудувачи, со цел да се разговара за можен повторна обука, за со сигурност да се знае дека пакт. На состанокот е присутен и органот што го човек нема да ја загуби работата доколку склучува договорот, освен доколку не постои изведувачот што го добил договорот не е оној што е ЈАВНИ НАБАВКИ 111
веројатност дека неговото присуство ќе ги спречи поплаки прво до властите, а да излезат пред понудувачите слободно да зборуваат. јавноста само кога во разумен временски период не е преземена корективна постапка; Пактовите за интегритет обезбедуваат именување на независен арбитер кој ќе ги решава сите поплаки • Набљудувачите треба да бидат подготвени да покренати против страните што се вклучени во понудат ограничена заклетва за доверливост процесот. Арбитерот има одврзани раце да во однос на одредени видови сопственички донесува одлуки, доколку треба да се изречат деловни информации, и санкции во случај на наводно тврдење за лошо професионално работење (функцијата на арбитерот • Набљудувачите треба да ги прегледаат и да имаат целосен пристап до тендерските и санкциите се утврдени во пактот). документи, извештаите за оценување, одлуките за избор на доделувањето и до Доколку процесот добие доволна поддршка од извештаите од супервизијата на можните понудувачи, текстот на пактот за спроведувањето - и технички и финансиски. интегритет го потпишува службеникот со највисок Тие треба да учествуваат на состаноците и ранг во органот што го склучува договорот и да имаат право да поставуваат прашања. претставниците на соодветните понудувачки компании кои имаат највисок ранг. Сепак, треба да се забележи дека граѓанското општество не е секогаш во можност да привлече висок степен на експертиза што повремено е потребна, а може да бидат потребни и аранжмани со МОНИТОРИНГ ОД СТРАНА НА ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО кои ќе се осигури дека тоа може да се обезбеди од независен извор. Во голем број земји, граѓанското општество беше во можност да преземе активна улога во мониторингот Исто така, треба да се забележи дека на граѓанското на јавните набавки и да и гарантира на јавноста дека општество општо му недостигаат капацитети за да сè поминало онака како што треба. ги набљудува настаните што следуваат по одобрувањето на еден договор, кога - мошне често - Во вакви случаи, треба да се применат следниве се јавуваат варијации на цената и на критериуми: спецификациите, со што ефективно се нарушува наводниот интегритет на одобрувањето на • Набљудувачите треба да бидат високо договорот, на прво место. почитувани лица со беспрекорен интегритет;.
• Набљудувачите треба да поседуваат (или да КОРИСТЕЊЕ НА ИНТЕРНЕТ имаат лесен пристап до) потребната професионална експертиза; Интернетот е уште еден моќен инструмент за борба против лошата професионална практика. Неколку • Кога претставниците на локалното граѓанско земји (Мексико, Чиле, Колумбија, а од неодамна и општество ја немаат потребната Австрија), како и голем број големи општини (на пр. експертиза, веднаш треба да се договори Сеул, Кореја), целиот информативен систем за експертиза однадвор, вклучително и, тогаш набавка го ставија на веб и дозволија слободен кога е потребно, експертиза од странство. пристап до тие информации. Сепак, имаше аргумент Без експертиза, можеби, нема да се откријат дека обезбедувањето ваков пристап до одредени проблемите, нема да се поднесат информации за владините набавки може да го професионални корективни предлози, а наруши квалитетот и да загрози цели проекти. набљудувачите нема да ја стекнат почитта на службениците; Системот на градот Сеул, Он-лајн постапки за зајакнување на граѓанските апликации (OPEN), беше • Индивидуалните набљудувачи не треба да изготвен за да се постигне транспарентност во бидат предмет на вето од страна на владата; администрацијата на градот и за да се спречат непотребните одложувања или злоупотребата на • Набљудувачите треба да имаат слободен и граѓанските работи од страна на државните неограничен пристап до сите релевантни службеници. Системот базиран на веб им владини документи, до сите релевантни овозможува на граѓаните да ги набљудуваат состаноци и до сите релевантни службеници; барањата за дозволи или одобрувања, онаму каде што постои најголема веројатност за корупција, и да • Набљудувачите треба да покренат прашања и 112 ЈАВНИ НАБАВКИ
се покренат прашања во случај да се откријат • пресуда за, или одлука во граѓанска постапка некакви нерегуларности. Секојдневно, сајтот го за, измама, - прекршување на посетуваат повеќе од 2000 лица. 7 антитрустовското право, проневера, кражба, фалсификат, поткуп, лажни изјави или други дела кои покажуваат недостиг од деловен Сè повеќе, сите интеракции меѓу градската интегритет; администрација и компаниите кои стопанисуваат со неа, или сакаат да добијат договори, и граѓаните во • прекршување на условите од владиниот целина, ќе се одвиваат преку овој медиум. Доколку договор, како што се: намерно работење во секој може да провери, во реално време кои насока што не е во согласност со условите или договори ги нуди градот во одреден временски историја на неуспешно работење, и период и под кои услови и ако може да ги идентификува оние кои конкурираат по име и според • кое било друго дејство со толку сериозна понудената цена, можностите за манипулирање со природа или природа што принудува на таква процесот – а со тоа и искушението за поткуп - во постапка, што влијае на одговорноста на голема мера се намалуваат. изведувачот, бидејќи може да наложи суспензија или забрана
ИЗГОТВУВАЊЕ НА ЦРНИ СПИСОЦИ Изведувачите кои спаѓаат во овие категории се исклучени од добивањето договори. На агенциите не Санкцијата изготвување „црни списоци“ (или им се дозволува да бараат понуди од, да „забрана“) треба да и биде на располагање на доделуваат договори на, да ги обновуваат или на владата кога нејзините договорни партнери ги друг начин да го продолжат времетраењето на прекршуваат етичките стандарди и стандардите за тековните договори, или да се согласат на под- работа. На оние за кои се открило дека поткупувале, договори со вакви изведувачи. Исклучоците се фиксирале цени, лажирале понуди, или, пак, јавуваат само доколку раководител на агенцијата обезбедиле супстандардни стоки и услуги или стоки која бара или назначеното лице утврди дека постои и услуги што се со пониско ниво од убедлива причина за вакво дејство. Забраните се специфицираното, без оглед на тоа дали тоа го однесуваат на конкретен термин, онака како што е направиле во договор со некој службеник или не, утврдено од страна на агенцијата што забранува, и 8 треба да им се забранат натамошни договори со онака како што е наведено на списокот погоре. владата. Ова треба да се направи или на Во Јужна Африка е заземен малку поинаков приод. неодредено време,или за соодветен временски Законот, кој во моментов е во постапка пред период. Тие, исто така, треба да подложат на: 9 Парламентот на Јужна Африка, предвидува дека • губење или одбивање на договорните права; црните списоци треба да бидат јавен документ. Ова ќе им овозможи на другите, и во владата и во • откажување на понудата или обезбедување приватниот сектор, да знаат кој бил санкциониран на гаранција од солвентна институција дека тој начин и зошто. работата ќе биде извршена или дека стоките ќе бидат испорачани (сигурност на работата), Слични црни списоци (или забрани) се практикуваат и и од страна на Светска банка и во земји како што е Сингапур. За процесот детално се разговара во • одговорност за штетите, и за високото Комисијата за јавна служба на Јужна Африка: 10 владино лице и за понудувачите кои Извештај за изготвување на црните списоци (2002). конкурираат, и за загубите што ги предизвикале со неуспешната понуда. ПРОВИЗИИТЕ КАКО МАСКА ЗА КОРУПЦИЈАТА Фирмите на кои им било забрането би можеле повторно да бидат примени во тендерскиот процес, Единствената најголема маска за корупцијата во откако ќе се исполнат одредени барања, како што се меѓународните набавки е провизијата што му се отплата на штетите, прекинување на работниот плаќа на некој локален агент. Агентот има задача да однос на персоналот што поткупувал функционери, го обезбеди владиниот договор. Нему или нејзе му/и воведување на ефективна непоткупувачка политика се даваат доволно средства за да го сторат тоа, без во фирмата и систематско спроведување на таа компанијата којашто извезува во развиената земја нова политика преку програма за усогласеност. да знае повеќе од апсолутно неопходните детали. Ова создава удобен ѕид на дистанца меѓу Забраната нашироко се практикува во Соединетите компанијата и чинот на корупција и овозможува Држави - и на федерално и на државно ниво - во преправање со изрази на изненадување, вџашеност случаите како што се: или одрекување, доколку непријатниот чин излезе на ЈАВНИ НАБАВКИ 113
површина. Процесот, исто така, им овозможува на генералниот инспектор, кој треба го спречи локалните агенти да го задржат за себе она што влијанието на мафијата и да ги заштити критичните останало од привлечната провизија, откако ќе се инвестиции во училишниот систем. Во 1989 година плати поткупот. Голем дел од провизијата во на ОИУ му беа дадени 5 милијарди долари за нова почетокот можеби бил наменет за поткупување на изградба и за големи поправки. Буџетот на оние кои ги носат одлуките, но - се разбира - за сето генералниот инспектор изнесуваше нешто повеќе од не постојат пресметки. Ова отвора можност за мито 2 милиона долари годишно (т.е. помалку од 0,05 во текот на целата постапка, со што персоналот за продажба на компанијата ефективно се служи со проценти од вкупниот буџет на ОИУ). парите на нивниот работодавец. Генералниот инспектор на ОИУ почна да ги решава Очигледно, доколку провизиите можат да се дадат корупцијата и рекетирањето кои беа ендемични во транспарентно, тоа би имало големо влијание врз изградбата на училишта. Она што е важно е дека овој извор на корупција. тоа беше постигнато без ново законодавство и без да се потрошат милиони долари од даночните Несомнено, некои меѓународни позајмувачки обврзници на скапи превентивни мерки. агенции постигнале многу со текот на годините, Генералниот инспектор го примени постојниот вклучувајќи го и убедувањето на колебливите влади државен закон и концептот на граѓански договор за да се обврзат на јавно отворање на тендерските да ги оствари своите цели, заедно со едноставните понуди. Јасно е и дека тие би можеле да дадат уште мерки за мониторинг и за надзор - за да осигура позначителен придонес во антикорупциската сообразност. Оваа заложба беше многу поуспешна реформа, доколку се здружат во напорите за транспарентност на провизиите. од очекувањата на кој и да е.
На пример, генералниот инспектор ги преработи стандардните обрасци за понудување и за договор и КОРИСТЕЊЕ НА ДОГОВОРИТЕ ЗА БОРБА задолжително го вклучи следново: ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА – ИСТОРИЈАТА НА СЛУЧАЈОТ ЗА ГРАДОТ ЊУЈОРК • целосно откривање на сопственоста и на Со генерации, градот Њујорк патеше од ендемична работната историја на секој понудувач корупција и од рекетирање во градежната (подизведувачи и изведувачи); индустрија. Серијата успешни кривични гонења против мафијата во текот на 80-тите откри дека • откривање на детали од претходните апсења и осудувања и од плаќањето поткуп, мафијата профитира од градската градежна дејност, учеството во измами или во лажирање понуди, преку изнудување, поткупување, лажирање на како и здружувањето со кои било личности од понудите, рекетирање на работна сила, измама и организираниот криминал; нелегални картели. Сепак, и покрај успехот на овие гонења и казната затвор за дванаесетина шефови • обврска на секој понудувач кон кодексот за на мафијата, корупцијата - се чини - продолжува со деловна етика; ненамалена сила. • сертификат дека сите обезбедени Проблемот беше толку сериозен што законодавецот информации се вистинити и точни, како и на државата Њујорк одби да обезбеди милијарди признание дека се поднесени за експлицитна долари за финансирање на Одборот за образование цел - да се убеди ОИУ да го додели договорот. на градот Њујорк за капитални подобрувања на Стандардниот договор на ОИУ вклучуваше и градската училишна структура во распаѓање, инаку клаузула за поништување, со што договорот станува најголема во земјата, со повеќе од 1.100 училишта предмет на прекинување во сериозни услови, кои опслужуваат повеќе од еден милион ученици. доколку изведувачот дал лажни информации во Државните службеници беа убедени дека најголем документите за понудата. Во практиката, доколку се дел од кој било износ на пари што му е доделен на открие дека изведувачот лажел во документите за Одборот за образование, би завршил во рацете на понудата или дека бил вклучен во поткуп или мафијата или би бил залудно потрошен на поткуп и измама во текот на изведувањето на договорот, тој на измама. За да се надмине ваквиот ќор-сокак, во ќе се соочи не само со прекинување на договорот, 1988 година градот се согласи да формира нова туку и со законски спроведливо барање да му се агенција, Орган за изградба на училиштата (ОИУ), со одземаат сите пари што ги добил. Освен тоа, и многу активна и добро финансирана Канцеларија на изведувачот и компанијата на изведувачот би биле 114 ЈАВНИ НАБАВКИ
дисквалификувани од добивање на каков било На крајот, во соодветни случаи, кога изведувачот не договор од ОИУ во иднина. се квалификува да достави понуда за работа на ОИУ или е одговорен за прекинување на неговите Информациите доставени од секој изведувач беа договори од причини на интегритет или карактер, на предмет на критичка опсервација од страна на изведувачот му се даваат две опции. Тој би можел Канцеларијата на генералниот инспектор, која - исто да излезе од конкуренција за работа на ОИУ или да така - вршеше обемни проверки на минатото на се согласи да продолжи да понудува и да изведува изведувачите. Секогаш кога ќе се појавеше работа за ОИУ, но да биде подложен на загриженост, понудувачот или изведувачот беа набљудување и на надзор од близу, од страна на повикувани во Канцеларијата на генералниот Независен генерален инспектор од приватниот инспектор за да одговорат на прашања под сектор (НГИПС). НГИПС, една од бројните заклетва. На секој изведувач кој одбива да квалификувани специјалистички фирми со соработува му се прекинува договорот и е експертиза за судско сметководство, право и дисквалификуван од идна работа. Секој изведувач истраги, би бил избран од страна на и би одговарал кој лаже под заклетва, се разбира, одговара и се пред генералниот инспектор на ОИУ. Меѓутоа, сите гони за давање лажна изјава, според постојниот давачки и трошоци на НГИПС би биле платени од кривичен закон. страна на изведувачот.
Изведувачите требаше задолжително да водат Предностите на овој приод се значителни, а фактот досиеја за работата направена за ОИУ и да ги дека реформите се покажале како ефективни е чуваат во период од три години по завршувањето на доволна причина другите одблиску да го разгледаат секој договор. Ваквите досиеја беа предмет на овој приод на „модел на договор“ и да размислат за ревизија и инспекција од страна на ОИУ. Доколку неговото приспособување во сопствени услови. ревизијата откриеше превисоки цени или пренаплата од каква било природа и ако тоа изнесуваше повеќе од половина процент од ПРАШАЊА ЗА НАВРЕМЕНОСТА – И ЗА сметките на договорот, покрај враќањето на сумата ВКЛУЧЕНОСТА НА ЛИЦА ОДНАДВОР што била пренаплатена, изведувачот требаше да плати и разумни трошоци за ревизијата. Ефектите на вообичаеното законодавство за борба против корупцијата обично можат да бидат зајакнати Во првите пет години од постоењето на ОИУ, на со додавање на два елемента: навременоста на неколку стотици изведувачи им беше забрането да постапките и вклученоста на лица однадвор. поднесуваат понуди за договорите на ОИУ. Неколку десетици договори биле прекинати, а како резултат Навременоста е од суштинско значење. Најголем на тоа на изведувачите им биле одземени многу број јавни службеници не можат да кажат „да“, но милиони долари. Сево ова било постигнато со можат да кажат „не“, „можеби“ или да не кажат обични граѓански постапки и со многу малку судски ништо. Неразумното одложување на важните одлуки предизвици. Покрај тоа, повеќе од дванаесетина обично е највидливиот показател дека се прави изведувачи беа обвинети за давање лажни изјави, корумпирана зделка. Оттука, треба да се имаа строг како резултат на лажните информации доставени до календар за постапките (кој, иако е строг, сепак генералниот инспектор. признава дека набавката честопати е предмет на зачестени, но легитимни одложувања). Доколку не Уште поважно, службениците кои го спроведуваат се почитува календарот, постапките треба да законот ги прислушувале разговорите меѓу предвидуваат алтернативен процес на донесување членовите на мафијата кои се жалеле дека процесот одлуки, за „уценувањето со одложување“ да се ефективно им го спречува пристапот до договорите направи непрофитабилно. на ОИУ. А најдобро од сè беше тоа што групата Со оглед на тоа дека законот не ги заштитува градежни фирми кои биле на располагање партнерите во една корумпирана зделка, за значително се зголеми со дополнителни изведувачи склучување на вакви зделки може да биде потребно кои го почитуваат законот и кои се конкурентни, а повеќе време отколку за редовните деловни кои претходно одбивале да доставуваат понуди за трансакции. Потребно е време за да се основаат работа на изградба на училишта, поради широко фиктивни компании или канали за перење пари. распространетата корупција и рекетирање. Вака Аранжманите мора да бидат и невидливи и да зголемената конкуренција резултираше со можат да се одрекуваат. Испораката на митото и натамошно намалување на трошоците, па дури и со ветениот третман треба да бидат тесно поврзани, поквалитетна работа во целина. бидејќи обично изостанува заемната доверба. Во некои случаи, службениците сакаат да вклучат и елементи на делење на профитот. Понекогаш се ЈАВНИ НАБАВКИ 115
вклучуваат две или три нивоа на „посредници“, со • Спроведувањето на проектот треба да го цел да се намали ризикот дека страните во надгледува консултант, но не истиот кој е договорот ќе бидат разоткриени. Преговорите се одговорен за подготвување на тендерската деликатни бидејќи, во даден момент, една од документација; страните може да сака да се повлече и да ја открие целата шема. За сево ова е потребно време, а • Посебните постапки мора да ги затворат дупките, така што вештачки создадените ефективната регулаторна рамка не може секогаш да „пречекорувања на трошоците“ ќе се исплатат го дозволи. преку националниот буџет, а не од странски заем, и Улогата на лицата однадвор воглавно се однесува на спречување на воспоставувањето односи со лица • „Пречекорувањата на трошоците“ треба да се однатре во текот на процесите за донесување прифатат само доколку постојат извештаи од одлуки и спроведување. Постапките треба да се супервизијата што ги идентификуваат фокусираат на тоа да не се дозволи во внатрешните причините за повисоките трошоци во времето процеси да бидат вовлечени лица однадвор. Како и кога тие се појавуваат. Не смее да се надворешните ревизори, и лицата однадвор треба прифатат ex post facto извештаи од да обезбедат експертиза во комбинација со супервизијата. Ова постапка го прави изведувачот одговорен за навременото интегритет. известување за тешкотиите со кои се соочува. Вреди да се споменат неколку мерки:
• Лицата однадвор можат да помогнат во изготвувањето на тендерската ДОПОЛНИТЕЛНИ ПОСТАПКИ документација (особено доколку станува збор за независни консултанти со јавна репутација Програмите за информирање на јавноста за што треба да ја одбранат;. набавките мора да се однесуваат на сите страни – на службениците кои се одговорни за набавките, на • Лицата однадвор можат да учествуваат во снабдувачите и на изведувачите кои се проценката (со што и се додава независна заинтересирани да конкурираат за договори, како и нота на согласноста, или спротивно). на јавноста во целина. Пораката треба да биде:
• дека одредена јурисдикција, без оглед на тоа • Комитетот за доделување договори треба да дали е национална или на сопствената вклучува лица со познат интегритет, кои не организација, поседува јасно формулирани мора да бидат експерти. Учеството во правила за набавка и дека има намера строго комитетите треба да се смета за јавна чест. да ги спроведе;. Личното богатство на членовите на Комитетот треба да биде предмет на критичка опсервација. • дека прекршувањата на правилата ќе бидат гонети според законот;
• Комитетот за доделување договори не треба • дека службениците кои се впуштаат во да има претходно знаење за одредени проекти корумпирани практики ќе бидат отпуштени, и за кои може да бидат потребни нивните услуги. На списокот треба да има повеќе лица од оние што ќе бидат потребни во кое било • дека понудувачите кои ќе ги прекршат правилата ќе бидат парично казнети, можеби и време. Во текот на процесот на донесување на со казна-затвор, и дека нема да бидат земени одлуките, Комитетот треба да се стави во предвид за какви било идни договори, со оглед таква положба така што поединечните на тоа дека ќе бидат ставени на „црниот понудувачи нема да можат физички да список“. контактираат меѓу себе (може да останат во контролирана средина, на пример во хотел). Доколку Комитетот не може да донесе одлука Се разбира, од суштинско значење е оние кои се на во одредено време, треба да се одржи нова „црниот список“ да имаат право на жалба до сесија, со сосема нов комитет; независен и компетентен трибунал. Ова е мерка на претпазливост против корумпираните функционери кои ги злоупотребуваат сите надлежности, кои • Органот што ги извршува работите не треба можеби мора за да ги наметнат, преку „изготвување да има право на глас во Комитетот за на црни списоци“ во рамките на административниот оценување на понудите, туку да му стои на процес. Ваквото право обично постои во сите земји располагање на Комитетот и да одговара на каде што судовите имаат надлежност да ја прашањата. Истото важи и за секој разгледаат легалноста на административните меѓународен консултант кој ја подготвува постапки. тендерската документација; 116 ЈАВНИ НАБАВКИ
Треба да биде јасно дека ниту една од постапките публицитет, доколку се донесат здрави и докажани што се предложени овде не е доволна сама по себе постапки, и компетентноста за набавки се зголеми за целосно да ја потисне корупцијата во набавките, а со обука и со развој на кариера и, пред се, ако сите камоли тоа да се случи преку ноќ. Сепак, знаат дека владата е сериозна во однос на координиран напор на сите фронтови може да има спроведувањето искрени и праведни практики, драматичен ефект. Доколку законите за борба тогаш мора да дојде до промени. против корупцијата се зајакнат и им се даде поголем
ЕНДНОТИ
1 Неколку меѓувладини организации неколку години работеа на прашањето на набавките. Комисијата за меѓународно трговско право на ОН има модел-закон за набавка на стоки, градежни работи и услуги: http://www.undp.org.fj/gold/docs/UNICITRA.PDF; За упатствата и за законодавството за набавки на Европската унија: www.bisinfonet.ac.uk/InfoKits/contract- negotiation/InfoKits/infokit- related-files/ec-procurement-issues; За упатувања за рамката за политика, итн., види http://www.ogc.gov.uk/index.asp?id=1000084; За „висококвалитетниот модел за набавка“ види http://www.ogc.gov.uk/index.asp?id=417; За препораката на ОЕЦД за антикорупциски предлози за набавки што се финансираат со помош, види http://www.oecd.org/document/30/0,2340,en_2649_201185_2394526_119672_1_1_1,00.html; За спречување на корупцијата во проектите на Светска банка, види http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/preventing.htm; За панелот на експерти за набавки на Светска банка: управување со ризикот за доверениците, градење капацитети и антикорупција, види http://www.worldbank.org/html/extdr/business/dfid.htm; За антикорупциските инструменти на ОЕЦД и Правилникот за мултинационални претпријатија на ОЕЦД, види http://www.greco.coe.int/web/Default-orgE.htm. 2 Центар за документација и соработка на Јужна Африка, „Сериозни парични казни во судењето за корупција на Лесото“, 30 октомври 2002 година: http://www.sadocc.at/news2002/2002-323.shtml. 3 Голем дел од точките за донесување на одлуката обработени во оваа Глава се делумно покриени со различни правила за набавка. Тие го опфаќаат: Договорот за општа набавка на Светската трговска организација; UNCITRAL Модел-законот за набавка на добра, градежни работи и услуги, издаден од страна на Комисијата за меѓународно трговско право на ОН (UNCITRAL); Правилникот за избор на консултанти и за набавка на стоки и на услуги на Светска банка, и Прирачникот за процедурални правила (SCR) на Европската комисија. Сите овие правила прават напор да го обработат прашањето за спречување на корупцијата. Но, ниту едно од нив не нуди или не бара доволно широка структура на транспарентност и одговорност. Она што е потребно е комплетна транспарентност и веродостојно уверување дека правилата се спроведуваат преку ефикасна инспекција и интензивен внатрешен и јавен мониторинг и ревизија. 4 Закон за корумпирани практики во странство: http://www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa.html. 5 Конвенција за борба против поткупувањето на странските функционери во меѓународните деловни трансакции на ОЕЦД: http://www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm. 6 Транспарентност интернационал, Приборот на борците против корупцијата: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ipcolumbia.html. 7 Он-лајн постапки за зајакнување на граѓанските апликации: http://open.metro.seoul.kr/. 8 Имињата на оние за кои има забрана се ставаат на Интернет. EPLS е електронска верзија на Списоците на страните кои се исклучени од програмите за федерални набавки и од програмите што не се однесуваат на набавките, што ги идентификува оние страни кои се исклучени од страна на Владата на САД (освен ако не е поинаку забележано) од добивање на федерални договори или одредени под-договори и од одредени видови федерална финансиска и нефинансиска помош и корист. Види Систем на список на исклучени страни: http://epls.arnet.gov/. 9 Законот беше пред Парламентот на Јужна Африка во ноември 2003 година. 10 Извештај за изготвувањето „црни списоци“ на Комисијата за јавна служба (април 2002 година): http://www.polity.org.za/pdf/blacklisting.pdf. ГЛАВА 10│ ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ 119 Во многу земји, владата стана синоним за правила, • Одлуките што обезбедуваат монополска моќ прописи и за бирократија. Потребни се лиценци, за конкретни извозни, увозни или домашни 2 дозволи и овластувања од секаков вид, за некој да активности. може да се ангажира во што било - од возење автомобил до вклучување во трговијата, а за тоа Недоволно платените и корумпираните бирократи често се неопходни одобренија од голем број многу ја сакаат задолжителната бирократска рутина агенции. пред да може да се преземе официјална постапка, бидејќи таа ги поттикнува бизнисмените да нудат Како што забележа еден водечки службеник на поткуп додека чекаат за одредена дозвола или ММФ, „Постоењето на овие прописи и овластувања испорака на услуги и им овозможува да се „хранат“ на службениците кои мора да овластат или да од потребите на нивните сограѓани. Имајќи го извршат инспекција врз активностите, им дава еден предвид фактот дека во некои земји бирократите од вид монополска моќ. Тие може да одбијат да дадат понизок ранг може да не земаат плата и по неколку овластувања или, едноставно, да донесуваат една месеци, се чини донекаде неправедно тие да се одлука со месеци, па дури и со години. Оттука, тие категоризираат како „корумпирани“. Првиот можат да го искористат своето јавно овластување за приоритет за секоја администрација мора да биде да изнудат поткуп од оние на кои им е потребно 1 гарантирање дека нејзините вработени ќе бидат овластувањето или дозволата.“ навреме исплатени. Исто така, во многу земји, владата обезбедува стоки Во Индонезија, поимот „влажни“ агенции се и услуги по цени пониски од пазарните – однесува на оние агенции што обезбедуваат водоснабдување, јавно домување, образование и можност за збогатување „отстрана“. „Суви“ здравствени установи, пристап до јавното земјиште, министерства се оние министерства каде што пристап до одредени форми на пензии (на пр. постојат малку вакви можности. Како „влажни“ инвалидска пензија), и така натаму. Ограничената работни места во системот се сметаат работните понуда може да ги направи неизбежни места во полицијата, даночната служба, како и сите рационирањето или чекањето во редици. Се создава владини министерски места. „Работното место на преголема побарувачка и треба да се донесат еден даночник беше едно од најсигурните патишта одлуки за да се подели ограничената понуда. Не за збогатување во владината бирократија“, вели изненадува фактот дека оние кои ги сакаат овие едно лице интервјуирано од Кит Лавард, за стоки и услуги се подготвени да платат поткуп за да 3 „Сухарто: Последниот султан на Индонезија.“ „Да се го „прескокнат“ редот или да за добијат повластен биде поставен на „суво“ работно место е апсолутно пристап до она што го обезбедува владата. најлошата судбина од којашто се плаши секој Покрај ваквите состојби, постојат дискрециони службеник“, изјави друго лице. одлуки во коишто корупцијата – вклучувајќи ги и Бирото за имиграција на Филипините било опишано корупцијата на високо ниво и корупцијата во како вмешано во уцена и во корупција, „а политиката – може да има битна улога: единствениот јазик на којшто се зборува, од • Обезбедувањето даночни поттици, кои можат комесарите до обичните службеници и 4 да вредат милиони за оние кои ќе ги добијат; хигиеничарите, беше ’пари, пари, валкани пари’.“
Полковникот Салвадор Родолфо, поранешен • Зонирањето и презонирањето на земјиштето консултант за разузнавање при Бирото за може да ја смени вредноста на земјиштето од имиграција, ја опишува следнава сцена: минимална во многу посакувана; Корупцијата во Бирото за имиграција е присутна • Издавањето дозволи за користење на од врвот до дното, навлегувајќи во секоја пора од земјиштето во сопственост на државата, на неговата хиерархија. Со оглед на тоа дека на пример правата за сечење на шумите или за имиграциските службеници им е дадено ископување на руда, може да биде вносна дискреционото право да решаваат за животите и работа; за судбините на странците кои живеат на Филипините и на Филипинците кои заминуваат во • Одлуките за одобрување на големи странски странство, постојат безброј можности за инвестиции, кои на инвеститорите честопати поткупување. Голем дел од вработените не се им овозможуваат монополска моќ; доволно квалификувани (и) ...биле вработени поради непотизам или поради политичко 5 • Продажбата на значителен имот од јавниот покровителство. сектор; Во соседна Малезија, за вкупно 100.000 лица било откриено дека добиле возачки дозволи без да ги • Одлуките за тоа дали да се приватизира или поминат потребните тестови. не и, доколку се приватизира, како да се стори тоа? 120 ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ
Половина свет подалеку, еден канадски новинар ја Меѓутоа, овие активности не се ограничени само на отсликал следнава депримирачка слика на животот земјите во развој. Во Соединетите Американски во една земја во транзиција: Држави биле откриени исклучителни ситуации. Според неодамнешните анкети, приватните Кандидатите за возачки дозволи за камиони во бизниси во просек годишно трошат по 37.000 Илиноис треба да поминат долги и сложени тестови долари за поткупување, за заштита и за други во врска со безбедноста и со механиката. „нелегални исплати“. Раководителите на Имигрантите кои се желни за добро платени работни компаниите мора да потрошат 40 проценти од места, како возачи на камиони, но кои зборуваат својот работен ден на состаноци со малку или воопшто не го зборуваат англискиот јазик, службениците, за да „преговараат“ за лиценци и за практично немаат никаква шанса да ги поминат даноци. За споредба, бизнисите во Литванија тестовите. Така, федералните обвинители велат трошат само 15 проценти од своето време со дека стотици баратели на возачки дозволи им службениците; во Пакистан бројката е 12 проценти, а во Ел Салвадор 8 проценти. плаќале поткуп на државните службеници кои, за возврат, ги обучувале кандидатите или едноставно Една студија на Светска банка забележа дека во ги внесувале одговорите наместо нив. Потоа, земјата се потребни лиценци за повеќе од 100 државните службеници канализирале дел од вака посебни стопански дејности – „буквално цел список“ исплатените пари до фондот за кампања на на сите можни дејности. Околу една третина од овие државниот гувернер. Биле обвинети триесет и едно лиценци се оправдани, од причини поврзани со лице, а 26 од нив се изјасниле дека се здравјето, безбедноста, животната средина или со 8 виновни. Слични измами биле откриени и во државната безбедност. Постапките за лиценцирање Западна Европа. честопати траат и по неколку месеци и можат да наложат потреба од обемна документација и Што го овозможува сево ова? Оскудни или трошоци. 6 несèопфатни регулативи. Области на дискрециони овластувања. Можност луѓето да се држат во Врз основа на анкетата, со која беа опфатени 150 исчекување на добивање на законско право, за претпријатија во пет градови од една европска работи како што се возачки дозволи. Непостоење на земја, граѓанинот - во просек мора - да плати 1.250 независни механизми за жалби, коишто јавноста долари за да инсталира телефонска линија, 390 може да ги користи. долари за да добие дозвола за увоз, 295 долари за да помине на граница, 125 долари при секоја посета Што значи сево ова за бизнисот? Анкетите покажаа на даночен инспектор и 60 долари при секоја посета дека во некои земји лицата на високи извршни на здравствен или на противпожарен инспектор. позиции трошеле и до една четвртина од своето 9 Просечното поткупување за истите услуги во време за справување со јавните службеници. соседната земја е приближно исто, според анкетата 7 со која беа опфатени 50 претпријатија. ДАЛИ ПОТКУПОТ ГИ ЗАБРЗУВААТ РАБОТИТЕ? Откако ќе се добијат дозволите, казните за непочитување на условите според кои биле „Ситните“ корумпирачки поткупи понекогаш се издадени треба да бидат пропорционални со нарекуваат „пари за забрзување“ – тие „ги прекршокот. Постои школа за правни науки каде што подмачкуваат тркалата“, а работите се движат се тврди дека фирмите треба да го одмерат побрзо кога се даваат мали поткупи. Но, дали ова е трошокот за паричната казна со придобивките што вистина? би се стекнале со намерното прекршување. За еден Користејќи ги податоците од три светски анкети, кои систем за издавање дозволи да функционира опфатиле илјадници претпријатија, економистите на соодветно, никогаш не смее да се дозволи за Светска банка, Даниел Кауфман и Шанг Јин Веи, ги носителот на една дозвола да биде попрофитабилно анализирале релациите меѓу исплатените поткупи, да ги прекрши условите од истата, отколку ако времето на раководството потрошено на постапува во согласност со нив. бирократите и трошоците на капиталот. Тие откриле Корупцијата може да се јави во различни форми - од дека фирмите што плаќаат поголеми поткупи, исто ситна корупција, во која се впуштаат недоволно така, трошат повеќе – а не помалку – време на платените службеници кои размислуваат за раководството со преговорите со бирократите, документите додека снабдувачите не обезбедат преговарајќи во врска со прописите. Бизнисите кои пари за „подмачкување“ на владината машинерија, поткупуваат се соочуваат и со повисок, а не со 10 па сè до корупција на врвот, каде што креаторите на понизок, трошок на капитал. политиките ги менуваат, пренасочуваат или ги Авторите заклучиле дека, едноставно, не е точно прекршуваат правилата за да ги фаворизираат дека поткупувањето може да ја олесни целата снабдувачите кои нудат поткуп. бирократија за бизнисите, во случаите кога ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ 121
бирократите можат да го изберат регулаторниот многу од нив се општи по својата природа и товар и да ги користат бирократски пролонгирања со отвараат можност за бескрајно многу толкувања. цел да изнудат мито. Емпирискиот тест на авторите Условите за издавање дозволи се пропишани открил дека фирмите кои користат поткупување, нејасно и општо, со што се создава легло за трошат поголем дел од времето на раководството во корупцијата. Покрај ова, поплаките и жалбите релации со бирократите. завршуваат на истото место на коешто биле донесени самите одлуки. Деловната заедница може да има полза од законите и од колективните иницијативи кои ја зајакнуваат Словачка е таква земја. Главна карактеристика на нејзината способност да му каже „не“ на нејзината Национална програма за борба против поткупувањето. корупцијата беше да им се наложи на високите јавни службеници во одделни агенции да изготват детални списоци на сите лиценци, концесии, дозволи, заеми, ШТО ЗНАЧИ ПОТКУПУВАЊЕТО ЗА субвенции и распредувања на средства што тие ги ИНВОЛВИРАНИТЕ ЈАВНИ ИНСТИТУЦИИ? администрираат. Понатаму, од нив се бара кон секоја дозвола или категорија на распределба на Постојат сè повеќе докази за тоа дека корупцијата на средствата да додадат детали за одделенијата кои ниско ниво, која долго време беше опишувана како работат на нив, потоа имињата на одговорните „ситна“, всушност е многу поштетна отколку што се службеници, критериумите што биле применети и мислело. Во голем број земји, позициите од кои примерок од сите прописи за процедурите и за јавните службеници најмногу можат да изнудат мито, донесувањето одлуки. Ова е проследено со станале најпосакувани. Ова резултираше со подготовка на акционен план, што има за цел развивање на пазар на кој овие позиции веднаш се укинување на сите непотребни дозволи, воведување „продаваат“ од страна на органот за именување или автоматски обновливи дозволи и концесии и се „изнајмуваат“ врз основа на фактот дека пропишување на јасни и обврзувачки правила за носителот на позицијата на своите претпоставени ќе доделување на сите дозволи, концесии и им обезбеди редовни парични износи. Парите можат распределувања на средства кои сè уште се сметаат да ги минуваат сите нивоа, од дното до самиот врв, за неопходни. со што целата агенција станува системски – и систематски – корумпирана. Првиот ГРЕКО-преглед од 2003 година му честиташе на овој план, меѓутоа забележа дека Треба да се испитаат механизмите за именувања во владата сè уште не е во можност да обезбеди јавната служба. Секогаш кога тоа ќе биде изводливо, детали за бројот на укинатите дозволи, ниту пак именувањата треба да се реализираат врз основа детали за причините за задржувањето на оние кои на заслугите, по пат на конкурс и независно од останале. конкретното министерство или агенција. Дури и во Швајцарија, пред неколку години беше откриен еден исклучителен случај, односно беше ПРЕМНОГУ ЛИЦЕНЦИ откриено дека Инспекторот за ресторани, чијашто дозвола била потребна за отворање на еден нов Во многу земји каде што корупцијата е ендемична, ресторан во Женева, изнудува пари од постоечките од граѓаните како поединци или од деловните сопственици на ресторани и дека купил значителен субјекти се бараат премногу лиценци. Приватниот имот во Италија. Откако инспекторот бил испратен сектор, пак, е предмет на различни инспекции - во затвор, Градскиот совет на Женева размислувал некои на годишно ниво, а некои и почесто. Секогаш околу именувањето негова замена, сè додека еден кога инспекторот ќе посети некој деловен субјект, од советниците не запрашал зошто воопшто постои истиот може да е во ризик да биде затворен. тоа работно место. Немаше здравствени или безбедносни аспекти. Едноставно, се работеше за Често, лиценците и концесиите не се автоматски тоа дали службеникот сметал дека некој нов обновливи. Добивањето лиценца не значи крај, туку ресторан ќе биде способен економски да опстане. почеток на еден однос на изнудување. Откако ова било разјаснето, Советот не губел време и целосно го укинал ова работно место. Навистина, во некои земји се потребни толку многу дозволи, така што не постои целосен увид за тоа кои Меѓутоа, укинувањето на процесот за доделување се тие. Се чини дека секое министерство или лиценци и концесии и/или неговата измена заради агенција, едноставно, пропишува сопствени услови и поголема ефикасност не е лесна задача. Без оглед издава сопствени барања. Ваквите услови и барања на тоа колку една дозвола може да изгледа се покриени со голем број законски прописи, при што неопходна, со право може да се претпостави дека 122 ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ
колку е таа понелогична и понеоснована, толку е ГРАЃАНСКИ ПОВЕЛБИ поголема веројатноста дека таа била измислена едноставно како средство за изнудување пари од Граѓанските повелби најпрвин беа воведени во оние кои се принудени да се здобијат со истата. Обединетото Кралство, а сега брзо се шират Измените во администрацијата насочени кон насекаде во светот. Во Обединетото Кралство, зголемување на ефикасноста вклучуваат и националните повелби ги покриваат клучните јавни укинување на цели мрежи од корумпирани служби, како што се судовите, Националната службеници. здравствена служба и Агенцијата за бенефиции. Тие ги поставуваат стандардите на службата што можат да се очекуваат и објаснуваат на кој начин треба да се поднесе жалба доколку работите не се одвиваат РАСКИНУВАЊЕ НА ЛИЧНИТЕ РЕЛАЦИИ онака како што треба.
Нездравите релации можат да се развијат, дури и Постојат и повелби што се однесуваат на локалните несвесно, во случаите кога јавните службеници служби, како што е индивидуалната лекарска поминуваат премногу време во опслужување на исти практика, локалните болници, училиштата и клиенти. Можат да се развијат пријателства и да службите за грижа за заедницата. Со тоа што уследат покани за дружење, така што дури и јавноста ќе се информира за стандардот на услугата најчесниот јавен службеник може да се фати самиот на којашто има право и со тоа што луѓето ќе се себеси како чувствува обврска за примената информираат за своето право на жалба доколку не љубезност. Овој проблем може да се реши со две се почитува овој стандард ситната корупција може мерки. да се претвори во работа којашто е поризична за 11 Првата мерка е трансакциите да се засегнатите службеници. деперсонализираат, така што членовите на јавноста не ќе можат на никаков начин да дознаат точно кој е, Повелбите се самоспроведувачки и се потпираат врз или кој ќе работи на нивните барања. Царинењето членовите на јавноста кои ги афирмираат своите во Сингапур беше значително забрзано со права што им ги гарантираат повелбите и кои примената на компјутери, со што исто така можат да користат дефинирани канали за поплаки во случаите се дефинираат крајните рокови за царинење на кога услугите не се реализираат според наложениот стоките, приод што беше усвоен и во други земји. стандард. Така, притисокот врз службениците за тие Доколку стоките не се царинат навреме, да постапуваат конкретно, е повеќе психолошки супервизорите бараат објаснувања. Со оглед на тоа отколку правен. Меѓутоа, фактот дека гаранциите за дека интеракцијата меѓу службениците и граѓаните сервисот се поставуваат на ѕидовите на јавните се одвива преку компјутерски терминал, а не преку служби, значи дека тие се непосредно достапни како шалтер, не постои директен личен контакт. упатување за членовите на јавноста. Водењето на работите по пошта, наместо лично, отвора дополнителни можности за Со потикнување на културата на барање услуги од деперсонализација на ваквите трансакции. страна на јавноста, супервизорите се во позиција да го набљудуваат нивото на поплаките и да преземаат Втората мерка се однесува на редовното ротирање соодветни постапки во оние служби каде што ова на вработените, така што тие нема да останат на ниво е необјасниво високо. чувствителни позиции во текот на подолг временски период. Ова може да има своја цена: луѓето ќе бидат отстранети од позициите на кои развиле експертиза. Сепак, тоа е цената што треба да се КОРИСТЕЊЕ ИНТЕРНЕТ вкалкулира во управувањето со ризиците. Цената што ќе се плати поради тоа што вработените се Јасно е дека Интернетот го има потенцијалот да го премногу долго на овие позиции, најверојатно ќе намали нивото на корупцијата при давањето на биде многу повисока. лиценците и концесиите. Сепак, искуството од Индија сугерира дека не е доволно само тоа Трета мерка може да биде вклучувањето на трети одреден систем, во кој цути корупцијата, да се страни. Во една земја, корупцијата во даночната постави на Интернет и тоа да се нарече електронска администрација значително се намали, како влада. Самите практики и постапки треба да се резултат на барањето сите даночни исплати да реформираат и да се редизајнираат, доколку се сака бидат реализирани преку одредена банка, со што да се остварат придобивките од Интернетот. целосно се елиминираше постапувањето со исплатите на данок од страна на даночните Градскиот систем на Сеул, Он-лајн зајакнување на службеници. постапките за граѓанските барања (OPEN), бил изготвен за да се постигне транспарентност во ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ 123
градската администрација, со спречување на владата. Тоа се институции како министерствата за непотребните одложувања или на неправедното финансии и за човечки ресурси, владините одбори постапување со граѓански предмети од страна на за тендери, техничките оддели кои ги оценуваат државните службеници. Системот базиран на веб им понудите, органите што спроведуваат регулаторни овозможува на граѓаните да ги набљудуваат политики, сметководствените одделенија и барањата за дозволи или одобрувањата онаму каде одделенијата за внатрешна и за надворешна што постои најголема веројатност дека ќе се појави ревизија. Сепак, искуството на Банката од корупција, како и да покренуваат прашања во случај помагањето на реформите во јавната служба во на откривање на какви било нерегуларности. Сајтот повеќе од 60 земји покажа дека напредокот во оваа 12 13 дневно го посетуваат повеќе од 2.000 лица. конкретна област обично е бавен.
„ПОЗИТИВНО МОЛЧЕЊЕ” АКЦИОНЕН ПЛАН ЗА ОГРАНИЧУВАЊЕ НА КОРУПЦИЈАТА ВО РЕЖИМИТЕ ЗА ИЗДАВАЊЕ Неодамнешните реформи во Боливија го вклучуваат ДОЗВОЛИ И ЛИЦЕНЦИ и објавувањето на деталите за сите владини постапки и давачки. Сите владини служби сега треба Во една земја во транзиција, една од водечките НВО да истакнат постери на кои се објаснуваат го предложи следниов акционен план за борба неопходните документи и точните трошоци за секоја против корупцијата во областа на издавањето трансакција. Ова е осмислено за да се спречат дозволи: владините службеници да бараат поткуп и за да се елиминира потребата од „посредници“ кои ќе им Неопходно е активностите за кои е потребно да помагаат на граѓаните во текот на нивните се има дозвола или лиценца да бидат регулирани трансакции. со закон, а сите постапки и услови за издавање дозволи и лиценци да бидат пропишани во самиот Воведено е и т.н „позитивното молчење”. Тоа значи закон, а не со други прописи и поединечни акти. Во дека ќе се смета дека граѓаните кои конкурираат за предложените активности спаѓаат: работни лиценци, за регистрации на возилата или за други владини сертификати автоматски ќе имаат • ограничување на ваквите активности само на одобрено барање, доколку истата не се одбие во оние области во кои тие се апсолутно нужни. период од 15 дена. Во Боливија, е познат изразот Во ваквите случаи треба да постојат подобри „Дојдете повторно утре“. Овој израз всушност значи гаранции во однос на транспарентноста. „Дојдете повторно со пари“. Според реформите, Институциите што издаваат дозволи и доколку на граѓаните им се каже „да дојдат лиценци треба да даваат јавен отчет за повторно“ тие само треба да почекаат 15 дена. По сопствените постапки; тој период, тие можат да се повикаат на „позитивното молчење”, доколку барањето не им • отфрлување на сите режими за издавање било одбиено пред истекот на крајниот рок. дозволи или лиценци кои не се експлицитно пропишани со закон; Се разбира, ова сепак остава отворена можност некој кој поднел барање за дозвола на којашто нема • укинување на голем број важечки прописи, право, да може да поткупи службеник за тој да го правила и инструкции што ги регулираат затури неговото барање, а потоа да добие одобрено режимите за издавање дозволи и лиценци; барање. Во секој ваков систем, е важно да се набљудуваат примерите во кои било афирмирано • укинувањето на сите законски одредби што го правото на „позитивно молчење”, за да се осигури овозможуваат издавањето дозволи и лиценци дека имало прифатливи објаснувања и дека по дискреционо право на властите. (Еден појавата не се случува често во однос на која било конкретен случај е Законот за заштита на служба или група поединци. конкуренцијата, во делот на рекламирањето, потоа Нацрт-законот за медиумите, итн.), и Светска банка увидела дека една од најважните институции во една земја е професионалната и • проширување на можностите за контрола во добро мотивирана јавна служба, со селекција и со случаите кога се одбива издавањето дозвола унапредување врз основа на заслугите, наместо врз или лиценца. основа на покровителство. Една јавна служба што работи добро, не само што и се спротивставува на Пропишување на основните барања за ситната корупција, туку и обезбедува кадар за голем спроведување на административните постапки број институции кои го штитат интегритетот во 124 ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ
• На полето на надворешната трговија, треба незаконското потекло. Ваквото овластување да постои строго придржување до заложбите би можело да им се додели или на на земјата пред Европската унија и пред канцелариите на инспекторите во рамките на Светската трговска организација; министерствата или на националните агенции – Финансиската полиција или Бирото за • На полето на финансиите и во однос на истраги на финансиски измами; валутниот борд, треба да постои строго почитување на заложбите на земјата што • Регулирање на прифатливоста на подароците произлегуваат од нејзиното членство во ММФ, за јавните службеници што треба да се следи вклучувајќи го и член VIII од Спогодбата со преку механизмите за внатрешна контрола; ММФ. Ваквото придржување би довело до подобрување на методите, начинот на работа • Воведување на јавен регистар, за да се осигури и на резултатите остварени од страна на транспарентност на финансискиот и на јавната администрација, па оттука и до имотниот статус на јавните службеници од подобро административно опслужување на висок ранг, и пошироката јавност. За остварување на овој резултат би помогнало и воведувањето на • Спречување на случаите на конфликт на одредени услови кои администрацијата ќе интереси. треба да ги почитува во процесот на одлучувањето (на пр. крајните рокови за Воведување систем на оцена на работењето на донесување на одлуките, начинот на јавните службеници, вклучувајќи и дисциплински информирање на јавноста за донесените мерки, со цел да се зајакне ефективноста на одлуки, итн.). За таа цел би можел да се внатрешната контрола. изготви и пилот-проект во некоја мала или средна општина и истиот да се спроведе, со Функциите на контролирање би можеле да му се цел да се тестира антикорупцискиот ефект. доделат на тело под надлежност на Министерот за јавна администрација. Измени во законодавството кои се преземаат со цел да се намалат можностите за субјективни Подобро плаќање за јавните службеници, во судови од страна на администрацијата. комбинација со спроведливи механизми за контрола и за евалуација. Ова може да се постигне со јасно дефинирање на правата, обврските и на постапките во врска со Ова ќе ја подобри мотивацијата на јавните реализацијата на дискреционите права, како и со службеници, како и нивниот социјален статус. преиспитување на начинот на размислување за улогата на владата во општеството. Воспоставување на внатрешни правила и детални упатства Донесување на Закон за државната служба За да се постигне оваа цел, правилата и упатствата Еден ваков закон треба јасно да ги дефинира за релациите меѓу општата јавност и институциите правата, обврските и одговорностите на јавните треба да бидат јавно достапни и колку што е можно службеници. Во оваа смисла, може да се преземат поедноставни, појасни и поконкретни. Објавувањето следниве конкретни мерки за спречување на на правилата и на упатствата во печатот ќе доведе корупцијата: до поголема свест кај граѓаните во врска со нивните права и обврските на јавните службеници. На овој • Обука на јавните службеници на сите нивоа и начин, правилата и упатствата, сами по себе, ќе формулирање на јасни насоки и кодекси за станат уште пообврзувачки за јавните службеници. однесување; Нивното почитување ќе претставува заштита од арбитрарноста и од нарушувањето на интересите на • Регулирање на обврската на јавните граѓаните. службеници да доставуваат изјави за приходот и за имотот, за себеси и за членовите на Правно регулирање на мерки и санкции со различно нивните семејства (паралелно со поле на примена и со различна форма за јавните воведувањето на истата обврска за членовите на парламентот). Од своја страна, службеници инволвирани во корупција агенциите кои се овластени да бараат и да верификуваат вакви информации треба да го Неопходно е да се пропишат основи за кривичните имаат овластувањето да побараат од санкции, како и за дисциплинското постапување. службениците да го докажат законското Одговорноста врз основа на различните форми на потекло на нивниот приход и имот, наместо правно дејствување ќе има превентивно влијание да се очекува самите да обезбедат докази за врз однесувањето на јавните службеници. ЛИЦЕНЦИ И КОНЦЕСИИ 125
Дисциплинското дејствување би можело да содржи граѓанинот. Жалбите треба да се доставуваат до деградација или финансиска одговорност на посебна канцеларија, а не до онаа во која била службениците, во случаите кога се работи за донесена првичната одлука. По жалбата треба да непрофитабилни зделки одобрени како резултат на постапуваат службеници со ранг повисок од рангот корупцијата. Во оваа смисла, граѓанската на службениците кои работеле на првичната одлука. одговорност се смета за поефективна. Жалбите треба да бидат сослушани брзо. И треба да постои право на жалба до омбудсманот и до Финансиската одговорност треба да вклучува и судовите, доколку граѓанинот сака предметот да се надомест за сите трошоци сврзани со реши на повисока инстанца. раскинувањето на договорот. Кога поединечните одлуки се предмет на независно Службениците кои помогнале во експонирањето на разгледување, и тоа од страна на други лица, ова корумпираните практики треба да се поттикнуваат, може да претставува најефективно одвраќање за но истовремено и да добиваат дел од оштетата или службениците кои, инаку, би можеле да дојдат во од паричната казна што ја должат оние кои се инволвирани во корупција. искушение да ги злоупотребат своите овластувања.
Воведување законска забрана јавните службеници да стануваат членови на раководните тела на комерцијалните компании, како начин да се ЕНДНОТИ загарантира независното донесување одлуки. 1 Вито Танзи, „Корупцијата во светот: Причини, последици, обем и Сите исклучоци кон оваа забрана треба внимателно лекови“ http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12- да се разгледаат и темелно да се регулираат со 98/tanzi.htm закон, за - од една страна - да се избегне 2 Танзи, стр. 569 оставањето какви било празнини, а од друга страна 3 Цитирано во Кит Ловард, „Сухарто: Последниот султан на за да се спречи можноста ваквата регулатива да Индонезија“ (Сингапур: Horizon Books, 1999, стр 111) стане потенцијална пречка за вработување на 4 Цитирано во Чуа и Римбан, „Чуварот на портата“, во Шила, С. квалификуван кадар во јавната администрација. Коронел, (издание) „Политичко именување и други привилегии: корупцијата и управувањето на Филипините“ (1998) стр. 153-54. 5 Воведување ограничувања во однос на Ibid 6 непосредната хиерархиска потчинетост на „Незгодни случаи за Украина“, Џефри Јорк, The Globe and Mail, 6 декември, 1997 јавните службеници пред сопружниците или пред 7 членовите на семејството (непосредно сродство Ibid 8 или сродство до четврт степен во семејната Си-Ен-Ен: „Илиноис ги алармира возачите да внимаваат на лажни возачки дозволи за камиони“ 16 март 2000: лоза). http://edition.cnn.com/2000/US/03/16/truck.licenses/ 9 Герант Џонс, Џоел С. Хелман, Марк Шанкерман и Даниел Ова ограничување би можело да се примени само Кауфман, „Мерење на владеењето, корупцијата и на зафатеноста во случај на трансакции и на активности каде што на државата: како фирмите и бирократите ја оформуваат деловната средина во транзиција“: навистина се јавува ваква зависност, а не во случај http://econ.worldbank.org/view.php?type=5&id=1066 на вработување во принцип. 10 Шанг Јин Веи и Даниел Кауфман, „Дали парите за подмачкување ги забрзуваат тркалата на трговијата?“ Обезбедување основи во релевантните закони или http://www.nber.org/papers/w7093 11 прописи за механизмите за ротирање на Чартер Марк: http://www.chartermark.gov.uk/about/ 12 вработените . OPEN: Проектот на Сеул за борба против корупцијата: http://www1.worldbank.org/publicsector/egov/seoulcs.htm 13 На овој начин, јавнитеслужбеници би можеле да ја „Помош за земјите во борбата против корупцијата: улогата на Светска банка“, белешка #35: одржуваат својата квалификација и натаму да ги http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.ht развиваат своите вештини, заземајќи споредливи m#note35 14 позиции и слични функции, при што постојано ќе се „Чиста иднина“ Кампања за јавната свест, Коалиција 2000 избегнува рутинската интеракција со дадени (Бугарија): 14 http://www.csd.bg/publications/coalition2000/Clean%20Future_Public приватни лица. _awareness_ )
ЖАЛБИ
Последната превентивна мерка е механизмот на жалби. Во секој случај каде што еден граѓанин има право да поднесе барање за лиценца или за дозвола, треба да постои можност да се оспори секоја одлука што ќе му го одрекува тоа право на ГЛАВА 11│ ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА 127 Иако приватизацијата има свои критичари во Економијата „влез-излез“ е, исто така, поврзана со етаблираните пазарни економии, сосема различни приватизацијата на фирмите од страна на самите сили дејствуваат во земјите кои настануваат по вработени. Ова е еден од највообичаените неколкудецениско централно планирање и механизми за корпоративна корупција. На пример, комунистичко владеење. Малкумина не би се во бугарскиот Закон за приватизација (1996-1997 согласиле со изјавата дека во земјите во транзиција година) беа наведени привилегиите за беа итно потребни амбициозни програми за раководителите и за вработените (10 проценти од приватизација, за да и се стави крај на доминацијата износот во првата готовинска рата и во стопанството на максимално неефикасните репрограмирање на плаќањето на другите 90 монополи, во сопственост на државата. проценти од износот во период од десет години). „Изрешетани“ од кронизам, принудени да обезбедат Оваа законска опција им овозможи на незаконско финансирање на партијата на власт, корумпираните раководители да дојдат до зделки со ограбувани од корумпираните раководители и полу-криминалните групи и/или со владејачката поткрадувани од вработените на сите нивоа - голем партија, со цел да ги приватизираат државните број од овие компании беа исто толку банкротирани компании со кои управуваат. Тие платија само по 10 колку што беа непродуктивни. Тие преживуваа само проценти од пазарната цена за своите акции. Оваа со помош на неоправданите државни субвенции и со конкретна шема на приватизација ги фаворизираше неоснована заштита од страна на државата. раководителите, но не беше целосно спроведлива.
Би можело да се очекува дека приватната Во монополите, особено во јавните претпријатија, сопственост ќе внесе одреден степен на приватизацијата може да ја елиминира ситната рационалност и ефикасност во овие компании. корупција, но може да доведе до посериозни Финансиското и оперативното работење на фирмата злоупотреби. Оттука, приватизацијата на би се подобрило, а владата би можела да започне јавните претпријатија треба да биде проследена со прибирање даноци наместо со обезбедување со внимателно планирана регулаторна рамка и да субвенции. Во таа светлина, претходно се формира регулаторна агенција во којашто ќе субвенционираните фирми, откако ќе се биде вработен обучен кадар. приватизираат, веројатно би се соочиле со значително намалување на нивото на кадровската екипираност, што би можело да предизвика отпор од Како што ќе дискутираме понатаму, политиките мора страна на синдикатите. Наспроти ова, конкурентните да одат подалеку од самиот процес на фирми веројатно би се соочиле со минимални приватизација и да го опфатат интегритетот на отпуштања, доколку воопшто дојде до такво нешто. пазарите на кои ќе треба да функционираат 1 приватизираните концерни. Како што истакнаа Приватизацијата може да резултира со намалување коментаторите, како економистот Џефри Сакс, на корумпираните практики, со тоа што акцентот ќе промената на сопственоста сама по себе не е се пренасочи од функционирањето на еден аморфен доволна за да се остварат придобивките од и нетранспарентен јавен сектор, на транспарентната економското работење. Дури кога ќе се основаат и дисциплина во трката за профит на приватниот ќе профункционираат правните и регулаторните сектор. Приватизацијата ја намалува корупцијата: институции што ќе ја поддржуваат приватната Раководителите на компаниите носат одлуки кои, во сопственост, сопствениците ќе можат да ги крајна линија, треба да ги задоволат сопствениците, реализираат своите нови права и да ја подобрат 2 а не јавните службеници. На тој начин престанува да продуктивноста и профитабилноста. Освен тоа, постои активата на владата, за која никој не презема малку е веројатно дека посакуваните резултати ќе се одговорност. Откако ќе заврши приватизацијата, остварат преку модели што не создаваат аранжмани независните деловни субјекти можат да ги вршат кои придонесуваат за ефективно корпоративно 3 своите дејности, без никакво мешање од страна на управување. владата.
Сепак, постојат и стапици на патот на Искуствата во Источна и во Средна Европа покажаа приватизацијата. Истовременото постоење на дека приватизацијата може да создаде можности државни компании и новоформираниот приватен политичарите да им направат услуга на своите сектор отвораат можности за корупција во обата пријатели. Големите економски имоти се сектора. Еден од главните механизми за корупција е распродадени по намалени цени и пак остануваат во познат како „влез-излез економија“. Според ова рацете на дадена елита. Новите сопственици кои сценарио, приватните компании се обраќаат до купија компании со помош на покровителство, државните претпријатија, со цел да добијат обично бавно ги преструктуираа овие компании, а профитабилни договори, во кои спаѓа и митото за државата беше таа што мораше да спасува од раководителите на компаниите во државна финансиски проблеми голем број фирми. сопственост. 128 ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА
Висок службеник на ММФ, Вито Танзи, забележа ПРЕДИЗВИКОТ НА ПРИВАТИЗАЦИЈА БЕЗ дека приватизацијата на „неприродните монополи“ е КОРУПЦИЈА неопходна за да се спречи можноста државните претпријатија да се користат како корумпиран извор Што треба да се направи за да се минимизираат за финансирање на политичките партии, како и за ризиците од корупцијата, откако една влада ќе вработување на лицата со партиски врски. „За жал,“ одлучи да лансира програма за приватизација? Се пишува Танзи „самиот процес на приватизација на разбира, во суштина, оваа трансакција е многу јавните или на државните претпријатија создаде слична со една обемна владина набавка, при што ќе ситуации во кои одредени поединци (министри, важат голем дел од постапките на јавните набавки. високи политички службеници) го имаат (За нив се говори во Глава 9.) дискреционото право да ги донесуваат базичните одлуки, додека преостанатите (раководителите и Треба да се остави доволно време за процесот да другите „инсајдери“) поседуваат информации кои не се спроведе стручно, но не и премногу време што ќе им се достапни на „аутсајдерите“, така што се во дозволи преговарање во насока на корумпираните состојба да ја искористат приватизацијата за свои зделки. Во минатото се јавувале различни цели и интереси. Се чини дека злоупотребите беа проблеми, делумно и поради крајните рокови особено големи во економиите во транзиција, [каде поставени од страна на меѓународните финансиски што] термините како ’соголување на активата’ и институции. Јавните сервиси биле приватизирани ’приватизација по основа на номенклатура’ се без соодветна временска рамка за воведување на користат за да се опишат злоупотребите поврзани со применливи рамки за регулирањето. Во еден трансферот на државните претпријатија во приватна извештај на Меѓународниот монетарен фонд беше сопственост. [Ова] води до заклучокот дека забележано следново: „Во [многу] земји што моменталната заинтересираност за корупцијата преземаат програми за реформа на јавниот сектор, веројатно претставува одраз на зголемувањето на процесот на приватизација секогаш започнувал пред обемот на овој феномен со текот на годините, а не да се донесе соодветна правна рамка во форма на само одраз на поголема свесност за постоењето на закон за продавање на владиниот дел од 4 еден дамнешен проблем.” стопанските субјекти или закон за државните 5 претпријатија.” Во некои земји, беа спроведени модели на масовна приватизација. За нив се сметаше дека претставуваат некорумпиран начин за праведна Предвремената приватизација може да доведе до распределба на средствата. Сепак, од аспект на појава на следниве проблеми: економските критериуми, овој приод не успеа, бидејќи не доведе до зголемување на капиталот, до • Владите честопати не се во можност да подобрување на раководењето или до организираат транспарентни и отворени преструктурирање на компаниите за тие да можат да тендерски постапки или да ги стават во сила одговорат на предизвиците на пазарот. неопходните регулаторни закони;
И во многу делови од светот, дури и кога • Раководителите и вработените, плашејќи се приватизацијата фактички не е корумпирана, имаше за својата иднина и убедени во својата случаи кога службениците кои се одговорни за способност да избегнат казна, обично ги политиките за приватизација (и нивните советници крадат активите на субјектите што од приватниот сектор) беа несоодветно минуваат низ приватизација; информирани во однос на вредноста на активата што ја продавале во моментот. Поконкретно, • Голем број заинтересирани страни се во откупувањето на мнозинскиот пакет акции од страна можност да се впуштат во преговори со на раководството беше крајно профитабилна работа „инсајдерите“ и во политички манипулации со во случаите кога лицата кои ги пресметуваа цените процесот, заради сопствено профитирање, и располагаа со несоодветна евиденција, дури и за толку очигледната актива, како што е земјишната • Голем број државни претпријатија немаат сопственост. доволно време за да станат економски способни за живот пред да бидат продадени, Доколку се сака да се заштити јавниот интерес, мора што доведува до честа продажба на да се преземат чекори за можностите за капацитетите по цени пониски од пазарната злоупотреба да се сведат на минимум. вредност, и покрај тоа што владата троши 6 огромни суми за рекапитализација. ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА 129
Следуваат неколку конкретни примери за корупција, фактот што таа гарантира формален процес со јавно забележани во процесот на приватизација: утврдување на цените на акциите.
Тендерите (или „трговските продажби“) се • Уценување на потенцијалните понудувачи, попроблематични; тие траат подолго, не се толку осмислени со цел да ги спречат да транспарентни, а притоа може да биде вклучено учествуваат на дадена лицитација или да ги значително дискреционо право. Подложноста на зголемат своите понуди; корупција може да се намали, доколку постои можност тендерскиот процес да биде спроведен • Изнудување на цена за неучество од независно и надвор од дофатот на политичарите. сериозните инвеститори, од страна на Сепак, тендерите им нудат на компаниите поголеми шпекуланти кои ветиле дека ќе се воздржат од можности за подобри управувачки структури, отколку доставување понуди и/или од зголемување на во случајот со ПЈП. цените; Помалку атрактивна форма на приватизација се • Организирање на „холандски аукции“ со откупите на акционерските пакети од страна на сериозни потенцијални инвеститори раководството и на вработените, кои беа основната заплашени со закани. Во „холандските аукции“, карактеристика на многу програми за приватизација. продавачот поставува висока цена и потоа Тие, речиси без исклучок, на купувачите им ја даваа постепено ја намалува, сè додека понудувачот можноста да купуваат акции по цена пониска од не ја прифати сумата што се нуди; нивната пазарна вредност. Најлоши се таканаречените „спонтани приватизации“, кои • Купувањето бизниси на лицитација, со намера економистите Даниел Кауфман и Пол Зигелбаум ги да се избегне плаќањето на конкретниот износ опишуваат на следниов начин: „самата суштина на до одреден датум, а бизнисот да се искористи корупцијата, всушност, е брза и целосна кражба на за да се ограби неговата актива или за друга јавната актива од страна на политичарите и од цел, и тоа пред да се поништи резултатот од страна на директорите на претпријатијата, во 8 лицитацијата; соработка со номенклатурата.”
Разновидност треба да постои и кај владините • Фалсификување на документацијата што ќе советници за која било приватизациона програма. потврди дека операцијата што е предмет на Користењето на еден ист советник за давање совети лицитацијата, наводно, претходно му била - и во однос на стратегијата и во однос на изнајмена на еден од понудувачите, со цел тој конкретните трансакции - секако може да го забрза понудувач да го искористи правото на процесот, меѓутоа во себе носи реален потенцијал предност при купувањето; за иницирање на ситуации на конфликт на интереси. На тој начин и советникот може да дојде во • Големо обезвреднување на активата, и конфликт со целите на владината политика. Владата може да посака да преструктурира одредена дејност • Учество на лицитацијата од страна на и да воведе конкуренција, додека советникот врши странски субјекти, кои не ги исполнуваат 7 притисок за продажба на одредена актива во пакет условите, преку локални субјекти со монополските права, како средство за максимизирање на приходите што, од своја страна, имплицира и повисоки провизии за самите 9 НЕКОЛКУ ИЗБОРИ НА МЕТОДОЛОГИИТЕ советници.
Конкретниот начин на кој ќе треба да се спроведе една приватизација ќе зависи од различни НАЈДОБРИТЕ ПРАКТИКИ ВО социјални, економски и политички аспекти. ПРИВАТИЗАЦИЈАТА
Процесите кај коишто постои најмала веројатност Иако постојат повеќе начини за спроведување на дека ќе бидат сериозно погодени од корупцијата се приватизацијата, секогаш треба да се применуваат приватизацијата базирана на ваучери и процесот одредени принципи: познат како „ликвидација“, кога активата на компанијата се продава поединечно, а не во • Конкуренција меѓу купувачите. Лицитациите и јавните тендери го намалуваат ризикот од единствен пакет. фаворизиран третман на одредени купувачи; Нешто поделикатна е приватизацијата со помош на ПЈП (првични јавни понуди или „понуди на акции“), • Објава за јавен тендер, која ќе содржи јасни и меѓутоа предноста на ваквата приватизација е во целосни информации за условите на тендерот; 130 ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА
• Откако ќе се објават, условите на тендерот и МОЖЕ ЛИ ЕТИКАТА НА ЈАВНИОТ СЕКТОР ДА на приватизацијата не треба да подлежат на ЈА ПРЕЖИВЕЕ ПРИВАТИЗАЦИЈАТА? промени; Без оглед на тоа кои се придобивките од приватизацијата и без оглед на тоа колку е • Еднакви можности за учество на сите ефективна регулаторната рамка, прашањето на заинтересирани страни; етиката секогаш останува отворено. Додека владините активности можат да бидат предмет на • Неограничен пристап до компанијата што се јавна инспекција, преку законодавното тело и преку приватизира. Потенцијалните купувачи би омбудсманот, активностите на приватниот сектор требало да бидат во можност да ја посетат секогаш се прикриваат со повикување на компанијата, да се консултираат со „комерцијалната доверливост“ – изговор кој се корпоративното раководство и да имаат применува често за на јавноста да и се ускрати слободен пристап до финансиските пристапот до информациите кои таа, инаку, би информации на компанијата; имала право да ги знае.
Целите на успешното работење се корисен начин да • Цената што ќе ја понуди понудувачот треба се обезбеди дека приватизацијата ќе донесе повеќе да биде единствениот критериум за избор на од еднократен прилив на средства во државниот конечната понуда; буџет. Овде може да спаѓаат задржувањето на активата или на акциите во текот на одреден дефиниран минимум период (за да се избегне во • Треба да се избегнуваат директните процесот да се вклучат шпекулантите), одржувањето продажби. Ова се најризичните форми на на дефинирана минимална бројка на вработени во приватизација, особено кога една политичка текот на утврден временски период и евентуалното партија фактички ја контролира владата; натамошно одржување на секторите за истражување и за развој на компанијата. • Кус временски период, кој го сведува на Сепак, правниците можат да ги искриват целите на минимум времето во кое може да се договорат доброто работење, инсистирајќи на тоа истите да корумпирани зделки; можат објективно да се верифицираат и да се измерат. За жал, за нив тоа не може да биде • Во процесот на приватизација ќе треба да се подобрувањето на немерливиот квалитет на применуваат јасни и објективни критериуми, со одредена услуга, туку обезбедувањето мерливи што ќе се спречи доделувањето преголеми количества. На пример, нив не ги интересира дискрециони права на службениците; квалитетот на медицинската нега обезбедена од страна на една болница, туку бројката на пациенти што ги опслужува болницата. Формулите што ги • Објавување на сите релевантни информации претпочитаат правниците се оние што можат да се поврзани со приватизацијата, за правилата да тестираат на суд и кои можат надворешно да се им бидат познати на сите, а јавноста да може верифицираат, со цел тоа да стане прашање, не за да дејствува како контролор на тоа како се третираат затворениците во еден приватизацијата; приватизиран затвор, туку колку од нив успеале да избегаат од истиот. • Скрупулозно придржување до кодексите за однесување и до правилата за конфликт на интереси; НАБЉУДУВАЧИТЕ НА ПРИВАТИЗАЦИЈАТА ОД СТРАНА НА ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО
• Независно администрирање на процесот на Организациите на граѓанското општество можат приватизација. Ова го отежнува да имаат конструктивна улога во мониторингот експлоатирањето на постоечките на приватизациите. Во 1999 година, една бугарска корумпирани релации со јавните службеници, и НВО се вклучи во мониторингот на една од најголемите и најспорните приватизации во • Јавните службеници кои работат на Бугарија – онаа на Бугарската компанија за приватизацијата треба да бидат подобро телекомуникации (BTC). Како резултат од овој платени од другите државни службеници и да мониторинг, беше прекинат погрешниот процес добиваат бонуси сврзани со нивното добро на приватизација и беше изготвен извештај за мерките што треба да се преземат во иднина, за работење, при секоја успешно завршена 11 10 да се подобри процесот на приватизација. приватизација. ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА 131
Половина свет подалеку, во Панама, една друга, Примарна цел при изготвувањето здрава политика почитувана локална НВО била поканета од страна на конкуренција е да се минимизира полето на на владата да присуствува како набљудувач од манипулирање на пазарите. За таа цел, треба да се граѓанското општество во текот на преговорите за забранат картелите и здружувањата за потребите на продажба на државната компанија за понудата. Ваквата политика има за цел да ги намали телекомуникации на Панама. Претходно се јавиле бариерите за влез на бизнисите, со што се само двајца понудувачи, па така владата прошируваат можностите за малите и за средните резонирала дека јавноста ќе се сомнева доколку претпријатија. Уште една цел е и воспоставувањето процесот не биде целосно транспарентен. НВО била здраво корпоративно управување. задоволна со тоа што трансакцијата била спроведена на коректен начин, за што била На некои може да им се прости тоа што сметаат известена и јавноста. Како резултат од тоа, нешто дека политиката на конкуренција и нејзините закони што можело да биде крајно спорна приватизација, се дизајнирани само за богатите и за урбаните поминало без контроверзи. општества. Сепак, и денешните индустријализирани земји порано се мачеле со хендикепите на обемната Имајќи ја предвид недовербата на јавноста во корупција и на очигледно самозаинтересираната политичарите и во интересите на приватниот сектор, власт. За да се оттргнат од ваквата ситуација, овие приватизациите секогаш со себе ќе носат одреден земји ја избрале опцијата на политики на степен на политички ризик. Искуството покажува конкуренција што ги уредуваат нивните пазарни дека ова најдобро се минимизира на тој начин што 14 активности. целиот процес се прави што е можно потранспарентен, вклучувајќи ги, што е најважно од Иако може да се каже дека секоја земја има своја сè, и критериумите според кои ќе се оценуваат политика на конкуренција, дури и ако тоа не е јасно понудувачите. искажано и се сведува само на останување на статус кво ситуација, оние земји кои совесно ги изготвуваат своите политики обично спроведуваат и КОРУПЦИЈАТА, ПРИВАТИЗАЦИЈАТА И 15 ПОЛИТИКАТА НА КОНКУРЕНЦИЈА закони за конкуренција.
Се разбира, корупцијата не постои само во рамките Други, пак, може да сметаат дека законот за на јавниот сектор. Таа, исто така, не е ограничена конкуренција има за цел да наметне форми на само на трансакциите за јавна набавка, кои го капитализам на сметка на сиромашните и вклучуваат и јавниот и приватниот сектор. ранливите. Всушност, ако ништо друго, неговите Корупцијата може да се случи во и меѓу функции се обратни. Тие не се ограничени само на организациите од приватниот сектор, во случаите економските цели. Во нив се содржани и социјални кога корпорациите ја злоупотребуваат пазарната моќ цели, вклучувајќи ги и праведноста, добросостојбата во областите на економијата што треба да се на потрошувачите и подобрувањето на квалитетот раководат според политиката за конкуренција на на животот за сите (а особено за оние кои се една земја. 12 изложени на најголем ризик).
Изготвувањето здрава политика на конкуренција претставува суштествена алатка за заштита и за унапредување на економската активност и за УСЛОВИ ЗА УСПЕШЕН ПРОЦЕС НА ПРИВАТИЗАЦИЈА гарантирање на интегритетот на активностите на приватниот сектор. Таквата политика ги утврдува Во условите за успешна програма за приватизација соодветните начини на коишто треба да спаѓаат: функционира приватниот сектор и со тоа осигурува дека активноста на тој сектор им служи на најдобрите интереси на сите. По колапсот на • Силна политичка посветеност на приватизацијата, заедно со разбирањето и комунизмот, постоеше уверување дека една влада поддршката на процесот од страна на може да приватизира даден конгломерат без широката јавност; најпрвин да го подели и да претпостави дека конкуренцијата на увозот ќе ја спречи злоупотребата на пазарната моќ. Но, ова превиде најразлични • Создавање конкурентни пазари, со отстранување на бариерите за влез и за излез; фактори, како структурните бариери за увозот од страна на курсните аспекти, лошите системи за транспорт и, честопати, корумпираните регионални и • Реформи во финансискиот сектор, што создаваат комерцијално ориентирани локални влади што се активираа за да ги заштитат 13 банкарски системи; своите претпријатија од каква било конкуренција. 132 ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА
• Ефективни регулаторни рамки што ги • Мерки за ублажување на негативните поддржуваат придобивките од приватната социјални и еколошки ефекти од 18 сопственост; приватизацијата.
• Јасни и детални постапки за водење преговори Законот за конкуренција ја изградува и ја одржува 16 за приватизација и за избирање купувачи; довербата на јавноста во институциите и така, на крајот, може да помогне во поткрепувањето на • Советниците се ангажираат преку отворен и стабилноста на демократиите. Тој е клучен за една транспарентен конкурс и работат само за ефикасна пазарна економија. Денес многумина интересите на владата; сметаат дека патот до развојот за најсиромашните нации во светот лежи во интензивирањето на • Транспарентност во самиот процес на активноста на приватниот сектор, наместо во приватизација; поранешните пропаднати комерцијални активности на владата. Оттука, една здрава политика на • Транспарентност во третманот на вкупниот конкуренција може да го обезбеди темелот за 17 износ од приватизацијата , и развојот на една земја. ПОСТАПКИ ЗА ПРИВАТИЗАЦИЈА И ЗА БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА 133
ЕНДНОТИ
1 Истражувачкиот оддел на „Јавни служби интернационал“, при Универзитетот во Гринвич, во Лондон, тврди дека меѓународните експерти кои го приватизираат секторот на води во земјите во развој по правило се корумпирани, на работ на финансиски колапс и со долгогодишни досиеја за експлоатација на сиромашните: http://www.labournet.net/world/0208/psi4.html 2 Џефри Сахс, Клифорд Зинес и Јаир Еилат, „Придобивките од приватизацијата во економиите во транзиција: дали е доволна промената на сопственоста?“, http://www.imf.org/External/Pubs/FT/staffp/2001/04/zinnes.htm 3 „Приватизирање на претпријатијата во државна сопственост: преглед на политиките и на практиките во земјите на ОЕЦД (ОЕЦД, Париз, 2003) ISBN 92-64-10408-9, стр.17. 4 Вито Танзи, „Корупцијата во светот“, Интерни документи на ММФ, дел. 45 бр. 4 (декември, 1998) 5 „Надворешна евалуација на ESAF“, Извештај од група независни експерти, ММФ, 1998, стр. 94. http://www.imf.org/external/pubs/ft/extev/index.HTM 6 Погледнете Сју Холи, „Извоз на корупција: приватизација, мултинационални субјекти и поткупување“, Брифинг на Корнер Хаус 19, 1 јуни 2000 ( www.thecornerhouse.org.uk/pdf/briefing/19bribe.pdf ). 7 Иван Миклош, „Корупциски ризици во приватизацијата“, http://www.internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Small- scale%20Privatisation 8 Даниел Кауфман и Пол Зигелбаум, „Приватизацијата и корупцијата во транзиција: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/siege12.pdf 9 Приватизирање на претпријатија во сопственост на државата“ (supra), стр. 62. Книгата содржи совети за начините на дефинирање на стриктните мандати за советниците. 10 Овие критериуми ги содржат оние изведени од критериумите за приватизација, препорачани од страна на германската Советодавна група за приватизација во Украина: http://www.privatisation.kiev.ua/Priv_Eng/rounde/XIX/10yearsE.htm. Погледнете го и документот на Работната група на ОЕЦД за приватизација и за управување со активата во сопственост на државата http://www.oecd.org/document/36/0,2340,en_2649_37439_2431588_1_1_1_37439,00.html; Германскиот советодавен проект за приватизација во Украина: http://www.privatisation.kiev.ua/Priv_Eng/aboutE.htm. Германија има високо ниво на експертиза за процесот на трансформација, стекнато како резултат од процесот на повторното обединување. Правните, економските и социјалните промени во Источна Германија беа без преседан во европската историја. Германската влада верува дека ова искуство и дава јасна слика за обемот на работа при приватизацијата и за времето потребно за да се постигне тоа. 11 Методологијата беше објавена од страна на Транспарентност интернационал, како прирачник за слично ориентираните организации: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_telebulgaria.html 12 Погледнете Глава 26, Референтна книга на ТИ 2000, за детална дискусија: http://www.transparency.org/sourcebook/26.html. Погледнете го и тајландскиот Закон за конкуренција, 1999: http://www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc и Законот за конкуренција на Јужна Африка, 1998: http://www.compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level=1&child=1. 13 За детална дискусија, погледнете Џон Нелис, Светска банка, „Приватизацијата и реформата на претпријатијата во економиите во транзиција: ретроспективна анализа“: http://lnweb18.worldbank.org/OED/OEDDocLib.nsf/0/A8579A9A28A100B485256B6D006542F6?opendocument 14 За дискусија, погледнете Џереми Поуп, „Политиката на конкуренција и потиснување на корупцијата“ http://www.transparency.org/sourcebook/26.html 15 Во моментов, ваков закон имаат околу 80 членки на Светската трговска организација, а нивниот број се зголемува. Во поновите примери спаѓаат Тајланд и Јужна Африка, каде што биле формирани комисии за конкуренција. 16 Полска е земја која, според ОЕЦД, има воспоставено пакет јасни, детални и транспарентни процеси што овозможуваат трговските продажби или продажбите до корпорациите, коишто честопати се странски, и коишто веќе тргуваат во истиот сектор, да се користат како успешен приод: Погледнете „Приватизирање на претпријатијата во сопственост на државата“ (supra), стр. 93 17 Во Полска, приходите се наменуваат за реформи на социјалната заштита. Чешката и словачката влада, исто така, формирале наменски фондови за специјални цели. Во Обединетото Кралство, Шведска и во Данска, профитот од трансакциите, едноставно, се слеал во еден општ приходен фонд. Се смета дека основањето на фондот за специјални намени претставува еден од начините да се намали веројатноста од продажба на активата по намерно пониска вредност, во интерес на кусорочна ликвидност. Според германскиот Федерален буџетски кодекс, администрацијата мора да ја оствари полната и вистинска вредност на компанијата, со тоа што ќе обезбеди дека таа ја реализирала најдобрата цена што ја нуди пазарот. „Приватизирање на претпријатијата во сопственост на државата“ (supra), на стр. 84 18 Погледнете Џон Нелис и Сунита Кикери, „Приватизацијата во конкурентните сектори: досегашни искуства“ (Светска банка): http://econ.worldbank.org/view.php?topic=20&type=5&id=15960. Погледнете и Работна група на ОЕЦД за приватизација и за управување со активата во сопственост на државата (поранешната Мрежа за приватизација на ОЕЦД) ГЛАВА 12│ КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 135
Кривичен закон приспособен за борба против • Создавање на институцијата народен корупцијата е од суштинско значење за секоја борба правобранител, и против поткупот, без оглед на тоа дали се работи за јавниот или приватниот сектор. Во оваа глава, • Судска ревизија на законитоста на еволуцијата на кривичниот закон се следи од административните постапки. неговото настанување, па сè до неговиот финален ефект врз полицијата и врз обвинителите. (За Во однос на кривичниот закон, постојат осум општи улогата на судството се говори во Глава 16.) принципи што треба да се почитуваат:
• Сообразност со меѓународните стандарди за АНТИКОРУПЦИСКИ ЗАКОНИ човековите права;
• Избегнување на прекумерно репресивните Дури и највнимателно планираните закони не можат одредби; 1 сами по себе, да ја контролираат корупцијата. Во голема мера, тековната криза во многу земји • Јасни насоки за утврдување на казните, така потекнува од фактот дека нивните закони не се што истите ќе бидат конзистентни; спроведуваат. Правните институции се неуспешни поради слабостите во националните судски системи • Консолидација на различните кривични закони и, делумно, поради недостигот од волја да се што се занимаваат со корупцијата; зајакнат самите институции. • Редовно преиспитување на рамката на Како и да е, потребна е здрава правна рамка како кривичниот закон; појдовна точка. Кога се изготвуваат закони, тие треба да бидат едноставни - и за разбирање и за • Посебни одредби за корупциските случаи што спроведување. бараат од поединците да го дефинираат потеклото на необјаснетото богатство, по Антикорупциските активисти сметаат дека е налог на судот; релевантен одреден дијапазон закони. Меѓу нив се и законите кои обезбедуваат основи за следново: • Конфискација на приходите од корупцијата во • Пристап до информациите (вклучувајќи го и корист на државата, и законодавството за службените тајни); • Дефинирање на корупцијата како нешто што • Решавање на конфликтите на интереси; вклучува и давање и примање мито.
• Процесите за јавни набавки; ИЗГОТВУВАЊЕ НА ЗАКОНИТЕ • Слобода на изразувањето; Еден кривичен закон може да дејствува како работа • Слобода на печатот; што одвраќа од корупција, но само до одредена мера. Доколку законите не се спроведуваат или не • Заштита на информаторите и на оние кои можат да се спроведат, лицата кои ги прекршуваат поднесуваат жалби во однос на владините нема да се плашат од нив, со што и самите закони злоупотреби; можат да станат безначајни.
• Мобилизирање на граѓанското општество; За некои, донесувањето на антикорупциските закони претставува прв чекор во борбата против корупцијата (иако многу земји веќе имаат повеќе • Демократски избори; закони кои би можеле да се борат против корупцијата, доколку истите би се спровеле). Како • Забрана за лицата кои се осудени за дела со резултат на тоа, насекаде во светот се јавуваат сериозно морално значење, како силување или голем број закони за казнување на митото и на кражба, да бидат носители или да се другите форми на корупција, често на сметка на тоа кандидираат за избори за јавна функција или за да се стори што било за да се загарантира нивното управување со компаниите; спроведување или да се обезбеди дека се преземаат и превентивни мерки. Донесувањето на • Правила што регулираат подароци и еден нов закон може да личи на бесплатен начин за љубезност до јавните службеници преземање акција, но во реалноста, тој закон - сам по себе - може да смени многу малку работи. 136 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
Антикорупциското законодавство главно се Тоа се правила што лесно се разбираат, едноставно занимава со митото, непотизмот, случаите на се применуваат и бараат малку или никакво конфликт на интереси и со фаворизирање при оценување за да се утврди нивната применливост. доделувањето на договорите или владините Ваквите закони претставуваат контраст на законите бенефиции. Притоа, некои составувачи на кои содржат стандарди отворени за толкување од законодавството се обидуваат да состават листи со страна на агенциите за спроведување. сите активности што можат да се замислат и секоја од нив да ја направат незаконска. Сепак, „Декларативните“ правила го елиминираат корумпираните се ништо доколку не се инвентивни, дискреционото право на субјектите за нивно па така можат брзо да изнајдат начини за да ги спроведување, меѓутоа тоа го прават по одредена заобиколат ваквите забрани. Оттука, генерално, се цена. На пример, доколку непотизмот и чини дека е поефективно да се изготват поопшти фаворизирањето при вработувањето во владината забрани, како „злоупотреба на јавната функција администрација претставуваат сериозни проблеми, заради приватна добивка.” законодавството би можело да им забрани на владините вработени да ангажираат пријател или Општата сроченост - како оваа - опфаќа сè, меѓутоа роднина, освен доколку тоа лице не е овде недостига фактот дека ваквиот начин на квалификувано за тоа работно место. Меѓутоа, во изразување може да се користи и од страна на тој случај, на обвинителите и на судовите би им ривалите во рамките на системот, за да се оспорат било препуштено да утврдуваат дали еден роднина активностите кои, во суштина, се сосема невини. бил квалификуван или не, па оттука тие би имале Ова се случува особено кога истражителите и значителна дискрециона моќ при спроведувањето на судиите се предмет на политички или на други законот. притисоци. На ваков начин, еден антикорупциски закон може самиот да стане извор на корупција. Како алтернатива, законодавството што во себе содржи „референтно“ правило едноставно би За да се избегнат ваквите сценарија, оние кои ги можело да го забрани именувањето на кој било изготвуваат законите треба најпрвин да си постават пријател или роднина, без исклучоци или неколку прашања: квалификации. Во овој случај, спроведувачите на • Дали институциите кои се задолжени да го законот не би имале никаква дискрециона моќ. спроведуваат законот ги имаат неопходните Доколку роднината на некој службеник се појави на способности за тоа? платниот список прекршокот би бил очигледен. Меѓутоа, кога законот би содржел исклучок во • Дали полицијата, обвинителите, судовите и случаите кога се работи за квалификувани другите агенции за спроведување на законот поединци, аргументите околу квалификациите на имаат персонал составен од чесни, и технички кандидатот би се искористиле за да се оправда и за компетентни професионалци? (Анкетите во да се прикрие самото именување. Доколку го нема многу делови од светот покажуваат дека исклучокот, прекршокот е очигледен за сите, а граѓаните сметаат оти полицијата и граѓаните, медиумите и групите за контрола можат судскиот систем спаѓаат меѓу лесно да утврдат дали владата е сериозна во најкорумпираните институции во нивните спроведувањето на антикорупциските закони. земји.) Сепак, ваквите закони не се флексибилни и не • Дали овие службеници се теоретски независни дозволуваат исклучоци. Тие се поедноставени од извршната власт? А што се случува во (можеби и премногу) до степен до којшто стануваат практиката? арбитрарни. Во случај на закон против непотизам, лесно може да се случи владата да го изгуби најквалификуваното лице за даденото работно • Пред кого и на кој начин одговараат овие место. службеници? Сепак, факт е дека кога работат врз основа на Може да биде потребно време за да се изградат поопшти принципи, слабите судови се главно основниот капацитет и основните структури за недоволно оспособени да изготвуваат и да праведно и професионално администрирање и наметнуваат стандарди. спроведување на законот. Оттука, изготвувачите на законот мора да ги земат предвид сите слабости на Светска банка издаде препорака до земјите со слаби агенциите задолжени за спроведување на институции за спроведување, да размислат за законодавството. вклучувањето на следниве „декларативни“ правила во своите антикорупциски закони:
„ДЕКЛАРАТИВНИ“ ПРАВИЛА • Ниту едно лице вработено во владата не смее да прими подароци, исплата или што било во Во земјите со вакви институционални слабости, вредност поголема од мал износ, од кое било Светска банка предложи нацрт-законодавството да лице што не е член на неговото најблиско ги содржи таканаречените „декларативни“ правила. семејство; КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 137
• Ниту едно вработено лице не смее да има, ПОСЕДУВАЊЕ НА НЕОБЈАСНЕТО БОГАТСТВО директно или индиректно (односно преку семејни или други посредници), интерес во Честопати е очигледно дека јавните службеници се корпорацијата или во некој друг субјект збогатуваат. Понекогаш не треба да се оди подалеку засегнат со неговите одлуки; од паркингот на една царинска служба, за да се видат доказите. Но, како може една агенција за • Секоја година, сите вработени кои имаат спроведување да го добие доказот што е неопходен плата над одредено ниво, мораат јавно да го за да може да се иницира кривично обвинение, без објават сиот имот што, го поседуваат - постоење на доказни материјали дека се побарало и директно или индиректно; се добило мито?
• Ниту едно вработено лице не смее да вработи Правната комисија за Англија и за Велс има изјавено свој роднина, (со прецизна дефиниција за тоа дека, да се дојде до кривично обвинение во даден колку далечен треба да биде роднината за тој случај на корупција е „исто толку тешко“, колку и во или таа да не се смета за „роднина“), и. кој било друг случај на сериозен стопански криминал. Но, ова не ја дава поентата. Кога нема • Сите вработени мора да ги откријат своите доволно ресурси, агенциите за спроведување релации со ангажираните лица и со фирмите немаат капацитет да преземат голем број случаи, а или со субјектите на кои им доделуваат тоа значи дека поголемиот дел од корупцијата во договор или концесија. (Со оглед на тоа дека во администрацијата – или можеби целата многу земји „еснафот“ на талентирани административна корупција – може да помине работници и на квалификуваните фирми е мал, буквално неказнето. ова правило одлуките во однос на корупцијата му ги препушта на јавното мислење.) Во Хонгконг (каде што антикорупциското законодавство поттикна значителна заинтересираност и имитирање насекаде во светот), бил откриен начин како да се излезе од ваквата ПРОБЛЕМИТЕ МОЖАТ ДА СЕ ИЗБЕГНАТ СО 2 ситуација. За кривично дело се прогласи состојбата ПРЕТХОДНИ ОДЛУКИ кога еден јавен службеник поседува богатство поголемо од неговата службена плата, освен Кога во антикорупцискиот закон постојат општи доколку тој може да даде задоволително одредби што создаваат широки дискрециони права, објаснување за поседувањето на ваквото богатство. оние кои се во дилема за тоа како да го донесат Овој приод не само што значи дека гонењето на судот по кој било случај, треба да бидат во можност случаите на повторена административна корупција е да добијат совет или насочување од страна на релативно едноставно, туку и служи како силна релевантна агенција за спроведување. Доколку, врз дестимулација за корупцијата. основа на откриените факти, органот за спроведување заклучи дека разгледуваното дело не Сè повеќе се признава колку е битно еден ваков прекршок да служи како пример за однесувањето на би претставувало прекршок, вработениот се јавните службеници, особено на оние од висок ранг. ослободува од какво било подоцнежно гонење. За Прашањето е дали се прекршуваат човековите да се спречи процесот непотребно да ја пролонгира права и фундаменталните слободи на еден јавен владината постапка, од претставниците на службеник обвинет за ваков прекршок. Притоа, агенцијата може да се побара да донесат одлука за треба да се земат предвид два аспекта: прво, дали барањето, во рамките на утврдениот период. делото на, едноставно, поседување на богатство Доколку тие не го сторат тоа, законот може да поголемо од службената плата, го нарушува правото пропише дека предметната постапка е законска. на фер судење; второ, дали ставањето на товарот на докажување на обвинетиот, со тоа што ќе треба Постапката за претходни одлуки може да го да ја заснова одбраната на „задоволително претвори во соработка она што се смета за објаснување“, го прекршува правото тој да се смета непријателски однос, бидејќи државните службеници за невин сè додека не се докаже вината, според работат со службениците за етика, за да ги законот. структурираат трансакциите на начин што е конзистентен со законот. Освен тоа, доколку Концептот на незаконското збогатување е усвоен и подоцна се открие дека една дискутабилна постапка инкорпориран во Интер-американската конвенција не била одобрена со претходна одлука, тоа е еден против корупцијата, која акумулирањето на знак дека постоела намера да се заобиколи законот. „значителното зголемување“ на имотот, од страна на кој било владин службеник го дефинира како Статутите што забрануваат мито, непотизам и други прекршок, доколку тој не може разумно да го објасни коруптивни постапки секогаш треба да бидат зголемувањето, во однос на своите законски 3 надополнети со закони што помагаат во функции и приходи. обелоденувањето на корупцијата. 138 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
Указот за Законот за правата на Хонгконг, во својот Сепак, неговите материјални добра се застапени во член 11(1) пропишува, со потполно исти зборови толкаво количество или се толкава вредност што е како во Меѓународниот пакт, дека: „Секое лице сосема јасно дека се диспропорционални со обвинето за кривично дело има право да се смета за неговата службена плата, со што се создава prima 5 невино сè додека не се докаже дека е виновно, facie случај дека тој навистина е корумпиран.” 4 според законот.” Штом стапи во сила Законот за Накусо, правото на фер судење и правото секој да правата во Хонгконг, во 1991 година, високите јавни се смета за невин сè додека не се докаже дека е службеници обвинети за поседување на преголемо виновен, налагаат товарот на докажувањето да богатство, ја оспорија валидноста на делото, со падне на обвинителството, но може да се префрли аргумент дека тоа го повредило нивното право да се на обвинетиот, кога тој сака да заснова одбрана, сметаат за невини додека не се докаже дека се повикувајќи се на ментална неспособност или на виновни. намалена одговорност. Одредбите што го бранат правото на презумпција на невиност не ги Највисоките апелациони судови во Хонгконг и во исклучуваат фактичките или законските Обединетото Кралство го отфрлија ваквото претпоставки против обвинетиот, иако ваквите тврдење. Тие утврдија дека за ваков вид прекршоци, претпоставки мора да бидат во рамките на разумни примарната одговорност за докажување на граници, каде што ќе се земе предвид значењето на суштината на обвинението против обвинетите, она што е „ставено на коцка“ и ќе се почитуваат надвор од разумното сомневање, е на правата на обвинетиот. Тие не ги исклучуваат ниту обвинителството. Дури откако обвинителството ќе делата на строга одговорност; односно, делата каде утврди дека богатството на обвинетиот реално не што не морало да постои криминална намера од страна на обвинетиот. Сепак, овие одредби можело да се стекне со неговата службена плата, наметнуваат одредени доказни и процедурални обвинетиот ќе мора да понуди задоволително услови што се однесуваат на гонењето на објаснување. Задоволително објаснување би било корупцијата. 6
она објаснување што разумно ќе може да го оправда богатството што не можело да се стекне со платата. Ова е работа што ја знае само обвинетиот. КОРИСТЕЊЕ НА ТРЕТИ СТРАНИ ЗА ДА СЕ ПРИКРИЕ КОРУПЦИЈАТА Меѓутоа, треба да постои силно оправдување за барањето обвинетиот да обезбеди задоволително Корумпираните службеници можат да ги скријат објаснување, доколку се сака ова отстапување од приходите од корупцијата, со тоа што истите ќе им ги фундаменталниот принцип на владеење на правото префрлат на пријателите или роднините, но сепак ќе (дека обвинителството го носи товарот за ја задржат контролата врз средствата. Како реакција докажување на секој елемент во случајот против на ваквите сценарија, националните закони обвинетиот) да биде компатибилно со заштитата на понекогаш пропишуваат дека средствата што се човековите права. смета дека се во сопственост на трета страна, во Кое е тоа силно оправдување? Како што изјави име на обвинетиот, или дека се стекнати како Личниот совет на Кралицата/Кралот на Обединетото подарок од обвинетиот, ќе се смета дека останале Кралство (во однос на една жалба од Хонгконг), под контрола на обвинетиот. Оваа претпоставка „Подмитувањето е лоша практика, којашто им се најчесто се применува во случаите на подмитување заканува на основите на секое цивилизирано или на преголемо необјасниво богатство, како и општество.” Советот додаде дека постои тогаш кога не постојат докази во насока на „озлогласената тешкотија на собирање на доказниот спротивното. Товарот за обезбедување на таквите материјал“ при докажувањето дека еден јавен докази паѓа на обвинетиот. службеник побарал или прифатил мито. Меѓутоа, според изјавата на Личниот совет на Дали еден ваков таканаречен „обратен товар на Кралицата/Кралот на Обединетото Кралство, постои докажување“ ја нарушува претпоставката на и „итна социјална потреба да се искорени злото на невиност? И повторно, Апелациониот суд на корупцијата во Хонгконг“. Апелациониот суд на Хонгконг покажал разумен приод кон ова прашање, Хонгконг го повтори ова гледиште: „Никој.... не треба приод што ги балансира сите инволвирани интереси: да се сомнева во смртоносната и подмолна природа на корупцијата.“ Во еден друг случај, Личниот совет Пред обвинителството да може да се потпре на на Кралицата/Кралот на Обединетото Кралство претпоставката дека паричните ресурси и изјави дека делото на поседување прекумерно имотот се наоѓале под контрола на обвинетиот, необјаснето богатство е „очигледно осмислен за тоа - се разбира - мора, надвор од секое оние случаи каде што, иако може да биде тешко, па сомневање, да ги докаже фактите што укажуваат на таквиот заклучок. Презумпцијата мора да дури и невозможно,, обвинителството да утврди добие рестриктивна конструкција, така што тие дека еден јавен службеник добил какво било мито. факти мора да воспостават дека е поверојатно КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 139
отколку поневеројатно, дека со паричните ресурси ефикасност и со фер конкуренција. Здравите или со имотот се располагало.во име на антикорупциски закони кои важат за приватниот обвинетиот, или дека истите биле стекнати како сектор, исто така, ги заштитуваат работодавците од подарок од него. И рестриктивно протолкувана, бескрупулозните вработени кои ги злоупотребуваат претпоставката е конзистентна со своите овластувања заради лична добивка. Еден фундаменталното право на обвинетиот, со тоа добар закон што се применува во приватниот сектор, што истовремено претставува пропорционална реакција на инвентивните начини, преку кои треба да го пропише следново: бескупулозните би можеле многу лесно да направат пародија од прекршоците. 7 • еден посредник (обично вработен) не смее да бара или да прифаќа поволност без дозвола од својот претпоставен (обично работодавецот), ДЕФИНИРАЊЕ НА „ПОВОЛНОСТИТЕ“ КАКО при извршувањето на своите основни работи МИТО или бизниси, и
Во антикорупциското законодавство честопати може • лицето кое нуди поволност, исто така, прави 8 прекршок. да се најде претпоставка според која, доколку се заклучи дека обвинетиот во предметот на подмитување дал или примил предмет, што може да СПРОВЕДУВАЊЕ се нарече „поволност“, бенефиција што не мора да биде парична или да поседува финансиска конотација, таа предност ќе се смета за стимулација Откако ќе се донесе правната рамка, предизвик е или за награда, освен доколку не се докаже таа навистина да се стави во функција. Сепак, дури спротивното. Сепак, овој принцип се користи мошне и овде, корупцијата може да има улога. Работата на ретко. истражителите, обвинителите, судиите и на судскиот персонал и натаму останува изложена на ризик. Антикорупцискиот специјалист, Бертран де Спевил, спаѓа во редот на правниците што сметаат дека оспорувањето на една ваква одредба би успеало со ПОЛИЦИСКИ И ИСТРАЖНИ повикување на човековите права. Пред сè, оваа ТЕХНИКИ претпоставка претпоставува корупција, прекршок што обвинителството е обврзано да го докаже. Исто така, самиот факт дека подарокот бил даден од страна на лицето обвинето за корупција, не значи КОРУПЦИЈА ВО ПОЛИЦИЈАТА дека тој подарок автоматски може да се поврзе со корупција. Во моментот кога се пишува оваа глава, московската полиција ги истражува обвинувањата дека група корумпирани полицајци го обезбедувала она што КОРИСТЕЊЕ НА ГРАЃАНСКОТО ПРАВО ЗА обично се нарекува „покрив“ или „прекривка“ – ВРАЌАЊЕ НА СРЕДСТВАТА заштита на бизнисите, а за возврат добивале парична исплата. Раководителите на продавниците Еден од начините за повраток на средствата од едно биле уценувани во текот на подолг временски незаконско дејство, без да се прибегне кон период, а групата се заканила дека директорите на кривичните судови, е да се искористи граѓанското продавниците и нивните семејства ќе бидат право, бидејќи граѓанските постапки не налагаат претепани доколку не им бидат исплатени бараните докажување надвор од рамките на основаното износи. Во исто време, во Полска беше спроведена сомневање, туку само врз основа на балансирањето истрага по наводите дека шефот на полицијата, на веројатностите. Ова овозможува случаите откако дал оставка, на еден понизок владин полесно да се докажат. (Оваа опција е опишана во министер му дал информации за претстојната Глава 14.) полициска рација. Министерот, потоа, таа информација ја пренел до осомничените, кои биле членови на неговата политичка партија. ПОТИСНУВАЊЕ НА КОРУПЦИЈАТА ВО ПРИВАТНИОТ СЕКТОР На една неодамна организирана конференција на Владите стануваат сè поангажирани околу Интерпол, комесарот Џулијано Закардели, шеф на поттикнување на приватен сектор без корупција. Кралската канадска коњаничка полиција (Royal Нивна цел е да им помогнат на бизнисите во Canadian Mounted Police (RCMP)), прераскажа настојувањето да изградат комерцијално слично вознемирувачко откритие. Инспектор, опкружување што ќе се карактеризира со задолжен за единицата за наркотици, прифатил 140 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
билети за хокеарски натпревар од адвокат, напори да пропаднат. Тешко е супервизорот да професионален познаник кој, како што се докажа, знае сè за својот вработен, за да може да ги открие суптилните промени во неговата застапувал член на една организирана криминална личност што можат да сигнализираат дека група. За возврат за дополнителните билети и, во службеникот е лесно подложен на корупција или крајна линија, за пари, адвокатот барал одредени дека учествува во неа. Постојат неколку услуги, вклучувајќи и информации што треба да се прашања што полициските оддели треба да ги пренесат до локалните нарко-кралеви, во врска со земат предвид. Има ли потреба сериозно да се разгледа вредноста што била дадена на претстојните нарко-апсења. На крајот, бидејќи времето на раководителите? Дали неговата инволвираност се интензивирала, супервизорите извршуваат само работа на инспекторот извршил самоубиство во својата хартија или навистина дејствуваат како канцеларија, во седиштето на Кралската канадска ментори и го надгледуваат својот персонал? коњаничка полиција во Отава. Оваа трагедија Дали супервизорите ги знаат знаците на предупредување, кои укажуваат на тоа дека отворила голема истрага за корупцијата во 9 некој член на нивниот персонал може да биде канадските органи за спроведување на законот. лесно подложен на, или вклучен во, корумпирано однесување? И, можеби најважното прашање, Комесарот Закардели предложи воспоставување на дали секој супервизор со своето однесување им четири елементи, за полициските сили да дава пример на другите? Или, пак, корупцијата во канцеларија и на терен едноставно функционираат со интегритет и со ефикасност: претставува одраз на практиките во повисоките рангови на организацијата? • Регрутација: Постои потреба, не само да се регрутираат вистинските луѓе, туку - уште • Детектирање: Последната област е детектирањето и откривањето. Ова значи поважно - преку детална анализа да се ефектуирање на мерките во вашата исклучат погрешните. Вредностите на организација кои можат да ја идентификуваат кандидатите треба да ги одразуваат потенцијалната корупција и соодветно да се вредностите на организацијата. Тие мора да справат со неа. На пример, во Кралската бидат апсолутно посветени на служењето на канадска коњаничка полиција, полицајците јавноста, и тоа да го ставаат пред себеси или задолжително треба да го известат пред сопствениот интерес. кадровското одделение за промената на својот брачен статус. Ова се прави за персоналот да • Обука: Ригорозната програма за обука на знае дали полицаецот минува низ разделба или низ развод или се соочува со брачни тешкотии регрутите може да претставува добра основа што можат да го направат лесно подложен на за полициска работа – базирана на етичко корупција. Предизвикот е овие сознанија да се однесување и на интегритет при донесување искористат на начин со што ќе се поддржи на одлуките. Ова е потешко одколку што полицаецот, а сепак тој ќе стане свесен за изгледа. Полициската обука традиционално е сопствените слабости, и ќе му се дадат од паравоена природа. На кадетите им се инструменти за да се справи со ризикот. кажува што ќе прават, кога ќе го прават тоа и Потребни се политики и постапки со кои ќе се како ќе го прават тоа. Трикот е во тоа да се идентификува несоодветното однесување во балансира традиционалната паравоена обука, раните фази, и конзистентно. која ги нагласува командата и контролата, со Раководителите треба да оценат дали нивната организација поседува ефективни потребата регрутите да се овластат, за да методи за откривање на некоректното бидат одговорни и отчетни за своите работење, како и за постапување, при постапки. Периодот на обука е оптималното откривање на какво било однесување од ваков време за втемелување на овие вредности кај вид. Полициската култура ги смета за свети секој вработен. Доколку овие вредности не се доверливоста, управувањето со вкоренат во таа фаза, може да се случи информациите, па дури и тајноста. Па сепак, вработените да бидат подложни на корупција. овие - често позитивни - квалитети можат да Покрај регрутите, и полицајците-ветерани, доведат до распаѓање на одговорноста и да се кои на работното место се повеќе од 20 злоупотребат заради прикривање на години, треба да се поттикнат да размислат проблемите за својата посветеност на јавната служба и да Како неопходна пречка за корупцијата, треба да ги испитаат своите етички основи, слаби постојат одреден број предуслови за страни, интегритет и храброст за транспарентност во активностите на полицијата. Во обвинување. овие предуслови треба да спаѓаат:
• Супервизија: Еден чесен млад граѓанин може • Надзор врз законитоста, вклучувајќи го и да се регрутира до сите чинови. Тој или таа надзорот врз деталната буџетска може да се обучи за да стане најдобриот можен потрошувачка, во рамките на полицаец. Но, доколку не постои соодветен Министерството за внатрешни работи; надзор на линијата на фронтот, каде што се • Вонинституционални инспекции и донесуваат одлуките за животот или за антикорупциска контрола од страна на смртта, може да се случи сите исклучителни владина агенција; КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 141
• Специјализиран инспекторат во рамките на ИСТРАЖНИ ТЕХНИКИ: ТЕСТИРАЊЕ НА министерството или на органот одговорен за ИНТЕГРИТЕТОТ полициските сили на земјата; Доколку не се обелодени еден чин на корупција, како • Партнерство меѓу јавниот и приватниот ќе знаеме дека службеникот е корумпиран? Што е сектор при набљудувањето и при оценувањето уште поважно, како можеме да бидеме сигурни дека на полициските антикорупциски мерки; овие службеници нема да бидат унапредени на позиции од каде што ќе можат да нанесат уште • Проширување на обемот на информации за поголема штета? Постапувајќи по обвинувањата за јавноста, во однос на полициските корупцијата против одредени службеници, како ќе активности, со посебен акцент врз бидеме сигурни дека нема да има негативни антикорупциската програма и врз нејзините последици по моралот? И дека поплаките – и резултати; невините страни – ќе бидат заштитени? Ваквите обвинувања лесно се иницираат. Доколку не се • Споделување на сите информации за базираат на факти, тие можат да биде штетни. корумпираните полицајци и за мрежите на корупција во рамките на безбедносните сили, Дополнителни компликации можат да настанат кога со канцеларијата на главниот обвинител, и оние кои ги иницираат обвинувањата имаат историјат на сопствена вклученост во криминалот, • Целосни информации за приходите и за особено во случај кога нивните жалби се упатуваат имотот на полицајците, особено на оние од против полицијата. Ова го доведува во прашање повисок ранг, како и за приходите и за имотот кредибилитетот на поднесувачот на жалбата. Па на нивните најблиски роднини. така, се наметнува прашањето како можат да се изнајдат сигурни докази (во врска со интегритетот или со тенденциите за корумпирано однесување од страна на полицајците)? Може ли ова да се стори на ИНИЦИЈАТИВАТА НА ИНТЕРПОЛ начин што е конзистентен со уставните права на полицајците, како граѓани, и на начин што ниту ИНТЕРПОЛ (Меѓународната организација на лицето кое поднело поплака, ниту лицето наведено криминалистичката полиција – Интерпол, со во поплаката, нема да се изложат на надворешен официјална кратенка ICPO-Interpol) активно го притисок? промовира интегритетот на полициското работење насекаде во светот. Не само што го користи Во различни делови од развиениот свет, скандалите искуството на антикорупциските експерти, туку има поврзани со корупцијата во полицијата доаѓаат во изготвено цел пакет стандарди за борба против циклуси. Откриена е корупција распространета на корупцијата во полициските сили насекаде во 10 сите страни, спроведени се мерки за „чистење“, а светот. корумпираните полицајци се кривично гонети или отпуштени. Но, по неколку години, се појавува нов Со глобалните стандарди за борба против циклус скандали. корупцијата во полициските сили/служби на ИНТЕРПОЛ се прави обид да се осигура дека Сега се сфаќа дека ова се должи на фактот што полициските сили на земјите-членки поседуваат цели реформски стратегии биле погрешно високо ниво на чесност. Секоја земја-членка се замислени. Тие се базирале на уверувањето дека обврзува корупцијата на полицајците да ја смета за ослободувањето од „гнилите јаболка“ во форма на тешко кривично дело. Во другите стандарди спаѓаат корумпирани службеници ќе биде доволно за да се воспоставувањето и одржувањето високи стандарди спречи ширењето на проблемот. Сега станува јасно на однесување, за чесно, етичко и ефективно дека не е доволно само тоа да се исчисти одредена вршење на полициските функции; воспоставувањето област на корупција, во случаите, кога се јавуваат и одржувањето ефективни механизми за надзор и за проблеми. Наместо тоа, мора да се изготват спроведување на високото ниво на однесување при системи што ќе осигурат дека појавите на корупција извршувањето на полициските функции. нема да се повторуваат. Тестирањето на интегритетот ја добива својата вистинска улога Во моментов, ИНТЕРПОЛ изготвува начини за токму во суштественото поле на последователните обезбедување практична помош и обука за силите активности и на мониторингот. на земјите-членки кои ќе го побараат тоа. Тестирањето на интегритетот денес се јавува како особено корисна алатка за „чистење“ на корумпираните полициски сили и – за нивно 142 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
одржување во „чиста состојба“. Целта е да се на сознанијата дека тие се вклучени во работа што е тестира интегритетот на еден службеник, а не некој подложна на одредени постапки на кражба или на чесен службеник да се претстави како корумпиран, корупција. Сите тестови внимателно се планираат за преку процес на поставување стапица. да се избегне поставувањето замки, а притоа ниту еден службеник не се наведува на тоа да изврши Голем број земји во своите кривични закони имаат чин на корупција. Сценариото само создава реални правила за агенти-провокатори, кои дејствуваат како околности во кои еден полицаец може да реши да се судска проверка за она што е дозволено. Овие вклучи во чин на корупција. правила варираат од јурисдикција до јурисдикција, но очигледно е дека тие треба да се имаат на ум. Секоја година, во рамки на полициска сила со 40.000 припадници, се администрираат повеќе од 1.500 Се разбира, важно е да се осигури дека степенот на тестови за интегритет. Податоците добиени од овие искушение не е екстремен. тестови обезбедуваат сигурни емпириски докази за Тестирањето на интегритетот треба да се осмисли и стапката на корупција меѓу полицајците во да се спроведува многу внимателно. Од њујоршката полиција (NYPD). Резултатите досега суштествено значење е, на пример, искушението биле и корисни и поучни. поставено пред службеникот да не биде толку големо, да наведе дури и чесно лице да подлегне на Стапката на неуспех (односно случаите кога него. субјектот се вклучува во чин на корупција) во целните тестови е значителна. Околу 20 проценти од полицајците тестирани врз оваа основа не го ТЕСТИРАЊЕ НА ИНТЕГРИТЕТОТ ВО ГРАДОТ поминуваат тестот, против нив се покренува ЊУЈОРК обвинение, и тие се отстрануваат од службата. Се чини дека со ова се потврдува веродостојноста на Од 1994 година, Градскиот полициски оддел на внимателно анализираните јавни поплаки и Њујорк (NYPD) спроведува мошне интензивна обвинувања за корупција во полицијата, како и програма за тестирање на интегритетот. ефикасноста на конкретните применети тестови за Бирото за внатрешни работи во одделот креира интегритет. фиктивни сценарија базирани на познати постапки на корупција во полицијата, како што е кражбата на Воведувањето на системот предизвика и наркотици и/или готовина од улични растурачи на зголемување на бројот на пријавените обиди за дрога, со цел да се тестира интегритетот на подмитување полицајци. полицајците во њујоршката полиција. Тестовите внимателно се набљудуваат и се снимаат со Сега, ниту еден полицаец не може да знае дали примена на електронска опрема за аудио и за понудата упатена до него претставува тест за видеонадзор, како и со поставување на голем број интегритет или не. Полицајците веруваат дека е „сведоци“ на или во близина на местото на настанот. подобро да се биде безбеден и инцидентот да се Њујоршката полиција (NYPD) се обидува да ги пријави, отколку да се ризикува тој да се третира за направи сценаријата колку што е можно пореални, ирелевантен, а камоли да се прифати. односно тие се изготвуваат врз основа на прибирањето и на анализата на обемните Наспроти релативно големиот број на оние кои не разузнавачки информации. Сите полицајци знаат за поминале на целниот тест, само 1 процент од тоа дека постои ваква програма и дека нивното полицајците кои се подложени на тестови, по однесување може одвреме навреме да биде случаен избор, не го поминуваат истиот. Се чини предмет на вакви тестови. Сепак, тие не знаат колку често се реализираат ваквите тестови. (Ова создаде дека ова го потврдува мислењето што полицајците чувство дека тие се далеку позачестени отколку што од повисок ранг во њујоршката полиција (NYPD) го навистина се.) имаат долго време, а тоа е дека најголем број од нивните полицајци не се корумпирани. Тестовите за интегритет се администрираат и врз основа на целната група и врз основа на случаен Покрај тоа што обезбедува драгоцени емпириски избор. Со други зборови, одредени тестови се насочени кон конкретни полицајци за кои постојат докази за стапката на корупција кај полицајците, сомнежи дека се корумпирани, обично врз основа на тестирањето на интегритетот произведе корисни едно или повеќе обвинувања од членовите на лекции за предностите и за слабостите на јавноста, од криминалци, па дури и од други супервизијата и на контролата на полицајците на полицајци. терен. Ваквите лекции се користат за да се изготви подобра обука и поефективни политики, со цел да се Освен тоа, одредени тестови се насочени кон осигури дека полициските услуги се обезбедуваат службеници избрани по случаен избор, а врз основа ефективно и чесно. КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 143
Несомнен е и фактот дека тестирањето на интегритетот. Тие би знаеле дека плаќањето на интегритетот претставува битен дестимуланс за какво било мито (па дури и непријавувањето на корупцијата. случаите кога од нив е побарано мито), веднаш ќе ги експонира како корумпирана компанија и дека јавно Откако е иницирана програмата за тестирање на ќе бидат ставени на црна листа. Едноставно е интегритетот, NYPD забележа драматично тестирањето на интегритетот да се користи за да се зголемување на бројот на пријави од страна на идентификуваат и за да се отстранат од служба полицајци, во врска со обидите за подмитување и вработените од понизок ранг, кои примаат голем другите облици на корумпирано однесувања од број мали поткупи. Меѓутоа, службениците од страна на членовите на јавноста и/или на другите понизок ранг не се наоѓаат во центарот на полицајци. Еден дел од ова зголемување, проблемот со корупцијата. Би било потешко оваа несомнено, се должи на фактот дека полицајците на методологија да се приспособи за борба против њујоршката полиција (NYPD) се загрижени дека оние високи службеници, кои се вклучени во мал нивните постапки може да претставуваат предмет на број високопрофитни трансакции. мониторинг и дека дури и непријавувањето на случај на корупција би можело да ги доведе до тоа да Можностите што ги нуди оваа техника во голем дел станат предмет на дисциплинска постапка. од светот допрва ќе треба темелно да се разгледаат. Сепак, на прв поглед, се чини дека Метрополитен полицијата во Лондон иницираше постои значителна предност од воспоставувањето слична програма за тестирање на интегритетот, систем со кој сите службеници (без оглед на тоа администрирана од страна на специјализирани дали се полицајци, цариници или работат во некој внатрешни антикорупциски единици. Првичните друг дел од системот), барем ќе знаат дека се извештаи индицираат дека лондонската полиција случува тестирањето на интегритетот по случаен веќе остварува дел од истите придобивки, како и избор, како средство за намалување на нивото на њујоршката (NYPD). ситната корупција.
Заедно со тоа, треба да постојат независни Тестирањето на интегритетот треба да се изготви и полициски одбори за поплаки. Полицијата не треба да се спроведува мошне внимателно. На пример, од да се стави во ситуација да спроведува истраги по суштествено значење е искушението што се јавува жалбите покренати против неа. Во одборите треба пред службеникот да не биде толку големо, така што да има претставници од граѓанското општество, за дури и чесните лица нема да можат да му одолеат. јавноста да се увери во тоа дека усвоените Целта е да се тестира интегритетот на службеникот, процедури се темелни и соодветни. а не некој чесен службеник да се претвори во корумпиран, преку процесот на поставување стапица. И не само тоа. Повеќето земји во своите ИСТРАЖНИ ТЕХНИКИ: ПОШИРОКА ПРИМЕНА кривични закони имаат внесено правила за „агент- НА ТЕСТИРАЊЕТО НА ИНТЕГРИТЕТОТ провокатор“, кои дејствуваат како судска проверка за она што е дозволено. Овие правила варираат од Концептот на тестирање на интегритетот не треба јурисдикција до јурисдикција, но очигледно е дека да се ограничи само на полициските активности. Во тие треба да се имаат на ум. Важно е да се осигури некои земји, во стандардните процеси на кривични дека степенот на искушението не е екстремен. истраги се користат скриени телевизиски камери за набљудување на незаконските активности што се Во оваа смисла, искуството од Њујорк несомнено одвиваат во приватните канцеларии на судиите. покажа дека тестирањето на интегритетот, кога се Овие камери имаат снимено корумпирани спроведува на соодветен и на праведен начин, трансакции меѓу судиите и членовите на правната потенцијално претставува мошне ефективно оружје професија. Се чини дека ова би можело да се за лансирање на кампањата за борба против искористи и во други области каде што јавниот системската корупција во многу јавни агенции. сектор е вклучен во директни трансакции со припадниците на јавноста, особено во царината.
ИСТРАЖНИ ТЕХНИКИ: ТАЈНИ ИСТРАГИ Би било интересно да се види ефектот од истиот овој приод во делот на меѓународните владини Тајните истраги се тесно поврзани со тестирањето договори за набавка. Во едно вакво сценарио, на интегритетот, но ним недостига елементот на големите меѓународни корпорации кои учествуваат случаен избор. Овие истраги се насочени кон тоа да на тендери за склучување договори со владата во го откријат само она што е погрешно, а немаат за една земја во развој, би знаеле дека ќе треба да се цел да утврдат што е она што е добро и кој е чесен. „натпреваруваат“ со програма за тестирање на 144 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
Постојат голем број ризици што мора да се сведат Една од мерките која се смета за многу ефективна, е на минимум, а земјите треба да имаат јасни насоки воведувањето редовна обука на полицијата и на за ваквиот вид истраги. Во овие ризици можат да полициските кадети по интегритет и по етика. ТИ во спаѓаат: Република Чешка (TIC) презема иницијатива чекори за воведување на ваква обука и во чешката • штетата за вработените на тајна задача; полиција, преку пилот-курс за наставниот кадар во 11 полициските училишта. • штетата за поединците и за бизнисите, и ризикот од одговорност за другите загуби што биле направени од страна на владата; ОБВИНИТЕЛИ • нарушување на приватноста;
Владеењето на правото налага државното • поставување стапици (т.е. креирањето на дело онаму каде тоа, инаку не би се појавило, обвинителство да работи праведно и разумно. како што е нудењето мито во големи износи), и Иницирањето обвинителни постапки – или одбивањето да се покрене обвинение – не треба да • вработените или соработниците на тајна биде мотивирано од несоодветни, а особено не од задача, активно да учествуваат во политички аспекти, туку од јавниот интерес и од активноста означена како целна од страна на потребата за правда. Несомнено, една од операцијата. најтешките области за гонење во правото е дискреционото право. Ова прашање се наоѓа во Обично се препорачува лицето кое, најверојатно ќе самиот корен на владеењето на правото. биде обвинителот – доколку го има – да биде вклучено во надзор на истрагата. Ова може да загарантира дека добиените докази ќе бидат Јасно е дека аспектите, како евентуалната релевантни и прифатливи во судските постапки и политичка поволност или неповолност, или расата, дека ќе поседуваат квалитет кој, веројатно, ќе потеклото или религијата на осомниченото лице, се доведе до обвинение. сосема ирелевантни. Другите битни области што можат да влијаат врз процесот на донесување одлуки можат да се решат само преку примена на ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО МОЖЕ ДА независен суд. ПОМОГНЕ За да донесува праведни и транспарентни одлуки, Во голем број земји групите на граѓанското еден јавен обвинител не треба да подлежи на општество можат да им бидат од полза на насочување од која било политичка партија или полициските сили и да помогнат во премостувањето интересна група. На пример, српскиот Закон за на јазот меѓу луѓето и оние кои што се одговорни за Јавното обвинителство пропишува дека нивната заштита. Една ваква група, Обвинителството е автономна агенција и дека се Транспарентност интернационал од Република забранува користењето на која било јавна функција, Чешка (TIC), спроведе анкета за антикорупциските медиумите или каква било јавна изјава што може да стратегии во полициите на 25 земји. Наодите од влијае врз Обвинителството, а тоа важи и за која оваа анкета се содржани во публикацијата на TIC, било друга форма на влијание. насловена како „Преминување преку тенката сина линија“. Јавното обвинителство може да се изедначи со судска служба од висок ранг. Во таа смисла, TIC сега работи на изготвувањето антикорупциска одговорноста се реализира преку одредби што стратегија за чешката полиција, во соработка со налагаат изземање со причина. претставниците од сите сектори на јавниот живот: Министерството за внатрешни работи, Министерството за правда, полицискиот президиум, Со јасни насоки, ставени на располагање на чешката полиција, Бирото на Врховниот обвинител, правниците и на пошироката јавност, треба да судиите, Кабинетот на Претседателот, дефинира какви прекршувања на законот треба да Омбудсманот, Владиниот комесар за човековите се имаат предвид при одлучувањето да се покрене права и непрофитните организации, како: Чешкиот обвинение, а што треба да се изземе од хелсиншки комитет, „Луѓе во неволја“ и „Граѓански разгледување. правни набљудувачи“. КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 145
Документот насловен како Меѓународни упатства (в) Работите со коишто располагаат ќе ги за улогата на обвинителите беше изготвен од чуваат како доверливи, освен доколку страна на Осмиот конгрес на ОН за спречување на извршувањето на должноста или потребата криминалот и за третман на сторителите, одржан во за правда не налагаат поинаку; 12 Хавана, Куба, во 1990 година. (г) Ќе ги земат предвид ставовите и Претходно, на Седмиот конгрес на ОН, беше упатен загриженоста на жртвите во случаите кога се апел за насоките што ќе се однесуваат на изборот, засегнати нивните лични интереси и ќе професионалната обука и на статусот на обезбедуваат жртвите да бидат информирани обвинителите, на нивните очекувани задачи и за нивните права, во согласност со однесување, на начините како да се зголеми Декларацијата за основните принципи на правда за жртвите на криминалот и на нивниот придонес за непречено функционирање на злоупотребата на моќта; системот на кривична правда, како и на нивната соработка со полицијата, на обемот на нивните 14. Обвинителите нема да иницираат или да дискрециони права и на нивната улога во продолжат со гонење, односно ќе ги вложат кривичните постапки, а исто така и за насоките во сите напори за запирање на постапката, во врска со начинот на кој ќе се поднесуваат случаите кога непристрасна истрага ќе покаже извештаите до конгресите на Обединетите нации. дека обвинението е неосновано. Во Насоките на ОН, усвоени во Хавана, спаѓа и следново: 15. Обвинителите ќе му посветат соодветно внимание на гонењето за кривични дела 10. Канцеларијата на обвинителите ќе биде извршени од страна на јавни службеници, строго одвоена од судските функции. особено во случаите на корупција, злоупотреба на моќта, сериозни прекршувања на 11. Обвинителите ќе имаат активна улога во човековите права и други кривични дела кривичните постапки, вклучително и во утврдени со меѓународното право, како и на иницирањето обвиненија и, во случаите кога се истрагата на ваквите дела, тогаш кога се овластени со закон или кога тоа е во овластени со закон или кога тоа е согласност со локалната практика, во истражните дејства за криминалот, во конзистентно со локалната практика. супервизијата врз законитоста на овие истраги, надзорот врз извршувањето на 16. Кога обвинителите ќе дојдат до докази против судските одлуки, како и во извршувањето на осомничените, за кои тие основано знаат или другите функции, како застапници на јавниот веруваат дека се стекнати преку незаконски интерес. методи, во што спаѓа и сериозното кршење на човековите права на осомничениот, особено 12. Обвинителите, во согласност со законот, ќе доколку станува збор за тортура или за суров, ги извршуваат своите должности на праведен, нечовечки или деградирачки третман или конзистентен и на експедитивен начин, и ќе го казна, или за некоја друга злоупотреба на почитуваат и заштитуваат човечкото човековите права, тие ќе одбијат да ги достоинство и ќе ги поддржуваат човековите користат ваквите докази против сите, освен права, со што ќе придонесат кон гарантирањето на праведни процеси и кон против оние кои користеле вакви методи, или непреченото функционирање на системот за ќе го известат Судот за тоа и ќе ги преземат кривична правда. сите неопходни чекори за да се осигурат дека одговорните за примената на ваквите методи 13. При извршувањето на своите должности, ќе бидат доведени пред лицето на правдата. обвинителите: 17. Во земјите каде што на обвинителите им се (а) Ќе ги извршуваат своите функции даваат дискрециони функции, законот или непристрасно и ќе избегнуваат секаков вид објавените правила или прописи ќе политичка, социјална, религиозна, расна, обезбедуваат насоки, со цел да се зголеми културна, полова или друга дискриминација; праведноста и конзистентноста на приодот за донесување одлуки во обвинителскиот (б) Ќе го заштитуваат јавниот интерес, ќе процес, вклучувајќи го и покренувањето или постапуваат објективно, соодветно земајќи ја 13 откажувањето на обвинението. предвид положбата на осомничениот и на жртвата, и ќе внимаваат на сите релевантни околности, без оглед на тоа дали тие одат во За жал, обвинителите можат да бидат и слабата полза на осомничениот или не; алка во синџирот за спроведување на антикорупциските закони. Постојат случаи кога 146 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
обвинителите се подмитуваат, се ставаат под законот или со барањата за фер судење. политички притисок и се изложени на закани и кога Обвинителите треба секогаш да му служат и да се отстрануваат од служба во случај на ефективни го заштитуваат, јавниот интерес, како и да го гонења. почитуваат, заштитуваат и уважуваат универзалниот концепт на човечкото достоинство и на човековите права. Одржувањето на дискреционото право за покренување обвинение е од суштинско значење. 2. Независност Обвинителот мора, откако внимателно ќе ги Примената на обвинителското дискреционо право, разгледа доказите, да донесе одлука дали постојат во случаите кога истото е дозволено во одредена доволно докази за тој да издаде налог за обвинение јурисдикција, треба да се реализира независно и да и, дури и да е така, дали јавниот интерес налага да биде ослободена од политичко мешање. Доколку не се покренат обвиненија. Како пример за не-обвинителските власти го имаат правото да последново, може да се смета дека многу скапите издадат општи или конкретни инструкции за судски постапки не се потребни кога прекршокот, во обвинителите, истите треба да бидат: суштина, е тривијален; во друг случај, обвинетиот • транспарентни; може да се наоѓа во толку лоша здравствена состојба, така што неговото присуство во судницата • конзистентни со законската власт, и би било опресивно и би претставувало навреда за општествените вредности. • во согласност со утврдените насоки за заштита на автентичноста и на Во решителен напор да се подигне нивото на перцепцијата на обвинителската независност. стандардите насекаде во светот, во јуни 1995 година, беше формирано Меѓународното здружение Секое право на не-обвинителските власти да го на обвинителите, кое формално беше инаугурирано насочуваат институирањето на постапки или да во септември 1996 година, на својот прв генерален стопираат легално институирани постапки, состанок во Будимпешта. треба да се реализира на сличен начин.
Една од неговите најважни цели е да ги 3. Непристрасност „...промовира и да ги зајакнува стандардите и Обвинителите треба да ги извршуваат своите принципите кои генерално, се меѓународно признати должности без страв, фаворизирање или како неопходни за соодветното и за независното предрасуди, а особено треба да се води сметка за покренување обвиненија за прекршување на тоа своите функции да ги извршуваат законот“. Во 1999 година, тоа ги донесе Стандардите непристрасно. Тие не треба да бидат под влијание за професионалната одговорност и Изјавата за на индивидуални или на групни интереси и основните должности и права на обвинителите на притисоци од страна на јавноста или на Меѓународното здружение на обвинителите. Ова медиумите, и треба да го имаат предвид исклучиво јавниот интерес. Тие треба да претставува документ наменет да служи како постапуваат објективно и да настојуваат да се меѓународен репер за однесувањето на обезбеди дека ќе се спроведат сите неопходни и обвинителите и на обвинителските служби. Тоа е реални испитувања и дека нивниот резултат ќе се работен документ што го користат обвинителските експонира, без оглед на тоа дали истиот ќе служби при изготвувањето на сопствените укажува на вината или на невиноста на стандарди. осомничениот. Тие треба секогаш да ја бараат вистината и да му помогнат на судот да стигне 14 Следува уредената верзија: до вистината и да спроведува правда меѓу заедницата, жртвата и за обвинетиот, а во 1. Професионално однесување согласност со законот и со водечките принципи за Обвинителите во секое време ќе ја одржуваат правичност. честа и дигнитетот на својата професија и секогаш ќе се однесуваат професионално, во 4. Улога во кривичните постапки согласност со законот и со правилата и етиката Обвинителите треба: на својата професија. Во секое време, тие ќе ги применуваат највисоките стандарди на • своите должности да ги извршуваат праведно, интегритет и на внимателност и ќе настојуваат доследно и експедитивно – објективно, да бидат и другите да сметаат за нив дека се непристрасно и професионално; доследни, независни и непристрасни. Тие треба секогаш да го заштитуваат правото на • да постапуваат само кога конкретниот случај обвинетото лице да има фер судење, а особено ќе се базира на докази за кои постои основано треба да обезбедат дека доказите во полза на сознание дека се веродостојни и прифатливи, а обвинетиот ќе се откриваат во согласност со да не продолжуваат со постапката во КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 147
отсуство на вакви докази; нивните плати и други бенефиции да бидат арбитрарно намалувани; • да обезбедат дека, во текот на постапката, случајот ќе биде решително но праведно • разумна и регулирана служба, пензија и возраст гонет, но не надвор од она што го покажува за пензионирање, во одредени случаи предмет доказниот материјал; на условите за вработување или за избор;
• да ги штитат правата на обвинетиот, во • вработување и унапредување врз основа на објективните фактори, а особено врз основа соработка со судот и со другите релевантни на конкретни професионални квалификации, агенции; односно врз основа на способноста, интегритетот, резултатите од • колку што е можно поскоро, на обвинетиот да работењето, и искуството, како и во му ги презентираат релевантните неповолни согласност со праведните и непристрасни и поволни информации, во согласност со постапки; законот и со барањата за фер судење, и • експедитивни и праведни претреси, кои се • да одбијат да ги земат предвид доказите за базирани на законот или на правните прописи, коишто основано се верува дека биле во случаите кога се наметнува потребата од прибавени со примена на незаконски методи, дисциплински мерки поради претходни поплаки, со содржани наводи за постапување надвор од коишто претставуваат сериозно кршење на границите на коректните професионални човековите права на осомничениот, а особено стандарди; со примена на методи што конституираат тортура или суров третман. • објективна оцена и одлуки во текот на дисциплинските претреси; 5. Соработка Со цел да се обезбедат праведноста и • да формираат и да се приклучуваат кон ефективност на обвиненијата, обвинителите ќе професионалните здруженија или кон други треба да соработуваат со полицијата, судовите, организации што ги застапуваат нивните правната професија, советот за одбрана, јавните интереси, ја унапредуваат нивната бранители и со другите владини агенции, домашни професионална обука и го штитат нивниот или меѓународни, и да им помагаат на статус, и обвинителските служби и на колегите од другите јурисдикции, во согласност со законот и во духот • да ја немаат обврската да постапуваат според на заемната соработка. незаконски налог или според налог спротивен на професионалните стандарди или етика.
6. Овластување Во Словенија беше направен напор да се За да се осигури дека обвинителите ќе бидат во елиминира политичкото влијание врз именувањето и можност да ги извршуваат своите професионални врз унапредувањето на обвинителите. Беше должности независно и во согласност со овие донесен Законот за измени и дополнувања на стандарди, тие ќе треба да бидат заштитени со Законот за државните обвинители (Службен весник арбитрарни постапки од страна на владите. бр. 110/02), според кој обвинителите се именуваат и Генерално, тие треба да имаат право на следново: се унапредуваат по предлог на Државниот совет на • да ги извршуваат своите професионални обвинители. Советот го сочинуваат седум членови, функции без заплашување, попречување, сите државни обвинители. Врховниот обвинител и малтретирање, несоодветно мешање или без неговиот заменик се задолжителни членови. Еден неоправдано изложување на граѓанска, казнена член се номинира од страна на министерот за или на друга одговорност; правда, од редот на раководителите на обласните обвинителства. Четири члена се избираат од страна • да бидат физички заштитени од страна на на државните обвинители кои не се на високи властите, во случаите кога нивната лична позиции. безбедност или безбедноста на нивните семејства се наоѓа под закана, како резултат Предлогот на Советот за именување или за од соодветното вршење на нивните унапредување на еден обвинител се поднесува до обвинителски функции; министерот за правда, кој треба да го одобри предлогот во случаите на унапредување. Во • да добијат разумни услови во службата и соодветен надомест, пропорционален со случаите на именување на нов обвинител, суштествената улога што ја имаат, наместо министерот го има овластувањето да го одбие 148 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
предлогот, но тој е обврзан да го одобри, доколку Ова, од своја страна, може да го зголеми Советот повторно ја донесе истата одлука, политичкиот сомнеж дека основањето независна поддржана со двотретинско мнозинство од неговите обвинителска канцеларија може да биде помалку од членови. Министерот, потоа, предлогот мора да го она што навистина е потребно за професионално и поднесе до владата, заради конечна одлука. Новиот независно извршување на должностите. Доколку систем, во голема мера, ја намали можноста за биде потребна ваква канцеларија, таа треба да се евентуално политичко влијание врз вработувањето и формира во атмосфера што нема да биде 15 врз унапредувањето. оптоварена од скандали. Треба да се земат предвид и лекциите научени од активностите и од трошоците, по даночните обврзници, на јавните обвинители именувани за време на администрацијата на НЕЗАВИСНИ ОБВИНИТЕЛИ претседателот на САД, Бил Клинтон. Во некои случаи, јавното убедување во праведноста и во отвореноста на системите на одговорност ќе МЕЃУНАРОДНА СУДСКА ПОМОШ зависи исклучиво од довербата што ја има јавноста во поединците на кои им се доделува истражувањето во врска со особено контроверзните Законите на една земја, генерално, престануваат да прашања. Уште повеќе, доколку овие прашања го важат кога ќе се преминат границите на земјата. Ова допираат внатрешното работење на владата, па создава широк спектар можности за корумпираните дури и самите судски или истражни процеси, лицата службеници и криминалци, кои ќе ги искористат на кои обично им се доверува должноста за истрага слабостите во ефективноста на правниот систем во можат сами да се најдат во ситуација во којашто една земја, во случаите кога инцидентите на нема да можат да ги исполнат своите задачи со доверба и поддршка од страна на јавноста. Ваквите корупција се одвиваат надвор од нејзините граници ситуации можат да се решат со формирање на или, уште повообичаено, кога приходите од истражни комисии. корупцијата се изнесени од земјата.
Сепак, кога постои сомнеж за криминално однесување, истражната комисијата може да биде СУДСКА ПОМОШ ОД СТРАНСТВО онеспособена доколку се обиде да ги извршува сопствените задачи, истовремено заштитувајќи го основното уставно право на осомничениот за фер Реформаторот ќе треба да ги подложи на ревизија судење. „Специјалниот обвинител“, јавна функција аранжманите што ги има неговата земја со други која со одреден успех се применуваше во земји, за добивање (и за обезбедување) правна Соединетите Американски Држави (на пр. при помош, односно оние аранжмани кои опфаќаат експонирањето на скандалот Вотергејт), работи како што е екстрадицијата на криминалци за претставува можна алтернатива за истражната кои постои потерница, барањето докази во други комисија. земји, стекнувањето докази во странски земји и Некои правни системи пропишуваат основи за запленувањето и на крајот конфискување на независен обвинител, покрај јавниот обвинител. Се незаконскиот имот што се чува во странство. заклучи дека овој приод има свои предности, во случаите кога станува збор за обвинувања и за Денес е општоприфатен е фактот дека истраги во однос на корупцијата, кои се однесуваат интернационализацијата на криминалот (вклучувајќи на повисоките ешалони на власта. Во вакви ги и шверцувањето дрога, финансиските измами и околности, може да се случи јавноста да не верува тероризмот) налага земјите да го сменат својот во способноста на административната машинерија традиционален отпор кон тоа да го спроведуваат на власта да спроведува истрага сама за себе. кривичното право на другите земји и да ја прошират Постоењето на законодавство кое дозволува да се заемната правна помош во соодветните случаи. именуваат независни обвинители, може да Основите за ваквата соработка треба да се претставува корисно дополнување на арсеналот од обезбедат преку спогодба или преку паралелно истражно и од обвинителско оружје на една земја. законодавство, што ќе претставува одраз на Поради тоа, сè поголем број земји покажуваат најдобрите меѓународни практики (вклучувајќи го и интерес за овој модел. Меѓутоа, мора да се почитувањето на меѓународните норми за забележи дека, кога се јавува случај кој би го човековите права). оправдал именувањето на независниот обвинител, тоа обично се случува предоцна за да се создаде Сепак, обично не е возможно една земја да ваква позиција, во случај кога истата веќе не постои. реализира помош за друга, којашто инаку не би била Избрзаното именување може да резултира во расположлива за нејзините сопствени органи кои помалку од соодветно законодавство кое ќе ги вршат истрага и гонење. Така, може да се случи регулира овластувањата на независниот обвинител. специјалните истражни постапки или права (како КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 149
што е задолжителното испрашување) да не постојат деталите што се обезбедени како поддршка за овие во друга земја, дури и ако тие - како такви - постојат барања ги исполнуваат сите законски барања - како во земјата на обвинителот. домашните, така и странските. Иако може да се случи веќе да постои ваков орган за опслужување на Пред повеќето земји да можат да понудат соработка барањата доставени во согласност со другите во една истрага, владата или судот во релевантната спогодби, во најголемиот број случаи на неговите земја треба да се уверат дека стандардите на вработени ќе им биде потребно значително ниво на правната и на казнената администрација во земјата- обука, доколку се сака аранжманите за заемна барател се такви што испорачувањето на бегалецот правна помош да функционираат брзо и ефикасно. ќе биде во интерес на правдата.
Исто така, мора да се опфатат, и одредени МЕЃУНАРОДНИ КОНВЕНЦИИ ЗА процедурални работи, вклучувајќи го и тоа дали: ОБЕЗБЕДУВАЊЕ ПОМОШ
Многу земји се движат во насока на изготвување на • судовите на предметната земја имаат формализирани договори за меѓународна помош, легитимно право на јурисдикција врз кои уште повеќе ќе го „стегнат обрачот“ околу настаните што се случиле; меѓународната корупција. Советот на Европа воведе рамка за заемна правна помош, која во 1986 година • истрагата или гонењето на кривичното дело беше преточена во глобална основа, од страна на се политички мотивирани; земјите на Комонвелтот. Понатаму, оваа работа беше преземена од страна на Обединетите нации • се применува вообичаен судски процес (односно, заради изготвување помошни одредби за не ад хок воен суд или други специјални Конвенцијата на Обединетите нации, против трибунали;) незаконската трговија со наркотични дроги и 16 психотропни супстанции, од 1988 година. • делото што се гони во тоа време навистина претставувало прекршување на закон; Оттогаш, под покровителство на Организацијата на американските држави, во 1996 година беше • се запазува владеењето на правото. (Голем донесена Интер-американската конвенција против број земји, исто така, бараат гаранции дека корупцијата, за борба против домашните и против нема да се изрече смртна казна или дека нема 17 транснационалните активности на корупција. Оваа да се спроведе телесно казнување.) спогодба не само што го олеснува враќањето на украдените пари, туку и дефинира дека Покрај ова, доколку одреден случај налага корупциските престапи не смеат да се сметаат за обезбедување заемна правна помош, и во двете нешто што има „политички“ карактер. Оттука, оние засегнати земји наводното незаконско однесување кои се обвинети за ваквите престапи подлежат на мора да се дефинира како престап (познато како екстрадиција до своите земји, без притоа да бидат тест за „двоен криминалитет“). Таквиот случај, исто во можност да се засолнат зад познатиот изговор на така, мора да подлежи на казнување до одредено „политичко гонење“. Новата Конвенција на ниво, обично барем една до две години казна Обединетите нации против корупцијата има за цел затвор. да ги издигне нивоата на заемна помош (особено во случаите на враќање на украденото богатство од Техничката природа на работата значи дека мора да странство). се развие експертиза во делот на меѓународната заемна правна помош. Јасно е дека дипломатската Корупцијата е идентификувана и како пречка за служба на земјата може да има своја улога во проширувањето на Европската унија и претставува иницирањето и во процесуирањето на ваквите додаден фактор во пан-европските напори за барања. нејзино решавање. Резултат на овие напори се серијата конвенции во рамките на Советот на Обично, полициските буџети и институционалните Европа, имено: аранжмани што ги уредуваат односите со странство нема да дозволат истражителите да иницираат • Конвенцијата за перење пари, за претрес, барања за помош од дадена странска земја, без запленување и за конфискување на приходите некаква форма на претходно потврдување. Обично, од криминал, 1990 година; 18
потребна е одредена форма на централен орган во секоја земја, којшто ќе постапува по сите барања за • Казнена конвенција за корупција, 1999 година 19
истражна помош, а со цел да се осигури дека 150 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
• Цивилна конвенција за корупција, 1999 година 20 меѓународни развојни моменти, и да го напуштат старото верување дека, откако парите ќе излезат од • Договорот со кој се основа „Групата држави земјата, никој надвор од земјата не ќе може да им 21 против корупцијата – ГРЕКО“ помогне да ги вратат. Земјите со развиени финансиски сектори сега сè повеќе нудат различни Според Казнената конвенцијата за корупција, секоја форми на помош. На пример, Владата на Швајцарија договорна страна се согласува да донесе широк ќе обезбедува помош кога ќе постои судски наод опсег мерки на национално ниво, за борба против дека парите биле украдени. корупцијата во јавниот живот, во јавната администрација и во приватниот сектор. Корпорациите треба да се сметаат за подложни на ТАЈНИ БАНКАРСКИ СМЕТКИ И „ФИНАНСИСКИ кривичниот закон и треба да се воведат мерки со кои ЦЕНТРИ“ НАДВОР ОД ГРАНИЦИТЕ НА ќе се олесни собирањето докази и конфискувањето ЗЕМЈАТА на добивката. Иако ова, во основа, се работи на националното право, тие во голема мера ќе го Во ваков случај, посебен проблем претставува олеснат спроведувањето на кривичното право во фактот дека една странска земја може, етаблирајќи се себеси како финансиски центар, да се стави во меѓународни рамки. Спроведувањето на Казнената позиција да го олеснува перењето пари, украдени од конвенција за корупција го набљудуваат членовите страна на службеници во други земји. Ваквите на Групата држави против корупцијата (ГРЕКО), кои центри имаат закони за тајност, кои го отежнуваат - ја набљудуваат не само оваа Конвенција, туку и па дури и го оневозможуваат - следењето на трагата другите мерки изготвени од страна на Советот на на средствата, со што создаваат безбедно Европа, како дел од неговиот Акционен план за засолниште за корумпираните поединци од други борба против корупцијата. земји.
Цивилната конвенцијата за корупција претставува Сите земји имаат закони за банкарски тајни, со што уникатен обид за справување со прашањата сврзани се заштитуваат легитимните интереси на со граѓанското право, бидејќи обезбедува правни поединците во однос на приватноста. Во многу лекови за жртвите преку граѓанска постапка. Таа се општества, луѓето сакаат податоците за износот на занимава со прашања како што се: надоместите за нивните заштеди и за нивната финансиска положба штета и за загуба, кои ги претрпеле жртвите; да останат доверливи. Овие банкарски закони не се одговорноста (вклучувајќи ја и одговорноста на осмислени за да им овозможат на клиентите на државата) за постапките на корупција направени од банката да ги заобиколат, а уште помалку за да ги страна на јавните службеници; валидност на избегнат даночниците, па така сметките, главно, се договорите; заштита на вработените кои ја предмет на инспекција од страна на локалните власти за приходи. пријавуваат корупцијата и јасност и прецизност на сметките и на ревизиите. Сепак, некои земји дозволуваат многу поголема заштита од реално оправданата, а нивните закони можат да бидат бескрупулозно искористени од ВРАЌАЊЕ НА НЕЗАКОНСКИ СТЕКНАТИТЕ страна на професионалните советници на СРЕДСТВА ОД СТРАНСКИ ЗЕМЈИ шверцерите со дрога и од страна на корумпираните службеници од висок ранг. Тие го искористуваат Приходите од корупцијата од голем обем често се долгорочниот меѓународен консензус дека една кријат на банкарски сметки во индустријализираните земја ја нема обврската да и помага на друга во земји, а во игра се вклучени и техниките за перење прибирањето приходите од оданочувањето. пари (главно усовршувани од страна на Режимите за прикривање данок ја истражуваат оваа корумпираните сметководители, адвокати и банкари, слабост, па дури и се обидуваат да ги блокираат кои честопати се сосема задоволни кога им служат сознанијата за тоа кој е корисникот-сопственикот на на шверцерите на дрога и притоа не поставуваат дадената сметка. На пример, може да се тврди дека прашања). Оттука, одвраќањето - исто колку и одреден регистар на акции се смета за тајна во дадената зона – рај за даночните обврзници - и дека правдата - налага дека дадената земја треба да се неговата содржина не смее да се објави без таквата обиде да се стави во позиција од каде што ќе може постапка да подлежи на кривични санкции. Доколку успешно да покрене кривични и други постапки поединец одговори на покана од суд од друга земја против ваквите лица и да ги врати незаконски да открие информации за сметката, според овој стекнатите средства по пат на аранжманите за аргумент, тој ќе се инкриминира себеси. меѓународна помош. Методите за перење пари не се користат само Во арената на меѓународната правна помош, за откако ќе се стори кривичното дело, туку и во текот службениците кои го спроведуваат законот е, исто на, па дури и пред, трансакцијата на подмитување. така, важно да бидат постојано во тек со најновите Со цел да се камуфлира потеклото и дестинацијата КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ 151
на парите за мито, финансиските текови се Принципите го вклучуваат следново: насочуваат преку земји кои не поседуваат сеопфатни и ефективни системи за откривање на • „Познавај го својот клиент”: Финансиските трансакциите со перењето пари и сличните институции не треба да работат со незаконски трансакции. непознати клиенти;
• Обврска да се примени зголемена Финансиските сектори во овие земји обично се претпазливост во невообичаени околности; несоодветно регулирани и надгледувани, нивните • Обврска да се водат досиеја за идентификација законодавства не гарантираат пристап до и досиеја за економскиот контекст на информациите од страна на судските власти, а трансакциите, и нивните закони за трговски друштва дозволуваат основање на заштитни компании и трустови, за да се • Обврска да се извести надлежниот орган, доколку станува збор за сомнителни скрие вистинскиот идентитет на корисниците на трансакции. трансакциите и на вистинските сопственици на средствата. Често се користат носители на акции (со Сепак, перењето пари и натаму продолжува, што сопственоста врз акциите на компанијата се очигледно со несмален интензитет, делумно затоа примопредава со испорака на обврзници, како со што постои конкуренција меѓу приватните банки за пари) и носители на штедни сметки (а поседувањето привлекување на повеќе бизниси и покрај фактот штедна книшка и нумериран код за пристап дека постои cè поголема вознемиреност во имплицираат и сопственост врз сметката). банкарските кругови при работењето со сметките на високите јавни службеници и на членовите на нивните семејства. Во дополнителните мерки за Од појавата на иницијативата за Работната група за решавање на ваквите состојби спаѓаат: финансиско дејствување на Г7 во 1989 година, беа преземени серија меѓународни мерки за перењето • Ревизија на „каталозите со црвено знаменце“, пари што потекнуваат од шверцување дрога или „од за да се вклучат трансакциите што други криминални активности“ да почне да се смета потекнуваат од регионите каде што 22 за кривично дело. Како резултат од тоа, најмалку корупцијата е ендемична, каде што меѓу 40 земји, вклучувајќи ги и речиси сите земји-членки инволвираните лица спаѓаат клиенти или на ОЕЦД, спроведоа законодавни и други корисници кои се носители на високи јавни административни аранжмани, за да бидат во функции, и каде што клиентите се вклучени во состојба да го следат текот на средствата преку висококорумпираните области на деловното своите банкарски системи. работење, како што е трговијата со оружје;
• Охрабрување на финансиските институции да Овие аранжмани бараат од комерцијалните банки бидат особено претпазливи. Тестовите за приемот на депозити што евентуално имаат интегритет можат да се изведуваат за да се криминално потекло да го пријавуваат до тестираат финансиските институции и за да централната банка или до националната се идентификуваат потребите за обука, и криминално-разузнавачка служба. Во случајот со ЕУ, ваквите аранжмани се вградени во директива што е • Идентификување на финансиските обврзувачка за сите земји-членки. Сепак, сè уште институции и оператори кои не ги почитуваат правилата. Ваквиот приод би можел да има земји кои перењето пари не го дефинирале како идентификува институции кои – поради предикативно дело, па така не можат (или не сакаат) недостиг од волја или капацитет – не ги да реализираат заемна правна помош во случаите почитуваат меѓународните правила и кога друга земја покренува обвинение за перење создаваат основи за примена на пари. административни санкции.
Нејасно е дали овие законодавни и ПЕРЕЊЕ ПАРИ административни мерки за борба против перењето пари навистина ќе ги елиминираат приходите од Изготвени се принципи за борба против овие поткупувањето. Земјите кои не се договорни страни активности, во контекст на спречување на перењето на актуелните аранжмани и кои можат да пари. Сепак, овие принципи дејствуваат во насока на претставуваат алка (можеби и без да знаат) во многу поширока агенда за воспоставување на синџирот на перење пари, мора да воведат слични документирана трага за сите (вклучувајќи ги и сите законодавства и да ги срочат на начин на кој тие легитимни) бизниси и за создавање „структури за посебно ќе ги опфатат и приходите од глобална контрола“ во финансискиот сектор. поткупувањето. 152 КРИВИЧНИОТ ЗАКОН И НЕГОВОТО СПРОВЕДУВАЊЕ
ЕНДНОТИ
1 „Како да се напише ефективен антикорупциски закон“: Прелиминарни белешки бр. 58, октомври 2001. http://www.worldbank.org/afr/findings/english/find203.pdf. 2 Целото законодавство можете да го најдете на: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expand=201.1 3 Резолуција AG/res1398 (XXVI-0/96). на Генералното собрание на ОАД (OAS), од 29 март 1996 година, анекс. 4 Канцеларија на Високиот комесар за човековите права: Меѓународен пакт за граѓанските и за човековите права: http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm 5 Цитирано во Бертран де Спевил, „Пренасочување на товарот на докажување: дали е компатибилно со почитувањето на човековите права?”: http://www.transparency.org /iacc/8th_iacc/papers /despeville.html 6 За детали од случаите и за подетални технички опис на прашањата, видете Спевил, Бертран де, 1997. „Пренасочување на товарот на докажување: дали е компатибилно со почитувањето на нормите за човековите права?“ (погоре), на кои се базираат овој и следниот дел. 7 Врховен обвинител, В. Хиу Кин Хонг, Апелационен суд на Хонгконг, Жалба бр. 52 од 1995 година, стр. 16. 8 Дел 9 од Уредбата за спречување на поткупот (Хонгконг). Слични одредби има и во Законот за тајни провизии, 1905 (Австралија) и 1910 {Нов Зеланд}. 9 Целосното обраќање на Комесарот, како и другите сродни документи, можат да се погледнат на http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/Progframe.html. 10 ИНТЕРПОЛ: „Глобални стандарди во борбата против корупцијата во полициските сили/служби“: http://www.interpol.int/Public/Corruption/Standard/Default.asp 11 Транспарентност интернационал: „Транспарентност во полицијата“: http://www.transparency.cz/index_uk.php?id=48 12 Упатства за улогата на обвинителите, Осми конгрес на Обединетите нации за спречување на криминалот и за третман на сторителите, Хавана, 27 август до 7 септември 1990 година, ОН Документ A/CONF.144/28/Rev.1 на 189 (1990): http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i4grp.htm 13 Усвоено од страна на Меѓународното здружение на обвинителите (IAP) во Хавана, септември 1990 година: http://www.iap.nl.com/icc_guidelines.html. 14 Целиот текст е содржан во „Меѓународните обвинителски стандарди“ од Николас Каудери QC http://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001-%20International%20Prosecution%20Standards.htm . Веб-сајтот на IAP се наоѓа на http://www.iap.nl.com/ 15 Извештај од евалуацијата на ГРЕКО 2003 година - Словенија: http://www.greco.coe.int /evaluations /cycle2/ GrecoEval2Rep (2003)1E-Slovenia.pdf 16 Конвенција на Обединетите нации против недозволената трговија со наркотични дроги и психотропски супстанции, 1988 година: http://www.unodc.org/adhoc/decade/conv.htm 17 Интер-американска конвенција против корупцијата: http://www.oas.org/juridico/english/Treaties/b-58.html 18 Конвенција на Советот на Европа за перење пари, претрес, запленување и за конфискување на приходите од криминал: http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=141&CL=ENG 19 Конвенцијата на Советот на Европа за перење пари, претрес, запленување и за конфискување на приходите од криминал : http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=141&CL=ENG 20 Цивилна конвенција за корупција на Советот на Европа: http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/174.htm 21 Група држави против корупцијата: http://www.greco.coe.int/ 22 Работна група за финансиско дејствување против перењето пари: http://www1.oecd.org/fatf/ ГЛАВА 13│ НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ 155
Во секое свое годишно обраќање, Претседателот се осврнува на прашањето на корупцијата. СТРАТЕГИИ, СИСТЕМИ И РЕШЕНИЈА
Овие прашања се добро покриени и од медиумите, До неодамна, иницијативите за подобрување на коишто исто така ги потенцираат важните случаи на стандардите за раководење во светот го превидуваа корупција. Самите медиуми честопати ги нештото што ветува дека ќе биде најзначаен приод - експонираат корумпираните службеници и го систематското и свесно преобликување на системот истражуваат обемот на корупцијата во рамките на за национален интегритет на една земја. И самиот различни институции. Литванските медиуми уживаат овој израз потекнува од неодамна и произлезе од 2 широки слободи и не се цензурираат. дискусиите во рамките на антикорупциското движење, при што истиот беше широко Стратегијата на земјата повикува на зголемена 1 популаризиран од страна на развојните агенции. транспарентност во финансирањето на политичките партии, како и на подобрување на тековниот систем Треба јасно да се разберат основните концепти и за стекнување со земјиште. Се идентификуваат основи на еден систем на интегритет, но подеднакво секторите кои се подложни на корупција, а мерките е важно самите решенија да имаат своја основа во за подобрување на состојбите овозможуваат реалноста. И повеќе од ова, конкретното решение потиснување на политичката корупција, мора да се однесува и на другите делови од целиот административната корупција (вклучувајќи ја и систем. Оттука произлегува потребата да се усвои корупцијата во даночните и во царинските служби, еден холистички приод. Многу антикорупциски јавните набавки и приватизацијата, здравствената стратегии пропаднале бидејќи биле премногу тесно заштита и спроведувањето на законот). Ова не е фокусирани. Не постојат едноставни решенија, ниту статичен документ и по потреба може да се пак „магични копчиња“. 3 ревидира на секои две години.
Во Унгарија беше изготвен национален акционен план за потиснување на корупцијата, како дел од НЕКОЛКУ НАЦИОНАЛНИ СТРАТЕГИИ пилот-проектот од Глобалната програма на ОН 4 против корупцијата . Неговата намена е да послужи Литванското законодавно тело, Сеимас, во јануари како модел за другите „новодојденци“ во Европската 2002 година усвои национална антикорупциска унија. Целта на антикорупциските мерки е програма со мерки што ќе треба да се спроведат во спецификите од национално ниво да се интегрираат долгорочен период од седум до десет години. во регионалните барања на ЕУ и во глобалниот Општата цел на стратегијата е да се намали нивото приод на Обединетите нации. на корупцијата до ниво кога таа веќе нема да го загрозува општествениот, економскиот и Романскиот акционен план, исто така, е делумно демократскиот развој. поттикнат со изгледите за пристапување на земјата во ЕУ (антикорупциските мерки се разгледуваат во 5 Програмата содржи три главни елементи – контекст на „критериумите од Копенхаген“ , при што спречување на корупцијата, истражување и се оценува подготвеноста за пристапување кон ЕУ). спроведување, и едукација на јавноста – кои се Во 2001 година, Романија формираше Национален спроведуваат паралелно, без притоа да му се даде комитет за спречување на криминалитетот, во приоритет на кој било од нив. Програмата рамките на кој постои централна група што е воспоставува и одредби за зголемување на одговорна за реализацијата на две програми: ефективноста на истрагите за случаите на Националната програма за спречување на корупција, за вклучување на општеството во борбата корупцијата и Националниот акционен план за борба против корупцијата и за изготвување на против корупцијата. антикорупциски наставни програми. Повеќестраната романска стратегија е насочена кон секторите и кон другите области кои се подложни на Сите активни политички партии во своите корупција. На пример, програмата за реформи во платформи го вклучуваат и прашањето на судството се концентрира врз: корупцијата. Сеимас-от редовно добива извештаи од правните и од другите институции (на пример, • градењето компетентна правна професија царинското одделение), и донесува резолуции кои ја обврзуваат извршната власт да спроведе конкретни • гарантирањето дека именувањето и унапредувањето на судиите се праведни и антикорупциски мерки. Самите антикорупциски независни мерки заземаат важно место во владината агенда. 156 НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ
• гарантирањето дека универзитетите владеењето на правото, како и владеењето во усвојуваат етички програми. согласност со правото. Сепак, ваквата независност не е апсолутна. Судиите одговараат за своите Реформата на јавната администрација и на поединечни одлуки преку системот на жалби, а секој управувањето се темели врз децентрализацијата на судија за својата работа и интегритет одговара пред јавните служби и настојува да ги направи друго тело, без оглед на тоа дали се работи за поефикасни и да ги поедностави административните законодавно тело или за комисија на судската прописи и да ги зајакне улогите на надзор што ги служба. изведуваат судството, ревизорските организации и народните правобранители. Националната програма Тоа тело, од своја страна, обично одговара пред е насочена и кон корупцијата во политичките законодавното тело и, во крајна линија, пред активности и во случаите на конфликт на интереси граѓаните - преку гласачката кутија. Системот на бидејќи настојува да ги регулира и да ги ограничи „хоризонтална одговорност“ резултира во парламентарниот имунитет и финансирањето на таканаречениот „магичен круг“, круг во кој секој актер политичките партии. и внимава на и на него се внимава, и набљудува и е набљудуван. Моќта е дифузирана, односно не е Романскиот акционен план е зајакнат со можноста монополизирана. да се именува специјализирана антикорупциска група, по барање од Обвинителството. Групата, Меѓутоа, полесно е да се зборува за создавањето организирана според моделот на шпанската „магичен круг“ отколку тој да се создаде. Вековните независна Канцеларија на посебниот обвинител за традиции и обуката мора да се свртат наопаку, така антикорупција, ги истражува тврдењата за наводно што ќе биде очигледно дека за овој систем да се 6 корумпирано однесување и за поткуп. доведе до совршенство најверојатно ќе треба да помине една генерација, а можеби и повеќе генерации. Дури и тогаш, крајното совршенство, СИСТЕМ ЗА НАЦИОНАЛЕН ИНТЕГРИТЕТ сепак, ќе биде недофатливо.
Општо е прифатен фактот дека современите влади Иако современиот бран на демократијата досега ја налагаат потребата од одговорност. Без тоа, ниту ветуваше многу, во практиката демократските еден систем не може да функционира на начин што придобивки се предмет на закана и на поткопување, ќе го промовира јавниот интерес, наместо токму од дел од оние феномени кои беа планирани приватните интереси на поединците кои се на власт. да исчезнат со создавањето на демократските држави: корупцијата, злоупотребата на моќта и Во основа, задачата на земјите во развој и на непотизмот. Едноставно, демократизација значи да земјите во транзиција е да се направи исчекор од се воведе една поинаква форма на вертикална системот којшто во суштина е насочен одгоре одговорност – надолу, наместо нагоре. Меѓутоа, надолу. Тоа е систем во којшто автократската потребата да се преобликуваат инструментите на владејачка елита дава наредби коишто, во поголем владеење оди многу подлабоко од едноставното или во помал степен, се извршуваат од страна на придвижување од тоталитарен систем кон систем во оние кои се „подолу“. Приодот се состои во тоа да се којшто граѓаните повремено имаат збор. оди во насока на системот на „хоризонтална одговорност“, каде што моќта е дисперзирана, каде Така, се случува премин од систем на вертикална што никој нема монопол и каде што секој е одговорност кон систем на хоризонтална поединечно одговорен. Овој процес не е нов, затоа одговорност, при што системот на агенции и што го имаат искусено индустријализираните земји, институции за контрола е дизајниран така што се во рамките на своето движење за остварување на спречуваат злоупотребите на моќта од страна на современата форма на владеење. други агенции и тела на владата. Во овие агенции и институции за контрола спаѓаат: судовите, Во еден ваков систем, мора да постои слободен независните изборни комисии, врвните ревизорски печат. Меѓутоа, печатот мора да почитува одредени институции, централните банки, професионалните граници утврдени со закон – на пример, да се организации, законодавните тела (и нивните избегнуваат клевети во нападите врз поединци. комитети за јавни сметки) и слободните и независни Причина за тоа е фактот дека дури и слободниот медиуми. печат е одговорен, не само пред Советот на печатот (кој може, но не мора, да биде статутарно тело), туку Сепак, текот на транзицијата е бавен и болен. Во - во крајна линија - пред судовите. Од своја страна, некои општества, стануваше збор за тоа да се судовите веќе не се слуги на владејачката елита, рехабилитира она што порано и постоело таму. Во туку дејствуваат независно и го спроведуваат други, првенствено во Источна Европа, стануваше НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ 157
збор за градење на современа држава, буквално од пример, во една земја, донаторските агенции темелите нагоре. Не постојат случаи на инвестираа многу, со цел да ги зајакнат институционална меморија на времињата на оперативните можности на една финансиска хоризонтална одговорност. институција за контрола. Меѓутоа, иако имаа голема покриеност од страна на медиумите, високо- Ваквите механизми на одговорност, кога се професионалните извештаи на таа институција дизајнирани како дел од националните напори за едноставно беа игнорирани, бидејќи остатокот од намалување на корупцијата, претставуваат составен „системот“ останува ефективно дисфункционален. дел на „системот за интегритет“. Овој систем на проверки и баланси е осмислен со цел да се оствари Секако, реформската програма на еден систем за одговорност меѓу различните тела и агенции на национален интегритет може да усвои приод „дел по владата. Системот се справува со конфликтите на дел“, но ова мора да биде координирано и во интереси во јавниот сектор, ефективно ја рамките на програма што ќе се осврнува на секоја дисперзира моќта и ги ограничува ситуациите во релевантна област одделно и на нивните меѓусебни коишто конфликтите на интереси се појавуваат или релации. имаат негативен ефект врз општото добро. Овде спаѓаат одговорноста, транспарентноста, Во основата на стратегијата на системот за спречувањето и казнувањето. интегритет се наоѓа убедувањето дека сите прашања кои денес се предмет на размислувања во Системот за интегритет претставува олицетворение областа на раководењето – развојот на на сеопфатен реформски приод, при што капацитетите, ориентираноста кон резултатите, корупцијата во јавниот сектор се решава преку учеството на јавноста и промовирањето на владини процеси (кодекси за лидерство, национален интегритет – претставуваат составен организациски промени, правни реформи, дел од реализацијата на една целосна стратегија. процедурални реформи во бирократиите, итн.) и по Во општите цели би требало да спаѓаат следниве: пат на граѓански реформи. Дури и кога претставува ендемична појава, корупцијата обично е резултат од • јавни служби кои се ефикасни и ефективни и системски грешки. Примарниот акцент се става врз придонесуваат кон одржливиот развој; реформирањето и врз менувањето на системите, а не врз обвинувањето на поединците. • влада којашто функционира во согласност со законот и каде што граѓаните се заштитени Целата структура на интегритетот се одржува (или од произволноста, вклучувајќи ги и се поткопува) со процес „оддолу нагоре“. злоупотребите на човековите права, и Корупцијата може да се пробие и до подолните нивоа, преку примерите и практиките на лошо • развојни стратегии кои и носат добро на лидерство, но крајната одбрана на општеството е нацијата како целина, вклучувајќи ги и токму јавната свест и, онаму каде што тоа е нејзините најсиромашни и најранливи оправдано, бесот од страна на јавноста. припадници, а не само добро ситуираната елита. Меѓутоа, претпоставката што стои зад овде сугерираниот приод е фактот дека еволуцијата може да претставува ефективен и претпочитан пат за ГРАДЕЊЕ НА КОХЕРЕНТЕН СИСТЕМ ЗА учество на општеството - преку демократските НАЦИОНАЛЕН ИНТЕГРИТЕТ процеси и со вклучување на приватниот сектор, медиумите, професиите, црквите и џамиите, како и Крајната цел на воспоставувањето на системот за на невладините организации. Така, реформата се национален интегритет е корупцијата да се претвори иницира и се одржува не само од страна на во високоризичен потфат што носи мала добивка. политичарите и креаторите на политиките, туку и Меѓутоа, управувањето со системот не треба преку граѓанското општество. истовремено да биде тешко и несмасно. Тоа не е потрага по „апсолутен интегритет“, којашто - како Реформските програми, особено оние во земјите во што укажаа некои автори - може непотребно да ги развој и во земјите во транзиција, кои се поддржани оптовари администраторите. Кај едно вакво од меѓународни или од донаторски организации, тежнеење постои ризик да се создадат толку многу обично се фокусираат само на една област, слоеви на проверки и порамнувања, така што исклучувајќи ги другите. Ова се „стратегии за еден службениците нема да можат да ги вршат своите столб“. Честопати, се избира „столб“ којшто е работи. Како алтернатива, резултатот може да биде релативно „безбеден“, за сметка на решавањето на толку репресивен и рестриктивен, што службениците потешките области со поголеми предизвици. На пак ќе бидат попречувани. Приодот на системот за 158 НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ
национален интегритет ги одбегнува овие замки, • Финансиската институција за контрола; бидејќи е осмислен така што треба да ја спречи • Агенциите за контрола (комитетот за јавни самата појава на корупцијата, а истовремено ги сметки, генералниот ревизор, омбудсманот, остава раководителите слободно да раководат. Исто полицијата, антикорупциската агенција, итн.); така, тој не се потпира премногу врз казните што • Јавната служба; следат по настанот. • Граѓанското општество (вклучувајќи ги и професиите, синдикатите и приватниот Секоја земја поседува некаков систем за сектор); национален интегритет, без оглед на тоа колку е тој • Медиумите, и можеби дисфункционален и неефективен. Концептот • Меѓународните агенции. на системот за национален интегритет помага во настојувањето реформаторите да се фокусираат на Основните правила и практики на еден систем за целокупната стратегија за борба против корупцијата. национален интегритет подразбираат меѓусебно Не е доволно да се решава само еден елемент или надополнување на институционалните столбови. „столб“ од системот, независно од другите. Овие правила и практики го претставуваат приборот што се користи од страна на различни институции. Постојат варијации од земја до земја, но најчесто Непостоењето на основни правила и практики „столбови“ на еден систем за национален интегритет претставува јасен показател за слабост. се: Овие правила и практики не секогаш се ограничени • Извршната власт; на само еден дел од општеството, како што • Судството; илустрира следнава табела: • Законодавното тело;
Сектор Антикорупциски инструмент Главна цел
Остварување интегритет со Општеството воопшто Избори отстранување на корумпираните политичари Зајакнување на извршувањето на Парламент Антикорупциски закони антикорупциските мерки
Казнување на корумпираните; Судство Судови Судство без корупција Антикорупциски реформи; Влада донесување на прописи и политики Интегритет на извршната власт на интегритет Ограничување на корупцијата и Кодекси за однесување; Јавна служба „чистење“ на службата од инструменти за саморегулирање корумпирани службеници
Деловен сектор Кодекси за професионална етика Економија без корупција
НВО-сектор Активности за контрола Спречување на корупцијата
Разоткривање на корупцијата; Медиуми Публикации; електронски програми зајакнување на стандардите за интегритет
Во својата севкупност, општествените сектори во проширување на секој од овие столбови во левата колона, заедно со антикорупциските кохерентна рамка. Доколку системот целосно зависи инструменти и главните цели во другите две колони, од само еден столб, на пример, „бенигниот всушност претставуваат преглед на основниот диктатор“, или само од неколку столбови, истиот ќе систем за национален интегритет. биде подложен на колапс. Однадвор може да изгледа дека системот функционира на куси патеки, Воспоставувањето здрав систем за национален на пример, во случај на „чистки“ спроведени од интегритет ја налага потребата од систематско воени влади, при уривањето на корумпираните идентификување на празнините и на слабостите, граѓански режими. Меѓутоа, доколку навремено не како и на можностите за зајакнување или за дојде до придвижување кон одговорно владеење и НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ 159
ако не постои систем за интегритет што • Без поддршка од граѓанското општество, мала функционира, институциите во општеството можат е веројатноста дека која било иницијатива за постепено да пропаѓаат. антикорупциска реформа од страна на владата ќе има кредибилитет и ќе успее, а камоли дека ќе биде одржлива на подолг рок. Приодот на системот за национален интегритет овозможува нова форма на дијагностицирање и Оттука, целата активност е конципирана, движена и потенцијално лечење на корупцијата. Наместо да се во сопственост на локалните учесници. Во процесот разгледуваат посебните институции (на пример, не се вклучени само засегнатите страни од владата, судството) или посебните правила и практики (на идентификувани во столбовите на интегритет, туку и пример, кривичното право), а потоа да се направи невладините организации, вклучувајќи ги и фокусирање врз автономните реформски програми, деловните групи и професиите, медиумите, како и треба да се разгледува системот како целина. На политичките партии од целиот политички спектрум. пример, каква е користа од здраво и „чисто“ судство подготвено да го поддржи владеењето на правото, Основната динамика мора да биде интерна. На доколку постои корупција во полицијата, кај сличен начин, улогата на надворешните експерти, за истражните органи, кај обвинителите или кај тие да бидат ефикасни, треба да биде сведена на правниците? Активните судии, едноставно, нема да улога на олеснувачи за даден проект. Тие можат да ги примаат случаите за кои треба да се организира информираат и да насочуваат во однос на она за претрес и на тој начин ќе донесуваат пресуди во што се заклучило дека функционира во другите изолација – чесни и способни, а сепак неспособни да земји, но не смеат да претендираат да постигнат повеќе. дијагностицираат или да пропишуваат. Луѓето најдобро ги познаваат општествата во кои живеат.
РАБОТИЛНИЦА ЗА НАЦИОНАЛЕН Постојат бројни докази за констатацијата дека ИНТЕГРИТЕТ работите што ги пропишуваат надворешните експерти не успеваат да „фатат корен“ и да Еден од најдобрите механизми со коишто може напредуваат. Ваквите интервенции обично се систематски да се разгледува и да се подобри еден темелат врз релативно несофистицираното систем за национален интегритет е работилницата за национален интегритет. Големата предност на „имплантирање“ на приодите земени од една земја и работилницата е во фактот што таа на едно место применети во друга. Во претходно опишаните собира различни засегнати страни – службеници и процеси има јасна и ефективна улога за овие интересни групи кои инаку ретко би се сретнале, ако експерти, но како ментори кои нудат идеи и воопшто се сретнат, како и тоа што обезбедува концепти, а не решенија - како такви. Нивната улога широка сопственост врз процесот, што претставува треба да биде да се погрижат за тоа да дојде до суштествен елемент за успехот. внатрешен дијалог, а не да наметнуваат Работилницата за национален интегритет како своја „предавања“ однадвор, за тоа како пристапиле појдовна точка ја зема премисата дека: другите земји кон слични проблеми, што може да биде многу малку – ако воопшто може да биде – • Луѓето кои живеат во една земја ги знаат и ги релевантно за предизвиците со кои се соочува разбираат своите проблеми многу подобро од засегнатата земја. кој било надворешен експерт. Ниту еден аутсајдер, освен припадниците на едно општество, не може подобро да ги разбере Над сè, реформите мора да бидат одржливи и да социјалната динамика, историјата и можат да ги надживеат своите иницијатори. политичката реалност што се наоѓаат зад Системот мора да биде способен да се справи и да појавата на корупцијата во едно општество.. ги апсорбира притисоците што му ги наметнуваат Изразот „припадници“ ги опфаќа подеднакво и промените на влада. Процесот е обично бавен, граѓанското општество (вклучувајќи го и честопати фрустрирачки и бескраен. Искуствата од приватниот сектор) и владата; развиениот свет покажуваат дека не може да постои совршено решение, туку со промената во • Прашањето на интегритетот ги надминува динамиката на општеството, потребно е и поделбите меѓу политичките партии и треба усогласување на овие реформи. да претставува нешто за што сите ќе можат да се согласат; За да се оствари реформата, мора да се изгради • Без активно учество на лидерите од сите коалиција околу консензусот за поддршка на области на владата и на граѓанското заедничката активност. Таквата коалиција мора да општество, малку е веројатно дека ќе се привлече различни засегнати страни од граѓанското остварат значајни реформи; општество, но и од формалниот државен апарат, и 160 НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ
тие да преземат обврска за конкретен акционен засегнати страни. На пример, учесниците можат да план. Договорената програма за реформи мора да посакаат да организираат работилници во кои ќе се движи напред со многу јасна визија за тоа како бидат вклучени и донаторите. луѓето би сакале да видат дека се раководи со Како што беше нагласено претходно, битно е нивната земја, и тоа не само за сегашноста или за учесниците од донаторските организации да не им непосредната иднина, туку и за идните генерации. ги наметнуваат своите ставови на учесниците од земјата. Тие можат да бидат набљудувачи кои со своето искуство ќе придонесуваат на начин и во ИЗГОТВУВАЊЕ НА ПРОГРАМА ЗА РЕФОРМА време кога тоа од нив ќе го побараат учесниците од НА НАЦИОНАЛНИОТ ИНТЕГРИТЕТ земјата. Инаку, тие само ќе слушаат и ќе коментираат по информациите што ќе ги добиваат Осмислувањето и реализацијата на една повратно од учесниците во земјата во текот на 8 национална стратегија ја налагаат потребата од пленарните сесии. целосно посветено учество од најразлични засегнати страни. Оттука, битно е овие засегнати Еден од моделите го нагласува создавањето страни да се идентификуваат и да се внесат во опипливи резултати, вклучувајќи го и акциониот план процесот уште од самиот почеток, не само за да се и заложбата за интегритет, преку кои ќе биде изразен консензусот од работилницата по изгради сопственост, туку и за да се осигура дека прашањето на корупцијата, како и личната заложба програмата што ќе настане како резултат на тоа, ќе на учесниците во работилницата за ефикасно претставува одраз на нивните согледувања и решавање на конкретните прашања. Акциониот план искуства. и заложбата за интегритет треба да добијат широк публицитет на крајот од работилницата, како во Откако ќе се идентификуваат засегнатите страни, печатените, така и во електронските медиуми, и тоа формалниот процес обично почнува со тоа што се како начин да се подигне нивото на јавната свест за одржува состанок на кој се дискутира за програмата проблемот, но и да се создаде очекување од страна 7 на јавноста дека учесниците на работилницата ќе ги за национален интегритет . За таа цел, на едно 9 место се собира широко базирана група засегнати исполнат своите заложби. субјекти, при што се доаѓа до заеднички став во поглед на видовите, нивоата, локациите, причините Важно е учесниците да излезат со решенија и со акциони планови коишто: и лековите за корупцијата и се промовира подобра реализација на јавната служба, со тоа што се олеснува реформата со која се зголемуваат • ќе ги идентификуваат клучните инструменти и програми на политиките што евентуално би одговорноста и транспарентноста на институциите. можеле да влијаат врз системот за национален интегритет; Една средба за национален интегритет обично има трикратни цели: • ќе ги разгледаат начините на коишто инструментите и програмите на политиките • Да се иницира процес на споделување и на најдобро би можеле да се осмислат и да се учење; реализираат, на начин што ќе го зголеми интегритетот; • Да се создаде партнерство меѓу учесниците од различни групи засегнати страни, од што како • ќе ги разгледаат внатрешните и непосреден производ би се добил еден општ надворешните ограничувања за ефикасноста и ефективноста на организациите, вклучувајќи преглед што би се усвоил со консензус и би ја и координацијата меѓу владините служел како фокус за информирана јавна министерства и меѓу другите актери, и расправа и за политичка дебата во пресрет на изборите; • ќе се фокусираат на размената на информации и искуства во процесот на учење, т.е. на • Да се создаде опкружување во кое новите улоги прашањето што е она што функционира и ќе можат да се тестираат и да се применат што не функционира во и меѓу организациите на начин што ќе може да се реплицира во од другите земји/региони. општеството воопшто.
Еден од фокусите на работилницата е да се ИСТРАЖУВАЊА ЗА СИСТЕМИТЕ ЗА создадат партнерства меѓу учесниците од земјата, НАЦИОНАЛЕН ИНТЕГРИТЕТ односно претставниците на владата, медиумите, верските групи, приватниот сектор и НВО. Меѓутоа, Постојат силни аргументи во полза на мерењето и партнерства можат да се создаваат и меѓу други набљудувањето на начинот на којшто земјите се НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ 161
справуваат со корупцијата. Системот за национален Студиските извештаи за земјите ги истражуваат и интегритет (СНИ), преку своите составни делови, антикорупциските стратегии на владите (онаму каде нуди систематски, кохезивен и кохерентен приод, не што постојат). Во неколку случаи, тие користат и само кон предметот и начинот на мерењето, туку и дополнителни истражувања и показатели за да го кон тоа како да се охрабрат земјите и донаторите да измерат остварениот напредок. Во општиот извештај го користат овој систем како основа за националните за првите 18 земји опфатени со серијата, на едно планови и да ги идентификуваат областите што ќе бидат предмет на натамошни реформи. место се собрани заклучоци од извештаите, при што се дадени примери од поединечни земји и се Серијата наречена „Студиски извештај за земјата за дискутира на кој начин столбовите од системите за системот за национален интегритет“, изготвена од национален интегритет се наоѓаат во меѓусебна страна на професор Алан Доиџ, го утврдува фактот 11 интеракција. дека столбовите на системот за национален интегритет можат да се идентификуваат (повеќето земји во овие извештаи ги имаа речиси сите столбови, иако некои имаа и дополнителни „МАПИРАЊЕ“ НА СИСТЕМИТЕ ЗА столбови). Професор Доиџ, исто така, потврдува ИНТЕГРИТЕТ дека овие столбови нудат основа по којашто може да се оценат резултатите што ги постигнала една Во поново време, примената на системот за земја во борбата против корупцијата. национален интегритет како алатка за ревизија беше Она што е значајно е фактот дека Студиските пренесена на повисоко ниво, со развојот на извештаи за земјите со СНИ доаѓаат од организации техниката за „мапирање на системите за 12 базирани во самите земји – првенствено способни интегритет“ . Првиот систем што беше мапиран НВО и институти за специјалистички истражувања, беше системот во австралиската држава Квинсленд. со знаење и со експертиза да ги набљудуваат Квинсленд беше избран како прва јурисдикција за новите моменти и да го привлечат вниманието кон овој проект, бидејќи поседува мошне сеопфатна традиционалните и кон новите модели на корупција. листа на агенции и практики на полето на Бугарија и Литванија се наоѓаат во редот на земјите 10 интегритетот, од кои голем дел се развија релативно кои досега беа опфатени со оваа активност. бргу, во почетокот на 90-тите години, што уследи по Истражувањето во земјата ги идентификува едно сеопфатно истражување за долготрајната основните закони, правила и практики со кои се системска корупција, особено во полицијата и во настојува општествата да се заштитат од политичките процеси. Освен тоа, беа изнајдени корупцијата низ системите за национален начини за подобрување на состојбите низ смислен интегритет, и тоа во следниве области: извршната процес на институционална реформа, преку власт; законодавното тело; финансирањето на комисијата за реформи во изборните и во политичките партии; изборите; генералниот ревизор; судството; полицијата и државните обвинители; административните процеси. јавната служба; јавните набавки; локалната власт; медиумите и организациите на граѓанското Пилот-програмата на Квинсленд (објавена како 13 општество. Процена на системите за интегритет во Квинсленд) го содржеше следново: Студиските извештаи за земјите ја исцртуваат формалната рамка којашто ги дава основите за антикорупциските мерки, и тоа во следниве области • Прелиминарна работилница на која ќе на јавните прашања: конфликтот на интереси; учествуваат најголемите агенции за изјавата за имотната состојба; набљудувањето на интегритет; животниот стил; пристапот до информациите; слободата на печатот; слободата на говорот; • Интервјуа со и прашалници до 24 јавни агенции; ограничувањата по вработувањето; информаторството; кодексите за однесување; • Втора работилница за дискусија околу составувањето „црни листи“ и механизмите за интеракцијата меѓу агенциите; жалби.
По оваа формална рамка следува проценка за она • Фокусна група која ги разгледуваше што, всушност, се случува во практиката. прелиминарните заклучоци, и Проценката ги нагласува недостатоците во самата формална рамка или во нејзината реализација. На • Изготвување прирачник. пример, може да се случи да постојат правила и процедури осмислени за да ги намалат можностите Целите на пилот-програмата на Квинсленд беа: за непотизам и кронизам или за другите видови корумпирани односи – но истите не можат секогаш • Да се опише и да се мапира Системот за да се применуваат во практиката. интегритет на Квинсленд; 162 НАЦИОНАЛНИ АНТИКОРУПЦИСКИ СТРАТЕГИИ
• Да се разберат интеракциите меѓу ќе донесе голема полза. елементите на Системот за интегритет на Квинсленд; Методологијата на Системот за интегритет на Квинсленд е амбициозен потфат и ја налага • Да се изготви методологија за опишување и за потребата од обемни ресурси Подиректните студии мапирање на ваквите системи; за земјите, врз коишто се темели приодот на Квинсленд, нудат атрактивна основа за • Да се постават основите за изготвување на дијагностицирање на предностите и на моделите на најдобри практики, и недостатоците на институциите и на практиките за интегритет, при што се остава простор за одлука • Да се создаде дискусијата околу Системот за дали системите за национален интегритет да бидат интегритет на Квинсленд и да се предмет на покомплексно „мапирање“ од втората идентификуваат прашањата чиешто генерација. разгледување и реформа, според учесниците,
ЕНДНОТИ
1 Концептот беше првпат сугериран во првото издание на она што е сега „Борба против корупцијата: елементите на системот за национален интегритет“; Референтна книга на ТИ 2000, од Џереми Поуп („Транспарентност интернационал“, Берлин, 2000 година). Целосниот текст е достапен на: http://www.transparency.org/sourcebook/index.html 2 Во 1999 година, една социолошка студија покажа дека 73,8% од интервјуираните бизнисмени го искажале ставот оти медиумите се институција којашто ја заслужува најголемата пофалба во борбата против корупцијата. И другите испитаници ги ставија медиумите на прво место. 3 „Антикорупциски план за економиите во транзиција“: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf 4 GPAC беше инициран во 1999 година од страна на UNODC, а во соработка со Истражувачкиот институт на ОН за меѓурегионален криминал и за правда (UNICRI), за да им помогне на земјите-членки во нивните напори да ја намалат и да ја спречат корупцијата со зголемување на ризиците и на трошоците при злоупотребата на моќта заради остварување на приватна добивка. „Манифестирањето на корумпираните практики во јавниот живот, како и непостоењето на ефективни институции за борба против оваа појава, имаат долгорочни катастрофални ефекти врз одржливиот развој“, изјави Антонио Мариа Коста, Извршен директор на UNODC, на состанокот кој се одржа во Брисел на 12 јуни 2004 година, во рамките на Националната конференција за почист јавен живот во Унгарија. 5 Стратегиски документ и извештај на Европската комисија, 2003 година: http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php 6 Шпанскиот модел беше препорачан за Словачка. Погледнете: http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_eng/anticorruption_prosecution_spanish_slovakia.doc 7 Антикорупцискиот прирачник на ОН содржи детален опис за тоа како може да се организираат и да се реализираат работилниците за национален интегритет: http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html 8 Во групата не треба да има повеќе од 15 лица, а олеснувачите треба да се погрижат сите да имаат можност да се искажат. Олеснувачите треба да ги спречат учесниците во тоа да доминираат во дискусиите. 9 Во примерите за заложби за интегритет спаѓаат: Папуа Нова Гвинеја (eb.anu.edu.au/pdf/PEB18-1larmour-policy.pdf); Хондурас (http://216.239.39.104/search?q=cache:cqm0MxiPuzIJ:www.wri.org/wri/governance/pdf/ncsds - gfed/honduraspledge- eng.pdf+Honduras,+%22integrity+pledge%22&hl=en&ie=UTF-8.) 10 „Транспарентност интернационал“, Национални извештаи за земјите за системите за национален интегритет: http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/country_studies.html 11 Целосниот сумарен извештај, како и националните извештаи, можат да се преземат од: http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/nis_index.html. Серијата се продолжува од страна на проф. Алан Доиџ и Стефани МекАјвор на Тисајд Бизнис-школата, Универзитет на Тисајд, Обединето Кралство. 12 Партнери во проектот се TIRI (мрежа за учење преку пристап до раководењето) ( www.tiri.org ) и Клучниот центар за етика, право, правда и за раководење, на Универзитетот Грифит, Бризбејн, Австралија ( http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/ ). 13 Студијата и прирачникот што беа изготвени се достапни на: http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/ ГЛАВА 14│ АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 165
Како што облиците на корупција стануваат сè • Корупцијата носи неправда, а во своите пософистицирани, конвенционалните агенции за посериозни манифестации ги изложува на ризик спроведување на законот сè помалку способни да ги и животите и имотот на заедницата; детектираат и да ги гонат сложените случаи на корупција. Работите стануваат полоши кога • Духот на Уредбата за спречување на поткупот 6 корупцијата е ендемска и кога конвенционалните (УСП) , спроведена од страна на НКПП, е да се механизми за спроведување на законот се местата одржува фер и праведно општество, и каде што се сместуваат корумпирани службеници.
Во последниве години, владите настојуваат да ги • Законот ги штити интересите на поддржат напорите за спроведување и за институциите и на работодавците и спречување на корупцијата преку создавање на наметнува казни за бескрупулозните и за специјализирани антикорупциски агенции. 1 корумпираните вработени.
Владините функционери подлежат на деловите 3, 4 и 10 од Уредбата за спречување на поткупот, додека МОЖАТ ЛИ АНТИКОРУПЦИСКИТЕ КОМИСИИ ДА БИДАТ ЕФЕКТИВНИ? вработените во јавните тела (кои технички можат и да не се „владини функционери“) подлежат на делот 7 4. Вообичаениот модел за антикорупциските агенции или комисии е Независната комисија против 2 Делот 3 го зајакнува духот на поддршка на високиот корупцијата (НКПП) на Хонгконг. Оваа Комисија, стандард на интегритет во рамките на државната формирана со Уредбата за Независната комисија служба, преку: 3 против корупцијата од 1974 година , служи не само за тоа да ги истражува (но, не и да ги гони) • ограничување на државните службеници во наводните тврдења за корупција, туку и да однос на барањето или прифаќањето на каква спроведува кампањи за подигање на нивото на било полза без општа или специјална дозвола јавната свест и да врши ревизии на раководните од шефот на владата, и системи на одделни владини министерства и агенции, од перспектива на борбата против • откажување од барањето доказ на корупцијата. Оваа комисија се покажа како еден од фактичкиот чин или иницијатива на корупција ретките извонредни успеси во борбата против корупцијата каде и да е во светот. Комисијата беше Делот 4 се занимава со корупцијата на јавните формирана во светлината на системската и широко- службеници. Според овој дел: распространета корупција, како што е графички 4 прикажано на нејзината веб-страница. Од својот • Прекршок е кога јавниот службеник бара или прифаќа каква било полза понудена како почеток, Комисијата усвои тристран приод за поттик или како награда во врска со вршењето спречување, истражување и за едукација на јавноста 5 на неговата службена должност, и во борбата против корупцијата. Комисијата се здоби со поддршка од страна на заедницата, така што Хонгконг сега е едно од најмалку корумпираните • Секое лице кое нуди таква поволност („давателот“), исто така, прави прекршок. места во светот.
Анкетите на јавното мислење во Хонгконг со текот Делот 10 се занимава со сериозно корумпираните на годините го потврдија рангирањето на довербата државни службеници и ги регистрира оние државни во НКПП меѓу 98 и 99 насто, што е многу повеќе од службеници кои примаат поткуп во даден временски довербата во која било друга агенција во рамките на период, дури и тогаш кога имотот што го поседуваат администрацијата. Не може да постои поголемо не може да се поврзе со ниту една корупциска прифаќање на нивниот успех од стекнувањето јавна зделка. Таму е пропишано дека, во отсуство на поддршка. веродостојно објаснување прекршок, претставува и тоа кога државниот службеник има животен Хонгконг како појдовни точки ги зема следниве стандард, или кога поседува или контролира имот принципи: што не соодветствува со неговата службена плата и • Корупцијата се јавува кога поединецот го бенефиции. злоупотребува својот авторитет заради остварување на лична добивка на сметка на Хонгконшкиот модел не и дозволува на самата другите; НКПП да врши кривично гонење, препуштајќи му на конвенционалното обвинителство да одлучи дали 166 АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ
фактите овластуваат покренување на судска Канцеларијата на народниот правобранител. Во постапка или не. Одвојувањето на овластувањата ваков случај, народниот правобранител го има гарантира дека ниту еден случај нема да биде овластувањето да гони. Ова, со извесен успех, беше изнесен пред судот само врз основа на оцена од направено во повеќе земји, вклучувајќи ги и 9 Филипините. страна на НКПП.
Хонгконшкиот модел се покажа како ефективен не Другите тврдат дека треба да постои јасна поделба само заради квалитетот и решеноста на кадарот на меѓу двете улоги: дека канцеларијата на народниот оваа комисија, комбиниран со одличната правна правобранител служи за да се промовира рамка во којашто работат, туку поради фактот дека административната праведност и дека ова најдобро концептите за спречување и за гонење се остварува на тој начин што ќе се стекне претставуваат функции на Комисијата. довербата на бирократијата. (Дури и во таков случај, Спречувањето, како и едукацијата на заедницата искуството од Јужна Африка сугерира дека што оди заедно со тоа, се основните активности на конвенционалниот народен правобранител, односно хонгконшкиот пример, што честопати добива омбудсманот, сепак може да и даде свој печат на информации од сознанијата на истражителите кои 10 борбата за потиснување на корупцијата). Поголема работат на полето на спроведувањето на законите. е веројатноста дека агенцијата или комисијата која Ова и овозможи на Комисијата да изготви кохерентно и координирано множество стратегии, со има и овластување да спроведува мерки, ќе биде резултати кои се предмет на завист од страна на предмет на страв, а не на доверба. многумина. Оние кои се обидоа да го копираат овој модел во голема мера не успеаја во својата намера, Во 2000 година, за да ги зајакне напорите во бидејќи им недостигаше овој кохерентен приод, како борбата против корупцијата, литванското и ресурсите неопходни за реализација на целата законодавно тело Сеимас-от, усвои закон за замисла. Во поново време, ветувачки почетоци се Службата за специјални истраги (ССИ) и го претвори направени во Боцвана и во Малави. И во Австралија телото, претходно одговорно пред владата, во постои добро етаблирана НКПП на Нов Јужен-Велс, агенција која за својата работа ќе одговара пред чијашто веб страница претставува уникатен извор на претседателот и пред Сеимас-от. информации за спречувањето и за истражувањето 8 на корупцијата. Литванскиот закон предвидува независност на ССИ, Уште една битна одлика беше фактот дека уште од како агенција, но и независност на истрагите што ќе самиот почеток, Хонгконг имаше судство со ги спроведува. Главни функции на ССИ се: интегритет, што значи дека имаше соодветни претреси за случаите и тие беа соодветно • да врши оперативни активности за откривање процесуирани. Доколку не постоеше владеење на и за спречување на кривичните дела во кои е правото, експериментот - речиси сигурно - ќе имаше вклучена корупцијата; многу поинакви резултати. Ова претставува предупредување дека, доколку некоја земја сака да • да врши испитувања и прелиминарни истраги; го следи примерот на Хонгконг, таа ќе мора строго да се фокусира на потребите на своето судство во • да собира, складира, анализира и да ги сумира однос на интегритетот. информациите за корупцијата и за сродните општествени и економски појави; Доколку постои сомневање во судството, акцентот - уште од самиот почеток - ќе треба да се стави на превентивните и на аспектите на издигнување на • да подготвува и да спроведува мерки за свеста за мандатот на Комисијата, наместо врз спречување на корупцијата; кривичните гонења. Сепак, со оглед на фактот дека корумпираните државни службеници можат да се • да одговара пред Претседателот на отпуштат административно, без судски случај, и Републиката и пред Сеимас-от за дека шефот на владата - во рамките на своите резултатите од активностите на службата, и овластувања - обично го има правото да разрешува министри, агенцијата сепак би можела да оствари • да доставува свои предлози за тоа како значително влијание. Друга можност би било антикорупциските активности ќе се направат создавањето специјализирани „антикорупциски поефективни судови“ или „судови за интегритет“. За работа во ваквите судови би биле избрани судии и помошен персонал кои ќе бидат внимателно селектирани од Во вршењето на дел од своите функции, аспект на нивниот интегритет. службениците на ССИ го имаат правото да ги спроведуваат сите оперативни активности пропишани со Законот за кривичната постапка и со Во еден поинаков модел, одговорностите на Законот за оперативната активност. Во одредени антикорупциската агенција се комбинираат со случаи, активностите мора да се санкционираат од АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 167
страна на обвинител или од судија. Последново • Неуспех да се постигне вклученост на претставува значајна заштитна мерка од можната заедницата – непостоење кампањи за злоупотреба на инаку широките овластувања. подигање на нивото на јавната свест, итн;
• Недоволна одговорност – доколку самата ЗОШТО НЕКОИ АНТИКОРУПЦИСКИ АГЕНЦИИ агенција не е одговорна на соодветен начин, НЕ СЕ УСПЕШНИ, А ДРУГИ СЕ? таа може да стане агенција за гонење на критичарите на владата; Од подеднакво значење е да се разберат дел од причините зошто антикорупциските агенции не беа успешни и да се осигура дека овие стапици ќе се • Губење на моралот – како што луѓето ја губат довербата во агенцијата, така нејзините избегнат. Овде спаѓаат: вработени го губат моралот, и
• Слаба политичка волја – сопствените интереси и другите грижи што притискаат го • Самата агенција станува корумпирана. 11
оптоваруваат лидерството; Од ова е очигледно дека, за една агенција да успее, потребно е: • Недостиг од ресурси – не се уважуваат трошоците за и придобивките од „чистата“ администрација и фактот дека за ефективна • Да биде елемент во рамките на поширока, посебно изготвена национална стратегија; агенција е потребно соодветно финансирање;
• Политичко мешање – на агенцијата не и е • Да постои посветеност и политичка волја од страна на владата; дозволено независно да ја врши својата работа, а уште помалку да врши истраги за службениците на повисоките и на највисоките • Заедничка акција со сите други засегнати страни; нивоа од власта;
• Страв од последици – непостоењето заложба • Соодветни закони со јасно дефинирани дела и со одредби за спроведување; и подготвеноста ситуацијата статус кво, да стане навика доведуваат до тоа агенциите да ја загубат независноста, ресурсите или и • Непристрасност и независност од политичките влијанија; обете.
• Нереални очекувања – борбата против • Транспарентност и ефективни механизми за одговорност; системската корупција претставува долготраен процес; • Кредибилитет и доверба од страна на јавноста; • Прекумерно потпирање врз спроведувањето – не се зајакнуваат ефективните превентивни капацитети на агенциите; • Консултации со граѓанското општество;
• Игнорирањето на елиминацијата на • Соодветна експертиза и специјалност;
можностите за појава на корупција – потпирање на спроведувањето откако ќе се • Соодветни ресурси и финансирање, и
случи настанот, нивоата на корупција продолжуваат да постојат со несмален • Високо ниво на етика, олицетворено во ефективни кодекси за однесување интензитет;
При одлучувањето дали да се воспостави • Несоодветни закони – без спроведливи и антикорупциска агенција или не, треба да се имаат ефективни закони, агенцијата е осакатена; на ум зборовите на Алан Доиџ, професор за контрола на измами на Универзитетот во Тисајд, • Оптовареност со минатото – нова агенција, 12 Обединетото Кралство . Во една значајна студија, обично мала, која има потреба да се среди, тој забележува дека многу земји формирале може да биде оптоварена со тоа што ќе антикорупциски агенции без соодветна евалуација и наследи многу заостанати незавршени работи во контекст во којшто не постојат соодветни од другите агенции за спроведување; организациони особености. Ова негативно влијае 168 АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ
врз нивниот развој и врз нивната оперативна Хонгконг, агенцијата е административно поставена ефективност. во Канцеларијата на шефот на Владата, но за својата работа независно одговара пред Доиџ сугерира дека треба да се земат предвид законодавното тело. Нејзината одвоеност од јавната следниве прашања: служба и нејзината автономност во дејствувањето се рефлектирани во законот и во практиката. Како • Кој е проблемот што треба да се реши и како алтернатива, треба ли агенцијата да се лоцира во треба да се решава? министерството за внатрешни работи или во министерството за правда? Неодамна, во Литванија • Дали станува збор за корупција од голем обем беше одбиен токму овој модел. (како сообраќајната полиција или службениците Самата агенција може да се користи коруптивно, со за издавање дозволи), или за голема вредност тоа што истата може да се сврти – со својот (како договорите за набавка), или за политички застрашувачки збир од посебни овластувања – чувствителна (вклучува и министри во против политичките опоненти. При воведувањето на владата), или за софистицирана (како која било агенција, мора да се обезбеди заштита од перењето пари со димензии на прекуморски ваквата можност. Ставањето на оваа агенција под активности и на организиран криминал), или за ингеренциите на некој министер, во владина комбинација од сите овие елементи? агенција, значи да се предизвикува судбината. Администрацијата која ја создава ваквата агенција • Кои се силните и слабите страни на може да биде надвор од секое сомневање, но во постојните институции и дали тие треба или демократските уредувања, институциите имаат може да се решат од страна на нова подолг животен век од владите, и никој не може да ја институција - со фузија - меѓуагенциска предвиди иднината. Континуираниот интегритет на координација или со соработка, или пак со највисоките нивоа од власта не треба да се сегментирани надлежности? претпоставува.
И повеќе од ова, најлошите прекумерности на „големата корупција” може да се случат во и околу МОЖЕ ЛИ ДА СЕ ОБЕЗБЕДАТ СООДВЕТНИ РЕСУРСИ ЗА ПРЕДЛОЖЕНАТА АГЕНЦИЈА? Канцеларијата на претседателот. Антикорупциската агенција која би се лоцирала во една ваква Од самиот почеток е важно да се утврди дали канцеларија, одвај ќе може да се занимава со ваквото ново тело е воопшто потребно, а особено претпоставените во канцелариската хиерархија, ако дали можат да се покријат трошоците за не биде поддржана од другите механизми на функционирање на соодветно финансираната одговорност. Така, агенцијата треба да биде комисија. Недоволно финансираниот потфат ќе биде одговорна пред законодавното тело и пред осуден на пропаст, иако само неколку вакви потфати судовите, и тоа на речиси ист начин на којшто за ќе можат да и дозволат одлично финансирана својата работа одговара омбудсманот. Со операција, како онаа во Хонгконг. Таму, приодот за набљудување на секојдневната работа на финансирањето беше базиран на убедувањето дека хонгконшката Независна комисија против ресурсите инвестирани во спречување на корупцијата (НКПП), граѓанските советодавни корупцијата фактички назад, во јавниот џеб, враќаат комитети градат дополнителна доверба на јавноста големи дивиденди, директно и индиректно. Некои во институцијата. администрации на своите агенции им даваат дел од Наспроти тоа, кога комисијата е целосно под средствата што ќе ги повратат, иако ваквиот приод ингеренцијата на канцеларијата на претседателот може да доведе до преголема ревносност и до (без поддршка од други, посебни механизми на злоупотреба. Сепак, и покрај нејзините релативно одговорност) и доколку таа за својата работа скромни ресурси, литванската агенција за релативно одговара само пред претседателот, обично се краток временски период се стекна со добра покажува како упадливо неуспешна во борбата репутација. против корупцијата на високо ниво. 13
КАДЕ ТРЕБА ДА СЕ ПОЗИЦИОНИРА ВАКВАТА НАЗНАЧУВАЊЕ ШЕФ НА АГЕНЦИЈАТА АГЕНЦИЈА? Ефективноста на агенцијата може сосема добро да Откако ќе се утврди дека агенција е потребна, се се утврди од начинот на којшто се именува или се поставува прашањето: каде треба да се отстранува носителот на функцијата. Доколку позиционира оваа агенција? Дали таа треба ли да механизмот за именување обезбедува поддршка за биде независна од другите владини агенции? Во АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 169
именуваното лице со консензус, - преку на јавноста, доколку се смета дека претседателот се законодавното тело, а не преку владата - а наоѓа надвор од дофатот на ефективната механизмот за одговорност постои надвор од јурисдикција на агенцијата. Што е уште поважно, владата (на пример, законодавен комитет во кој се посебната одредба ќе испрати многу важен сигнал застапени сите поголеми партии), може да се до јавноста - дека владата и законодавното тело се минимизира просторот за злоупотреба или за сериозни во својата борба против корупцијата и дека неполитички активности. никој не е изземен од владеењето на правото. Потребата од внесување на оваа одредба е Недостаток на повеќето законодавни модели е тоа оправдана и со самиот нејзин аспект на односи со што на претседателот (или на која било друга јавноста. политичка фигура) му се дава премногу голема контрола во именувањата и во операциите на Претседателот на антикорупциската агенција обично антикорупциската агенција. Претседателот е шефот не може да иницира обвинение против на извршната власт, а нејзините вработени, исто претседателот на државата додека тој е на таа така, можат да му подлегнат на искушението. Ова функција, бидејќи - според уставот на земјата - тој може да го стави претседателот во невозможна обично има имунитет од тужба или од правен ситуација - да одлучува дали да ги гони своите процес. Постапките за импичмент обично следуваат блиски политички колеги или не. по налог од законодавното тело. Со таквите постапки претседава претседателот на Прецизните процедури на именување се законодавното тело. Оваа празнина во однос на разликуваат од земја до земја, но секоја од нив имунитетот може да се затвори, доколку треба да го има предвид прашањето дали антикорупциското законодавство дозволува предложениот механизам доволно го изолира претседателот на антикорупциската агенција да самиот процес на именување. Механизмот мора да поднесе целосен извештај за оваа работа до гарантира дека независно лице со интегритет има претседателот на законодавното тело, кога: можност да биде именувано, и дека таквото лице соодветно ќе биде заштитено додека се наоѓа на таа функција. Носителот на функцијата исто така треба • Постојат разумни основи да се верува дека претседателот го прекршил законот, и да ги добие истите права во службата како и оние што ги ужива судија во суд од повисока инстанца. Отстранувањето од службата никогаш не треба да • Постојат prima facie докази, што би биле прифатливи за судот. се случува по дискреционата основа на постоечките овластувања, туку само во согласност со пропишана По ова, претседателот на законодавното тело е и отворена постапка, и само врз основа на должен да продолжи понатаму со постапката, во некомпетентност или на некоректно однесување. согласност со налозите на законодавното тело. Алтернатива на ова е да се предвиди посебен Во неколку земји, направени се обиди да се обвинител, како што е случајот со правото на САД. именуваат активни судии за раководители на антикорупциските комисии. Меѓутоа, ова беше повод за успешни судски предизвици врз основа на фактот дека, по самото свое својство, судијата е уставно ОДРЖУВАЊЕ НА АНТИКОРУПЦИСКАТА дисквалификуван од истовремено работење на АГЕНЦИЈА БЕЗ КОРУПЦИЈА позиција во извршната власт, согласно со доктрината на одвојување на овластувањата. Ваквата агенција, очигледно, е зрела цел за корумпираните интереси и за вниманието на организираниот криминал. Треба да се преземат крупни чекори за да се спречи и самата таа да стане ПОЗИЦИЈАТА НА ШЕФОТ НА ДРЖАВАТА И НА жртва на корупцијата. Хонгконг го има постигнато ВЛАДАТА ова на тој начин што ја зголеми одговорноста на својата комисија пред шефот на владата и пред Рамката мора да предвиди постапка што ќе може да законодавното тело, со серија советодавни се справи со теоретската ситуација, кога комитети. антикорупциската агенција или комисија наоѓа докази дека претседателот, евентуално, постапувал Има четири вакви комитети, составени од околу 40 коруптивно. Без оглед на тоа колку може ова да истакнати граѓани кои ги именува шефот на биде малку веројатно, оние кои ги пишуваат државата. Тие ја надгледуваат работата на НКПП. законите мора да гледаат далекусежно, за да Советодавниот комитет за корупција ја надгледува предвидат секаква евентуалност. Мора да се општата насока на НКПП и ја советува околу размисли и за прашањето на недоверба од страна прашањата поврзани со политиките. Комитетот за 170 АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ
разгледување на операциите ја надгледува работата достават пред состанокот на Комитетот, на истражниот дел од НКПП. Советодавниот комитет ваквото постапување да се разгледа на првиот за спречување на корупцијата дава совети во однос нареден состанок;. на приоритетот на студиите за спречување на корупцијата и ги разгледува сите студиски извештаи, 8. Да дава совети по други прашања, за кои а Граѓанскиот советодавен комитет за односи во Комесарот може да се обрати до Комитетот, заедницата ја советува НКПП околу стратегијата за или за кои Комитетот може да посака да даде едуцирање на јавноста и за добивање на нејзината совет;. 14 поддршка. 9. Да му посвети внимание на главниот извршен Особено значајна е улогата што ја има Комитетот за функционер (шефот на владата) и на кој било разгледување на операциите, кој има задача да ги аспект од работата на Оперативното открива сите случаи на сериозно неправилно одделение или на проблемите со кои се соочува функционирање и на злоупотреба во рамките на Комитетот, и организацијата. Работните задачи на овој комитет го вклучуваат следново: 10. Да доставува годишни извештаи до главниот извршен функционер, кои ќе треба да се 1. Да добива, од Комесарот, информации за сите објават. жалби во однос на корупцијата што се доставени до Комисијата и за начинот на Од самиот почеток, беше формирана единица за којшто Комисијата постапува по истите; интерно истражување и набљудување, за да се истражат сите обвинувања за корупција против 2. Да добива, од Комесарот, извештаи за кадарот на НКПП. Извештаите за сите завршени напредокот за сите истраги кои траат повеќе истраги се доставуваат до Комитетот за од една година или за истрагите за кои се разгледување на операциите за нивно решавање. потребни значителни ресурси;. Дополнителна заштита е и независниот Комитет за 3 Да добива, од Комесарот, извештаи за жалби при НКПП, со кој претседава член на бројката на, и оправдувањата за, налозите за Извршниот совет (член на Кабинетот), кој ги следи претрес за кои овластување дал Комесарот, сите жалби против НКПП. Оние кои сакаат да како и образложенија за потребата од итно поднесат жалба против однесувањето на некој постапување по налозите, и тоа што е можно службеник на НКПП или против практиките и поскоро;. процедурите на НКПП се упатуваат до Комитетот, преку веб - страницата на НКПП. 4 Да добива, од Комесарот, извештаи за сите случаи каде што осомничените биле Доколку постојат разумни основи да се верува дека ослободени, со кауција од страна на НКПП, во службениците се однесувале неправилно неопходно период подолг од шест месеци; е тие да се суспендираат додека траат истрагите. Но, и ова овластување некој да се суспендира, 5. Да добива, од Комесарот, извештаи за лесно може да се злоупотреби. Може да се замисли истрагите што ги завршила Комисијата и да сценариото во кое претседателот на дава совети за тоа како да се продолжи антикорупциската агенција би можел да биде понатаму по оние случаи кои, според правниот суспендиран од страна на идниот претседател на совет, не подлежат на гонење или државата, едноставно затоа што ги истражувал предупредување. обвинувањата што би можеле да бидат политички непријатни. Секогаш мора да постои соодветна 6. Да добива, од Комесарот, извештаи за независна проверка на овластувањето за резултатите од гонењата по дела во рамките суспендирање. на јурисдикцијата на Комисијата и за сите натамошни жалби по истите;. Од големо значење е и релацијата меѓу антикорупциската агенција и првиот човек во 7. Да го советува Комесарот за тоа кои Јавното обвинителство. Од каква полза се доказите информации откриени со истрагите за дела во доколку осомничениот не може да се гони? рамките на неговата јурисдикција треба да се Генерално, според уставот, ваквиот директор има достават до владините министерства или до право на увид во сите обвиненија и тој е овластен да јавните тела или до други организации и интервенира во сите кривични постапки иницирани поединци; Во исклучителни случаи, кога било од кое било друго лице или орган. неопходно ваквите информации да се АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 171
Меѓутоа, при оценувањето на независноста и на Сепак, некои земји дојдоа до заклучокот дека јавната веројатната ефективност на антикорупциската служба може да ги игнорира препораките на агенција, се поставува прашањето дали, според антикорупциското тело. Во такви случаи, уставот, директорот ужива доволна независност при законодавното тело - преку годишниот извештај на реализацијата на дискреционото право за гонење. агенцијата, посебен надзорен комитет или на некој Потребна е гаранција, за да се обезбеди дека ќе има друг начин - можеби ќе може да се искористи како мал простор за политичко мешање по завршувањето на истражните дејства од страна на агенцијата. форум, на кој министерствата кои не соработувале ќе можат да се повикаат на одговорност за неуспесите, за да се поттикнат да ги ревидираат АРАНЖМАНИ ЗА КОНСУЛТАЦИИ СО лошите практики. ЈАВНОСТА
Релациите на агенцијата со јавноста се исто така ПРАВНАТА И АДМИНИСТРАТИВНАТА РАМКА клучни за нејзиниот успех. Некои агенции, како што е многу успешната хонгконшка НКПП, имаат За да работи успешно, антикорупциската агенција воспоставено формални аранжмани со кои мора да има: учеството на јавноста во формулирањето на политиките се обезбедува преку претходно • гарантиран пристап до информациите; споменатите комитети. Со обезбедувањето основи за ваков аранжман, којшто може да биде во форма • овластување да замрзнува имот и банкарски на комитет со кој ќе претседава министерот за сметки; правда, антикорупциската рамка ја охрабрува одговорноста на јавноста. • овластување да запленува патни исправи
Односите со јавноста се исто така важни во • овластување да ги заштитува поставувањето на основите за превентивните информаторите; функции на антикорупциската агенција. Рамката мора да предвиди вклучување на широк круг луѓе и • овластување да ги стави на „црна листа“ или интереси во формулирањето на превентивните да ги исклучи странските и домашните политики и во нивното спроведување. На овој начин, компании, во однос на склучувањето договори различните засегнати страни се вклучени во во јавната сфера и превентивниот процес, а нивните сопствени институции – како во владата, така и во приватниот • криминализирање на „незаконското сектор – можат да се мобилизираат како поддршка збогатување“ на напорите на агенцијата. Освен тоа, може да постојат посебни одредби во врска со откривањето на информациите од страна на понудувачите, кога станува збор за тендери за ПРЕПОРАКИ ДО ДРУГИТЕ ВЛАДИНИ АГЕНЦИИ јавни договори (погледнете го натамошниот текст).
Би било погрешно да се смета дека секоја Исто така, важно е сите посебни овластувања што антикорупциска препорака од дадена агенција ќе не се доделени на антикорупциската агенција да биде релевантна и практична. Овластувањето на бидат во согласност со меѓународните норми во агенцијата да бара да се спроведуваат конкретни врска со човековите права, а самата агенција да промени, може да биде контрапродуктивно. Наместо работи во согласност со законот и да биде тоа, подобро е раководителот на администрацијата одговорна пред судовите. При дефинирањето на да им издаде упатство на министерствата и на параметрите за формирање на антикорупциската телата да соработуваат со агенцијата, а за агенција, владата мора да се запраша себеси дали агенцијата е подобро да седне со раководството на создава нешто што би и било прифатливо и кога би даденото министерство и да осмисли практични и била опозициска партија. Одговорот честопати се прифатливи промени на системот што се менува со перспективата. Треба да се настојува да разгледува. Министерството, потоа, треба да ги се изнајде формула што ќе биде праведна и реализира вака идентификуваните решенија. Во изводлива за секого, во или надвор од владата. спротивно, министерството треба да даде Пред сè, таа формула треба да додели соодветни објаснување, за тоа, како до раководителот на овластувања за вршење на истражни дејства, администрацијата, така и до агенцијата. На пример, гонење и, понекогаш најважното, за спречување на може да постојат обврзувачки фактори, заради кои корупцијата. Аранжманите мора да бидат такви што препорачаните реформи стануваат несоодветни. 172 АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ
агенцијата не само што ќе може, туку и ќе ги Кога брзината на дејствувањето е од преживее промените во власта. суштествена важност, агенцијата треба да биде во можност да го стори тоа и пред да добие Следува натамошно елаборирање на условите за судски налог. Без ваквото овластување, успешна антикорупциска агенција: банкарите - едноставно - можат да извршат електронски трансфер на парите за неколку (а) Пристап до информациите минути. Треба да постои и соодветно право на барање до суд од повисока инстанца, кога Битен фактор што треба да се има предвид при третата страна се чувствува оштетена. формирањето на правната рамка на антикорупциската агенција или комисија е дека (в) Запленување на патни исправи треба да се дадат соодветни овластувања за пристап до документацијата (вклучувајќи ги и Исто така, вообичаено е агенцијата да го има банкарските сметки) и за испрашување на овластувањето да заплени и да задржи патни сведоците. Во некои земји, се прават напори да се исправи, за да спречи одредено лице да избега од ограничи пристапот на агенцијата до земјата. Во итни случаи, агенцијата би можела да информациите. Меѓутоа, во теоријата или во го има овластувањето да го стори ова времено, практиката, не постои причина зошто една без да мора да чека судски налог. Ова е неопходно агенција не би требало да ги ужива, како и затоа што овластувањето на агенцијата да апси омбудсманот, сите права на службениците за генерално се активира само тогаш кога постои спроведување на законот, како и целосен пристап разумна причина да се верува дека е прекршен до владините документи и до јавните службеници. законот.
(б) Посебни овластувања за запленување на (г) Заштита на информаторите имот, и за замрзнување на банкарските Вообичаено е агенцијата да го има сметки овластувањето да ги заштитува информаторите. Во некои случаи, Антикорупциската агенција или комисија мора да информаторите можат да бидат владини го има овластувањето да ги замрзне средствата службеници од понизок ранг, кои се жалат на за кои основано се сомнева дека можат да бидат корумпираните активности на своите во сопственост на лицата кои се наоѓаат под претпоставени. (Од нив не може да се очекува да истрага. вложуваат жалби, доколку со тоа ризикуваат да ја загубат работата или да бидат предмет на друга форма на малтретирање.) Покрај тоа што треба да постои законска заштита за информаторите, агенцијата треба да располага и со физичка заштита – која, по потреба, ќе се прошири и ќе ги опфати и безбедното сместување и, во исклучителни случаи, засолнувањето во други земји. Во однос на заштитата на сите информаторите, релевантните одредби во законодавството на Боцвана гласат: 45 (1) При какво било судење во однос на дело од Дел IV,сведокот нема да биде обврзан да ги открие името и адресата на кој било информатор, или да каже што и да е што би можело да доведе до откривање на истиот;.
(2) Доколку постојат книги, документација или документи, кои се сметаат за доказен материјал во оваа смисла (го содржат името на информаторот, итн.), судот ... ќе наложи сите вакви делови од доказниот материјал да се скријат од поширок увид или да се отстранат или уништат сите траги, доколку тоа биде неопходно ...
(3) Доколку во рамките на кој било ваков процес...судот, по целосен увид во случајот, заклучи дека информаторот своеволно дал АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 173
материјална изјава за која знаел или верувал (б) има контрола врз паричните ресурси или врз дека е невистинита или за која не верувал дека имотот кои се непропорционални со е вистинита, или доколку во други постапки неговите тековни или претходни службени судот смета дека правдата не може целосно примања, а доколку не даде задоволително да се задоволи меѓу страните во случајот, без објаснување пред судот за тоа како можело да се открие името на информаторот ... може да одржува таков животен стандард или да дозволи истрага и да наложи целосно како таквите парични ресурси или имот се 15 откривање нашле под негова контрола - е виновно за кршење на законот. Законодавството, исто така, треба да обезбеди дека од правниците, сметководителите и од (2) Доколку, во текот на постапката за дело ревизорите може да се побара да откријат согласно според делот (1)(б), судот дојде до одредени информации за работите на нивните заклучок дека - имајќи ја предвид блискоста на релациите на тоа лице со обвинетиот и клиенти, без оглед на професионалната другите околности - постои основа да се привилегија. верува дека кое било лице држело парични ресурси или имот во доверба за, или на друг (д) Исклучување на корумпираните странски начин од името на обвинетиот, или доколку компании од доставувањето понуди за лицето ваквите ресурси или имот ги стекнало договори за јавни набавки како подарок од обвинетиот, а доколку не постојат докази што би укажале на Знаејќи дека се надвор од дофатот на властите и спротивното, за ваквите ресурси или имот ќе се претпостави дека се наоѓале под контрола слободни да го прекршуваат кривичното право со на обвинетиот. поткупување на јавните службеници, странските снабдувачи честопати се сметаат себеси за (3)-(4) (Укинат 56 од д.1973. 2) изземени од локалните закони. Ваквата ситуација може да се реши барем делумно, со тоа што ќе се (5) Во овој дел под „службени примања“ се предвиди правен лек кон актот со кој се формира подразбираат и пензијата или надоместокот антикорупциската агенција. Ваквата одредба 16 ... може да дефинира дека кога агенцијата поседува докази со кои утврдила - врз основа на балансот на Задолжително откривање на провизиите платени веројатности - дека ваквата компанија или некоја при понуди за јавни набавки нејзина подружница го прекршиле актот, таа може да побара од судот налог со кој таа фирма или Примената на „провизии“ (што им се плаќаат на нејзините директори, како и сите други фирми локалните агенти и честопати претставуваат поврзани со истата, ќе се исклучат од камуфлажа за поткупите) е најчестиот извор на влегувањето во каква било зделка со владата, во корупција во меѓународните трансакции. Оваа текот на временски период што ќе го дефинираат практика не само што му се заканува на здравото судовите. одлучување, туку дополнително го оптоварува националниот долг. Оние кои ги примаат исплатите (ѓ) Дело на необјаснето богатство плаќаат мал данок на добивка или воопшто не го плаќаат. Јавноста губи во сите три аспекти. Во повеќе земји, законот бара лицата кои поседуваат богатство со необјаснето потекло да Затоа, законските прописи со кои се воспоставува бидат повикани да дадат веродостојно антикорупциската агенција или комисија би можеле објаснување за тоа на кој начин го оствариле да ги обврзат субјектите кои доставуваат понуди за ваквото богатсво или да бидат обвинети за склучување јавни договори – и нивните локални и „живеење над нивото на средствата со кои е други агенти – целосно да ги обелоденат сите познато дека располагаат“. Независната комисија провизии и бонуси за добри резултати, платени во против корупција на Хонгконг заклучи дека Делот однос на нивната понуда. Законските прописи, исто 10 од нејзината Уредба е особено ефективен: така, можат да бараат од понудувачите на барање да ги достават комплетните детали за услугите (1) Секое лице кое е или било именувано за дадени за овие провизии. Овие детали треба да се службеник (т.е. јавен службеник): откријат за време на доставувањето на понудите и повторно шест месеци по завршувањето или по (а) одржува стандард на живеење над нивото напуштањето на договорот. Добар пример за што е пропорционално со неговите тековни справување со тајните провизии е Законот за тајни 17 или претходни службени примања; или провизии на Нов Зеланд од 1910 година. 174 АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ
ТРЕБА ЛИ НОВИТЕ ЗАКОНИ И ПРЕСТАПИ ДА замисла минатото да се остави настрана станува БИДАТ РЕТРОСПЕКТИВНИ? поприфатлива.
Нова антикорпуциска агенција обично се формира во ситуација кога корупцијата излегла од контрола. ЕДИНИЦИ ЗА ОДЗЕМАЊЕ НА ИМОТ – Во тој случај, ќе има голем број нерешени случаи, за ЈУЖНОАФРИКАНСКОТО ИСКУСТВО СО кои ќе биде неопходно внимание, а истовремено и ГРАЃАНСКОТО ОДЗЕМАЊЕ НА ИМОТ итно ќе бидат потребни реформи во службените практики и постапки. Дел од јавноста ќе биде Една мошне успешна иницијатива во Јужна Африка скептичен и нема да биде сигурен дали не се состоеше во тоа да се формира антикорпуциска комисија како таква, туку да се антикорупциските напори се искрени. Во такви иницира стратегија за одземање на граѓанскиот околности, лесно може да се случи новата агенција 18 имот, односно средства. да биде преплавена со стари случаи, при што таа набргу може да заличи на уште едно неефикасно Јужноафриканската Единица за одземање на имот е тело. Како може да се избегнат овие опасности? составен дел од Канцеларијата на Националниот директор на јавните обвинителства. Кога на имотот е Обично е најдобро законодавната рамка да фрлена дамка како резултат на криминално дејство, обезбеди дека новата агенција или комисија ќе се Единицата може да иницира судски постапки за концентрира на иднината, наместо да биде негово одземање во полза на државата. принудена да се занимава со нерешените и можеби парализирачки случаи наследени од полицијата. Според Законот за спречување на организираниот 19 Ваквата оптоварувачка состојба би можела бргу да криминал, од 1998 година , имотот обоен со ја „натрупа“ новата агенција со обврски на криминална активност може да биде одземен во полза на државата преку граѓанска постапка. спроведување, за сметка на другите суштествени Граѓанското одземање средства и овозможува на задачи на спречување и на потиснување. државата да го конфискува имотот на осомничените Хонгконшката НКПП го надмина ова преку претходно криминалци, преку граѓанска постапка против споменатото законодавство, во кое се вели: имотот, без да има потреба да се добие кривична осуда против сопственикот на имотот. Без оглед на Делот 12 (јурисдикција), комесарот нема да постапува како што се бара во ставовите По барање на националниот директор на јавните (а), (б) и (в) од тој дел во однос на наводните обвинителства, Високиот суд може да издаде налог престапи или престапите за кои постои сомневање за конфискување на имот во полза на државата, за дека се сторени пред 1 јануари 1977 година, освен којшто судот, врз основа на балансирање на во однос на: веројатностите, ќе заклучи дека бил „инструмент“ на кривично дело (т.е. бил користен при кривичното дело, како возило или објект каде што се складирал (a) лицата кои не се наоѓаат во Хонгконг или за украдениот имот) или дека таквиот имот претставува чие апсење постоел нереализиран налог на 5 „добивка од незаконски дејства“. Исходот од ноември 1977 година; (б) секое лице интервјуирано кривичните постапки не влијае врз валидноста на од страна на службеник пред 5 ноември 1977 таквиот налог. Дури и ако кривичниот суд го година, и за кое постојат обвинувања дека ослободи осомничениот криминалец (онаму каде сторило прекршок; и (в) прекршок за којшто што државата мора да го докаже својот случај Гувернерот смета дека е доволно тежок за да надвор од границите на основаното сомнение, што е оправда дејствување. потежок товар за докажување отколку „балансирањето на веројатностите“), сè уште постои Ваквото законодавство дозволува со постојните можност неговиот имот да биде конфискуван во прекршоци да се постапува на вообичаен начин (од полза на државата. страна на полицијата) и според важечкиот закон. Конфискуваниот имот се користи за помагање на Меѓутоа, законодавството, исто така, дозволува агенциите за спроведување на законот за борба флексибилност во однос на оние случаи кои се против организираниот криминал, перењето пари, случиле во минатото, но за кои шефот на владата активностите на криминалните банди и против смета дека тие - од аспект на јавниот интерес - се криминалот воопшто, како и на компензација до доволно важни за да бидат предмет на истрага од жртвите на криминалот. Во САД, каде што страна на комисијата. Вклучувањето на ваков вид законодавството за граѓанско одземање на имот одредба во законодавната рамка и помага на постои од 1970 година, со акциите на конфискација комисијата да започне од нови основи и ги намалува годишно се собира износ од околу 500 милиони сите можни стравувања во однос на ловот на американски долари, во полза на федералната вештерки за настани. од минатото, Со тоа, целата влада. АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 175
Во Јужна Африка во 1999 година беше формирана вакви случаи, сведоците се повикуваат да дадат специјализирана единица составена од адвокати искази и - иако нивните докази не можат да се (кривични и граѓански), сметководители и користат против нив во кривичните постапки - финансиски истражители, со цел да се гарантира сослушувањата нудат можност јавноста да се ефективна примена на конфискацијата. информира за тоа што точно се случува. Откако незаконските и дискутабилните модели на Искуствата од САД покажаа дека законодавството за однесување ќе се експонираат на ваков начин, граѓанско одземање на средства честопати било слабо применувано, бидејќи полицијата и разумно е да се очекува дека лицата инволвирани обвинителите обично ги концентрирале своите во истите веројатно ќе се засрамат и ќе го сменат активности на тоа да дојдат до обвиненија, а не и на своето однесување. Конкретно, една истрага за тоа да соберат докази како поддршка за постапките злоупотребите со привилегиите за патување на на граѓанското одземање на средства. Одземањето избраните членови на државното законодавно тело подразбира релативно комплексно и ново граѓанско на Нов Јужен Велс, доведе до поголема јасност во право, за коешто повеќето полицајци и обвинители постапките и до повисоки стандарди на однесување знаеја многу малку. Дури откако Конгресот одобри од страна на засегнатите лица. посебен буџет за вработување на стручњаци за конфискација во секоја канцеларија на Врховниот Меѓутоа, ваквите јавни сослушувања ја поттикнаа обвинител на САД низ целата земја, започна интензивната дебата и доведоа до преиспитување ефективната примена на законодавството за на начинот на којшто Агенцијата ќе треба да работи граѓанско одземање на средства. во иднина. Јавните сослушувања надвор од системот на кривична правда, можат да ги остават Јужноафриканската единица беше предупредена да наводните обвинувања нерешени, па дури и полошо, очекува парници од страна на богатите и моќни може да го спречат судењето на осомничените кои криминалци, очајни да ги задржат своите незаконски со право велат дека сега не би можеле да имаат стекнати добивки, а способни да си ги дозволат фер судење. Иако многу лесно може да дојде до тоа најдобрите правни умови во земјата, да го разгледаат секој можен технички аспект. Ова се да се напушти оваа практика во Нов Јужен Велс, во покажа како вистинито, без оглед на фактот дека во држава „окована“ со системска корупција и желна да САД беше доминантно поинакво искуство. го остави минатото зад себе, овој приод би можел да Американските судови конзистентно го поддржуваат има вредност како начин да се прекинат законодавството за граѓанско одземање имот, и коруптивните практики, со тоа што истите ќе се покрај големиот број технички приговори. изложат пред очите на јавноста. Доколку нема да Американските судови сметаат дека самата дојде до натамошни судски постапки (се разбира, постапка на конфискација претставува едноставно под услов да се остварило целосно и чесно враќање и не претставува ниту парична казна, ниту откривање), овој приод би послужил како начин да друг вид казна. Тие, исто така, ги одбија аргументите се засрамат оние од минатото и како средство за дека конкретниот имот треба да биде ставен на потенцирање на практиките кои биле неприфатливи располагање за да се платат адвокатите на обвинетиот, врз основа на тоа дека тој нема право и затоа мора да се сменат. да троши туѓи парични средства. Постојат и фаворизирања на замислата да се воведат верзии на вистината и комисии за Меѓутоа, во Јужна Африка во почетокот имаше помирување, како начин за раскинување со тешкотии околу тоа дали законските одредби во минатото. Меѓутоа, ова иницира тешкотии. Една однос на одземањето треба да се однесуваат и на работа е да му се прости и да се помилува некој што имотот стекнат пред законот да стапи во сила. Оттогаш, законот беше изменет, и дополнет за да се ги злоупотребил човековите права, а сосема друга отстранат различните аспекти-извори на тешкотии, и работа е тоа да се стори на тој начин што на 20 сторителот ќе му се дозволи да ја задржи сега истиот се чини функционира ефективно. До почетокот на јуни 2000 година, единицата имаше сопственоста врз незаконски стекнатото богатство. иницирано 28 случаи, а постигна успех во 23 случаи. Вредноста на имотот конфискуван до јуни 2003 година го надмина износот од 11 милиони ОЧЕКУВАЊА американски долари. Вистина е дека антикорупциските агенции досега постигнале мешани резултати. Од не сосема очигледни причини, тие обично беа поуспешни во ЈАВНИ СОСЛУШУВАЊА Источна Азија – во земји како Сингапур, Малезија, Тајван и Хонгконг – отколку на други места. Еден Независната комисија против корупцијата во Нов фактор е јасен: во секоја од овие земји, агенциите Јужен Велс, Австралија, уште една водечка уживаа високо ниво на политичка и на јавна антикорупциска агенција, веќе неколку години е поддршка. Тие, исто така, имаа соодветни 21 овластена да организира јавни сослушувања. Во истражувачки капацитети и усвоија не само 176 АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ
ригорозни истражни методи, туку и иновативни Дури и кога агенциите или комисиите имаат одлични програми за превенција и за едукација на јавноста. ресурси и се формирани во согласност со модел- законодавство, за да бидат целосно успешни тие, Некој би се посомневал во тоа дека некои сепак, треба да се потпрат и врз други институции. антикорупциски агенции беа формирани со речиси Ако судскиот систем е слаб и непредвидлив, тогаш никакво реално очекување за тоа дека тие воопшто напорите да дојде до подобрување на состојбите ќе се занимаваат со тешките случаи од високите преку судовите ќе бидат проблематични. Така, кога нивоа на власта. Тие беа екипирани и на соодветен корупцијата е широкораспространета, агенцијата начин и снабдени со потребните ресурси. Некои сама нема да обезбеди целосен одговор на истата, завршија одлична работа во напаѓањето на туку ќе претставува значаен дел од еден поширок недостатоците во системите за интегритет, но само национален план за дејствување. на пониските нивоа. Меѓутоа, повеќето од нив имаа занемарлив ефект при решавањето на случаите на „крупна“ корупција. АНТИКОРУПЦИСКИ КОМИСИИ 177
ЕНДНОТИ
1 Независна комисија против корупцијата (НКПП) на Хонгконг: http://www.icac.org.hk/eng/main/ 2 Хонгконшки двојазичен информативен систем за законите: http://www.justice.gov.hk/home.htm 3 За НКПП на Хонгконг: http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html 4 За дискусија околу искуствата на НКПП на Хонгконг во спречувањето, погледнете: http://www.unafei.or.jp/pdf/56-26pdf. 5 http://www.csb.gov.hk/hkgcsb/rcim/pdf/english/central/aan_e.pdf 6 Целосното законодавство може да се погледне на: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView. 7 НКПП на Нов Јужен Велс: http://www.icac.nsw.gov.au 8 Омбудсманот „постапува брзо по претставките доставени во која било форма или на кој било начин, против службениците или вработените во владата, или во која било владина единица, агенција или нејзин инструмент, вклучувајќи ги и корпорациите поседувани или контролирани од страна на владата, и ќе ја извршува нивната административна, граѓанска и кривична одговорност во секој случај каде што постојат докази за тоа, со цел да се унапреди ефикасното опслужување на граѓаните од страна на Владата (Дел 13, R.A. бр. 6770; погледнете, исто така, Дел 12, Член XI од Уставот од 1987 година). Омбудсманот им дава приоритет на претставките доставени против високите владини функционери и/или против оние кои се наоѓаат на надзорни позиции, на претставките во кои се работи за сериозни дела, како и на претставките во кои се работи за големи суми парични средства и/или имот (Дел 15, R.A. бр. 6770).“ http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html 9 Погледнете: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html. 10 Адаптирано од Бертран де Спевил, „Зошто не успеваат антикорупциските агенции?“, UNGOPAC, Виена, Австрија, април 2000 година. За да набавите примерок, ве молиме пишете на следнава адреса: bdes@compuserve.com 11 Доиџ, А., Моран, Џ., и Ват, Д. (2001), Работен документ: „Деловно планирање за антикорупциските агенции“; За да набавите примерок, пишете на следнава адреса: r.a.doig@tees.ac.uk 12 Во Јужна Африка, каде што на Комисијата за здравство и беше потребно одобрение од страна на министерот за правда, пред да може да постапува по конкретната претставка, работните релации пропаднаа по смената на министерот. 13 Погледнете: http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1.html 14 Закон за корупција и за економски криминал, 1994 година 15 Уредба за спречување на поткупот на Хонгконг (Глава 201) 16 Закон за тајните провизии, 1910 година: http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes 17 Погледнете: http://www.iss.co.za/PUBS/CRIMEINDEX/00VOL4NO3/Assetforfeiture.html 18 Закон за спречување на организираниот криминал на Република Јужна Африка, 1998.: http://www.gov.za/acts/1998/a121-98.pdf 19 За дискусија по прашањата на уставноста, погледнете Дипак Гупта, „Законот за спречување на организираниот криминал на Република Јужна Африка: компаративна анализа на Повелбата за правата“: http://www.law.harvard.edu/studnets/orgs/crcl/v.37/gupta.pdf 20 НКПП на Нов Јужен Велс: http://www.icac.nsw.gov.au/ 21 ГЛАВА 15│ МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО 179 да го имаат истиот слободен пристап до сите МЕДИУМИТЕ материјали и капацитети неопходни за нивните операции на печатење или на емитување, како и официјалните медиуми Слободните медиуми стојат рамо до рамо со независното судство, како една од двете власти кои • Државите не смеат да го ограничуваат не треба да се повикуваат на одговорност пред пристапот до ротохартија, печатници и до политичарите .Двете служат како моќна противтежа дистрибутивните системи, работењето на на корупцијата во јавниот живот и обете мора да новинските агенции и расположливоста на добијат посебна заштита. За разлика од судиите, радиодифузните фреквенции и капацитети. јавните обвинители и врховните обвинители, приватните медиуми не се именуваат или • Се осудуваат правните, техничките и потврдуваат на функцијата од страна на тарифните практики на комуникациските политичарите. Без слободните медиуми, граѓанското власти со кои се попречува дистрибуирањето општество е осакатено, не само поради недостигот на вестите и се ограничува протокот на од информации, туку и поради неможноста да се информации. предизвика јавна дебата. • Владините медиуми мора да поседуваат уредничка независност и да бидат отворени за ПРИНЦИПИТЕ НА СЛОБОДНИОТ МЕДИУМ различни гледишта. Ова треба да се афирмира,- како во законот, така и во Владите треба да усвојат основни принципи за практиката. формулирање на приодите кон медиумите. ,Овие принципи, обично се против регулирање и 1 • Треба да постои неограничен пристап на ограничување. печатените и на радиодифузните медиуми во Пример за ова постои во Повелбата за слободниот една земја до надворешните извори на вести и печат, одобрена од страна на новинарите од 34 на информации, а јавноста треба да ја ужива земји на светската конференцијата Гласови на слободата без мешање да прима содржини од слободата, на која се дискутираше за проблемите со странски публикации и радиодифузни медиуми. 2 цензурирањето. Во таа пригода генералниот секретар на Обединетите нации, Бутрос Бутрос- • Националните граници мора да бидат Гали, изјави: „Тие [принципите од Повелбата] ја отворени за странските новинари. Не смеат заслужуваат поддршката од секој што се залага за да се користат квоти, а барањата за визи, унапредување и за заштита на демократските новинарски акредитиви и за други документи институции.“ Тој додаде дека, иако не се неопходни за нивната работа треба брзо да обврзувачки, одредбите ги изразуваат целите „кон бидат одобрени. На странските новинари коишто се стремат сите нации.“ треба да им биде дозволено слободно да патуваат во земјата и да имаат пристап до Во Повелбата се вели: официјалните и до неофицијалните извори на • Цензурата, директна или индиректна, е вести, како и слободно да ги внесуваат и да ги неприфатлива, така што законите и изнесуваат сите потребни професионални практиките кои го ограничуваат правото на материјали и опрема. информативните медиуми слободно да собираат и да дистрибуираат информации, • Мора да се елиминираат ограничувањата врз мора да се укинат, а властите - национални и слободниот влез до полето на новинарството локални - не смеат да се мешаат во или врз неговата практика, преку постапките содржината на печатените или на на лиценцирање или друг вид сертифицирање. емитуваните вести или да го ограничуваат пристапот до кој било извор на вести. • Новинарите, како и сите граѓани, треба да поседуваат лична сигурност и да добијат • На независните информативни медиуми, целосна законска заштита. Оние новинари кои печатени и радиодифузни, во сите земји, мора работат во зоните на воени дејствија се да им биде дозволено слободно да се третираат како цивилни лица и ги уживаат формираат и да работат. сите права и имунитети што ги имаат 3 другите. • Не смее да постои дискриминација од страна на владите во нивниот третман, економски Слободата на изразувањето и слободата на или поинаков, на информативните медиуми во медиумите се вбројуваат во редот на основните една земја. Во земјите каде што постојат и човекови права и се суштествена компонента на владини медиуми, независните медиуми мора секое демократско општество. Слободните, 180 МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО
независни и плуралистички медиуми се од Уставот на Малави го потврдува концептот за суштествена важност за слободното и отворено слободата на медиумите - не еднаш, туку двапати - општество и за одговорните системи на власта. и тоа на следниов начин:
„Секој има право на слобода на изразување“. Земјите-членки на ОБСЕ веќе ја изразија својата заложба кон принципот на слободни, независни и „Печатот, во Малави и во странство, има право плуралистички медиуми, и тоа во Финалниот акт од слободно да известува и да објавува, и да му бидат Хелсинки од 1975 година. Ова стана водечки ставени на располагање сите расположливи концепт за сите земји-членки на ОБСЕ, како и 5 капацитети за пристап до јавните информации“. составен дел од сета документација на ОБСЕ во врска со слободата на изразувањето, од 1975 година На законите со кои се дефинира слободата на до денес. За да се зајакне реализацијата на нивните изразувањето им се потребни поддршката и заложби во однос на слободата на изразувањето, спроведувањето од страна на судовите. Оттука, земјите-членки на ОБСЕ во 1997 година решија да предуслов за создавање на слободни медиуми е формираат единствена институција - претставник на 4 постоењето правен систем кој е независен од ОБСЕ за слободата на медиумите. политичките влијанија и кој поседува цврста уставна јуриспруденција, како поддршка на концептот за Претставникот на ОБСЕ за слобода на медиумите слободни медиуми. Судиите можат да се повикаат има нагласено голем број прашања од општа на член 19 од Меѓународниот договор за граѓански и природа во Источна Европа и во поранешниот политички права, каде што се вели: Советски Сојуз. Најбитно од нив е „структурната цензура“ т.е. индиректниот притисок врз медиумите Секој има право на слобода на мислење и на од страна на актуелните политички и економски изразување. Ова право ја вклучува слободата да се структури, кои честопати се остаток од минатото. бараат, примаат и да се пренесуваат информации Како и секоја друга форма на цензура, и и идеи од сите видови, без оглед на границите - „структурната цензура“ може ефективно да го убие усмено, во писмена или во печатена форма, во слободниот медиум. Надвор од медиумските канали уметничка форма или преку кој било друг медиум во владина сопственост, медиумите сами се по сопствен избор. именуваат и обично се издржуваат од јавноста, која на содржината пласирана на или во приватните медиуми гледа како на нешто вредно и така и ги МЕДИУМИТЕ ВО ДРЖАВНА СОПСТВЕНОСТ И консумира нивните производи, без оглед на тоа дали ЈАВНИОТ РАДИОДИФУЗЕН СЕРВИС тие се печатени или радиодифузни. Постојат тврдења дека државата не треба да има Основен предуслов за секој слободен медиум е никаква улога во поседувањето на масовните законската гаранција за слободата на медиуми. Меѓутоа, малкумина би биле против изразувањето, одредба којашто може да се најде концептот на јавен радиодифузен сервис. во најголем број устави. Јавниот радиодифузен сервис има три основни особености. Неговите цели се разликуваат од целите што ги диктира пазарот. Тие цели се да се НЕЗАВИСНОСТ НА МЕДИУМИТЕ информира, да се едуцира и да се забавува низ сите жанрови и, пред сè, тој е бесплатен за секого, како Кој треба да биде гарант на слободниот медиум? навистина јавен сервис. Цензурирањето на медиумите се јавува во голем број форми и зема замав во речиси сите земји. Радиодифузните пазари покажуваат пазарен Малку земји поседуваат правни системи со кои се неуспех. Препуштањето радиодифузната дејност да гарантира апсолутната слобода на медиумите. ја регулира пазарот би резултирало со програми што не го одразуваат она што би сакале да го видат и да Првиот амандман на Уставот на САД, проверен пред го чујат дури и одлично информираните гледачи и американскиот Врховен суд, се доближува до слушатели. Пазарот, препуштен сам на себеси, би гарантирањето на општество без цензура, како и бил преплавен со насилство и порнографија, а тоа секој друг посебен законодавен акт. не е она што го сакаат потрошувачите. Затоа, клучна задача за јавната политика е да ги коригира овие 6 недостатоци. МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО 181
Во многу земји, самата влада е најголемиот ОГРАНИЧУВАЊА НА СОПСТВЕНОСТА медиумски сопственик (честопати во водечките телевизиски и радиостаници), ситуација што го Сопственоста на приватните медиуми со себе ја поткопува самиот концепт на обезбедување носи опасноста од појава на конгломерат од вистинска независност на медиумите од влијанијата масовни медиуми. Концентрирањето на на државата. Правата на новинарите во сопственоста на медиумите во рацете на медиумските претпријатија во сопственост на неколкумина може да ги замолчи гласовите на државата и степенот на слобода што го уживаат тие, несогласување и да претставува закана за - понекогаш, но не секогаш - се пропишани и демократијата преку својата способност да загарантирани со закон. Секој недостиг од манипулира со мислењето на електоратот. Ова е законодавство и регулирање во овој контекст може закана што ја налага потребата од силно и да претставува директна закана за независноста на принципиелно регулирање за да се ограничат медиумите. фузирањата и преземањата. Земјите треба да се погрижат за тоа на медиумскиот пазар секогаш да постои натпревар. Но во еден глобализиран свет, а Можеби најдобриот модел е оној на Британската особено во ерата на сателитската телевизија сè радиодифузна корпорација (Би-Би-Си). Формирана потешко да се управува со медиумскиот пазар. со акт на претседавачот на извршната власт Сепак, со сè поголема застапеност на Интернетот, (Кралска повелба), телото периодично склучува способноста да се пренесуваат вести, во извесна формална спогодба со владата во врска со условите мера, се демократизира. Ова може да предизвика за неговото постоење. Тековниот договор е склучен други проблеми, меѓутоа навистина значи дека за период од десет години, така што истиот не е глобалната комуникација веќе не е ексклузивна врзан за мандатот на една влада. Институцијата се привилегија на моќните. финансира преку давачка за гледачите, што ги наметнува владата. Во ставот 2.1 (првиот Обединетото Кралство е една од земјите кои суштествен дел) се вели: настојуваат да ја зајакнат разновидноста на сопственоста. Постојат забрани за медиумски холдинзи за локалните власти, политичките 2.1.Корпорацијата е независна по сите прашања во организации, верските организации (регулаторите го однос на содржината на своите програми, имаат дискреционото право да го откажат ова, во времето кога истите ќе се емитуваат или ќе однос на некои сервиси), јавно финансираните тела, се пренесуваат и во раководењето на со 7 рекламните агенции и телата за кои регулаторите сопствените работи. сметаат дека веќе поседуваат несоодветно влијание. Исто така, постојат забрани за сопственост Секогаш постои натпревар меѓу актуелната влада и на повеќе медиуми, со што се ограничува порастот Би-Би-Си, чиишто гувернери, - иако назначени од на медиумските компании со свој интерес во 9 страна на владата - настојуваат да ја бранат својата радиото, телевизиските и во печатените медиуми. независност кога се критикувани од владата. Тие во голема мера, се поддржани од силниот корпус на јавното мислење кое му дава поддршка на ОГРАНИЧУВАЊА НА СОДРЖИНИТЕ независното тело на јавниот радиодифузен сервис. Ограничувањата врз широкоприфатените права на слобода на изразувањето се однесуваат на правата Алтернатива е американскиот јавен радиодифузен или на репутациите на приватните лица, прашањата систем, поддржан од комбинацијата од донации од на националната безбедност и на забраните членките, средствата доделени од федералниот дизајнирани со цел да го заштитат јавниот интерес, буџет, грантовите и подароците од невладините коишто можат реално да се оправдаат во едно организации и од корпоративните спонзори, како и демократско општество (на пример, забраните за од приходите по даночна основа од федералната, порнографски и за педофилски материјал). државните и од локалните влади Јавниот радиодифузен сервис (PBS) е телевизискиот огранок Во член 10 од Европската конвенција за човековите на системот, додека радио-програмите се емитуваат права се вели: преку Националното јавно радио (NPR). Наспроти општото мислење дека системот, за да опстои, 1. Секој има право на слобода на изразување. Ова првенствено се потпира на финансирање од страна право значи слобода да се поседуваат мислења на владата, приватните извори, всушност, покриваат и да се примаат и да се пренесуваат 8 75 проценти од неговото финансирање. информации и идеи без мешање од страна на јавен орган и без оглед на границите. Овој член не ги спречува државите да го поставуваат 182 МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО
условот за лиценцирање на радиодифузните, да се сметаат за навредувачки за носителите на телевизиските или на кинематографските високите владини функции. Во некои случаи, овие претпријатија. закони не прават разлика дали медиумските извештаи се вистинити или не. Со други зборови, 2. Со оглед на тоа дека со себе носи должности и фактот што новинарот ја напишал вистината за обврски, реализацијата на овие слободи може несоодветните постапки на лидерите во владата не да подлежи на формалности, услови, би се сметал - од страна на судовите - за одбрана во ограничувања или на казни пропишани со закон, кои се неопходни во едно демократско случаите кога се применуваат законите против општество, а во интерес на националната навреди. Овие закони се сведуваат на форми на безбедност, територијалниот интегритет заплашување и на цензурирање, што може да биде или на јавната безбедност, заради спречување особено корисно за корумпираните службеници. Во нереди или криминал, заради заштита на оваа смисла, законите против навредите треба да се здравјето или на моралот, заради заштита на подведат под законот против клевета. Многу репутацијата или на правата на другите, за подобри примери нудат француското и германското спречување на откривањето на информациите право. примени доверливо или заради одржување на авторитетот и на непристрасноста на судството. Во Франција, обвинетиот може да се повикува на вистината, чесноста и на привилегијата. Вистината е Иако многумина новинари би прифатиле дека апсолутно оправдување, освен во кривичните или во ваквите ограничувања се реални, речиси сите би се граѓанските случаи кога предметот е заштитен во согласиле дека тие ограничувања мора да се согласност со законот за приватност, и е постар од толкуваат во тесна смисла. Кривичните пријави за десет години, или доколку подлежи на амнестија, клевета или за јавна навреда можат да се рехабилитација, ограничување или на успешна искористат за да ги заплашат, па дури и да ги лишат судска жалба. Обвинетите кои не се во можност да од слобода или да ги доведат до банкрот ја докажат вистината можат да презентираат докази новинарите и сопствениците на медиумските за постапување со добри намери, како што е компании. Уште полошо, истите закони можат да се уверувањето во вистинитоста на изјавата; притисоци искористат за да се замолчат, банкротираат или да во врска со роковите; желбата да се информира се затворат политичките опоненти кога тие го јавноста; употребата на зборот „наводно“; или критикуваат владејачкиот режим. фактот дека изјавата произлегла од друг извор.
Правните и регулаторните рамки треба да обезбедат соодветна заштита за репутациите на И во Германија постои солидна рамнотежа. невините, но тие не би требало, на пример, да нудат Германските медиуми уживаат уставна слобода на ограничувања што можат да ги спречат медиумите изразувањето, којашто го ограничува ефектот на да не објавуваат некои работи, едноставно затоа пријавите за навреда против нив, а казните за што со тоа би се уништила јавната репутација на клевета се пониски одколку оние во САД и во носителите на јавните функции. Вакво нешто би ја другите земји, како Обединетото Кралство. поткопало слободата на изразувањето. Во една одлука на Европскиот суд за човекови права се вели Правото за кривична навреда во Германија признава дека политичарот „неизбежно и свесно се отвора три основи: навреда, клевета или злонамерна себеси за детална анализа на секој негов збор и навреда. Навредата е напад врз честа на тужителот, постапка, како од страна на новинарите, така и од со намера да се намали репутацијата на жртвата во страна на општата јавност, па затоа мора да 10 општеството во пошироки рамки. Изјавите на демонстрира поголем степен на толеранција.“ клевета мора да и биле соопштени на трета страна Законите треба да прават разлика меѓу чесните и и мора да ја намалиле позицијата на лицето во намерните или злонамерните грешки при мислењата на членовите на заедницата кои известувањето, како и да дозволат брзите размислуваат коректно. Делото злонамерно извинувања да значат многу, кога објавената клеветење се однесува на намерното и смисленото клевета не е намерна. пренесување лажни фактички изјави кои се навредливи или му нанесуваат штета на лицето. ТОВАРОТ НА ДОКАЖУВАЊЕ НА ВИСТИНАТА – ОПАСНОСТА ОД НЕЈЗИНОТО ОБЈАВУВАЊЕ Одбраните за граѓанските и за кривичните тужби за јавна навреда се: вистина, легитимен јавен интерес Во последниве години, голем број влади воведоа и коментар и критичко мислење. Иако вистината е законодавство со кое се пропишуваат строги казни добра одбрана, таа не е секогаш целосна одбрана. за новинарите кои ќе објават написи што би можеле Легитимниот јавен интерес е одбрана којашто се МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО 183
применува исклучиво за изјавите на факти. КОНТРОЛИРАЊЕ НА ПЕЧАТОТ ПРЕКУ Германските судови гледаат благонаклоно на РЕГИСТРИРАЊЕ НА ВЕСНИЦИ И НОВИНАРИ одбраните кога се работи за јавниот интерес. Постои и силен акцент врз исправките на грешките при Во некои земји, лиценцирањето на весниците се објавувањето, преку повлекување и извинувања, а користи како начин за контролирање на печатот. оштетите се сметаат за секундарен лек. Единственото легитимно образложение за поставување на барањето за лиценцирање е да се обезбеди дека весникот ќе има регистрирана адреса Претставникот на ОБСЕ за слободата на медиумите, каде што може да се достави барањето за исто така, има укажано на злоупотребата на иницирање правна постапка, доколку неговите законите за клевета и за јавна навреда од страна на сопственици го прекршат законот. владините функционери, што честопати може да доведе до затворање на некој независен, а особено опозициски медиум, што како појава претставува Барањата за лиценцирање на новинарите можат да извор на голема загриженост. Користењето на се јават во повеќе форми и честопати претставуваат клеветата и на јавната навреда може да ја наруши форма на заплашување. Во некои земји, владите корективната функција на медиумите во однос на настојуваат директно да го регулираат значајните владини или деловни одлуки и може да лиценцирањето на медиумските претпријатија и има особено обесхрабрувачки ефект врз нивните вработени, додека во други можат да новинарските истраги за корупцијата. постојат медиумски синдикати кои настојуваат да применуваат рестриктивни практики врз своите членови. Практиките на лиценцирање не му служат Во некои земји во транзиција, истражувачките на јавниот интерес и не постои валидна причина новинари кои пишуваат за непрофесионалните зошто тие би се поддржувале. Елиминирањето на практики на јавните институции, честопати се под лиценцирањето на медиумите треба да ги опфати и притисок да ги откријат своите извори, т.е. странските дописници. Тие секогаш треба да имаат идентитетот на информаторите во рамките на подеднаков пристап до информациите и исто системот. Овој факт ја потенцира важноста на толкава можност за практикување на својата Препораката R (2000) на Комитетот на министрите професија, како и сите локални новинари. при Советот на Европа, каде што се вели дека новинарите го имаат правото да не ги откријат своите извори на информации. ЦЕНЗУРАТА И ОДГОВОРНОСТА
Секоја форма на ограничување на медиумите треба ВЛИЈАНИЕТО НА ВЛАДАТА ПРЕКУ да биде конзистентна со претходно цитираната ПЛАСИРАЊЕ ИЛИ ПРЕКУ ЗАДРЖУВАЊЕ НА Европска конвенција за човековите права. РЕКЛАМИРАЊЕТО Критичниот фактор во сите прашања поврзани со Во многу земји, износите на средствата од ограничувањето на слободата на медиумите е дека рекламирањето кои служат како поддршка на за границите треба да се расправа јавно и дека тие медиумите, се многу ниски. Како последица на тоа, треба да бидат протолкувани од страна на целосно медиумите, се недоволно финансирани и опасно независно судство, составено од поединци со зависни од приходите од рекламирањето. највисок интегритет. Најголемите рекламирачки субјекти (меѓу кои владата, обично, е најистакнатиот) вршат огромна Меѓутоа, во многу нови демократии медиумското контрола на содржината. Исто така, политичките и искуство е ограничено, а постои и големо искушение деловните субјекти имаат широк простор да ги да се биде помалку одговорен. Правниот систем кој поткупуваат репортерите (кои обично се многу слабо во суштина, им дава широк простор на медиумите платени) да пишуваат стории кои им служат на да бидат неодговорни, всушност може да го загрози нивните политички и деловни интереси. Во вакви развојот на младата демократија. Во една земја во ситуации, медиумите честопати не успеваат да ја транзиција, во насока на демократијата, изборните вршат својата улога на надзорник. набљудувачи сметаа дека медиумите и нивното екстравагантно известување се најголема закана за Треба да постојат јасни правила во однос на 11 изборните процеси. пласирањето на јавно финансираните реклами.
Советите на печатот можат да се формираат од страна на самите медиуми, како чин на саморегулирање, или од страна на државата. Тие 184 МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО
можат да се оформат така што ќе обезбедуваат Како што е евидентно во многу денешни отворен форум за поплаките на јавноста против демократии, културата на медиумите мора да медиумите, да ги дисциплинираат медиумите кога содржи чувство дека на медиумите се должни да ги тие ќе се однесуваат неодговорно и да влијаат (до „вознемируваат мирните“ (носителите на јавните извесна мера) врз нивното постапување. Сепак, функции), со цел да ги „смируваат вознемирените“ мора да се каже дека историјатот на постигнатото од (широката јавност). страна на советите на печатот обично не е особено импресивен односно од нив треба да се очекува Неспорно е дека ваквата култура повремено може премногу. да доведе до неодговорност на медиумите. Тоа е Советите на печатот треба да бидат независни и со цената која неизбежно мора да се плати. нив треба да раководат лица кои се широко Независното и мудрото судство и ефективниот совет почитувани поради својот објективен став и на печатот, можат да помогнат во ограничувањето интегритет. Овие тела не треба да ги имаат на ексцесните ситуации во вакви случаи. Сепак, овластувањата на правно санкционирање, што би општествата треба да бидат подготвени да платат им овозможило да станат доминантни цензори. одредена цена за повисокото добро на Наместо тоа, тие треба да поседуваат престиж и обезбедување на слободата на печатот. Би било интегритет што ќе им даде голема морална сила на добро да се прифати основниот дух, ако не буквално нивните извештаи. Корисен услов за предметот на целата изјава, во ставот на Лорд МекГрегор од поплака е да ги објави, целосно и без уреднички Дурис, претседавач на Комисијата за поплаки против интервенции, наодите на советот на печатот во печатот во Обединетото Кралство, во која се вели случаите кога се покренува жалба против него. дека:
Меѓу одговорното и неодговорното новинарство постои многу тенка линија. Како такви, времето и Слободното општество кое очекува одговорно местото се битни фактори што би требало да однесување од слободниот печат мора да влијаат врз оценките. Всушност, моралната сила на толерира извесна доза на „честопати советот на печатот е подобар начин да се осигураат шокантната“ неодговорност, како цена на одговорни медиуми, одколку на владите и на слободата, зашто печатот кој е слободен да биде судовите да им се дадат широки овластувања да ги одговорен, мора исто така да биде слободен и да 13 контролираат. биде неодговорен.“
Тврдењата за неодговорност на медиумите честопати доведуваат до закони и системи кои гарантираат само „разумно“ слободни медиуми. ЕТИЧКИ КОДЕКСИ ЗА НОВИНАРИТЕ Искуствата покажуваат дека терминот „разумно“ е многу субјективен и дека неговото прифаќање во Пример за новинари кои ги прифаќаат своите овој контекст може да биде прв чекор надолу по одговорности и со кој се поставуваат лизгавата надолнина што води кон различни форми професионалните стандарди со задолжителни на цензура. етички лимити, беше даден кога парламентот на Најбезбедниот и најефективниот систем за словачкиот Синдикат на новинарите ги пропиша 14 гарантирање на слободата на медиумите во една следниве стандарди за своите членови: демократија е системот каде што самите медиуми го имаат овластувањето самостојно да даваат I. Новинарите и јавноста внимателни оценки и мислења. Да им се даде слобода на издавачите и на новинарите значи, исто Новинарот ќе стори сè што е потребно за на така, тие да се оптоварат со тешки одлуки во однос јавноста да и даде вистинити, прецизни, на јавната одговорност. Традицијата и културата на потврдени, целосни и професионални информации. слободата на медиумите се развиваат низ Вистинитоста на информациите ја наложува одговорни проценки од страна на уредниците и на потребата фактите, како нејзина основа, да новинарите, во комбинација со конзистентна бидат дадени колку што е можно пообјективно, во поддршка од страна на судството. Ваквата култура нивниот вистински контекст, без какво било е, пред сè, најважниот гарант на слободата на искривување или задржување на околностите, и со медиумите и на нивната способност целосно да соодветна примена на креативните способности функционираат како надзорник на носителите на на новинарот. Доколку некои факти не можат да јавните функции. Традицијата мора да им дозволи се потврдат, неопходно е да се спомене овој факт. на медиумите да бидат непопустливи во својата Новинарот може слободно да ги изразува личните критичка опсервација на работата на оние кои ја 12 и групните мислења во границите на уживаат јавната доверба. МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО 185
плуралистичкиот контекст на идеи, под услов да Новинарот е обврзан веднаш да го извести не ги крши човековите права на друго лице или информаторот за своите намери, како автор. група лица и да не го загрозува општествениот морал. Истовремено, самиот новинар мора да го При собирањето на информациите, новинарот не почитува барањето за слободна размена на користи форми на притисок. мислења и за слободен проток на информации. Тој секогаш ги почитува мерките на добриот вкус и соодветноста во својот начин на изразување. Тој не смее да ги злоупотребува настаните и изјавите на коишто бил сведок, или документите што ги репродуцирал. Тој има право и морална должност да го одбие објавувањето на информациите за кои ќе заклучи дека се невистинити, делумно вистинити Новинарот е обврзан да ги држи во тајност (искривени), шпекулативни, нецелосни или своите извори на информации сè до моментот комерцијално насочени (таканаречено „прикриено кога ќе биде ослободен од оваа своја обврска, од рекламирање“). страна на информаторот или од страна на судот.
Доколку новинарот објави невистинити, делумно IV. Новинарот и уредничкиот кадар или вистинити (искривени), шпекулативни или издавачот нецелосни информации, тој мора да го исправи тоа, на тој начин што ќе ја објави исправката или Новинарот го има правото на таков договор што одговорот. Исправката мора да се објави во ќе ги загарантира неговите материјални потреби приближно идентичен графички аранжман, и неговата професионална чест. најдобро на исто место каде што била објавена информацијата која се исправа. Репликата на Тој има право да одбие каков било притисок врз авторот на првичната информација не треба да себе за да постапува спротивно на своите се надополнува со одговор, така што нема да има убедувања. Тој прифаќа налози од своите постојана предност на едната страна. претпоставени само доколку се во согласност со неговиот договор. Обвиненијата без докази, злоупотребата на довербата, професијата и на медиумот заради Новинарот го има правото да биде заштитен од лична или групна полза, фалсификувањето страна на својот непосреден претпоставен и од документи, искривувањето на фактите, секоја својот издавач, со сите законски и расположливи лага и намерното необјавување на сознанијата за средства, вклучувајќи ја и заштитата на неговото кршењето на законот и на општествените право да користи псевдоним. Новинарот не смее морални норми од страна на новинарот, се да спроведува приватни и субјективни интереси сметаат за најголема професионална вина. заради своја лична добивка. Тој не се потпишува под комерцијални или под платени огласи. II. Новинарот и објектот на неговите интереси Уредничкиот кадар го има правото да биде Новинарот ја презема одговорноста за сето она консултиран од страна на уредничкиот или што ќе го објави. Без согласност од соодветното издавачкиот одбор за секоја одлука што е важна за лице тој не смее јавно да го навредува ова лице, работата на споменатиот кадар. или да се меша во неговиот приватен живот, освен ако тоа лице не постапува против законот или ако не предизвика јавен прекршок. V. Новинарот и неговите колеги
Заради објективност, новинарот ќе се обиде, во Новинарот нема да објавува туѓо дело под свое текот на подготовката на неговата работа или име или со иницијали. во текот на нејзината реализација, да им дозволи на сите засегнати лица да се искажат. Тој нема да цитира публикација без да го наведе изворот. III. Новинарот и изворот на информации
Новинарот има неспорно право на слободен Новинарот нема да ја нуди својата работа пристап до сите извори на информации. истовремено на повеќе уредници. 186 МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО
Без согласност од страна на авторот, новинарот • Користете псевдоними, кога истите не можат нема да интервенира во содржината на трудот. да се избегнат;
Нема да ги омаловажува авторитетот и • Секогаш критички приоѓајте им на сите способностите на своите колеги. За време на информации добиени од полицијата, заедничката работа, тој ќе ги почитува нивните неовластените јавни службеници или од потреби и мислења. жртвите;
• Никогаш не брзајте да објавите истражување без претходно да ги проверите информациите; VI. Новинарот и јавниот интерес
Новинарот должно ќе го почитува уставниот • Кога вршите истрага за некој случај, пожелно е да се консултирате со надлежното лице во државен поредок, неговите демократски министерството за внатрешни работи или во институции, важечките прописи и судството; општоприфатените морални принципи во општеството. • Секогаш обидувајте се да ги снимите своите интервјуа на касета, вклучувајќи ги и оние Новинарот не смее да промовира агресивни војни, телефонските; насилство и агресивност како начини за решавање на меѓународните конфликти, како и политичка, граѓанска, расна, национална, верска и друга • Вашите истражни методи секогаш треба да бидат во согласност со законот, и нетрпеливост. Новинарот ќе искажува должно почитување кон другите држави и нации и кон нивните демократски традиции. • Редовно плаќајте ги даноците. (Неплатените даноци можат да се користат како средство за вршење притисок врз новинарите, за тие да се Во многу земји, на новинарите итно им е потребна откажат од сториите кои не се поволни за обука за вештините потребни за пишување на државните власти.) истражувачки извештаи и за увид во 15 меѓународните стандарди.
ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО
ИСТРАЖУВАЧКО НОВИНАРСТВО Вудроу Вилсон еднаш ја даде славната забелешка Истражувачкото новинарство е едно од клучните дека „Слободата никогаш не доаѓала од власта. оружја што може да ги користи јавноста за Слободата секогаш доаѓала од нејзините субјекти.” откривање на корумпираните практики. Како тешка и Но, едноставно, за воопшто да функционира, на понекогаш ризична професија, истражувачкото граѓанското општество му се потребни минимум новинарство има потреба од охрабрување и гаранции за слободата на здружувањето и за поддршка. Во истражувачкото новинарство постојат слободата на говорот. бројни правила коишто треба да се следат заради професионализмот. На пример, Бугарската Во поново време, креаторите на политиките сфатија коалиција 2000 препорача 11 вакви правила за дека младите демократски институции во преодните 16 фази се кршливи и дека пазарните сили сами не се следната генерација новинари : соодветни за да се обезбеди општествената и • Секогаш двапати проверете ги економската еднаквост, доколку не постои и еднакво информациите, користејќи најмалку два учество на граѓанското општество во процесите на независни извора; одлучување.
• Идентификувајте го субјектот/лицата Одговорните невладини организации (НВО) се чиишто интереси ќе бидат повредени со грижат за тоа овие процеси да се одвиваат вашето истражување; демократски и одговорно, но вистина е и тоа дека многу НВО не се раководени ниту демократски, ниту • Консултирајте правник, особено кога одговорно. Всушност, многу од нив се формираат со истражувате документиран доказ; единствена цел да ги добијат средствата за помош од донаторите, заради лична полза на нивните • Избегнувајте лични квалификации во основачи. Во моментов се вложуваат напори да се пренесените стории; зајакне донесувањето на кодексите за однесување и МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО 187
на транспарентни сметководствени практики од подобар пристап до информациите), а голем број страна на НВО, за да се надминат ваквите критики. НВО ги набљудуваат јавните набавки и изборите. Сепак, движечката сила на реформите на НВО треба да биде признавањето на фактот дека Во секоја национална стратегија, своја улога треба граѓанското општество не може да бара повисоки да имаат и професиите. Корупцијата и стандарди во јавните работи од стандардите кон некомпетентноста на адвокатите, лекарите и на коишто се подготвени да се придржуваат самите инженерите им нанесува значителни штети на многу НВО. општества. Овие професии треба да спроведат решителна акција за да ги дисциплинираат своите припадници или тоа да и го препуштат на некоја владина агенција. Се разбира, постојат и приговори УЛОГАТА НА ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО ВО БОРБАТА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА во однос на владеењето на правото до владите кои ја контролираат правничката професија (некои Граѓанското општество ги содржи експертизата и адвокати го привлекуваат владиното внимание мрежите потребни за решавање на заедничките заради клиентите кои ги застапуваат). Така, постои грижи, вклучувајќи ја и корупцијата. Тоа има и цврста основа да се верува дека правничките сопствен интерес во она што го прави. Поголемиот здруженија и адвокатските комори не треба да дел од корупцијата во општеството вклучува два бараат премногу охрабрување за одржување на главни актери: владата и приватниот сектор. Главна стандардите во сопствената професија, бидејќи го жртва најчесто е граѓанското општество. Паралелно поседуваат законското овластување да го сторат 20 со трансферот на надлежностите од централната на тоа. локалната власт, условите за корупција се пренасочуваат надолу, кон новите актери кои се во Меѓу владата, граѓанското општество и изворите на подиректен контакт со граѓанското општество. Ова капитал постои триаголник. Корупцијата може да се значи дека способноста на граѓанското општество да вкорени во која било или во трите области од ги набљудува, открива и да ги менува активностите ваквата релација. Затоа, теоретски и практично на јавните службеници, во својата суштина, е проблемот со корупцијата не може да го решава поголема доколку тоа е поблиску и е запознаено со само една од страните самостојно и одвоено од локалните прашања. Во реализацијата на оваа другите две страни, и - секако - ова прашање не улога, повеќе НВО систематски ги набљудуваат може ефективно да се реши без учеството на сите медиумите, од аспект на содржината на нивните три страни. 17 извештаи. Така, владата може да обезбеди правна и Исто така, постои растечка тенденција да се признае регулаторна рамка која на граѓанското општество ќе улогата што може да ја има граѓанското општество, му го овозможи неопходниот простор за општествените лидери со тоа што ќе се инволвираат функционирање. Во оваа рамка спаѓаат слободата во надзорните комитети и со тоа што ќе се зајакне на изразувањето, слободата на здружувањето и „хоризонталната одговорност“ што се наоѓа во слободата за формирање невладини субјекти. срцето на нивните системи за национален Законите кои раководат со формалното интегритет. конституирање и со даночниот статус на една НВО во голема мера се разликуваат, меѓутоа тие треба Еден таков пример, спомнат претходно, се 40-те да бидат јасно разбирливи, достапни, конзистентни водечки граѓани кои дејствуваат како субјект на со меѓународните норми и да не бидат непотребно контрола во однос на хонгконшката антикорупциска рестриктивни или гломазни. Функционерите кои агенција. Друг пример е Единицата за спречување постапуваат со која било постапка на акредитација на корупцијата (ЕСК), каде што НВО се акредитира треба јасно да сфатат дека законот мора да се како ЕСК од страна на Канцеларијата на применува подеднакво, без широки дискрециони омбудсманот на Филипините, за да помогне во овластувања. Во овој контекст, секое барање за борбата против уцената и корупцијата. 18 регистрација најдобро се опслужува кога одлуките се донесуваат од страна на судот или од страна на 19 „Отвореното буџетирање“ е воведено во голем друго независно тело. број земји и општини (напоредно со аранжманите за 188 МЕДИУМИТЕ И ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО
ЕНДНОТИ
1 За електронска збирка на закони за медиумите од целиот свет, погледнете: http://www.ijnet.org/FE_Article/MediaLawsearch.asp?UILang=1 2 Конференцијата се одржа во Лондон, од 16 до 18 јануари 1987 година, под покровителство на Светските издавачи за слободата на печатот (FIEJ), Меѓународниот прес-институт, Интер-американската прес-асоцијација, Здружението на националните радиодифузери од Северна Америка и на Меѓународната федерација на периодични печатени медиуми. 3 Повелба за слободен печат: http://www.wpfc.org/index.jsp?page=Charter%20For%20A%20Free%20Press 4 Претставникот на ОБСЕ за слободата на медиумите (СМ) го набљудува развојот на медиумите во земјите-членки на ОБСЕ и издава рани предупредувања за случаите на кршење на слободата на изразување. Во 1997 година, земјите-членки ја формираа Канцеларијата на претставникот за СМ во Виена, која требаше да ја набљудува слободата на изразувањето како фундаментално човеково право и како основна компонента на едно демократско општество. Под покровителство на Постојаниот совет и, доколку не врши судска функција, Претставникот има за задача да ги следи релевантните развојни текови кај медиумите, да се залага и да го промовира целосното почитување на принципите и на заложбите на ОБСЕ и навреме да предупредува. Како еден од битните елементи на хуманата димензија на ОБСЕ, Претставникот за слободата на медиумите го има правото да собира информации, да патува без попречување и да се состанува со лица и со претставници на институциите без претходна најава. Претставникот доставува извештај со своите наоди до Постојаниот совет на ОБСЕ. ( http://www.isn.ethz.ch/osce/structure/osce_bodies_e/fom.htm ) 5 Член 35 и 36: http://www.sdnp.org.mw/constitut/chapter4.html#36 6 За целосна дискусија, погледнете Иднината на комуникациите: јавен радиодифузен сервис, документ за дискусија од Ендрју Греам, Балиол Колеџ, Оксфорд (2000) (http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti- dcms_comms-reform_experts.html) 7 За текстот на документите, погледнете: http://www.bbc.co.uk/info/policies/charter/ 8 Корпорација за јавна радиодифузија: ЧПП за јавната радиодифузија: http://www.cpb.org/pubcast/#what_is_cpb 9 За детали, погледнете ја Белата книга за комуникации на Обединетото Кралство, објавена на http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/ 10 Европски суд за човековите права во Лингенс против. Австрија (1986) 8 E.H.R. 407 11 Изборите во Гана: извештај на Набљудувачката група за изборите на Комонвелтот, Секретаријат на Комонвелтот, Лондон, 1991 година. 12 За збирката на етички кодекси од земјите насекаде во светот, собрани од страна на Меѓународната новинарска мрежа, погледнете: http://.ijnet.org/FE_Article/DoceEthicsList.asp?UILang=1 13 Цитирано во: www.transparency.org/sourcebook/14.html 14 Меѓународна новинарска мрежа, Етички кодекси: http://www.ijnet.org/FE_Article/codeethics.asp?UILang=1&CId=8352&CIdLang=1 15 Светска банка повремено организира курсеви за истражувачките новинари во самите земји. Поамбициозна програма со обука во САД се организира од Меѓународниот центар за новинарите, честопати во партнерство со локалните новинарски здруженија: http://www.icij.org 16 Медиумите против корупцијата, Софија, 2000 година, стр. 44-47; на бугарски јазик 17 Прирачник за набљудување на медиумите може да се најде на: www.mediadiversity.org/resource%20categories/diversity%20manuals.htm 18 Република Филипини, Канцеларија на Омбудсманот: http://www.ombudsman.gov.ph/publications/cpu_program.html 19 За проектот Меѓународен буџет, погледнете http://www.internationalbudget.org/faq, и „Вкусот на успехот: примери за буџетската работа на НВО (2000) http://www.internationalbudget.org/resoruces/success.pdf; за Русија, погледнете: http://openbudget.karelia.ru/eng/anona.shtml 20 Вообичаена основа би било правната професија да истражува и да постапува по поплаки, со право на жалба до судовите од страна на адвокатот, во однос на предметот на дисциплинската постапка. Повеќе земји инсистираат правните тела да содржат мнозинство членови кои не се адвокати, за да се зголеми јавната доверба во интегритетот на дисциплинските постапки. ГЛАВА 16│ СУДСКИОТ СИСТЕМ: СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ 191 5. Секој има право да биде суден од страна на СУДСТВО обичните судови или трибуналите со примена на воспоставените правни постапки. Трибуналите кои не ги применуваат соодветно Насекаде во светот, искуствата покажаа дека без воспоставените процедури на правниот владеење на правото, напорите за борба против процес, нема да се создаваат со цел да ја корупцијата се во голема мера, јалови. Доколку заменат јурисдикцијата што им припаѓа на судиите не се непристрасни, професионални во обичните судови или на судските трибунали; својата работа и независни, не можете да се потпрете на кривичното право, како главно оружје во 6. Принципот на независност на судството му дава право и му налага на судството да борбата за потиснување на корупцијата. Доколку тие обезбеди дека судските постапки се се фактички корумпирани, ситуацијата станува уште спроведуваат праведно и дека се почитуваат полоша. Независноста на судството е афирмирана правата на страните во случајот, и на меѓународно ниво, во Универзалната декларација за човековите права и во Меѓународниот договор за 7. Секоја земја-членка е должна да обезбеди 1 граѓански и политички права. адекватни ресурси со кои ќе му се овозможи на судството соодветно да ги врши своите Основните принципи на Обединетите нации за функции. независноста на судството беа донесени на VII конгрес на Обединетите нации за спречување на Неодамна, на еден значаен настан, претседателите криминалот и за третман на сторителите, што се на судовите од целиот свет ги изготвија и ги усвоија 3 одржа во 1985 година. Во поглавјето за Бангалор принципите за интегритет на судството. 2 независноста на судството се вели: Овие принципи се дизајнирани за да ги упатуваат судиите и на судството да му обезбедат рамка за 1. Независноста на судството ја гарантира регулирање на однесувањето на неговите државата и таа е содржана во Уставот или во припадници. Одобрени од страна на Обединетите правото на земјата. Должност на сите нации во 2003 година, овие принципи имаат за цел владини и други институции е да се почитува и да им помогнат на припадниците на извршната да се уважува независноста на судството. власт, законодавството, адвокатите и на јавноста, воопшто, за подобро да го разберат и да го 2. Судството непристрасно ќе решава за поддржат судството. Принципите го афирмираат предметите што се доставени до него, врз фактот дека за своето однесување судиите треба да основа на факти и во согласност со законот, одговараат пред соодветните институции без какви било ограничувања, непримерни формирани за одржување на судските стандарди, влијанија, наведувања, притисоци, закани или институциите кои се независни и непристрасни и мешања, директни или индиректни, од која чијашто намена е да се надополнат, а не да се било страна или од која било причина; отстапи од постојните правила на законитост и однесување, кои го обврзуваат судијата. 3. Судството ќе има јурисдикција врз сите Во европски контекст, постојат голем број важни прашања од судска природа и ќе го има инструменти, како што се Повелбата на судиите во ексклузивниот авторитет да одлучува дали 4 Европа ; Препораката за независноста, ефикасноста одредено прашање што е доставено до него 5 и за улогата на судиите , изготвена од страна на заради одлучување е во негова надлежност, Советот на Европа и Европската повелба за онака како што истата е дефинирана со закон; статутот за судиите, донесена од учесниците на мултилатералниот состанок што се одржа во 1998 4. Нема да има никакво несоодветно или 6 година. Интегритетот на судството најдобро се неосновано мешање во судскиот процес, ниту, гради и се одржува од страна на самото судство, пак, пресудите донесени од страна на како „трета рака“ на државата (заедно со извршната судовите ќе подлежат на ревизија. Овој и со законодавната власт). Ова може да се оствари принцип не ја исклучува примената на судската со јасни кодекси за однесување, на кои ќе им биде ревизија или ублажувањето или заменувањето даден широк публицитет и ќе бидат спроведени, и со на казните изречени од судството, во тоа што самите судии ќе даваат примери за високи согласност со законот, од страна на професионални стандарди. Лидерството мора да се надлежните власти. афирмира од врвот, а примерите на лоша професионална практика од страна на судиите да се 192 СУДСКИОТ СИСТЕМ:СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ
дисциплинираат. Судовите треба да бидат предмет сврзани со нивниот состав, селекцијата на нивните на инспекции, а пресудите треба да се разгледуваат членови, со нивните надлежности и со нивната од аспект на нивната конзистентност. Судскиот одговорност. Искуството на Шпанија, со нејзиниот персонал треба соодветно да се надгледува, а на Consejo General del Poder Judicial (Генерален совет јавноста треба да и бидат ставени на располагање на судската власт), покажува како една земја се ефективни механизми за поплаки. Важни се и справила со овие прашања и ги открива факторите адекватната лична безбедност, капацитетите, што мора да се земат предвид при нивното 7 платите и статусот. Подложувањето на решавање. разгледувања, особено на судството од понизок ранг, се покажа како успешно во отстранувањето од служба на некомпетентните судии во некои земји од ДАЛИ СУДИИТЕ ТРЕБА ДА СЕ ИЗБИРААТ? поранешниот Советски Сојуз, а сега се користи насекаде во светот. Изборот на судиите од страна на луѓето е само 8 навидум атрактивен. Ваквиот систем беше воведен во САД во 19 век, како еден вид обид во борбата НЕЗАВИСНОСТА И СУДСКИТЕ СОВЕТИ против корупцијата во судството, со одземање на овластувањето на корумпираните политичари за Како и секоја друга јавна организација, и судството именување судии и со доделување на ова мора да биде добро раководено, доколку сака овластување на избирачите. своите услуги да ги испорачува брзо и ефикасно. Но, Како што забележа еден научник: „Проблемите со производот на судството е праведното решавање на навлегувањето на припадноста од секаков вид во споровите, што налага тоа да биде независно и да процесот на селекција и именување во судството, ја функционира без притисок од другите делови на зголемиja загриженоста во врска со владата. административната ефикасност и статусот на Механизмот на именување судии честопати судската и на адвокатската професија. До средината претставува контроверзно прашање. Заедно со на 40-тите, вториот американски партиски систем гаранциите за судска независност, основите за овој напредуваше како дел од робусната политичка механизам честопати се пропишани во уставот на култура, во којашто користа од јавната функција им земјата. припаѓа само на победниците. Судиските функции беа битни ставки на покровителството, меѓутоа Многумина веруваат дека политичарите се делегатите од сите делови на идеолошкиот спектар заинтересирани за тоа да ги именуваат само оние ја критикуваа распределбата на овие функции, судии кои ќе работат онака како што ќе им биде базирана врз партиската припадност, од страна на наложено. Може да се случи политичарите да извршната или законодавната власт. Радикалите сметаат дека можат да го оспорат легитимитетот на усвоија силен анти-партиски став. Тие сметаа дека судиите кои донесуваат одредена пресуда во однос народните избори ќе ги спречат партиските лидери на избраните функционери, кога самите судии не 9 да го диктираат составот на судиите. биле избрани. Во идеални услови, би требало да постои процес што вклучува консултација со другите Долго време, се чинеше дека овој систем судии од повисоките рангови и со судиите- функционира задоволително. Меѓутоа, во поново практичари. време, изборите за судии станаа бојно поле за посебните интересни групи, при што секоја од нив е За да ја спречат можноста именувањето на судиите решена да бидат избрани токму оние судии кои ќе го и раководењето со тие постапки да стане начин за фаворизираат нејзиниот конкретен став. Ризикот од компромитирање на независноста на судството, ова е да се загрозат квалификуваните кандидати кои многу земји создадоа судски совети. Тоа се тела ќе го спроведуваат законот бестрашно, праведно и одвоени од другите делови на владата и тие се без фаворизирање. Овие посебни интересни групи одговорни за селекција и за унапредување на честопати дејствуваат без согласност од страна на судиите, како и за раководење со судскиот систем на кандидатот што го поддржуваат. Ваквата тенденција други начини. Судовите од повисок ранг честопати ја поттикна појавата на проекти осмислени да се именуваат од страна на Судскиот совет, кој исто промовираат реформи со кои би се намалиле така може да биде одговорен за дисциплината. актуелните ексцесни ситуации. Основите за ваквите совети обично се пропишани во уставот на земјата, но генерално може да се Постои еден парадокс во замислениот начин на кој формираат и со законска одредба. јавноста ги избира судиите. На гласачите ќе им бидат потребни информации врз основа на кои ќе Иако ваквите совети се разликуваат од земја до можат да оценат како секој кандидат најверојатно ќе земја, нивниот успех зависи од тоа на кој начин ја извршува својата должност. Кандидатите за избор креаторите на политиките ги решаваат прашањата СУДСКИОТ СИСТЕМ:СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ 193
во извршната и во законодавната власт најчесто тој нема потреба да се „додворува“ - на јавноста и даваат ветувања за тоа што ќе го сторат доколку на политичарите – за да биде повторно именуван. бидат избрани на функцијата, но во случајот со Искуствата во Соединетите Американски Држави судиите, гласачите сакаат судови кои се праведни и покажаа дека дури и судиите кои се внимателно непристрасни. Судиите не можат да бидат избрани од страна на конзервативните непристрасни доколку претходно изразиле заложба администрации можат да станат прогресивни за тоа како ќе постапуваат во конкретни видови реформатори, откако ќе стапат на функцијата. случаи ако бидат избрани на функцијата. САД Независноста на судиите е во полза на поседуваат прописи со кои се прави обид да се реши институцијата, а не во полза на судијата како овој парадокс. Потребни се битни информации, но поединец. Меѓутоа, независноста на судиите не ги кандидатите не смеат да ја загрозуваат својата поставува надвор од дофатот на одговорноста. непристрасност како судии (на пример, со изразување на политичките ставови што би можеле Сепак, судската независност најдобро се остварува да сугерираат дека тие имале предиспозиции пред на тој начин што другите судии преземаат да ги сослушаат правните аргументи). Со оглед на одговорност за одговорноста на судијата-поединец, тоа дека кандидатите и третите страни сега сè барем до моментот кога во игра може да влезе и повеќе користат „злонамерна и честопати погрешно постапката на импичмент од страна на 10 наведувачка реторика“ за да поентираат, законодавното тело. Судиите, како поединци, мора актуелните правила мора внимателно да се да се именуваат и да бидат директно одговорни на преиспитаат, особено затоа што прашањето на начини со кои нема да се загрози независноста на изразувањето кај кандидатите за судии сега се наоѓа институцијата. Мнозинството членови во пред Врховниот суд на САД. дисциплинските трибунали треба да бидат од судството. Овие тела можат да добијат на Дискусиите на неамериканските судии од повисок легитимитет, на тој начин што во нивниот состав ќе ранг во врска со вообичаеното право, сега бидат вклучени лица кои не се правници, но никогаш интензивно се насочија против практиката за избор политичари. на судии. Претседателите на судовите кои ги изготвија Бангалор принципите (погоре) веруваа дека ДИСЦИПЛИНИРАЊЕ НА СУДИИТЕ судството од повисока инстанца треба самото да се нафати на задачата на градење и на одржување на Постојат уставни гаранции против произволните судскиот интегритет. Се чини дека најмоќно отстранувања на судиите од службата.. Овие средство во оваа смисла би бил соодветниот кодекс гаранции го поставуваат условот само посебен за однесување. Кодексот треба да го изготват процес, во кој обично е вклучено законодавното самите судии и тие треба да се погрижат за неговото тело, да може да резултира со отстранување од спроведување и за советите што им се даваат на служба на припадник на судството од повисок ранг. поединечните судии тогаш кога тие не се сигурни Дури и тогаш, отстранувањето од служба може да се дали конкретната одредба од кодексот важи за случи само по соодветниот процес. На сличен начин, одредена ситуација. платите и бенефициите на судиите не можат да се Кодекси за однесување за судиите се користат за намалат за да се спречи појавата кога владата врши спречување на неприфатливите практики, како притисок врз судиите, со тоа што се заканува дека ќе ситуациите кога синовите и ќерките на судиите се ги „скастри“ нивните примања, итн. Судството е појавуваат во својство на адвокати кои застапуваат дополнително заштитено со самите свои постапки – 11 случаи пред своите родители. Во земја во којашто тоа одржува сесии отворени за јавноста и ги постои голема доверба во судството, може да се образложува своите одлуки, а тие - во најголем дел - случи ваквата ситуација да не предизвика подлежат на жалба до судовите од повисока загриженост, но во земја во која постои широко инстанца. Некои земји, исто така, формираат и распространето сомневање дека постои корупција „комитети на корисниците на судовите“, каде што во судството, ваквата практика има сосема поинаква претставниците на корисничките групи одржуваат конотација. средби со локалните судии, за да изнајдат соодветни мерки за решавање на сите настанати проблеми. Со ова се воспоставува де факто ШТО МОЖАТ ДА СТОРАТ СУДИИТЕ ЗА ДА одговорност на локално ниво. ИЗГРАДАТ ИНТЕГРИТЕТ И ЈАВНА ДОВЕРБА? Најбитниот елемент, веројатно, е сигурноста на позицијата. Доколку судијата, откако ќе се именува, На неодамнешниот состанок на претседателот на може да се отстрани од функцијата само ако станува Федералниот суд и на претседателите на судовите збор за тешко и за сериозно незаконско однесување, на државно ниво се разговараше за предизвиците со 194 СУДСКИОТ СИСТЕМ:СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ
кои тие се соочуваат. Како лидери на судските 9. Да се размисли за тоа кој е најдобриот начин администрации, тие мора да се погрижат за тоа претседателите на судовите да се вклучат во стандардите на работењето да бидат издигнати на подобрувањето на јавното сфаќање на ниво на коешто јавноста ќе има целосна доверба во основните права и слободи, особено преку медиумите; судството, како институција, и во судиите - како 12 поединци. 10. Да се разгледаат судските такси, за да се обезбеди дека тие се соодветни и дека луѓето Во текот на своите дискусии, тие идентификуваа можат да си ги дозволат; четири широки области во рамките на кои ќе ги решаваат своите прашања: 11. Да се разгледа соодветноста на чекалниците и на сличните простории за сведоците итн., а онаму каде што не постојат вакви простории, • Подобрување на пристапот до правдата; да се утврди дали постојат неискористени простории што би можеле да се искористат за • Подобрување на квалитетот на правдата; оваа намена;
• Подигање на нивото на јавната доверба во 12. Да се разгледа бројката на судии кои патуваат судскиот процес, и од место до место и кои се овластени да донесуваат пресуди по случаите надвор од • Подобрување на ефикасноста и на судскиот центар; ефективноста во одговорите на јавните 13. Да се разгледаат аранжманите во нивните поплаки во однос на судскиот процес. судови, за да се обезбеди дека тие нудат основни информации до јавноста за Откако ги дефинираа овие области, тие ги утврдија и прашањата сврзани со кауцијата; начините на коишто би сакале да бидат оценувани – или „измерени“, како што би рекле техничарите. 14. Да се изврши притисок за судот да добие овластување да изрекува условни осуди и Ова вклучуваше интензивна „бура од идеи“ за тоа парични казни со ажурирани износи. какви би требало да бидат показателите што би Квалитет на правдата сакале да бидат применети при мерењето на ефектот од нивната работа. Тие го имаа предвид 15. Да се обезбеди високо ниво на соработка меѓу фактот дека ова мора да бидат работи над коишто различните агенции надлежни за судските самите судии имаат извесна доза на контрола и дека прашања (полицијата, обвинителите, тоа треба да бидат активности што би можеле затворите); поволно да влијаат врз судскиот процес. 16. Да се разгледа комитетот за кривична правда и другите комитети на корисниците на Следува програмата што нигериските претседатели судовите, од аспект на нивната ефективност; на судови ја изготвија за себеси: доколку не постојат такви субјекти, тие треба да се формираат со учество на Пристап до правдата релевантните невладини организации;
17. Да им се даде приоритет на старите 7. Кодексот за однесување да се разгледа и, по нерешени случаи и да се спроведуваат редовни потреба, да се ревидира, на начини што ќе активности за расчистување на случаите; влијаат врз показателите договорени на работилницата. Овде спаѓа и споредувањето 18. Со барањата за одлагање да се постапува на овој кодекс со другите понови кодекси, посериозно, а одобренијата за одлагање да се вклучувајќи го и Бангалор кодексот. Овде би даваат поретко; спаѓало и дополнувањето со кое судиите би се упатиле во однос на соодветноста на одредени 19. Да се разгледаат процедуралните правила, за форми во нивните релации со извршната да се елиминираат одредбите кои отвораат власт (на пример, присуство на аеродроми, за можности за злоупотреба; да се испратат или да се дочекаат гувернери). 20. Судовите од сите нивоа да ги започнуваат Да се овозможи анонимните поплаки да се своите сесии навреме. Да се зголемат примаат и по нив да се спроведат истраги на консултациите меѓу судиите и адвокатите, за соодветен начин; да се елиминираат пролонгирањата и да се зголеми ефикасноста. 8. Да се размисли за начините на кои Судскиот кодекс за однесување би можел да и се стави на 21. Да се разгледа и, по потреба, да се зголеми пошироко располагање на јавноста; бројот на судиите кои работат на раководење со случаите;. СУДСКИОТ СИСТЕМ:СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ 195
22. Да се обезбедат редовни посети на Подобрување на нашата ефикасност и затворите, реализирани заедно со НВО за ефективност во одговорите на јавните човекови права и со другите засегнати страни; поплаки, во однос на судскиот процес
23. Да се појасни јурисдикцијата на судовите од 34. Систематски да се евидентираат поплаките пониска инстанца да овозможуваат кауција (на на федерално, државно и на судско ниво; пример, во капиталните случаи); 35. Да се зголеми јавната свест во однос на 24. Да се разгледа и да се обезбеди соодветноста механизмите за јавни поплаки, и. на бројот на судските инспекции; 36. Да се зголеми ефикасноста и ефективноста на 25. Да се разгледа и да се обезбеди соодветноста јавните поплаки. 13
на бројот на предметите што се бараат заради разгледување; Нигериските судии покажаа дека постојат области во коишто тие можат позитивно да влијаат врз 26. Да се разгледаат начините на кои прецизните интегритетот на судскиот процес, без притоа да кривични досиеја можат да се стават на мора да чекаат на измените во законите. располагање во време на изрекувањето на казната;
27. Да се изготват Општите насоки за НОСЕЊЕ НА ЗАКОНИТЕ ЗА ИНТЕГРИТЕТ ВО ЛИТВАНИЈА изрекување на пресуди (врз основа на моделот на САД); Литванскиот Закон за судовите пропишува дека едно лице може да биде именувано за судија само 28. Да се набљудуваат случаите каде што ex parte доколку има беспрекорна репутација. Според овој се издаваат судски налози, каде што закон,за едно лице не може да се смета дека пресудите се изрекуваат во кабинети и поседува „беспрекорна репутација“, доколку: постапките се спроведуваат на несоодветен начин без присуство на страните во случајот • било осудено за кривично дело со умисла, без кои би можеле да се уверат во тоа дека не оглед на застареноста на обвинението; постои злоупотреба;
• било осудено за кривично дело од небрежност, 29. Да се обезбеди дека судиите кои се наоѓаат на а обвинението сè уште не е застарено; годишен одмор одржуваат претреси само за итните случаи, со разгледување на листите и • било разрешено од функција, врз основа на на досиејата. одлука на Судот на честа на судиите, и
Јавна доверба во судовите • начинот на којшто лицето ги врши активностите не е во согласност со 30. Да се воведат случајни инспекции на судовите правилата за професионална етика на од страна на Комисијата за спречување на судиите. корпуцијата; За да ја гарантира независноста на судиите, 31. Да се спроведуваат периодични независни Законот: (а) забранува какво било мешање во анкети, за да се оцени нивото на довербата кај работата на судиите од страна на владините органи адвокатите, судиите, парничарите, судските и институции, од страна на членови на парламентот администратори, полицијата, широката (Сеимасот) и други службеници, политички партии и јавност, затворениците и кај корисниците на јавни организации или поединци; (б) предвидува судовите; судиите да не се политички определени. Судијата не смее да се наоѓа на која било друга избрана или 32. Да се зајакнат политиките и иницијативите за именувана позиција или да биде вклучен во некој подобрување на контактите меѓу судството и бизнис, или која било друга приватна организација извршната власт; или претпријатие. Судијата не смее да прима друга плата, освен онаа којашто ја прима како судија, или 33. Да се зголеми вклученоста на граѓанското надомест за каква било едукативна или општество во Комитетите на корисниците на истражувачка активност што евентуално ја судовите; 14 спроведува. 196 СУДСКИОТ СИСТЕМ:СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ
СУДСКИ ПЕРСОНАЛ ризик уште повеќе да ги влоши работите. Може да преовлада искушението да се „дисциплинира“ Анкетите во светот покажуваат дека адвокатот чиишто успеси во судот ја вознемириле непрофесионалната практика на судскиот персонал владата. Сепак, доколку се сака да се опслужува е нашироко присутна кога судскиот систем за јавноста и да преовлада владеењето на правото, раководење со евиденцијата е несоодветен. граѓаните мора да имаат на располагање независна Адвокатите и нивните клиенти поткупуваат за правна професија. нивните предмети да се загубат, за случаите да се забават (или да се забрзаат), за да не се донесат Основните принципи на Обединетите нации за пресудите, и за да се променат судиите, односно за улогата на адвокатите го афирмираат фактот дека да се додели судија што тие ќе го изберат. Малку од професионалните асоцијации на адвокатите имаат ова може да се случи без активно учество од страна витална улога во поддршката на професионалните на судскиот персонал. Во голем број земји се 15 стандарди и етика. Ова би требало да се оствари спроведени анкети за искуствата на корисниците на на тој начин што членовите на овие асоцијации ќе се судовите, со цел да се утврди обемот на проблемот заштитат од прогонување и од несоодветни и да се изготват неопходните реформи. ограничувања и прекршувања, со тоа што ќе се обезбедуваат правни услуги за сите на кои им се Во индиската држава Карнатака, беше откриено потребни, и со тоа што ќе се оствари соработка со дека судскиот персонал ги одбивал барањата владините и со другите институции, за да се вложувани од страна на парничарите за пристап до унапредат целите на правдата и за да се одбрани нивните предмети, со цел да дојдат до рутински јавниот интерес. информации, како што се термините за претреси. За да се надмине овој проблем, беше отворен веб-сајт Принципите бараат од владите: и таму беа поставени сите рутински информации. Се заклучи дека самото постоење на овој веб-сајт – да обезбедат дека адвокатите: како конкурентен извор на информации – го (a) ќе можат да ги извршуваат сите свои принудило судскиот персонал да се откаже од професионални функции без заплашување, ваквите свои барања. Веб-сајтот не дава пристап до попречување, вознемирување или несоодветно самите предмети, туку до информациите за тоа кога мешање; и каде ќе има претреси за соодветните случаи. (б) ќе можат слободно да патуваат и да се консултираат со своите клиенти - како во својата земја, така и во странство, и КОМИТЕТИ НА КОРИСНИЦИТЕ НА СУДОВИТЕ
(в) нема да бидат предмет на или под закана од Сè поголем број земји (вклучувајќи ја и Нигерија) гонење или административни, економски или формираат „комитети на корисниците на судовите”, други санкции, поради која било нивна кои на едно место ги собираат различните групи активност спроведена во согласност со корисници на судовите, за заедно со судиите да признаените професионални должности, дискутираат за тоа како функционира судскиот стандарди и етика систем, за да се унапреди соработката и да се идентификуваат проблемите и решенијата. Оваа Иако ќе ја признае централната улога на правната додадена одговорност, на локално ниво, може да професија во поддржувањето на владеењето на претставува моќен поттик, за сите кои се вклучени правото и на праведноста на правните постапки, во судскиот систем да се однесуваат со интегритет. реформаторот на корупциското право ќе сака да осигура дека правната професија е соодветно регулирана и дисциплинирана. Ова ќе помогне да се ПРАВНАТА ПРОФЕСИЈА спречи појавата самите адвокати да бидат активно инволвирани во корумпираните практики, од свое лично име или во име на своите клиенти. Во многу земји, адвокатите се примарен извор на корупција. Нив честопати ги обвинуваат за Пожелно е правната професија да се регулира поткупување на судските службеници, за самата себеси, преку сопствено дисциплинско тело. поткупување на судии и за мамење на клиентите со Но исто така, сè повеќе се признава фактот дека лажни тврдења дека ги поткупиле судиите. Начинот учеството на одредено малцинство аутсајдери во на којшто се дисциплинира правната професија во одлучувањето може самите одлуки да ги направи овие земји добива централно значење за потранспарентни и поприфатливи за јавноста. интегритетот на судскиот процес. Меѓутоа, ова е уште една област каде што владата влегува во СУДСКИОТ СИСТЕМ:СУДИИТЕ И АДВОКАТИТЕ 197
ЕНДНОТИ
1 Брус Феин и Берт Нојборн, „Зошто да ни бидат важни независните и одговорни судии?“ Бренан центар за правда, Школа за право при Универзитетот во Њујорк, објавено во Правосудство, магазин на Американското правосудно друштво, (http://www.brennancenter.org/resources/downloads/fein_neuborne.pdf) Извештај на Советодавниот панел на еминентни правосудни експерти на Комонвелтот, Кенија, 17 мај 2002. ( www.icjcanada.org/transfer/documents/default.htm ); Меѓународните конвенции ја вклучуваат и Универзалната декларација за човековите права, член 10, 12/10/1948, Резолуцијата на ГС на Обединетите нации 217A(III). Во членовите од особена релевантност спаѓаат членовите: 6-11, 14-16; Во меѓународните насоки и принципи спаѓа и Прирачникот за фер судење на Амнести интернационал (1999) првпат објавен во декември 1998 година, AI Индекс: POL 30/02/98 (http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm); „Што е тоа фер судење? Основен водич за правните стандарди и практики“, Адвокатски комитет за човековите права, Њујорк, март 2000. (http://www.lchr.org/pubs/descriptions/fair_trial.pdf); Универзалната повелба на судиите, Генерален совет на Меѓународната асоцијација на судии, Таипеи, Тајван, 11/17/1999 (http://www.domstol.dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf) 2 Договорено на VII конгрес на ОН за спречување на криминалот и за третман на сторителите, Милано, Италија, 08/26-09/06/1985 (http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm) 3 Бангалор принципи за независност на судството: www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf; документот беше донесен од Комисијата за човековите права при Генералното собрание на ОН, по препорака на Специјалниот известувач за независност на судството, во мај 2003 година. 4 На 20 март 1993 година, Препораката на Европската асоцијација на судиите бр. R (94)12, на Комитетот на министри доставена до земјите-членки за независноста, ефикасноста и за улогата на судиите, 13 октомври 1993 година. 518-от состанок на замениците-министри, Совет на Европа http://cm.coe.int/ta/rec/1994/94r12.htm 5 Препораката бр. R (94) 12 беше донесена од страна на Комитетот на министри при Советот на Европа, на 13 октомври 1994 (http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_co- operation/Legal_professionals/Judges/Instruments_and_documents/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20memorandum.pdf) 6 Состанок за статусот на судиите во Европа, организиран од страна на Советот на Европа, 8-10 јули, 1998 година, (http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Judges/Instruments_and_documents/charte%20eng.pdf) 7 Погледнете Гера, Луис Лопез: „Раководење со системот на правдата: Судскиот совет на Шпанија“, Светска банка, Прелиминарна белешка 54 (http://www1.worldbank.org/prem/premnotes.cfm?offset=21) 8 Погледнете Марк Козловски и Правин Кришнан, „Ослободување на говорот на кандидатите при изборот за судиите или колку се безбедни лабавите канони?“ Серија за независност на судството на Бренан центарот за правда (http://www.brennancenter.org/resources/jiseries/jiseries2.pdf); Марк Козловски, „Регулирање на активноста на групите на интереси при изборите за судии, Серија за независност на судството на Бренан центарот за правда (http://www.brennancenter.org/resources/jiseries /jiseries1.pdf); Дебора Голдберг, Крег Холман, Саманта Санчез, „Новата политика на изборите за судии: Притисокот за посебните интереси и ТВ-рекламирањето во кампањите на државниот Врховен суд“ („Кампања: Се работи за правдата“, Бренан центарот за правда, Правна школа при Универзитетот во Њујорк) стр. 28) 9 Кермит Хол, во „Судството на судење: Уставна реформа и пораст на избраното судство 1846 – 1860“, Историчарот 46 (1983): 337-354 (http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html) 10 Марк Козловски и Правин Кришнан, „Ослободување на говорот на кандидатите при изборите за судии или колку се безбедни лабавите канони?“ (Бренан центарот за правда при Правната школа на Универзитетот во Њујорк), www.brennancenter.org/resources/ji/ji2.pdf 11 Мајкл Кирби, „Глобално решавање на корупцијата“ (http://www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames.htm); Канадски судски совет, Етички принципи за судиите (1998); Публикацијата за етичките принципи за судиите е последна во серијата чекори за помош на судиите во спроведувањето на овие тешки одговорности. Таа нуди концизно, но сеопфатно множество принципи со кои се решаваат бројните етички прашања со кои се соочуваат судиите во текот на својот живот и работа во своите заедници. Таа нуди и здрава основа за промовирање на поцелосното сфаќање на улогата на судиите во општеството и на етичките дилеми со кои тие толку често се среќаваат. (www.cjc- ccm.gc.ca/english/publications/ethic_e.pdf); „Судската етика во Јужна Африка“ – издадено од Претседателот на Врховниот Суд, Претседателот на Уставниот суд и судиите-претседатели на различните судови од висока инстанца и на Трудовиот апелационен суд и Претседателот на судот за земјишни побарувања, март 2000: Преамбулата кон јужноафриканскиот Етички кодекс за судиите го вклучува следново: „За да ја исполни својата уставна улога, на судството му е потребно да го прифати неговиот морален авторитет и интегритет од страна на јавноста, вистинскиот извор на неговата моќ. Оттука, Уставот бара од сите државни органи да ги помагаат и да ги заштитуваат независноста, непристрасноста, достоинството, пристапноста и ефикасноста на судството. Меѓутоа, уште поважно е судиите во секој момент да го одржуваат, заштитуваат и да го подобруваат статусот на судството. За таа цел, тие треба да бидат чувствителни во однос на етичките правила кои ги раководат нивните активности и однесување, како во рамките на службата, така и надвор од неа ...“ (http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16.htm) 12 „Зајакнување на интегритетот и на капацитетот на судството во Нигерија“: Сумарен извештај од Првиот федерален состанок за интегритет со претседателите на судовите во Нигерија, Абуџа, 26-27 октомври 2001 година. 13 Погледнете: „Зајакнување на интегритетот и на капацитетот на судството во Нигерија“: Извештај од Првиот федерален состанок за интегритет со претседателите на судовите во Нигерија; Абуџа, Нигерија, 26-27 октомври 2001 година. 14 Антикорупциска мрежа за економиите во транзиција: http://www.anticorruptionnet.org/acncgi/user_side/projects.cgi?lang=en&site_type=graphics&come_from=projects&search=1&country_id=14 15 VIII. конгрес на ОН за спречување на криминалот и за третман на сторителите, Хавана, Куба, 08/27-09/07/1990, донесено од Конгресот на ОН во Хавана (http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm) ГЛАВА 17│ ПОГОВОР 199
Во изминатава деценија дојде до досега невиден обид од страна на владите, меѓународните агенции и на невладините организации да се борат против 1. НИТУ ЕДНА ЗЕМЈА НЕ СМЕЕ ДА ТВРДИ ДЕКА Е МОРАЛНО СУПЕРИОРНА корупцијата. Овие напори започнаа во светлината на историјатот на одбивањето да се прифати фактот Имаше време кога некои индустријализирани земји дека корупцијата е, во секој поглед многу повеќе од се сметаа себеси за морално супериорни кога ќе „мала локална тешкотија“. Освен во Источна Азија, станеше збор за корупцијата. Се велеше: „Во каде што постоеше недостиг од искуство во странство работите стојат поинаку“. „Таму мора да решавањето на проблемот, беа иницирани само мал правиме нешта за коишто овде не ни сонуваме“. број истражувања, а сериозната академска дебата Инволвираноста на извозниците од овие земји во беше спорадична. Корупцијата, едноставно, не беше системската корупција насекаде во светот сега е сфатена сериозно. експонирана, а степенот до којшто нивните Широкораспространетата акција уследи откако политички институции се корумпирале со „црни“ неодамна се сфати обемот и сериозноста на пари, наведе најголем дел од нив да ги сменат проблемот. Сега постои цела серија меѓусебно своите ставови. поврзани меѓународни конвенции, во коишто спаѓаат: Конвенцијата на ОЕЦД против поткупувањето на странските функционери и 2. СЕКОЈ МОРА ДА ЈА РЕШАВА глобалната Конвенција на ОН против корупцијата, КОРУПЦИЈАТА САМОСТОЈНО И НА СВОЈ како и конвенциите во Европа, во Северна и Јужна НАЧИН Америка и, наскоро, во Африка. Со нив за првпат се оствари глобалниот консензус за тоа што е Реформските напори мора да бидат „домашни“ и корупцијата, зошто треба да се води борба против локално движени. Тие можат да бидат охрабрени и неа и на кој начин треба да се стори тоа. Иако зајакнати од надворешни партнери (на пример, од консензусот неизбежно го одразува минимумот, донатори и од меѓународни финансиски институции), сепак преговорите за конвенциите завршија. Во но мотивацијата и лидерството мора да дојдат моментов се случува нивната ратификација и се однатре. Внатрешната корупција мора да се решава подготвува нивното спроведување. Ова би требало однатре, а корупцијата во меѓународните деловни да биде добар предзнак за иднината на глобалната трансакции мора да се решава од обете страни на антикорупциска кампања. равенката. Не постои решение „една универзална големина за сите“. Но, доколку погледнеме наназад, на напорите што се вложени во изминативе десетина години, се наметнува прашањето на кој начин можеме да го оцениме успехот или неуспехот? Феноменот на 3. НЕ ПОСТОЈАТ „БРЗИ ПОПРАВКИ“ корупцијата е толку комплексен што припишувањето успех на која било конкретна иницијатива, или Кога станува збор за потиснување на корупцијата, не повеќе иницијативи, честопати е тешко да се постои таква работа како што е „брза поправка“. Има дефинира. Преземени се солидни реформи, но се области во кои можат да се остварат брзи чини дека тие не влијаеле врз нивото на резултати, како: поефикасни постапки во царинската корупцијата. Меѓутоа, ситуацијата лесно можеше да администрација; отворање на процедурата за јавни стане и полоша, доколку не беа тие. Не можеме набавки, за истата да се направи потранспарентна; едноставно да претпоставиме дека поради тоа што поднесување кривични пријави против голем број нивоата на корупција се зголемиле, напорите за корумпирани службеници, но не постои сеопшта потиснување на овој феномен биле неефективни. „брза поправка“. Борбата против корупцијата е долг, Потребни ни се многу пософистицирани начини за мачен и бесконечен процес. истражување на феноменот корупција пред да можеме да одговориме на кое било прашање што го покренуваат напорите за потиснување на оваа 4. НЕМА МЕСТО ЗА ИЗЛЕЗНИ СТРАТЕГИИ ЗА појава. ДОНАТОРИТЕ Сугерираните научени лекции што се наведуваат Антикорупциските стратегии немаат фиксни овде секако не се сеопфатни, а просторот не временски рамки. Потребно е време за реформите дозволува тие подетално да се елаборираат. Овде да се осмислат, да се спроведат и да почнат да едноставно, се сугерирани некои поистакнати носат резултати. Кога се вклучени донаторите, тие лекции, но е апсолутно сигурно дека ние сè уште не треба да бараат рано да „излезат“, туку да бидат имаме многу да учиме. подготвени за подолг период на ангажирање. 200 ПОГОВОР
5. ПОТРЕБНИ СЕ ЈАСНА АНТИКОРУПЦИСКА е неопходен личен контакт, воведувањето на СТРАТЕГИЈА И ЕФЕКТИВНА КАМПАЊА ЗА елементите на неможност да се предвиди кој ОДНОСИ СО ЈАВНОСТА конкретен службеник ќе го води предметот или ќе работи со клиентот, ја намалува можноста за Парцијалниот приод кон реформите не е сигурен. поткупување. Компјутеризацијата на царинскиот Стратегијата мора да биде сеопфатна, односно да систем може да ги унапреди овие процеси, со ги опфати сите аспекти од системот за национален истовремено зголемување на брзината со којашто интегритет. Откако ќе започне да се реализира стоката се царини, со идентификување на одреден утврден напор, извештаите на истражните доцнењата и со овозможување истраги за причините комисии или појавата кога високи функционери се за ваквите доцнења. Сепак, во многу земји, гонат за сериозни прекршоци може да има негативно гломазната бирократија не се разви случајно, туку влијание врз перцепцијата на јавноста. Ако токму со намера да се создадат можности за земање реформскиот процес не оди заедно со соодветна поткуп. Овие реформи се можеби очигледни, но програма за јавната свест и за информирањето, сепак тешко остварливи. може да се создаде впечаток дека работите се движат од лошо кон полошо. Од суштествено значење е уште од самиот почеток посебно 8. ИНФОРМАТОРИТЕ МОРА ДА СЕ внимание да им се посвети на односите со јавноста. ОХРАБРУВААТ И ДА СЕ ЗАШТИТУВААТ Со очекувањата на јавноста мора да се постапува, соодветно, а политичките ризици мора да се Оштетените граѓани и информатори внатре во ограничат. администрацијата треба да се охрабруваат да се жалат до новите институции како антикорупциските комисии или канцелариите на омбудсманот, или 6. ЕТИЧКИ КОДЕКСИ И ГРАЃАНСКИ ПОВЕЛБИ преку телефонските СОС линии. Ако не го сторат тоа, неопходните активности ќе се одложат, можеби Овие документи не смеат да се користат како и за неодредено време. Жалителите мора да бидат уверени дека нивните жалби ќе бидат сфатени украси, туку како агенси за промени. Етичките сериозно, а самите тие нема да бидат изложени на кодекси се корисни, но само кога конкретниот кадар ризик. Во некои земји, ќе мора да се надминат ги поддржува. Вработените мора да бидат вклучени општествените табуа во однос на пријавувањето на во нивното изготвување и мора да се спроведуваат своите сограѓани. Многу се зборува за подигањето програми за обука на сите вработени. Програмите за на јавната свест по овие прашања, но тоа речиси обука мора да овозможат максимално учество и да целосно му се препушта на граѓанското општество. содржат дискусија за хипотетичките ситуации, евентуално и игра на улоги. Неефикасно е да има само предавања или само да се делат прирачни 9. ПОТРЕБНО Е КОНТИНУИРАНО материјали. На сличен начин, граѓанските повелби НАБЉУДУВАЊЕ можат да го имаат ефектот на презентирање на јасно видливи заложби пред јавноста и истите можат Искуството покажува дека, на пример, во случај на да претставуваат предизвик за владината агенција корупција во полицијата, не е доволно само тоа да се расчисти корумпираниот субјект. Доколку не се да го исполни ветуваното. Ова значи дека заложбите воспостават процеси за континуирано набљудување, содржани во повелбите треба да бидат реални. На ваквиот субјект - порано или подоцна - ќе потоне самите повелби треба да им се даде широк подлабоко во морето на корупцијата, по што за публицитет. негова рехабилитација ќе биде потребен уште поголем дополнителен напор. Не е доволно само тоа да се отстранат корумпираните службеници, 7. ПОЕДНОСТАВНИ И ПОЕФИКАСНИ доколку притоа не се отстранат и можностите за БИРОКРАТСКИ ПРОЦЕДУРИ корупција и ако не се обезбеди дека на доверливи позиции ќе бидат именувани чесните службеници. Задолжителната бирократска рутина треба да се „Тестирањето на интегритетот“ може да помогне во скрати, а бирократските барања и услови треба да настојувањето да се обезбеди дека чесните се преиспитаат и да се сведат на минимум. службеници ќе се идентификуваат и ќе се земат Вработените на чувствителни позиции треба да се предвид за унапредување. ротираат секогаш кога тоа ќе биде можно, а на контактите меѓу вработените и јавноста, особено во деликатните области, треба да им се одземе 10. ФОКУС ВРЗ ЦЕЛОКУПНИОТ СИСТЕМ НА УПРАВУВАЊЕ ИЛИ НА РАКОВОДЕЊЕ личниот печат, за да се намалат шансите за развивање лични релации. На пример, царината е За да се стекне соработка од страна на јавноста, само една од неколкуте области што се согласни за програмата за реформи не треба да се фокусира поедноставување на процедурите. Во случаите кога ПОГОВОР 201
само на отстранувањето на поединците со со „трупање“ празни фрази. Сепак, токму како што дискутабилно лично досие од аспект на законите, сами по себе, нема да бидат доволни за корумпираноста. Во ситуација кога постои системска да се оствари реформата, онаму каде што корупција, корумпираниот поединец не е само едно корупцијата е системска, така не е доволно ниту „расипано јаболко“, така што со негово лидерството. Како поддршка на лидерството може отстранување ќе се спасат од расипување другите да се создаваат коалиции, но постои опасност кога јаболка. Наместо тоа, треба да се опфати целиот во нив се собираат интереси чиешто минато е систем. Доколку тоа не се случи, лицето кое ќе се дискутабилно. Сепак, доколку во коалицијата се ангажира за да го замени отстранетото лице, ќе примаат само групи кои се „необележани“ од подлежи на истите искушенија. Спречувањето може сомневањето или групи кои во минатото немале да биде поефективно и далеку поекономично од проблеми со корпуцијата, нивниот број ќе биде истрагата и од гонењето. Кога сè ќе заврши, владата навистина многу мал. Она што е важно е мора да има на располагање компетентен кадар и коалиционите партнери да се посветат на градењето да биде способна да ги извршува своите државнички нова иднина и, откако ќе се појави таквата заложба, работи во рамките на една функционална тие да се повикуваат на неа. институционална рамка, како и да работи според ефективен режим на спроведување. 13. ГРАЃАНСКОТО ОПШТЕСТВО НЕ СМЕЕ ДА СЕ ПРЕВИДИ 11. МОЖЕ ДА СЕ СЛУЧИ АМНЕСТИИТЕ ДА БИДАТ НЕИЗБЕЖНИ Се чини дека постои корелација меѓу високите нивоа на корупција и ниските нивоа на активност на Да се избега од корумпирана статус кво ситуација граѓанското општество. Напорите за помагање на е крајно тешко. Голем број моќни интереси имаат појавата на креативно и активно граѓанско причина да стравуваат дека новиот систем премногу општество ја налагаат потребата од развој на ќе им се заканува. Онаму каде што корумпираните правна рамка, во која граѓанското општество ќе интереси се стекнале со големи акции, постапката може да ги воспостави своите институции без против нив може да го има потенцијалот да ја мешање и контрола од страна на владата, како и од дестабилизира економијата на една земја. Како градење на позитивен дијалог меѓу граѓанското може да се коригира ваквата состојба, без притоа да општество и владата. Ова не е секогаш лесно се влошат работите? Амнестиите се неприфатливи, остварливо, особено во една млада демократија, но може да се случи да бидат неизбежни. Тие се бидејќи може да навлезе во однапред замислените секако неизбежни, во контекст на ситните прекршоци претстави за тоа на кој начин треба да се од страна на службениците од понизок ранг. Иако оформуваат и да се спроведуваат владините прашањето на амнестиите е проблематично, постои одлуки. Еден од начините за тестирање на нешто што може да се каже околу ослободувањето искреноста на владините антикорупциски заложби е на некои вработени од вината. Може да се случи да се види дали таа е подготвена да соработува со некои вработени од повисок ранг да мора да се граѓанското општество. отстранат од службата или да се дисциплинираат, но вработените од понизок ранг, со исклучок на оние кои сериозно ја злоупотребиле довербата на своите 14. САМИТЕ ОРГАНИЗАЦИИ НА ГРАЃАНСКОТО работни места, не треба да се чувствуваат под ОПШТЕСТВО МОЖЕ ДА БИДАТ ИЗВОРИ НА ризик. Сè додека не се дојде во ситуација да можат КОРУПЦИЈА да се изготват применливи решенија (се разгледува можноста за „комисии за вистина и за помирување“), Во некои земји, организациите на граѓанското прашањето на справување со минатото ќе остане општество се појавија ад хок, едноставно за да еден од најголемите поединечни камења на земат дел од паричната помош што надворешните сопнување за секоја реформа. донатори беа подготвени да им ја дадат на организациите, за развојните напори што ќе овозможат јакнење на граѓанското општество. 12. ЛИДЕРСТВОТО Е СУШТЕСТВЕНО, НО ТОА Организациите на граѓанското општество мора да САМО ПО СЕБЕ, НЕ Е ДОВОЛНО. бидат транспарентни и да одговараат за КОАЛИЦИИТЕ НА ИНТЕРЕСИ (ПРИВАТНИОТ СЕКТОР, ГРАЃАНСКОТО сопствените практики. И тие, како и официјалните ОПШТЕСТВО, ВЕРСКИТЕ ОРГАНИЗАЦИИ, институции, не смеат да се земат здраво за готово и ПОТРОШУВАЧИТЕ, ЕКОЛОЗИТЕ, треба да се набљудуваат од аспект на нивната АКТИВИСТИТЕ ЗА ЧОВЕКОВИТЕ ПРАВА транспарентност. ИТН.) МОЖАТ ДА ПОМОГНАТ.
Без лидерство од самиот врв, секој обид да се 15. ЗАКОНОДАВНИТЕ ТЕЛА МОЖАТ ДА СЕ остварат големи реформи, во амбиент на системска ДВИЖАТ ОД „ЗАШТИТНИК“ ДО „КРАДЕЦ“ корупција, ќе биде осуден на неуспех. Личното лидерство е од витално значење, а на лидерот мора Сериозен недостаток се појави во некои земји каде да се гледа како на некој што не се занимава само што законодавното тело не е само контролор на 202 ПОГОВОР
официјалните расходи, туку и ги троши јавните побарано, како услов, да доставуваат детали за средства (вклучувајќи ги и покачувањата на платите услугите што ги обезбедуваат и за службените на своите членови) и одобрува јавни договори. Оваа надлежности во поглед на овие услуги. Индонезија е комбинација од улогата на „контролор“ со улогата на еден од примерите каде што истакнувањето на извршна власт, отвора можности за конфликт на локалните информации со детали за развојните интереси и суштински ја загрозува улогата на проекти и овозможи на јавноста увид во политичкото тело. Со тоа кај јавноста сè повеќе се поттикнува презирот кон демократските институции. информациите што и се потребни за внимателно да Доколку овие контрадикторности не се решат на следи што се случува. задоволувачки начин (на пример, со ефектуирање на јасна поделба на овластувањата), дискутабилно е дали во овие земји ќе можат да се спроведат 19. КОРЕКТНОТО РАКОВОДЕЊЕ СО ефикасни антикорупциски реформи. ЕВИДЕНЦИЈАТА Е СУШТЕСТВЕНО ЗА ДА И СЕ ВЛЕЗЕ ВО ТРАГА НА КОРУПЦИЈАТА
16. ФИНАНСИРАЊЕТО НА ПОЛИТИЧКИТЕ Јавниот пристап до информациите ја налага ПАРТИИ ОСТАНУВА ПРОБЛЕМ потребата од добар систем за раководење со евиденцијата. Потребата од тоа ја налага и Сè до неодамна, прашањето на финансирањето на повикувањето на одговорност на одделни јавни политичките партии во голема мера беше службеници. Одредена владина агенција би требало игнорирано од страна на меѓународната заедница. да ја има одговорноста да ги надгледува процесите Постојат тврдења дека најдобриот начин да се за постапување со документацијата во јавниот ограничи влијанието на „политиката на парите“ е да сектор од страна на одделните одделенија, како и да не се ограничуваат премногу финансиските средства пропишува основи за архивирање на обработената што се слеваат во политичката партија, туку да се документација. ограничи износот на расходите, како и она на што парите можат да се трошат. Меѓутоа, промената на тајванската влада, во март 2000 година, покажа дека 20. КАЗНАТА НА МЕДИУМИТЕ И НА и една моќна политичка партија со големи НОВИНАРИТЕ-ИНФОРМАТОРИ инвестиции и со моќни крони сепак може да си замине од власт доколку не биде изгласана. Ова го Повеќето убиства на новинари во изминативе години охрабрува верувањето дека манипулацијата со беа резултат на нивните учество во истражувања за финансирањето од страна на политичките партии не случаите на корупција, па оттука и потребата мора секогаш да биде несовладлива пречка за нивната работа да се направи помалку рискантна, промена на власта. како и да се подигнат стандардите на професионализам. Во моментов, неколку институции одржуваат курсеви за истражувачко новинарство. 17. НЕЗАВИСНИ АГЕНЦИИ БЕЗ СИГУРНОСТ ЗА Меѓутоа, во многу делови од светот, медиумите се СЛУЖБА ЗА НИВНИТЕ ЛИДЕРИ упропастени од корупцијата. Во многу земји, медиумите претставуваат „столб на интегритетот“, Институциите омбудсман и генерален ревизор се кој бара сериозно внимание. атрактивни во теоријата, но можат ефективно да функционираат само доколку носителите на овие функции се заштитени од нивно произволно 21. ОБЈАВУВАЊЕТО НА ЛИСТИТЕ СО отстранување од службата од страна на ИМИЊАТА НА ЛИЦАТА ОБВИНЕТИ ЗА КОРУПЦИЈА ЧЕСТОПАТИ НЕ ГО службеникот во извршната власт на кој треба да ПОСТИГНУВА ПОСАКУВАНИОТ ЕФЕКТ внимаваат. Треба да се создадат тела за поддршка надвор од овие политички процеси, како одбрана за Напорите за „именување и за засрамување“ во носителите на овие функции и, по потреба, да се кенискиот парламент, во 2000 година, не успеаја во слушне нивниот глас. својата намера, кога во еден комисиски извештај во кој беа „прозивани имиња“ беа цензурирани сите имиња, а некои од „именуваните“ се заканија дека ќе 18. ПРИСТАПОТ ДО ИНФОРМАЦИИТЕ МОЖЕ ги тужат весниците кои објавија детали иако ДА БИДЕ МНОГУ ЕФИКАСНА АЛАТКА ВО информациите веќе беа од јавен домен. Во Индија, БОРБАТА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА Комесарот за борба против корупцијата „го искористи“ Интернетот каде што ги објави имињата Некои влади го признаа транспарентниот пристап до на стотици службеници осомничени за корупција. информациите за најефикасна алатка за Претераноста со којашто протестираше потиснување на корупцијата и донесоа соодветно претседателот на нигерискиот Сенат, отстранет од законодавство. Од владините агенции може да биде службата по пат на гласање во август 2000 година, ПОГОВОР 203
докажувајќи ја својата невиност наспроти огромниот 24. ПРИБИРАЊЕТО НА ПРИХОДИТЕ МОЖАТ број докази за злоупотреба на функцијата, сугерира ДА ГО ОЛЕСНАТ НЕЗАВИСНИ ОРГАНИ дека политичките лидери може да имаат и многу ЗАДОЛЖЕНИ ЗА ПРИХОДИТЕ подебела кожа од оние кои прават стратегии за борба против корупцијата. Како и да е, потребна е Независните органи задолжени за приходите може крајна внимателност за да се избегне каков било да се формираат од внимателно набљудуван и впечаток дека на поединци им се оспорува добро платен кадар, вработен надвор од платните праведната шанса за самоодбрана. структури на јавната служба. Овие органи можат да го поттикнат прибирањето на приходите и да и овозможат на земјата во развој посоодветно да ги 22. ЗГОЛЕМУВАЊЕТО НА ПЛАТИТЕ, САМО ПО плати своите службеници и да ги сервисира СЕБЕСИ НЕ Е ДОВОЛНО ЗА НАМАЛУВАЊЕ финансиските потреби на своите институции. НА НИВОАТА НА КОРУПЦИЈАТА
Логичен е фактот дека несоодветно платените јавни службеници мора да бидат поподложни на 25. БЕНЕФИЦИИТЕ НА ПЕНЗИОНИРАЊЕТО, искушение одколку оние кои се добро платени. ОСОБЕНО ЗА ПОЛИТИЧКИТЕ ЛИДЕРИ, ЧЕСТОПАТИ НЕ СЕ СООДВЕТЕН ОДГОВОР Меѓутоа, се појавува депримирачката вистина дека НА КОРУПЦИЈАТА голем дел од најкорумпираните службеници се наоѓаат на лидерски позиции што ги злоупотребиле, за да натрупаат огромно богатство по пат на „голема Логиката сугерира дека недоволната сигурност при корупција“. Во таков случај, платите повеќе пензионирањето претставува фактор во равенката претставуваат проблем за службениците од ниските на корупцијата. Меѓутоа, кога станува збор за рангови, на чиешто инсистирање за плаќање за високите владини функционери, анегдотските докази услугите нивните колеги може да гледаат како на во насока на спротивното сугерираат нешто друго. одредена форма на „плаќања од корисниците“. Анкетите покажуваат дека може да се случи луѓето да бидат подготвени да платат за услугите што ги 26. НОВИТЕ АНТИКОРУПЦИСКИ ЗАКОНИ, добиваат, под услов да можат да си ги дозволат САМИ ПО СЕБЕ, НЕ СЕ ОДГОВОР давачките и тие да бидат законски. Она на што се особено огорчени е тоа да бидат предмет на Се разбира, законите - сами по себе - не нудат брз изнудување. Еден набљудувач го забележа пат за потиснување на корупцијата, освен, можеби, следново: „Доказите во најдобар случај се нејасни во кога на судовите им доделуваат одредена однос на тоа дали зголемувањето на платите во јурисдикција што тие претходно ја немале: да ја јавниот сектор може да ја намали корупцијата. Да, во рамките на еден сеопфатен пакет на реформи на разгледуваат законитоста на административните државната служба, соодветното надоместување и одлуки донесени од страна на службениците. Чести мотивацијата може да имаат своја улога, но беа случаите кога законодавните тела ги донесувале деталниот увид во податоците за одделни земји не антикорупциските закони со голема помпа, при што го поддржува поимањето дека помага само тоа да се сметале дека работата со реформите е завршена зголемат службеничките плати во актуелните (или барем привидот на реформа во поглед на 1 агенции со некорумпиран кадар.“ корупцијата). Меѓутоа, во секоја земја каде што корупцијата е системска, законите пропаѓаат а пропаѓаат пред се поради нивното неспроведување 23. ЗГОЛЕМУВАЊЕТО НА ПЛАТИТЕ МОЖЕ ДА во практиката, а не поради каква било ПРЕТСТАВУВА ДЕЛ ОД РЕШЕНИЕТО ЗА несоодветност на самите закони. Постојат и други БОРБА ПРОТИВ КОРУПЦИЈАТА начини како да се остварат реформи, дури и во Во еден подолг временски период, во голем број делот на јавните набавки, без притоа да се менува земји реалните плати во јавниот сектор бележеа законот, односно со примена на договори и на опаѓање. Во повеќе случаи, ова опаѓање доведе до граѓански казни за да се обезбеди подобрување на намалување на ефикасноста на јавниот сектор. Една стандардите за однесување. студија покажува дека повисоките нивоа на плати се придружени со можноста во служба на владата да се ангажираат подобро квалификувани лица, со што 27. КОРУМПИРАНИТЕ СУДСКИ СИСТЕМИ НЕ се подобрува квалитетот на обезбедуваните услуги МОЖАТ ДА ГО ПОДДРЖАТ ВЛАДЕЕЊЕТО и, како што се опишува во документот, се зголемува НА ПРАВОТО износот на средства прибрани од даноците. Едноставното зголемување на даночните стапки Постои инхерентна контрадикторност во обидот да може и да не прибере дополнителен државен се искористи корумпираниот судски систем за да се приход. Тоа може да се случи доколку се подобрат поддржи владеењето на правото. Треба да се вештините на лицата вклучени во прибирањето на обезбедат основи за институционалните елементи даноците. на судството, особено за оние сврзани со 204 ПОГОВОР
именувањето, отстранувањето од служба и со 31. НАБЉУДУВАЊЕТО НА СРЕДСТВАТА НА одговорноста. Омбудсманот може да понуди начин ФУНКЦИОНЕРИТЕ СÈ УШТЕ ОСТАНУВА за воведување корекции што може да биде брз и НЕТЕСТИРАНА АЛАТКА ефикасен, а да не подлежи на искривувањата што можат да го попречат судството, а прашањата за Постои широко прифатено убедување дека ова е судска независност и за судски интегритет мора да потенцијално ефективна алатка за сузбивање на се решаваат уште од самиот почеток. корупцијата, но се до денес целиот случај остана само на хартија. Пратениците се исклучително срамежливи кога станува збор за донесувањето 28. ЗАКОНОТ НЕ ТРЕБА ДА ПРЕТСТАВУВА закони со кои ќе се обезбедат основите за ПРЕЧКА ЗА СУДСКИТЕ ПОСТАПКИ ЗА набљудување на состојбата со имотот и со КОРУПЦИЈА приходите на високите функционери. Кога се донесуваат законите, ретко се поставува условот за Сè уште постои потреба од закони кои ќе објавување на изјавите за имотната состојба. Се функционираат. Товарот на докажување што паѓа на случува, иако поретко, да се спроведуваат рутински обвинителот не треба да биде непотребно истраги за да се провери нивната точност. комплексен. Гарантирањето фер судење за Иницијативите на ова поле се следат мошне обвинетиот не значи дека на обвинителот ќе му биде внимателно. невозможно да ја докаже неговата вина. Законите во делот на доказите треба постојано да бидат ажурирани и треба да се размисли за тоа во нив да 32. СЛУЖБЕНИТЕ ИМУНИТЕТИ И ПРИВИЛЕГИИ се вклучат конкретни дела кон коишто би била НЕ ТРЕБА ДА ГИ ЗАШТИТУВААТ насочена одредена антикорупциска иницијатива. КОРУМПИРАНИТЕ ОД ЛИЧНАТА Оваа техника постигна особен успех во Хонгконг. ОДГОВОРНОСТ ЗА СТОРЕНИТЕ КРИВИЧНИ ДЕЛА
29. РОКОВИТЕ ЗА ГОНЕЊЕ ТРЕБА ДА БИДАТ Во многу земји, имунитетите и привилегиите на РЕАЛНИ јавните личности од висок ранг ефективно ги заштитуваат од владеењето на правото. Всушност, Може да биде потребно повеќе време за да се во некои земји, криминалците се решаваат за откријат случаите на „голема корупција“, па дури и избрана функција само со цел да се стекнат со дополнително време за детално да се подготви имунитет. Овие привилегии и имунитети треба да се случај за темелно гонење на одговорните лица. Од преиспитаат, а нивниот обем треба да се тие причини, временските ограничувања за минимизира на практични барања. Тие не се обвиненијата или за случаите треба да бидат доделуваат за да му се оддаде почит на лицето, туку реални. Во некои земји, е буквално невозможно за да му се овозможи ефективно да ги извршува случај на кривично гонење да се доведе до своите должности. завршница. Со обвиненијата и/или на жалбите на кои „им истекува рокот“ само се влошува репутацијата на законот и се зголемува нивото на 33. ИНТЕРНЕТОТ МОЖЕ ДА РАЗВИЕ фрустрираност на јавноста. ОТВОРЕНА РАЗМЕНА НА ИНФОРМАЦИИ МЕЃУ ВЛАДАТА И НЕЈЗИНИТЕ ГРАЃАНИ
Интернетот може да помогне во развивањето 30. ЗАКОНОТ ЗА НЕЗАКОНСКОТО ЗБОГАТУВАЊЕ НА ДРЖАВНИТЕ поотворени системи на владеење. Законодавните СЛУЖБЕНИЦИ МОЖЕ ДА БИДЕ тела можат да отворат веб-сајтови со што ќе им се ПРЕДВОДНИК НА АНТИКОРУПЦИСКАТА овозможи на граѓаните да контактираат со своите КАМПАЊА избрани претставници и каде што ќе можат постојано да се информираат за работата на Еден конкретен закон, што се покажа како ефективен собранието. Владините министерства можат својата во некои земји, е Законот за „незаконско документација да ја направат достапна он-лајн. збогатување“. Овој закон се однесува на Реформаторите можат да ги огласуваат своите стекнувањето необјасниво богатство од страна на национални антикорупциски планови во светски државните службеници. Ваквиот закон, во рамки и јавно да го набљудуваат остварениот комбинација со функционалниот правен и судски напредок. Интернетот може да се користи за он-лајн систем, ги предводеше антикорупциските реформи јавни тендерски постапки, со што ќе се намалат во Хонгконг. Меѓутоа, некои законодавни тела одбија можностите за остварување потенцијално да донесат вакви закони, наводно поради тоа што би корумпирани лични контакти. Се разбира, можеле да ги прекршат човековите права. Меѓутоа, полезноста на Интернет, во оваа смисла, е во реалноста се чини дека одбивањето да се донесе ограничена со бројката на лица кои имаат пристап еден ваков закон произлегува од желбата да се до Интернет. Во моментов, во најсиромашните земји одржи ситуацијата статус кво. во светот, голем дел од потенцијалот на Интернет не може да се реализира, меѓутоа сè поголем број ПОГОВОР 205
земји навистина имаат пристап до Интернет, така фирмите и на поединците кои се ставени на црни што сите придобивки остварени со тоа што нивните листи. На национално ниво, оваа мерка најдобро институции и поединци станале поодговорни треба функционира во земјите каде што владеењето на да послужат во насока на тоа да се промовираат правото функционира како што треба и каде што интересите на сите. постојат соодветни механизми за жалба. Меѓутоа, треба да се внимава и да се гарантира коректноста на целиот процес, така што ќе се обезбеди дека 34. НАБАВКИТЕ СЕ БОЈНО ПОЛЕ самото составување на црните листи нема да стане инструмент на изнудување и на корупција. Полето на јавните набавки е бојно поле за борците против корупцијата. Токму во делот на јавните набавки се случува најголемиот дел од „големата 37. МЕЃУНАРОДНИТЕ ПРОБЛЕМИ БАРААТ МЕЃУНАРОДНИ РЕШЕНИЈА корупција“, при што - сосема очигледно - му нанесува голема штета на развојниот процес во На изненадување на многумина Американци, две посиромашните земји и во земјите во транзиција. спроведени истражувања го открија фактот дека Иако во почетокот имаше скептици кои се бореа американскиот Закон за корумпираните практики во против замислата за „пактовите за интегритет“, сè странство, донесен во далечната 1977 година, се повеќе се признаваат постигнатите успеси на ова чини не го постигнува ефектот за кој се поле. „Пактовите за интегритет“ претставуваат претпоставуваше дека ќе го постигне. Се покажа процес во којшто се склучуваат доброволни дека американските компании кои извезуваат на договори, вклучувајќи ги понудувачите и владата, за клучните нови пазари, се приближно исто толку да се ограничат можностите за корупција во рамките корумпирани колку и германските извозници кои на еден конкретен проект. Во оваа смисла, работат без какво било ограничување од ваков вид, и со додадената предност на даночните ветувачка е примената на Интернет за потребите на намалувања за поткупот што го плаќаат. Се чини јавните набавки во Сеул и во Мексико. дека унилатералната акција од страна на само една влада, дури и ако е тоа Владата на најмоќната земја во светот, е недоволна да се спротистави на 35. ТРЕБА ДА СЕ ПРИЈАВАТ ПРОВИЗИИТЕ глобален проблем. Наместо тоа, проблемот налага ШТО ПОНУДУВАЧИТЕ ИМ ГИ ПЛАЌААТ НА координирана меѓународна реакција. Оттука и ПОСРЕДНИЦИТЕ потребата од меѓународни договори како што е Конвенцијата на ОЕЦД против поткупувањето на Имаше мислења дека законодавството со кое се странските функционери во меѓународните деловни бара да се објават провизиите би го поткопало трансакции. Намерите на оваа Конвенција мора да меѓународното конкурентно понудување и дека може се преточат во реалноста, а сè уште постојат малку да се случи некои корпорации да не сакаат да знаци дека одделни влади се подготвени да го следат едно такво правило. Меѓутоа, откако се сторат тоа. Истите истражувања покажаа дека воведе ваквиот услов, имаше само малку докази кои меѓународните бизнисмени се многу малку велеа дека тој имал негативен ефект. Чесните информирани за постоењето на оваа Конвенција. Од немаат што да кријат, а доколку корумпираните го нив не може да се очекува да почитуваат одредби за кои не знаат ништо. напуштат тендерскиот процес, сите засегнати страни ќе имаат полза од нивното отсуство. Искуството на градот Њујорк претставуваше инспирација за 38. МЕЃУНАРОДНИТЕ ДОГОВОРИ ЈА борците против корупцијата. НАЛАГААТ ПОТРЕБАТА ОД НАБЉУДУВАЊЕ
36. КОРУМПИРАНИТЕ ПОНУДУВАЧИ ТРЕБА ДА Не е доволно само тоа земјата да потпише некоја СЕ СТАВАТ НА ЦРНА ЛИСТА конвенција. Конвенцијата мора да се реализира. Кога една конвенција удира по успешните извозни Изготвувањето „црни листи“ со имињата на фирмите стратегии на една земја, воопшто не е фатени во поткупување може да биде моќно оружје. изненадувачки што некои земји-извознички можат да Се разбира, за да се спроведе ова системот мора да бидат помалку од ентузијасти во однос на целите на биде праведен и сите казни да бидат договорот. Од друга страна, оние кои ги пропорционални. Меѓутоа, несомнено е дека поддржуваат целите на дадена конвенција можат да меѓународните корпорации во Сингапур, кои во 90- гледаат со сомневање на некои од конкурентските тите години беа ставени на црната листа, доживеаја земји, како и да имаат потреба од уверување дека голем шок. Оттогаш, другите размислуваа двапати не паѓаат во стапица. Во такви услови, суштествени пред да се обидат да ги поткупат сингапурските стануваат внимателната евалуација и набљудување службеници. По ова, и Светска банка почна да го на спроведувањето и на извршувањето, како од следи трендот на составување „црни листи“. На страна на вклучените влади, така и од страна на својот веб-сајт банката ги објавува имињата на граѓанското општество и на приватниот сектор. 206 ПОГОВОР
Особено конструктивно набљудување се 41. ПРИВАТНИОТ СЕКТОР Е НЕСИГУРЕН предвидува во европските конвенции, преку ПАРТНЕР механизмите на ГРЕКО. Меѓутоа, за жал, тоа отсуствува на други места. Иако е наречен Иако некои партнери од приватниот сектор имаат „мониторинг“, ГРЕКО процесот всушност дадено позитивен придонес во борбата против претставува реализација на техничка соработка корупцијата и преземаа корпоративна општествена испорачана на многу ефикасен начин, лесен за одговорност, приватниот сектор, во најголем дел, работа и за разбирање. треба да изоди уште долг пат пред да ги прифати антикорупциските стратегии, како дел од сопствениот интерес. И покрај тековниот публицитет 39. ИСТРАЖУВАЊАТА МОЖАТ ДА ГИ што им се дава на корумпираните активности, ИЗМЕРАТ И ДА ГИ ИДЕНТИФИКУВААТ УСПЕСИТЕ И НЕУСПЕСИТЕ големите корпорации и натаму не го почитуваат ниту законот, ниту јавното мислење, а владите кои им се Реформските програми треба да се набљудуваат од домаќини навистина често ги поддржуваат во аспект на посакуваните резултати. За набљудување ваквото однесување. Меѓународната трговска е потребно ефикасно мерење, а тоа се прави комора (МТК) досега беше крајно енергична во најдобро преку истражувања или анкети со тоа што промовирањето на своите политики против податоците од истите се објавуваат. Истражувањата поткупувањето, меѓутоа како доброволна можат да го измерат ефектот што го има корупцијата организација нејзе и недостига можноста да ги врз бизнисот, врз јавната перцепција, а со набљудува активностите на своите членки. фокусирање на одбрани даватели на услуги, тие можат да ги измерат нивоата на корупција во дадените услуги. Овие истражувања може да бидат 42. ИЗВОЗНИТЕ КРЕДИТНИ ГАРАНЦИИ МОЖАТ ДА СЕ ПОНИШТАТ ВО СЛУЧАЈ НА меѓународни, национални или локални, но нивната КОРУПЦИЈА практична полезност се зголемува паралелно со нивното доближување до локалното ниво. Со Голем број влади го тргаат покритието за извозните споредување на резултатите на агенциите од кредитни гаранции, кои се даваат за потпишување различни делови од земјата, можат да се на договорите, кога за истите ќе се заклучи дека се идентификуваат најнеефикасните и, можеби, извалкани со корупција. Сепак, некои влади и натаму најкорумпираните агенции и да се преземат чекори замижуваат пред корупцијата, кога договорите се за коригирање на нивното работење. Меѓународните големи и кога за нив ќе се оцени дека се во анкети помагаат ова прашање да се издигне до национален интерес. нивото на национална агенда и да се задржи во прв план на јавната дебата. Меѓутоа, меѓународните истражувања и анкети се компаративни и полни со ●●●●● статистички тешкотии, па така и нивната полезност е Задачата на остварување на одржливи ограничена. Еден од нивните најдрагоцени аспекти е антикорупциски реформи ќе биде долга и тешка. фактот што тие прашањето на корупцијата го Несомнено е дека влогот е голем. Сепак, останува издигнаа на ниво на националните политички неизвесно колку време ќе биде потребно за да се агенди, потенцирајќи ја потребата од национални реализира оваа цел. анкети кои сега се спроведуваат сè посеопфатно. Можно е дека луѓето во најкорумпираните земи се деморализираат, ја губат вербата во демократските 40. ТРЕБА ДА СЕ ЗАЈАКНАТ ИНСТИТУЦИИТЕ практики и се свртуваат кон авторитаризмот, како КОИ МОЖАТ ДА ПОМОГНАТ ВО навидум логична реакција на неуспехот на СПРЕЧУВАЊЕТО НА КОРУПЦИЈАТА демократијата. Се разбира, нема причина да не се претпостави дека секој нареден циклус на Школите за јавна администрација имаат важна улога автократија ќе биде помалку катастрофален отколку во едукацијата и во дополнителната обука на што бил во минатото. јавните службеници. На овие школи им е потребен поголем капацитет, особено во делот на обуката за Може да се случи и меѓународната заедница да ја етика и во управувањето со ризиците од корупција. „разводни“ својата заложба кон каузата на борба И на бизнис-школите им се потребни задолжителни против корупцијата. Нејзиното внимание можат да го курсеви за управување со ризиците од корупција. привлечат други прашања,кои - се чини - нудат Тие треба да престанат со практиката деловната понепосредни реакции на нивните интервенции. етика да ја сметаат за неважен дел од дипломата за Но, една работа е јасна. Ако владите, граѓанското магистер по бизнис администрација (MBA). општество, приватниот сектор и меѓународните организации не ги искористат можностите што им ПОГОВОР 207
стојат на располагање за ефективно да и се така, ќе продолжи негативно да влијае врз спротивстават на корупцијата, шансите ќе човековите права, животната средина и врз сите пропаднат. Корупцијата постојано и неизбежно ќе ги аспекти на глобализацијата. Влогот не може да биде поткопува младите демократии и ќе ја влоши повисок отколку што е денес. положбата на етаблираните демократии. Таа, исто
ЕНДНОТИ
1 Даниел Кауфман: Погледнете: http://www2.worldbank.org/hm/anticorrupt/0140.html
ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ
ГЛАВА 1
стр. 5 Информации на јапонската Влада – нови правила за пристап: http://www.freedominfo.org/analysis/japan1/
стр. 5 Омбудсман на Комонвелтот - Австралија – Слобода на информирање: http://www.comb.gov.au/publications_information/freedom_information.htm.
стр. 5 Американскиот Закон за слободата на информирањето: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html
стр. 10 (I) Работни документи од истражувањата на Светска банка за политиките на владеење: http://econ.worldbank.org/resource.php?topic=13&type=5
стр. 10 (I) Институт на Светска банка – показатели за владеењето (1996-2002): http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/
стр. 10 (ii) Канцеларија на Комесарот за јавни именувања: http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm
стр. 11 (x) „Весници: забраната не е забрана, освен ако не е ограничување“, 2002 Презентација од Френсис Т. Сеов, поранешен генерален јавен обвинител на Сингапур: www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html
ГЛАВА 2
стр. 1 Меѓународен институт за демократија и за изборна помош – учество, политички партии и институции: http://www.idea.int/thematic_b.htm
стр. 13 (1) Центар за јавен интегритет: www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp
стр. 13 (1) Проект за администрацијата и за трошоците за изборите: http://www.aceproject.org
p.13 (1) Меѓународен институт за демократија и за изборна помош – Проект за состојбата на демократијата http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm 208 ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ
стр. 13 (1) Компаративна студија за изборните системи: http://www.umich.edu/~cses/
стр. 13 (3) Проект за администрацијата и за трошоците за изборите – трошковни аспекти: http://www.aceproject.org/main/english/ei/ei40.htm
ГЛАВА 3
стр. 14 (4) Независна комисија против корупцијата: www.icac.nsw.gov.au
стр. 14 (9) Библиотека на Парламентот на Австралија – „Избегнување конфликтите на интереси – постои ли случај на скриени трустови?“: http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97cib14.htm
ГЛАВА 4
стр. 2 Центар за реактивна политика – трошоци за лобирањето: http://www.opensecrets.org/lobbyists/
стр. 4 Федерални прописи за лобирањето (31 USC, Дел 1352), Закон за откривање на лобирањето, Јавен закон. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
стр. 4 Американски кодекс – „Кривични дела и кривични постапки – лобирање со доделени средства – Наслов 18 > Дел I > Глава 93 > Верз. 1913: http://liimirror.warwick.ac.uk/uscode/18/1913.html
стр. 5 (1) Закон за евидентирање на лобистите: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html
стр. 5 Федерални прописи за лобирањето (31 USC, Дел 1352), Закон за откривање на лобирањето, Јавен закон. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
ГЛАВА 5
стр. 10 (1) Правила за парламентарниот имунитет во Европскиот парламент и во земјите-членки на Европската унија: http://www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf
стр. 10 (2) Евалуациони извештаи и извештаи за усогласеност на ГРЕКО: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
стр. 10 (3) Евалуациони извештаи и извештаи за усогласеност на ГРЕКО: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
стр. 10 (5) Документи за импичмент поврзани со американскиот претседател: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html
стр. 10 (6) Евалуациони извештаи и извештаи за усогласеност на ГРЕКО: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
ГЛАВА 6
стр. 19 (6) Ресурси за применета етика на Интернет: http://www.ethics.ubc.ca/resources/govt/
стр. 19 (6) ОЕЦД/ПУМА – Главна страна за етика и за корупција: http://www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ 209
стр. 19 (6) Американската Канцеларија за етика во владата: http://www.usoge.gov
стр. 19 (6) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 20: Етиката во јавната служба, средства за следење и тестирање на интегритетот: http://www.transparency.org/sourcebook/20.html
стр. 19 (6) Канцеларија на советникот за етика: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
стр. 19 (6) Меѓународен институт за јавна етика: http://www.iipe.org
стр. 19 (12) Предуслови за ефикасни канцеларии на Омбудсманот за борба против корупцијата и агенции за борба против корупцијата (Јужна Африка): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
стр. 19 (12) Генерален инспектор на Владата (Уганда): http://www.igg.go.ug
стр. 1 9 (12) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 10: Омбудсман: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
стр. 19 (14) Американската Канцеларија за етика во владата: http://www.usoge.gov/
стр. 19 (15) Канцеларија на советникот за етика (Канада): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
стр. 19 (16) „Етички пакет: конфликт, однесување и Комесарот за Парламентот Хил“ – коментар од Грегори Џ. Левин, локален парламент, Канцеларија на омбудсманот, провинција Британска Колумбија: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/EthPackPaper2002.htm#_edn1
стр. 19 (17) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 3: Осмислување на реакциите: http://www.transparency.org/sourcebook/03.html
стр. 19 (19) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 12: Јавната служба во служба на јавноста: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
стр. 19 (19) Светска банка – реформа на администрацијата и на државната служба – вработување и унапредување: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
стр. 20 (20) Светска банка – реформа на администрацијата и на државната служба – платна политика во јавната служба во англофонска Африка: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
стр. 20 (20) ММФ – Корупцијата и стапката на искушение: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
стр. 1 9 (12) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 1: Предизвикот на обновата: http://www.transparency.org/sourcebook/01.html
стр. 20 (20) Институт на Светска банка – работни документи и статии – подобрување на владеењето и контролирање на корупцијата http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
стр. 20 (20) ММФ – Корупцијата во светот: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf 210 ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ
стр. 20 (20) Водич за чесните реформатори во борбата против корупцијата http://www.people.hbs.edu/rditella/papers/honest_reformer.pdf
стр. 20 (I) Институт на Светска банка – Владеењето и борбата против корупцијата: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
стр. 20 (21) Предуслови за ефикасни канцеларии на омбудсманот за борба против корупцијата и агенции за борба против корупцијата: http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
стр. 1 9 (12) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 10: Омбудсман: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
стр. 20 (21) Генерален инспектор на Владата (Уганда): http://www.igg.go.ug
стр. 20 (22) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 12: Јавната служба во служба на јавноста: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
стр. 20 (22) Светска банка – реформа на администрацијата и на државната служба – вработување и унапредување: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
стр. 1 9 (12) Референтна книга на „ТИ“ 2000, Глава 1: Предизвикот на обновата: http://www.transparency.org/sourcebook/01.html
стр. 20 (24) ММФ – Корупцијата и стапката на искушение: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
стр. 20 (24) Светска банка – работни документи и статии – Подобрување на владеењето и контролирање на корупцијата http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
стр. 20 (24) ММФ – Корупцијата во светот: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
стр. 20 (24) Даночна евазија, корупција и плаќање на хетерогените инспектори: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
стр. 20 (24) Светска банка – Управување со јавниот сектор - Антикорупција: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1
стр. 21 (24) Светска банка – реформа на администрацијата и на државната служба – платите во јавната служба во англофонска Африка: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
стр. 21 (24) Светска банка – Реформа на администрацијата и на државната служба - Карта: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap.htm
ГЛАВА 7
стр. 14 (4) Закон за откривање на информациите од јавен интерес, 1998: www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980023.htm
стр. 14 (10) Јавната загриженост во акција: http://www.whistleblowing.org.uk ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ 211
стр. 14 (11) Советодавен центар за отворена демократија: http://www.opendemocracy.org.za
стр. 14 (12) Проект за отчетноста на владите: http://www.whistleblower.org
ГЛАВА 8
стр. 5
стр. 6 (1) НКПП – Практични мерки за зголемување на интегритетот во царинските администрации: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html
стр. 6 (1) Светска банка – работни документи и статии – Подобрување на владеењето и контролирање на корупцијата http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
стр. 6 (1) ОЕЦД - Оданочување: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html
стр. 6 (3) НКПП – Корупцијата во јавните финансии: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html
стр. 6 (6) Работен документ на „Транспарентност интернационал“ – Преглед на управувањето со интегритетот на вработените во власта, за прибирање приходи во Гана, Танзанија и во Уганда: http://www.transparency.org/working_papers/mwaller/integrity_management_review.html#summary
стр. 6 (8) Утштајн Антикорупциски ресурсен центар - ЧПП: http://u4.no/document/faqs1.cfm
ГЛАВА 9
стр. 9 Закон за корумпираните практики во странство: www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa.html
стр. 9 Конвенција на ОЕЦД за борба против поткупувањето на странските функционери во меѓународните деловни трансакции: http://www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm
стр. 20 (2) „Транспарентност интернационал“, Прибор за борците против корупцијата, Пактови за интегритет – Колумбија: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ip-columbia.html
стр. 20 (3) Систем за изготвување на листи на исклучените страни: http://epls.arnet.gov/
ГЛАВА 10
стр. 7 (2) Светска банка – мерење на владеењето, корупцијата и на контролата од страна на државата: како фирмите и бирократите ја обликуваат деловната клима во земјите во транзиција: http://econ.worldbank.org/view.php?type=5&id=1066
стр. 7 (3) Национално биро за економски истражувања – „Дали ’парите за подмачкување’ помагаат да се забрза текот на конкуренцијата?“ http://www.nber.org/papers/w7093 212 ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ
стр. 7 (4) „Чартер марк“: http://www.chartermark.gov.uk/about/
стр. 7 (5) Светска банка – Помош за земјите во борбата против корупцијата – улогата на Светска банка – Помош за земјите во зајакнувањето на институциите: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note35
ГЛАВА 11
стр. 7 (2) Центар за европски реформи – корупцијата во Источна Европа: http://www.cer.org.uk/articles/n_10_2.html
стр. 7 (3) ИЈС: Корупцијата и експлоатацијата во приватизацијата на секторот води: http://www.labournet.net/world/0208/psi4.html
стр. 7 (4) Референтна книга на „ТИ“ 2000 – Глава 26: Политиката на конкуренција и борбата против корупцијата: http://www.transparency.org/sourcebook/26.html
стр. 7 (4) Глобален форум на ОЕЦД – документ од Тајланд: www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc
стр. 7 (4) Комисија за конкуренција, Јужна Африка: http://www.compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level=1&child=1
стр. 7 (6) Ризиците од корупцијата во процесот на приватизација: http://www.internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Small- scale%20Privatisation
стр. 7 (7) „Транспарентност интернационал“ – Прибор за борците против корупцијата: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_tele-bulgaria.html
ГЛАВА 12
стр. 32 (1) Светска банка – Прелиминарни белешки – изготвување на ефикасни законски прописи против корупцијата : http://www1.worldbank.org/publicsector/legal/PREMnote58.pdf
стр. 32 (1) Осма НКПП – Дискусија за товарот на докажувањето: дали тоа е компатибилно со почитувањето на нормите за човековите права?: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/despeville.html
стр. 32 (2) Тековни англиски прописи: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expand=201.1
стр. 33 (7) Партнерство против корупцијата -Независна комисија против корупцијата-Конференција на Интерпол, 2003: http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/Progframe.html
стр. 33 (8) Интерпол – Глобални стандарди за борба против корупцијата во полициските сили/служби: http://www.interpol.int/Public/Corruption/Standard/Default.asp
стр. 33 (9) Меѓународни стандарди за кривично гонење: http://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001- %20International%20Prosecution%20Standards.htm
стр. 33 (9) Меѓународно здружение на обвинителите: http://www.iap.nl.com/ ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ 213
стр. 33 (10) Зошто треба да ни бидат важни независните и одговорните судии?: http://www.brennancenter.org/resources/downloads/fein_neuborne.pdf
стр. 33 (10) МСП Канада – документи: http://www.icjcanada.org/transfer/documents/default.htm
стр. 33 (10) Член 16, Универзална декларација за човековите права: http://www.un.org/Overview/rights.html
стр. 34 (10) Член 16, Канцеларија на Високиот комесар на ОН за човекови права – Меѓународен договор за граѓански и за политички права: http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm
стр. 34 (10) Член 16, Прирачник на „Амнести интернешенел“ за праведни судења: http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm
стр. 34 (10) Член 16, Универзална повелба на судиите: http://www.domstol.dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf
стр. 34 (11) Основни принципи на Обединетите нации за независноста на судството, 7. Конгрес на Обединетите нации за спречување на криминалот и за третман на обвинетите лица, Милано, 26 август – 6 септември 1985 година: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm
стр. 34 (12) Бангалор принципи на судско однесување, 2000: http://www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf
стр. 34 (13) Европска асоцијација на судиите – Повелба на судиите во Европа: http://www.richtervereinigung.at/international/eurojus1/eurojus15a.htm
стр. 34 (14) Независноста, ефикасноста и улогата на судиите – препорака усвоена на 13 октомври 1994 година од Комитетот на министри при Советот на Европа http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Judges/Instruments_and_documents/Rec_ 94_12E%20+%20explanatory%20memorandum.pdf
стр. 35 (17) Новата политика за избор на судии: http://www.justiceatstake.org/files/JASMoneyReport.pdf
стр. 35 (18) Јавниот радиодифузен систем во прв план, правдата на продажба: http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html
стр. 35 (20) Центар за етика „Св. Џејмс“ – Глобална борба против корумпираноста во судството: http://www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames.htm
стр. 35 (20) Етички принципи за судиите – Канадски судски совет: http://www.cjc-ccm.gc.ca/english/publications/ethic_e.pdf
стр. 35 (20) „Судската етика во Јужна Африка“, Сандеј тајмс, март 2000 година: http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16.htm
стр. 35 (22) Основни принципи за улогата на адвокатите, VIII. конгрес на Обединетите нации за спречување на криминалот и за третман на обвинетите лица, Хавана, 27 август – 7 септември 1990 година: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm 214 ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ
ГЛАВА 13
стр. 12 (1) Референтна книга на „ТИ“ 2000 – Борбата против корупцијата – елементите на еден систем за национален интегритет: http://www.transparency.org/sourcebook/index.html
стр. 12 (2) Канцеларија на Обединетите нации за наркотици и за криминал – Прирачник за борба против корупцијата: http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html
стр. 12 (4) Национална заложба за интегритети за одржлив развој на Њу Хондурас: http://www.wri.org/governance/pdf/ncsds- gfed/honduraspledge-eng.pdf
стр. 12 (6) Антикорупциска мрежа за економиите во транзиција – тековен извештај на Република Литванија во однос на Балтичкиот антикорупциски акт: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf
стр. 12 (9) Стратешки документ и извештај на Европската комисија за 2003 година – Критериумите од Копенхаген: http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php
стр. 12 (10) Канцеларија на антикорупцискиот обвинител во Шпанија, и неколку предлози за Словачка: http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_eng/anticorruption_prosecution_spanish_slovakia.doc
стр. 12 (11) „Транспарентност интернационал“ – системи за национален интегритет: http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/nis_index.html
стр. 13 (12) Грифит Универзитет – Клучен центар за етика, право, правда и за владеење: http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/
ГЛАВА 14
стр. 1 Независна комисија против корупцијата, Хонгконг: http://www.icac.org.hk/eng/main/
стр. 1 Тековни англиски прописи и подзаконски акти: http://www.justice.gov.hk/home.htm
стр. 1 Независна комисија против корупцијата, Хонгконг – за НКПП: http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html
стр. 1 Тековни англиски прописи: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
стр. 8 Независна комисија против корупцијата, Хонгконг – Проверки и порамнувања: http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1.html
стр. 11 Тековни англиски прописи: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
стр. 15 (1) Референтна книга на „ТИ“ 2000 – Независни антикорупциски агенции: http://www.transparency.org/sourcebook/11.html ВЕБ-САЈТ АДРЕСИ 215
стр. 16 Предуслови за ефикасни канцеларии на омбудсманот за борба против корупцијата и агенции за борба против корупцијата: (Јужна Африка): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
стр. 16 (1) Независна комисија против корупцијата, Нов Зеланд: http://www.icac.nsw.gov.au/
стр. 16 (1) Независна комисија против корупцијата, Хонгконг: http://www.icac.org.hk/
стр. 16 (3) Канцеларија на омбудсманот, Република Филипини – Мандат: http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html
стр. 16 (4) Меѓународна конференција за борба против корупцијата – Улогата на омбудсманот во борбата против корупцијата: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html
стр. 16 Статути на Нов Зеланд: http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes
ГЛАВА 15
стр. 3 За Би-Би-Си: http://www.bbc.co.uk/info/
стр. 10 (2) Бела книга за комуникациските реформи: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti-dcms_comms-reform_experts.html
стр. 10 (3) Бела книга за комуникациските реформи: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/
стр. 10 (4) Канцеларија на омбудсманот, Република Филипини – Буквар за програмата на Единицата за спречување на корупцијата (ЕСК): http://www.ombudsman.gov.ph/publications/cpu_program.html
стр. 10 (5) Организација „Меѓународен буџет“: ЧПП: http://www.internationalbudget.org/faq/
стр. 10 (5) „Отворен буџет“ – Регионите на Русија – Одредби за регионалните претставници: http://openbudget.karelia.ru/eng/anona.shtml
Ве молиме да контактирате со Единицата за поддршка на проектите во OCEEA, доколку заклучите дека некои од овие веб-сајтови повеќе не се достапни. Email: psu-oceea-at@osce.org
RFR ÅJHJNMCZ C RJHHEGWBTQ
o ce Rfr åjhjnmcz c rjhhegwbtq Eghfdktybt ärjyjvbxtcrjq b ghbhjljjöhfyyjq ltzntkmyjcnb\
o ce Eghfdktybt ärjyjvbxtcrjq b ghbhjljjöhfyyjq ltzntkmyjcnb Fdcnhbz ■ Dtyf F-1010 ■ Rthynyth-hbyu 5-7 Ntk. (+43-1) 514-36-151 ■ afrc: (+43-1) 514-36-96 ■ DDTLTYBT L-H VFHWBY IDTWBWRB Rjjhlbyfnjh Eghfdktybz ärjyjvbxtcrjq b ghbhjljjöhfyyjq ltzntkmyjcnb
≤Dkfcnmhfpdhfoftn,ffåcjkñnyfzdkfcnmhfpdhfoftnfåcjkñnyj≥. – KjhlÄrnjy,fyukbqcrbqbcnjhbr(1887u.)
Yb jlyf cnhfyf, crjkm ås ltvjrhfnbxyjq jyf ntubb åjhmås c rjhhegwbtq. Gjlndthéltybtv yb åskf, yt cdjåjlyf jn rjhhegwbb. Änj cjwbfkm- nfrjq ghbdthétyyjcnb dsiterfpfyysv wtkzv yjt pkj gjhféftn ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd, zdkztncz b yfcnjzofz åhjiñhf. gjkbnbrjd, åbpytcvtyjd b éehyfkbcnjd, hfpheif- Yt vtytt äythubxyst fynbrjhhegwbjyyst tn yfwbjyfkmyeñ ärjyjvbre, gjlhsdftn cjwbfkm- ltqcndbz ghtlghbybvfñn b lheubt vtéleyf- yeñ cnfåbkmyjcnm b hfpütlftn ljdthbt jåotcndf hjlyst jhufybpfwbb, d njv xbckt JJY, Cjdtn r ujcelfhcnde. Tdhjgs, Jhufybpfwbz ärjyjvbxtcrjuj cjnhelyb- D htpekmnfnt rjhhegwbb cjrhfofñncz yf- xtcndf b hfpdbnbz, f nfrét Dctvbhysq åfyr b kjujdst gjcnegktybz, hfcntn cnjbvjcnm ghtlj- Tdhjgtqcrbq åfyr htrjycnherwbb b hfpdbnbz. cnfdktybz ujcelfhcndtyysö eckeu b bcrféftncz Gjkbnbxtcrbt herjdjlbntkb vyjubö cnhfy eét hfcghtltktybt htcehcjd d xfcnyjv ctrnjht. Eét ghjdjpukfcbkb åjhmåe c rjhhegwbtq d rfxtcndt ecnfyjdktyf xtnrfz dpfbvjcdzpm vtéle äaatr- jlyjuj bp cdjbö ghbjhbntnjd. D hzlt ujcelfhcnd nbdysv eghfdktybtv b ärjyjvbxtcrbv hfpdbnb- hfphfåfnsdfñncz yfwbjyfkmyst ghjuhfvvs tv, d nj dhtvz rfr rjhhegwbz eybéftn jåsryjdty- åjhmås c rjhhegwbtq b cjplfñncz cgtwbfkbpbhj- ysö uhfélfy b jckfåkztn ujcelfhcndj. dfyyst jhufys lkz bö htfkbpfwbb. Dct åjkmit D gjcktlytt dhtvz åjhmåf c rjhhegwbtq vtéleyfhjlysö b yfwbjyfkmysö ytghfdbntkm- ghtdhfnbkfcm d jlye bp gthdjjxthtlysö pflfx cndtyysö jhufybpfwbq yfghfdkzñn cdjb ecbkbz ujcelfhcnd-xktyjd JÅCT. D xfcnyjcnb, ghbpsd yf hfpjåkfxtybt rjhhegwbjyyjq ltzntkmyjcnb. r ecbktybñ åjhmås c rjhhegwbtq cjlthébncz Chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb, ltqcndeñobt d ghbyznjq d 1999 u. Cnfvåekmcrjq öfhnbb tdhj- d eckjdbzö cdjåjls ckjdf, jåkbxfñn ghjzdktybz gtqcrjq åtpjgfcyjcnb. Djghjcs äaatrnbdyjcnb rjhhegwbb d gjkbnbrt b åbpytct. ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz hfccvfnhbdfkbcm Jlyfrj ghfrnbxtcrbq jgsn äaatrnbdyjq åjhm- d gthbjl ghtlctlfntkmcndf d JÅCT Hevsybb yf ås c rjhhegwbtq gj-ghtéytve dtcmvf juhfybxty. ärjyjvbxtcrjv ajhevt d 2001 u. d Ghfut b yf D wtkzö jrfpfybz gjvjob ujcelfhcndfv-xktyfv ctvbyfht d 2002 u. d Åeöfhtcnt. Lbcreccbb b ghj- JÅCT lfyyfz åhjiñhf ghtlcnfdkztn ghbvths uhfvvs jåextybz d lfyyjq jåkfcnb ghjdjlbkbcm yfbåjktt äaatrnbdyjq ltzntkmyjcnb yf änjv Eghfdktybtv JÅCT gj djghjcfv ltvjrhfnbxtc- yfghfdktybb rfr d htubjyt JÅCT, nfr b pf tuj ght- rbö bycnbnenjd b ghfd xtkjdtrf b hzljv ghtlcnf- ltkfvb. Ghbdjlbvst rjyrhtnyst vtnjls ltqcn- dbntkmcnd JÅCT yf vtcnfö. D hzlt ckexftd JÅCT dbq yt zdkzñncz ujnjdsvb htitybzvb d åjhmåt jåütlbybkf cdjb ecbkbz c hzljv vtéleyfhjl- c rjhhegwbtq, yj vjuen hfccvfnhbdfnmcz rfr ysö b yfwbjyfkmysö jhufybpfwbq d ghjdtltybb ghfrnbxtcrbt ghbvths, dsdjls bp rjnjhsö vjuen rfvgfybq gj åjhmåt c rjhhegwbtq. ghbvtyznmcz d jnltkmysö cnhfyfö d pfdbcbvjcnb D ltrfåht 2003 u. JÅCT ghbyzkf ≤Yjdeñ cnhf- jn rjyrhtnysö jåcnjzntkmcnd. ntubñ ltqcndbq d ärjyjvbxtcrjq b ghbhjljjö- Åhjiñhf ghtlyfpyfxtyf lkz pfrjyjlfntktq, hfyyjq catht≥, d rjnjhjq gjlndthlbkf cdjñ ghb- ujcelfhcndtyysö ckeéfobö, CVB, YGJ, ltkjdsö dthétyyjcnm wtkzv jåtcgtxtybz äaatrnbdyjuj rheujd b uhfélfycrjuj jåotcndf d wtkjv. Lkz ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz. Gkfybhetncz htue- xbnfntktq, pfbynthtcjdfyysö d åjktt gjlhjåyjq kzhyj hfccvfnhbdfnm dsgjkytybt jåzpfntkmcnd byajhvfwbb gj hfccvfnhbdftvsv djghjcfv, d gj jåtcgtxtybñ nhfycgfhtynyjcnb b åjhmåt c rjywt bplfybz ghbdjlbncz jåibhysq gthtxtym rjhhegwbtq dctvb 55 ujcelfhcndfvb-xktyfvb dtå-cfqnjd b lheubö bcnjxybrjd. JÅCT. Rhjvt njuj, bycnbnens JÅCT jrfpsdfñn gjvjom ujcelfhcndfv-xktyfv d ecjdthitycn- djdfybb pfrjyjlfntkmcndf, hfpdbnbb bycnbnewbj- yfkmyjq åfps b hfphfåjnrt yfwbjyfkmyjq cnhf-
Eghfdktybt ärjyjvbxtcrjq b ghbhjljjöhfyyjq ltzntkmyjcnb dshféftn ukeåjreñ åkfujlfhyjcnm ltktufwbzvCIF,DtkbrjåhbnfybbbYjhdtubbpfghtljcnfdktybtabyfycjdsöchtlcndlkzbplfybz lfyyjqåhjiñhs.VsnfrétghbpyfntkmyspfcjdtnsbrjycekmnfwbbLéthtvbGjege,cjlbhtrnjhe ctnbbyajhvfwbbgjghjåktvfveghfdktybzTÈRÈbÄvbkeWtyrjde,cnfhitveyfexyjvecjnhelybre Wtynhfbpextybzdjghjcjdltvjrhfnbb(Cjabz,Åjkufhbz). CJLTHÉFYBT
UKFDF 1. GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM 5
UKFDF 2. DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ 17
UKFDF 3. RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB 31
UKFDF 4. HTUEKBHJDFYBT KJÅÅBHJDFYBZ 47
UKFDF 5. GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN 53
UKFDF 6. CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 61
UKFDF 7. VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 81
UKFDF 8. GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 95
UKFDF 9. UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 113
UKFDF 10. KBWTYPBB B KMUJNS 129
UKFDF 11. GHBDFNBPFWBZ B GHJWTLEHS, YFGHFDKTYYST YF ÅJHMÅE C RJHHEGWBTQ 139
UKFDF 12. EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 147
UKFDF 13. YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ 167
UKFDF 14. FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB 177
UKFDF 15. CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ 3
UKFDF 16. CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS 3
UKFDF 17. GJCKTCKJDBT 3
FLHTCF WEB-CNHFYBW 3 UKFDF 1 I GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM 5
Xnj nfrjt ≤jnrhsnjt jåotcndj≥? Jnrhsnjt jåot- dtcnb cfvjcnjzntkmyeñ ébpym.... Yj änf cdjåjlf cndj bcöjlbn bp ghbpyfybz njuj, xnj ybrnj yt jåkflftn yt gjuheéftn yfc d åtppfrjybt. Vs jåextys edf- vjyjgjkbtq yf bcnbye. Uhfélfyt vjuen frnbdyj jå- éfnm b celtq, b pfrjys, b ybrjulf yt pfåsdftv j ceélfnm gjkbnbre ghfdbntkmcndf b åeleobq rehc bö njv, xnj ljkéys pfobofnm cnhféleobö. Vs cnhfys. Cdjåjlf jåhtnftn åjktt gjkyjt dshfétybt, nfrét jåextys cjåkñlfnm nt ytgbcfyst pfrjys, jlyfrj ckfåst b åtlyst yföjlzncz gjl pfobnjq. Ñhb- jceélfñofz cbkf rjnjhsö xthgftncz kbim bp eyb- lbxtcrbt ufhfynbb cdjåjls cjåhfybq b cdjåjls ckjdf dthcfkmyjuj vytybz j njv, xnj cghfdtlkbdj... jåtcgtxtys. Yfi ujhjl jnrhsn lkz vbhf; vs ybrjulf yt Nfrbt jåotcndf yt zdkzñncz bcrkñxbntkmysv elt- bpujyztv byjptvwf... Vs cdjåjlys ébnm gjkyj- kjv kbim phtksö ltvjrhfnbq. Jyb vjuen åsnm xfcnmñ cnmñ gj cdjtve hfpevtybñ – b dct ét, vs dctulf ltvjrhfnbxtcrjuj hfpdbnbz kñåjq cnhfys. Jnrhsnjt ujnjds dcnhtnbnm kñåeñ jgfcyjcnm kbwjv r jåotcndj yt cdzpfyj c rekmnehjq bkb bcnjhbtq – b kbwe.... Ghbpyfnmcz d yfitq åtlyjcnb lkz yfc bvttncz wtksq hzl ghbvthjd, jn Ahfywbb lj Idtwbb ytgjcnslyj; jlyfrj vs cxbnftv gjpjhysv yt – f crjhtt cdzpfyj c bcrhtyytq ghbdthétyyjcnmñ r ghtlghbybvfnm ybrfrbö ecbkbq, xnjås gjghjåj- ghjphfxyjcnb jhufyjd ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz dfnm bpåtéfnm åtlyjcnb... Xtkjdtrf, rjnjhsq b uhfélfycrbv ghfdfv. cjdthityj yt bynthtcetncz ujcelfhcndjv, vs cxb- Rjywtgwbz jnrhsnjuj jåotcndf dgthdst djikf nftv yt cnjkmrj åtpjgfcysv, crjkmrj åtcgjktp- d cjdhtvtyysq gjkbnbxtcrbq ktrcbrjy gjckt geåkb- ysv; b öjnz kbim ytvyjubt cgjcjåys gjkjébnm rfwbb jlyjq bp cfvsö dkbzntkmysö rybu 20 dtrf. D yfxfkj rjyrhtnyjq gjkbnbrt, vs dct dgjkyt cdjtv ägjöfkmyjv nhelt, bplfyyjv d 1945 ujle gjl vjétv dsyjcbnm j ytq ceéltybz. Vs yt hfc- yfpdfybtv ≤Jnrhsnjt jåotcndj b tuj dhfub≥, Rfhk cvfnhbdftv lbcreccbñ rfr ghtgzncndbt yf genb Gjggth ghtlcrfpsdfk rhfö rjvveybpvf, hfpjåkfxfz ghbyznbz gjkbnbxtcrbö vth, f crjhtt rfr ytjå- bpüzys gjkbnbxtcrbö cbcntv, cjplfyysö d cjwbfkmyjv öjlbvsq ghtldfhbntkmysq ifu r njve, xnjås rjyntrcnt. Fdnjh rybub jncnfbdfk cfvst ibhjrbt djp- ltqcndjdfnm hfpevyj...≥ vjéyst cdjåjls, jlyfrj ghtljcnthtufz ghb änjv, xnj: ≤Vs ljkéys nfrét cjplfdfnm b cjwbfkmyst by- D yfcnjzott dhtvz vjltkm jnrhsnjuj jåotcndf cnbnens, htfkbpetvst vjomñ ujcelfhcndf lkz pfobns cnfkrbdftncz c yjdsvb dspjdfvb. Jlybv bp yfbåjktt ärjyjvbxtcrb ckfåsö...≥. jgfcysö dspjdjd zdkztncz rjhhegwbz. Rfr yf Åfkrfyfö, Jlyfrj bcnjhbñ jnrhsnsö jåotcnd vjéyj ghjckt- nfr b d åsditv Cjdtncrjv Cjñpt uhfélfyt b bpåhfy- lbnm yfvyjuj hfymit, jåhfnzcm rj dhtvtyfv Lhtdytq yst herjdjlbntkb dtlen lfdyññ åjhmåe ghjnbd njuj, xnj Uhtwbb. Gthbrk, ktutylfhysq herjdjlbntkm Faby c Dctvbhysq åfyr öfhfrnthbpetn rfr zdktybt ≤pfödfnf 462 gj 429 ujls lj yjdjq ähs, bcöjlbk bp ytrjq gth- ujcelfhcndf≥. Änj ghjbcöjlbn, rjulf jhufybpjdfyyst cgtrnbds jåotcndf, rjnjhfz yt enhfnbkf cdjtuj pyfxt- ghtcnegyst uheggs b jkbufhöb ghjcfxbdfñncz d cathe ybz b d ctujlyziytv vbht: ujcelfhcndtyysö ltk bkb rjulf rjhhevgbhjdfyyst ujce- lfhcndtyyst ckeéfobt gjkmpeñncz cdjbv gjkjétybtv ≤Yfif gjkbnbxtcrfz cbcntvf yt rjyrehb- c ntv, xnjås abyfycbhjdfnm dsujlyst ltkjdst yfxbyf- hetn c bycnbnenfvb, rjnjhst cjöhfyzñn cbke ybz. Ljkujchjxyst gjcktlcndbz nfrjuj zdktybz – ghj- dj dctö lheubö cnhfyfö. Vs yt rjgbhetv yfibö cnj jgecnjibntkmys. Jlyfrj bö vjéyj bpåtéfnm. cjctltq, f gsnftvcz ckeébnm ghbvthjv. Yfif D gjcktlybt ujls vyjujxbcktyyst ytghfdbntkm- flvbybcnhfwbz ltqcndetn d bynthtcfö vyjubö cndtyyst jhufybpfwbb ghjdjlbkb rfvgfybb, wtkm dvtcnj njuj, xnjås ltqcndjdfnm d bynthtcfö rjnjhsö – gjvjxm cnhfyfv htfkbpjdfnm cgjcjås ytvyjubö: djn gjxtve tt bvtyeñn ltvjrhfnbtq. öjhjituj eghfdktybz. Jlyjq bp yfbåjktt pfvtnysö Pfrjys jåtcgtxbdfñn hfdyeñ pfobne lkz dctö d nfrbö gjgsnjr zdkztncz cjplfybt bycnbnenf ≤Jnrhs- jlbyfrjdjq cntgtyb d bö xfcnysö cgjhfö, yj vs yt njt jåotcndj≥. Djpukfdkztn tuj Léjhlé Cjhjc – bp- buyjhbhetv b cnhtvktybt r cjdthitycnde. Rjulf dtcnysq abkfynhjg, hjlbdibqcz d Dtyuhbb. Lheubvb uhfélfyby jnkbxftncz yf rfrjv-kbåj gjghbot, ljcnjqysvb egjvbyfybz jhufybpfwbzvb nfrjuj nbgf, tuj ghbpsdfñn ckeébnm ujcelfhcnde, jnlfdfz pfybvfñobvbcz cjplfybtv jnrhsnjuj jåotcndf, zdkz- tve ghtlgjxntybt gthtl lheubvb yt d gjhzlrt ghb- ñncz ≤Nhfycgthtycb Bynthyäiyk≥, ≤Htgjhnths åtp dbktubb, f rfr djpyfuhféltybt pf tuj pfckeue; b uhfybw≥, ≤Bynthymñc≥ b ≤Fhnbrkm 19≥. åtlyjcnm änjve yt ghtgzncndetn. D ytlfdytv ljrkflt Dctvbhyjuj åfyrf ltkftncz Cdjåjlf, rjnjhjq vs gjkmpetvcz, hfcghjcnhf- dsdjl j njv, xnj ghfdbntkmcndf, öfhfrnthbpeñobtcz yztncz nfrét yf jåsltyyeñ ébpym; vs yt jnyj- åjkmitq ghjphfxyjcnmñ, gj cenb ltkf, eghfdkzñn cbvcz lheu r lheue c gjljphtybtv, b vs yt ljcfé- ≤kexit≥1. Dcz nhelyjcnm pfrkñxftncz d njv, rfr htf- lftv yfitve cjctle jceéltybzvb, tckb jy htiftn kbpjdfnm änj étkfybt. 6 GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM
CNHJBNTKMCNDJ YJDJUJ JÅOTCNDF Ytgjlregyjcnm – Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt yt ljkéys cnfdbnm ctåz d gjkjétybt, rjulf jyb Ufhfynbhjdfyysq ljcneg r byajhvfwbb ghtlcnfdkz- åthen yf ctåz abyfycjdst bkb byst jåzpfntkm- tn cjåjq rkñxtdjq äktvtyn d cnhjbntkmcndt ecgtiyjuj cndf gthtl dytiybvb kbwfvb b jhufybpfwbzvb, jnrhsnjuj jåotcndf. Cdjåjlf ckjdf b cdjåjlf cjåhf- rjnjhst vjuen gjdkbznm yf bcgjkytybt bvb bö ybq nfrét buhfñn dféyeñ hjkm. Uhfélfyt ljkéys jabwbfkmysö jåzpfyyjcntq. evtnm jåceélfnm djghjcs ctujlyziytuj lyz, åhjcfnm Jåütrnbdyjcnm – D dsgjkytybb ujcelfhcndty- dspjd chtlcndfv vfccjdjq byajhvfwbb b ghfdbntkmcn- ysö aeyrwbq, drkñxfz ghjbpdjlcndj yfpyfxtybq dfv b, rjulf jyb cxbnfñn änj wtktcjjåhfpysv, dsqnb yf ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnb, ghbceéltybt yf ekbws b pfzdbnm cdjq ghjntcn gjchtlcndjv vbhysö rjynhfrnjd bkb ghtlcnfdktybt kbw r yfuhflfv ltvjycnhfwbq. D cdjñ jxthtlm, nt, rjve jåotcndj lj- bkb åkfufv, jåkflfntkb ujcelfhcndtyysvb dthztn b rnj jåktxty dkfcnmñ, ljkéys ghbckeibdfnmcz ljkéyjcnzvb ljkéys ltkfnm cdjq dsåjh yf r éfkjåfv uhfélfy. Gj ghtlkfuftvjve pfrjyjlfntkm- jcyjdt htfkmysö ljcnjbycnd. cnde cktletn rjycekmnbhjdfnmcz c bpåbhfntkzvb. Pf Jnxtnyjcnm – Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt bcrkñxtybtv rhfqybö jåcnjzntkmcnd, pfrjyjlfntkmyjt gjljnxtnys pf cdjb htitybz b ltqcndbz gthtl cjåhfybt ljkéyj hfåjnfnm gentv ghjdtltybz jnrhsnsö jåotcndjv b ljkéys cjukfifnmcz yf kñåeñ pfctlfybq, f ckeifybz d rjvbntnfö ljkéys åsnm jnrhs- bycgtrwbñ, rjnjhfz cjjndtncndetn pfybvftvjq nsvb lkz dctö. bvb ljkéyjcnb. Änb ghjwtccs ljkéys ghjöjlbnm ghb gjllthért Jnrhsnjcnm – Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt ébdj htfubheñobö b ytpfdbcbvsö chtlcnd vfccjdjq ljkéys ghjzdkznm vfrcbvfkmyeñ jnrhsnjcnm byajhvfwbb, ujnjdsö, étkfñobö b cgjcjåysö dsyeé- jnyjcbntkmyj dctö htitybq bkb ltqcndbq, rjnj- lfnm ntö, rnj ckeébn jåotcnde, ghblthébdfnmcz cnfy- hst jyb ghtlghbybvfñn. Jyb ljkéys ghbdjlbnm lfhnjd jnrhsnjuj jåotcndf. Ghfdbntkmcndj ljkéyj jåjcyjdfybz lkz bö htitybq b juhfybxbdfnm ghbyznm ktubnbvyjcnm chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb byajhvfwbñ njkmrj njulf, rjulf änjuj nht- d jcgfhbdfybb tuj gjkbnbrb b ghbybvfnm gjllthére åeñn åjktt ibhjrbt jåotcndtyyst bynthtcs. jåotcndf d jnyjitybb nfrbö rhbnbxtcrbö dscrfpsdf- Xtcnyjcnm – Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt jåz- ybq. Gjkbnbrb ljkéys åsnm gjkyjcnmñ ljcnegysvb lkz pfys jåüzdkznm kñåst xfcnyst bynthtcs, jnyj- chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb. D nfrjv jåotcndt czobtcz r bö ujcelfhcndtyysv jåzpfyyjcnzv, chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb ghbybvfñn yf ctåz b ghtlghbybvfnm ifub lkz hfphtitybz kñåsö jndtncndtyyjcnm gj abkmnhfwbb byajhvfwbb yf cghf- djpybrfñobö rjyakbrnjd nfrbv jåhfpjv, xnjås dtlkbdjq b jåütrnbdyjq jcyjdt c ntv, xnjås gjnhtåb- jncnfbdfnm jåotcndtyyst bynthtcs. ntkb yjdjcntq åskb öjhjij byajhvbhjdfys. Herjdjlcndj – Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt Wtkm nfrjuj ljcnegf r byajhvfwbb zcyf: bvtnm ufhfy- ljkéys cjltqcndjdfnm hfpdbnbñ b gjllthéf- nbb jn rjhhegwbb. Gjkbnbxtcrbt kblths, rjnjhst jrfps- ybñ änbö ghbywbgjd gjchtlcndjv herjdjlcndf b dfñncz gjl ghbcnfkmysv, htuekzhysv yfåkñltybtv cj ghbvthf. cnjhjys jåotcndf, åjktt crkjyys ltqcndjdfnm xtcnyj, Rjltrcs gjdtltybz – lkz vbybcnhjd, pfrjyj- änbxtcrb b d bynthtcfö jåotcndf – b vtytt crkjyys ds- lfntktq, xbyjdybrjd ujcelfhcndtyyjq ckeéås b lfdfnm cdjq cjåcndtyysq bynthtc pf jåotcndtyysq. ckeéås vtéleyfhjlysö jnyjitybq, celtåyjq D gjgsnrt gjåeélfnm ckeu jåotcndf cktljdfnm nfrbv dkfcnb b vtcnysö jhufyjd eghfdktybz3 – vjuen cnfylfhnfv Cjtlbytyyjt Rjhjktdcndj d 1994 ujle ddt- gjvjxm cnhfyfv bcgjkmpjdfnm änb ghbywbgs. kj d ltqcndbt hfpdthyensq rjltrc gjdtltybz lkz ntö, Gjljåysv ét jåhfpjv öfhnbb uhfélfy gjåeé- rnj ckeébn jåotcnde. Hfphfåjnfyyst gjl herjdjcndjv lfñn ghfdbntkmcndtyyst exhtéltybz jåtcgtxb- kjhlf Yjkfyf ≤Ctvm ghbywbgjd jåotcndtyyjq ébpyb≥2 dfnm bpdtcnyst ehjdyb eckeu uhfélfyfv b bynt- vjuen bcgjkmpjdfnmcz d eybdthcfkmyjv gkfyt ytpfdbcb- htcjdfnmcz öfhfrnthjv éfkjå, tckb änb ehjdyb vj jn hfpkbxbq gjkbnbxtcrjuj, bcnjhbxtcrjuj b rekmneh- eckeu yt jåtcgtxbdfñncz. yjuj öfhfrnthf: Ujcelfhcndtyyst yfpyfxtybz ljkéys ghjbpdjlbnm- Cfvjjndthétyyjcnm – Nt, rnj ckeébn jåot- cz jnrhsnj b jgbhfnmcz yf htfkmyst ljcnjbycndf4. cnde yf dsåjhysö ljkéyjcnzö, ljkéys ghbyb- Nfrét b ujcelfhcndtyyst jhufybpfwbb b bö cjdtns vfnm htitybz njkmrj c extnjv bynthtcf dctuj ljkéys cjåkñlfnm dscjrbt cnfylfhns yflktéfotuj jåotcndf, jyb yt ljkéys änjuj ltkfnm lkz gjdtltybz, drkñxfñobt åtcghbcnhfcnyjcnm, ytgjlreg- njuj, xnjås pfgjkexbnm abyfycjdst bkb byst yjcnm b jåütrnbdyjcnm d jnyjitybb eghfdktybz bvb vfnthbfkmyst åkfuf lkz cfvbö ctåz, cdjbö ctvtq jåotcndtyysö ajyljd. Jyb åelen cnhtvbnmcz jrfpfnm bkb cdjbö lheptq. åjkmit eckeu, jåtcgtxbdfz gjkjétybt, rjulf änb ecke- GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM 7
ub gjcnfdkzñncz cfvsv äaatrnbdysv b ärjyjvbxysv d ltvjrhfnbb zdkztncz cdjåjlf ghtccs. Rjulf jåhfpjv bp åñlétnf ghb ytpfdbcbvjq jwtyrt bö ht- ujkjc jlyjuj veéxbys bkb jlyjq étyobys pekmnfnjd nfv, ult änj wtktcjjåhfpyj. Jyb ljkéys gjlfdkztncz, djpybrftn jgfcyjcnm njuj, xnj åsnm gjljnxtnys pfrjyjlfntkmyjq dkfcnb b ibhjrbv dct ujkjcf åelen dsyeéltys pfvjkxfnm. Rjulf ckjzv jåotcndf c njxrb phtybz bö ltzntkmyjcnb, ab- crhsdftncz cenm, lfét vfkfz njkbrf bcnbys, yfycjdjuj eghfdktybz b cntgtyb, d rjnjhjq gjcnfdkty- vjétn hjlbnmcz juhjvyfz kjém≥. 5 yst wtkb ljcnbuyens. . Ghfdbntkmcndtyyst gjlhzls ljkéys jghtltkznm- cz xthtp jnrhsnsq ghjwtcc geåkbrfwbb ntylthjd LJCNEG R BYAJHVFWBB c ntv, xnjås uhfélfyt bvtkb gjkyeñ byajhvfwbñ j rjvvthxtcrbö cdzpzö jhufyjd eghfdktybz. Änj Xtv åjkmit byajhvfwbb hfcghjcnhfyztncz geå- gjpdjkztn cjrhfofnm vfcinfås hfcghjcnhfytybz kbxyj b xtv åjkmit njxyjcnm änjq byajhvfwbb, ntv ghjntrwbjybpvf b gjkbnbxtcrjuj gfnhjyféf, abyfy- åjkmit djpvjéyjcntq lkz djpybryjdtybz ghjphfxysö cbhetvjuj pf cxtn jåotcndf. Rjynhjkmysq abyfycj- b ltqcndbntkmyj gjljnxtnysö jhufyjd eghfdktybz. Åtp dsq jhufy ljkéty d öjlt jnrhsnsö ckeifybq cnfdbnm nfrjuj ljcnegf edthtyyjcnm d ujcelfhcndtyysö bycnb- pfrjyjlfntkmyeñ dkfcnm d bpdtcnyjcnm j htpekmnfnfö, nenfö åeltn gjcnfdktyf gjl euhjpe. ljcnbuyensö ghfdbntkmcndjv d änbö jåkfcnzö, b nfrjuj Jlyfrj lfét d ntö ckexfzö, rjulf jåotcndj ghb- hjlf jnxtn ljkéty geåkbrjdfnmcz ytpfvtlkbntkmyj. pyftn dféyjcnm cdjåjls byajhvfwbb, åtp ñhblbxtc- Uhfélfyby, e rjnjhjuj tcnm ghtntypbb, ljkéty bvtnm rjq pfobns ghfdf yf byajhvfwbñ uhfélfyt xfcnj ljcneg r jvåelcvtye, ljrkfls rjnjhjuj ljkéys geåkb- jrfpsdfñncz åhjityysvb yf vbkjcnm ujcelfhcndty- rjdfnmcz jnrhsnj b rjnjhsq cnhtvbncz ufhfynbhjdfnm ysö xbyjdybrjd b gjkbnbrjd, rjnjhst vjuen bcgsnsdfnm cdjtdhtvtyyjt ghbyznbt rfrbö-kbåj vth gj bcghfdkt- ytétkfybt hfccnfnmcz c rfrjq-kbåj jghtltktyyjq by- ybñ gjkjétybz. ajhvfwbtq. Xnjås bcghfdbnm nfrjuj hjlf ghfrnbre, Dj dct åjkmitq cntgtyb, xnjås erhtgkznm yfwbj- Cjdtn Tdhjgs ndthlj dscrfpfkcz d gjkmpe ajhvfkm- yfkmyeñ åtpjgfcyjcnm gthtl djphfcnfñotq euhjpjq yjq ufhfynbb: nthhjhbpvf, dj dctv ltvjrhfnbxtcrjv vbht dsldbuf- tncz fhuevtyn j njv, xnj nfrfz cdjåjlf ckjdf b cj- ≤Ujcelfhcndf-xktys ljkéys ufhfynbhjdfnm åhfybq, f nfrét ghfdj yf byajhvbhjdfybt jåotcndf ghfdj rféljuj xtkjdtrf yf ljcneg, yf jcyjdfybb ljkéys åsnm juhfybxtys. Öjnz ytkmpz jnhbwfnm htfkm- ghjcmås, r jabwbfkmysv ljrevtynfv, yföjlz- yjcnm ceotcndeñotq euhjps, d ltqcndbntkmyjcnb ét obvcz d hfcgjhzétybb ujcelfhcndtyysö dkfcntq. änjn fhuevtyn cgjcjåcndetn wtkb, rjnjheñ cnfdzn Änjn ghbywbg ljkéty ghbvtyznmcz åtp lbcrhb- ctåt nthhjhbcns: eybxnjétybt uhfélfycrjuj jåotcn- vbyfwbb yf kñåsö jcyjdfybzö, drkñxfz yfwbj- df. Ytjåöjlbvj ljcnbxm hfdyjdtcbz. yfkmyjt ghjbcöjéltybt. 6 Rjhhegwbz, gjljåyj nthhjhbpve, gbnftncz pf Cktljdfntkmyj, hfpevysq pfrjy j cdjåjlt cxtn ytljcnfnrf yfltéyjq byajhvfwbb. Kfehtfn Yj- byajhvfwbb vjétn hfccvfnhbdfnmcz rfr jåtc- åtktdcrjq ghtvbb 1987 ujlf Jcrfh Fhbfc Cfyxtc gtxbdfñobq aeylfvtyn lkz ecnjqxbdjq ltvjrhf- pfvtnbk: nbb≥.
≤Vs yt ljkéys jnxfbdfnmcz bp-pf ytcgjcjå- yjcnb jcnfyjdbnm hfrjdeñ jgeöjkm rjhhegwbb. PFRJYJLFNTKMCNDJ J Öjnz vs vyjuj ujdjhbv j ukjåfkbpfwbb rjhheg- LJCNEGT R BYAJHVFWBB wbb, vs nfrét ljkéys ghbdtncndjdfnm ukj- åfkmysq ghbkbd jåotcndtyysö nhtåjdfybq öjhj- Cnfnmz 19 Dctjåotq ltrkfhfwbb ghfd xtkjdtrf ituj eghfdktybz. Ctujlyz yfwbjyfkmyst kblths jåtcgtxbdftn yfxfkmyeñ njxre lkz änjuj ghjwtccf, yfxbyfñn ghbybvfnm endthéltybt j njv, xnj jlyfrj caths tt ghbvtytybz juhfybxtys7. Cnfnmz rjhhegwbñ yflj jåceélfnm yf dyenhtyytq b vté- crjhtt yfwtktyf yf juhfybxtybt ghfdbntkmcndtyyjq leyfhjlyjq fhtyt. wtypehs, ytétkb yf hfpdbnbt ghjphfxyjcnb jhufyjd Jlyfrj, yfibv cfvsv dféysv jheébtv d ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz 8. Nfrbv jåhfpjv, pflf- åjhmåt c rjhhegwbtq åeltn hfcneott xbckj ltvjr- xf htajhvfnjhf cjcnjbn d njv, xnjås hfpdbnm gjkjét- hfnbq b, cktljdfntkmyj, cdjåjlyjq ghtccs dj dctv ybz Cnfnmb 19. vbht. Åtp cdjåjls pflfdfnm djghjcs bkb ghjbpdj- Vjéyj yfxfnm c ghtlgjkjétybz j njv, xnj dcz lbnm gthtvtys, kñlb yt bvtñn gjkyjvjxbq – f, byajhvfwbz ghbyflktébn jåotcnde. B tckb ytn bv- crjhtt, gjgflfñn d ytreñ cbcntve gjdthöyjcnyjq gthfnbdysö ghbxby, gj rjnjhsv äne byajhvfwbñ yt ltvjrhfnbb. Jlyjq bp yfbåjktt dféysö cdjåjl cktletn ghtljcnfdkznm jåotcnde, byajhvfwbz cjlth- 8 GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM
ébncz gjl jgtrjq ghfdbntkmcndf c wtkmñ tt bcgjkmpj- Cnfnmz 104. Rfélsq bvttn ghfdj jåhfofnmcz dfybz d bynthtcfö jåotcndf 9. c pfghjcfvb r ujcelfhcnde b bycnbnenfv vtcn- Gjlöjl, bpåhfyysq nfrbvb cnhfyfvb, rfr Åhfpb- ysö jhufyjd eghfdktybz b gjkexfnm jndtn gj kbz b Yjdfz Ptkfylbz, pfrkñxfkcz d cjplfybb ñhb- ceotcnde. lbxtcrjuj nhtåjdfybz j njv, xnj dcz jabwbfkmyfz Cnfnmz 115. Ujcelfhcndj pfoboftn ghfdj byajhvfwbz ljkéyf ghtljcnfdkznmcz njve, rnj tt kñåjuj xtkjdtrf ébnm d gjlöjlzotq chtlt gentv botn, tckb ytn fltrdfnyjq ghbxbys yt jåyfhjljdfnm ghtlcnfdktybz byajhvfwbb jnyjcbntkmyj eckj- äne byajhvfwbñ10. Tckb jnghfdyfz njxrf ujdjhbn dbq jrheéfñotq chtls b gentv cjltqcndbz cjöhf- j njv, xnj byajhvfwbz ghbyflktébn ujcelfhcnde b ytybñ b ekexitybñ jrheéfñotq chtls. ljkéyf bcgjkmpjdfnmcz d bynthtcfö ghfdbntkmcndf, njulf kñåst djpybrfñobt bp änjuj ghfdf åelen bvtnm Gjljåysv ét jåhfpjv d kfndbqcrjv Pfrjyt 1998 ytåjkmieñ wtyyjcnm d hfpdbnbb ltvjrhfnbxtcrjq cht- ujlf j cdjåjlt byajhvfwbb ufhfynbhetncz ljcneg ls bkb ghtybq cj pyfybtv cenb ghjåktvs. D Hfpltkt jåotcndf rj dctq byajhvfwbb d ≤kñåjq ntöybxtcrb 5 Pfrjyf Yjdjq Ptkfylbb jå byajhvfwbb 1982 ujlf ljcnegyjq ajhvt≥, tckb änj yt juhfybxtyj rjyrhtnyj ghtlecvfnhbdftncz: gj pfrjye. Jhufybpfwbb ljkéys jndtxfnm yf pfghjcs gj gjkextybñ byajhvfwbb yt gjplytt 15 lytq. Byajh- 5. Ghbywbg ljcnegyjcnb – Djghjc j ghtlj- vfwbz vjétn åsnm juhfybxtyf njkmrj d cjjndtncndbb cnfdktybb kñåjq jabwbfkmyjq byajhvfwbb... pf c pfrjyjv; tckb byajhvfwbz ghtlyfpyfxtyf kbim lkz bcrkñxtybtv ckexftd, rjulf änj ytldecvscktyyj dyenhtyytuj gjkmpjdfybz exhtéltybz; tckb htxm bltn nhtåetncz gj yfcnjzotve pfrjye, htiftncz d j ghjatccbjyfkmyjq nfqyt, yt cdzpfyyjq c ujcelfhcn- cjjndtncndbb c ghbywbgjv j njv, xnj byajhvfwbz dtyysvb pfregrfvb bkb byajhvfwbtq j xfcnyjq ébpyb ghtljcnfdkztncz pf bcrkñxtybtv ckexftd, rjulf kbwf; bkb tckb byajhvfwbz rfcftncz ghjwtleh jwty- tcnm jghfdlfyyst jcyjdfybz yt hfpukfifnm tt11. rb b cthnbabrfwbb. C pfghjcfvb vjéyj jåhfofnmcz dyenhb cnhfys – r D kñåjv jnrhsnjv b ltvjrhfnbxtcrjv jåotcndt åjktt dscjrjq ghfdbntkmcndtyyjq bycnfywbb bkb ét ytn jcyjdfybq lkz njuj, xnjås lthéfnm ujcelfhcn- ytgjchtlcndtyyj d cel. Yfghbvth, d 1999 ujle kfndbq- dtyyst ljöjls d nfqyt jn cdjbö uhfélfy. Gjxtve d crbq Rjycnbnewbjyysq cel gjcnfyjdbk, xnj yjhvfnbd, ltvjrhfnbxtcrjv jåotcndt dytåñlétnyst ajyls bplfyysq Rfåbytnjv vbybcnhjd b juhfybxbdfñobq ljkéys jcnfdfnmcz pf hfvrfvb jabwbfkmyjuj extnf b ljcneg r åñlétnyjq byajhvfwbb, zdkztncz ytltqcndb- jnxtnyjcnb ghfdbntkmcndf? D bynthtcfö ghjphfxyjcnb ntkmysv, båj yfheiftn nhtåjdfybz Pfrjyf j cdjåjlt b jnxtnyjcnb ljöjls ujcelfhcndf ljkéys åsnm gjkyj- byajhvfwbb. cnmñ jnhfétys d tuj jabwbfkmyjv åñlétnt. Åñlétn Nfrbt ét eckjdbz ghtjåkflfñn d Åjkufhbb, ult d ljkéty åsnm jåütrnjv felbnf cj cnjhjys ytpfdbcbvj- Cnfnmt 41 åjkufhcrjq Rjycnbnewbb 1991 ujlf ujdjhbncz: uj abyfycjdjuj rjynhjkmyjuj jhufyf, b dct dsdjls gjlktéfn hfpukfitybñ. Ceotcndetn nfrét hfcneobq (1) Rfélsq bvttn ghfdj bcrfnm, gjkexfnm ukjåfkmysq rjyctycec, rjnjhsq ghbpyftn ghfdj uhfé- b hfcghjcnhfyznm byajhvfwbñ. Änj ghfdj yt lfy pyfnm, crjkmrj gjkexfñn bö ghfdbntkmcndf d rfxt- bcgjkmpetncz dj dhtl ghfdfv b htgenfwbb lheubö cndt gkfns pf ärcgkefnfwbñ ghbhjlysö htcehcjd. D bkb dj dhtl yfwbjyfkmyjq åtpjgfcyjcnb, jåotcn- änjv jnyjitybb cltkrb c vyjujyfwbjyfkmysvb rjhgj- dtyyjve gjhzlre, jåotcndtyyjve pljhjdmñ b hfwbzvb yt ljkéys lthéfnmcz d ctrhtnt. vjhfkb. (2) Uhfélfyt bvtñn ghfdj gjkexfnm byajh- vfwbñ jn ujcelfhcndtyysö jhufyjd b futyncnd YTRJNJHST GHBVTHS BP WTYNHFKMYJQ gj kñåjve djghjce, ghtlcnfdkzñotve lkz ybö B DJCNJXYJQ TDHJGS pfrjyysq bynthtc, tckb änj yt ujcelfhcndtyyfz nfqyf bkb rfrfz-kbåj byfz nfqyf, rjnjhfz jght- Chtlb lheubö cnhfy htubjyf JÅCT Kfndbz bvttn ltktyf pfrjyjv b yt pfnhfubdftn ghfdf lheubö. Rjycnbnewbñ, rjnjhfz rjyrhtnyj ghtlecvfnhbdftn lj- cneg r byajhvfwbb. Rjycnbnewbz ukfcbn: D 1996 ujle Rjycnbnewbjyysq cel Åjkufhbb gjcnf- yjdbk, xnj öjnz Rjycnbnewbz yfltkztn kñåjuj xtkjdt- Cnfnmz 100. Rfélsq bvttn ghfdj yf cdjåjle rf ghfdjv yf byajhvfwbñ, nhtåetncz ljgjkybntkmyjt ckjdf, xnj drkñxftn ghfdj cdjåjlyj gjkexfnm, pfrjyjlfntkmcndj c wtkmñ jghtltktybz eckjdbq, ghb öhfybnm b hfcghjcnhfyznm byajhvfwbñ b bpkf- rjnjhsö erfpfyyfz ghthjufnbdf åeltn juhfybxtyf. ufnm cdjb dpukzls. Wtypehf pfghtoftncz. Gjckt njuj, rfr wtksq hzl celjd ybpitq bycnfywbb jndthu ghjcmås uhfélfy b ytghfdbntkmcndtyysö jhuf- GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM 9
ybpfwbq (YGJ) j gjkextybb byajhvfwbb, d 2000 ujle byajhvfwbb jåzpfys jåtcgtxbdfnm jåotcndty- åsk ghbyzn Pfrjy j ljcnegt r ujcelfhcndtyyjq byajh- yjcnm ljcnjdthyjq byajhvfwbtq. vfwbb. Jy gjpdjkztn kñåjve kbwe b ñhblbxtcrjve kb- we nhtåjdfnm ljcnegf r kñåjq byajhvfwbb, rjnjheñ D ljgjkytybt r änjve Cnfnmz 37 ghtlecvfnhbdftn bvtñn ujcelfhcndtyyst bycnbnens. ghfdj yf byajhvfwbñ gj jrheéfñotq chtlt, plhfdj- Pfrjy ≤J pfobnt lfyysö kbxyjuj öfhfrnthf≥, rj- jöhfytybñ b gjnhtåbntkmcrbv eckeufv: njhsq dcnegbk d cbke d zydfht 2002 ujlf, lftn kñlzv ghfdj ljcnegf b djpvjéyjcnm bcghfdktybz byajhvf- (2) Ujcelfhcndj ufhfynbhetn rféljve uhfé- wbb j ybö, rjnjhfz öhfybncz rfr ujcelfhcndtyysvb, lfybye ghfdj cdjåjlyjuj ljcnegf r ljcnjdthyjq nfr b xfcnysvb jhufybpfwbzvb. D 2002 ujle åskf cj- byajhvfwbb jnyjcbntkmyj cjcnjzybz ghbhjlyjq plfyf rjvbccbz gj pfobnt lfyysö c ntv, xnjås jceot- chtls, eckjdbq ébpyb b hfåjns, b rfxtcndf ghj- cndkznm yflpjh pf htfkbpfwbtq änjuj pfrjyf. D 2002 ljdjkmcndtyysö njdfhjd b åsnjdjq ntöybrb. ujle åsk ghtlcnfdkty pfrjyjghjtrn j yfwbjyfkmysö fhöbdfö. D yfcnjzott dhtvz åjkufhs yt bvtñn ghfdf Gj Pfrjye ≤J ljcnegt r byajhvfwbb≥, dcnegbdit- fgtkkzwbb, tckb ytn ljcnegf r änbv pfgbczv. ve d cbke d fduecnt 2000 ujlf, uhfélfyt b htpbltyns Gjljåyj lheubv cnhfyfv htubjyf Åjkufhbz d fg- Vjkljds vjuen nhtåjdfnm byajhvfwbñ e ujcelfhcn- htkt 2002 ujlf ghbyzkf Pfrjy ≤J pfobnt ctrhtnyjq dtyysö exhtéltybq, abyfycbhetvsö ujcelfhcndjv jh- byajhvfwbb≥ d hfvrfö cdjtq gjgsnrb ghbcjtlbybnm- ufybpfwbq, ñhblbxtcrbö kbw, b kbw, ghtljcnfdkzñobö cz r Jhufybpfwbb Ctdthjfnkfynbxtcrjuj ljujdjhf ujcelfhcndtyyst eckeub b bvtñobö ljcneg r jabwb- (YFNJ). Gj änjve pfrjyjghjtrne cjplfdfkfcm Rj- fkmyjq byajhvfwbb. Exhtéltybz ljkéys lfdfnm jndtn vbccbz gj ctrhtnyjq byajhvfwbb, xktys rjnjhjq yf- d chjrb yt gjplytt 15 hfåjxbö lytq. pyfxfkbcm ghtvmth-vbybcnhjv, b åskb hfphfåjnfys Vjuen bcgjkmpjdfnmcz juhfybxtybz lkz pfobns xtnsht ehjdyz pfobns ctrhtnyjq byajhvfwbb. Pfrjy cktleñobö nbgjd byajhvfwbb: ujcelfhcndtyyst nfq- ghtlecvfnhbdftn jxtym ibhjrbq lbfgfpjy rkfccb- ys, cdzpfyyst c djtyyjq, ärjyjvbxtcrjq, ntöybrj-yf- abrfwbb. Njn, rnj egjkyjvjxty gjlgbcfnm ljrevtyn, exyjq ltzntkmyjcnmñ, dytiytq gjkbnbrjq, hfpdtlrjq, vjétn nfrét ghbcdjbnm tve uhba ctrhtnyjcnb. Yt rjynhhfpdtlrjq, hfccktljdfntkmcrjq ltzntkmyjcnmñ, ceotcndetn rfrbö-kbåj rhbnthbtd ukfdtycndeñotuj tckb geåkbrfwbz cgjcjåyf gjcnfdbnm gjl euhjpe jåotcndtyyjuj bynthtcf, rjnjhst vjuen jnvtybnm cjåkñltybt ujcelfhcndtyyjq nfqys; ltkjdfz byajh- htitybt j ghbcdjtybb ljrevtyne uhbaf ctrhtnyjcnb. vfwbz, ghtlcnfdktyyfz ujcelfhcndtyysv bycnbnenjv Rjhjnrjt ≤Herjdjlcndj uhfélfybyf≥, jgeåkbrjdfy- ghb eckjdbb tt rjyabltywbfkmyjcnb; gthcjyfkmyst yjt d htébvt htfkmyjuj dhtvtyb, jåüzcyztn, rfr lfyyst, jåyfhjljdfybt rjnjhsö vjétn hfccvfnhb- hfåjnftn åjkufhcrjt pfrjyjlfntkmcndj12. dfnmcz d rfxtcndt yfheitybz ytghbrjcyjdtyyjcnb Cjukfcyj jnltkmyjve pfrjye, Frne jå flvbybcnhf- xfcnysq ébpyb; byajhvfwbz, jnyjczofzcz r hfccktlj- wbb Åjkufhcrbq cjdtn vbybcnhjd jåzpfy geåkbrjdfnm ht- dfntkmcrjq ltzntkmyjcnb cjjndtncndeñobö jhufyjd; b tcnh flvbybcnhfnbdysö cnherneh b ≤dctö yjhvfnbdysö, byajhvfwbz, rjnjhfz ghtlcnfdkztn rjytxyst bkb ghj- bylbdblefkmysö b jåobö flvbybcnhfnbdysö frnjd≥. Rj- vtéenjxyst htpekmnfns yfexysö b ntöybxtcrbö bcckt- gbz httcnhf ljkéyf åsnm ghtlcnfdktyf b d Bynthytnt. ljdfybq. Gjcnfdobrb byajhvfwbb ljkéys ljrfpfnm, Nhtnmbv ghbvthjv pfrjyjd j ljcnegt r byajhvf- xnj juhfybxtybt yfkfuftncz gj pfrjye b xnj eothå, wbb d htubjyt JÅCT zdkztncz Vjkljdf, ult Cnfnmz 34 yfytctyysq geåkbrfwbtq, gthtdtcbn jåotcndtyysq Rjycnbnewbb ghtlecvfnhbdftn, xnj: bynthtc, rjnjhsq dshféftncz jåyfhjljdfybtv by- ajhvfwbb. (1) Ljcneg r kñåjq byajhvfwbb, ghtlcnfdkzñ- D Vjkljdt jåhfotybz d cdzpb c jnrfpfvb, pf- otq jåotcndtyysq bynthtc, zdkztncz ghfdjv lthérfvb, cåjhfvb b yfytctyysv eothåjv vjuen rféljuj xtkjdtrf b gjänjve yt gjlktébn juhf- gjlfdfnmcz yfxfkmybre ltgfhnfvtynf, rjnjhsq öhfybn ybxtybñ. äne byajhvfwbñ, bkb åjktt dscjrjve jhufye. Jnyjcb- (2) Ujcelfhcndtyyst dkfcnb d ghtltkfö cdjtq ntkmyj jnrfpf d eljdktndjhtybb pfghjcjd vjéyj jåhf- rjvgtntywbb jåtcgtxbdfñn uhfélfyfv ljcneg ofnmcz yfghzveñ d cels. C fgtkkzwbzvb vjéyj nfrét r ghfdlbdjq byajhvfwbb rfr j ujcelfhcndtyysö jåhfofnmcz yfghzveñ d cels. Vjuen nfrét bvtnm ltkfö, nfr b gj djghjcfv, ghtlcnfdkzñobv kbx- vtcnj b jåhfotybz r jvåelcvtye. Flvbybcnhfnbdysq ysq bynthtc. rjltrc b eujkjdyst rjltrcs åskb gthtcvjnhtys d 2001 (3) Ghfdj ljcnegf r byajhvfwbb yt ljkéyj ujle c ntv, xnjås ghtlecvjnhtnm inhfas b yfrfpfybz yfyjcbnm eothåf vthfv gj pfobnt uhfélfy bkb pf yfheitybt Pfrjyf ≤J ljcnegt r byajhvfwbb≥. gj pfobnt yfwbjyfkmyjq åtpjgfcyjcnb. Atlthfwbz Åjcybb-Uthwtujdbys ghtlecvfnhbdftn (4) Ujcelfhcndj b xfcnyst chtlcndf vfccjdjq 4-q ghbvth. Pfrjy j cdjåjlt byajhvfwbb åsk ghbyzn 10 GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM
d jrnzåht 2000 ujlf d Åjcybb-Uthwtujdbyt b d Cthå- ybñ jcdtljvktyyjcnb jåotcndtyyjcnb b ujcelfhcn- crjq Htcgeåkbrt d vft 2001 ujlf. Pfrjy dcnegbk d cb- dtyysö xbyjdybrjd jnyjcbntkmyj nhtåjdfybq yjdjq ke d atdhfkt 2002 ujlf. jnrhsnjcnb. Yjdst pfrjys cktletn ghjldbufnm dgthtl Bybwbfnjhjv änjuj pfrjyf zdbkjcm Åñhj Dth- äythubxyj lkz njuj, xnjås jyb ghbdtkb r étkftvsv öjdyjuj ghtlcnfdbntkz gj Åjcybb-Uthwtujdbyt, htpekmnfnfv13. zdkzñottcz ukfdysv uhfélfycrbv futyncndjv gj ecnfyjdktybñ vbhf d cnhfyt, rjnjhjt gjcnfyjdbkj, xnj cktletn hfphfåjnfnm pfrjyjghjtrn j cdjåjlt by- JUHFYBXTYBZ ajhvfwbb. Dscjrjuj ehjdyz uheggf vtéleyfhjlysö b yfwbjyfkmysö ärcgthnjd gjlujnjdbkf ghjtrn pfrjyf d Rfr vs dbltkb yf jcyjdt htubjyfkmysö ghbvthjd, bñyt 2000 ujlf, jgbhfdibqcz yf kexibt ghfrnbxtcrbt kñåjq pfrjy j cdjåjlt byajhvfwbb cjghjdjélftncz jåhfpws dj dctv vbht. ytrjnjhsvb juhfybxtybzvb. Rhegyjq ghjåktvjq zdkz- Pfrjy ghbvtyztncz r byajhvfwbb d kñåjq ajhvt, tncz jghtltktybt njuj, rfrbt rhbnthbb ljkéys ecnf- öhfybvjq kñåsv ujcelfhcndtyysv jhufyjv, drkñxfz yfdkbdfnmcz lkz änbö ghtltkjd. Ytbpåtéyj bcrkñxt- ñhblbxtcrbt kbwf, dsgjkyzñobt ujcelfhcndtyyst aeyr- ybz åelen cjcnfdkznm ujcelfhcndtyyfz åtpjgfcyjcnm, wbb. Jy ghtlecvfnhbdftn ibhjrjt ghfdj ljcnegf lkz ghfdjjöhfybntkmyfz ltzntkmyjcnm, kbxyst lfyyst j kñåjuj abpbxtcrjuj bkb ñhblbxtcrjuj kbwf rfr dyenhb, lheubö kbwfö b byajhvfwbz, xedcndbntkmyfz d rjvvth- nfr b pf ghtltkfvb Åjcybb. Ghjcmåf ljkéyf ghtlcnfd- xtcrjv jnyjitybb. kznmcz d gbcmvtyyjv dblt. Ghfdbntkmcndtyyjt futyncn- Ukjåfkmyfz ytghfdbntkmcndtyyfz jhufybpfwbz dj ljkéyj lfnm jndtn yt gjplytt, xtv xthtp 15 lytq. ≤Fhnbrkm 19≥ (Cnfnmz 19) hfphfåjnfkf jåhfptw pf- Byajhvfwbñ vjéyj yt hfpukfifnm, tckb änj rjyf j cdjåjlt byajhvfwbb lkz bcgjkmpjdfybz d hfp- cgjcjåyj ghbxbybnm ≤ceotcndtyysq eothå≥ lkz bynt- hfåjnrt nfrjuj pfrjyjlfntkmcndf14. Änjn ghbvthysq htcjd jåjhjys b åtpjgfcyjcnb, pfobns åtpjgfcyjcnb pfrjyjghjtrn drkñxftn cktleñobt juhfybxtybz: jåotcndf, ghtljndhfotybñ ghtcnegktybz b jåyfheét- ybñ ghtcnegktybz. Ythfpukfitybt nfrét nhtåetncz 4Ythfpevyjt jåyfhjljdfybt kbxyjq byajhvfwbb lkz pfobns cjdtofntkmyjuj ghjwtccf geåkbxyjq dkfc- 4 Byajhvfwbz, rjnjhfz yt vjétn åsnm bcgjkm- nb, rjhgjhfnbdysö ctrhtnjd b ytghbrjcyjdtyyjcnb pjdfyf d celtåyjv hfpåbhfntkmcndt d rfxtcndt xfcnyjq ébpyb. R kñåjve bcrkñxtybñ ghbvtyztncz ljrfpfntkmcndf b n.l. rhbnthbq jåotcndtyyjuj bynthtcf. 4 Rjvvthxtcrfz bkb rjyabltywbfkmyfz byajh- Jvåelcvty dsckeibdftn fgtkkzwbb. Nt, rnj åsk vfwbz, pfnhfubdfñofz yfheitybt ljdthbz, kbity byajhvfwbb, nfrét vjuen fgtkkbhjdfnm b ghjatccbjyfkmyst nfqys, jåyfhjljdfybt rjnj- jcgfhbdfnm htitybz d celt. Jvåelcvty Atlthfwbb hsö, gj dctq dthjznyjcnb, yfytctn cthmtpysq bpkjébk ldf pfrkñxtybz j htfkbpfwbb Pfrjyf ≤J eothå rjvvthxtcrbv bkb abyfycjdsv byntht- cdjåjlt byajhvfwbb≥. Gthdsq bp ybö, dsgeotyysq cfv nhtnmtq cnjhjys lj dcnegktybz Pfrjyf d cbke, ghbpsdfk vbybcnthcndf 4 Rjyabltywbfkmyfz byajhvfwbz, gjkextyyfz hfcghjcnhfyznm herjdjlcndf, cjcnfdkznm httcnh b yf- jn lheujuj ujcelfhcndf bkb jn vtéleyfhjl- pyfxfnm ljkéyjcnysö kbw gj byajhvfwbb. Dj dnjhjv yjq jhufybpfwbb, rjnjhfz yt vjétn åsnm htitybb jvåelcvty htrjvtyljdfk yt geåkbrjdfnm jåyfhjljdfyf åtp yfytctybz cthmtpyjuj eothåf hfpdtlsdfntkmyst ljcmt, jnyjczobtcz r rfylblfnfv jnyjitybzv c ntv ujcelfhcndjv bkb jhufyb- yf ghtlcnjzobö dsåjhfö. pfwbtq Tckb jgbhfnmcz yf jgsn htubjyf JÅCT, f nfrét 4 Geåkbrfwbz byajhvfwbb, rjnjhfz, gj dctq dthj- lheubö htubjyjd, cnfyjdbncz jxtdblyj, xnj nhtåetn- znyjcnb, gjcnfdbn gjl euhjpe ébpym, pljhjdmt cz dhtvz lkz ghjdtltybz htajhv b lkz njuj, xnjås bkb åtpjgfcyjcnm kñåjuj kbwf yjdst gjlöjls pfrhtgbkbcm d åñhjrhfnbxtcrbö rekm- 4 Pfgbcb j ghfdjjöhfybntkmyjq ltzntkmyjcnb, nehfö. Ytcrjkmrj cnhfy ghbikb r dsdjle j njv, xnj yt- rjnjhst, gj dctq dthjznyjcnb, cgjcjåys ghbxb- ljcnfnjr jcdtljvktyyjcnb jåotcndf j uhfélfycrbö ybnm cthmtpysq eothå ghfdjjöhfybntkmyjq ghfdfö d cjxtnfybb c ytyfltéysvb cbcntvfvb eghfd- ltzntkmyjcnb d ckexft bö jåyfhjljdfybz ktybz pfgbctq b ytétkfybtv ytrjnjhsö ujcelfhcndty- 4 Byajhvfwbz, rjnjhfz cgjcjåyf gjcnfdbnm ysö xbyjdybrjd vtyznm cdjb gjlöjls jpyfxfkj, xnj r gjl euhjpe yfwbjyfkmyeñ åtpjgfcyjcnm bkb bcgjkmpjdfybñ änjuj pfrjyjlfntkmcndf ghbåtufñn jåjhjye d vtymitq cntgtyb, xtv änj ghtlgjkfufkb nt, rnj 4 Ärjyjvbxtcrfz byajhvfwbz, vjueofz tuj jncnfbdfk. Djpvjéyj, njkmrj änjuj b cktljdfkj gjljhdfnm cgjcjåyjcnm ghfdbntkmcndf eghfd- jéblfnm. Gjkjébntkmyjq cnjhjyjq zdkzñncz ecbkbz, kznm ärjyjvbrjq bkb ét vjueofz ghbxbybnm ghtlghbyznst hzljv ghfdbntkmcnd b YGJ gj gjdsit- cthmtpysq eothå pfrjyysv rjvvthxtcrbv bkb GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM 11
abyfycjdsv bynthtcfv jåotcndtyyjq jhufyb- ≤Åbpytc Nfqvc≥ pf geåkbrfwbñ jabwbfkmyjuj ghj- pfwbb uyjpf j dthjznyjv ärjyjvbxtcrjv hjcnt cnhfys – n.t. 4 Byajhvfwbz, hfpukfitybt rjnjhjq, gj dctq j vfnthbfkt jnrhsnjv b ljcnegyjv d lheubö ghjvsi- dthjznyjcnb, yfytctn cthmtpysq eothå äaatr- ktyyj hfpdbnsö cnhfyfö – f pfntv cjrhfnbk nbhfé nbdyjve ajhvekbhjdfybñ bkb hfphfåjnrt vtéleyfhjlyjuj tétytltkmybrf ≤Ärjyjvbcn≥, rjulf ghfdbntkmcndtyyjq gjkbnbrb15. njn gjghjåjdfk gjrhbnbrjdfnm änjn ifu18. Yf gthdsq dpukzl ghtlcnfdkztncz, xnj ytghbrjc- D 2002 ujle Cjdtn Tdhjgs ecjdthitycndjdfk änjn yjdtyyjcnm xfcnyjq ébpyb – änj jnyjcbntkmyj ghjcnjq gjlöjl, pfzdbd, xnj ≤ujcelfhcndf-xktys vjuen juhf- djghjc, rjnjhsq djpvjéyj htibnm. Ytvyjubt åelen ybxbnm ghfdj ljcnegf r jabwbfkmysv ljrevtynfv≥. dscnegfnm ghjnbd ghfd yf rjyabltywbfkmyjcnm lfyysö Jlyfrj Cjdtn rjycnfnbhjdfk, xnj kñåjt juhfybxtybt j åjkmyjv, yj vjuen åsnm b bcrkñxtybz; yfghbvth, tc- ljkéyj åsnm jghtltktyj bvtyyj d pfrjyt; jyj ljkéyj kb xtkjdtr cnhflftn jn dtcmvf pfhfpyjq, euhjéfñotq åsnm ytjåöjlbvsv d ltvjrhfnbxtcrjv jåotcndt; b ébpyb åjktpyb, rjnjhfz gthtlftncz lheubv. B dct ét jyj ljkéyj åsnm ghjgjhwbjyfkmyj byajhvfwbb, yföj- wtyyjcnm, ghblfdftvfz jåotcndjv ytghbrjcyjdtyyjc- lzotqcz gjl pfobnjq. nb xfcnyjq ébpyb, åsdftn hfpkbxyjq b xfcnj jghtltkz- Cjdtn Tdhjgs ghbpyftn, xnj vjéyj ecnfyjdbnm tncz yfwbjyfkmysvb b rekmnehysvb nhflbwbzvb. Njn bpdtcnyst ghtltks lkz jåotcndtyyjq byajhvfwbb d afrn, xnj d Idtwbb uhfélfyby dgjkyt vjétn jpyfrj- cktleñobö jåkfcnzö: vbnmcz c yfkjujdjq dtljvjcnmñ, pfgjkytyyjq tuj cj- ctljv, dhzl kb ljcnfnjxty lkz njuj, xnjås eåtlbnm lhe- 4 yfwbjyfkmyfz åtpjgfcyjcnm, jåjhjyf b vtéle- ubt cnhfys d étkfntkmyjcnb nfrjuj hjlf jnrhsnjcnb. yfhjlyst jnyjitybz; Ujcelfhcndtyyst ltzntkb xfcnj ghtntyleñn yf 4 jåotcndtyyfz åtpjgfcyjcnm; ghfdj, xnjås bö xfcnyfz ébpym yt åskf ghtlvtnjv 4 ghtljndhfotybt, hfccktljdfybt b celtåyjt ght- jåceéltybz d chtlcndfö vfccjdjq byajhvfwbb. Rfr cktljdfybt d jnyjitybb ghtcnegyjq ltzntkm- ghfdbkj, cels dj dctv vbht gjllthébdfñn fhuevtyn yjcnb; j njv, xnj ujcelfhcndtyyst ltzntkb jåzpfntkmyj 4 ytghbrjcyjdtyyjcnm xfcnyjq ébpyb b lheubt ljkéys jrfpsdfnmcz d gjkjétybb, rjulf bö xfcnyfz pfrjyyst kbxyst bynthtcs; ébpym zdkztncz jåütrnjv åjktt ghbcnfkmyjuj dybvf- 4 geåkbxyst b xfcnyst rjvvthxtcrbt b lheubt ybz cj cnjhjys kbw b chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb19. ärjyjvbxtcrbt bynthtcs; Änj jpyfxftn, xnj dj dct åjkmitv xbckt ujcelfhcnd 4 hfdtycndj cnjhjy jnyjcbntkmyj celtåysö hfp- ujcelfhcndtyyst ltzntkb dsyeéltys cvbhznmcz c åj- åbhfntkmcnd; ktt ghbcnfkmysv dybvfybtv r bö xfcnyjq ébpyb, xtv 4 jrheéfñofz chtlf; nj dybvfybt, rjnjhjt ljgecnbvj d ckexft c hzljdsvb 4 bycgtrwbz, rjynhjkm b yflpjh cj cnjhjys ujce- uhfélfyfvb. D xfcnyjcnb gjkbnbrb ltqcndeñn åjktt lfhcndtyysö dkfcntq; fuhtccbdyj, gjlfdfz d cel gj nfrbv jådbytybzv, rfr 4 ujcelfhcndtyyfz ärjyjvbxtcrfz, ltytéyj-rht- lbaafvfwbz b cktljdfntkmyj bv ljkéyj jåtcgtxbdfnm lbnyfz gjkbnbrf b gjkbnbrf d jåkfcnb jåvty- ujhfplj vtymieñ pfobne nfrét b d änjq jåkfcnb. ysö cnfdjr; Endthéltybz j njv, xnj étkftvfz byajhvfwbz 4 rjyabltywbfkmysq öfhfrnth lbcreccbb dyenhb zdkztncz ckbirjv xedcndbntkmyjq d rjvvthxtcrjv b vtéle ujcelfhcndtyysvb jhufyfvb eghfdkt- gkfyt, xnjås tt vjéyj åskj hfpukfifnm – dcnhtxf- ybz dj dhtvz dyenhtyytq gjlujnjdrb djghjcf16. ñncz nfrét xfcnj. B dct ét d ghbywbgbfkmyjv gkfyt uhfélfyt bvtñn ltvjrhfnbxtcrjt ghfdj pyfnm j gjl- Jlyfrj, d nj ét cfvjt dhtvz ytjåöjlbvj ghjzd- hjåyjcnzö rjvvthxtcrbö ljujdjhtyyjcntq, ljcnbuye- kznm jcnjhjéyjcnm ghb cktljdfybb nfrbv juhfybxtyb- nsö vtéle bö ghfdbntkmcndjv b tuj gjcnfdobrfvb, zv. Yfghbvth, rfhne ujcelfhcndtyyjq åtpjgfcyjcnb ntv åjktt d ckexft ghbdfnbpfwbb ujcelfhcndtyysö vjéyj bcgjkmpjdfnm d buht xhtpvthyj. Rjywtgwbb frnbdjd. D nj dhtvz rfr rjyabltywbfkmyjcnm vjétn ujcelfhcndtyyjq åtpjgfcyjcnb b åtpjgfcyjcnb gjkb- åsnm öfhfrnthyjq lkz pfrjyysö nhfypfrwbq c xfcnysv nbxtcrjq äkbns vjuen åscnhj ckbnmcz djtlbyj d ntö ctrnjhjv, jyf yt åeltn dslthébdfnm ybrfrjq rhbnbrb ckexfzö, rjulf ceotcndetn djpvjéyjcnm gjgfcnm d gj- nfv, ult yf rfhne gjcnfdktys ltymub ujcelfhcndf20. kbnbxtcrb otrjnkbdjt gjkjétybt. Rhjvt njuj, ltkj Lkz xbyjdybrjd ckbirjv ghjcnj pfrkñxfnm cltkrb c d njv, xnj Pfrjy ≤Jå jabwbfkmysö ctrhtnfö≥ vjétn xfcnysv ctrnjhjv, f pfntv pfzdkznm, xnj cltkrb yjczn gjcktljdfnm chfpe ét pf ghjuhtccbdysv Pfrjyjv ghbdbktubhjdfyysq öfhfrnth b gjänjve yt vjuen åsnm ≤J ljcnegt r byajhvfwbb≥ b afrnbxtcrb jnjåhfnm jåütrnjv ujcelfhcndtyyjuj yflpjhf 21. åjkmieñ xfcnm bkb dct ghfdf, rjnjhst ghbpyfdfkbcm Djpvjéyj jlyjq bp cfvsö ghjåktvfnbxysö jåkfc- hfytt17. Cbyufgeh djpåelbk celtåyjt ltkj ghjnbd ntq zdkztncz nf cntgtym, d rjnjhjq uhfélfyt ljkéys 12 GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM
bvtnm ljcneg r rjycekmnfwbzv, rjnjhst lfñncz vbyb- cndetn ghfdj fgtkkzwbb r celtåyjq bycnfywbb, tckb cnhfv b herjdjlbntkzv rjycekmnfynfvb ghfdbntkmcn- vbybcnh änjuj yt cltkftn. Cbcntvs eghfdktybz vjuen df. Nt, rnj dscnegftn pf juhfybxtybt ljcnegf r nfrjq åsnm hfpkbxys, jlyfrj dctulf ceotcndetn cjdthity- byajhvfwbb, endthélfñn, xnj gjkbnbxtcrbt htrj- yj ytghbtvktvsq rjyakbrn bynthtcjd, tckb xbyjdybr vtylfwbb ujcelfhcndtyysö ckeéfobö bö vbybcnhfv dscnegftn d rfxtcndt celmb jn cdjtuj cjåcndtyyjuj ljkéys lfdfnmcz jnrhjdtyyj b åtccnhfiyj. Nfrbt bvtyb. jåvtys vytybzvb gthtl ukfpfvb jåotcndtyyjcnb, ujdjhzn jyb, cgjcjåys ceotcndtyyj gjljhdfnm fnvj- cathe ljdthbz b, d rjytxyjv cxtnt, äaatrnbdysq BYAJHVFWBJYYST RFVGFYBB ghjwtcc ghbyznbz htitybq. Ghb jgjht yf nfreñ fhue- B EGHFDKTYBT JNXTNYSVB vtynfwbñ dyenhtyybt jabwbfkmyst ljrevtyns xfcnj VFNTHBFKFVB jcdjåjélfñncz jn dsgjkytybz nhtåjdfybq cdjåjls byajhvfwbb. Öjnz änjn fhuevtyn vjétn gjrfpfnmcz Ljkéys kb kñlb dczrbq hfp pfghfibdfnm byajhvf- ghbdktrfntkmysv, cnhfys, rjnjhst ghtlcnfdkzñn wbñ, yf rjnjheñ jyb bvtñn ghfdj? Jlyf njxrf phtybz nfreñ byajhvfwbñ, rfr ghfdbkj, dcnhtxfkbcm c yt- pfrkñxftncz d njv, xnj jhufys eghfdktybz yt ljkéys åjkmibv xbckjv ghjåktv d htpekmnfnt änjuj, f nfrét ghjcnj élfnm gjrf r ybv jåhfnzncz c ghjcmåjq jå gjkexfkb gjcnjzyyj öjhjibt åfkks d jåpjhfö gj vté- byajhvfwbb. Jyb ljkéys hfphfåjnfnm gjkbnbre, rj- leyfhjlyjq rjhhegwbb.21 njhfz gthtlftn dféyeñ byajhvfwbñ kñlzv, tot lj njuj, rjulf jyb tt pfghjcbkb. Nfrbt gjpbnbdyst ltqcn- dbz vjuen åsnm ujhfplj åjktt äaatrnbdysvb b bvtnm D CKEXFZÖ DJPYBRYJDTYBZ CGJHJD åjkmieñ ghfrnbxtcreñ wtyyjcnm, xtv d ntö ckexfzö, rjulf ltgfhnfvtyns gfccbdyj jéblfñn ghtlcnfdkt- Rfr njkmrj ecnfyjdktyj ñhblbxtcrjt ghfdj yf ybz pfghjcjd23. Änj nfrét jpyfxftn, xnj byajhvfwbz byajhvfwbñ c yflktéfotq ibhjnjq jödfnf änjuj ghf- vjétn jåhfåfnsdfnmcz b ghtlcnfdkznmcz d ajhvt df, rfr ljkéys hfphtifnmcz rjyakbrnyst bynthtcs d ghjcnsö b cjlthéfntkmysö cjjåotybq, rjnjhst uj- ckexfzö cgjhjd? Crjkm kturj lkz gjkbnbxtcrbö, d jn- hfplj åjktt gjktpys lkz uhfélfy, xtv rbgs ljrevty- kbxbt jn jåotcndtyysö bynthtcjd, dpznm dthö, rjulf njd, rjnjhst ghjcnj dåhfcsdfñncz d dtå-cfqn, rfr yf uhfélfyby bkb éehyfkbcn jåhfoftncz c ghjcmåjq jå cdfkre. Gjlujnjdrf cjlthéfntkmysö cjjåotybq yt byajhvfwbb? ljkéyf lfdfnm djpvjéyjcnm vfybgekzwbq b gthtlfxb D ytrjnjhsö cnhfyfö vbybcnhs yfltktys lbc- ≤gjkebcnby≥. rhtwbjyysvb gjkyjvjxbzvb jnrfpsdfnm d ghjcmåfö Nfrfz cnhfntubz vjétn åsnm jcjåtyyj dsujlyjq jnyjcbntkmyj byajhvfwbb. Zcyj, xnj yb jlby vbybcnh lkz ghfdbntkmcnd c juhfybxtyysvb htcehcfvb. Ghb yt ljkéty bvtnm nfrbt gjkyjvjxbz, tckb bö ytkmpz yfkbxbb byajhvfwbb d jabcfö b lheubö jabwbfkmysö gthtcvjnhtnm bkb jåéfkjdfnm, båj lfyyjq ghbdbktub- vtcnfö d pyfxbntkmyjq vtht cjrhfoftncz dhtvz d tq vjéyj pkjegjnhtåkznm, afrnbxtcrb yt ghbkfufz r ntxtybt rjnjhjuj gthcjyfk vjétn jndtxfnm yf jnltkm- änjve ybrfrbö ecbkbq. D bycnherwbzö cktletn lfnm dct- yst djghjcs, – b uhfélfyt epyfñn j cdjbö ghfdfö, jåütvkñoeñ bltynbabrfwbñ ckexftd, rjulf ljcneg vj- lfét b, yt jcjpyfdfz cdjtuj ghfdf änj pyfnm24. étn åsnm åkjrbhjdfy. Byajhvfwbz ybrjulf yt ljkéyf Rjulf vs åjhtvcz pf åjktt ibhjrbq ljcneg r by- enfbdfnmcz, tckb tt hfpukfitybt vjétn dspsdfnm ajhvfwbb, vs d nj ét cfvjt dhtvz ljkéys åjhjnmcz yteljåcndj bkb cveotybt e rfrjuj-kbåj vbybcnhf bkb b pf ekexitybt eghfdktybz jnxtnfvb. Ghtlcnfdkztncz, ltgfhnfvtynf. Vbybcnhs nfrét yt ljkéys bvtnm djp- xnj ytn åjkmijuj cvsckf d njv, xnjås bvtnm ljcneg r by- vjéyjcnb åkjrbhjdfnm ljcneg, ghbåtufz r fhuevtyne j ajhvfwbb, rjnjhfz öfjnbxyf b ytyfltéyf. Cbcntvyjt, njv, xnj byajhvfwbz yt bvttn jnyjitybz r pfzdbntkñ gjkyjt b yfltéyjt öhfytybt jnxtnysö vfnthbfkjd ghjcmås b xnj änj vjétn åsnm ≤ytghfdbkmyj gjyznj≥ zdkztncz jåzpfntkmysv eckjdbtv. Yfltéyst cbcntvs ghjcbntktv, bkb chtlcndfvb vfccjdjq byajhvfwbb22. eghfdktybz jnxtnysvb vfnthbfkfvb ujcelfhcndtyyjuj D ytrjnjhsö cnhfyfö ljgecrftncz ghfdj fgtk- ctrnjhf bvtñn dféyjt pyfxtybt. Gjljåysv ét jåhf- kzwbb r ytpfdbcbvjve rjvbccfhe gj byajhvfwbb, pjv åtp ≤cktljd≥, jcnfdkztvsö gbcmvtyysvb ljrevty- jvåelcvtye bkb r fgtkkzwbjyyjq bycnfywbb. Htrjvty- nfvb, vs bvttv ckfåeñ jnxtnyjcnm bkb djjåot ybrfrjq, lfwbb jnyjcbntkmyj hfpukfitybz byajhvfwbb kbåj b d änjv dfreevt vjétn ghjwdtnfnm rjhhegwbz. Dj dct ghbybvfñncz erfpfyysv vbybcnhjv, kbåj gthtlfñncz åjkmitq cntgtyb hjkm ukfdyjuj fhöbdfhbecf ghbjå- yf hfccvjnhtybt celtåyjq bycnfywbb gj fgtkkzwbb. htnftn juhjvyjt pyfxtybt. Xbyjdybr, yf rjnjhjuj D lheubö ckexfzö jhufys gj fgtkkzwbzv vjuen kbim lfdyj yt jåhfofkb dybvfybz, dj dct åjkmitq cntgtyb htrjvtyljdfnm, xnjås vbybcnh gthtcvjnhtk cdjt ght- djcghbybvftncz rfr öhfybntkm rkñxf r jnxtnyjcnb. lsleott htitybt jnrfpfnm d ghjcmåt, ghbxtv jncen- Ghjnjrjks fhöbdfhbecf gjpdjkzñn bvtnm ≤åevféysq GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM 13
cktl≥, ytjåöjlbvsq lkz hfpjåkfxtybz gkjöjuj eghfd- czotqcz r ghfdbkfv b ltqcndbzv d jåkfcnb ujcelfhcn- ktybz b rjhhegwbb. R cjéfktybñ, gjcns, rjnjhst jyb dtyysö pfregjr, rjnjhst ytrjnjhst cnhfys yfxbyfñn pfybvfñn, rfr ghfdbkj, ybprjuj hfyuf, b ceotcndetn ddjlbnm xthtp Bynthytn26. ytljcnfnjxyj htcehcjd lkz bö hfåjns. Ljkéyjcnm Öjnz byajhvfwbz, öhfybvfz d xfcnyjv ctrnjht, cf- ukfdyjuj fhöbdfhbecf ljkéyf yföjlbnmcz gjl pfobnjq vf eghfdkztncz cjjåhfétybzvb byjuj gjhzlrf, xtv Rjycnbnewbb – djpvjéyj åsnm yf jlyjv ehjdyt c xkt- nt, xnj ghbvtybvs r ujcelfhcndtyyjq catht, ytrjnj- yjv Dthöjdyjuj celf bkb herjdjlbntktv ytpfdbcbvjuj hst rfntujhbb byajhvfwbb ljkéys ghtljcnfdkznmcz rjynhjkmyjuj abyfycjdjuj jhufyf. gjnhtåbntkzv, gjcnfdobrfv b hfåjnybrfv. Ghbvths Jlyfrj gj vtht njuj, rfr ghfdbntkmcndf pfybvfñn änjuj yföjlzncz d lbfgfpjyt jn ghjljdjkmcndtyysö åjktt jnrhsneñ gjpbwbñ, htajhvfnjhs ljkéys åsnm uj- njdfhjd c xtnrbvb zhksrfvb lj ltkjdsö jnxtnjd; jn njds ghbybvfnm vbh nfrbv, rfrjd jy tcnm, cnfhst ghjnj- ghjatccbjyfkmyjuj felbnf b abyfycjdsö eckeu lj lj- rjks vjuen åsnm cnjkm öfjnbxysvb, xnj vjuen ghtdhfnbnm cmt hfåjnybrjd. ghfdj ljcnegf r byajhvfwbb d ytxnj, nhtåeñott vfcce Jåotcndj gj ghfde jéblftn åjkmitq jnxtnyjcnb dhtvtyb, tckb yt gjkyjcnmñ åtcgkjlyjt pfyznbt. Ltqcn- dczrbq hfp, rjulf xfcnyst jhufybpfwbb jceotcndkzñn dbntkmyj, d Vtrcbrt, ult Pfrjy ≤J cdjåjlt byajhvf- ujcelfhcndtyyst aeyrwbb bkb rjulf nhflbwbjyyfz uj- wbb≥ åsk ghbyzn d fghtkt 2002 ujlf, d jlyjv bp ljrkfljd celfhcndtyyfz aeyrwbz gthtöjlbn d xfcnyst herb. Yt- ujdjhbkjcm j njv, xnj ≤geåkbxyst pfgbcb, nhfycrhbgns b kmpz gjpdjkbnm, xnjås xfcnyst futyncndf ≤pfnevfybdf- ghjnjrjks dféysö dcnhtx, ghtlyfvthtyyj crhsdfkbcm kb≥ cdjñ geåkbxyeñ jnxtnyjcnm. Yfjåjhjn, uhfélfyt jn dpukzljd jåotcndf, b gjänjve yt jcnfkjcm rfrbö-kbåj bvtñn ghfdj pyfnm ujhfplj åjkmit j ujcelfhcndtyyj- jabwbfkmysö jnxtnjd j njv, rfr ghbybvfñncz rkñxtdst xfcnysö ghtlghbznbzö, xtv j ltzntkmyjcnb, rjnjhfz htitybz. Dj vyjubö ckexfzö jabwbfkmyst pfgbcb åskb juhfybxbdftncz bcrkñxbntkmyj xfcnysv ctrnjhjv. eybxnjétys bkb ét dpzns ljvjq xbyjdybrfvb, rjulf jyb Dtlm d rjywt rjywjd d nfrbö dblfö ltzntkmyjcnb, ab- eöjlbkb c änjq ljkéyjcnb≥25. yfycbhetvsö ujcelfhcndjv, htxm bltn j ltymufö yfkj- D nfrbö ckexfzö gthtöjlyst ghjwtlehs bvtñn ujgkfntkmobrjd. dféyjt pyfxtybt lkz njuj, xnjås uhfélfyt yt enhfnb- Uhfélfyt, gtycbjyyst ajyls b cnhföjdst rjvgf- kb dthe d bö yjdjghbjåhtntyyst ghfdf. Dvtcnj njuj, ybb nfrét bvtñn ghfdj jéblfnm xtcnyjq abyfycjdjq xnjås ljgecrfnm bcgjkmpjdfybt gkjöbö cbcntv eghfd- byajhvfwbb jn rjhgjhfwbq c geåkbxysv kbcnbyujv. ktybz jnxtnfvb d rfxtcndt gjdjlf lkz åkjrbhjdfybz Felbnjhs xfcnyjuj ctrnjhf ljkéys dsgjkyznm cdjb htajhv, åeltn kexit yfxfnm dct pfyjdj. Ghfdf ljcne- aeyrwbb ytpfdbcbvj jn rjhgjhfwbq – jåütrnjd felbnf gf yt ljkéys bvtnm jåhfnyjq cbks d jåkfcnzö, ult b bvtz d dble ujcelfhcndtyyst bynthtcs, f yt bynt- ceotcndeñofz byajhvfwbjyyfz cbcntvf yt cgjcjåyf htc, rjnjhsq ghtlgjkfuftn eljdktndjhtybt eprbö wt- gjcnfdkznm ljrevtyns yfltéysv jåhfpjv. ktq cnfhibö eghfdkzñobö c åjyecfvb pf htpekmnfn. Rfrjq ås rehc yb åsk dpzn d änjq cdzpb, cktletn Abyfycjdst ljrkfls, rjnjhst jyb gbien, bvtñn ébp- ddtcnb xtnrjt jåzpfntkmcndj, xnj ghtljcnfdkztvfz by- ytyyj dféyjt pyfxtybt lkz åkfujcjcnjzybz uhfélfy. ajhvfwbz åeltn gjkyjq, cdzpyjq b gjyznyjq. Ytbpvty- Änb ghjatccbjyfks dsgjkyzñn jåotcndtyyeñ aeyr- yj cnfdbncz djghjc j afrnjht pfnhfn d rfxtcndt fhue- wbñ ntv, xnj jåtcgtxbdfñn byajhvfwbñ, cjplfñoeñ vtynf ghjnbd htajhvs. Ljkéys kb nt, rnj pfghfibdf- htfkmyeñ rfhnbye abyfycjdjuj pljhjdmz rjvgfybq ñn byajhvfwbñ, åhfnm yf ctåz hfcöjls gj gjlujnjdrt – jåütrnjd felbnf27. jndtnjd? Tckb änj nfr, nj yt cktletn kb ecnfyjdbnm lkz Dtleobv rjhgjhfwbzv ltkftn xtcnm nj jåcnjzntkm- änjuj ghtltks? Gj dctq jxtdblyjcnb, dscjrbt hfcwty- cndj, xnj jyb yfxbyfñn cjukfifnmcz c pfrjyyjq jpfåj- rb ghtgzncndeñn ghtlcnfdktybñ ghjcmå b ntv cfvsv xtyyjcnmñ jåotcndf b d ytrjnjhsö ckexfzö jndtxfñn gjlhsdfñn cfve wtkm änjuj nhtåjdfybz. R cxfcnmñ, ntv, xnj cjltqcndeñn ljcnege r byajhvfwbjyyjq gjkb- ghfdbntkmcndf epyfñn j njv, xnj åkfuf jnrhsnjcnb nbrt.28 Ltqcndbntkmyj, jnxtnyjcnm xfcnyjuj ctrnjhf vjuen gthtdtcbnm kñåst cdzpfyyst c änbv hfcöjls. gthtl jåotcndjv d wtkjv ktébn d cfvjq jcyjdt hfc- Åjktt njuj, nfv, ult ghbyznj pfrjyjlfntkmcndj, rfr neotuj ldbétybz gj hfpdbnbñ cjwbfkmyjq jndtncndty- ghfdbkj, ceotcndetn gjnhtåyjcnm kbim d yjvbyfkmysö yjcnb rjhgjhfwbq. hfcöjlfö yf jåhfåjnre.
BPVTYTYBT D REKMNEHT BYAJHVFWBZ B XFCNYSQ CTRNJH Lfét tckb ghtbveotcndf jnrhsnjcnb åelen jcjp- Xfcnysq ctrnjh nfrét bvttn cdjb cjåcndtyyst yfys, uhfélfyt, bvtñobt ghfdj ljcnegf r byajhvf- gjnhtåyjcnb d ljcnegt r gjkyjq b yfltéyjq ujcelfh- wbb, vjuen gjrfpfnmcz ghtlcnfdkzñobvb euhjpe lkz cndtyyjq byajhvfwbb; d xfcnyjcnb byajhvfwbb, jnyj- xbyjdybrjd, ghbdsribö hfccvfnhbdfnm cdjb ltkjdst 14 GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM
ljcmt rfr rjyabltywbfkmyst b ytgjlöjlzobt lkz ukfp gjkbnbrt cgjcjåyj pfvtnyj gjdscbnm rfxtcndj flvb- kñåjgsnyjq geåkbrb. ybcnhfwbb. Nfrfz gjkbnbrf ajhvbhetn änbre ujcelfh- Ytjåöjlbvj bpvtytybt d cfvjq rekmneht – jn cndtyyjuj ctrnjhf – ctrnjhf ckeétybz jåotcnde, cfvjuj vkflituj gthcjyfkf ghfdbntkmcndf lj jåkt- gjdsiftn xedcndj eljdktndjhtyyjcnb hfåjnjq b edtkb- xtyyjuj jndtncndtyyjcnmñ vbybcnhf. Gjchtlcndjv xbdftn cntgtym ljdthbz, rjnjhjt joeofñn d jnyjit- gjlujnjdrb b ghbvthjd kblthcndf yf cfvjv dscjrjv ybb ujcelfhcndtyysö ckeéfobö nt cjjåotcndf kñltq, ehjdyt, ljkéyjcnyst kbwf ghblen r gjybvfybñ njuj, rjnjhsv jyb ckeéfn b d rjnjhsö jyb ébden. xnj dytlhtybt ghfrnbrb ljcnegf r byajhvfwbjyyjq
CYJCRB
1 The World Bank – Governance Policy Research http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html; Working Papers: http://econ.worldbank.org/resource. Fdcnhfkbqcrbq Pfrjy Cjlheétcndf 1982 ujlf j cdj- php?topic=13&type=5 See alsoGovernance Indicators: åjlt byajhvfwbb gjflhtce: http://www.comb. ht tp : //w w w.wo r ldba nk.o rg /wbi /g ove r na nc e g ov gov.au /publications - information /free - dom_infor- data2002/ mation.htm; b Bhkfylcrbq Pfrjy j cdjåjlt by- ajhvfwbb (1997) gj flhtce: http://www.finance.gov.ie/ 2 UK Public Standards: http://www.public-standards.gov. viewdoc.asp?DocID=837; jnyjcbntkmyj fyfkbpf gth- uk/about%20us/seven_principles.htm djuj pfrjyjlfntkmcndf Zgjybb gj änjve djghjce cv. 3 Cjtlbytyyjt Rjhjktdcndj bvttn rjvbccfhf, rjnj- http://www.freedominfo.org/analysis/japan1/. hsq rjynhjkbhetn ghjwtcc jnrhsnjcnb b yflktéf- 8 See Anne Marie Goetz and Rob Jenkins, “Hybrid Forms obq öfhfrnth ujcelfhcndtyysö yfpyfxtybq (cv. http: of Accountability: Citizen engagement in institutions of //www.ocpa.gov.uk/index2.htm). Tot jlby ghbvth public-sector oversight in India” (≤Ubåhblyst ajhvs jnrhsnjcnb gjcktlytuj dhtvtyb yf ehjdyt vtcnysö jnxtnyjcnb. Exfcnbt uhfélfy d bycnbnenfö yflpjhf jhufyjd dkfcnb – änj ghjtrn Cjtlbytyyjuj Rjhj- pf ujcelfhcndtyysv ctrnjhjv d Bylbb≥), Public ktdcndf gjl yfpdfybtv Modern Local Government Management Review Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383. in Touch with the People (Cjdhtvtyyst jhufys vtcn- Also Rob Jenkins and Anne Marie Goetz, “Accounts yjuj eghfdktybz, bvtñobt rjynfrn c kñlmvb). (http: and Accountability: theoretical implications of the //www.odpm.gov.uk/stellent/groups/odpm_localgov/ right-to-information movement in India”, (≤Jnxtns b documents/page/odpm_locgov_605468.hcsp). D yj- jnxtnyjcnm: ntjhtnbxtcrbt gjcktlcndbz ldbétybz dsö änbxtcrbö hfvrfö cjdtns ljkéys åhfnm yf djjhe- pf ghfdj yf byajhvfwbñ d Bylbb≥). Third World étybt yjdeñ rekmnehe jnrhsnjcnb b ujnjdyjcnm r Quarterly, Vol. 20, No. 3, pp 603-622. jnxtnyjcnb, lkz rjnjhjq hfphfåfnsdftncz yjdsq Vjltkmysq Rjltrc gjdtltybz xktyjd Cjdtnf. Änjn 9 Idtlcrjt ghfdbntkmcndj ytlfdyj pfgecnbkj d ltqcn- rjltrc nhtåetn, xnjås dsåjhyst cjdtnybrb vtcn- dbt ghjuhfvve “Open Sweden”, rfr xfcnm cdjtq ghj- ysö dkfcntq d Fyukbb dtkb ctåz d cjjndtncndbb c uhfvvs ”A Government in the Service of Democracy,” cfvsvb dscjrbvb cnfylfhnfvb kbxyjuj gjdtltybz yfghfdktyyjq yf jåtcgtxtybt njuj, xnjås jcyjdyst ghb bcgjkytybb cdjbö jåzpfyyjcntq. ghbywbgs ltvjrhfnbb, dthöjdtycndf ghfdf b äaatr- nbdyjcnb cjöhfyzkb cbke d yfwbjyfkmyjv ghfdbntkm- 4 Yfghbvth, cv. äcnjycrbq Pfrjy j ujcelfhcndtyyjq cndt b chtlb 150 idtlcrbö jhufyjd eghfdktybz. ckeéåt (http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/ Ytjåöjlbvjcnm åjkmitq jnrhsnjcnb bvttn jlbyf- documents/NISPAcee/UNPAN007216.pdf). rjdj ghbjhbntnyjt pyfxtybt lkz 21 cjdtnf uhfacnd 5 Transparency International Source Book 2000: http:// Idtwbb b 289 veybwbgfkbntnjd. D htpekmnfnt änjuj www.transparency.org/sourcebook/00-foreword.html ≤Jnrhsnfz Idtwbz≥ ghtlcnfdkztn cjåjq cjdvtcn- 6 Htr.(2002)2RjvbntnfvbybcnhjdCjdtnfTdhjgsujcelfh- yeñ frwbñ c exfcnbtv ghtlcnfdbntktq yfwbjyfkm- cndfv-xktyfv jnyjcbntkmyj ljcnegf r jabwbfkmysv yjuj ehjdyz, cjdtnjd uhfacnd b veybwbgfkmyjuj ljrevtynfv: http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/ ehjdyz. a d o pte d _ tex t s / r e c o m m e n d a t i o n s / 20 0 2r 2.h t m . 10 Brazilian Constitution, Article 5, Item 33. Nfr ét Jnyjcbntkmyj jåpjhf gjpbwbq cnhfy Cjlheét- jåcnjzn ltkf b c Jabwbfkmysv byajhvfwbjyysv cndf cv. Open Sesame: Looking for the Right to Inf- frnjv Yjdjq Ptkfylbb 1982 ujlf. D änjv frnt ormation in the Commonwealth, ljrkfl, gjlujnjd- gthtcvjnhty ghbywbg ctrhtnyjcnb, bpkjétyysq d ktyysq uheggjq YGJ gjl yfpdfybtv the Com- Pfrjyt jå jabwbfkmysö ctrhtnfö 1951 ujlf, rjnjhsq monwealth Human Rights Initiative (2003): http: åsk bv jnvtyty. // w w w.h u m a n r i g h t s i n i ti a ti ve.o r g / p u b l i c a ti o n s / 11 1982 New Zealand Official Information Act See: http: chogm/chogm_2003/default.htm. //www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content- 7 D Cnfnmt 19 ghtlkfuftncz vjltkmysq pfrjy j cdjåjlt set=pal_statutes. byajhvfwbb: cv.: http://www.article19.by/publications/ 12 Ljcneg r byajhvfwbjyyjq ghjuhfvvt (http: freedominfolaw/ Fvthbrfycrbq Pfrjy j cdjåjlt //www.aip-bg.org/library/laws/apia.htm). Cv. nfrét byajhvfwbb ghtlcnfdkztn cjåjq yfbåjktt jnrhs- herjdjlcndj “How to Get Access to Information: nsq ghbvth änjuj nbgf pfrjyjlfntkmcndf. Cv.: Citizen’s Guide” (http://www.aip-bg.org/handy.htm). GJKBNBXTCRFZ JNRHSNJCNM 15
13 C ghbpyfntkmyjcnmñ jnvtxftncz gjvjom d nfrbö 20 “Public Fraud Initiative,” The Guardian (UK), 18 June djghjcfö cj cnjhjys Lädblf Åfybcfhf bp ≤Ghfq- 2002: ≤D kjéyjv åeöextnt xfcnyfz yfkbxyjcnm lkz dtcb bynthytiyk≥. Nfrét cv. dtå-cfqns jnyjcb- jåotcndtyysö yeél dsukzlbn rfr rhféf chtlcnd e ntkmyj ≤Ghfqdtcb bynthytiyk≥ (http://www.privacy yfkjujgkfntkmobrjd≥. international.org/) b jnyjcbntkmyj Cnfnmb 19 (http:// 21 Crfylbyfdcrbt cnhfys b Yjdfz Ptkfylbz ytbpvtyyj www.article19.org/). abuehbheñn d vtéleyfhjlysö jåpjhfö rjhhegwbb 14 Cnfnmz 19 ghtlkfuftn vjltkmysq pfrjy j cdjåjlt rfr cnhfys yfbvtytt pfnhjyenst änjq ghfrnbrjq. byajhvfwbb: Cv.: http//www.article19.by/publications 22 New Zealand State Services Commission, 1995. /freedominfolaw/ 23 Nfrjt nhtåjdfybt d yfcnjzott dhtvz yfkfuftncz 15 Hfpltks c 25 gj 32 yf vtcnyst jhufys dkfcnb d Cjtlbytyyjv Rjhj- 16 Ljrevtyn (2002)2 Rjvbntnf vbybcnhjd Cjdtnf ktdcndt. Cv.: the Standards Board for England at Tdhjgs ujcelfhcndfv-xktyfv j ljcnegt r jabwb- www.standardsboard.co.uk /guidance /guidance_ fkmysv ljrevtynfv: http://cm.coe.int/stat/E/Public/ index.htm. 2002/adopted_texts/recommendations/2002r2.htm. 24 Yfghbvth, d Byljytpbb Dctvbhysq åfyr gjjohzk 17 Ujcelfhcndj Pbvåfådt jåütlbybkj jåf gjlöjlf ecnfyjdre yf gkjoflrt ghjtrnf åjkmibö htrkfvysö d jlyjv pfrjyt, yfltkbd zdyj ≤kbåthfkmysv≥ obnjd, yf rjnjhsö åskb bpjåhfétys ltnfkb rjyrhtn- yfpdfybtv d dscitq cntgtyb htghtccbdysq yfåjh yjuj jceotcndkztvjuj ghjtrnf. Vtcnyjt jåotcndj gjkjétybq. D cnfnmt, jgeåkbrjdfyyjq 17 bñyz 2002 cvjétn cktlbnm pf änbv ghjwtccjv b rjynhj- ujlf d åhbnfycrjq ufptnt ≤Ltqkb Ntktuhfa≥, kbwty- kbhjdfnm tuj jceotcndktybt. Cv.: Jenkins and pbjyyst cåjhs, jghtltkztvst yf jcyjdt pfrjyf, Goetz. Nfrét cv.: Anne Marie Goetz and Rob Jenkins, öfhfrnthbpeñncz rfr ≤fåcjkñnyj djpvenbntkmyst≥ “Hybrid Forms of Accountability” Citizen engagement in b, gj dctq dthjznyjcnb, vjuen gjåelbnm wtksq hzl institutions of public-sector oversight in India”, Public vtéleyfhjlysö futyncnd yjdjcntq pfrhsnm cdjb Management Review Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383. åñhj d Pbvåfådt. Lheubt futyncndf, nfrbt rfr ≤Åb- Nfrét Rob Jenkins and Anne Marie Goetz, “Accounts åb-cb≥, eét åskb dsyeéltys gjrbyenm Pbvåfådt. and Accountability: theoretical implications of the right- 18 Htlfrnjh cbyufgehcrjq ≤Åbpytc Nfqvc≥ åsk gjl- to-information movement in India”, Third World Quar- dthuyen yfhzle c lheubvb celtåyjve ghtcktljdfybñ terly, Vol. 20, No. 3, pp 603-622. gj yfwbjyfkmyjve Pfrjye ≤Jå jabwbfkmysö ctrht- 25 The Washington Post (USA), 1 May 2002. nfö≥ bp-pf geåkbrfwbb nfr yfpsdftvsö ≤vuyjdtyysö≥ 26 Öjhjibv ghbvthjv zdkztncz JNRHSNFZ cbcntvf jwtyjr DDG – hfyybö gjgsnjr gjlcxbnsdfnm cfvst ñéyjrjhtqcrjuj ujhjlf Ctekf; www.transparency. gjcktlybt lfyyst gj ärjyjvbxtcrjve hjcne – ght- org/building_coalitions/public/local_goverment/pro élt, xtv änb lfyyst hfpukfifñncz jabwbfkmyj. jects_topic/procurement.html. Nfrét cv.: Columbia’s Rjulf tétytltkmybr ≤Ärjyjvbcn≥, åfpbheñobqcz d Government Portal http://www1.worldbank.org/public Kjyljyt, ghjrjvvtynbhjdfk celtåyjt hfpåbhfntkm- sector/egov/colombiaportal_cs.htm d rjnjhjv ghtpb- cndj, änj ghbdtkj r rjyahjynfwbb c ghfdbntkmcndjv ltyn lfk erfpfybz j njv, xnjås dct ghfdbntkmcndty- Cbyufgehf b d rjytxyjv cxtnt r cjrhfotybñ nbhféf yst futyncndf cjplfkb dtå-cfqns, pfuheéfkb nelf ≤Ärjyjvbcnf≥ d Cbyufgeht. Cv.: “Newspapers: a ban is rjyrhtnyeñ byajhvfwbñ b jceotcndkzkb ltkjdst not a ban unless restricted” by Francis T. Seow (former jgthfwbb d htébvt htfkmyjuj dhtvtyb. Solicitor General of Singapore), presented at an April 27 Ghtlcnfdkztncz, xnj änbxtcrjt bpvthtybt – jcj- 1998 conference on “The Limits of Control: Media and åtyyj djghjc jå jåzpfyyjcnzö gthtl kñlmvb, f yt Technology in China, Hong Kong and Singapore” at njkmrj jåzpfyyjcnzvb gthtl cdjbvb rkbtynfvb – yt University of California at Berkeley’s Graduate School djpybrkj... Gbnth Vfhnby d ≤Åeöufknths, Vjhfkmysq of Journalism. (www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link ljku≥. Financial Times (UK) 17 January 2002. Nfrét cv.: %20Folders/Press%20Freedom/seow.html). Financial Times (UK), 5 March 2002. 19 “Hollow victory reflected in paltry damages”, (≤Gecnfz 28 Jlyf nfrfz bybwbfnbdf ghtlghbyznf NIREX (www. gjåtlf, jnhfétyyfz d ybrxtvyjv eothåt≥) The nirex.co.uk/publicn/guide.htm), rjhgjhfwbtq ≤rjnjhfz Times of London (UK), 29 March 2002: The Mirror gsnftncz hfphfåjnfnm åtpjgfcyst b ärjkjubxtcrb bvtkf ghfdj gjrfpfnm, xnj [cegthvjltkm Yfjvb jndtncndtyyst htitybz gj eghfdktybñ hflbjfrnbd- Rävgåtkk] kufkf, rjulf ujdjhbkf, xnj yt zdkztncz ysvb jnöjlfvb≥. Åfpbheñofzcz yf Bynthytnt ≤gjkb- yfhrjvfyrjq b yt ghjöjlbn ktxtybt. Jlyfrj ufptnf nbrf ghjphfxyjcnb≥ nhtåetn, xnjås rjhgjhfwbz ckt- pfikf ckbirjv lfktrj d geåkbrfwbb xedcndbntkm- ljdfkf ≤gjkbnbrt jnrhsnjcnb≥; jyf nfrét ghblthéb- ysö kbxysö lfyysö... ≤Ghjuhtcc zdkztncz lfktrj dftncz gjkbnbrb htfubhjdfybz yf bylbdblefkmyst yt eybdthcfkmysv, rfr änj gjrfpsdfñn pfrjys Pbv- pfghjcs b ghtlecvfnhbdftn ghfdj fgtkkzwbb r ytpf- åfådt, pfghtofñobt rhbnbre ghtpbltynf cnhfys≥.. dbcbvjq rjynhjkmyjq uheggt ärcgthnjd. UKFDF 2 I DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT 17 GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ
Yb jlyj jnrhsnjt jåotcndj yt vjétn ceotcn- egjvzyenjt gjkextybt gjkyjvjxbq, bvttn juhjvyjt djdfnm åtp cdjåjlysö b cghfdtlkbdsö dsåjhjd1. pyfxtybt. Dsåjhs ljkéys åsnm cghfdtlkbdsvb. Yj Jlyfrj ghjåktvf cjcnjbn d njv, rfr ufhfynbhjdfnm änjuj vfkj. Ytjåöjlbvj, xnjås bö cghfdtlkbdjcnm lt- cjjndtncndbt dsåjhjd vtéleyfhjlysv ltvjrhfnb- vjycnhbhjdfkfcm geåkbxyj b cnfkf jxtdblyjq. xtcrbv cnfylfhnfv. D änjq cdzpb fyukbqcrfz ytghf- dbntkmcndtyyfz jhufybpfwbz ≤Bycnbnen vtéleyfhjl- yjq b ltvjrhfnbxtcrjq gjvjob d gjlujnjdrt b ghj- YTPFDBCBVFZ BPÅBHFNTKMYFZ dtltybb dsåjhjd (VLGD)≥ [IDEA]),2 jrfpsdfñofz RJVBCCBZ cjltqcndbt jåtcgtxtybñ ecnjqxbdjq ltvjrhfnbb dj dctv vbht, ghtlkfuftn ytcrjkmrj jåobö herjdjlz- Vjhfkmysq fdnjhbntn ytlfdyj bpåhfyyjuj ghfdb- obö erfpfybq: ntkmcndf pyfxbntkmyj djphfcnftn, tckb pf öjljv bp- åbhfntkmyjuj ghjwtccf jceotcndkztncz hfpevyjt b 4 Ljåbdfqntcm njuj, xnjås bycnbnens åjktt äaatrnbdyjt yfåkñltybt cj cnjhjys bpåbhfntkmyjq äaatrnbdyj ghtlcnfdkzkb vyjujjåhfpbt rjvbccbb, rjnjhfz djcghbybvftncz rfr ytpfdbcbvfz. cjcnfdf b bynthtcjd yfctktybz (drkñxfz jåtc- D rjycnbnewbzö vyjubö cnhfy cjlthéfncz gjkj- gtxtybt hfdtycndf gjkjd). étybz jå bpåbhfntkmysö rjvbccbzö; bvtñncz nfrét 4 Gthtlfdfqnt vtcnysv bycnbnenfv åjktt cnhfys, d rjnjhsö yfkbxbt gjljåysö rjvbccbq ght- ibhjrbt gjkyjvjxbz. lecvfnhbdftncz d pfrjyjlfntkmcndt. 3. 4 Ghbpyfdfqnt jggjpbwbjyyst gfhnbb ytjåöjlb- Jåsxyj, nfrfz rjvbccbz cjcnjbn bp uheggs kbw, vsvb rjvgjytynfvb gjkbnbxtcrjq cbcntvs ghbdktxtyysö bp dctuj cgtrnhf gjkbnbxtcrbö gfhnbq, b cjplfdfqnt vtöfybpvs, jåtcgtxbdfñobt cjce- uhfélfycrjuj jåotcndf b ghtlcnfdbntktq veécrjuj otcndjdfybt edféfñobö lheu lheuf ghfdzobö b étycrjuj yfctktybz. Cntgtym ljdthbz r njq bkb b jggjpbwbjyysö gfhnbq. byjq gjljåyjq rjvbccbb dj vyjujv pfdbcbn jn gj- 4 Gjjohzqnt hfpdbnbt ecnjqxbdjq gfhnbqyjq hzlrf yfpyfxtybz tt xktyjd. Tckb gjcktlybt ghjcnj cbcntvs. yfpyfxfñncz ghfdbntkmcndjv åtp ghjdtltybz cjjndtn- 4 Ghbpyfdfqnt hjkm uhfélfycrjuj jåotcndf cndeñobö rjycekmnfwbq, xktys yfpyfxtyyjq rjvbccbb d gjkbnbxtcrjv b jåotv hfpdbnbb rféljq hbcreñn ghjcksnm ≤vfhbjytnrfvb≥ ghfdbntkmcndf cnhfys b ghbdktrfqnt r exfcnbñ d ytv änj cj dctvb dsntrfñobvb jncñlf gjcktlcndbzvb d jn- jåotcndj; d cjcnfdt gjcktlytuj ghbpyfdfqnt yjitybb ghbtvktvjcnb htpekmnfnjd kñåsö dsåjhjd. gfhnythcreñ hjkm nfrbö dféytqibö kjååbcn- Gjänjve jgnbvfkmysv pltcm, rfr ghfdbkj, cxbnftncz crbö uhegg, rfr uheggs d pfobne ghfd xtkjdtrf, ghjdtltybt rjycekmnfwbq vtéle dctvb gjkbnbxtcrb- uheggs, jncnfbdfñobt ghfdf vtymibycnd, vb gfhnbzvb b, tckb änj ghtlcnfdkztncz djpvjéysv, uheggs, ghtlcnfdkzñobt étycrjt ldbétybt, b ljcnbétybt bö cjukfitybz gj gjdjle xktyjd rjvbc- étycrbt gjkbnbxtcrbt cjñps. cbb tot lj yfpyfxtybz gjcktlybö. Tcntcndtyyj, tckb 4 Ddjlbnt pfrjys b ghjwtlehs, cjltqcndeñobt gjkbnbxtcrbt gfhnbb yfcnfbdfñn yf yfpyfxtybb bö cjplfybñ ltvjrhfnbxtcrbö eckjdbq, d rjnjhsö cjåcndtyysö frnbdysö cnjhjyybrjd, gjljåyjt jåcnjz- vjukb ås cdjåjlyj aeyrwbjybhjdfnm gjkbnb- ntkmcndj kbim cgjcjåcndetn gjlhsde jåotcndtyyjuj xtcrbt gfhnbb, vtcnyst bycnbnens, ytghfdb- ljdthbz r njve, xnj gjljåyfz rjvbccbb åeltn åtcghb- ntkmcndtyyst jhufybpfwbb b chtlcndf vfccj- cnhfcnyj dsgjkyznm cdjñ hfåjne. djq byajhvfwbb. VLGD ghblftn gthdjcntgtyyeñ dféyjcnm ytpf- dbcbvjcnb njq bkb byjq rjvgtntynyjq rjvbccbb. Tuj ghtlcnfdbntkb jnvtxfñn, xnj ghjdjlzofz dsåjhs fl- DSÅJHS vbybcnhfwbz vjétn åsnm rhfqyt gjkbnbpbhjdfyyjq b ävjwbjyfkmyjq, f nfrét xnj rjynhjkm yfl jhufyfvb eg- Ghfdbntkmcndj ghbjåhtnftn pfrjyysq öfhfrnth hfdktybz bpåbhfntkmysv ghjwtccjv b vfybgekbhjdf- d htpekmnfnt gjkextybz gjkyjvjxbq jn yfhjlf. Dsåj- ybt gjcktlybv åskb b jcnfñncz jcyjdysvb jhelbzvb hs, yt bvtñobt pfrjyyjuj öfhfrnthf, vjuen åscnhj d herfö ytltvjrhfnbxtcrbö ghfdbntkmcnd, cnhtvzobö- ghbdtcnb r uhfélfycrjve ytgjdbyjdtybñ b ytcnf- cz cjöhfybnm cdjt ghtåsdfybt e dkfcnb. Ckeétåysq åbkmyjcnb. Gjcktlybt ghtlcnfdkzñn cjåjq eckjdbz, gthcjyfk gj ghjdtltybñ dsåjhjd nfrét vjétn hfc- d rjnjhsö jxtym crjhj gjkexfñn hfcghjcnhfytybt cvfnhbdfnmcz d rfxtcndt ljdthtyysö kbw ghfdbntkmcn- nfrbt zdktybz, rfr rjhhegwbz b yfheitybz ghfd xtkj- df, rfrjq-kbåj rjyrhtnyjq gfhnbb bkb jghtltktyyjq dtrf. Gjänjve djghjc j njv, rfrbv gentv ghjbcöjlbn xfcnb jåotcndf. 18 DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ
D eckjdbzö gthtöjlysö htébvjd bkb yjdsö ltvjr- cndf ghjdjlzoböcz dsåjhjd, cdjtq hjkb d ybö hfnbxtcrbö ujcelfhcnd jggjpbwbjyyst gfhnbb xfcnj d rfxtcndt exfcnybrjd ujkjcjdfybz b gjhzlrf åjzncz, xnj yföjlzobtcz e dkfcnb gfhnbb åelen bcgjkm- gjcktlytuj. pjdfnm hflb cjåcndtyyjq dsujls djpvjéyjt yfkbxbt 4 Jceotcndktybt rjynhjkz pf cjåkñltybtv e ybö rjynhjkz yfl jhufyfvb eghfdktybz bpåbhfntkm- gjkbnbxtcrbvb gfhnbzvb b rfylblfnfvb ghf- ysv ghjwtccjv. dbk ghjdtltybz dsåjhjd. Yt bvtñobt jgsnf rjvbccbb nfrét vjuen dspsdfnm 4 Htubcnhfwbz bpåbhfntktq b gjlujnjdrf bö gjljphtybt. Ckexftncz, xnj xktys rjvbccbb jrfpsdf- cgbcrf. Änjn ghjwtcc ljkéty åsnm jnrhs- ñncz ytbpdtcnysvb bkb ytghjdthtyysvb. Åsdfkst nsv c ntv, xnjås jy vju jceotcndkznmcz gjl gjkbnbrb b ≤pfrfktyyst d åjzö≥ gfhnbb cgjcjåys yfåkñltybtv gjkbnbxtcrbö gfhnbq b jåotcn- djcgjkmpjdfnmcz änjq ytjgsnyjcnmñ. D rfxtcndt ghb- dtyyjcnb. Gj pfdthitybb cjcnfdktybz cgbcrf vthf vjéyj ghbdtcnb dsåjhs d Rfvåjlét, cjcnjzd- bpåbhfntktq tuj cktletn cltkfnm ljcnegysv ibtcz d 1998 u. Ytcvjnhz yf nj, xnj pfrjy nhtåjdfk lkz jåotcndtyyjuj rjynhjkz. D ckexft ytjå- yfkbxbz ytqnhfkmysö jhufyjd eghfdktybz bpåbhfntkm- öjlbvjcnb gjkbnbxtcrbv gfhnbzv ljkéyf ysv ghjwtccjv, ghfdzotq gfhnbb dct ét elfkjcm yf ghtljcnfdkznmcz djpvjéyjcnm dsldbufnm djp- vyjubö ehjdyzö dytlhbnm d cbcntve eghfdktybz gj hfétybz gj gjdjle egjvzyenjuj cgbcrf. ghjdtltybñ dsåjhjd cdjbö cnjhjyybrjd, drkñxfz ghf- 4 Htubcnhfwbz dscnfdktybz rfylblfnjd b dbntkmcndtyysö xbyjdybrjd. ghjdthrf bö ghfdf yf dsldbétybt. Änjve ghj- D vbhjdjv vfcinfåt ytljdthbt r dsåjhfv zdkz- wtcce nfrét cktletn ghblfdfnm geåkbxysq tncz jlyjq bp jcyjdysö ghbxby ibhjrjuj ghbvtytybz öfhfrnth, b rfylblfnfv, rjnjhsv åskj jnrf- d gthbjl ghjdtltybz dsåjhjd ljgjkybntkmysö vth pfyj rjvbccbtq d dscnfdktybb bö rfylblfneh, ghtljcnjhjéyjcnb b jceotcndktybz nofntkmyjuj rjy- ljkéyj ghtljcnfdkznmcz ghfdj jåhfotybz d nhjkz, rfr cj cnjhjys gjkbnbxtcrbö gfhnbq, nfr b cj cel c wtkmñ gthtcvjnhf kñåjuj ghbyznjuj ghj- cnjhjys uhfélfycrjuj jåotcndf. Tckb exfcnybrb bkb nbd ybö htitybz. bpåbhfntkb cxbnfñn, xnj herjdjlcndj gj ghjdtltybñ 4Yfåkñltybt pf cjcnfdktybtv bpåbhfntkmysö dsåjhjd jceotcndkztncz uheggjq, gjllthébdfñotq åñkktntytq, bö gtxfnfybtv b hfcghjcnhfyt- rfreñ-kbåj jlye gfhnbñ, bkb jnvtxtyj vföbyfwbzvb, ybtv. Bpåbhfntkmyst åñkktntyb ljkéys yfghfdktyysvb yf gjkextybt gjkbnbxtcrjq dsujls, åsnm ghjyevthjdfys c ntv, xnjås ljdthtyyst jyb yt ghbven exfcnbz d ujkjcjdfybb bkb gjnhtåeñn kbwf gfhnbb vjukb htubcnhbhjdfnm änb åñkkt- ghbpyfybz tuj htpekmnfnjd ytltqcndbntkmysvb. ntyb b jceotcndkznm rjynhjkm yfl bö bcgjkm- Lkz njuj, xnjås dsåjhs djcghbybvfkbcm rfr cdj- pjdfybtv, f nfrét cktlbnm pf bö cjjndtncn- åjlyst b cghfdtlkbdst, ytjåöjlbvj yfkbxbt öjhjij dbtv bpåbhfntkmysv åñkktntyzv, jgeotyysv jhufybpjdfyyjq, pfckeébdfñotq ljdthbz b ytqnhfkm- d bpåbhfntkmyst ehys, ghb dcrhsnbb gjcktlybö yjq rjvbccbb. Gjljåyfz rjvbccbz d cjcnjzybb kbibnm lkz gjlcxtnf ujkjcjd. ntö, rnj yfcnhjty ghjnbd dsåjhjd, vyjubö bp djpvjé- 4Yfåkñltybt pf vfnthbfkmyj-ntöybxtcrbv yjcntq vfybgekbhjdfybz bö ghjdtltybtv. D cdjñ jxt- jåtcgtxtybtv dsåjhjd, drkñxfz bpåbhfntkmyst htlm, änj gjdsiftn ljdthbt r dsåjhfv b cdzpfyysv c exfcnrb, vfnthbfks lkz ujkjcjdfybz, bpåbhf- ybvb bycnbnenfv. ntkmyst ehys, gthtdjpre, yfqv b jåextybt cke- étåyjuj gthcjyfkf bpåbhfntkmysö exfcnrjd b lheubö hfåjnybrjd, jåckeébdfñobö dsåjhs. JÅZPFYYJCNB BPÅBHFNTKMYJQ Bpåbhfntkmyst exfcnrb cktletn rjycnhebhj- RJVBCCBB dfnm nfrbv jåhfpjv, xnjås ufhfynbhjdfnm bpåbhfntkzv rjyabltywbfkmyjcnm d nj dhtvz, Egjvzyenfz rjvbccbz jåzpfyf ytcnb jndtncndty- rjulf jyb ltkfñn jnvtnrb d cdjbö bpåbhfntkm- yjcnm pf dct, xnj jrfpsdftn dkbzybt yf dsåjhs, c ntv, ysö åñkktntyzö. Bpåbhfntkb ljkéys åsnm xnjås juhfybxbnm djpvjéyjcnm rfrjuj-kbåj ghfdbntkm- cjdthityyj edthtys d njv, xnj bö ujkjcjdfybt cndf vfybgekbhjdfnm bö htpekmnfnfvb. D jåzpfyyjcnb zdkztncz nfqysv. bpåbhfntkmysö rjvbccbq döjlbn: 4Yfåkñltybt pf flvbybcnhfnbdyjq cnjhjyjq ujkjcjdfybz d ltym dsåjhjd. Cñlf döjlzn jåtc- 4 Htfkbpfwbz cjdvtcnyj c jhufybpfwbzvb gtxtybt ljcnegf gfhnbqysö aeyrwbjythjd yf uhfélfycrjuj jåotcndf, ghblthébdfñob- bpåbhfntkmyst exfcnrb; jhufybpfwbz jnltkm- vbcz nfrjuj ét vytybz, ghjuhfvv uhfélfy- yjuj gjlcxtnf ujkjcjd yf rféljv bpåbhfntkm- crjuj djcgbnfybz b ghjcdtotybz, rjnjhst yjv exfcnrt; jåtcgtxtybt eljcnjdthtybz htpekm- jåtcgtxfn gjybvfybt bpåbhfntkzvb ceot- nfnjd ujkjcjdfybz ghtlcnfdbntkzvb gfhnbq; DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ 19
gthtlfxf ärptvgkzhf htpekmnfnjd ujkjcjdfybz yt ntö rfylblfnjd, pf rjnjhsö jnlfñn cdjb rféljve bp ghbcencndeñobö yf bpåbhfntkm- ujkjcf änb bpåbhfntkb. yjv exfcnrt ghtlcnfdbntktq gfhnbq. 4 Vjétn bvtnm vtcnj nfqysq gjlcxtn ujkjcjd. 4 Cåjh b jåhfåjnrf lfyysö jå bnjufö ujkjcjdf- Cjcnfdktybt b jukfitybt htpekmnfnjd dsåjhjd ybz vjuen yjcbnm vjityybxtcrbq öfhfrnth. 4Ytpyfxbntkmyst yfheitybz vjuen bcgjkmpj- 4 Jgeåkbrjdfybt gjkyjuj jnxtnf j dsåjhfö. dfnmcz ghjbuhfditq ghfdzotq gfhnbtq d rfxt- Htpekmnfns gjlcxtnf ujkjcjd gj rféljve cndt gjdjlf lkz ghtlüzdktybz nhtåjdfybz j bpåbhfntkmyjve exfcnre ljkéys åsnm ghtl- ghjdtltybb yjdsö dsåjhjd. cnfdktys d dblt jnltkmyjq nfåkbws. Cktletn dyjcbnm ytjåöjlbvst htrjvtylfwbb c wtkmñ Ceotcndetn ghjcnjt htitybt änbö hfpyjjåhfpysö jceotcndktybz ytjåöjlbvsö ghtjåhfpjdfybq rj ghjåktv: jåtcgtxtybt ghjphfxyjcnb dsåjhjd. D eckj- dhtvtyb ghjdtltybz cktleñobö dsåjhjd. dbzö, rjulf ujkjcjdfybt ljkéyj åsnm nfqysv, dct ét bvttncz vyjuj fcgtrnjd dsåjhjd b bö jhufybpfwbb, rj- njhst vjuen b ljkéys åsnm jnrhsnsvb lkz ghjdthrb, GHJPHFXYJCNM D BPÅBHFNTKMYJV jcjåtyyj cj cnjhjys cjgthybxfñobö rfylblfnjd b gj- GHJWTCCT kbnbxtcrbö gfhnbq, f nfrét vtéleyfhjlysö b vtcnysö jåjphtdfntktq uhfélfycrjuj jåotcndf. C wtkmñ jåtcgtxtybz åjkmituj ljdthbz bpåbhf- Jåkfcnb, yf rjnjhst hfcghjcnhfyztncz jnrhs- ntkz r dsåjhfv ufhfynbhetncz bö ghjphfxyjcnm. Yf njcnm, drkñxfñn d ctåz yfpyfxtybt xktyjd ytpfdbcb- änfgt ghjdtltybz bpåbhfntkmyjq rfvgfybb ntö bkb vjq bpåbhfntkmyjq rjvbccbb b ljkéyjcnysö kbw, jn- bysö dsåjhjd dctulf åeltn bvtnm vtcnj ytljdjkmcndj dtncndtyysö pf ghjdtltybt ujkjcjdfybz. Rféljq gfh- öfhfrnthjv bö ghjdtltybz; rfr ghfdbkj, gjljåyjt nbb cktletn pfåkfujdhtvtyyj jåpfdtcnbcm cgbcrjv ytljdjkmcndj cdjlbncz r njve, xnj ghfdzofz gfhnbz ghtlkfuftvsö yfpyfxtybq yf ne bkb byeñ ljkéyjcnm bvttn ghtbveotcndj yföjéltybz e dkfcnb b, cktljdf- c ntv, xnjås jåtcgtxbnm cdjbv rjyrehtynfv hfpevyeñ ntkmyj, yfkbxbt e lfyyjq gfhnbb ljcnegf r ujcelfhcn- djpvjéyjcnm dsldbufnm cdjb djphfétybz d ntö ckexf- dtyysv htcehcfv. Yf änj egjvzyenfz gfhnbz jåsxyj zö, rjulf jnltkmyst kbwf, bpdtcnyst cdjbvb gjkbnb- jndtxftn, xnj ghfdzofz gfhnbz tot b ytctn yf cdjbö xtcrb ghbcnhfcnysvb gkfyfvb b yfvthtybzvb bkb gj- gktxfö åhtvz jndtncndtyyjcnb pf gjkjétybt ltk d ljphtdftvst d yfkbxbb e ybö nfrjdsö, ghtlkfufñncz d cdjtq cnhfyt. rfxtcndt xktyjd egjvzyenjq rjvbccbb. Jxtdblyj, xnj, Ibhjrjt ghbpyfybt gjkexftn ljdjl j njv, xnj d rjulf gfhnbb ghtlkfufñn d rfxtcndt ljkéyjcnysö kbw jåotv cvsckt dsåjhs dsbuhsdfñncz bkb ghjbuhsdf- rfylblfnjd, ghjnbd rjnjhsö ghjnbdybrb änbö gfhnbq ñncz tot lj afrnbxtcrjuj ghjdtltybz ujkjcjdfybz. yt d cjcnjzybb dsldbyenm jåjcyjdfyysö djphfétybq, Jlyfrj vtöfybrf ghjdtltybz dsåjhjd xfcnj åsdftn gjljåyjt hfpdbnbt cjåsnbq cgjcjåcndetn jceotcndkt- gjldthétyf hfpkbxysv ghjzdktybzv gjhjxyjq ghfrnb- ybñ dctuj ghjwtccf, j rjnjhjv bltn htxm. rb. Ceotcndeñn hfpyst genb bcrfétybz htpekmnfnjd Hfcghtltktybt vfnthbfkjd dsåjhjd nfrét ljké- ujkjcjdfybz: yj ghtlcnfdkznm cjåjq cjdthityyj ghjphfxysq ghjwtcc. Gfhnbzv cktletn pyfnm, relf, d rjytxyjv 4 Cgbcrb bpåbhfntktq vjuen åsnm ytnjxysvb, cxtnt, yfghfdkzñncz bpåbhfntkmyst åñkktntyb, b bö ghbxtv byjulf d ybö jncencndeñn bvtyf htubcnhfwbjyyst yjvthf. D öjlt ujkjcjdfybz ljké- ghjnbdybrjd ghfdbntkmcndf b dytctys bvtyf- yjcnyst kbwf, jndtncndtyyst pf hfåjne jnltkmysö ≤ghbphfrb≥. bpåbhfntkmysö exfcnrjd, ljkéys byajhvbhjdfnm nfr 4 Bpåbhfntktq vjuen yt ljgecrfnm r ujkjcjdf- yfpsdftvsö ≤yfåkñlfntktq yf dsåjhfö≥ – ghtlcnf- ybñ bkb ét pfgeubdfnm bö, rjulf jyb yfghfdkz- dbntktq gfhnbq, yfpyfxftvsö rjyrehbheñobvb gfh- ñncz yf bpåbhfntkmyst exfcnrb. nbzvb c ntv, xnjås änb ghtlcnfdbntkb ghbcencndjdfkb 4 Bpåbhfntkmyst ehys vjuen lj gjlcxtnf ujkj- ghb ujkjcjdfybb yf rféljv bpåbhfntkmyjv exfcnrt. cjd gjlvtyznmcz ehyfvb, d rjnjhsö yföjlzncz Änb ghtlcnfdbntkb ljkéys pyfnm, rfrbt bpåbhfntkm- åñkktntyb c ujkjcfvb, jnlfyysvb rfrjq-kbåj yst åñkktntyb bcgjkmpeñncz (bkb yt bcgjkmpeñncz) b jghtltktyyjq gfhnbb bkb rfrjve-nj rjyrhtn- d rfrjv gjhzlrt. Egjvzyensv ghtlcnfdbntkzv ljkéys yjve rfylblfne. ghtljcnfdkznmcz cgbcrb bpåbhfntktq. Ghtlcnfdbnt- 4 Dj dhtvz ujkjcjdfybz ljkéyjcnyst kbwf, kb gfhnbq ljkéys bvtnm djpvjéyjcnm dtltybz cdjbö jåckeébdfñobt dsåjhs, vjuen d gjhzlrt cjåcndtyysö rjynhjkmysö cgbcrjd bpåbhfntktq, gjrf- jrfpfybz gjvjob bpåbhfntkzv-bydfkblfv psdfñobö, rnj bp ybö exfcndetn (bkb yt exfcndetn) d b kñlzv ghtrkjyyjuj djphfcnf jnvtnbnm ujkjcjdfybb. D ckexft tckb yt dct gjkbnbxtcrbt gfh- 20 DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ
nbb cjukfcys c ntv, xnj jndtncndtyyst pf ghjdtltybt ybb njuj, rfr jyb åelen dtcnb ctåz d gthbjls ujkjcjdfybz ljkéyjcnyst kbwf jåzpfys jrfpsdfnm bpåbhfntkmysö rfvgfybq. Änj jåtcgtxbdftn bpåbhfntkzv gjvjom, ytjåöjlbvj ecnfyjdbnm juhfyb- nfrjt gjkjétybt, ghb rjnjhjv bpåbhfntkmysq xtybz yf xbckj bpåbhfntktq, gjvjom rjnjhsv vjétn ghjwtcc cxbnftncz cdjåjlysv b cghfdtlkbdsv. jrfpsdfnmcz jlybv ljkéyjcnysv kbwjv. Vjétn nfrét 4 Bpåbhfntkmyjq rjvbccbb cktletn gj djpvjé- djpybryenm ytjåöjlbvjcnm d njv, xnjås lj gjcktlytq yjcnb ecnhfbdfnm ajhev c wtkmñ ghjdtltybz vbyens lthéfnm d ctrhtnt afrnbxtcrbq jåhfptw bpåb- jåceéltybq b rjycekmnfwbq vtéle dctvb hfntkmyjuj åñkktntyz d wtkzö cdtltybz r vbybveve gjkbnbxtcrbvb gfhnbzvb. Jyf ljkéyf jåtcgt- djpvjéyjcntq tuj gjlltkrb. xbdfnm yfkbxbt nfrbö eckjdbq, d rjnjhsö dct Gj jrjyxfybb dhtvtyb, jndtltyyjuj yf ujkjcjdf- gjkbnbxtcrbt gfhnbb ghjzdkzkb ås gjkyjt ybt, ghtlcnfdbntkzv gfhnbq yflktébn yf jcyjdt cdjbö gjybvfybt cdjbö ghfd b jåzpfyyjcntq ghbvt- yfåkñltybq pyfnm, crjkmrj bvtyyj åñkktntytq ljkéyj ybntkmyj rj dctv fcgtrnfv bpåbhfntkmyjuj yföjlbnmcz d bpåbhfntkmysö ehyfö (c gjghfdrjq yf nj, ghjwtccf. xnj ytrjnjhst bpåbhfntkb vjukb eytcnb cdjb åñkktnt- 4 Dpyjcs (rfr d ltytéyjq, nfr b d yfnehfkmyjq yb c cjåjq) b htubcnhfwbjyyst yjvthf jgeotyysö åñk- ajhvt) cj cnjhjys xfcnysö kbw b rjhgjhfwbq ktntytq. Änj pfnhelyztn lfét gjgsnre gjlvtys ehy. cktletn juhfybxbnm jåjcyjdfyysvb hfpvt- Rhjvt njuj, ghtlcnfdbntkb gfhnbq ljkéys bvtnm ghfdj hfvb, rjnjhst yt vjukb ås djcghbybvfnmcz yföjlbnmcz hzljv c bpåbhfntkmysvb ehyfvb cj dhtvt- rfr gjlreg. Änb juhfybxtybz yt ljkéys hfc- yb jrjyxfybz ujkjcjdfybz lj dhtvtyb yfxfkf gjlcxtnf ghjcnhfyznmcz yf kñltq, åtpdjpvtplyj dsgjk- åñkktntytq. Gjckt pfdthitybz gjlcxtnf ujkjcjd, ckt- yzñobö cdjñ hfåjne. letn gjnhtåjdfnm jn ghbcencndeñobö ghtlcnfdbntktq 4 Rfylblfns, dbyjdyst d ghtlcnfdktybb kjé- gfhnbq eljcnjdthbnm tuj njxyjcnm. Ghtlcnfdbntkñ rfé- yjq ltrkfhfwbb j gjkextyysö bvb chtlcndfö ljq gfhnbb ljkéty dslfdfnmcz jlby bp ärptvgkzhjd yf ghjdtltybt cdjtq bpåbhfntkmyjq rfvgfybb htpekmnfnjd ujkjcjdfybz, pfdthtyysq ljkéyjcnysvb bkb d hfcöjljdfybb yf ytt åjkmit chtlcnd, kbwfvb, jndtncndtyysvb pf ghjdtltybt ujkjcjdfybz, b xtv änj ljgecrftncz ecnfyjdktyysvb ghfdb- ghtlcnfdbntkzvb lheubö gfhnbq. Nfrbv jåhfpjv, e rfé- kfvb, ljkéys nthznm ghfdj yf ghtåsdfybt d ljq bp gfhnbq åelen bvtnmcz ljrevtyns, gjpdjkzñobt ljkéyjcnb, yf rjnjheñ jyb åskb bpåhfys. tq cjcnfdbnm cdjñ cjåcndtyyeñ, ytpfdbcbveñ b njxyeñ 4 Dctv gfhnbzv b rfylblfnfv ljkéyj ghtlüzd- jwtyre jrjyxfntkmysö bnjujd ujkjcjdfybz. Lfét tckb kznmcz nhtåjdfybt j pfzdktybb bvb cdjtuj egjvzyenst ljrevtyns zdkzñncz ytgjkysvb, jyb dct bveotcndf b jåzpfntkmcndfö bveotcndtyyjuj ét jåtcgtxbdfñn ghjdtltybt dsåjhjxyjq ghjdthrb öfhfrnthf lj yfxfkf bpåbhfntkmyjq rfvgfybb jabwbfkmysö htpekmnfnjd dsåjhjd, xnj vjétn åsnm d b chfpe ét gjckt dsåjhjd. D ytrjnjhsö cnhf- dscitq cntgtyb äaatrnbdysv d njv ckexft, tckb änb yfö ghb htubcnhfwbb gjkbnbrf d rfxtcndt rfy- htpekmnfns gjldthukbcm cthmtpyjve bcrfétybñ. lblfnf yf dsåjhfö tve ghtlüzdkztncz nhtåjdf- Xbckj kñltq, ghbxfcnysö r vtöfybrt bpåbhfntkmyj- ybt j ghtlcnfdktybb ltrkfhfwbq j gjljöjlyjv uj ghjwtccf, ytgjchtlcndtyyj cdzpfyj cj cntgtymñ yfkjut b bveotcndt. ghjphfxyjcnb b gjljnxtnyjcnb änjuj ghjwtccf. Xtv 4 Cktletn gjllthébdfnm yf ghbtvktvsö ehjd- åjkmit kñltq ghbxfcnys r egjvzyenjve ghjwtcce, yzö bkb ét djjåot pfghtnbnm gkfnyst jåüzd- ntv nhelytt cnfyjdbncz crhsdfnm byajhvfwbñ b gjl- ktybz, pfzdktybz b htrkfve gj hflbj b ntkt- nfcjdsdfnm rjkbxtcndtyyst lfyyst. Ghbdktxtybt r dbltybñ. Rhjvt njuj, bpåbhfntkmyfz rjvbccbz exfcnbñ d bpåbhfntkmyjv ghjwtcct ujcelfhcndtyysö ljkéyf jghtltkznm, crjkmrj åtcgkfnyjuj uhfélfycrbö ckeéfobö, ghtlcnfdkzñobö ibhjrbq äabhyjuj dhtvtyb yeéyj ghtljcnfdkznm rfé- chtp jåotcndf, vjétn cgjcjåcndjdfnm hjcne ljdthbz ljq gfhnbb yf jåotcndtyyjv hflbj b ntktdblt- bpåbhfntktq r änjve ghjwtcce. ybb d gthbjl bpåbhfntkmyjq rfvgfybb. Ghtlkjétybz j ghbvtytybb jgnbvfkmyjq ghfrnbrb 4 Cktletn pfghtnbnm ghtldsåjhyeñ fubnfwbñ cj htitybz ghjåktv d jåkfcnb ghjdtltybz dsåjhjd b cnjhjys uhegg, ghtcktleñobö cdjb eprbt gjkb- abyfycbhjdfybz bpåbhfntkmysö rfvgfybq drkñxfñn nbxtcrbt bynthtcs, b lheubö uhegg, yt egjk- d ctåz cktleñobt cjjåhfétybz. Ghbdjlbvst ybét yjvjxtyysö yf änj jnltkmysvb rfylblfnfvb ghbvths dpzns bp ibhjrjuj lbfgfpjyf ljrkfljd b cj- bkb gfhnbzvb. Gjljåyjt pfghtotybt gjkjébn jåotybq yfåkñlfntktq yf dsåjhfö, ghjdjlbdiböcz d rjytw gjgsnrfv jåvfyysv gentv jåöjlbnm hzlt htubjyjd vbhf: juhfybxtybz yf hfcöjljdfybt chtlcnd. Dct ljkéyjcnyst kbwf bpåbhfntkmyjq rjvbccbb 4 E gjkbnbxtcrbö gfhnbq ljkéty ltqcndjdfnm ljkéys pfzdkznm j cdjbö ljöjlfö, bveotcndt dpfbvjghbtvktvsq rjltrc gjdtltybz d jnyjit- b jåzpfntkmcndfö bveotcndtyyjuj öfhfrnthf DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ 21
rfr lj, nfr b gjckt rfélsö dctjåobö dsåjhjd. ybz rjynhjkz yfl ghjdtltybtv dsåjhjd, yt ghjzdkzz 4 Chjrb bpåbhfntkmyjq rfvgfybb yt ljkéys ghb änjv rfrjuj-kbåj gjkbnbxtcrjuj ghbcnhfcnbz. D åsnm ckbirjv ghjljkébntkmysvb. Gentv gkfyt ghjdtltybz gjkbnbrb uheggfv uhfélfy cktletn bö juhfybxtybz vjéyj cjrhfnbnm hfcöjls yf ghtljcnfdkznm ghfdjdst b abpbxtcrbt djpvjéyjcnb ghjdtltybt bpåbhfntkmysö rfvgfybq. Jlyfrj, yfåkñltybz pf öjljv dsåjhjd. Äne hjkm cgjcjåys tckb gjcktlybt åelen ghjdjlbnmcz d xthtcxeh dpznm yf ctåz vtéleyfhjlyst yfåkñlfntkb, b r ybv d céfnst chjrb, ghfdzofz gfhnbz gjkexbn ght- dsgjkytybb aeyrwbq egjvzyenjuj yfåkñltybz gj ghf- bveotcndj yfl jggjpbwbjyysvb gfhnbzvb. de ghbcjtlbyzñncz uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf dyenhb cnhfys. D öjlt bpåbhfntkmysö rfvgfybq cktletn ddjlbnm D åjkmibycndt cnhfy, d rjnjhsö jhufybpfwbb uhfé- juhfybxtybz yf hfcöjls gjkbnbxtcrbö gfhnbq b rfylb- lfycrjuj jåotcndf åthen yf ctåz gjljåyeñ jåzpfy- lfnjd (rfr d ltytéyjq, nfr b yfnehfkmyjq ajhvt). Ltr- yjcnm, gjnhtåetncz dytctybt ytrjnjhsö bpvtytybq d kfhfwbb c erfpfybtv änbö hfcöjljd ljkéys yjcbnm bpåbhfntkmysq pfrjy c ntv, xnjås lfnm djpvjéyjcnm geåkbxysq öfhfrnth b gjlfdfnmcz d bpåbhfntkmyeñ frrhtlbnjdfyysv vtcnysv yfåkñlfntkzv ghbcencn- rjvbccbñ pf ldf vtczwf lj lfns dsåjhjd. R rféljq djdfnm yf bpåbhfntkmysö exfcnrfö b yfåkñlfnm pf bö nfrbö ltrkfhfwbq cktletn ghbkfufnm felbnjhcrjt gjlcxtnjv ujkjcjd. D ntö ckexfzö, rjulf pfrjy pfght- cdbltntkmcndj, pfdthtyyjt rdfkbabwbhjdfyysv felb- oftn nfrbv uheggfv jabwbfkmyj exfcndjdfnm d bpåb- njhjv. Rhjvt njuj, gjkbnbxtcrbt gfhnbb jåzpfys hfntkmyjv ghjwtcct, jyb dct ét vjuen cltkfnm nfr, tétujlyj gjlfdfnm felbnjhcrbq cthnbabrfn, d rjnj- xnjås d ytv xedcndjdfkjcm bö ghbcencndbt. Vjéyj cj- hjv ghbdjlzncz gjlhjåyst lfyyst j ljöjlt gfhnbb åbhfnm byajhvfwbñ gentv jceotcndktybz rjynhjkz yf vtcnyjv, htubjyfkmyjv b yfwbjyfkmyjv ehjdyzö. yfl ghtldsåjhyjq rfvgfybtq b ghjdtltybz jghjcjd ujkjcjdfdibö. Gjljåyst jghjcs, tckb jyb ghjdjlzn- 4 Cktletn pfghtnbnm fyjybvyst gjéthndjdfybz cz frrehfnyj, vjuen cnfnm ljgjkybntkmyjq ghjdthrjq b gjéthndjdfybz, gthtlfdftvst xthtp gjlcnfd- yf ghtlvtn dszdktybz gjlnfcjdrb htpekmnfnjd ujkj- yst jhufybpfwbb. cjdfybz. Bvtñncz ccskrb yf nj, xnj jåüzdktybt gj 4Uhfyns bp ujcelfhcndtyysö ajyljd ljkéys hflbj b ntktdbltybñ htpekmnfnjd jghjcjd ujkjcjdfd- ghtljcnfdkznmcz kbåj d cjjndtncndbb c ntv, ibö zdkzñncz äaatrnbdysv chtlcndjv ghtleghtélt- rfr nf bkb byfz gfhnbz ghjzdbkf ctåz yf ybz gjgsnjr ghfdbntkmcndf afkmcbabwbhjdfnm bnjub gjcktlybö dsåjhfö, kbåj gj cjukfcjdfyyjq dsåjhjd. ajhvekt, ghbvtyztvjq rfrjq-kbåj ytpfdbcb- Uheggs vtéleyfhjlysö yfåkñlfntktq buhfñn bc- vjq bpåbhfntkmyjq rjvbccbtq. Änb uhfyns rkñxbntkmyj dféyeñ hjkm b d yjdsö ltvjrhfnbxtcrbö vjuen bvtnm jnyjitybt yt njkmrj r ytjnkjé- ujcelfhcndfö. Jyb vjuen jrfpsdfnm gjvjom b lfdfnm ysv ltkfv, cdzpfyysv c ghjdtltybtv ghtl- herjdjlzobt erfpfybz, f nfrét gjdsifnm ehjdtym dsåjhyjq rfvgfybb, yj b r jrfpfybñ gfhnbb ljdthbz r bpåbhfntkmyjve ghjwtcce, rjulf dsyjczn gjvjob d gthbjl ghtlcnjzotuj gfhkfvtyn- ceéltybt j njv, xnj jy zdkztncz cghfdtlkbdsv. Rhj- crjuj chjrf. vt njuj, änb uheggs cgjcjåys jåhfofnm dybvfybt yf ytljcnfnrb d öjlt ghjdtltybz ujkjcjdfybz d ckexft, tckb jyj yt jndtxftn vtéleyfhjlysv cnfylfhnfv. Jl- JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ yfrj d jceotcndktybb rjynhjkz yfl ghjdtltybtv dsåj- PF GHJDTLTYBTV UJKJCJDFYBZ hjd ljkéys nfrét exfcndjdfnm uheggs, cjcnfdktyyst bp ghtlcnfdbntktq vtcnyjuj uhfélfycrjuj jåotcndf. Jceotcndktybt frnbdyjuj rjynhjkz zdkztncz dfé- D ljkujchjxyjq gthcgtrnbdt wtkjcnyjcnm cbcntvs uj- ytqibv eckjdbtv jåtcgtxtybz cghfdtlkbdjcnb b bvttn kjcjdfybz njq bkb byjq cnhfys pfdbcbn jn ceéltybq vtcnj dj dctö bcnbyyj ltvjrhfnbxtcrbö ujcelfhcndfö. tt cjåcndtyysö uhfélfy. Jggjpbwbjyysv gjkbnbxtcrbv gfhnbzv cktletn cfvbv frnbdyj rjynhjkbhjdfnm dct fcgtrns ghjdtltybz ujkj- cjdfybz, f nfrét gjlndthélfnm ljrevtynfvb yfkbxbt BYJCNHFYYFZ LJYJHCRFZ GJVJOM kñåsö jåyfheétyysö yfheitybq ecnfyjdktyysö yjhv b ljdjlbnm änb yfheitybz lj dctjåotuj cdtltybz. Rfr Byjcnhfyyst ljyjhs vjuen yt njkmrj cgjcjåcn- eét jnvtxfkjcm dsit, frnbdyfz ltzntkmyjcnm änbö djdfnm gjrhsnbñ bplthétr ghjdtltybz dsåjhjd, yj gfhnbq ljkéyf c cfvjuj yfxfkf cnfnm ytjnütvktvjq b dscnegfnm d rfxtcndt gjchtlybrjd d ckexft djpybr- xfcnmñ bpåbhfntkmyjuj ghjwtccf. yjdtybz cgjhf. D Rfvåjlét byjcnhfyyst ljyjhs Rhjvt njuj, åjkmieñ hjkm d änjv ghjwtcct ljké- ghtljcnfdbkb gjvjom d jåvty yf cjplfybt Rjycnbne- yj buhfnm uhfélfycrjt jåotcndj gentv jceotcndkt- wbjyyjuj cjdtnf, rjnjhsq zdkztncz cdjtuj hjlf dth- 22 DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ
öjdysv celjv, gjvjufñobv htifnm cgjhs, cdzpfyyst njuj, xnjås änb gfhnbb cxbnfkbcm pfrjyysvb, vjétn c ghjdtltybtv dsåjhjd. ghtljcnfdbnm ghfdzotq gfhnbb åkfujghbznyeñ djp- Jlyfrj, rjulf ltkj rfcftncz gjrhsnbz bplthétr, vjéyjcnm kturjuj dsdtltybz bp åjhmås cdjbö rjyre- dféyj yt pfåsdfnm j ytjåöjlbvjcnb gjllthéfybz htynjd. Yfkbxbt nhtåjdfybz j njv, xnj lkz gjåtls yf ecnjqxbdjcnb bpåbhfntkmyjuj ghjwtccf. Cktletn dsåjhfö rfylblfne ytjåöjlbvj yfåhfnm d cbcntvt jl- ddjlbnm vtöfybpvs jåtcgtxtybz cghfdtlkbdjuj öf- yjvfylfnysö jrheujd yt vtytt 50 ghjwtynjd ujkjcjd, hfrnthf ujkjcjdfybz c extnjv cjjndtncndeñobö pf- ghbdtltn r hfcghtltktybñ gjcktlybö vtéle jcyjdys- nhfn. Ghjphfxyjcnm dsåjhjd yt ljkéyf ghbdjlbnm r vb rfylblfnfvb. Njxyj nfr ét, ghtlüzdktybt nhtåjdf- gjdsitybñ bplthétr bö ghjdtltybz4. Äaatrnbdyjt ybz j njv, xnjås gfhnbb ltkfkb abyfycjdsq dpyjc lkz gkfybhjdfybt b cjplfybt gjlöjlzobö cbcntv d gth- dscnfdktybz cdjbö rfylblfnjd yf dsåjhfö, djpldbuftn deñ jxthtlm pfdbczn jn yfkbxbz dhtvtyb b pyfybq pyfxbntkmysq åfhmth yf genb gfhnbq, ghtlcnfdkzñ- e cjjndtncndeñobö cgtwbfkbcnjd gj jceotcndktybñ obö vfkjbveobö b jåtpljktyysö5. Lkz njuj, xnjås rjynhjkz yfl ghjdtltybtv dsåjhjd. bpåtéfnm gjljåysö cwtyfhbtd, åskj ås ljcnfnjxyj ecnfyjdbnm d jnyjitybb gfhnbq 4-5-ghjwtynysq gjhju, xnj gjpdjkbkj ås bv jåtcgtxbnm ctåt vtcnf d pfrjyj- UJCELFHCNDTYYST CHTLCNDF lfntkmyjv jhufyt, bpåbhftvjv gj ghjgjhwbjyfkmyjq VFCCJDJQ BYAJHVFWBB cbcntvt, bkb gjkexbnm ujcelfhcndtyyjt abyfycbhjdf- ybt yf ghjdtltybt cdjbö bpåbhfntkmysö rfvgfybq. D gthbjl ghjdtltybz dsåjhjd ujcelfhcndtyyst D jncencndbt cjjndtncndeñobö clthétr b ghjnb- chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb gjxnb dctulf ghtl- djdtcjd ghfdzobt gfhnbb vjuen ecnfyjdbnm pyfxbntkm- cnfdkzñn cjåjq gjkt åbnds. Ljkéys ceotcndjdfnm yjt b gj ceotcnde ytltvjrhfnbxtcrjt ujcgjlcndj xtnrbt ghfdbkf d jnyjitybb ljcnegf jggjpbwbjyysö yfl jåotcndtyyjq ébpymñ cnhfys b jåhtcnb d ytq gfhnbq r ujcelfhcndtyysv chtlcndfv vfccjdjq by- ytvfkeñ gjkbnbxtcreñ dkfcnm. D ytrjnjhsö cnhfyfö ajhvfwbb. D ckexft ytjåöjlbvjcnb, ghtljcnfdkzt- jcyjdyjt dybvfybt d ecbkbzö gj bpåtéfybñ gjljåyjq vjt äabhyjt dhtvz b gjhzljr gjzdktybz yf hflbj cbnefwbb eltkztncz ghtljcnfdktybñ ljgjkybntkmysö bkb ntktdbltybb vjuen jghtltkznmcz gj éhtåbñ. gjkyjvjxbq bpåbhfntkmysv rjvbccbzv, gjpdjkzñobö Njxyj nfr ét, ytjåöjlbvj yfkbxbt xtnrbö ghfdbk ghb- bv jceotcndkznm rjynhjkm yfl cdjåjlysvb b cghf- vtybntkmyj r cjlthéfybñ byajhvfwbjyysö gthtlfx dtlkbdsvb dsåjhfvb, rjnjhst ghjdjlzncz yf gfhnbq- b nhfyckzwbb yjdjcntq. Gjljåyst cjjåotybz ljkéys ysö cütplfö. Änj ltkftncz lkz njuj, xnjås jnltkbnm åsnm jåütrnbdysvb, jcyjdfyysvb yf bpdtcnysö afrnfö aeyrwbb njq bkb byjq gjkbnbxtcrjq gfhnbb jn aeyrwbq cñétnf bkb vfnthbfkf b kbitys kbxyjuj gjkbnbxtcrj- ghfdbntkmcndf b bpåtéfnm afrnbxtcrjuj flvbybcnhf- uj vytybz htgjhnthf. nbdyjuj ckbzybz gjkbnbxtcrbö gfhnbq c ujcelfhcndjv. Fyfkjubxyeñ hjkm vjuen buhfnm cgtwbfkmyj bpåhfy- yst lkz lfyyjq wtkb gfhnbqyst rjvbccbb. ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ RFR LJKÉYS GFHNBB ABYFYCBHJDFNM Jåotcndj pfbynthtcjdfyj d njv, xnjås gjkbnbxtcrbt CDJB BPÅBHFNTKMYST RFVGFYBB? gfhnbb d ljcnfnjxyjq vtht abyfycbhjdfkbcm b åskb tve gjljnxtnys; yt njkmrj gentv ytgjchtlcndtyyjuj ujkjcj- Hbvcrbq bvgthfnjh Dtcgfcbfy (9-79 uu. y.ä.) jl- dfybz yf bpåbhfntkmyjv exfcnrt, yj b d rjyntrcnt bö yféls pfvtnbk, xnj ≤ltymub yt gföyen≥. Jlyfrj, rjulf ghfrnbxtcrbö ltqcndbq d gthbjl ghjdtltybz dsåjhjd. htxm bltn j dsåjhfö, ltymub, ytcjvytyyj, vjuen gfö- Yfkbxbt ckbirjv åjkmijuj xbckf gjkbnbxtcrbö yenm jxtym lehyj. Cjlthéfybt gjkbnbxtcrbö gfhnbq gfhnbq, rfr änj xfcnj bvttn vtcnj d yfhjélfñoböcz jåöjlbncz ljhjuj. Jyb yeélfñncz d cjjndtncndeñotv yjdsö ltvjrhfnbxtcrbö ujcelfhcndfö, vjétn dsps- abyfycbhjdfybb cdjbö jnltktybq, ckeétåyjuj gthcj- dfnm pfvtifntkmcndj d jåotcndt b crjhtt hfpltkznm, yfkf b gjllthéfybz cdzptq cj cdjbvb bpåbhfntkzvb. xtv cgkfxbdfnm tuj. D cnhfyfö c vyjétcndjv ytåjkm- Lkz ntö, rnj pfybvftncz gjkbnbxtcrjq ltzntkmyjc- ibö gfhnbq ceotcndetn åjkmifz dthjznyjcnm njuj, xnj nmñ, jåsxyj cxbnftncz pfrjyysv gjkexfnm ltymub jn gjkbnbxtcrbt gfhnbb, afrnbxtcrb ghbyflktéfobt cdjbö cnjhjyybrjd – gj rhfqytq vtht, d jghtltkty- jnltkmysv kbwfv bkb dkbzntkmysv ujcelfhcndtyysv ysö vfcinfåfö. Jlyfrj d nj ét dhtvz gjkextybt rheufv, åelen pfybvfnm ujcgjlcndeñott gjkjétybt gjéthndjdfybq jn åjkmijuj xbckf kbw vjétn åsnm d jåceéltybb gjkbnbxtcrbö djghjcjd b cbcntvt gjkb- ljhjujcnjzobv ltkjv. Gjänjve d åjkmibycndt ltvjr- nbxtcrjq dkfcnb. Ecnfyjdktybt gjhjujd d jnyjitybb hfnbxtcrbö cnhfy jcyjdyjq bcnjxybr abyfycbhjdfybz htubcnhfwbb gfhnbq bkb yfåhfyysö bvb ujkjcjd lkz gjkbnbxtcrbö gfhnbq jnyjcbncz r xfcnyjve ctrnjhe. DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ 23
Änj bvttn jcjåtyyj åjkmijt pyfxtybt, rjulf jåüzd- hfö ghjbpjqltn cldbu d gjkmpe ntö, rnj bvttn ljcneg kztncz ghjdtltybt dctjåobö dsåjhjd. Jnltkmyst r ltymufv. Vyjubt cnhfys ddtkb e ctåz d ghfrnbre vt- kbwf bkb rjvgfybb xfcnj cjukfifñncz abyfycbhjdfnm öfybpvs jceotcndktybz rjynhjkz yfl änjq cbnefwbtq, ne bkb byeñ gjkbnbxtcreñ gfhnbñ d jéblfybb njuj, yj jyb xfcnj jrfpsdfñncz ytäaatrnbdysvb. Rfr eét xnj jyb bpdktren rfreñ-nj dsujle, tckb äne gfhnbñ jnvtxfkjcm dsit, lfét ujcelfhcndf, bvtñobt lfdybt bpåthen d jhufys dkfcnb. Egjvzyenfz dsujlf vjétn b ghjxyst ltvjrhfnbxtcrbt nhflbwbb, f nfrét cbcnt- ghbybvfnm ajhve yfpyfxtybz yf ujcelfhcndtyyeñ ve otlhjuj abyfycbhjdfybz gjkbnbxtcrbö gfhnbq, bc- ljkéyjcnm bkb pfrkñxtybz dsujlyjuj rjynhfrnf yf gsnsdfñn yf ctåt hfpheibntkmyjt djpltqcndbt crfy- jceotcndktybt rfrjuj-kbåj ghjtrnf, abyfycbhetvj- lfkjd, cdzpfyysö c ytpfrjyysv gjkextybtv ltytu. D uj ujcelfhcndjv. jlyjq bp cnhfy eöjlzobq d jncnfdre ukfdf ghfdbntkm- Xfcnj pyfxbntkmyfz xfcnm ltytu, gjgflfñobö d ctq- cndf egjhyj jnrfpsdfkcz yfpdfnm ntö, jn rjuj gjkexfk as gjkbnbxtcrbö gfhnbq, gjkexftncz ytpfrjyyj bkb yt ltymub, yf njv jcyjdfybb, xnj jåtofk yt hfpukfifnm ltrkfhbhetncz yfkjujdsv jhufyfv. D ytrjnjhsö cnhf- bvtyf cdjbö ≤åkfujltntktq≥. yfö rhbvbyfkmyst äktvtyns yföjlzn åjktt ghbdktrf- Hfpevttncz, nhtåjdfybt j hfcrhsnbb bcnjxybrf ntkmysv dscnfdkznm cdjb rfylblfnehs yf dsåjhfö d gjéthndjdfybq vjétn dspdfnm djphfétybz, cdjlz- jhufys ujcelfhcndtyyjq dkfcnb, tckb gjckt bpåhfybz obtcz r njve, xnj jyj zdkztncz yfheitybtv ghfdf yf yf ljkéyjcnm änbv kbwfv åeltn ghtljcnfdkty bvveyb- cjöhfytybt nfqys. Jåsxyj yfkbxbt gjkjétybz j rjy- ntn jn celtåyjuj ghtcktljdfybz. abltywbfkmyjv öfhfrntht gjéthndjdfybq jghtltkty- Bvtñncz ldt vjltkb gjkbnbxtcrjuj abyfycbhjdf- ysö crhjvysö hfpvthjd vjétn eljdktndjhbnm ntö, rnj ybz – ujcelfhcndtyyfz vjltkm (yfghbvth, d Zgjybb, ghjzdkztn åtcgjrjqcndj gj gjdjle dsitegjvzyenjuj Ahfywbb b Bcgfybb) b xfcnyfz vjltkm (yfghbvth, d nhtåjdfybz. D ckexfzö ét hfcrhsnbz byajhvfwbb vj- Cjtlbytyysö Infnfö b Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt). étn djpybryenm ytjåöjlbvjcnm d endthéltybb ghfdf Jlyfrj ytvyjubt cbcntvs wtkbrjv ghtlcnfdkzñn cj- yf cdjåjle jåütlbytybq. Yfghbvth, yeéyj kb nhtåj- åjq jlye bp ldeö egjvzyensö vjltktq. Rkfccbabrf- dfnm jn ujcelfhcndtyysö ckeéfobö hfcrhsnbz njuj wbz cbcntv ghbvtybntkmyj r egjvzyensv vjltkzv d afrnf, xnj jyb éthndeñn ltymub yf jggjpbwbjyyeñ jcyjdyjv yjcbn jnyjcbntkmysq öfhfrnth. D ujcelfh- gfhnbñ? Zdkztncz kb ecnfyjdktybt juhfybxtybq yf cndtyyjq vjltkb lj cbö gjh ghbvtyztncz xfcnyjt hfcöjljdfybt rfylblfnfvb ltytéysö chtlcnd yfhe- abyfycbhjdfybt, f d xfcnyjq vjltkb ghfrnbretncz itybtv bö ghfdf yf cdjåjle ckjdf? jrfpfybt bpåbhfntkmysv rfvgfybzv ujcelfhcndty- Tckb ghjwtcc abyfycbhjdfybz yt zdkztncz ghj- yjq gjllthérb. Jlyfrj, rfr änj bvttn vtcnj d Bcgf- phfxysv b gjkbnbxtcrbv gfhnbzv yt ghtlüzdkzñncz ybb, yt yfåkñlftncz ceotcndtyyjuj ghjnbdjhtxbz d nhtåjdfybz j hfcrhsnbb bcnjxybrjd gjcnegfñobö r njv, xnj d ujcelfhcndtyyjq vjltkb abyfycbhjdfybz ybv pyfxbntkmysö gjéthndjdfybq, nj jåotcndtyyjcnb ecnfyfdkbdfñncz juhfybxtybz yf hfcöjljdfybt jcnftncz ltkfnm cdjb cjåcndtyyst dsdjls, rjulf jyf chtlcnd. dblbn, xnj nt, rjuj gjljphtdfñn d abyfycbhjdfybb Jlyfrj ujcelfhcndtyyjt gkfybhjdfybt nfbn d gjkbnbxtcrbö gfhnbq, jnrhsnj bpdktrfñn ghbåskm bp ctåt jgfcyjcnm, tckb dtltn r jåhfpjdfybñ ckbirjv ghbceélftvsö ghfdbntkmcndjv dsujlysö gjlhzljd b åjkmijuj xbckf vtkrbö b ckfåsö gfhnbq, rjnjhst lheujq ltkjdjq ltzntkmyjcnb gjcktlytuj. cgjcjåys vtifnm hfpdbnbñ gjkbnbxtcrbö bycnbnenjd Bpåbhfntkmysq ghjwtcc vjétn åscnhj dshjlbnm- cnhfys. Åtpeckjdyj, gjhju ljcnegf r exfcnbñ d bpåb- cz b ghtdhfnbnmcz d ferwbjy gjkbnbxtcrjq dkfcnb. hfntkmyjv ghjwtcct yt ljkéty åsnm cnjkm dscjrbv, Yfltñobtcz yf ecgtö gfhnbb gjkexfñn ltytéyst xnjås cnfnm ghfrnbxtcrb ytghtjljkbvsv. Jlyfrj ce- chtlcndf jn cdjbö cnjhjyybrjd, rjnjhst dthzn d gjåt- otcndetn nfrét djpvjéyjcnm njuj, xnj d htpekmnfnt le änbö gfhnbq. Jnltkmyst kbwf ltkfñn nj ét cfvjt, ecnfyjdktybz gjhjujd åeltn gjlyzn djghjc j rjycnbne- rjulf pfrjyjlfntkb jåkflfñn ≤bcgjkybntkmysvb≥ gjk- wbjyyjv öfhfrntht bpåbhfntkmyjuj ghjwtccf. Nfr, yf- yjvjxbzvb d catht dslfxb gjlhzljd. Ghfrnbxtcrb dj ghbvth, d ÑFH dsldbufkcz ljdjl j njv, xnj ghbyznfz dctö ltvjrhfnbxtcrbö ujcelfhcndfö ghjphfxyjcnm d d cnhfyt yf 1998 u. ghjuhfvvf ≤Ujcelfhcndtyyjt ab- ghtljcnfdktybb gjéthndjdfybq yf gjkbnbxtcrbt wtkb yfycbhjdfybt ghtlcnfdktyysö d gfhkfvtynt gjkbnb- cnfkf jlybv bp jcyjdysö cgjhysö djghjcjd. xtcrbö gfhnbq≥ yjcbkf lbcrhbvbyfwbjyysq öfhfrnth D hzlt cnhfy hfcöjls yf ghjdtltybt gjkbnbxtcrbö gj jnyjitybñ r gfhnbzv, rjnjhsv yt elfkjcm ghtjlj- rfvgfybq cnfkb cnjkm dscjrbvb, xnj yfvyjuj ghtdsif- ktnm ecnfyjdktyyjuj gjhjuf. ñn ecnfyjdktyyst pfrjyjv juhfybxtybz. Gjänjve d Rfrbv ås yb åsk ghjwtcc cåjhf abyfycjdsö ytrjnjhsö, tckb yt dj vyjubö, cnhfyfö gjkbnbxtcrbt chtlcnd, yeéyj gjpfåjnbnmcz j njv, xnjås jy yt ghb- gfhnbb, yt ghbdktrfz dctjåotuj dybvfybz, yfheif- dtk r jåhfpjdfybñ gthtrjcjd d gjkbnbxtcrjq cbcnt- ñn pfrjys j ghjdtltybb bpåbhfntkmysö b htrkfvysö vt, d htpekmnfnt rjnjhsö d ltvjrhfnbxtcrbö cnherne- rfvgfybq. Gjkbnbxtcrbt ghjnbdybrb xfcnj éfkeñncz 24 DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ
yf äne ghfrnbre vtéleyfhjlysv yfåkñlfntkzv yf ds- ltymub. Ghb änjv gjchtlybr d rfxtcndt ljkéyjcnyjuj åjhfö, yj jxtym ytvyjubt bp änbö ghjnbdybrjd ujnjds kbwf ≤yt gjkexftn dpznrb≥, f dctuj kbim ckeébn cdz- jabwbfkmyj gjlyznm änjn djghjc. peñobv pdtyjv. Yfghbvth, gjkbnbrb b dscjrjgjcnfd- Gjéthndjdfybz gjkbnbxtcrbv gfhnbzv cj cnjhjys ktyyst xbyjdybrb vjuen d jåvty yf nfqyjt abyfycbhj- byjcnhfyysö ljyjhjd xfcnj vjuen dspsdfnm e ltvjrhf- dfybt cdjtq gjkbnbxtcrjq ltzntkmyjcnb ≤ghjlfdfnm≥ nbxtcrb yfcnhjtyysö uhfélfy åjkmitt åtcgjrjqcndj, cdjt dkbzybt, ntv cfvsv, ltajhvbhez yflktéfott xtv ghtljcnfdktybt dytiytq gjvjob d abyfycbhjdf- aeyrwbjybhjdfybt ltvjrhfnbxtcrjq cbcntvs, yfhe- ybb dsåjhjd. Gjljåyst gjéthndjdfybz vjéyj kturj ifz ghbywbg hfdtycndf b dsöjkfobdfz ghbywbgs, kt- ghtlcnfdbnm rfr gjgsnre byjcnhfyysö lthéfd, rjvgf- éfobt d jcyjdt cbcntvs pfckeu. ybq bkb jnltkmysö kbw ghbdtcnb r dkfcnb gfhnbñ, rjnj- Tdhjgtqcrfz rjydtywbz pfghtoftn änj ghfdjyf- hfz, gj dctq dthjznyjcnb, åeltn dsgjkyznm bö hfcgjhz- heitybt. Rhjvt njuj, fyfkjubxyst juhfybxtybz åskb étybz. Jn ghtlcnfdbntktq dctö gjkbnbxtcrbö gfhnbq dytctys d gthdst ghjtrns Rjydtywbb JJY gj åjhmåt d CIF, Fyukbb, Uthvfybb b Fdcnhfkbb nhtåeñn jåüzc- c rjhhegwbtq. ytybq gj gjdjle njuj, xnj pfheåtéyst jnltkmyst kbwf Yf ghfrnbrt byjulf nhelyj åsdftn jghtltkbnm ne b rjhgjhfwbb éthndeñn änbv gfhnbzv rhegyst cevvs. uhfym, rjnjhfz jnltkztn ≤njhujdkñ dkbzybtv≥ jn jåsx- D ytrjnjhsö cnhfyfö, yfghbvth, d Gjkmit, gjkyjcnmñ yjuj cgjycjhcndf. bcrkñxfñn djpvjéyjcnm djpybryjdtybz änjq ghjåkt- vs, gjghjcne pfghtofz gjkbnbxtcrbv gfhnbzv gjke- xfnm gjéthndjdfybz b dpyjcs bp-pf heåtéf. ÅJKMIJT PYFXTYBT ECNFYJDKTYBZ KBXYJCNB
RFR CKTLETN HFCGHTLTKZNM D ltdzyjcnsö ujlfö ghjikjuj dtrf ghfdbntkmcndj ABYFYCBHJDFYBT VTÉLE GFHNBZVB? Ñéyjq Rjhtb ghbvtybkj eybrfkmysq gjlöjl r bc- rjhtytybñ yt njkmrj gjkbnbxtcrjq rjhhegwbb, yj b Hfpevttncz, ghbvtytybt hfdyjuj gjlöjlf rj dctv lheubö ajhv abyfycjdsö pkjegjnhtåktybq. Erfpjv gfhnbzv ghb hfcghtltktybb ghtlyfpyfxtyyjuj bv pf § 13957 åsk yfkjéty pfghtn yf bcgjkmpjdfybt d abyfycbhjdfybz yt zdkztncz jlybv bp djpvjéysö abyfycjdsö cltkrfö abrnbdysö b xeébö bvty. Hfytt dfhbfynjd. Tldf kb ltvjrhfnbxyj – bkb wtktcjjåhfp- abrnbdyst bvtyf xfcnj ghbvtyzkbcm lkz cjrhsnbz yj – abyfycbhjdfnm ytåjkmieñ gfhnbñ d ntö ét hfp- frnbdjd, erkjytybz jn yfkjujd, gjlregf xbyjdybrjd b vthfö, xnj b gfhnbñ, ghtlcnfdkzñoeñ cjåjq jlby bp ytktufkmyjuj dytctybz dpyjcjd yf ghjdtltybt hfpkbx- jcyjdysö yfwbjyfkmysö bycnbnenjd. ysö rfvgfybq. Ceotcndetn juhfybxtybt yf jåütv abyfycjdsö Cjukfcyj egjvzyenjve erfpe dct abyfycjdst cltk- bydtcnbwbq, rjnjhst jåotcndj vjétn gjpdjkbnm ctåt rb, drkñxfz jgthfwbb c ltgjpbnfvb b cåthtétybzvb, dkjébnm d cdjb ltvjrhfnbxtcrbt cnhernehs. Nfr rfr f nfrét frwbzvb b jåkbufwbzvb, gjlktéfkb htubcnhf- ét c vfrcbvfkmyjq åtcghbcnhfcnyjcnmñ hfpltkbnm wbb yf yfcnjzott bvz lthéfntkz egjvzyensö abyfy- änb chtlcndf? D ytrjnjhsö cnhfyfö ujcelfhcndtyyst cjdsö bycnhevtynjd. Ntv rjhtqwfv, rjnjhst lthéfkb chtlcndf dsltkzñncz gfhnbzv ghjgjhwbjyfkmyj xbc- cdjb frnbds gjl dsvsiktyysvb bkb xeébvb bvtyfvb, ke ujkjcjd, rjnjhjt jyb yfåhfkb yf ghtlsleobö dsåj- ghtlüzdkzkjcm nhtåjdfybt j gthtdjlt d ntxtybt ldeö hfö bkb gjkexfñn yf ntreobö dsåjhfö. D gjcktlytv vtczwtd cdjbö frnbdjd yf cxtnf, pfhtubcnhbhjdfyyst ckexft e gfhnbq bvttncz djpvjéyjcnm gjpfbvcndj- gjl bö yfcnjzobvb bvtyfvb. Uhfélfyt, yfvthtdfd- dfnm abyfycjdst chtlcndf e cdjbö cnjhjyybrjd c ext- ibtcz jnrhsnm åfyrjdcrbt cxtnf – bkb cyznm cj cxt- njv hfpevyjq dthjznyjcnb njuj, crjkmrj rféljq bp njd åjkmibt cevvs – jåzpfys åskb pfhtubcnhbhjdfnm gfhnbq elfcncz dthyenm d gjhzlrt gjufitybz ljkuf. cdjb gjlkbyyst bvtyf gjchtlcndjv ghtlüzdktybz cdjbö eljcnjdthtybq kbxyjcnb, dslfyysö bö cnhfyjq. Ytdsgjkytybt änbö nhtåjdfybq dktrkj pf cjåjq ghjdt- ≤NJHUJDKZ DKBZYBTV≥ ltybt hfccktljdfybz cj cnjhjys yfkjujdsö jhufyjd b egkfne pyfxbntkmysö inhfajd, yfkfuftvsö yf abyfy- Ytcvjnhz yf nj, xnj lkz vyjubö cnhfy änj gjyznbt cjdst frnbds drkflxbrjd-yfheibntktq. zdkztncz jnyjcbntkmyj yjdsv, yfkbxbt ghfdjyfheit- ybz, bvtyetvjuj ≤njhujdktq dkbzybtv≥, eét lfdyj ghbpyftncz d hzlt cnhfy, yfghbvth, dj Ahfywbb. ≤Njh- JLBY BP GENTQ GHJLDBÉTYBZ DGTHTL ujdkz dkbzybtv≥ ghtlcnfdkztn cjåjq nfrjt dpfbvjjn- yjitybt, ghb rjnjhjv, nj bkb byjt kbwj, bvtñott ht- D fghtkt 2003 u. Cjdtn Tdhjgs htrjvtyljdfk ckt- fkmyjt bkb ghtlgjkfuftvjt dkbzybt ≤ghjlftn≥ tuj pf leñobt ≤Jåobt ghfdbkf åjhmås c rjhhegwbtq d ab- DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ 25
yfycbhjdfybb gjkbnbxtcrbö gfhnbq b bpåbhfntkmysö èèè. ghbybvfnm vths gj ghtljndhfotybñ jåöjlf rfvgfybq≥6: ecnfyjdktyysö gjnjkrjd.
È. Dytiybt bcnjxybrb abyfycbhjdfybz Cnfnmz 4. Jcdjåjéltybt gjéthndjdfybq jn yfkj- gjkbnbxtcrbö gfhnbq ujjåkjétybz Yfkjujdj-åñlétnyjt pfrjyjlfntkmcndj Cnfnmz 1. Jrfpfybt ujcelfhcndtyyjq b xfcnyjq vjétn ljgecrfnm jcdjåjéltybt gjéthndjdfybq gjllthérb gjkbnbxtcrbv gfhnbzv gjkbnbxtcrbv gfhnbzv jn yfkjujjåkjétybz. Rfr ujcelfhcndj, nfr b tuj uhfélfyt bvtñn Gjljåyjt jcdjåjéltybt jn yfkjujjåkjétybz ghfdj yf jrfpfybt gjllthérb gjkbnbxtcrbv ljkéyj yjcbnm juhfybxtyysq öfhfrnth. gfhnbzv. Ujcelfhcnde yflktébn jrfpsdfnm gjllthére Cnfnmz 5. Gjéthndjdfybz cj cnjhjys ñhblbxtc- gjkbnbxtcrbv gfhnbzv. Jrfpfybt ujcelfhcndty- rbö kbw yjq gjllthérb ljkéyj juhfybxbdfnmcz jåjcyj- f. D ljgjkytybt r dsitegjvzyensv jåobv ghby- dfyysvb dpyjcfvb. Ujcelfhcndtyyfz gjllthérf wbgfv, ghbvtyztvsv r gjéthndjdfybzv, ujce- vjétn åsnm abyfycjdjq. lfhcndf ljkéys jåtcgtxbdfnm: Cktletn ghbvtyznm jåütrnbdyst, cghfdtl- i. htubcnhfwbñ gjéthndjdfybq gjkbnbxtcrbv kbdst b jåjcyjdfyyst rhbnthbb d jnyjitybb gfhnbzv cj cnjhjys ñhblbxtcrbö kbw d åeöufk- hfcghtltktybz ujcelfhcndtyyjq gjllthérb. Ujce- nthcrbö rybufö b yf cxtnfö änbö ñhblbxtcrbö lfhcndf ljkéys jåtcgtxbdfnm nfrjt gjkjét- kbw b ybt, ghb rjnjhjv kñåfz gjllthérf cj cnjhjys ii. byajhvbhjdfybt frwbjythjd bkb kñåsö lheubö ujcelfhcndf b/bkb uhfélfy yt eotvkztn ytpfdb- jnltkmysö ghtlcnfdbntktq ñhblbxtcrjuj kbwf cbvjcnb gjkbnbxtcrbö gfhnbq. j gjéthndjdfybzö.
Cnfnmz 2. Jghtltktybt gjéthndjdfybz, gjkexft- å. Ujcelfhcndfv yflktébn ghbybvfnm vths, vjuj gjkbnbxtcrjq gfhnbtq yfghfdktyyst yf juhfybxtybt, pfghtotybt bkb Gjéthndjdfybt jpyfxftn kñåjq cjpyfntkm- byjt étcnrjt htuekbhjdfybt gjéthndjdfybq ysq frn c wtkmñ ghtljcnfdktybz gjkbnbxtcrjq cj cnjhjys ñhblbxtcrbö kbw, gjcnfdkzñobö gfhnbb ärjyjvbxtcrjq bkb byjq dsujls. njdfhs bkb eckeub kñåjve jhufye bcgjkyb- ntkmyjq dkfcnb. Cnfnmz 3. Jåobt ghbywbgs, ghbvtyztvst r gjéthndjdfybzv d. Ujcelfhcndf ljkéys pfghtofnm gjéthndj- f. Vths, ghbybvftvst ujcelfhcndfvb, htuekb- dfybz gjkbnbxtcrbv gfhnbzv cj cnjhjys heñobt gjéthndjdfybz gjkbnbxtcrbv gfh- ñhblbxtcrbö kbw, yföjlzoböcz gjl rjynhjktv nbzv, ljkéys jåtcgtxbdfnm rjyrhtnyst ujcelfhcndf, drkñxfz kñåst jhufys ujcelfh- ghfdbkf c ntv, xnjås: cndtyyjq dkfcnb. bpåtufnm rjyakbrnjd bynthtcjd; jåtcgtxbdfnm ghjphfxyjcnm gjéthndjdfybq Cnfnmz 6. Gjéthndjdfybz ñhblbxtcrbv kbwfv, b bpåtufnm crhsnsö gjéthndjdfybq; cdzpfyysv c njq bkb byjq gjkbnbxtcrjq gfhnbtq bpåtufnm yfytctybz eothåf ltzntkmyjcnb Ghfdbkf, jnyjczobtcz r gjéthndjdfybzv gjkbnbxtcrbö gfhnbq; gjkbnbxtcrbv gfhnbzv, pf bcrkñxtybtv ghfdbk, jåtcgtxbdfnm ytpfdbcbvjcnm gjkbnbxtcrbö jnyjczoböcz r jcdjåjéltybñ gjéthndjdfybq gfhnbq. jn yfkjujjåkjétybz, j rjnjhsö bltn htxm d Cnf- nmt 4, nfrét ljkéys d ckexft ytjåöjlbvjcnb å. Ujcelfhcndfv yflktébn: ghbvtyznmcz rj dctv ñhblbxtcrbv kbwfv, ghzvj i. jåtcgtxbdfnm jåyfhjljdfybt gjéthndjdfybq bkb rjcdtyyj cdzpfyysv c njq bkb byjq gjkbnb- gjkbnbxtcrbv gfhnbzv; d xfcnyjcnb, gjéth- xtcrjq gfhnbtq bkb rfrbv-kbåj bysv jåhfpjv ndjdfybq, ghtdsifñobö ecnfyjdktyysq gjnj- yföjlzobvcz gjl rjynhjktv njq bkb byjq gjkb- kjr nbxtcrjq gfhnbb. èè. hfccvfnhbdfnm djpvjéyjcnm ddtltybz ghf- dbk, juhfybxbdfñobö jwtyjxyeñ cnjbvjcnm/ Cnfnmz 7. Gjéthndjdfybz cj cnjhjys byjcnhfy- cevve gjéthndjdfybq gjkbnbxtcrbv gfh- ysö ljyjhjd nbzv Ujcelfhcndf ljkéys rjyrhtnyj juhfybxb- dfnm, pfghtofnm bkb rfrbv-kbåj bysv jåhfpjv 26 DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ
htuekbhjdfnm gjéthndjdfybz cj cnjhjys byj- å. D ckexft gjkextybz gjéthndjdfybq, ghtds- cnhfyysö ljyjhjd. ifñobö jghtltktyyst hfpvths jwtyjxyjq cnjbvjcnb/jghtltktyyeñ cevve, d extnysö ÈÈ. Bcnjxybrb abyfycbhjdfybz rfylblfnjd pfgbczö ljkéys erfpsdfnmcz ljyjhs änbö yf dsåjhfö b bpåhfyysö ljkéyjcnysö kbw gjéthndjdfybq.
Cnfnmz 8. Ghbvtytybt ghfdbk abyfycbhjdfybz Cnfnmz 13. Jåzpfntkmcndj j ghtlcnfdktybb b r rfylblfnfv yf dsåjhfö b bpåhfyysv jåyfhjljdfybb cxtnjd ghtlcnfdbntkzv f. Ujcelfhcndfv yflktébn nhtåjdfnm jn gjkb- Ghfdbkf, jnyjczobtcz r abyfycbhjdfybñ nbxtcrbö gfhnbq htuekzhyjuj (yt htét jlyjuj gjkbnbxtcrbö gfhnbq, ljkéys c cjjndtncn- hfpf d ujl) ghtlcnfdktybz cxtnjd, j rjnjhsö deñobvb bpvtytybzvb ghbvtyznmcz r: bltn htxm d Cnfnmt 11, ytpfdbcbvjve bcnjx- abyfycbhjdfybñ bpåbhfntkmysö rfvgfybq ybre/jhufye d cjjndtncndbb c ntv, rfr jå rfylblfnjd yf dsåjhfö; änjv ujdjhbncz d Cnfnmt 14. abyfycbhjdfybñ gjkbnbxtcrjq ltzntkmyjcnb å. Ujcelfhcndfv yflktébn nhtåjdfnm jn gjkb- bpåhfyysö ghtlcnfdbntktq; nbxtcrbö gfhnbq htuekzhyjuj (yt htét jlyjuj hfpf d ujl) jåyfhjljdfybz cxtnjd, j rjnjhsö ÈÈÈ. Hfcöjls yf ghjdtltybt bpåbhfntkmysö bltn htxm d Cnfnmt 11, bkb, gj rhfqytq vtht, rfvgfybq jåyfhjljdfybz cdjlrb änbö cxtnjd, drkñxfz byajhvfwbñ, nhtåjdfybt j ghtlcnfdktybb Cnfnmz 9. Juhfybxtybz yf hfcöjls rjnjhjq ghtlüzdkztncz d Cnfnmt 10, d ckexft Ujcelfhcndfv yflktébn ghbybvfnm vths ytjåöjlbvjcnb, b d Cnfnmt 12. gj ytljgeotybñ yfkbxbz e gjkbnbxtcrbö gfhnbq xhtpvthysö gjnhtåyjcntq d abyfycbhjdfybb, ª. Jceotcndktybt yflpjhf nfrbt rfr ecnfyjdktybt juhfybxtybq yf hfcöjls yf ghjdtltybt bpåbhfntkmysö rfvgfybq. Cnfnmz 14. Ytpfdbcbvsq rjynhjkm f. Ujcelfhcndf ljkéys jåtcgtxbdfnm ytpfdbcb- Cnfnmz 10. Extnyst pfgbcb hfcöjljd vsq rjynhjkm yfl abyfycbhjdfybtv gjkbnb- Ujcelfhcndfv yflktébn nhtåjdfnm dtltybz xtcrbö gfhnbq b ghjdtltybtv bpåbhfntkmysö rjyrhtnysö extnysö pfgbctq dctö ghzvsö b rjc- rfvgfybq. dtyysö hfcöjljd yf ghjdtltybt bpåbhfntkmysö å. Ytpfdbcbvsq rjynhjkm ljkéty drkñxfnm d rfvgfybq d jnyjitybb rféljq gjkbnbxtcrjq ctåz jceotcndktybt yflpjhf pf cxtnfvb gjkb- gfhnbb, rféljuj cgbcrf rfylblfnjd b rféljuj nbxtcrbö gfhnbq b hfcöjlfvb, cdzpfyysvb rfylblfnf. c ghjdtltybtv bpåbhfntkmysö rfvgfybq, f nfrét pf ghtlcnfdktybtv b jåyfhjljdfybtv Ȫ. Ghjphfxyjcnm änbö cxtnjd b hfcöjljd.
Cnfnmz 11. Cxtnf Cnfnmz 15. Cgtwbfkbpfwbz gthcjyfkf Ujcelfhcndfv yflktébn nhtåjdfnm jn gjkb- Ujcelfhcndfv yflktébn cjltqcndjdfnm cgt- nbxtcrbö gfhnbq b ñhblbxtcrbö kbw, cdzpfyysö wbfkbpfwbb kbw celtåyjq ghjatccbb, cjnhelybrjd c egjvzyensvb d Cnfnmt 6 gjkbnbxtcrbvb gfh- gjkbwbb b lheujuj gthcjyfkf gj åjhmåt c ytpfrjy- nbzvb, dtltybz yflktéfobö åeöufknthcrbö rybu ysv abyfycbhjdfybtv gjkbnbxtcrbö gfhnbq b b cxtnjd. Cxtnf gjkbnbxtcrbö gfhnbq ljkéys bpåbhfntkmysö rfvgfybq. åsnm cdjlysvb c ntv, xnjås d ybö d ckexft ytjå- öjlbvjcnb drkñxfkbcm cxtnf ñhblbxtcrbö kbw, ªÈ. Cfyrwbb egjvzyensö d Cnfnmt 6. Cnfnmz 16. Cfyrwbb Cnfnmz 12. Extnyst pfgbcb gjéthndjdfybq Ujcelfhcndf ljkéys ghtlüzdkznm nhtåj- f. Ujcelfhcndf ljkéys ghtlüzdkznm nhtåjdfybt dfybt j njv, xnjås yfheitybt ghfdbk, jnyjcz- j njv, xnjås d cxtnfö njq bkb byjq gjkbnb- oböcz r abyfycbhjdfybñ gjkbnbxtcrbö gfhnbq b xtcrjq gfhnbb erfpsdfkbcm dct gjéthndjdf- ghjdtltybñ bpåbhfntkmysö rfvgfybq, dktrkj pf ybz, gjkexftvst änjq gfhnbtq, drkñxfz öfhfr- cjåjq ghbvtytybt äaatrnbdysö cfyrwbq, cjjndtn- nth b jwtyjxyeñ cnjbvjcnm/cevve rféljuj cndeñobö öfhfrnthe yfheitybz b jnåbdfñobö gjéthndjdfybz. DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ 27
e ghjdbybdiböcz jöjne r gjdnjhyjve yfheitybñ Jyb hfphfåfnsdfñn vtnjlbrb jceotcndktybz rjy- dsitegjvzyensö ghfdbk. nhjkz pf hfcöjlfvb yf ghjdtltybt bpåbhfntkmysö rfvgfybq gentv htubcnhfwbb jxtdblysö hfcöjljd (yf Lfkmytqitt herjdjlcndj bcöjlbn jn 50 ukfd ujce- ntktdbpbjyyeñ htrkfve, jgkfne fhtyls htrkfvysö lfhcnd b ghfdbntkmcnd Cjlheétcndf yfwbq, rjnjhjt obnjd b lheubö htrkfvysö gkjofltq lkz hfpvtotybz hfphfåjnfkj ≤Jåobt ghbywbgs Cjlheétcndf yfwbq fabi, jåüzdktybq b gkfrfnjd, dsgecr åhjiñh b n.l.) gj åjhmåt c rjhhegwbtq≥7. D änjn ljrevtyn drkñxtys b chfdytybz bö c pfnhfnfvb, cjjåoftvsvb cfvbvb gjkjétybz j abyfycbhjdfybb gjkbnbxtcrbö gfhnbq, gfhnbzvb. bvtñobt cdjtq wtkmñ: D ltdzyjcnsö ujlfö ghjikjuj dtrf lkz Fhutynbys cnfkb öfhfrnthysvb endthéltybz j ibhjrjv hfcghj- 4 Ghtljndhfotybt rjyakbrnjd bynthtcjd b cnhfytybb rjhhegwbb d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht bcgjkmpjdfybz ytgjljåfñotuj dkbzybz. änjq cnhfys, b rjhhevgbhjdfyysq öfhfrnth abyfy- 4 Cjöhfytybt wtkjcnyjcnb ltvjrhfnbxtcrbö cbhjdfybz ghtldsåjhysö rfvgfybq yt cjcnfdkzk d gjkbnbxtcrbö cnherneh b ghjwtccjd. ytq bcrkñxtybz. C wtkmñ bcghfdktybz cjplfditujcz 4 Jåüzdktybt dyt pfrjyf bcgjkmpjdfybt lkz gjkjétybz jlyf bp jhufybpfwbq uhfélfycrjuj jåot- abyfycbhjdfybz gjkbnbxtcrbö gfhnbq ltyté- cndf ≤Gjlth cmñlflfyj≥ (dkfcnm uhfélfy) cnfkf byb- ysö chtlcnd, gjkextyysö gentv ghbvtytybz wbfnjhjv ytrjtq ghjuhfvvs d jlyjv bp atlthfkmysö pfghtotyyjq ghfrnbrb b c gjvjomñ pkjegj- jrheujd, ult d gjhzlrt tt htfkbpfwbb rfylblfns yf nhtåktybq. dsåjhfö ghtlghbyzkb ifub r hfcrhsnbñ byajhvfwbb 4 Ghbpyfybt b yterjcybntkmyjt cjåkñltybt j cdjtv bveotcndt, jabwbfkmyj pfdthbkb tt b cltkf- ghbywbgf ghjphfxyjcnb d abyfycbhjdfybb gjkb- kb pfzdktybt j cdjtq gjpbwbb gj cgjhysv djghjcfv, nbxtcrbö gfhnbq gjchtlcndjv dsldbétybz jåceélfdibvcz d öjlt änjq bpåbhfntkmyjq rfvgfybb. nhtåjdfybz j ltrkfhbhjdfybb gjéthndjdfybq, Chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb eltkbkb gjcktlytq ghtdsifñobö jghtltktyysq ghtltk. ceotcndtyyjt dybvfybt b ntv cfvsv cgjcjåcndjdf- kb tt ghjdtltybñ; exfcnbt d ytq rfylblfnjd åskj gjlujnjdktyysv b frnbdysv. Jlyf bp gjcktleñobö HJKM UHFÉLFYCRJUJ JÅOTCNDF bybwbfnbd egjvzyenjq jhufybpfwbb drkñxfkf d ctåz D JCEOTCNDKTYBB RJYNHJKZ jceotcndktybt tétvtczxyjuj rjynhjkz pf afrnbxtc- PF HFCÖJLJDFYBTV ABYFYCJDSÖ rbvb hfcöjlfvb yf bpåbhfntkmyeñ rfvgfybñ b bö jå- CHTLCND YF GHJDTLTYBT RFVGFYBQ yfhjljdfybt. D rjytxyjv cxtnt, änjn gfrtn bybwbfnbd, gjkexbdibq yfpdfybt ≤Gfrn j ljcnjqyjv gjdtltybb≥, Dsit eét ujdjhbkjcm j njv, xnj ljdthbt r dsåj- ghbdtk r pyfxbntkmyjve htajhvbhjdfybñ bpåbhfntkm- hfv djphfcnftn, tckb rjynhjkm pf ybvb jceotcndkztn- ysö rfvgfybq dj dctq Fhutynbyt8. D yfcnjzott dhtvz cz yt njkmrj jabwbfkmysvb jhufyfvb ujcelfhcndf, yj fyfkjubxyst bybwbfnbds bvtñn vtcnj d ytrjnjhsö lhe- b uhfélfycrbv jåotcndjv. D xfcnyjcnb, d Kfnbycrjq ubö cnhfyfö änjuj htubjyf, b gjljåysq gjlöjl dspsdf- Fvthbrt uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf yt juhfybxb- tn bynthtc dj dctv vbht. dfñncz ghjcnsv yfåkñltybtv pf öjljv ujkjcjdfybz. 28 DSÅJHS B ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ GFHNBQ
CYJCRB
1 Jcyjdyst htcehcs. Ghjtrn gjkbnbxtcrbö ghtjåhf- 4 Ljgjkybntkmyeñ byajhvfwbñ j hfcöjlfö cv. gj pjdfybq b bpåbhfntkmysq ghjwtcc d gjcnrjvveybc- äktrnhjyyjve flhtce: http://www.aceproject.org/ nbxtcrjq Tdhjgt, åfpbheñobqcz d Cjtlbytyyjv main/english/ei/ei40.htm Rjhjktdcndt d Äcctrccrjv eybdthcbntnt, drkñxftn d ctåz hfåjnfñoeñ d htébvt jykfqy åfpe lfyysö 5 Ghtlüzdktybt nhtåjdfybz j njv, xnjås gfhnbb cjjndtncndeñobö bpåbhfntkmysö rjltrcjd, f nfrét ltkfkb abyfycjdsq dpyjc lkz dscnfdktybz cdjbö pfrjyjd, jnyjczoböcz r abyfycbhjdfybñ bpåbhf- rfylblfnjd yf dsåjhfö, ghtlcnfdkztn cjåjq ghjnb- ntkmysö rfvgfybq, vtlbqyjve ghfde b chtlcndfv djhtxbdeñ ntve. D 2001 u. Jabc JÅCT gj ltvjrhf- vfccjdjq byajhvfwbb. D xbckj exfcnybrjd änjuj nbxtcrbv bycnbnenfv b ghfdfv xtkjdtrf ghtlcnfdbk ghjtrnf döjlzn: Åjkufhbz, Dtyuhbz, Kfndbz, Kbndf, Erhfbyt cktleñoeñ htrjvtylfwbñ: ≤Cbcntvf Vjkljdf, Gjkmif, Hjccbz, Hevsybz, Ckjdfrbz, jåzpfntkmyjuj abyfycjdjuj dpyjcf gjpdjkbn cghf- Erhfbyf, Xticrfz Htcgeåkbrf b Äcnjybz. Cv.:http: dtlkbdsv gentv ecnhfybnm jxtym vyjubt ghfrnb- //www.essex.ac.uk/elections/; ≤Chfdybntkmyjt bcckt- xtcrbt ghjåktvs htuekbhjdfybz b ghjdthrb cåjhf ljdfybt bpåbhfntkmysö cbcntv≥ Vbxbufycrjuj eyb- gjlgbctq d gjllthére njuj bkb byjuj rfylblfnf dthcbntnf (CIF) lftn gjkmpjdfntkzv djpvjéyjcnm bkb rfrjq-kbåj gfhnbb≥. Jlyfrj d bñyt 2003 u. bpåb- ghjdtltybz fyfkbpf jgsnf dsåjhjd d 50 cnhfyfö hfntkmyfz rjvbccbz Cjtlbytyyjuj Rjhjktdcndf vbhf. Cv.: Comparative study of electoral systems: htrjvtyljdfkf jnvtybnm nhtåjdfybt j dytctybb dpyjcf d 500 aeynjd cnthkbyujd (ghbåkbpbntkmyj http://www.umich.edu/~cses/; IDEA’s State of Democ- 927 ljkkfhjd gj dfkñnyjve rehce yf 8 vfhnf 2004 racy Project. Cv.: http://www.idea.int/ideas_work/ u.), ytjåöjlbvjuj lkz exfcnbz rfylblfnjd dj dctö 14_political_state.htm; byajhvfwbñ jå flvbybcnhf- dctjåobö dsåjhfö. nbdyjq cnjhjyt eghfdktybz dsåjhfvb cv. gj äktr- nhjyyjve flhtce: http://www.aceproject.org/; byajh- 6 CouncilofEurope,CommitteeofMinisters, Recommenda- vfwbñ jå jcdtotybb dsåjhjd chtlcndfvb vfccj- tion Rec(2003)4: http://www.cm.coe.int/stat/E/Public/ djq byajhvfwbb cv. gj äktrnhjyyjve flhtce: http: 2003/adopted_texts/recommendations/2003r4.htm //www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp; K. D. Ewing (ed.) The Funding of Political Parties: Europe 7 Commonwealth Heads of Government 1999 meeting, and Beyond (1999) (Bologna; ISBN 88-491-1269-6); Background paper Fighting Corruption Requires Good Williams, R, Party Finance and Political Corruption Government by Nihal Jayawickrama: http://www.chogm (Palgrave, London, 2000) 99.org/bgpapers/f2.htm
2 IDEA: http://www.idea.int/thematic_b.htm 8 Keeping Accounts: A Case Study of Civil Initiatives and Campaign Finance Oversight in Argentina (Work- 3 Cjdctv ytlfdyj Cjtlbytyyjt Rjhjktdcndj ghtl- ing Paper 248, Center for Institutional reform and the ghbyzkj änjn ifu, cjplfd bpåbhfntkmyeñ rjvbccbñ Informal Sector, University of Maryland, USA): http:// b ghtlecvjnhtd jceotcndktybt rjynhjkz pf abyfy- 128.8.56.16/docs/docs/wp248.pdf cbhjdfybtv gjkbnbxtcrbö gfhnbq d cjjndtncndbb c Pfrjyjv ≤J gjkbnbxtcrbö gfhnbzö≥, dsåjhfö b htathtylevfö jn 2000 u. gjckt gjkextybz cjjndtncn- deñobö htrjvtylfwbq jn Rjvbntnf gj cnfylfhnfv b jåotcndtyyjq ébpyb. UKFDF 3 I RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT 31 RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
Jcyjdyjq pflfxtq ghfdbntkmcndf b tuj ujcelfh- d cdjtv ljkéyjcnyjv gjkjétybb exfcndjdfnm d htit- cndtyysö exhtéltybq zdkztncz ckeétybt jåotcndty- ybb kñåjuj djghjcf, cdzpfyyjuj c rfrbvb-kbåj tuj ysv bynthtcfv. Uhfélfyt bvtñn ghfdj jéblfnm jn ghzvsvb bkb rjcdtyysvb abyfycjdsvb bynthtcfvb, jnltkmysö ljkéyjcnysö kbw xtcnyjuj, cghfdtlkbdjuj rjnjhst, vjukb ås jnhbwfntkmyj crfpfnmcz yf jåütr- b åtcghbcnhfcnyjuj dsgjkytybz cdjbö jåzpfyyjcntq. nbdyjcnb bkb ytpfdbcbvjcnb tuj ceéltybz≥.2 Ujcelfhcndtyyst xbyjdybrb, jncnfbdfñobt xfcnyst Cjcnfdbntkb ghbyznjq d 1997 u. Rjycnbnewbb Nfb- bynthtcs d gthbjl ghtåsdfybz d ljkéyjcnb, vjuen kfylf3 cjxkb rjyakbrns bynthtcjd cnjkm cthmtpyjq eu- ghtlcnfdkznm cjåjq euhjpe änjve jcyjdyjve ghfde. hjpjq ltvjrhfnbb, xnj djghjc j gjljåysö rjyakbrnfö Gjljåyst rjyakbrns bynthtcjd nfzn d ctåt gjnty- pfnhfubdftncz d cfvjq änjq rjycnbnewbb. D tt gjkj- wbfkmyeñ djpvjéyjcnm gjlhsdf ljdthbz uhfélfy r étybzö, gjcdzotyysö rjyakbrnfv bynthtcjd, ghfdb- ujcelfhcndtyysv exhtéltybzv.1 ntkmcndtyysv xbyjdybrfv ghtlüzdkztncz nhtåjdfybt D hzlt cnhfy, ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnyst kbwf j ghjzdktybb bvb gjkbnbxtcrjq åtcghbcnhfcnyjcnb4 htuekzhyj, f d ytrjnjhsö ckexfzö jnrhsnj, gjgbhfñn b pfghtoftncz xktyfv Gfkfns ghtlcnfdbntktq, zd- pfrjys j rjyakbrnfö bynthtcjd. D änbö cnhfyfö gjvb- kzñotqcz ybéytq gfkfnjq nfbkfylcrjuj gfhkfvtynf, vj ghtytåhtétybz egjvzyensvb pfrjyfvb gjxnb bkb cnfdbnm ctåz d gjkjétybt, cdzpfyyjt c rjyakbrnjv djdct ybxtuj yt ltkftncz lkz jåtcgtxtybz bö dsgjk- bynthtcjd. D Cnfnmt 1105 cjlthébncz ytldecvsckty- ytybz. Jlyjq bp cfvsö ytjnkjéysö pflfx d gjljåysö yjt pfzdktybt j njv, xnj xkty Gfkfns ghtlcnfdbntktq cnhfyfö zdkztncz cjplfybt ujcelfhcndtyyjq ckeéås, yt bvttn ghfdf: herjdjlcndeñotqcz jåotghbyznsvb vjhfkmysvb yjh- vfvb. 4 pfybvfnm kñåeñ ljkéyjcnm bkb dsgjkyznm Lfét d eckjdbzö ghbpyfybz jåsltyyjcnb d jght- kñåst jåzpfyyjcnb d kñåjv ujcelfhcndty- ltktyysö cnhfyfö nfrjuj zdktybz, rfr yfkbxbt rjy- yjv jhufyt bkb yf kñåjv ujcelfhcndtyyjv akbrnjd bynthtcjd, jåceéltybt änjuj djghjcf dtltn- ghtlghbznbb, bkb pfybvfnm rfreñ-kbåj cz bcöjlz bp ghtlgjcskrb j njv, xnj d ckjébditqcz ljkéyjcnm d rfxtcndt xktyf rfrjuj-kbåj cbnefwbb yfheitybt pfrjyf yt gjkexftn ibhjrjuj vtcnyjuj pfrjyjlfntkmyjuj cjåhfybz, vtcn- hfcghjcnhfytybz, f yfåkñlftncz rfr hfp jåhfnyfz yjuj flvbybcnhfnbdyjuj ljkéyjcnyjuj kbwf rfhnbyf. Crjhtt, d öjlt egjvzyenjuj jåceéltybz bkb xbyjdybrf vtcnyjuj jhufyf dkfcnb bkb ytrjtq gjcnhjtyyjq yf yhfdcndtyysö ghbywbgfö cbc- byjuj ujcelfhcndtyyjuj ljkéyjcnyjuj kbwf ntvs ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz lftncz jåott 4 gjkexfnm kñåeñ rjywtccbñ jn ujcelfhcndf, ghtlcnfdktybt j njv, rfr ghtljndhfnbnm djpybryjdt- rfrjuj-kbåj ujcelfhcndtyyjuj jhufyf bkb ujce- ybt gjljåysö rjyakbrnjd bynthtcjd. (Ckjéyfz pflfxf lfhcndtyyjuj ghtlghbznbz, bkb cnfyjdbnmcz cjplfybz b jåtcgtxtybz ecnjqxbdjuj hfpdbnbz cbcntvs cnjhjyjq rfrjuj-kbåj rjynhfrnf, yjczotuj ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz, gjcnhjtyyjq yf dscjrbö öfhfrnth ärjyjvbxtcrjq vjyjgjkbb, c ujcelfh- vjhfkmysö ghbywbgfö, jåceélftncz d Ukfdt 6). cndjv, rfrbv-kbåj ujcelfhcndtyysv jhufyjv Rjyakbrn bynthtcjd djpybrftn d ntö ckexfzö, rju- bkb ujcelfhcndtyysv ghtlghbznbtv, bkb cnf- lf nj bkb byjt kbwj, dscnegfñott d rfxtcndt hzljdjuj yjdbnmcz gfhnythjv bkb frwbjythjv gfhnyth- ckeéfotuj bkb ljkéyjcnyjuj kbwf ujcelfhcndtyyjuj cndf bkb rjvgfybb, gjkexfñotuj/gjkexfñotq ctrnjhf, d ghjwtcct dsgjkytybz cdjtq hfåjns herj- nfreñ rjywtccbñ, bkb cnfyjdbnmcz cnjhjyjq djlcndetncz kbxysvb cjjåhfétybzvb. D gjljåysö rjynhfrnf gjljåyjuj öfhfrnthf ckexfzö htitybz ghbybvfñncz bcöjlz bp lehysö 4 gjkexfnm kñåst ljgjkybntkmyst ltymub bkb gjåeéltybq. Åjktt njuj, rféeobtcz, ceotcndeñobt kmujns jn kñåjuj ujcelfhcndtyyjuj jhufyf kbim d xmtv-nj djcghbznbb rjyakbrns bynthtcjd lfét bkb ujcelfhcndtyyjuj ghtlghbznbz gjvbvj d eckjdbzö ghbyznbz ghfdbkmysö htitybq vjuen yfyj- ltytu b kmujn, dsgkfxbdftvsö änbv ujcelfh- cbnm htgenfwbb njq bkb byjq jhufybpfwbb yt vtymibq cndtyysv jhufyjv bkb ujcelfhcndtyysv ghtl- eothå, xtv rfrjq-kbåj htfkmyj bvtñobq vtcnj rjy- ghbznbtv lheubv kbwfv d ghjwtcct jåsxyjq akbrn bynthtcjd b nfr ét, rfr b gjcktlybq gjlhsdfnm rjvvthxtcrjq ltzntkmyjcnb jåotcndtyyjt ljdthbt r änjq jhufybpfwbb. Åjkmibycndj cnhfy cxbnfñn änjn djghjc yfcnjkm- D Cnfnmt 111 ghtlecvfnhbdftncz, xnj: rj dféysv b ceotcndtyysv lkz äaatrnbdyjuj eghfd- ktybz, xnj ghbybvfñn rjyrhtnysq pfrjy j rjyakbrnfö Xkty Gfkfns ghtlcnfdbntktq yt bvttn bynthtcjd. Änjn pfrjy vjétn, yfghbvth, ghtlecvfn- ghfdf, bcgjkmpez cdjq cnfnec bkb ljkéyjcnm hbdfnm, xnj ≤ujcelfhcndtyyjt ljkéyjcnyjt kbwj bkb xktyf Gfkfns ghtlcnfdbntktq, rfrbv-kbåj hzljdjq ujcelfhcndtyysq ckeéfobq yt bvttn ghfdf jåhfpjv dvtibdfnmcz d yfqv yf hfåjne, yfpyfxt- 32 RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
ybt yf ljkéyjcnm, gthtdjl yf yjdjt vtcnj bkb ybpfwbtq gj lfyyjve djghjce, bkb ghbvtytyyjq ljkéyjcnm, gjdsitybt d ljkéyjcnb bkb gjdsit- tñ d lfyyjv ckexft ghfrnbxtcrjq vths? ybt irfks pfhfåjnyjq gkfns rfrjuj-kbåj ujce- 4 Gjdsiftncz bkb cnhflftn htgenfwbz hjlcn- lfhcndtyyjuj xbyjdybrf, yföjlzotujcz yf gjcnj- dtyybrf, lheuf bkb rjkktub, bkb gjdsiftncz zyyjq ljkéyjcnb bkb gjkexfñotuj pfhgkfne b bkb cnhflftn vjz/yfif htgenfwbz jn htit- yt zdkzñotujcz ujcelfhcndtyysv ljkéyjcnysv ybz, ghbyznjuj änjq jhufybpfwbtq gj lfyyjve kbwjv, ljkéyjcnysv kbwjv bkb hzljdsv ckeéf- djghjce, bkb ghbvtytyyjq tñ d lfyyjv ckexft obv ujcelfhcndtyyjuj jhufyf, ujcelfhcndtyyjuj ghfrnbxtcrjq vths? ghtlghbznbz bkb jhufybpfwbjyyjq cnhernehs 4 Cgjcjåcndjdfk kb z rfrbv-kbåj jåhfpjv yt d vtcnyjuj cfvjeghfdktybz, bkb ckeébnm ghbxb- ckeétåyjv, f kbxyjv gkfyt ghbyznbñ htit- yjq jcdjåjéltybz gjljåysö kbw jn pfybvftvjq ybz bkb ghfrnbxtcrjq vths gj lfyyjve ltke? ljkéyjcnb. 4 Gjkexfk kb z rfreñ-kbåj dsujle jn rjuj-nj, rnj dsbuhsdftn bkb ghjbuhsdftn d htpekm- D Cnfnmt 128 änj gjkjétybt hfcghjcnhfyztncz b nfnt htitybz, ghbyznjuj änjq jhufybpfwbtq, yf ctyfnjhjd. bkb ghbvtytyyjq tñ ghfrnbxtcrjq vths, bkb pkjegjnhtåkzk kb z tuj/tt kñåtpyjcnmñ b ujc- ntghbbvcndjv? RFR DSZDKZNM YFKBXBT RJYAKBRNJD 4 Cjcnjñ kb z xktyjv rfrjq-kbåj fccjwbfwbb, BYNTHTCJD rkeåf bkb ghjatccbjyfkmyjq jhufybpfwbb, bkb tcnm kb e vtyz rjyrhtnyst cdzpb b cnfdzobt Åjkmibycndj rjyakbrnjd bynthtcjd zdkzñncz jxt- vtyz d pfdbcbvjt gjkjétybt jnyjitybz c dblysvb: ljkéyjcnyst kbwf, ghbceélfñobt gjlhzls jhufybpfwbzvb bkb kbwfvb, rjnjhst dsbuhs- cfvbv ctåt, xktyfv cdjtq ctvmb bkb cdjbv lhepmzv dfñn bkb ghjbuhsdfñn jn hfccvjnhtybz bkb gjkbnbxtcrbv gjrhjdbntkzv; ljkéyjcnyst kbwf, änjq jhufybpfwbtq lfyyjuj djghjcf? kbxyj dkfltñobt – bkb bö åkbprbt hjlcndtyybrb, dkf- 4 Vjuen kb åsnm lkz vtyz d åeleotv rfrbt-nj ltñobt – frwbzvb d rjvgfybzö (gjlktéfobö htuekb- kbxyst dsujls, cgjcjåyst gjcnfdbnm gjl cjv- hjdfybñ cj cnjhjys änbö kbw bkb bö hjlcndtyybrjd), ytybt vjñ jåütrnbdyjcnm? c rjnjhsvb jyb pfrkñxfñn rjynhfrns; rjnjhsv jyb 4 Tckb z ltqcndbntkmyj ghbve exfcnbt d cjcnfd- dslfñn kbwtypbb b n.l. Änb rjyakbrns yt yeélfñncz ktybb jwtyrb bkb ghbyznbb htitybq, åele kb d jåüzcytybb. Jyb zdkzñncz jåcnjzntkmcndfvb, ghtl- z jåtcgjrjty, tckb vjb rjkktub b jåotcndty- cnfdkzñobvb cjåjq euhjpe jåotcndtyysv bynthtcfv, yjcnm epyfñn j vjtv jåotybb b cdzpb c änjq rfrbv ås xtcnysv yb gsnfkcz ghtlcnfdbnm ctåz d gj- jhufybpfwbtq? ljåysö eckjdbzö ujcelfhcndtyysq xbyjdybr. 4 Ckjébncz kb e xtcnysö b hfpevysö kñltq dgt- Ytkmpz bpåtéfnm cbnefwbq, d rjnjhsö djpybrfñn xfnktybt, xnj, dsgjkyzz cdjq jåotcndtyysq rjyakbrns bynthtcjd. Dhtvz jn dhtvtyb kbxyst by- ljku, z ltqcndjdfk, bcöjlz bp kbxyjq pfbyntht- nthtcs ytbpåtéyj ghböjlzn d rjyakbrn c htitybzvb cjdfyyjcnb? bkb ghfrnbxtcrbvb vthfvb, ghbybvftvsvb yf hfåjnt. 4 Edthty kb z d cdjtq cgjcjåyjcnb ltqcndjdfnm Åjkmijt pyfxtybt lkz njuj, xnjås bpåtéfnm pltcm ge- ytghtldpznj b d bynthtcfö jåotcndf? nfybws b ytljhfpevtybq, bvttn dszdktybt gjljåysö cbnefwbq c cfvjuj yfxfkf. Cktleñobq rjynhjkmysq Rjulf rnj-nj cxbnftn, xnj d tuj/tt gjlhfpltkt- cgbcjr vjétn gjvjxm jnltkmysv ujcelfhcndtyysv cke- ybb djpybr rjyakbrn bynthtcjd, rfr tve/tq cktletn éfobv jghtltkznm cbnefwbb, d rjnjhsö ceotcndetn dt- gjcnegfnm d gjljåyjv ckexft? Gthdsv ltkjv yeéyj hjznyjcnm djpybryjdtybz rjyakbrnf bynthtcjd: jabwbfkmyj jåüzdbnm j yfkbxbb gjntywbfkmyjuj rjy- akbrnf b jåhfnbnmcz pf herjdjlzobvb erfpfybzvb 4 Rfr ås z hfcceélfk, tckb ås vs gjvtyzkbcm r yfxfkmybre bkb cjdtnybre gj djghjcfv änbrb, tckb hjkzvb? Tckb ås z åsk jlybv bp ntö, rnj nfrjdjq bvttncz. yfybvftncz yf hfåjne bkb ghtntyletn yf Ytn cjvytybz d njv, xnj ytrjnjhst rjyakbrns gjdsitybt gj ckeéåt, f vjt vtcnj pfyzk ås åelen yjcbnm yfcnjkmrj ybxnjéysq öfhfrnth, xnj lf- jlby bp ntö, rnj ghbybvftn htitybt? Cxtk ås ñn jcyjdfybt kbim lkz abrcbhjdfybz cjplfditujcz z änjn ghjwtcc cghfdtlkbdsv? gjkjétybz b byajhvbhjdfybz j ytv lheubö cjnhel- 4 Dsbuhsdftn bkb ghjbuhsdftn d abyfycjdjv ybrjd, ghbybvfñobö exfcnbt d ghjwtcct ghbyznbz jnyjitybb hjlcndtyybr, lheu bkb rjkktuf, bkb htitybq. Yfghbvth, e njuj bkb byjuj kbwf vjétn åsnm dsbuhsdfñ bkb ghjbuhsdfñ d abyfycjdjv jnyj- cnjkm ytåjkmijt xbckj frwbq d rfrjq-kbåj rjvgfybb, itybb z cfv jn htitybz, ghbyznjuj änjq jhuf- xnj, dthjznyj, yf bö cnjbvjcnm yt vjuen jrfpsdfnm pyf- RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ 33 PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
xbntkmyjuj djpltqcndbz gjcktlcndbz änjuj hfccvfnhb- Lheubt cnhfntubb, rjnjhst jhufybpfwbz bkb ghf- dftvjuj rjyrhtnyjuj ltkf. D gjljåyjv ckexft lheubv dbntkmcndj vjuen åhfnm yf djjheétybt c ntv, xnjås cjnhelybrfv, pfnhjyensv cjplfdibvcz gjkjétybtv, bpåtufnm rjvghjvtnfwbb cdjtq xtcnyjcnb bkb dgtxfn- yt ghbltncz åtcgjrjbnmcz gj gjdjle njuj, xnj lfyyjt ktybz j njv, xnj änf xtcnyjcnm gjldthuftncz hbcre, kbwj ghjljkéftn exfcndjdfnm d ghjwtcct ghbyznbz drkñxfñn d ctåz: htitybq. Jlyfrj, rjulf dct egjvzyenst cjnhelybrb yt vjuen xedcndjdfnm ctåz cgjrjqyj, kbwe, j rjnjhjv 4 Dtltybt gjkyjuj b njxyjuj extnf cdjbö ghjwtc- bltn htxm, cktletn jnrfpfnmcz jn lfkmytqituj exfc- cjd ghbyznbz htitybq nbz d ghbyznbb htitybq. Hfpevttncz, xnj bcöjlyjq 4 Jåtcgtxtybt jnrhsnjcnb gentv jåyfhjljdf- ghtlgjcskrjq pltcm zdkztncz jncencndbt rfrbö-kbåj ybz njxyjq byajhvfwbb j ghjwtccfö, htitybzö hfytt ceotcndjdfdibö gkfyjd bkb hfcgjhzétybq lkz b ltqcndbzö cdjtq jhufybpfwbb gjljåyjq lbcrdfkbabrfwbb ljkéyjcnyjuj kbwf gj ghb- 4 Nfv, ult bvttncz hbcr djcghbznbz yfkbxbz rjy- xbyt tuj ghtldpznjuj jnyjitybz bkb kbxyjq pfbyntht- akbrnf bynthtcjd, jåtcgtxtybt njuj, xnjås cjdfyyjcnb d ltkt. jrjyxfntkmyjt htitybt dctö exfcnybrjd vjukj Vjétn ghbvtyznmcz cktleñobq rjynhjkmysq cgb- åsnm jåjcyjdfyysv cjr lkz jwtyrb njuj, vjukf ås ghb yfkbxbb rfrjuj- kbåj hfcrhsnjuj rjyakbrnf bynthtcjd ceotcndjdfnm ytjåöjlbvjcnm d ghtlüzdktybb ujcelfhcndtyyjve XNJ NFRJT YTGJNBPV? ljkéyjcnyjve kbwe, j rjnjhjv bltn htxm, lheubvb uj- celfhcndtyysvb ljkéyjcnysvb kbwfvb nhtåjdfybz yt Ytgjnbpv ghtlcnfdkztn cjåjq jcjåsq dbl rjy- ghbybvfnm exfcnbz d ghbyznbb htitybq: akbrnf bynthtcjd. Ytcvjnhz yf yfkbxbt ntyltywbb egjnhtåkznm änj dshfétybt d åjktt ibhjrjv rjyntr- 4 Åskf kb ghtljcnfdktyf dcz bvtñofz jnyjit- cnt, jyj cnhjuj ghbvtyztncz r cbnefwbb, d rjnjhjq nj ybt r ltke byajhvfwbz c wtkmñ jåtcgtxtybz bkb byjt kbwj bcgjkmpetn bvtñoeñcz e ytuj ujcelfh- yflktéfotuj cjcnfdktybz jwtyrb? cndtyyeñ dkfcnm lkz gjkextybz eckeub – jxtym xfcnj 4 Rfrjd öfhfrnth dpfbvjjnyjitybq bkb cdzpb, hfåjns – lkz jlyjuj bp xktyjd cdjtq ctvmb. rjnjhst vjukb ås ghbdtcnb r djpybryjdtybñ Pfghtotybt ytgjnbpvf yt zdkztncz fåcjkñnysv rjyakbrnf? pfghtnjv, hfcghjcnhfyzñobvcz yf dctö hjlcndtyyb- 4 Bvttncz kb ytjåöjlbvjcnm d cjdtnfö rjd. Yf cfvjv ltkt, jåobt pfghtns yf ghbyznbt yf ñhbcnf? hfåjne hjlcndtyybrjd d infn ckeéfobö vjuen hfc- 4 Ghtlcnfdkztn kb änj ltkj åjkmijq jåotcn- cvfnhbdfnmcz rfr yfheitybt ufhfynbq ghfd xtkjdtrf dtyysq bynthtc? Yjcbn kb jyj ghjnbdjhtxb- ghjnbd lbcrhbvbyfwbb. Änf cbnefwbz jnkbxftncz jn dsq öfhfrnth? njq, d rjnjhjq jlby hjlcndtyybr yfybvftn yf hfåj- 4 Vjukj ås exfcnbt änjuj kbwf d lfyyjv ltkt ne lheujuj hjlcndtyybrf yf rfreñ-kbåj ljkéyjcnm gjcnfdbnm gjl cjvytybt tuj xtcnyjcnm? b ghb änjv bvttn rjynhjkmyst gjkyjvjxbz yfl ytq, 4 Vjukj ås exfcnbt änjuj kbwf gjcnfdbnm gjl f cktljdfntkmyj b yfl ghbyznsv yf hfåjne xktyjv cjvytybt xtcnyjcnm lfyyjq jhufybpfwbb? cdjtq ctvmb. Jlyfrj egjvzyensq pfghtn yf ytgjnbpv 4 Rfr vjukj ås exfcnbt änjuj kbwf d ghbyznbb jghtltktyyj pfghtoftn ujcelfhcndtyyjve ckeéfot- htitybz, j rjnjhjv bltn htxm, dsukzltnm d ve bcgjkmpjdfybt cdjtq ujcelfhcndtyyjq ljkéyjcnb ukfpfö njuj bkb byjuj ghtlcnfdbntkz jåotcn- (bkb pkjegjnhtåktybt tñ) lkz ecnhjqcndf xktyjd cdj- dtyyjcnb bkb jlyjuj bp gjntywbfkmysö gjlhzl- tq ctvmb yf hfåjne d ujcelfhcndtyyst exhtéltybzö. xbrjd bkb gjcnfdobrjd lfyyjq jhufybpfwbb? Wtkm pltcm cjcnjbn yt d njv, xnjås yt ljgecrfnm nf- 4 Rfr yfbkexibv jåhfpjv jåtcgtxbnm åtcghb- rjuj gjkjétybz, ghb rjnjhjv xktys ctvmb hfåjnfñn cnhfcnyjcnm b cghfdtlkbdjcnm, f nfrét pfob- dvtcnt, f d njv, xnjås ghtljndhfofnm djpvjéyjcnm nbnm jåotcndtyyst bynthtcs? ghjzdktybz afdjhbnbpvf cj cnjhjys njuj bkb byjuj ujcelfhcndtyyjuj ckeéfotuj d jnyjitybb åkbéfqibö Ytcvjnhz yf nj, xnj åjkmijt pyfxtybt bvttn jå- hjlcndtyybrjd ghb jceotcndktybb bv jn bvtyb jåotcn- ceéltybt njuj, rfr djcghbybvfñncz b jcjpyfñncz dtyyjcnb lbcrhtwbjyysö gjkyjvjxbq yf yfqv rdfkbab- rjyakbrns bynthtcjd, yb jlby bp änbö rjynhjkmysö wbhjdfyysö ljkéyjcnysö kbw. cgbcrjd yt cktletn hfccvfnhbdfnm d rfxtcndt cgbc- rjd, fdnjvfnbxtcrb ghbpyfñobö ytujlysvb dpfbvjjn- yjitybz b cdzpb, rjnjhst yb jlby xtcnysq b hfpevysq xtkjdtr yt cxtk ås gjhjélfñobvb njn bkb byjq rjy- akbrn bynthtcjd. 34 RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
Rfr pfzdbk jlby bp cjnhelybrjd Jabcf jvåelcvt- lzlñ, ntnñ, veéf, étye, csyf, ljxm, pznz, ytdtcnre, yf ÑFH: gktvzyybwe bkb gktvzyybrf yf ljkéyjcnm rfr yfxfkm- ybrf, nfr b gjlxbytyyjuj jlyjuj bp dsitegjvzyensö ≤Nbgbxysv ghbvthjv vjétn åsnm ckexfq, rjulf hjlcndtyybrjd. endthélftncz, xnj rfrjq-nj xtkjdtr zrjås gjkexbk Tot öeét åskj ås, tckb ås celmz hfpåbhfk/f ltkj, ytpfrjyyjt ghtbveotcndj, cjcnjzott d ghtljcnfdkt- d rjnjhjv jy bkb jyf bvtk/f abyfycjdeñ pfbynthtcj- ybb tve d htpekmnfnt dvtifntkmcndf jlyjuj bp xktyjd dfyyjcnm, bkb rjnjhjt pfnhfubdfkj rjuj-kbåj bp tuj/ tuj ctvmb, hfåjnfñotuj yf ytrjt dtljvcndj, gjlhz- tt hjlcndtyybrjd bkb öjhjibö lheptq. D gjljåyjv ljd, rjnjhst änj dtljvcndj jnlftn yf cnjhjye. Vjé- ckexft ghb hfpåjht uhfélfycrjuj ltkf e cnjhjy vju- yj åskj ås ghbqnb r pfrkñxtybñ j njv, xnj pltcm yt kb ås cghjcbnm (ghb yfkbxbb cjvytybz) ecnhfbdftn kb cjdthifkjcm ybrfrjuj ghtcnegyjuj ltzybz, f bvtkj bö celmz, ckeifñobq lfyyjt ltkj, gjckt jåüzcytybz vtcnj ytänbxyjt gjdtltybt. D yfitv pfrjyjlfntkmcn- änbv cnjhjyfv bv bkb tñ gjntywbfkmyjuj rjyakbrnf dt ytgjnbpv gjrf yt cxbnftncz ghtcnegktybtv, yj d bynthtcjd. D eujkjdyjv ltkt celmz ljkéty ghjcnj lfyyjv ckexft yfheitybt cnjkm zdyj ghtljcelbntkm- jåüzdbnm j cdjtv ldecvscktyyjv gjkjétybb b jnrf- yj b jåjcyjdfyyj, xnj ytjåöjlbvj ytghtvtyyj nhtåj- pfnmcz jn exfcnbz d hfpåjht ltkf. dfnm ltqcndbq cj cnjhjys jvåelcvtyf. Rhjvt njuj, Gjéfkeq, htét dcnhtxftncz djghjc, djpybrfñ- frn ytgjnbpvf vjétn åsnm jlybv bp cbuyfkjd nhtdjub, obq, rjulf csyjdmz b ljxthb celtq ghtlcnfñn d celt ghtleghtélfñobö jvåelcvtyf j djpvjéyjcnb yfkb- gthtl cdjbvb hjlbntkzvb d rfxtcndt fldjrfnjd. D jl- xbz e lfyyjuj ljkéyjcnyjuj kbwf djcghbybvftvjq bv ybö celtåysö cbcntvfö änj yt dspsdftn jckjéytybq. ytjåöjlbvjcnb jrheéfnm ctåz kñlmvb, d jnyjitybb D lheubö, gjljåyst ckexfb gjhjélfñn ujhzxbt cgjhs rjnjhsö ceotcndetn vytybt, xnj jyb åjkmit jåsxyjuj b ghbdjlzn r cthmtpysv, öjnz b ytljrfpfyysv, endth- ghtecgtkb d njv, xnjås yf ybö vjéyj åskj gjkjébnm- éltybzv j yfkbxbb cujdjhf b rjhhegwbb. cz, rjulf cnhtvbimcz ltqcndjdfnm ≥gj cjåcndtyyjve Ghtélt dctuj, ytgjnbpv drkñxftn d ctåz jlby bkb ecvjnhtybñ≤.6 ytcrjkmrj cktleñobö rjvgjytynjd: Xfcnj ytgjnbpv bvttn vtcnj d xfcnyjv ctrnjht, jcjåtyyj d rjyntrcnt ghjldbétybz gj ckeéåt xktyjd 4 jncnfbdfybt yfqvf yf hfåjne, yfpyfxtybz cdjbö ctvtq d rjhgjhfwbzö, rjnjhsvb dkfltñn jnltkm- yf ljkéyjcnm, gjdnjhyjuj yfpyfxtybz yf yst ctvmb. D nfrbö rjhgjhfwbzö gjljåyfz ghfrnbrf ljkéyjcnm, rkfccbabrfwbb, gjdnjhyjq rkfc- cxbnftncz ghbtvktvjq. D rjytxyjv cxtnt, djpltqcn- cbabrfwbb, cjcnfdktybz jwtyrb, ghjldbétybz dbt kñåjuj ghtbveotcndf crfpsdftncz yf ghfrnbxtc- gj ckeéåt, gthtöjlf c jlyjq hfåjns yf lheueñ rjv htpekmnfnt (ghbåskb) rjhgjhfwbb, f änjn ghfr- bkb jåextybz åkbprjuj xktyf ctvmb bkb ljvj- nbxtcrbq htpekmnfn ghtlcnfdkztn cjåjq afvbkmyeñ xflwf-gfhnythf, pfybvfñotuj ljkéyjcnm d ≤cjåcndtyyjcnm≥. D xfcnyjv ctrnjht ytgjnbpv vjétn ujcelfhcndtyyjv exhtéltybb bkb jhufyt, yfl dspsdfnm dhféle yf hfåjxtv vtcnt, yj ytn ghbxby, gj rjnjhsv jy bkb jyf bvttn dkfcnm bkb jceot- rjnjhsv ujcelfhcnde cktljdfkj ås dvtibdfnmcz c cndkztn rjynhjkm, bkb exfcnbt d gthtxbckty- wtkmñ bcghfdktybz cjplfditujcz gjkjétybz b ghbyb- ysö rjvgjytynfö, bkb gjåeéltybt r gjcktl- vfnm pfrjys, yfghfdktyyst ghjnbd änjuj zdktybz. ybv Jlyfrj d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht ytgjnbpv yf- 4 exfcnbt d jghtltktybb djpyfuhféltybz åkbp- yjcbn eothå jåotcndtyysv bynthtcfv. Yfkbxbt ytgj- rjuj xktyf ctvmb bkb ljvjxflwf-gfhnythf nbpvf jpyfxftn, xnj yfbåjktt gjlöjlzotve rfylblfne 4 gjhextybt cdjtve gjlxbytyyjve dsgjkytybz yf ne bkb byeñ ljkéyjcnm bkb rfrjt-nj gjdsitybt gj kñåsö pflfx, jnyjczoböcz r yfqve yf hfåjne, ckeéåt yt elftncz gjkexbnm bö, f d rjytxyjv cxtnt yfpyfxtybñ yf ljkéyjcnm, gjdnjhyjve yfpyf- cnhflftn dct jåotcndj. Bkb ét ytgjnbpv vjétn jpyf- xtybñ yf ljkéyjcnm, rkfccbabrfwbb, gjdnjh- xfnm, xnj rfrjq-kbåj ghfdbntkmcndtyysq gjlhzl gjke- yjq rkfccbabrfwbb, cjcnfdktybñ jwtyrb, xftn njn, xmt ghtlkjétybt wtys b lheubö eckjdbq gj ghjldbétybñ gj ckeéåt, gthtöjle c jlyjq cdjtq rjyrehtynjcgjcjåyjcnb ecnegftn ghtlkjétyb- hfåjns yf lheueñ bkb jåextybñ åkbprjuj zv lheubö ghtntyltynjd, b änj ltkftncz pf cxtn ltytu xktyf ctvmb bkb ljvjxflwf-gfhnythf yfkjujgkfntkmobrf. 4 kjååbhjdfybt d gjkmpe åkbprjuj hjlcndtyybrf, Ytgjnbpv vjétn dspsdfnm rjyakbrns d rjyntrcnt rjnjhsq dgjcktlcndbb yfpyfxftncz kbåj ghtlfyyjcnb hfåjnt d kñåjq jhufybpfwbb, jcjåtyyj, yf rfreñ-nj ljkéyjcnm d ujcelfhcndtyyjv rjulf jlby hjlcndtyybr zdkztncz ytgjchtlcndtyysv ctrnjht, kbåj eghfdkzñobv dscituj hfyuf d yfxfkmybrjv lheujuj hjlcndtyybrf. Cktletn bpåt- xfcnyjv ctrnjht (d gjljåyjv ckexft gthdsq ufnm yfkbxbz gjljåysö cbnefwbq. Nbgbxysq ghfdjdjq yt bvttn dkfcnb b yt jceotcndkztn rjynhjkz pfghtn yt ljgecrfk ås jnwf, vfnm, åhfnf, ctcnhe, yfl gjcktlybv) RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ 35 PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
4 jceotcndktybt ghzvjuj bkb rjcdtyyjuj yfl- 4 änjn jrheu ljkéty juhfybxbdfnm yfqv yf pjhf yfl åkbprbv xktyjv ctvmb bkb ljvjxfl- hfåjne c ntv, xnjås bpåtufnm lbcrhbvbyfwbb wtv-gfhnythjv bkb gjhextybt gjljåyjuj yfl- ghb ghbtvt yf hfåjne, rjyakbrnjd, cdzpfyysö pjhf jlyjve bp cdjbö gjlxbytyysö. 7 c rflhjdjq gjkbnbrjq bkb cdzpfyysö c änbvb ghjåktv. Jlyfrj jåotcndtyyst bynthtcs nhtåeñn njuj, xnjås njkmrj kexibq rfylblfn yf nj bkb byjt hfåjxtt Änjn jrheu ybrjulf yfvthtyyj yt gjcnfdbn dfc d vtcnj ckeébk ujcelfhcnde. Åsdfñn ckexfb, rjulf gjkjétybt, ghb rjnjhjv ds åeltnt yföjlbnmcz gjl hjlcndtyybr, ytcjvytyyj, zdkztncz kexibv gjlöjlz- rjynhjktv jlyjuj bp xktyjd dfitq ctvmb, dfibö lj- obv kbwjv yf njn bkb byjq rjyrhtnysq gjcn, yj pltcm vjxflwtd bp xbckf dfibö åkbéfqibö hjlcndtyybrjd ljkéyj bvtnm vtcnj ehfdyjdtibdfybt bynthtcjd. Gj bkb byjuj dfituj hjlcndtyybrf, bkb d gjkjétybt, ghb änjq ghbxbyt ghfdbkf ytgjnbpvf yt ljkéys cnfyjdbnm- rjnjhjv vjuen ghjzdkznmcz afdjhbnbpv, rjyakbrns cz ytghtjljkbvsv åfhmthjv b jpyfxfnm, xnj dscjrj- vtéle kñlmvb, ybprfz ghjbpdjlbntkmyjcnm nhelf, rdfkbabwbhjdfyyst rfylblfns gjcnjzyyj ghbpyfñncz jncencndbt äaatrnbdyjcnb bkb byst ytpljhjdst ec- ytujlysvb lkz pfyznbz njq bkb byjq ljkéyjcnb. Änf kjdbz hfåjns gj yfqve, drkñxfz eckjdbz, egjvzyenst vsckm eét cajhvekbhjdfyf d nfrbö dshfétybzö, d änjq gjkbnbrt d jåkfcnb yfqvf yf hfåjne. Lfyyfz rjnjhst yt jcnfdkzñn ybrfrbö djpvjéyjcntq lkz jn- gjkbnbrf yt ljkéyf bvtnm jåhfnyjq cbks, tckb njkmrj rkjytybq jn hfphfåjnfyysö yjhv bkb lkz ltqcndbq yt bvtñn vtcnf dsitgthtxbcktyyst ytåkfujghbzn- jnltkmysö kbw gj cdjtve ecvjnhtybñ. 8 yst eckjdbz hfåjns. D gjljåyjv ckexft, änjn jrheu Cbcntvf ghfdktybz jlyjuj bp jrheujd CIF ghb- jcnfdkztn pf cjåjq ghfdj gthtdtcnb cnhflfñobö vtyztn d cdjtq ghfrnbrt yfqvf yf hfåjne cktleñobq egjvzyensvb ytljcnfnrfvb hfåjnybrjd gj yfqve yf gjlöjl r ghtljndhfotybñ ytgjnbpvf: lheubt ljkéyjcnyst ehjdyb, irfks jgkfns nhelf bkb Änjn jrheu pfbynthtcjdfy d yfqvt rdfkbabwbhj- vtcnf hfåjns.9 dfyysö rfylblfnjd b jåzpfntkmyj hfccvfnhbdftn kñ- D gjcktleñobö cnhfntubzö b ghjwtlehfö jcyjdyjt åst rfylblfnehs c wtkmñ ghbtvf yf hfåjne, rjulf jyb dybvfybt ljkéyj eltkznmcz ytjåöjlbvjcnb b chtlcn- jndtxfñn ghtlüzdkztvsv nhtåjdfybzv. dfv hfcrhsnbz b htubcnhfwbb rjyakbrnjd bynthtcjd, Wtkm egjvzyenjuj jrheuf cjcnjbn d njv, xnjås f nfrét jghtltktybñ cjjndtncndeñobö ltqcndbq, yfybvfnm yf rjyrhtnyeñ ljkéyjcnm yfbåjktt rdf- yfghfdktyysö yf cdtltybt r vbybveve djpltqcndbz kbabwbhjdfyyjuj rfylblfnf, rjnjhsq åjkmit dctuj änbö rjyakbrnjd yf xtcnyjcnm d hfåjnt njq bkb byjq gjlöjlbn lkz lfyyjq ljkéyjcnb. Rfylblfnehs xktyjd jhufybpfwbb. dfitq ctvmb, dfibö ljvjxflwtd bp xbckf dfibö åkb- éfqibö hjlcndtyybrjd bkb dfibö hjlcndtyybrjd, yt ghjébdfñobö c dfvb gjl jlyjq rhsitq, jåzpfntkmyj XNJ NFRJT GHJNTRWBJYBPV? åelen hfccvfnhbdfnmcz c wtkmñ ghbtvf yf hfåjne, pf bcrkñxtybtv ckexftd, rjulf: Ghjntrwbjybpv ghtlcnfdkztn cjåjq åjktt ibhj- rjt gjyznbt, xtv ytgjnbpv b jnyjcbncz r nfrbv gjkj- 4 bö gjkjétybt bkb dfit gjkjétybt åeltn cdz- étybzv, d rjnjhsö jnlftncz ghtlgjxntybt lhepmzv pfyj c htuekbhjdfybtv jceotcndktybz yflpjhf, ytpfdbcbvj jn njuj, gjlöjlzn kb jyb lkz hfåjns yf yfpyfxtybz yf ljkéyjcnb, hfccvjnhtybz jghtltktyyjq ljkéyjcnb. Crjhtt dctuj, ghjntrwbz éfkjå, yfkbxbtv gjkyjvjxbq yf edjkmytybt c vjétn bvtnm vtcnj ghb yfpyfxtybzö yf ljkéyjcnb; jl- hfåjns bkb ghbvtytybt lbcwbgkbyfhysö vth yfrj dthjznyjcnm tt gjzdktybz ceotcndetn b d kñåjv bkb jrfpfybz djpltqcndbz lbcwbgkbyfhyjuj bp ckexftd, cdzpfyysö c ghtlcnjzobv jceotcndktyb- öfhfrnthf; tv lbcrhtwbjyysö gjkyjvjxbq. 4 ds bkb hfåjnfñobq gj yfqve åelen htdbpj- D Fyukbb lkz jåjpyfxtybz ≤åkfnf≥ egjnhtåkzñncz dfnm, ghjdthznm, bkb gjkexfnm jåotcndtyyst nfrbt dshfétybz, rfr ≤cnfhsq irjkmysq ufkcner≥ bkb ltymub bkb jåotcndtyyjt bveotcndj, bkb dfv ≤rkeå cnfhsö irjkmysö lheptq≥. Dj dctv vbht tcnm bkb hfåjnfñotve gj yfqve åelen ddthznmcz cnhfys, d rjnjhsö c gjvjomñ b pkjegjnhtåktybtv cdz- jåotcndtyyst ltymub b jåotcndtyyjt bveot- pzvb åskb crjkjxtys wtkst cjcnjzybz. Ljcnfnjxyj cndj; ghbdtcnb vyjétcndj ghbvthjd bcgjkmpjdfybz åkfnf 4 djpybryen jåcnjzntkmcndf, gjpdjkzñobt d Byljytpbb d nt dhtvtyf, rjulf jyf yföjlbkfcm gjl ghtldbltnm, xnj bynthtcs änjuj jrheuf b dkfcnmñ utythfkf Ceöfhnj. Jlyfrj lfét nfv ghtlj- dfib bynthtcs bkb bynthtcs hfåjnfñotuj cnfdktybt dctö ghtbveotcnd yt dsöjlbkj pf hfvrb gj yfqve åelen yföjlbncz d rjyakbrnt bkb pfrjyf, b cjplftncz dgtxfnktybt, xnj vyjubt bp änbö gjcnfdktys gjl cjvytybt; ckexftd yt åskb cdzpfys c ghjnbdjghfdysvb ltqcndbz- 36 RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
vb. Ntv yt vtytt, vfkj htitybq j ghtljcnfdktybb egj- Pfrjy nhtåetn, xnjås yfpyfxtybz yf ytrjnjhst vzyensö ghtbveotcnd ghjikb ås ghjdthre d htpekmnf- ljkéyjcnb ghjbpdjlbkbcm ntv bkb bysv rjyrhtnysv nt celtåyjuj hfccvjnhtybz ghjwtccf b rhbnthbtd bö ujcelfhcndtyysv ljkéyjcnysv kbwjv. D ckexft ghtljcnfdktybz. tckb änj ljkéyjcnyjt kbwj gjxedcndetn ctåz crjv- Åjkmijt pyfxtybt bvttn njn afrn, xnj jhufybpfwbb ghjvtnbhjdfyysv tuj bkb tt dpfbvjjnyjitybzvb xtnrj cajhvekbhjdfkb b öjhjij gjyzkb ecnfyjdrb b c rfrbv-kbåj ghtlgjkfuftvsv rfylblfnjv yf lj- vtnjlbre, f nfrét pfgbcfyyst rjltrcs gjdtltybz, kéyjcnm, egjvzyenjve ljkéyjcnyjve kbwe ytjåöj- bvtñobt cdjtq wtkmñ htitybt ghjåktv, cdzpfyysö c lbvj ghtljcnfdkznm djpvjéyjcnm ltqcndbntkmyj yt htfkmyj ceotcndeñobvb, gjntywbfkmysvb b djcghbyb- ghbybvfnm exfcnbz d ghjwtcct jnåjhf rfylblfnf, vftvsvb rjyakbrnfvb bynthtcjd, drkñxfz ytgjnbpv yfpyfxftvjuj yf ljkéyjcnm, j rjnjhjq bltn htxm. b ≤åkfn≥. Jy bkb jyf vjétn nfrét ghjcbnm ajhvfkmyjuj yt- Jlyfrj d nj dhtvz rfr vjéyj jghtltkbnm ytgj- pfdbcbvjuj cjdtnf e lheujuj ljkéyjcnyjuj kbwf nf- nbpv d rjyntrcnt rhjdysö hjlcndtyybrjd bkb hjlcn- rjuj ét bkb åjktt dscjrjuj ckeétåyjuj gjkjétybz dtyybrjd yf jcyjdt åhfxysö jnyjitybq bkb gfhnyt- gj gjdjle njuj, rjuj cktletn yfpyfxbnm yf lfyyeñ hjd, ghjntrwbjybpv yt gjllftncz äaatrnbdyjve ljkéyjcnm, b ltqcndjdfnm d cjjndtncndbb c gjkexty- ghfdjdjve jghtltktybñ. Åjhjnmcz c ybv vjéyj kbim ysv cjdtnjv.10 ytajhvfkmyj, pflfdfzcm djghjcjv: cjxkb ås öjhjij Jlyfrj, d rjytxyjv cxtnt, frwtyn ltkftncz yf cgj- jcdtljvktyyst b hfpevyst kñlb lfyyjt yfpyfxtybt cjåyjcnb jndtnbnm yf jådbytybt d njv, xnj htitybt yf ljkéyjcnm bkb lfyyjt htitybt gjlöjlzobv? ghbybvftncz åtp extnf ghbujlyjcnb rfylblfnf lkz Dhtvtyfvb änjn djghjc vjétn htifnmcz jxtym hfåjns yf lfyyjq ljkéyjcnb. Afrn yfkbxbz e rfrjuj- ghjcnj. Tckb rnj-nj gjlftn pfzdktybt j pfyznbb kbåj rfylblfnf lheétcrbö jnyjitybq c ntvb, rnj ghb- ljkéyjcnb b jlby bkb ytcrjkmrj xktyjd rjvbccbb, ybvftn htitybt, dgjkyt cghfdtlkbdj gjkjébn yfxfkj ghjdjlzobö åtctle c rfylblfnfvb yf äne ljkéyjcnm, gjktvbrt gj änjve djghjce. öjhjij pyftn/pyfñn ghtntyltynf bkb ghtntyltynre yf ytt, egjvzyenst xktys rjvbccbb vjuen – b ljkéys – jnrfpfnmcz jn exfcnbz d tt hfåjnt. Gj ceotcnde, c RFR BPÅTÉFNM YTGJNBPVF rfrjuj vjvtynf nj bkb byjt kbwj cnfyjdbncz ≤åkfn- B GHJNTRWBJYBPVF GHB YFPYFXTYBZÖ ysv≥ – ≤lheujv/gjlheujq bkb gfhnythjv/gfhnyth- YF LJKÉYJCNB itq≥, – xnj gjpdjkztn rdfkbabwbhjdfnm htitybt d tuj/tt gjkmpe rfr ghbyznbt yf ljkéyjcnm gj ghjntr- Jcyjdysvb ghbywbgfvb bpåtéfybz ytgjnbpvf b wbb? Lkz jghtltktybz njuj, ult cktletn ghjdjlbnm ghjntrwbjybpvf ghbvtybntkmyj rfr r ujcelfhcndtyyj- hfpuhfybxbntkmyeñ kbybñ vtéle xtcnysv ghtntylty- ve, nfr b xfcnyjve ctrnjhfv zdkzñncz:11 njv b ghtntyltynjv, gjkmpeñobvcz cdzpzvb, xktys rjvbccbb, j rjnjhjq bltn htxm, vjuen pflfnmcz djghj- 4 Åtcghbcnhfcnyjcnm dj dctö ghjwtccfö yfqvf yf cjv: xnj gjlevfkb ås lheubt rfylblfns yf äne ljké- hfåjne b jnåjhf rfylblfnjd yf ljkéyjcnb. yjcnm, tckb ås pyfkb j lheétcrbö cdzpzö jlyjuj bp Änj bvttn jxtym åjkmijt pyfxtybt lkz njuj, rfylblfnjd c rtv-kbåj bp xktyjd dsitegjvzyenjq xnjås hfåjnfñobt gj yfqve d ujcelfhcndty- rjvbccbb? Cjxkb ås änb lheubt rfylblfns gjljåysq yjv ctrnjht dsgjkyzkb cdjq jåotcndtyysq ghjwtcc ghbyznbz yf lfyyeñ ljkéyjcnm ytcghfdtlkb- ljku, herjdjlcndezcm dscjrbvb vjhfkmysvb dsv? Tckb d lfyyjv ckexft bvtñncz cjvytybz, änjn ghbywbgfvb b jåotcndtyysvb bynthtcfvb. C djghjc vjukb ås jåcelbnm jcnfkmyst xktys rjvbc- ntv, xnjås bpåtéfnm gjljphtybq d ghbcnhf- cbb. Hfpevttncz, pltcm ytjåöjlbvj yfkbxbt gjkyjq cnbb b rjhhegwbb, gjntywbfkmyjve gjlfntkñ ghjphfxyjcnb, d njv, xnj rfcftncz öfhfrnthf dpfbvj- pfzdktybz j pfyznbb ljkéyjcnb yt cktletn jnyjitybq ghtntyltynf c jlybv bkb ytcrjkmrbvb xkt- bvtnm ghzvjuj jnyjitybz r kñåjq xfcnb yfvb rjvbccbb, b ljdtltybz änbö dpfbvjjnyjitybq ghjwtccf yfqvf yf ne bkb byeñ ljkéyjcnm, lj dctjåotuj cdtltybz. yf rjnjheñ chtlb ghjxbö rfylblfnjd vjuen C lheujq cnjhjys, tckb njn bkb byjq rfylblfn ghtntyljdfnm jy bkb jyf. Cñlf döjlbn dsgjk- bpdtcnty rfr jcvjnhbntkmysq xtkjdtr, ghblthéb- ytybt aeyrwbq rjynfrnyjuj kbwf lkz gjntywb- dfñobqcz hfpevyjuj gjdtltybz, vjéyj ghjzdkznm fkmysö rfylblfnjd, cjcnfdktybt htrkfvysö åjkmit ljdthbz r tuj/tt yfpyfxtybñ yf ljkéyjcnm. jåüzdktybq bkb gjlujnjdrf jåotghbyznjq Dct vjétn cdjlbnmcz r djghjce j ljdthbb. Jcyjdyjq ghfrnbrb ecnfyjdktybz rjynfrnjd c htwtypty- pfåjnjq pltcm zdkztncz nj, xnjås ghbybvfkbcm pfrjy- nfvb, ghtlgjxbnftvsvb gjlfntkzvb pfzdkt- yst htitybz rfr c njxrb phtybz dctö lheubö ghtnty- ybq. Rféljve htwtyptyne ljkéys pflfdfnmcz ltynjd, nfr b gj vytybñ ibhjrjq jåotcndtyyjcnb. jlyb b nt ét djghjcs, jnyjczobtcz r rhbnt- RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ 37 PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
hbzv jnåjhf, b dct änb djghjcs b jndtns rjulf ghböjlbnmcz bvtnm ltkj c rjyakbrnfvb ljkéys åsnm pfljrevtynbhjdfys. bynthtcjd. Flvbybcnhfwbz, ghblthébdfñ- ofzcz gjkbnbrb jnrhsnjcnb dctö cdjbö htit- Dctv, rjuj änj rfcftncz, ljkéyj åsnm zcyj, ybq gj djghjcfv yfqvf yf hfåjne b jnåjhf rfrjt kbwj ytctn jndtncndtyyjcnm pf jcyjdyst ht- rfylblfnjd yf ljkéyjcnb, åeltn bpåtufnm itybz, ghbybvftvst yf ghjnzétybb dctuj änjuj ghj- yfghfdktybz ckeétåyjve gthcjyfke ytdthysö wtccf, f nfrét, xnj ghtlcnfdkzñn cjåjq rhbnthbb erfpfybq jnyjcbntkmyj ghfrnbxtcrbö vtnjljd, jwtyrb, rjnjhst åelen ghbvtyznmcz d ytv. Egjvzye- rjnjhsv jnlftncz ghtlgjxntybt ghb yfqvt yf nst cdtltybz ljkéys åsnm ajhvfkmyj pfhtubcnhb- hfåjne b jnåjht rfylblfnjd yf ljkéyjcnb. hjdfys, b dct htitybz b vjnbdbhjdrb bö ghbyznbz Rhjvt njuj, änj åeltn kbifnm lheubö jcyjdf- d öjlt ghjwtccf jnåjhf gjlktéfn jajhvktybñ d ybz ltqcndjdfnm djghtrb pfzdktyysv ghfrnb- rfxtcndt ljrevtynjd. xtcrbv vtnjlfv b cnhfntubzv åtp ljcnfnjx- Rfr b dj dctö lheubö fcgtrnfö evtkj yfkfétyyj- ysö yf nj ghbxby. Jlyfrj jnrhsnjcnm yt jpyf- uj eghfdktybz, rdfkbabwbhjdfyyjt dtltybt extnysö xftn yfheitybz rjyabltywbfkmyjcnb. pfgbctq gjdsiftn jndtncndtyyjcnm b hfcibhztn vfc- 4 Jcyjdyjt dybvfybt dctulf ytjåöjlbvj eltkznm infås gjljnxtnyjcnb. D cnhfyfö, ult bvttn vtcnj xtcnyjcnb. Ghbvtytybt vtnjljd, nhtåeñobö jcjåjt lfdktybt cj cnjhjys rkfyjd bkb cjcnjzobö yfbvtymibö pfnhfn dhtvtyb b cbk, vjétn bp ytcrjkmrbö gjrjktybq ctvtq njuj bkb byjuj kbwf, gjljhdfnm xtcnysq öfhfrnth ghjwtccf yfqvf kñlzv, exfcndeñobv d ghjwtccfö ghbyznbz htitybq, yf hfåjne. Lkz jåtcgtxtybz xtcnyjuj öfhfr- åskj ås hfpevysv ajhvfkmyj pfdthznm njn afrn, xnj nthf ghfrnbxtcrbö vtnjljd, ghbvtyztvsö yb jlby bp gjlfntktq pfzdktybq yf pfyznbt ljkéyjcnb ghb yfqvt yf hfåjne b jnåjhf rfylblfnjd yf yt zdkztncz bö hjlcndtyybrjv bkb bpdtcnysv bv xtkj- ljkéyjcnb, flvbybcnhfwbz ljkéyf bvtnm dtrjv, bkb ét d ghjnbdyjv ckexft gjkyjcnmñ jnrfpfnm- xtnrj cajhvekbhjdfyyst cfyrwbb pf ytcjåkñ- cz jn exfcnbz d egjvzyensö ghjwtccfö. ltybt endthéltyysö cnhfntubq b ghfrnbxtc- rbö vtnjljd. Yeéyj cktlbnm pf ntv, xnjås 4 Cktletn gjjohznm rjyrehtywbñ. Htrkfvyst d ckexft ytjåöjlbvjcnb kbwf, ghbybvfñobt jåüzdktybz ljkéys cjcnfdkznmcz nfrbv htitybz, ghbvtyzkb änb cfyrwbb. Hzl cnhfy jåhfpjv, xnjås d ljcnfnjxyjq vtht jnhf- jåyfheébkb, xnj yfkbxbt ytpfdbcbvsö kbw, éfnm ghtlüzdkztvst r ljkéyjcnb nhtåjdf- exfcndeñobö d ghjwtcct jnåjhf rfylblfnjd ybz b vfrcbvfkmyj edtkbxbdfnm xbckj gjnty- yf ljkéyjcnb, vjétn jrfpsdfnm dtcmvf wbfkmysö ghtntyltynjd. Jåsxyj hfpvtotybt pfvtnyjt cjltqcndbt jåtcgtxtybñ xtcnyjuj htrkfvysö jåüzdktybq ljkéyj ghtcktljdfnm öfhfrnthf änjuj ghjwtccf. Egjvzyenst ytpfdb- wtkm ghbdktxtybz vfrcbvfkmyjuj xbckf rfylb- cbvst xktys rjvbccbb gj yfqve yf hfåjne yt lfnjd yf ljkéyjcnb. Rhjvt njuj, ghtélt xtv ljkéys åsnm bpdtcnys jcnfkmysv xktyfv ghbcnegfnm r ghfrnbxtcrbv vthjghbznbzv gj rjvbccbb. Tckb jåtcgtxtybt änjuj eckjdbz yt yfqve yf hfåjne, cktletn gjldthufnm fyfkbpe ghtlcnfdkztncz djpvjéysv, cntgtym pyfrjv- rhbnthbb jnåjhf c ntv, xnjås jåtcgtxbdfnm cndf b cdzptq ytpfdbcbvjuj xktyf rjvbccbb nfrjt gjkjétybt, ghb rjnjhjv jyb cjjndtn- gj yfqve yf hfåjne c lheubvb xktyfvb änjq cndeñobv jåhfpjv jnhféfkb nhtåjdfybz, rjvbccbb ljkéyf åsnm gbcmvtyyj pfabrcb- ghtlüzdkztvst r lfyyjq ljkéyjcnb, b ghbdkt- hjdfyf lj ghjdtltybz cjåtctljdfybq c rfylb- rfkb ås cfvsq ibhjrbq rheu ghtntyltynjd yf lfnfvb b cnfnm xfcnmñ ljcmt j yfqvt yf tt pfyznbt. Kbim d bcrkñxbntkmysö jåcnjz- hfåjne. ntkmcndfö cktletn ghtytåhtufnm ghbvtyt- 4Ljkéyf ghtljcnfdkznmcz djpvjéyjcnm ybtv vth, ltqcndbntkmyj cgjcjåcndeñobö jåéfkjdfybz ghbyznsö htitybq. Yt yfpyfxty- rjyrehtywbb. D ckexft djpybryjdtybz gjljåysö yst yf ljkéyjcnm gjlfntkb pfzdktybq yf tt jåcnjzntkmcnd, kbwj, ghbybvfñott htitybt, pfyznbt, rjnjhst cxbnfñn, xnj yt åsk cjåkñ- ljkéyj evtkj ghbdjlbnm gjyznyst b yt dsps- lty yflktéfobq gjhzljr yfqvf yf hfåjne, dfñobt cjvytybq ghbxbys ghzvsö yfpyfxtybq ljkéys bvtnm djpvjéyjcnm gjlfxb éfkjå d yf ljkéyjcnb. cjjndtncndeñoeñ bycnfywbñ lkz ghjdtltybz 4 Cktletn jåtcgtxbdfnm yfkbxbt vfrcbvfkmyjq ytpfdbcbvjuj fyfkbpf egjvzyenjuj ghjwtccf b jnrhsnjcnb. Hbcr djpybryjdtybz rjhhegwbb tuj htpekmnfnjd. cdjlbncz r vbybveve, tckb ghjdjlzncz cnhf- ntubb b ghbvtyzñncz ghjwtlehs, cjltqcndeñ- obt endthéltybñ jnrhsnjcnb d ntö ckexfzö, 38 RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
CGJHYST DJGHJCS RJYAKBRNJD pfybvftvjq ljkéyjcnb c ntv, xnjås cjplfnm BYNTHTCJD D CKEXFZÖ, EÖJLF ctåt åjktt åkfujghbznyst gthcgtrnbds lkz CKEÉTÅYJUJ GTHCJYFKF BP åeleotuj nheljecnhjqcndf. Gjljåyjt gjdtlt- UJCELFHCNDTYYJUJ CTRNJHF 12 ybt vjétn ghbdjlbnm r ghtlgjxntybñ kbxysö bynthtcjd jåotcndtyyjve ljkue; jnltkmyst Ghb htitybb ghjåktv rjyakbrnjd bynthtcjd dct ujcelfhcndtyyst xbyjdybrb yt ckbirjv enheé- åjkmieñ pyfxbvjcnm ghbjåhtnftn djghjc j njv, xnj lfñn ctåz dsgjkytybtv cdjbö ckeétåysö ghjbcöjlbn, rjulf ujcelfhcndtyysq ckeéfobq eöjlbn jåzpfyyjcntq c wtkmñ cjltqcndbz bynthtcfv c ujcelfhcndtyyjq ckeéås b gjcnegftn yf hfåjne d cdjtq kbxyjq rfhmths; xtkjdtr, xfcnbxyj pfyb- xfcnysq ctrnjh. vfñobqcz htitybtv rfrjuj-kbåj rjyrhtnyjuj Änj zdkztncz jlybv bp gjcktlcndbq djpltqcndbz djghjcf d cdzpb c yfvthtyysv ghjzdktybtv ytcrjkmrbö afrnjhjd. Htajhvs, yfghfdktyyst yf gj- pfåjns jå bynthtcfö hfåjnjlfntktq xfcnyjuj dsitybt äaatrnbdyjcnb ghbdjlzn r ≤hfperhegytybñ≥ ctrnjhf; bkb jnrhjdtyyjt dpznjxybxtcndj, b gthtlfxt xfcnyjve ctrnjhe ytrjnjhsö aeyrwbq uj- rjulf ujcelfhcndtyysq xbyjdybr ghjcbn ghb- celfhcndtyyjuj ctrnjhf. D htpekmnfnt, dj vyjubö yznm tuj yf hfåjne d jåvty yf ghtljcnfdktybt cnhfyfö cnfyjdzncz vtytt pfvtnysvb hfpkbxbz, nhf- jghtltktyysö eckeu. lbwbjyyj jnltkzdibt ghjatccbb d ujcelfhcndtyyjv 4 Åsdibt ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnyst kbwf, ctrnjht jn ghjatccbq d xfcnyjv ctrnjht. Dcktlcndbt ytpfrjyyj bcgjkmpeñobt rjyabltywbfkmyeñ gjljåyjuj hfpdbnbz dj vyjubö cnhfyfö ujcelfhcndty- ghfdbntkmcndtyyeñ byajhvfwbñ, gjkextyyeñ yst xbyjdybrb dct åjkmit crkjyzñncz r njve, xnjås d ghjwtcct dsgjkytybz cdjbö ckeétåysö jåz- yt cxbnfnm hfåjne gj yfqve d ujcelfhcndtyyjv ctrnj- pfyyjcntq, d wtkzö cdjtq kbxyjq dsujls bkb ht cdjtq ljkujchjxyjq rfhmthjq, f hfccvfnhbdfñn dsujls lheujuj kbwf bkb lheujq jhufybpfwbb. djghjc j njv, xnjås d ntxtybt cdjtq nheljdjq ébpyb R änjq cbnefwbb yt jnyjcbncz byajhvfwbz, gthbjlbxtcrb gthtöjlbnm bp jlyjuj bp änbö ldeö ctr- rjnjhfz cnfkf xfcnmñ bvtñotqcz e njuj bkb njhjd d lheujq. byjuj xtkjdtrf cjdjregyjcnb yfdsrjd bkb ähe- Lkz jåtcgtxtybz njuj, xnjås ujcelfhcndtyyst he- lbwbb b vjétn yf pfrjyysö jcyjdfybzö åsnm rjdjlbntkb, edjkbdibtcz c ujcelfhcndtyyjq ckeéås, bcgjkmpjdfyf lkz gjkextybz lheujq hfåjns/ yt gjllfdfkbcm cjåkfpye bcgjkmpjdfnm cdjb cdzpb d ljkéyjcnb. ghfdbntkmcndt, nhtåetncz ghfdbkmysq gjlöjl r nhe- 4 Åsdibt ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnyst kbwf, ljecnhjqcnde d xfcnyjv ctrnjht. Yfkbxbt gjljåyjuj gsnfñobtcz jrfpsdfnm dkbzybt yf ujcelfhcn- gjlöjlf, c jlyjq cnjhjys, cjrhfoftn vfcinfås jgfc- dtyysö ljkéyjcnysö kbw. Cñlf döjlbn jrfpf- yjcnb djpybryjdtybz rjhhegwbb, f c lheujq, ltkftn ybt lfdktybz cj cnjhjys åsdibö ujcelfhcndty- yfvyjuj vtytt ctrhtnyjq kñåeñ rjyabltywbfkmyeñ ysö ljkéyjcnysö kbw yf cdjbö åsdibö rjkktu byajhvfwbñ, rjnjhjq vjétn dkfltnm edjkmyzñobqcz bkb gjlxbytyysö c ntv, xnjås pfcnfdbnm bö ujcelfhcndtyysq ckeéfobq b rjnjheñ vjukb ås cnht- ltqcndjdfnm ytcghfdtlkbdj gentv cnhtvktybz vbnmcz pfgjkexbnm rjyrehbheñobt ltkjdst rheub xfcn- r jrfpfybñ dkbzybz yf bö hfåjne bkb gentv yjuj ctrnjhf. ghtljcnfdktybz bv hfpkbxysö eckeu. Dbljv pfyznjcnb, rjnjhsq vjétn dspsdfnm åtc- 4 Gjdnjhysq yfqv yf hfåjne bkb gjdnjhyjt gjrjqcndj, zdkztncz dbl pfyznjcnb, bvtñobq ntcyeñ ghbdktxtybt r hfåjnt eitlibö cj ckeéås bkb bkb jnvtxtyyeñ ctrhtnyjcnmñ cdzpm c åsditq ljké- edjktyysö gj cjrhfotybñ infnjd ujcelfhcn- yjcnmñ xtkjdtrf d rfxtcndt ujcelfhcndtyyjuj ljké- dtyysö xbyjdybrjd. Cñlf vjuen jnyjcbnmcz: yjcnyjuj kbwf. Tckb njn bkb byjq ujcelfhcndtyysq (f) ljkéyjcnyst kbwf herjdjlzotuj cjcnfdf, xbyjdybr pkjegjnhtåkztn cdjbv gjkjétybtv c wtkmñ gjkexfñobt otlhjt dsöjlyjt gjcjåbt b dyjdm gjkextybz lkz ctåz ghtbveotcndf d bynthtcfö cjåcn- yfybvftvst yf ujcelfhcndtyyeñ ckeéåe yf dtyyjq rfhmths, åelm nj yfvthtyyj bkb ytjcjpyfyyj, ytjndtncndtyyst ljkéyjcnb c cjöhfytybtv änj jnhbwfntkmyj crfpsdftncz yf jåotcndtyyjv ljdt- bö dsöjlyjuj gjcjåbz; hbb r cbcntvt ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz. (å) ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnyst kbwf, eöjlz- Bvtñncz, gjéfkeq, xtnsht jcyjdysö jåkfcnb d obt c hfåjns d ujcelfhcndtyysö exhtéltybzö catht pfyznjcnb d xfcnyjv ctrnjht, rjnjhst ghbdj- b nen ét dyjdm ghbdktrftvst r hfåjnt d rfxt- lzn r djpybryjdtybñ cbnefwbq rjyakbrnjd bynthtcjd cndt rjycekmnfynjd bkb gjlhzlxbrjd c åjktt b rjnjhst pfckeébdfñn hfccvjnhtybz: dscjrbvb cnfdrfvb jgkfns nhelf lkz dsgjk- ytybz d jcyjdyjv njq ét cfvjq hfåjns; 4 Ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnyst kbwf, bpvt- (d) ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnyst kbwf, yzñobt cdjt gjdtltybt d gthbjl ghtåsdfybz yf ghbybvfñobt htitybt cnfnm åbpytcvtyfvb RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ 39 PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
b gjgsnfnmcz gjkexbnm hfåjne e cdjtuj åsd- ghbdytcnb d djpvjéyjcnb nheljecnhjqcndf ddtltybt ituj hfåjnjlfntkz gjckt ljcnbétybz rjv- juhfybxtybq, pfnhfubdfñobö vyjujxbcktyyst rfntuj- gktrcyjuj cjukfitybz j cdjtv dsöjlyjv gjcj- hbb åsdibö ujcelfhcndtyysö ckeéfobö. åbb.
Ghjåktvf ghtljndhfotybz rjyakbrnjd bynthtcjd VBYBCNHS GHFDBNTKMCNDF: RJYAKBRN d änjq jåkfcnb yt vjétn åsnm äaatrnbdyj htityf BYNTHTCJD B HFÅJNF GJ YFQVE yfkbxbtv rjltrcjd gjdtltybz. Gjcktlybt gthtcnfñn D XFCNYJV CTRNJHT jrfpsdfnm ltqcndbt dj dhtvz eöjlf kñltq cj cdjtq ljkéyjcnb, n.t. d njn cfvsq vjvtyn, rjulf änb gjkj- Vbybcnhs pfybvfñn gjkjétybt, lfñott bv dkfcnm étybz cnfyjdzncz jnyjczobvbcz r ltke b bvtñobvb b dkbzybt. Xfcnm cdtltybq, rjnjhst gjkexfñn vbybcn- ceotcndtyyjt pyfxtybt. Pltcm vjéyj dsltkbnm nhb hs, vjétn yjcbnm rjyabltywbfkmysq/ctrhtnysq öf- jåotghbyznsö gjlöjlf: hfrnth bkb vjukf ås lfdfnm bv ghtbveotcndf, tckb ås dgjcktlcndbb d rfxtcndt xfcnysö kbw bv ghtlcnjzkj 4 Rfélsq ghfdbntkmcndtyysq jhufy vjétn hfp- hfåjnfnm d jåkfcnb, bvtñotq jnyjitybt r bö ghjiksv hfåjnfnm rjyrhtnyst cnhfntubb d jnyjitybb jåzpfyyjcnzv. Yfkjétybt juhfybxtybq yf gjdtltybt hfåjns gj yfqve gjckt njuj, rfr nj bkb byjt vbybcnhjd gjckt bö eöjlf cj cdjtq ljkéyjcnb dct ljkéyjcnyjt kbwj eöjlbn bp ujcelfhcndtyyjuj åjkmit cnfyjdbncz jåotghbyznjq ghfrnbrjq. ctrnjhf. D änbö cnhfntubzö ljkéys ghbyb- D CIF ukfds atlthfkmysö htuekbheñobö jhuf- vfnmcz dj dybvfybt cntgtym hbcrf, rjnjhjve yjd, ytgjchtlcndtyyj gjlxbytyysö ghtpbltyne, yt gjldthuftncz ghfdbntkmcndj d ckexft gjkext- zdkzñncz xktyfvb Rjyuhtccf, f yfpyfxfñncz ghtpb- ybz rfrbv-kbåj ujcelfhcndtyysv xbyjdybrjv ltynjv. Gjkjétybt b ltzntkmyjcnm änbö yfpyfxtywtd hfåjns d xfcnyjv ctrnjht, b djpvjéyjt djp- htuekbheñncz Cnfnmtq 207 18 Nbnekf Cdjlf pfrjyjd ltqcndbt egjvzyensö cnhfntubq yf åeleobt CIF, d rjnjhjq jyb jghtltkzñncz rfr ≤herjdjlbntkb rfhmths ujcelfhcndtyysö ckeéfobö; yfghbvth, dscituj pdtyf≥. Änf cbcntvf CIF zdkztncz vyjuj- dscjrjrdfkbabwbhjdfyysö ghjatccbjyfkjd zhecyjq: ceotcndeñn juhfybxtybz c ecnfyjdktyysv eprjuj ghjabkz. ghtltkjv, rjnjhst hfcghjcnhfyzñncz yf rféljuj 4 D rjynhfrns kbxyjuj yfqvf vjéyj dyjcbnm ghfdbntkmcndtyyjuj ckeéfotuj. Gj vtht hjcnf cke- rjyrhtnyst juhfybxtybz (Jlyfrj ytrjnjhst étåyjuj hfyuf gthcjyfkf egjvzyenst juhfybxtybz cnhfys ecnfyfdkbdfñn ghtltks ñhblbxtc- gjcntgtyyj cnfyjdzncz dct åjktt jåhtvtybntkmysvb. rjuj ghfdf yf juhfybxtybt åeleotuj yfqvf yf Herjdjlbntkb dscituj pdtyf jåzpfys cjåkñlfnm hfåjne, b änj vjétn ghbdjlbnm r djpybryjdt- ytcrjkmrj juhfybxtybq: ybñ nhelyjcntq). 4 Vjéyj ghbybvfnm cjjndtncndeñott pfrj- 4 gjébpytyyjt pfghtotybt (hfcghjcnhfyzñ- yjlfntkmcndj: bvtyyj gj änjve genb gjikb ottcz yf dctö ckeéfobö jhufyjd bcgjkybntkm- ytrjnjhst cnhfys; jlyfrj cktletn nof- yjq dkfcnb) ghtlcnfdkznm kñåeñ jhufybpfwbñ ntkmyj cktlbnm pf ntv, xnjås d kñåjv bp gj ghtlvtne, djghjce bkb ltke, rjnjhsv jyb gjljåysö pfrjyjlfntkmcnd juhfybxtybz cdjlb- pfybvfkbcm d rfxtcndt ckeéfotuj atlthfkm- kbcm r vbybveve b yt yfkfufkbcm yf kñltq åtp ysö htuekbheñobö jhufyjd; ljkéyjq yf nj ytjåöjlbvjcnb.13 4 pfghtotybt yf ldf ujlf exfcndjdfnm d ltkfö, yfl rjnjhsvb egjvzyenst ckeéfobt djp- Hfpevttncz, yeéyj jåtcgtxbnm nfrjt gjkjétybt, vjéyj b yt hfåjnfkb, yj pf rjnjhst ytckb ghz- ghb rjnjhjv juhfybxtybz yf hfåjne gj yfqve gjckt veñ jndtncndtyyjcnm; eöjlf ljkéyjcnysö kbw bp ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf 4 pfghtotybt yf jlby ujl kñåjve ghtlcnfdb- åskb cjhfpvthysvb hbcrfv, ghbybvftvsv d lfyyjv ntkñ bcgjkybntkmyjq dtndb dkfcnb ghtlcnfd- ckexft yf ctåz ghfdbntkmcndjv. Bcöjlz bp änjuj cj- kznm kñåeñ jhufybpfwbñ; jåhfétybz, eghfdkzñobt ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf 4 pfghtotybt yf jlby ujl ghtlcnfdkznm rfreñ- d fdcnhfkbqcrjv infnt Yjdsq Ñéysq Eäkmc ghbikb kbåj byjcnhfyyeñ jhufybpfwbñ bkb rfrjt-kbåj r pfrkñxtybñ j njv, xnj kexibv gjlöjljv pltcm zd- exhtéltybt ≤d jnyjitybb kñåjuj dtljvcndf kztncz htitybt djghjcf yf jcyjdt rféljuj jnltkm- bkb jhufyf Cjtlbytyysö Infnjd≥ b jrfpsdfnm yjuj ckexfz. Jyb yt cjxkb, xnj ehjdtym jgfcyjcnb, gjvjom bkb rjycekmnbhjdfnm kñåeñ byjcnhfy- euhjéfñobq wtkjcnyjcnb ujcelfhcndtyyjuj ctrnj- yeñ jhufybpfwbñ bkb kñåjt byjcnhfyyjt hf, ckeébn jghfdlfybtv ntö vfcinfåjd nhelyjcntq exhtéltybt≥.14 b ytäaatrnbdyjuj dtltybz ltk, rjnjhst vjukj ås 40 RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
Ecnfyjdktyyjt pfrjyjv futyncndj – Eghfdktybt c rjnjhjq e änbö vbybcnhjd bvtkbcm ghzvst ckeétåyjq änbrb d ghfdbntkmcndtyysö jhufyfö – ht- b pyfxbntkmyst jabwbfkmyst cltkrb d ntxt- rjvtyletn jndtncndtyysv hfåjnybrfv jåtcgtxbdfnm ybt gthbjlf d jlby ujl ytgjchtlcndtyyj gthtl cjåkñltybt änjuj pfrjyf. jrjyxfybtv bö chjrf ghtåsdfybz yf ujcelfhcn- D bñyt 1994 u. d Rfyflt åsk ddtlty Rjltrc gjdtlt- dtyyjq ljkéyjcnb, bkb; ybz ujcelfhcndtyysö ckeéfobö d eckjdbzö rjyakbrnf (å) [ltkfnm] ghtlcnfdktybz jn bvtyb b gj gjhe- bynthtcjd b gjckt edjkmytybz c hfåjns.15 Jy crjhtt xtybñ lheujuj kbwf bkb jhufybpfwbb kñåjve ghtlcnfdkztn cjåjq flvbybcnhfnbdysq bycnhevtyn, dtljvcnde, c rjnjhsv e änbö vbybcnhjd bvt- xtv pfrjyjlfntkmysq frn. Jlyfrj änjn rjltrc ghb- kbcm ghzvst b pyfxbntkmyst jabwbfkmyst vtyztncz ecnfyjdktyysv pfrjyjv dtljvcndjv gjl cltkrb d ntxtybt gthbjlf d jlby ujl ytgjchtl- yfpdfybtv ≤Jabc cjdtnybrf gj djghjcfv ckeétåyjq cndtyyj gthtl jrjyxfybtv chjrf bö ghtåsdf- änbrb≥. Egjvzyensq rjltrc htukfvtynbhetn gjdtltybt ybz yf ujcelfhcndtyyjq ljkéyjcnb’. (Cnfnmz vbybcnhjd. Ghjdjpukfityysvb wtkzvb lfyyjuj rjltr- 30).16 cf ghbvtybntkmyj r njve, xnj d ytv jghtltkztncz rfr ≤vths cjåkñltybz ghfdjdsö yjhv gjckt edjkmytybz D jnkbxbt jn ghfdbk, ghbvtyztvsö r vbybcnhfv d c hfåjns≥ zdkzñncz: CIF, ghtvmth-vbybcnh Rfyfls jåkflftn lbcrhtwbjy- ysvb gjkyjvjxbzvb yf cjrhfotybt änjuj ldeöktnytuj cdtltybt r vbybveve: chjrf jéblfybz ghb eckjdbb extnf hzlf afrnjhjd. Njxyj nfr ét, rfr änj bvttn vtcnj d Rfyflt, d (f) ljgeotybz gthcgtrnbd ecnhjqcndf yf hfåjne Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt hfåjnf gj yfqve åsdibö (gj yfqve) yf cnjhjyt, ghbdjlzotuj r djpybr- vbybcnhjd ghfdbntkmcndf htuekbhetncz flvbybcnhf- yjdtybñ afrnbxtcrjuj, gjntywbfkmyjuj bkb nbdysv bycnhevtynjv, f yt pfrjyjlfntkmysv frnjv. rféeotujcz rjyakbrnf bynthtcjd lkz ujce- D Ukfdt 9 Rjltrcf gjdtltybz vbybcnhjd (≤Xfcnyst lfhcndtyysö ckeéfobö, pfybvfñobö ujcelfh- bynthtcs vbybcnhjd≥) cjlthéfncz herjdjlzobt erf- cndtyyeñ ljkéyjcnm; pfybz jnyjcbntkmyj hfåjns vbybcnhjd gj yfqve gjckt (å) gjkextybz ghtathtywbfkmyjuj htébvf bkb bö eöjlf c ujcelfhcndtyyjq ckeéås. ghbdbktubhjdfyyjuj ljcnegf r ujcelfhcndty- Gjckt eöjlf cj cdjtq ljkéyjcnb vbybcnhs ljkéys yjq dkfcnb gjckt eöjlf c ujcelfhcndtyyjq jåhfofnmcz pf rjycekmnfwbtq d Ytpfdbcbvsq rjycekm- ljkéyjcnb; nfnbdysq rjvbntn gj yfpyfxtybzv yf ljkéyjcnb d (d) bcgjkmpjdfybz kbxyjuj ghtbveotcndf dkflt- catht ghtlghbybvfntkmcndf jnyjcbntkmyj kñåsö yf- ybz byajhvfwbtq, gjkextyyjq d ghjwtcct dsgjk- pyfxtybq (pf bcrkñxtybtv ytjgkfxbdftvsö ljkéyjc- ytybz cdjbö ckeétåysö jåzpfyyjcntq lj njuj, ntq), rjnjhst jyb cjåbhfñncz ghbyznm d ntxtybt ldeö rfr jyf cnfytn ibhjrbv ljcnjzybtv jåotcn- ktn gjckt eöjlf cj cdjtq ljkéyjcnb& Gjänjve, tckb, dtyyjcnb; gj vytybñ egjvzyenjuj rjycekmnfnbdyjuj rjvbntnf, (u) bpdktxtybz bp ujcelfhcndtyyjq ljkéyjcnb rfrjt-kbåj yfpyfxtybt vjétn dspdfnm e jåotcndty- ytpfckeétyyjq dsujls lkz gjkextybz åkf- yjcnb åtcgjrjqcndj gj gjdjle njuj, xnj pfzdktybz b ujghbznysö djpvjéyjcntq ecnhjqcndf yf htitybz vbybcnhf d gthbjl tuj ghtåsdfybz d ghfdb- hfåjne yf cnjhjyt (Cnfnmz 27). ntkmcndt gjldthufkbcm dkbzybñ, gjcrjkmre ltkfkbcm d yfltélt bkb jéblfybb cdjtuj åeleotuj nheljecnhjq- Vths änjuj rfyflcrjuj rjltrcf fyfkjubxys cndf d cjjndtncndeñotq abhvt bkb jhufybpfwbb, bkb vthfv, ghbvtyztvsv d fvthbrfycrjq cbcntvt xnj njn bkb byjq hfåjnjlfntkm vju ytpfrjyyj bcgjkm- zhecysö juhfybxtybq. D rfyflcrjv rjltrct cjlth- pjdfnm jabwbfkmyeñ byajhvfwbñ, r rjnjhjq bvtk lj- ébncz gjcnjzyyjt pfghtotybt ujcelfhcndty- cneg rfrjq-kbåj åsdibq vbybcnh, änjn rjvbntn vjétn yjve xbyjdybre ≤gthtöjlbnm yf lheueñ cnjhjye≥ dsytcnb htrjvtylfwbb j ytjåöjlbvjcnb jnkjébnm yf d kñåsö ≤ntreobö rjyrhtnysö ghfrnbxtcrbö ldf ujlf yfpyfxtybt, j rjnjhjv bltn htxm, b ghbyznm ltqcndbzö, cltkrfö, gthtujdjhfö bkb ltkfö d ntö tuj njkmrj gj bcntxtybb lfyyjuj chjrf 17. ckexfzö, rjulf åsdibq ujcelfhcndtyysq xbyjdybr D nj dhtvz rfr d Rfyflt ceotcndetn ldeöktnybq hfåjnfk yf ghfdbntkmcndj bkb åsk tuj rjycekm- pfghtn yf gthtöjl åsdibö vbybcnhjd yf hfåjne gj nfynjv≥. (Cnfnmz 29(1)). Jlyfrj jcyjdysv gjkj- yfqve d xfcnysq ctrnjh, tckb njkmrj d njv bkb byjv étybtv pltcm zdkztncz pfghtotybt vbybcnhfv d rjyrhtnyjv ckexft änjn pfghtn yt hfcghjcnhfyztncz ntxtybt ldeö ktn: yf ghtvmth-vbybcnhf, d Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt yf åsdibö vbybcnhjd kbim yfkfufñncz jghtltktyyst (f) ‘[ghbybvfnm] yfpyfxtybt d cjdtn lbhtrnjhjd juhfybxtybz, rjulf gjckt bö jåhfotybz pf rjycekmnf- bkb jlyj bp gjlhfpltktybq kñåjq jhufybpfwbb, wbtq d Rjycekmnfnbdysq rjvbntn, gjcktlybq dsyjcbn RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ 41 PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
htrjvtylfwbñ j njv, xnjås änb vbybcnhs jnkjébkb 3. D ckexft ghtgjlytctybz gjlfhrf, rjnjhsq d cdjq gthtöjl yf hfåjne gj yfqve d xfcnysq ctrnjh. cdzpb c jcjåsvb jåcnjzntkmcndfvb yt ghtl- cnfdkztncz djpvjéysv dthyenm, ljkéyjc- Kexibq vtnjl jhufybpfwbb hfåjns ghtlgjkfuftn, nyjt kbwj jåzpfyj cjöhfybnm tuj e ctåz b xnj: ytpfvtlkbntkmyj cjjåobnm j ghtgjlytctybb b yfkbxbb änjuj gjlfhrf. 4 djghjcs nheljecnhjqcndf vbybcnhjd b bö 4. Tckb djpvjéyj, gthtxbckbnm cdbltntktq hfåjns gj yfqve d xfcnyjv ctrnjht ljkéys änjuj cjåsnbz. drkñxfnmcz d kñåjq rjltrc gjdtltybz vbybc- 5. D jåjcyjdfyyst chjrb ghtlcnfdbnm gbcmvtyyjt nhjd; cjjåotybt jå änjv cjåsnbb rjvgtntynyjve 4 njn bkb byjq rjycekmnfnbdysq jhufy ljkéty kbwe bkb jhufye. gjvjufnm vbybcnhfv d cjåkñltybb kñåsö 6. Tckb bvttn vtcnj yfrfpetvjt ghfdjyfheit- herjdjlzobö ghbywbgjd, rjnjhst vjukb ås ybt, cjjåobnm j ytv d jhufys, pfybvfñobtcz pfnhfubdfnm bö gjcktleñott nheljecnhjq- celtåysvb hfpåbhfntkmcndfvb. cndj. Änf öfhfrnthyfz xthnf zdkztncz jåotq lkz dctö bycnhevtynjd ghfdjdjq b flvbybcnhf- D änjv öjhdfncrjv gjlöjlt ljcnbuftncz jgnb- nbdyjq änbrb d vtéleyfhjlyjv vfcinfåt, vfkmyjt hfdyjdtcbt vtéle ytjåöjlbvjcnmñ yfkbxbz f yt njkmrj lkz htitybz cgjhysö djghjcjd ghjxyjq ghfdjdjq jcyjds lkz htitybz djghjcjd, hfåjns gj yfqve d xfcnyjv ctrnjht.18 cdzpfyysö c gjljåysvb rjyakbrnfvb bynthtcjd, b ytjåöjlbvjcnmñ ghjzdktybz cjjndtncndeñotq ubå- rjcnb d ghjwtcct egjvzyenjuj htitybz. Jlyfrj, exb- YTRJNJHST GHFDJDST GJLÖJLS nsdfz dct ckjéyjcnb djpvjéysö cbnefwbq, ghbyznbt d catht rjyakbrnjd bynthtcjd åjktt hflbrfkmysö D ytrjnjhsö cnhfyfö ghbyzns xtnrbt, gjlhjåyj b dctjåütvkñobö pfrjyjd vjétn jrfpfnmcz xtv-nj hfphfåjnfyyst pfrjys j rjyakbrnfö bynthtcjd. D ckbirjv ghzvjkbytqysv lkz njuj, xnjås cnfnm äa- pfrjyjlfntkmcndt Öjhdfnbb ghtlecvfnhbdftncz yt atrnbdysv ghfdjdsv bycnhevtynjv. Gjänjve vyjubt njkmrj ltrkfhbhjdfybt bveotcndf b ljöjlf, f nfr- cnhfys bpåhfkb hfpkbxyst gjlöjls r åjktt ltnfkm- ét pfghtotybt rjyakbrnjd bynthtcjd, yj b yfkbxbt ysv fcgtrnfv änjq ghjåktvs. Xfcnj yt yfkfuftncz yb- rjvbccbb gj ghbtve ltrkfhfwbq b ghtljcnfdktybñ rfrbö cfyrwbq yf ntö, rnj jnrfpsdftncz ghtljcnfdbnm rjycekmnfwbq b herjdjlzobö erfpfybq. Änf rjvbccbz yeéyeñ byajhvfwbñ. bpåbhftncz gfhkfvtynjv, yj gjkbnbrb yt vjuen åsnm Ghb nfrjv gjlöjlt ghbybvfñncz pfrjys, jnyjcz- tt xktyfvb. obtcz r dthöybv äitkjyfv ujcelfhcndtyyjq dkfcnb (yfghbvth, rfr d ghbyznjq d 1997 u. Rjycnbnewbb Nfb- Rhjvt njuj, d änjv öjhdfncrjv ghbvtht kfylf, rjnjhfz wbnbhjdfkfcm dsit) b r jcyjdysv ghby- lfñncz erfpfybz j njv, rfr ltqcndjdfnm d cke- wbgfv. Jlyfrj rjywtgwbb cjjndtncndeñobö cnhfntubq xft ghtlkjétybz dpznjr. c ecgtöjv gthtlfñncz jhufyfv b dtljvcndfv, jn rfé- ljuj bp rjnjhsö jéblftncz hfphfåjnrf cnhfntubq, Cnfnmz 14 gjlöjlzobö lkz bö cjåcndtyysö cbnefwbq. (1) Ljkéyjcnysv kbwfv dvtyztncz d jåzpfy- Lfét d ghtndjhtybb d ébpym änbö cnhfntubq nhtåe- yjcnm åtpjnkfufntkmyj dszdkznm b cjjåofnm tncz ghjzdktybt pyfxbntkmyjq ljkb plhfdjuj cvsckf. bpåhfditve bkb yfpyfxbditve bö jhufye b änjq Jcjåtyyj gjktpysvb vjuen åsnm eckeub eghfdktybz gj Rjvbccbb j kñåsö ckexfzö jrfpfybz lfdktybz änbrt. (Änb eckeub jåceélfñncz d Ukfdt 6.) Nfrbvb bkb ytpfrjyyjuj djpltqcndbz, rjnjhjve gjldthuf- ét xtnrbvb ljkéys åsnm cdtltybz j rjyakbrnt bynt- kbcm änb ljkéyjcnyst kbwf d ghjwtcct dsgjkyt- htcjd, ≤åkfnt≥ b ytgjnbpvt d cjjndtncndeñobö rjltr- ybz cdjbö ckeétåysö jåzpfyyjcntq. cfö gjdtltybz. (2) Ljkéyjcnysv kbwfv, rjnjhsv djghtrb gjkjétybzv yfcnjzotuj Pfrjyf ghtlkfuftncz gjlfhjr bkb kñåfz lheufz dsujlf, bvtñobt jnyj- PFRJYS GJ ÅJHMÅT C YTGJNBPVJV itybt r dsgjkytybñ bvb cdjbö ckeétåysö jåzpfy- yjcntq, yflktébn: Ytgjnbpv ghtlcnfdkztn cjåjq jcjåst ghjåktvs. Gjéfkeq, yt dspsdftn elbdktybz njn afrn, xnj jnyñlm 1. Jndthuyenm gjljåyst ghtlkjétybz. yt dj dctö cnhfyfö ghbyzns pfrjys gj åjhmåt c yt- 2. Cnfhfnmcz ecnfyjdbnm kbxyjcnm xtkjdtrf, gjnbpvjv, ytcvjnhz yf dcñ bö étkfntkmyjcnm. Rjulf ltkfñotuj gjljåyjt ghtlkjétybt. änbö pfrjyjd ytn, åjhmåf c ghjzdktybtv afdjhbnbp- 42 RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
vf gj jnyjitybñ r hjlcndtyybrfv bvttn ntyltywbñ pfzdktybz j ljöjlfö, d rjnjhsö nfrét erfpsdfñncz ghbybvfnm ajhve ghfdjdsö pfghtnjd. Jyb drkñxfñn bveotcndj b jåzpfntkmcndf bveotcndtyyjuj öfhfr- d ctåz ghbvtytybt pfghtnjd yf ytljpdjktyyst ghbdb- nthf dctö ntö, rnj pfybvftn dkbzntkmyst ljkéyjcnb, ktubb bkb rjcdtyyeñ kbxyeñ abyfycjdeñ pfbynthtcj- f nfrét åkbéfqibö hjlcndtyybrjd änbö kñltq. Änj dfyyjcnm, jn rjnjhjq jåjcyjdfyyj vjéyj åskj ås jéb- gjkjétybt pfdjtdsdftn gjllthére e vtéleyfhjlysö lfnm jnhbwfntkmyjuj djpltqcndbz yf jåütrnbdyjcnm b jhufyjd. Gj rhfqytq vtht, yfkbxbt gjljåysö pfzdkt- ytpfdbcbvjcnm vytybz bkb gjzdktybz yfheitybq ybq gjllthébdftn edthtyyjcnm d åjhmåt c rjhhegwb- jåotghbyznsö ghfdbk. tq. Ytrjnjhst cnhfys nhtåeñn jn dscjrjgjcnfdkty- Nbgbxysv ghbvthjv gjljåyjuj pfrjyf zdkztncz ysö ujcelfhcndtyysö ckeéfobö bpåfdkznmcz jn dctö cktleñofz ajhvekbhjdrf: cdjbö pyfxbntkmysö bydtcnbwbq, d nj dhtvz rfr lheubt hfphtifñn cjplfybt ≤cktgsö nhfcnjd≥.20 ÈC 4 -15 -7 -1 j ytgjnbpvt. Yb jlyj kbwj, cjcnjz- Ytcvjnhz yf nj, xnj hfcrhsnbt bveotcndf b lj- ott d hjlcndt c kñåsv xktyjv kñåjuj cjdtnf öjljd cj cnjhjys ntö, rnj åthtn dpznrb, rjytxyj, yt bkb rjvbccbb infnf, bkb c ukfdjq kñåjuj eghfd- åeltn njxysv b gjkysv, cxbnftncz, xnj eét cfv afrn ktybz, dtljvcndf bkb exhtéltybz infnf rfr ghtlüzdktybz bv nhtåjdfybz j ajhvfkmyjq htubcnhf- jntw, vfnm, åhfn, ctcnhf, lzlz, ntnz, veé bkb wbb bö abyfycjdjuj gjkjétybz, cjplftn dféyeñ jcyj- étyf, csy bkb ljxm, pznm bkb cyjöf, gktvzyybwf de lkz kñåjuj gjcktleñotuj celtåyjuj ghtcktljdf- bkb gktvzyybr, yt bvttn ghfdf pfybvfnm kñåeñ ybz. Änj nhtåjdfybt, yfghbvth, yt gjpdjkbn dpznjxyb- ljkéyjcnm d kñåjv gjljåyjv cjdtnt, kñåjq rfv ujdjhbnm j njv, xnj kñåjt gjplytt gjzdbdittcz gjljåyjq rjvbccbb, kñåjv gjljåyjv eghfdktybb e ybö cjcnjzybt, rjnjhjt hfytt yt åskj hfcrhsnj, bkb dtljvcndt bkb exhtéltybb infnf d pfdbcb- ltqcndbntkmyj ghbjåhtntyj pfrjyysv gentv. vjcnb jn jåcnjzntkmcnd; kñåjq bp nfrbö hjlcn- Öjhdfncrbq pfrjyjlfntkmysq frn ≤Pfrjy j ght- dtyybrjd nfrét yt bvttn ghfdf gjkexfnm kñåeñ ljndhfotybb rjyakbrnf bynthtcjd ghb dsgjkytybb ltytéyeñ dsgkfne pf cdjb eckeub bp kñåsö fccbu- ljkéyjcnysö jåzpfyyjcntq yf ujcelfhcndtyyjq lj- yjdfybq, ghtlecvjnhtyysö pfrjyjv. Jlyfrj änf kéyjcnb≥ cjlthébn cktleñobt gjkjétybz: cnfnmz yt gjlktébn ghbvtytybñ, tckb gjljåyjt kbwj hfåjnftn gj yfqve yf njq ét ljkéyjcnb (1) D ntxtybt 30 lytq cj lyz yfxfkf dsgjkytybz d gjljåyjv eghfdktybb bkb dtljvcndt bkb exhté- cdjbö ckeétåysö jåzpfyyjcntq ljkéyjcnyst ltybb yt vtytt 12 (ldtyflwfnb) ytghthsdysö vtcz- kbwf jåzpfys ghtlcnfdbnm jnxtn c erfpf- wtd, ytgjchtlcndtyyj ghtlitcndeñobö yfpyfxt- ybtv cdjtuj bveotcndf, gjcnjzyyjuj bkb ybñ tuj hjlcndtyybrf xktyjv cjdtnf bkb ukfdjq jéblftvjuj ljöjlf b bveotcndf cdjtq/cdjtuj gjljåyjuj eghfdktybz, dtljvcndf bkb exhtélt- cegheub/cegheuf b ltntq c erfpfybtv cfkmlj ybz. Kbwf, cjcnjzobt d hjlcndt rfr jntw, vfnm, yf dsiterfpfyysq ltym, f nfrét jåzpfys ght- åhfn, ctcnhf, lzlz, ntnz, veé, étyf, csy, ljxm, ljcnfdbnm jnxtn gj bcntxtybb chjrf cdjtuj pznm, cyjöf, gktvzyybwf bkb gktvzyybr yt vjuen ghtåsdfybz yf pfybvftvjq ljkéyjcnb b gj åsnm gjcnfdktys d ghzvst jnyjitybz yfxfkm- bcntxtybb ujlf, d rjnjhjv d öjlt dsgjkytybz ybrf-gjlxbytyyjuj.19 bvb ckeétåysö jåzpfyyjcntq ghjbpjikb cthmtpyst bpvtytybz. D Cjtlbytyysö Infnfö bvttncz Eghfdktybt cke- (2) Ljkéyjcnyst kbwf jåzpfys d jnxtnt bp étåyjq änbrb d ujcelfhcndtyysö jhufyfö, rjnjhjt gfhfuhfaf 1 yfcnjzotq Cnfnmb ghtlcnfdbnm pfybvftncz rjyakbrnfvb bynthtcjd yf atlthfkm- lfyyst j ltytéysö cåthtétybzö, tckb jyb yjv ehjdyt, f Rfyflf ghtlgjxkf htifnm ghjåktve ghtdsifñn xbcneñ cevve ujljdjuj ljöjlf rjyakbrnjd bynthtcjd gentv exhtéltybz ljkéyjcnb ljkéyjcnyjuj kbwf. cjdtnybrjd gj djghjcfv änbrb (änf cnhernehf jåceé- (3) Ljkéyjcnyjt kbwj yt bvttn ghfdf gjkexfnm lftncz d Ukfdt 6). cdjñ pfhgkfne lj dsgjkytybz cdjbö jåzpf- ntkmcnd, erfpfyysö d gfhfuhfat 1 yfcnjzotq Cnfnmb& JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ (6) Yfkjujdfz rfhnjxrf ljkéyjcnyjuj kbwf PF LJÖJLFVB UJCELFHCNDTYYSÖ zdkztncz geåkbxyj-ghfdjdsv ljrevtynjv LJKÉYJCNYSÖ KBW Cjukfcyj dsitegjvzyenjve ljdjle hfcrhsnbt Dj vyjubö htubjyfö vbhf dsldbuftncz ljdjl j bveotcndf b ljöjljd ljkéyj nfrét jödfnsdfnm jght- njv, xnj jlybv bp jcyjdysö bycnhevtynjd gjllthéf- ltktyysq gthbjl gjckt eöjlf ljkéyjcnyjuj kbwf c ybz xtcnyjcnb yf ujcelfhcndtyyjq ckeéåt zdkzñncz ujcelfhcndtyyjq ckeéås, d rfxtcndt chtlcndf, clth- RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ 43 PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
ébdfñotuj gjkextybt ghjnbdjghfdysö dsgkfn gjckt wbq ntvb cgjcjåfvb, j rjnjhsö ujdjhbkjcm dsit, yt änjuj eöjlf. Bccktljdfybz lfñn jcyjdfybz gjkfufnm, vjukj bvtnm vtcnf. xnj ceotcndetn vfkfz dthjznyjcnm ghjnbdjghfdysö Cjjndtncndetn ltqcndbntkmyjcnb njn afrn, xnj d dsgkfn gj ghjitcndbb nhtö ktn gjckt eöjlf njuj bkb gjcktlytt dhtvz d hzlt cnhfy ytrjnjhst kñlb cnfkb byjuj kbwf c ujcelfhcndtyyjq ckeéås. éthndfvb ghjwtccf hfcrhsnbz byajhvfwbb jå bveot- Jlyfrj lftn kb änj étkftvsq htpekmnfn? D nfrjq cndt b ljöjlfö. Jlyfrj jcnftncz cgjhysv djghjc j cnhfyt ltqcndeñotq ltvjrhfnbb, rfr Cjtlbytyyst njv, ghjbpjikj kb änj d htpekmnfnt ytåhtéyjcnb ntö, Infns, ghfrnbrf hfcrhsnbz bveotcndf zdkztncz rnj pfgjkyzk ltrkfhfwbñ, bkb yfkbxbz e ybö ghjnbdjg- äaatrnbdyjq, gjcrjkmre dsgjkytybt änjuj ghfdbkf hfdyjuj evsckf. Xtuj ltqcndbntkmyj vjéyj ljåbnmcz jåtcgtxbdftncz nhtnmtq cnjhjyjq. Nfr, yfghbvth, d htpekmnfnt ghbvtytybz ghjwtccf hfcrhsnbz byajh- d gthbjl ghjdtltybz dsåjhjd rfylblfns gfhnbq- vfwbb jå bveotcndt b ljöjlfö, nfr änj ajhvfkmyjq rjyrehtynjd c jcjåjq nofntkmyjcnmñ ghjdthzñn htubcnhfwbb, gj rhfqytq vtht, ytrjnjhjq cntgtyb åkfyrb ltrkfhfwbq, pfgjkytyysö cdjbvb jggjytynf- dsujls njuj bkb byjuj kbwf, xnj dgjcktlcndbb vjétn vb, b ltkfñn änj ghtlvtnjv cgjhf, tckb cjplftncz jrfpfnmcz åtcwtyyjq byajhvfwbtq, tckb ghbltncz dgtxfnktybt, xnj rnj-kbåj bp jggjytynjd ébdtn yt bvtnm ltkj c djghjcfvb rjyakbrnf bynthtcjd. gj chtlcndfv. Nfrjve ét nofntkmyjve bpextybñ Gjckt ghbpyfybz ghfdbkmysv ljdjlf d gjkmpe hfc- gjldthufñncz b pfgjkytyyst åkfyrb ljrevtynjd, cj- rhsnbz byajhvfwbb jå bveotcndt b ljöjlfö, djpyb- lthéfobt nhtåjdfybt j hfcrhsnbb gjéthndjdfybq rfñn lfkmytqibt djghjcs: Rjve cktletn yfghfdkznm b hfcöjljd yf ghjdtltybt bpåbhfntkmyjq rfvgfybb. hfcrhsneñ byajhvfwbñ? Rfrbt afrns ytjåöjlbvj Tckb rfrjq-kbåj rfylblfn endthélftn, xnj gjkexbk drkñxfnm d ytt? Yfcrjkmrj ibhjrj yeéyj ghbvtyznm kbim crhjvyst gjéthndjdfybz b ghb änjv ktnftn gj nhtåjdfybz j hfcrhsnbb byajhvfwbb r xktyfv ctvmb cnhfyt yf fhtyljdfyyjv htfrnbdyjv fdbfkfqytht b njuj bkb byjuj ljkéyjcnyjuj kbwf? Rfrjq ljcneg jcnfyfdkbdftncz d ibrfhysö jntkzö, tuj bkb tt jg- ljkéys bvtnm r änbv ltrkfhfwbzv chtlcndf vfccjdjq gjytyn cltkftn änj ghtlvtnjv cgjhf. Rhjvt njuj, byajhvfwbb b ghtlcnfdbntkb jåotcndtyyjcnb? B, d bvtñncz uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf, ghjdjlz- ckexft ghjatccbjyfkmysö ujcelfhcndtyysö ckeéf- obt ghjdthre pfgjkytyysö ajhv ljrevtynjd, b cjjå- obö, r xbyjdybrfv rfrjuj hfyuf ljkéyj ghbvtyznmcz ofñobt j ntö bp ybö, rjnjhst dspsdfñn gjljphtybt, nhtåjdfybt jå exfcnbb d änjv ghjwtcct? Yt ceotcn- f nfrét j ljyjhfö, ghjbpdjlzobö dgtxfnktybt åkf- detn ghjcnsö jndtnjd yb yf jlby bp dsitgthtxbckty- ujndjhbntktq, ytgkjöj gjlpfhfåjnfdibö yf jrfpfybb ysö djghjcjd. rfylblfnfv abyfycjdjq gjllthérb.21 Ckjéyjq xfcnmñ änjuj ghjwtccf zdkztncz yt Xnj rfcftncz ghfdbntkmcndtyysö xbyjdybrjd, nj cnjkmrj ghbyznbt htitybz j njv, rfrbt rfntujhbb pltcm änjn ghjwtcc yjcbn yt cnjkm zhrj dshfétyysq bveotcndf gjlktéfn hfcrhsnbñ b rfrbt rfntujhbb öfhfrnth, yj ntv yt vtytt vjétn åsnm äaatrnbdysv. ljkéyjcnysö kbw jåzpfys hfcrhsdfnm byajhvfwbñ, D catht ujcelfhcndtyysö pfregjr CIF ltrkfhfwbb crjkmrj ghbyznbt htitybz j vfcinfåfö ljgecrf jå- ljkéyjcnysö kbw, ghbybvfñobö htitybz j pfregrfö, otcndtyyjcnb r änbv ltrkfhfwbzv. ≤Kfrvecjdjq åe- bpexfñncz ghtlgjkfuftvsvb abhvfvb, dtleobvb gt- vférjq≥ pltcm ljkéyj cnfnm nj, xnj ytjåöjlbvj lkz htujdjhs j pfrkñxtybb rjynhfrnjd yf gjcnfdrb, c wt- ljcnbétybz jåotcndtyyjuj cgjrjqcndbz, f yt nj, xnj kmñ jåyfheétybz djpvjéysö rjyakbrnjd bynthtcjd ghbpyftncz ghfdbkmysv cfvsvb frnbdysvb ghjnbdyb- bkb ytjåüzcybvjuj åjufncndf. rfvb hfcrhsnbz byajhvfwbb. Gjvbvj dctuj ghjxtuj, D jåotv b wtkjv, jgsn cnhfy d jnyjitybb ltrkf- ltkf yt dctulf jåcnjzn nfr ghjcnj, rfr rfétncz. Ghb- hfwbq jå bveotcndt jnkbxftncz ytjlyjhjlyjcnmñ. djlbncz, yfghbvth, dscrfpsdfybt vbybcnhf abyfycjd Gthdjyfxfkmyj, d cnhfyfö, rjnjhst cnfkrbdfñncz Rjkevåbb j njv, xnj geåkbxyjt pfzdktybt rfrbv-kbåj c cthmtpysvb ghjåktvfvb d cdzpb c yfkbxbtv rjh- gjkbnbrjv hfpvthjd cdjtuj cjcnjzybz åskj ås ghz- hegwbb, gjkbnbrb bplfdfkb pfrjys, ghtlgbcsdfñobt vsv cnbvekjv r gjöbotybñ tuj ltntq bkb tuj cfvjuj hfcrhsnbt byajhvfwbb jå bveotcndt, f pfntv dct- c ntv, xnjås pfntv gjnhtåjdfnm jåyfhjljdfyyst cev- wtkj ghtytåhtufkb änbvb nhtåjdfybzvb. D rfxtcndt vs d rfxtcndt dsregf. fkmnthyfnbds gjkbnbrb exhtlbkb jhufy, rjnjhsq kbim Jlyfrj, tckb jåotcndtyyjcnm yt bvttn ljcnegf r gjkexftn ltrkfhfwbb, yj yb jlyf bp ybö yt gjgflftn hfcrhsnbñ byajhvfwbb b yt jceotcndkztncz frnbd- d chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb b yt cnfyjdbncz yjuj rjynhjkz yfl cjjndtncndeñobvb ltrkfhfwbzvb, ljcnjzybtv jåotcndtyyjcnb. Åjktt njuj, e änjuj jhuf- ghjwtcc, j rjnjhjv bltn htxm, jrfpsdftn kbim ytpyf- yf jåsxyj yt åsdftn yb gjkyjvjxbq, yb htcehcjd lkz xbntkmyjt djpltqcndbt yf gjkjétybt ltk. ghjdthrb njxyjcnb änbö ltrkfhfwbq. Nfrbv jåhfpjv D Fdcnhfkbb cbcntvf, gjchtlcndjv rjnjhjq ljké- gjkbnbrfv elfkjcm ljåbnmcz gjkjétybz, ghb rjnjhjv yjcnyst kbwf tétujlyj d gbcmvtyyjq ajhvt hfc- jåtcgtxtybt nhtnmbvb cnjhjyfvb ghjdthrb ltrkfhf- rhsdfñn byajhvfwbñ j cdjbö ljöjlfö b bveotcndt 44 RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
ukfdt cdjtuj dtljvcndf, cxbnftncz äaatrnbdyjq. Änb vjltkm d änjv jnyjitybb hfphfåjnfkb d ÑFH. D änjq ltrkfhfwbb yt jåyfhjleñncz. Fyfkjubxyst vtnjls cnhfyt åskf ddtltyf d ltqcndbt ghjuhfvvf jceotcn- hfcrhsnbz byajhvfwbb ghbvtyzñncz d Rfyflt cjdtn- dktybz rjynhjkz pf abyfycjdsv cnfnecjv dctö gfhkf- ybrfvb gj djghjcfv änbrb, yj d jnkbxbt jn Fdcnhfkbb, vtynfhbtd b vbybcnhjd ghfdbntkmcndf. D egjvzyenjq rfyflcrfz jåotcndtyyjcnm bvttn ghfdj yf ljcneg r ghjuhfvvt elfkjcm ljcnbxm rjvghjvbccf c ntv, xnj- gjljåyjq byajhvfwbb. Cktletn jnvtnbnm, xnj Öjhdf- ås eljdktndjhbnm pfrjyyst nhtåjdfybz j cjöhfytybb nbz cltkfkf dsåjh d gjkmpe ljcnegf jåotcndtyyjcnb rjyabltywbfkmyjcnb. Hfcrhsnbt jghtltktyysö dsujl r ltrkfhfwbzv ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd, lfdfz yjcbn jnrhsnbq b geåkbxysq öfhfrnth; lheubt dsujls ntv cfvsv djpvjéyjcnm uhfélfyfv jceotcndkznm rjy- nfrét jåyfhjleñncz, yj njkmrj d jnyjitybb jgbcfybz nhjkm yfl änjq cbcntvjq hfcrhsnbz byajhvfwbb. cfvjq dsujls, f cnjbvjcnyjt dshfétybt gjcktlytq D Ybuthbb c 1979 u. Rjvbccbz gj rjltrce gjdtlt- hfcrhsdftncz d xfcnyjv gjhzlrt. Dsujls xktyjd ct- ybz bvttn ghfdj nhtåjdfnm jn dctö ujcelfhcndtyysö vmb hfcrhsdfñncz, yj änj ltkftncz ljdthbntkmyj. Lj- xbyjdybrjd gjlfxb ltrkfhfwbq j ljöjlfö. Jlyfrj e djljv d gjkmpe gjljåyjuj hfcrhsnbz zdkztncz nj, xnj änjq rjvbccbb ytn yb htcehcjd, yb ghfdjdsö gjkyj- xktys ctvmb njuj bkb byjuj gfhkfvtynfhbz bvtñn ghf- vjxbq yf htfkmyeñ ghjdthre cjlthéfybz egjvzyensö dj yf cjöhfytybt nfqys kbxyjq ébpyb, b ljcnfnjxysv ltrkfhfwbq. D htpekmnfnt, gjckt ghjljkébntkmyjuj zdkztncz cfv afrn htubcnhfwbb, f yt jåyfhjljdfybz. gthbjlf hfcöbotybz ujcelfhcndtyysö chtlcnd cj Cnjhjyybrb frnbdysö vth gj åjhmåt c rjhhegwbtq cnjhjys ljkéyjcnysö kbw, eujkjdyst ghtcktljdfybz åelen dybvfntkmyj cktlbnm pf hfphfåjnrjq b ddtltyb- ghjnbd ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd djpåeélfkbcm pf tv d ghfrnbre äaatrnbdysö b cghfdtlkbdsö vtnjljd nj, xnj jyb yt gjlfdfkb tétujlysö ltrkfhfwbq, f yt jceotcndktybz rjynhjkz pf ljöjlfvb, bveotcndjv pf nj, xnj d ltrkfhfwbzö xbyjdybrjd, gjlfdfdibö ltr- b jåzpfntkmcndfvb dscjrjgjcnfdktyysö ujcelfhcn- kfhfwbb, cjlthéfkbcm kjéyst cdtltybz. dtyysö xbyjdybrjd. Tckb elfcncz jåtcgtxbnm yflkt- Ntv yt vtytt d cjdhtvtyyjv vbht dct åjkmit éfott aeyrwbjybhjdfybt egjvzyensö ghjwtccjd bpexfñn djghjc j njv, rfr jhufybpjdfnm åjktt wt- – f änjve vtiftn yfkbxbt jxtdblysö nhelyjcntq – änb ktcjjåhfpyjt hfcrhsnbt byajhvfwbb j ljöjlfö b vtnjls cnfyen gjktpysv jhelbtv clthébdfybz pkj- bveotcndt ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd. Bynthtcyeñ egjnhtåktybq ckeétåysv gjkjétybtv. RJYAKBRN BYNTHTCJD B JCEOTCNDKTYBT RJYNHJKZ 45 PF ABYFYCJDSVB CHTLCNDFVB
CYJCRB
1 Cv. OECD Guidelines for Managing Conflict of Ñéysq Eäkmc gj åjhmåt c rjhhegwbtq (NSW ICAC), Interest in the Public Service: http://www.anticor Cblytq, Fdcnhfkbz. Dshféftv åkfujlfhyjcnm egj- rutpionnet.org Yf änjv dtå-cfqnt ghtlcnfdktys vzyenjq rjvbccbb pf gjvjom d gjlujnjdrt änbö b ghtdjcöjlyst extåyst vfnthbfks, gjlujnjdkty- lheubö vfnthbfkjd. Cv. fyfkbp rjyrhtnysö ckexftd yst lkz JÄCH Öfefhljv Ebnnjyjv (howard.whi d geåkbrfwbb the NSW ICAC publication “Best Prac- tton@oecd.org). OECD – Recommendation of the tice, Best Person: Integrity in Public Sector Recruit- Council on Guidelines for Managing Conflict of Interest ment and Selection on the Commission’s website”, yf in the Public Service (June 2003), http://www.oecd.org/ rjnjhjv ghtlcnfdkty åjufnsq b gjktpysq byajhvf- pdf/M00041000/M00041994.pdf; rfyflcrbq dtåcfqn, wbjyysq vfnthbfk b lfñncz gjlöjls r ghtljndhfot- Values and Ethics Codes for the Public Service is a further ybñ rjhhegwbb: http://www.icac.nsw.gov.au excellent resource, http://www.tbs-sct.gc.ca/pubs_ 12 Jåceéltybt d änjv hfpltkt jcyjdsdftncz yf lbf- pol/hrpubs/TB_851/vec-cve1_e.asp#_Toc46202807 kjut vtéle NSW ICAC b hfåjnybrfvb ujcelfhcndty- 2 Cv. Code of Ethics, State of New Jersey USA: http: yjuj ctrnjhf d egjvzyenjv infnt. Gjkysq ljrkfl //www.iit.edu/departments/csep/PublicWWW/codes/ gj lfyyjq ntvt jpfukfdkty “Corruption Prevention coe/State_of_New_Jersey_Community_Affairs.html; Publications: Strategies for Managing Post Separation gjlhjåyjt jåceéltybt änjuj djghjcf yf åjktt dscj- Employment Issues” b ljcneg r ytve vjéyj gjkexbnm rbö ehjdyzö ujcelfhcndtyyjq dkfcnb cv. Conflict of yf dtå-cfqnt ICAC gj äktrnhjyyjve flhtce: http:// Interest: Legislators, Ministers and Public Officials by www.icac.nsw.gov.au Gerard Carney (Transparency International, Berlin) gj 13 Cv. rfyflcrjt pfrjyjlfntkmcndj gj äktrnhjyyjve äktrnhjyyjve flhtce http://www.transparency.org/ flhtce: http://strategis.ic.gc.ca/SSG/oe00002e.html working_papers/carney/index.html. 14 US Office of Government Ethics, Memorandum Regard- 3 Constitution of the Kingdom of Thailand: http://www.kpi. ing Revised Post-Employment Restrictions, 26 Octo- ac.th/en/con_th.asp ber 1990. 4 Constitution of Thailand, Section 70, Chapter IV 15 Canadian Office of the Ethics Counsellor: http://strategis. 5 Constitution of Thailand, Section 70, Chapter VI, Part 2 ic.gc.ca/SSG/oe01188e.html 6 Quoted in Report on the Investigation of Allegations 16 Canadian Office of the Ethics Counsellor website: http:// of Nepotism in Government: Report No 11 (Special strategis.ic.gc.ca /epic /internet/inoec - bce.nsf/vw Report) to the Parliament of South Africa by the Pub- GeneratedInterE/Home7 lic Protector of the Republic of South Africa, 15 April, 17 S.140 Ministerial Code: A Code of Conduct and Guidance 1999 on Procedures for Ministers, Cabinet Office, July 2001. 7 Board of Ethics, King County, State of Washington, http://www.cabinet- office.gov.uk /central /1997/m USA. Pf ljgjkybntkmyjq byajhvfwbtq ghjcbv dfc code/ jåhfofnmcz r Jeremy Pope: jeremy.pope@tiri.org 18 D änjv hfpltkt bcgjkmpeñncz vfnthbfks Post- 8 Dpznj b flfgnbhjdfyj bp the City of Bristol, Tennes- Separation Employment of Ministers, yfexyjq pfgbcrb, see, Nepotism Policy (US), September 1996 gjlujnjdktyyjq Fdcnhfkbqcrbv ltgfhnfvtynjv Gfh- 9 Board of Ethics, King County, State of Washington, kfvtyncrjq åbåkbjntrb (Research Note 40, 28 May USA. Pf ljgjkybntkmyjq byajhvfwbtq ghjcbv dfc 2002) http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/2001-02/ jåhfofnmcz r Jeremy Pope: jeremy.pope@tiri.org 02rn40.pdf 10 D Yjdjq Ptkfylbb, tckb ås chtlb rfylblfnjd yf 19 Infn Ytåhfcrf, CIF. lfyyeñ ljkéyjcnm åskb lhepmz vbybcnhf ñcnbwbb, 20 Cv. Bernard Pulle Conflicts of Interest Avoidance: Is jy bkb jyf gjghjcbk/f utythfkmyjuj ghjrehjhf bkb There a Role for Blind Trusts? In Current Issues Brief dscituj xbyjdybrf vbybcnthcndf ñcnbwbb ltqcndj- 14, 1996-97. http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/ dfnm dvtcnj ytuj bkb ytt. Änjve vbybcnhe åskj ås 1996-97/97cib14.htm ghtlkjétyj nj bkb byjt htitybt, rjnjhjt jy bkb 21 Yfghbvth, the Center for Public Integrity (http://www. jyf ghbyzk/ghbyzkf ås jn cdjtuj bvtyb. publicintegrity.org) b Common Cause http://common 11 D änjv hfpltkt bcgjkmpeñncz vfnthbfks, gjluj- cause.org njdktyyst Ytpfdbcbvjq rjvbccbtq infnf Yjdsq UKFDF 4 .I HTUEKBHJDFYBT KJÅÅBHJDFYBZ 47
Kjååbhjdfybt ghtlcnfdkztn cjåjq ytjnütvktveñ yeñ gjkbnbre d Rjyuhtcct. Jlyfrj c ntö gjh ghfrnb- xfcnm vyjujcnjhjyytq ltvjrhfnbb. Kjååbhjdfybt zd- xtcrbt vtnjls kjååbhjdfybz gjdcñle cnfkb yfvyjuj kztncz jlyjq bp ajhv pfobns, bvtñotq cdjtq wtkmñ bpjohtyytt. Ytcvjnhz yf ibhjrbq lbfgfpjy ghbvt- bpvtytybt pfrjyjd, pfnhfubdfñobö ébpym jnltkmysö yztvsö vth ghtljcnjhjéyjcnb, d yfcnjzott dhtvz kbw, f nfrét uhegg, jhufybpjdfyysö rfr gjkbnbxtcrfz, Cjtlbytyyst Infns xfcnj hfccvfnhbdfñncz rfr cnhf- veybwbgfkmyfz bkb cjwbfkmyfz jåoyjcnm. Jåütlbyz- yf, yfukzlyj gjrfpsdfñofz yfkbxbt d ytq yfböelibö zcm dvtcnt d jhufybpfwbb c jghtltktyysvb cjwbfkm- ghbvthjd ltajhvfwbb jnrhsnjuj jåotcndf, rjnjhst ysvb, ärjyjvbxtcrbvb b gjkbnbxtcrbvb ghjuhfvvfvb, vjuen åsnm dspdfys vjueotcndjv kjååbhjdfybz. uhfélfyt jåhfpeñn uheggs, hfpltkzñobt jåobt D htpekmnfnt, vyjubt ntgthm cxbnfñn, xnj kjååb- bynthtcs b cgjcjåyst jrfpsdfnm ghzvjt djpltqcndbt hjdfybt pfikj ckbirjv lfktrj b xnj ghfdbntkmcndf yf ghjwtcc hfphfåjnrb b ajhvbhjdfybz gjkbnbrb ghf- gj ceotcnde zdkzñncz pfkjéybrfvb jrjgfdiböcz dbntkmcndf. d hfpkbxysö cnhfyfö kjååbcncrbö jhufybpfwbq d Kjååbcns cgjcjåys buhfnm dtcmvf pyfxbntkmyeñ eothå hfphfåjnrt b ajhvbhjdfybñ gjkbnbrb, f nfr- hjkm d gjlujnjdrt rhfnrbö cdtltybq gj djghjcfv, ét hjcne jåotcndtyyjuj åkfujgjkexbz. Dshféftncz ghtlcnfdkzñobv jåotcndtyysq bynthtc, b – jcjåtyyj jgfctybt gj gjdjle njuj, xnj jnyjcbntkmyfz dkfcnm nfv, ult tcnm kjååbcns, jncnfbdfñobt ghjnbdjgjkjé- kjååb rjyrhtnysö jnhfcktq ghjvsiktyyjcnb yfl jå- yst dpukzls gj kñåjve lfyyjve cgjhyjve djghjce obv gjkbnbxtcrbv ghjwtccjv ghtdhfnbkf gjkbnbrjd d – jåtcgtxtybb ujhfplj åjkmitq jcdtljvktyyjcnb bcgjkybntktq djkb abyfycbheñobö bö b kmcnzobö bv pfrjyjlfntktq, xtv änj vjukj bvtnm vtcnj d ghjnbdj- ghjvsiktyysö b ltkjdsö rheujd.1 gjkjéyjv ckexft. Gjjohtybt kjååbhjdfybz eljdktn- djhztn jåoeñ gjnhtåyjcnm jåotcndtyyjcnb b gjntywb- KJÅÅBHJDFYBT B GJNTYWBFKMYST fkmyj jåtcgtxbdftn vtymibycndfv yfkbxbt dféyjuj DJPVJÉYJCNB RJHHEGWBB rfyfkf lkz dshfétybz bvb cdjtuj vytybz. E nfrbö hfpysö uhegg, rfr, ytanzyst rjvgfybb b byjcnhfyyst Celz gj dctve, hfpjxfhjdfyyst ntv, xnj bvb dj- ctkmcrjöjpzqcndtyyst hfåjxbt bvtñncz kjååbcns d cghbybvftncz rfr jncencndbt e chtlytcnfnbcnbxtcrj- cnjkbwfö dctuj vbhf, ghbpdfyyst dshféfnm b jncnfb- uj uhfélfybyf ljcnfnjxysö gentq b chtlcnd djpltqcn- dfnm bynthtcs änbö uhegg. dbz yf htfkmyjt ajhvbhjdfybt gjkbnbrb, bpåbhfntkb Jlyfrj kjååbhjdfybt yt dctulf bltn yf åkfuj dj vyjubö htubjyfö vbhf dgflfñn d eysybt, b xbckj jåotcnde. Ytufnbdyfz cnjhjyf änjq ltzntkmyjcnb exfcndeñobö d dsåjhfö cjrhfoftncz. E bpåbhfntktq cjcnjbn d njv, xnj d yfi dtr kjååbcnjd-ghjatccbjyf- vjétn djpybrfnm nfrjt xedcndj, xnj cfvst dféyst kjd, gjljåyst ghfrnbxtcrbt vtnjls vjuen ghbdjlbnm ghjuhfvvyst htitybz ghbybvfñncz yt d htpekmnfnt r yfkbxbñ ytpljhjdsö b ghjnbdjghfdysö jnyjitybq hfpkbxysö cgjcjåjd dshfétybz uhfélfyfvb cdjbö vtéle kjååbcnfvb b ntvb, rnj gjldthuftncz bö djp- dpukzljd, f d gjhzlrt cltkrb vtéle gjkbnbrfvb b jh- ltqcndbñ. Djpybryjdtybñ gjljåyjq cbnefwbb cgjcjå- ufybpjdfyysvb uheggfvb kñltq, jåütlbytyysvb jåob- cndeñn ghtlkfuftvst kjååbcnfvb ltymub b ghtbve- vb bynthtcfvb b herjdjlbvsvb ghjatccbjyfkmysvb otcndf. D Cjtlbytyysö Infnfö jlyjq bp dspsdfñobö kjååbcnfvb. yfbåjkmitt åtcgjrjqcndj jcjåtyyjcntq, cdzpfyysö Cjplftncz dgtxfnktybt, xnj kjååbcns ckbirjv c ltzntkmyjcnmñ rjhgjhfwbb ≤Äyhjy≥, åskj ecnfyjd- cåkbpbkbcm c pfrjyjlfntkzvb, f pfrjyjlfntkb cnfkb ktybt njuj afrnf, xnj änf rjhgjhfwbz hfphfåjnfkf ckbirjv gjlfnkbdsvb yf åtcgkfnyst ghbtvs b hfpdkt- ghjuhfvvyjt jåtcgtxtybt, cgtwbfkmyj ghtlyfpyfxty- xtybz, f nfrét lheubt ajhvs gjlfhrjd. D änjv ghj- yjt lkz cktérb pf ≤ltzntkmyjcnmñ≥ ytrjnjhsö xktyjd wtcct pfrkñxtybz cltkrb ghbcencndetn pyfxbntkmysq Rjyuhtccf CIF. ≤Äyhjy≥ bpåhfkf änbö rjyuhtccvt- hbcr djpybryjdtybz cbnefwbq, jnvtxtyysö cthmtpys- yjd d rfxtcndt jåütrnjd cktérb, xnjås eåtlbnmcz d vb rjyakbrnfvb bynthtcjd. Cjtlbytyyjt Rjhjktdcn- njv, xnj änf äythutnbxtcrfz rjvgfybz yt phz nhfnbn dj zdkztncz kbim jlyjq bp cnhfy, d rjnjhsö crfylfks cdjb ltymub. pfcnfdbkb gjqnb yf cjplfybt cbcntv, bvtñobö cdjtq Dkbzybt kjååbcncrbö uhegg dj dctv vbht dj vyj- wtkmñ jncktébdfybt ckexftd åtcgkfnysö ghbtvjd b ujv pfdbcbn jn jåotcndtyyj-gjkbnbxtcrjq rekmnehs hfpdktxtybq lkz pfrjyjlfntktq b gjkextybz bvb gj- njq bkb byjq cnhfys rfr d rjyntrcnt eghfdktybz, nfr b lfhrjd. d rjyntrcnt cbks uhfélfycrjuj jåotcndf. D jlyjv bp Jåtcgjrjtyyst uhfélfyt d ltvjrhfnbxtcrbö ibhjrj bpdtcnysö bccktljdfybq, gjcdzotyysö ghfrnb- cnhfyfö dct åjkmit nhtåeñn byajhvbhjdfnm bö j xtcrbv vtnjlfv kjååbhjdfybz d Cjtlbytyysö Infnfö, njv, rnj jrfpsdftn gjkbnbrfv bkb ghfdbntkmcndtyysv rjnjhjt ghjdjlbkjcm d itcnbltcznsö ujlfö ghjikjuj xbyjdybrfv hfpkbxyst eckeub, rfrjd öfhfrnth änbö ec- dtrf, åsk cltkfy dsdjl j njv, xnj kjååbhjdfybt yt keu b rnj bp gjkbnbrjd b ljkéyjcnysö kbw gjkmpetncz jrfpsdfkj pyfxbntkmyjuj dkbzybz yf ujcelfhcndty- bvb.2 48 HTUEKBHJDFYBT KJÅÅBHJDFYBZ
HFCRHSNBT BYAJHVFWBB PFRJYJLFNTKMCNDJ
Vjéyj ddjlbnm rjyrhtnyst ghfdbkf, endthélfñ- D Gjkmit pfrjyjghjtrn, gjlujnjdktyysq Vbybc- obt cbcntve htubcnhfwbb kjååbcnjd c wtkmñ ghblf- nthcndjv dyenhtyybö ltk b flvbybcnhfwbb, jnvtxty ybz ajhvfkmyjuj öfhfrnthf ghjwtcce kjååbhjdfybz, cnhtvktybtv rjynhjkbhjdfnm kjååbhjdfybt. Jy rjnjhsq d ghjnbdyjv ckexft jcnfytncz d dscitq jghtltkztn tuj rfr kñåeñ ltzntkmyjcnm, ghjdjlbveñ cntgtyb ytajhvfkmysv. Änj lftn hzljdsv uhfélf- c bcgjkmpjdfybtv pfrjyysö chtlcnd b ghbpdfyyeñ yfv b éehyfkbcnfv, f nfrét lheubv kjååbcnfv djp- jrfpsdfnm dkbzybt yf jhufys ujcelfhcndtyyjq dkfcnb vjéyjcnm dbltnm, rnj pfybvftncz kjååbhjdfybtv b c c wtkmñ hfccvjnhtybz fhuevtynjd d gjllthére bynt- rfrjq wtkmñ. htcjd rjyrhtnysö jåotcndtyysö b ghjatccbjyfkmysö D rjyntrcnt kexituj vtnjlf ghfrnbxtcrjq jhuf- uhegg. ybpfwbb egjvzyenjuj ghjwtccf httcnh kjååbcnjd Cjukfcyj änjve ghtlkfuftvjve pfrjyjlfntkmcn- ljkéty geåkbrjdfnmcz d Bynthytnt c ntv, xnjås bvt- de kjååbcnfv åeltn ghtlüzdkznmcz nhtåjdfybt jå bö kfcm djpvjéyjcnm åscnhj, nofntkmyj b äaatrnbdyj htubcnhfwbb b gjcktleñotv cjåkñltybb bvb ghtl- ghjcvjnhtnm bvtñobtcz cdtltybz. Fvthbrfycrfz yt- gbcfyysö yjhv gjdtltybz. Kjååbhjdfybt ljkéyj yj- ghfdbntkmcndtyyfz jhufybpfwbz Wtynh jndtncndtyyj- cbnm jnrhsnsq öfhfrnth, ghbxtv dct rjynfrns vtéle uj gjlöjlf r gjkbnbrt ghtljcnfdkztn dctcnjhjyyññ kjååbcnfvb b ljkéyjcnysvb kbwfvb, jndtxfñobvb pf byajhvfwbñ jå fvthbrfycrbö kjååbcnfö b bynthtcfö djghjcs, ghtlcnfdkzñobt lkz ybö bynthtc, gjlktéfn (http://www.opensecrets.org/lobbyists/). jajhvktybñ d rfxtcndt ljrevtynf. Ljrevtynfkmyst cdtltybz jå änbö rjynfrnfö åelen pfntv geåkbrjdfnm- cz d ujcelfhcndtyyjv byajhvfwbjyyjv åñkktntyt. GHJCDTOTYBT Ljkéyjcnysv kbwfv, gjldthufdibvcz kjååbhjdfybñ, nfrét åeltn ghtlüzdkznmcz nhtåjdfybt j cjjndtncn- Kñåfz cbcntvf hfcrhsnbz htubcnhfwbb b byajh- deñotv byajhvbhjdfybb cdjtuj yfxfkmcndf. vfwbb ljkéyf cgjcjåcndjdfnm jnrhsnjve ljcnege Cjtlbytyyst Infns b bö cjctl Rfyflf bvtñn yf- r ltzntkmyjcnb jhufyjd ujcelfhcndtyyjq dkfcnb, båjktt gthtljdst ajhvs pfrjyjlfntkmysö ghjwtleh ujcelfhcndtyysö ckeéfobö b gfhkfvtynf. Änf cbc- htubcnhfwbb kjååbcnjd. D 1995 u. d Rfyflt åskf ghb- ntvf yt ljkéyf ghtgzncndjdfnm hzljdsv uhfélfyfv yznf gthtcvjnhtyyfz dthcbz Pfrjyf ≤J htubcnhfwbb jrfpsdfnm dkbzybt yf gjdtcnre lyz ghfdbntkmcndf. C kjååbcnf≥3 d gjhzlrt htfubhjdfybz yf hzl jnvtxty- lheujq cnjhjys, jåsxyj cxbnftncz, xnj kjååbhjdfybt ysö rjyakbrnfvb bynthtcjd crfylfkjd, rjnjhst pf- ghtlcnfdkztn cjåjq ytjnütvktveñ xfcnm gjkbnbxtcrj- gznyfkb htgenfwbñ ytcrjkmrbö cvtyzdibö lheu lheuf uj ghjwtccf, b jy jghtltktyyj ghbdjlbn r njve, xnj ghfdbntkmcnd. Wtkm lfyyjuj pfrjyf cjcnjzkf yt d njv, d gjdtcnre lyz cnhfys drkñxfñncz vyjubt jcyjdyst xnjås pfnhelybnm ghjwtcc kjååbhjdfybz b jckjéybnm ythtityyst djghjcs. D åjkmitq xfcnb pfrjyjlfntkm- tuj xhtpvthysv htuekbhjdfybtv, f, gjéfkeq, d njv, cndf ghbpyftncz, xnj kjååbhjdfybt – lj ntö gjh, gjrf xnjås cltkfnm äne cbcntve åjktt ghjphfxyjq. jyj zdkztncz jnrhsnsv – ghtlcnfdkztn cjåjq pfrjy- Egjvzyensq rfyflcrbq Pfrjy ≤J htubcnhfwbb yeñ ltzntkmyjcnm, ktéfoeñ d cfvjq jcyjdt gjkbnb- kjååbcnf≥ jcyjdsdftncz yf xtnshtö rkñxtdsö ghby- xtcrjuj ghjwtccf. wbgfö: Jåotcndtyyjcnm – xthtp jhufybpfwbb b uheggs, jåütlbytyyst jåobvb bynthtcfvb – ljkéyf bvtnm • Jåtcgtxtybt cdjåjlyjuj b jnrhsnjuj ljcnegf ljcneg r yflktéfobv ghjwtlehfv kjååbhjdfybz jc- r jhufyfv ujcelfhcndtyyjq dkfcnb zdkztncz yjdysö ythtityysö djghjcjd, tckb jyf pföjxtn exf- dféysv ltkjv, jndtxfñobv jåotcndtyysv cndjdfnm d änjv. Gjcrjkmre kjååbhjdfybt xfcnj cxbnf- bynthtcfv. tncz bcrkñxbntkmyjq cathjq ltzntkmyjcnb bvtñobö • Kjååbhjdfybt ujcelfhcndtyysö ljkéyjcnysö öjhjij yfkfétyyst cdzpb kjååbcncrbö jhufybpfwbq, kbw ghtlcnfdkztn cjåjq pfrjyyeñ ltzntkm- rjnjhst cgjcjåys bcgjkmpjdfnm nfqyst rfyfks b cdz- yjcnm. pb c wtkmñ jrfpfybz dkbzybz yf bvtñobt jnyjitybt • Ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnyst kbwf b jåot- r ltke gjkbnbxtcrbt bycnbnens, dféyj yfukzlyj gjrf- cndtyyjcnm ljkéys bvtnm djpvjéyjcnm pfnm, rfr vjuen ghtecgtnm lheubt uheggs, jåütlbyty- pyfnm, rnj gsnftncz jrfpsdfnm dkbzybt yf yst jåobvb bynthtcfvb. ujcelfhcndtyyeñ dkfcnm. • Cbcntvf htubcnhfwbb gkfnysö kjååbcnjd yt ljkéyf vtifnm cdjåjlyjve b jnrhsnjve ljcnege r jhufyfv ujcelfhcndtyyjq dkfcnb. HTUEKBHJDFYBT KJÅÅBHJDFYBZ 49
D pfrjyt, j rjnjhjv bltn htxm, jghtltkzñncz nhb Egjvzyensq Rjltrc gjdtltybz kjååbcnjd gjllth- dblf kjååbcnf: ébdftn Pfrjy ≤J htubcnhfwbb kjååbcnjd≥, ecnfyfd- kbdfz yjhvs gjdtltybz, rjnjhst kjååbcns åelen • Rjycekmnfyns – ñhbcns, åeöufknths b rjy- jåzpfys cjåkñlfnm d cdjbö ltkjdsö jnyjitybzö c cekmnfyns gj jnyjitybzv c ujcelfhcndty- atlthfkmysvb ujcelfhcndtyysvb ckeéfobvb. D ght- ysvb jhufyfvb, rjnjhsv gkfnzn pf nj, xnj fvåekt änjuj rjltrcf cjlthébncz gjkjétybt j njv, jyb pfybvfñncz kjååbhjdfybtv d bynthtcfö xnj kjååbhjdfybt ghtlcnfdkztn cjåjq pfrjyyeñ ltz- cdjbö rkbtynjd. ntkmyjcnm, tckb jyj yjcbn jnrhsnsq öfhfrnth b yt • Kjååbcns rjhgjhfwbq – hfåjnfñobt gj yfqve vtiftn cdjåjlyjve b jnrhsnjve ljcnege r jhufyfv uj- kbwf, pyfxbntkmyfz xfcnm ckeétåysö jåz- celfhcndtyyjq dkfcnb. Rhjvt njuj, rjltrc, j rjnjhjv pfyyjcntq rjnjhsö cjcnjbn d njv, xnjås bltn htxm, ghtljcnfdkztn uhfélfyfv djpvjéyjcnm gj- kjååbhjdfnm bynthtcs njuj bkb byjuj hfåj- lfdfnm éfkjås Cjdtnybre gj djghjcfv änbrb, f nfrét njlfntkz, pfybvfñotujcz rjvvthxtcrjq ltz- gjkexfnm d tuj jabct cdtltybz jå änbö éfkjåfö. ntkmyjcnmñ hflb abyfycjdjq dsujls. Ljkéyjcnm Cjdtnybrf gj djghjcfv änbrb cjplfdf- • Kjååbcns jhufybpfwbq – ghtlcnfdbntkb kfcm c wtkmñ ecnfyjdktybz rjynhjkz yfl djghjcfvb, ytrjvvthxtcrbö jhufybpfwbq, d rjnjhsö jlby nhtåeñobvb ghbvtytybz ghbyelbntkmysö vth. Tckb bkb ytcrjkmrj cjnhelybrjd pfybvfñncz kjååb- djpybrfñn gjljphtybz d njv, xnj kjååbcns lfñn uj- hjdfybtv jghtltktyysö bynthtcjd, ghbxtv yf celfhcndtyysv xbyjdybrfv ytevtcnyst gjlfhrb bkb äne ltzntkmyjcnm eöjlbn vyjuj hfåjxtuj dht- cjåbhfñn abyfycjdst chtlcndf jn bvtyb ujcelfhcn- vtyb, b jyf cjcnfdkztn pyfxbntkmyeñ xfcnm dtyysö ljkéyjcnysö kbw, rjnjhsö jyb kjååbheñn, nj ckeétåysö jåzpfyyjcntq nfrbö cjnhelybrjd. éfkjåe gj änjve gjdjle cktletn yfghfdkznm bvtyyj dsitegjvzyenjve Cjdtnybre. Änj gjlhfpevtdftn dtcmvf étcnreñ rkfccbabrfwbñ D Cjtlbytyysö Infnfö ldevz jcyjdysvb atlt- gjlktéfotuj htubcnhfwbb kjååbhjdfybz, gjcrjkmre hfkmysvb htukfvtynbheñobvb ljrevtynfvb d jåkfcnb ghb änjv jcjåj jujdfhbdftncz, xnj htubcnhbhjdfnmcz kjååbhjdfybz zdkzñncz Gjghfdrf Åählf (Cnfnmz 31 ljkéys njkmrj nt kjååbcns, rjnjhsv gkfnzn pf kjååbhj- Cdjlf pfrjyjd CIF, ™13526 b Pfrjy j hfcrhsnbb by- dfybt. Gjljåysq gjhzljr bvttn nj ghtbveotcndj, xnj bp ajhvfwbb j kjååbcncrjq ltzntkmyjcnb (Cnfnmz 2 Cdj- rfntujhbb kjååbpvf fdnjvfnbxtcrb bcrkñxfñncz ghfr- lf pfrjyjd CIF, ™ 1605). Gjghfdrf Åählf pfghtoftn nbxtcrb dct ghtlghbybvftvst hzljdsvb uhfélfyfvb bcgjkmpjdfybt atlthfkmysö chtlcnd d kjååbcncrjq ecbkbz gj jncnfbdfybñ cdjbö dpukzljd b bynthtcjd. ltzntkmyjcnb d dblt uhfynjd, rjynhfrnjd bkb d ajhvt D rfyflcrjv Pfrjyt ≤J htubcnhfwbb kjååbcnf≥ ≤rjjgthfnbdysö cjukfitybq≥. D änjq gjghfdrt nfrét cjlthébncz nhtåjdfybt j njv, xnjås dct kjååbcns ghtlecvfnhbdftncz jceotcndktybt rjynhjkz yfl kñ- hfcrhsdfkb cdjñ gjkbnbxtcreñ ltzntkmyjcnm; ckt- åsvb hfcöjlfvb yf kjååbhjdfybt, bvtñobvbcz e gj- ljdfntkmyj, dybvfntkmyj ghjcvjnhtd egjvzyensq ht- kexfntktq atlthfkmysö chtlcnd. Ytghfdbntkmcndty- tcnh, kñåjq xtkjdtr vjétn dszcybnm, rnj jncnfbdftn ysv b åkfujndjhbntkmysv jhufybpfwbzv, gjkmpeñobv- bynthtcs njuj bkb byjuj rjyrhtnyjuj dtljvcndf, b xnj cz jcdjåjéltybtv jn yfkjujd, jåsxyj hfphtiftncz kjååbcns jåceélfñn c änbvb dtljvcndfvb. Dféysv pfybvfnmcz kjååbhjdfybtv lj ntö gjh, gjrf pfnhfns zdkztncz nj jåcnjzntkmcndj, xnj kjååbcns jåzpfys yf kjååbcncreñ ltzntkmyjcnm änbö jhufybpfwbq yt cj- nfrét hfcrhsdfnm cdtltybz j cdjtq ghjikjq hfåjnt cnfdzn jcyjdyjq xfcnb bö jåobö hfcöjljd. c ghfdbntkmcndjv. Ljcneg r lfyysv j htubcnhfwbb rf- Dj dnjhjv pfrjyjlfntkmyjv frnt CIF gjl yfpdfyb- yflcrbö kjååbcnjd b ghjwtcce jåyjdktybz byajhvf- tv Pfrjy ≤J hfcrhsnbb byajhvfwbb j kjååbhjdfybb≥ wbb j ybö kturj vjéyj gjkexbnm xthtp Bynthytn.4 rjyrhtnbpbheñncz ghjwtlehs, jnyjczobtcz r htub- Tot jlyjq pflfxtq Atlthfkmyjuj cjdtnybrf gj cnhfwbb b ghtlcnfdktybñ ldf hfpf d ujl jnxtnyjcnb j djghjcfv änbrb cnfkb hfphfåjnrf Rjltrcf gjdtltybz kjååbcncrjq ltzntkmyjcnb d yfwbjyfkmysö vfcinfåfö. kjååbcnjd5 b jndtns yf kñåst djghjcs jå änbrt b lt- Nhtnbq pfrjyjlfntkmysq frn Pfrjy ≤J åjhmåt c kjdjq ghfrnbrt, djpybrfñobt d jnyjitybzö d cbcntvt ghjnbdjghfdyjq kjååbcncrjq ltzntkmyjcnmñ≥ (Cnfnmz ujcelfhcndtyysö jhufyjd. Änjn cjdtnybr, yfpyfxft- 18 Cdjlf pfrjyjd CIF ™ 19137), ghtlcnfdkzñobq cj- vsq ghtvmth-vbybcnhjv, lftn herjdjlzobt erfpfybz åjq eujkjdysq pfrjy, pfghtoftn ghzvjt bkb rjcdty- rfr kjååbcnfv, nfr b bö rkbtynfv c ntv, xnjås gjvjxm yjt bcgjkmpjdfybt dsltktyysö (n.t. ujcelfhcndtyysö) jghtltkbnm, zdkztncz kb ghbtvktvjq ghtlkfuftvfz chtlcnd. D änjv pfrjyt ghtlecvfnhbdftncz, xnj: bvb ltzntkmyjcnm. D yfcnjzott dhtvz hfccvfnhbdf- tncz pfrjyjlfntkmcndj, cjukfcyj rjnjhjve d åeleotv ≤Yb jlyf ljkz ltytéysö chtlcnd, dsltktyyfz änjn cjdtnybr åeltn gjljnxtnty pfrjyjlfntkmyjve jh- kñåsv pfrjyjlfntkmysv frnjv Rjyuhtccf, yt ufye, f yt ghtvmth-vbybcnhe. gjlktébn, d jncencndbt cjjndtncndeñotuj 50 HTUEKBHJDFYBT KJÅÅBHJDFYBZ
xtnrjuj hfphtitybz Rjyuhtccf, ghzvjve bkb rjc- PFRJYS ≤DHFOFÑOBÖCZ LDTHTQ≥ dtyyjve bcgjkmpjdfybñ yf jgkfne kñåjq kbxyjq eckeub, jåüzdktybz, ntktuhfvvs, ntktajyyjuj D CIF gjkjétybz, jnyjczobtcz r htuekbhjdfybñ hfpujdjhf, gbcmvf, gtxfnyjuj bkb gbcmvtyyjuj ltzntkmyjcnb kjååbcnjd, jnkbxfñncz lheu jn lheuf d vfnthbfkf, bkb byjuj chtlcndf, bvtñotuj cdjtq hfpysö infnfö. Nfr, yfghbvth, d ldflwfnb c kbiybv wtkmñ bkb ghbpdfyyjuj jrfpsdfnm kñåjt dkbz- infnfö ljkéty ghjqnb jghtltktyysq gthbjl dhtvtyb, ybt yf xktyf Rjyuhtccf, d gjllthére bkb ghjnbd, ghtélt xtv njn bkb byjq åsdibq pfrjyjlfntkm vjétn gentv ujkjcjdfybz bkb rfrbv-kbåj bysv cgjcj- yfxfnm ghtlcnfdkznm bynthtcs rkbtynjd d pfrjyjlf- åjv, kñåjuj pfrjyjlfntkmcndf bkb fccbuyjdfybz ntkmyjv jhufyt d rfxtcndt kjååbcnf. Rjyuhtccf, åelm nj lj bkb gjckt dytctybz kñåjuj Bpdtcnyst rfr pfrjys ≤dhfofñoböcz ldthtq≥ bkb pfrjyjghjtrnf bkb kñåjq htpjkñwbb, cjlthéf- ≤gthbjljd jcnsdfybz≥ änb gjkjétybz yfghfdktys yf otq ghtlkjétybt j gjljåyjv pfrjyjlfntkmcndt nj, xnjås hfpjhdfnm dczreñ cdzpm vtéle ghjatccbj- bkb fccbuyjdfybb; jlyfrj änj yt ljkéyj vtifnm yfkmysvb jåzpfyyjcnzvb pfrjyjlfntkz b bynthtcfvb ljkéyjcnysv kbwfv bkb hzljdsv ckeéfobv kjååbcnjd. Egjvzyenst gjkjétybz ghbpdfys cjplfnm Cjtlbytyysö Infnjd bkb bö vbybcnthcnd, dtljv- cbcntve, d rjnjhjq åsdibt ujcelfhcndtyyst ljkéyjc- cnd bkb jhufyjd ljdjlbnm lj cdtltybz xktyjd nyst kbwf yt bvtñn djpvjéyjcnb djcgjkmpjdfnmcz Rjyuhtccf gj pfghjce kñåjuj xktyf Rjyuhtccf, cdjbvb pyfybzvb öjhjij jcdtljvktyyjuj xtkjdtrf, gj cjjndtncndeñobv jabwbfkmysv rfyfkfv, cnfd gkfnysvb kjååbcnfvb. Änb chjrb cjcnfdkzñn jn nhtåjdfybq j ghbyznbb pfrjyjlfntkmcndf bkb jlyjuj lj ldeö ktn. dsltktybb fccbuyjdfybq, rjnjhst änb ljkéyjc- Ytrjnjhst infns, yfghbvth Rfkbajhybz, ghjlkt- nyst kbwf b hzljdst ckeéfobt cxbnfñn ytjåöj- dfñn änjn pfghtn yf dctö åsdibö ghfdbntkmcndtyysö lbvsvb lkz äaatrnbdyjuj dtltybz ujcelfhcndty- ljkéyjcnysö kbw b pfghtofñn bv d ntxtybt ujlf rjy- ysö ltk. nfrnbhjdfnm c jghtltktyysvb ghfdbntkmcndtyysvb Yfheibntkb änjuj gjkjétybz gjldthufñncz jhufyfvb. Ymñ-Vtrcbrj ghtlcnfdkztn cjåjq jlby inhfafv, nñhtvyjve pfrkñxtybñ b jcdjåjélt- bp infnjd, d rjnjhsö ltqcndetn gjcnjzyysq pfghtn ybñ jn ljkéyjcnb≥. yf ghtlcnfdktybt ujcelfhcndtyysvb xbyjdybrfvb (drkñxfz pfrjyjlfntktq) njuj bkb byjuj kbwf d öjlt dtltybz ltk c ghfdbntkmcndjv gj kñåjve djghjce, d rjnjhjv åsdibq ujcelfhcndtyysq xbyjdybr ghbybvfk kbxyjt b pyfxbntkmyjt exfcnbt d gthbjl cdjtuj ghtås- dfybz yf ujcelfhcndtyyjq ljkéyjcnb.8 HTUEKBHJDFYBT KJÅÅBHJDFYBZ 51
CYJCRB
1 (Canadian) Lobbyists’ Registration Act, R.S. 1985, c. gj yfbåjktt åtcgjrjzobv bö djghjcfv d htébvt 44 (4th supp.), An Act Respecting the Registration Of jykfqy. Jåhfofqntcm gj äktrnhjyyjve flhtce: http: Lobbyists: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html; //www.weblobbying.com. (Canadian) Lobbyists’ Code of Conduct: http:// 3 Lobbyists Registration System: http://strategis.gc.ca/ strategis.gc.ca/SSG/lr01044e.html; Annual Reports lobbyist. Under the (Canadian) Lobbyists Registration 4 Lobbyists Registration System, Act and Other Documents: Act: http://strategis.gc.ca /SSG /lr01066e.html ; {US} http://strategis.ic.gc.ca /epic /internet /inlr- el.nsf/ Federal lobbying Regulations: http://www. en/h_lr20007e.html. re se a rc h.u h.e du / d ownload s / PDF_format / lobby 99.pdf; (US) state restrictions http://www.ncsl. 5 Lobbyists’ Code of Conduct: http://strategis.ic.gc.ca/ org/programs/ethics/e_revolving.htm; (US) Pro- epic/internet/inoec -bce.nsf/vwGeneratedInterE/h_ hibitions against legislators lobbying state government oe01438e.html after they leave office: http://www.nesl.org/programs/ 6 31 U.S. Code, §1352: http://tinyurl.com/23t5b ethics/c_revolving.htm. Dshféftv Uecnfde Fylj åkf- 7 Anti-Lobbying Act (18 U.S. Code §1913) Lobbying with ujlfhyjcnm pf gjvjom, jrfpfyyeñ d hfåjnt yfl änjq appropriated moneys: ukfdjq 8 Revolving Door Bans: http://www.ncsl.org/programs/ 2 Weblobbying.com gjpdjkztn exfcnybrfv ghjdtcnb ethics/e_revolving.htm. cdjñ rfvgfybñ kjååbhjdfybz bkb dscrfpfnmcz UKFDF 5 .I GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN 53
Gjyznbt bvveybntnf lkz gjkbnbrjd cnfhj rfr cf- Lfét tckb rjhhevgbhjdfyysq ghtlghbybvfntkm vf gjkbnbrf. Änj – jåotghbtvktvfz ajhvf pfobns jrfpsdftncz ytcgjcjåysv pfyznm ujcelfhcndtyyeñ lkz dscjrjgjcnfdktyysö ujcelfhcndtyysö ltzntktq ljkéyjcnm, jy vjétn gjgsnfnmcz cdzpfnm celmåe c rf- b celtq1. Ntv yt vtytt, lbcreccbz gj gjdjle jödfnf rbv-ybåelm gjkbnbxtcrbv gfnhjyjv, rjnjhsq, bcgjkm- änbö bvveybntnjd jrfpfkfcm d dscitq cntgtyb gjkzhb- pez bvveybntn d rfxtcndt ytrjtuj obnf, cgjcjåty tuj pjdfyyjq. Gj vytybñ ytrjnjhsö, ghbywbg bvveybntnf pfobnbnm. D nfrbö cbnefwbzö jåvty eckeufvb b dpznrf- cjöhfyztn cdjåjle ckjdf d pfrjyjlfntkmyjv jhufyt, vb d dscitq cntgtyb dthjznty. Gjchtlcndjv xhtpvth- cfvjv cthlwt ltvjrhfnbxtcrjq cbcntvs. Gj vytybñ yjuj gjkbnbxtcrjuj bvveybntnf gjkbnbrb afrnbxtcrb lheubö, bvveybntn frnbdyj gjlhsdftn cfvb jcyjds vjuen jåtcgtxbnm ctåt cnfnec ≤ytghbrfcftvsö≥. ghbceotuj ltvjrhfnbb hfdtycndf gthtl pfrjyjv.
ÄKTVTYNS BVVEYBNTNF CHJXYFZ YTJÅÖJLBVJCNM D HTAJHVT D kñåjq lbcreccbb gj djghjce jå bvveybntnt djp- Gj vtht njuj, rfr d vbht yfhfcnftn hfpjxfhj- ybrfñn cktleñobt xtnsht djghjcf: dfybt gj gjdjle gjkbnbxtcrbö gjlregjd, rjhhegwbb b crfylfkjd, cdzpfyysö c rjyakbrnfvb bynthtcjd, • Rjve jåtcgtxbdftncz pfobnf jn celtåyjuj nfrét yfhfcnftn b hfpjxfhjdfybt gj gjdjle njuj, xnj ghtcktljdfybz? gjgfdibt gjl gjljphtybt gjkbnbrb xfcnj vjuen gjkm- • Rfrbt ltqcndbz ghbrhsdfñncz bvveybnt- pjdfnmcz afrnbxtcrbv bvveybntnjv jn ghtcktljdfybz njv? d cdzpb c nfrbvb ghtcnegktybzvb. D ytlfdytv jghjct, • Crjkm ljkuj ceotcndetn bvveybntn jn celtå- ghjdtltyyjv bycnbnenjv ≤Uäkkfg Bynthyäiyk≥, 63 yjuj ghtcktljdfybz jabwbfkmyjuj kbwf bkb ghjwtynf jghjityysö cxbnfkb, xnj bvveybntn ujcelfh- gjkbnbrf? cndtyysö xbyjdybrjd jn ghtcktljdfybz zdkztncz ukfd- • Crjkm lfktrj ghjcnbhftncz pfobnf (yfghb- yjq ghbxbyjq ecbktybz rjhhegwbb d bö cnhfyt2. Nfrbv vth, njkmrj kb d ghtltkfö pfrjyjlfntkmyjuj jåhfpjv, dj vyjubö hfqjyfö ptvyjuj ifhf cfvf bltz cjåhfybz)? gjkbnbxtcrjuj bvveybntnf hfccvfnhbdftncz rfr fyfö- hjybpv b yfheitybt cfvsö aeylfvtynfkmysö ghbywb- Bvveybntns b ghbdbktubb rfcfñncz ckexftd, rjulf gjd rjycnbnewbjyyjcnb b hfdtycndf gthtl pfrjyjv. jnltkmyst jabwbfkmyst kbwf rjyrhtnyj jöhfyzñncz Jyf yfgjvbyftn j gjgekzhyjv bphtxtybb Jheäkkf j jn geåkbxyjuj jådbytybz bkb jn celtåyjuj ghtckt- njv, xnj ≤dct ébdjnyst hfdys, jlyfrj ytrjnjhst bp ljdfybz yf jcyjdt uhfélfycrjuj ghfdf. Rfntujhbz ybö åjktt hfdys, xtv lheubt≥. jabwbfkmyjuj kbwf, rjnjhjve lfñn änjn bvveybntn, b Ltqcndbntkmyj, ghtlcnfdkztncz, xnj vyjubt hfc- ehjdtym bvveybntnf vjéyj jghtltkbnm d Rjycnbnewbb cktljdfybz ckexftd rjhhegwbb d dscjrbö äitkjyfö cnhfys bkb d tt pfrjyjlfntkmcndt. dkfcnb d pyfxbntkmyjq vtht åkjrbhjdfkbcm nhtåj- Nfrfz pfobnf cnfdbn cdjtq wtkmñ yt ltkfnm kbx- dfybzvb exbnsdfnm gjkbnbxtcrbq bvveybntn. Jödfn yeñ eckeue jåkflfntkñ ljkéyjcnb, f hfpdbdfnm tuj gjkbnbxtcrjuj bvveybntnf vjétn åsnm hfcibhty d bkb tt cgjcjåyjcnm dsgjkyznm aeyrwbb, cdzpfyyst c åjkmitq vtht, xtv änj döjlbkj d gthdjyfxfkmyst yf- erfpfyyjq ljkéyjcnmñ. Jyf yt cnfdbn cdjtq wtkmñ vthtybz, b d nfrbö ckexfzö gjkbnbrb gjkmpeñncz afr- lfnm djpvjéyjcnm dscjrjgjcnfdktyyjve ujcelfhcn- nbxtcrbv bvveybntnjv d jnyjitybb lfét cthmtpysö dtyyjve xbyjdybre dthibnm cdjb xfcnyst ltkf åtp ghtcnegktybq. ytjåöjlbvjcnb gkfnbnm pf fhtyle gjvtotybq bkb rht- Dj vyjubö cnhfyfö dscjrjgjcnfdktyyst ghfdbntkm- lbnjhfv, bkb dsgjkyznm ljujdjhyst jåzpfntkmcndf cndtyyst xbyjdybrb pfobotys bvveybntnfvb d nfrjq kbxyjuj öfhfrnthf. cntgtyb, xnj ghtcnegybrb byjulf cnhtvzncz pfgjke- Crjhtt, bvveybntn jn celtåyjuj ghtcktljdfybz xbnm dsåjhyeñ ujcelfhcndtyyeñ ljkéyjcnm ghjcnj cnfdbn cdjtq wtkmñ: lkz njuj, xnjås bpåtéfnm ghtcktljdfybz. D nfrbö cke- xfzö ceotcndetn dtcmvf åjkmifz jgfcyjcnm djpybryj- • Jåtcgtxbnm, xnjås dsåjhyst ghtlcnfdbntkb dtybz gjhjxyjuj rheuf rjhhegwbb; gfhkfvtyn, d cbke yfhjlf vjukb dscrfpsdfnmcz d pfrjyjlfntkm- cdjtq ghbdbktubb pfobotyyjcnb ghbnzubdftn r ctåt yjq fccfvåktt, yt jgfcfzcm eujkjdysö bkb ytänbxtcrbö kbw, rjnjhst pfntv edtrjdtxbdfñn b ecb- uhfélfycrbö cfyrwbq b vyjétcndf éfkjå gj kbdfñn vfcinfås rjhhegwbjyyjuj gjdtltybz. Ytrjnj- gjdjle lbaafvfwbb. hst kñlb, yeélfñobtcz d ñhblbxtcrjq pfobnt, gentv • Pfobnbnm dsåjhysö ghtlcnfdbntktq jn ghj- dpznjr ljåsdfkb ctåt vtcnj d ghtldsåjhysö gfhnbq- bpdjkmyjuj pflthéfybz b gjgsnjr djcghtgzn- ysö cgbcrfö c ntv, xnjås pfgjkexbnm bvveybntn. cndjdfnm tve djqnb d pfrjyjlfntkmysq jhufy. 54 GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN
• Ltqcndjdfnm d rfxtcndt obnf ghjnbd pkjyfvt- ghtélt, xtv tuj/tt vfylfn gjkexbn gjlndth- htyysö b gjkbnbxtcrb vjnbdbhjdfyysö ghtckt- éltybt; bkb ljdfybq, rjnjhst jhufybpeñncz ghjnbd ybö. å) ltgenfnf pfcnfkb yf vtcnt ghtcnegktybz, n.t. rjulf jy cjdthifk ghtcnegktybt, yfrfpet- Cktljdfntkmyj, bvveybntn lkz gjkbnbrjd ytjåöjlb- vjt nñhtvysv pfrkñxtybtv chjrjv åjktt vj hfccvfnhbdfnm rfr cnfdzobq cdjtq wtkmñ pfobne gznb ktn; bkb ltvjrhfnbxtcrjuj ghjwtccf, f yt cjplfybt rkfccf d) ltgenfn yt pfzdbk j cdjtv ghfdt ccskfnmcz bylbdbleevjd, rjnjhst dsit pfrjyf b dyt ghtltkjd yf bvveybntn. tuj ljczuftvjcnb. Öjnz ghbywbg ytgjljnxtnyjcnb bkb cdjåjls ÈÈ. Dj dctö ghtlsleobö ckexfzö b d kñåsö lhe- ckjdf jåsxyj dspsdftn gjllthére b yt dspsdftn ubö, ytjåöjlbvj ltqcndjdfnm gj cktleñobv cgjhs, nfr yfpsdftvsq ≤ghbywbg ytghbrjcyjdty- ghjwtlehfv: yjcnb≥ (bkb cdjåjls jn fhtcnf) dct åjkmit b åjkmit f) rféljt bp eujkjdysö ghtcnegktybq, yf rjnj- dspsdftn cgjhs. D Lhtdytv Hbvt gjvtifnm nhbåeyfv hst ltkftncz ccskrf, hfccvfnhbdftncz dsgjkyznm bö aeyrwbb jpyfxfkj ytvtlktyyeñ rfpym, jnltkmyj yf jcyjdt edtljvktybz bkb ghjcmås njulf rfr d ysytiybt dhtvtyf gfhkfvtyncrbq bvve- cj cnjhjys rjvgtntynyjuj jhufyf; ybntn zdkztncz fyföhjybpvjv djghtrb aeylfvtynfkm- å) ytjåöjlbvj jghtltkbnm aeyrwbb rjyrhtnyjuj ysv ghbywbgfv cjdhtvtyyjuj rjycnbnewbjyyjuj ghf- ltgenfnf; df. Nfrfz rhbnbrf dcnhtxfkf djphfétybz cj cnjhjys d) ytjåöjlbvj jwtybnm, zdkztncz kb ghtljcnfd- ntö, rnj endthélftn, xnj ytcvjnhz yf ceotcndeñobt ktybt bvveybntnf dféysv lkz njuj, xnjås fyjvfkbb, ghbxbys, gthdjyfxfkmyj jghfdlsdfdibt ltgenfn dsgjkyzk cdjb aeyrwbb; b ghbcencndbt gfhkfvtyncrjuj bvveybntnf d cjdht- u) rfr ghfdbkj, bvveybntn yt ghtljcnfdkztncz vtyysö rjycnbnewbzö, gj-ghtéytve cjöhfyzñn cbke. b gjänjve rféljt htitybt j ghtljcnfdktybb Lbcreccbz ghbdtkf r njve, xnj ytrjnjhst cnhfys bvveybntnf ljkéyj åsnm öjhjij jåjcyj- htajhvbhjdfkb cdjb ñhblbxtcrbt ghjwtlehs b bpvt- dfyj. 5 ybkb ghfrnbre cdjbö pfrjyjlfntkmysö jhufyjd nfrbv jåhfpjv, xnj juhfybxtybz yfkfufñncz yf jödfn gjyz- D cdjtv jåpjht gj Hevsybb rjvfylf ärcgthnjd nbz ytghbrjcyjdtyyjcnb. UHTRJ jnvtnbkf, xnj hevsycrfz Rjycnbnewbz yfltkz- tn ltgenfnjd b ctyfnjhjd bvveybntnjv jn ghtcktljdf- ybz yt njkmrj d cdzpb c vytybzvb, dscrfpfyysvb dj JÅPJHS ≤UHTRJ≥ dhtvz jceotcndktybz bvb cdjtuj vfylfnf, yj nfrét jn fhtcnf, pflthéfybz, jåscrf b celtåyjuj ghtckt- Bvveybntn jn fhtcnf åsk ghbxbyjq jpfåjxtyyjcnb, ljdfybz pf kñåjt eujkjdyjt ghtcnegktybt bkb ghf- rjnjheñ Uheggf ujcelfhcnd ghjnbd rjhhegwbb (UHT- djyfheitybt. Nfrjq bvveybntn cjöhfyztn cbke, tckb RJ), cjcnjzofz bp ujcelfhcnd-xktyjd Cjdtnf Tdhjgs njkmrj vbybcnh ñcnbwbb yt ghtlcnfdbn pfzdktybt jå dshféfkf d bö jåpjhfö fynbrjhhegwbjyyjuj pfrjyjlf- jnpsdt bvveybntnf b gfhkfvtyn yt cfyrwbjybhetn ntkmcndf cnhfy yf änfgt gthtöjlf3. celtåyjt ghtcktljdfybt åjkmibycndjv d ldt nhtnb Chtlb cnhfy, d rjnjhsö djghjc jå bvveybntnt ujkjcjd d Gfkfnt ltgenfnjd b ghjcnsv åjkmibycn- jåceélftncz jnrhsnj, yföjlbncz Ckjdtybz. D cdjtv djv ujkjcjd d Ctyfnt. Ltkj pfntv pfckeibdftncz d jåpjht UHTRJ htrjvtyljdfkf hfphfåjnfnm herjdjlz- Dthöjdyjv celt. Bvveybntn djccnfyfdkbdftncz fdnj- obt ghbywbgs, rjnjhst åelen bcgjkmpjdfnmcz d rfxtcn- vfnbxtcrb, tckb xkty gfkfns gthtbpåbhftncz. Rfr dt rhbnthbtd lkz ghbyznbz htitybq j kbitybb gfhkf- jnvtxfkf UHTRJ: ≤Änf cbnefwbz bvttn ytcjvytyysq vtyncrjuj bvveybntnf. Wtkm herjdjlzobö ghbywbgjd gjntywbfk d cvsckt gthvfytynyjq jåcnherwbb celtå- cjcnjbn d njv, xnj d jnyjitybb celtq htitybz gj yjq cbcntvs≥. bvveybntne cdjåjlys jn gjkbnbxtcrbö cjjåhfétybq b Åelexb gjqvfyysv in flagrante delicto (cjdthifz ghbybvfñncz, bcöjlz bp ceotcndf ghjcmås, ghtlcnfd- frn ghjnbdjghfdyjuj ltzybz), ltgenfn bkb ctyfnjh ktyyjq ghjrehjhjv4. vjétn åsnm pflthéfy b gjldthuyen jåscre, yj ce- Herjdjlzobt ghbywbgs, rjnjhst hfccvfnhbdfñn- ltåyjt ghtcktljdfybt ghjnbd ytuj yt djpåeélftncz. cz d Ckjdtybb, ukfczn cktleñott: Cjjndtncndeñofz gfkfnf ljkéyf åsnm jgthfnbdyj by- ajhvbhjdfyf b vjétn hfcgjhzlbnmcz jnvtybnm pflth- È. Rfr ghfdbkj, bvveybntn yt ghtljcnfdkztncz, éfybt.6 Gj vytybñ jlyjuj ghjrehjhf bp hevsycrjuj tckb: jnltkf gj åjhmåt c rjhhegwbtq: ≤E yfc tcnm ghjåktvs f) ltgenfn gjvtoftncz gjl cnhfée bkb yfxbyf- c gfhkfvtyncrbv bvveybntnjv. Gj vjtve vytybñ, yt tncz eujkjdyjt hfccktljdfybt ghjnbd ytuj/ytt yjhvfkmyj, rjulf xkty gfhkfvtynf, juhfåbdibq åfyr GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN 55
bkb pfybvfñobqcz rjynhfåfyljq, gjkmpetncz bvve- D cjjndtncndbb c äcnjycrjq Rjycnbnewbtq, ghjwt- ybntnjv. Tcnm bpdtcnyst ghbxbys njuj, xnj celtåyfz lehf jnvtys bvveybntnf celtq, drkñxftn ghtpbltynf dkfcnm xfcnj åtccbkmyf≥. Yfwbjyfkmysq gkfy åjhmås htcgeåkbrb bkb ét Hbbubrjue (pfrjyjlfntkmyjt cj- c rjhhegwbtq, dsldbyensq hevsycrbv ghfdbntkmcndjv, åhfybt). Pfrjy ≤J celfö 2002 ujlf≥ bpkjébk ghfdbkf drkñxftn d ctåz jåzpfntkmcndf d wtkjv juhfybxbnm bc- lkz eujkjdyjuj ghtcktljdfybz celtq d jåjbö ckexfzö. gjkmpjdfybt bvveybntnf. Jyb cnfdzn cdjtq wtkmñ ufhfynbhjdfnm jncencndbt rfrjuj-kbåj gjkbnbxtcrjuj dkbzybz yf kñåjt htit- ybt jå jnvtyt bvveybntnf b xnjås änj åfpbhjdfkjcm UKFDF UJCELFHCNDF B GHFDBNTKMCNDJ yf ghjcmåt cj cnjhjys ghjrehjhf, gjllthéfyyjuj Dthöjdysv celjv. Jlyfrj gj-ghtéytve ceotcndetn D ljgjkytybt r pfrjyjlfntkzv, ukfdf ujcelfhcndf, ytjåöjlbvjcnm gjkextybz cjukfcbz gfhkfvtynf c rfr ghfdbkj, d wtkjv yfltkty bvveybntnjv yf gthbjl ntv, xnjås dsldbyenm jådbytybz ghjnbd ghtlctlfntkz cdjtuj ghtåsdfybz d ljkéyjcnb (rfr gjlndthéltyj Dthöjdyjuj celf bkb xktyjd celf bkb ét cjukfcbt ytlfdybv htitybtv dj Ahfywbb). Rjycnbnewbb jåsxyj ghtpbltynf yf nj, xnjås dsldbyenm jådbytybz ghjnbd ghtlecvfnhbdfñn bvgbxvtyn d jnyjitybb ghtpbltynf, celmb åjktt dscjrjq bycnfywbb. b cthmtpyst ghtcnegyst frns cjplfñn nfrbt ghbxbys. Gjkjétybt celtq, bö ytpfdbcbvjcnm b jnxtnyjcnm Cktljdfntkmyj, tcnm chtlcndj, yj jyj åjkmit jnyjcbn- hfccvfnhbdfñncz d Ukfdt 16. cz r pfrjyjlfntkmyjq, ytétkb r celtåyjq dkfcnb.7
GHJREHJHS LHEUBT XBYJDYBRB DSCJRJUJ HFYUF Cktletn nfrét jåhfofnm dybvfybt yf hbcrb bvve- Tcnm nfrét rfntujhbb ljkéyjcnysö kbw, rjnjhst ybntnf ghjrehjhjd. D hzlt cnhfy ghjrehjhcrbq bvve- gjkmpeñncz kbxysv bvveybntnjv d jnyjitybb bö jab- ybntn jghtltkztncz ckbirjv ibhjrj. Änj gjlhsdftn wbfkmysö frwbq. Änj ghjcnj jpyfxftn, xnj bö ytkmpz cgjcjåyjcnm ghjrehjhjd aeyrwbjybhjdfnm d rfxtcndt gjldthufnm celtåyjve ghtcktljdfybñ kbxyj pf nt pfobnybrjd bynthtcjd ujcelfhcndf b d ytrjnjhsö cke- jibårb, rjnjhst jyb vjukb cjdthibnm dj dhtvz bö xfzö ghbdjlbkj r rjhhevgbhjdfyyjve gfhnythcnde jabwbfkmyjq hfåjns. Chtlcndjv bcghfdktybz ytcghf- vtéle ghjrehjhfvb b dtleobvb ltzntkzvb ghtcneg- dtlkbdjcnb lkz uhfélfybyf, gjcnhflfdituj jn nfrjuj yjuj vbhf. ltqcndbz, zdkztncz celtåyjt ghtcktljdfybt bö hfåj- D ytrjnjhsö cnhfyfö, nfrbö rfr Åjkufhbz, lj yt- njlfntkz, ujcelfhcndf. Jlyfrj ytn jåjcyjdfyysö ghb- lfdytuj dhtvtyb ghjrehjhs åskb afrnbxtcrb ytghb- xby, gj rjnjhsv kñåjq nfrjq bvveybntn ljkéty njkrj- rfcftvsvb, xnj gjhjélfkj ibhjrj hfcghjcnhfyty- dfnmcz hfcibhbntkmyj b jödfnsdfnm kbxyeñ ébpym b yeñ rhbnbre cj cnjhjys jåotcndf b vtéleyfhjlyjt xfcnysq åbpytc nfrbö kbw. lfdktybt c wtkmñ gjåelbnm jåotcndj r htajhvfv. Dt- leobt YGJ d änjq cnhfyt htrjvtyljdfkb juhfybxbnm nfrjq bvveybntn gjchtlcndjv cnhernehyjq htajhvs, CELMB f nfrét gentv ecbktybz dyenhtyybö hsxfujd rjynhjkz b hfcibhtybz ghjphfxyjcnb dyenhb celtåyjq dkfcnb d Ghbvtytybt bvveybntnf d jnyjitybb kbw celtq- wtkjv (See Corruption Assessment Report 2003, Sofia, crbö ghjatccbq, rfr ghfdbkj, öfhfrnthbpetncz yf- 2004, p. 32-33). båjkmitq ckjéyjcnmñ. Celmb yfltktys bvveybntnjv b yt vjuen gjldthufnmcz celtåyjve ghtcktljdfybñ kbx- yj pf jibårb, rjnjhst jyb vjukb cjdthibnm d cdjbö PFRJYJLFNTKMCNDJ B GHFRNBRF ceéltybzö (yfghbvth, pf ghtdsitybt bö ñhbclbrwbb) D JNYJITYBB BVVEYBNTNF b d wtkzö bö pfobns jn gjkbnbxtcrjuj lfdktybz jyb, rfr ghfdbkj, bvtñn bvveybntn c njxrb phtybz eujkjd- Rfr vs b dbltkb, vjéyj yfåkñlfnm ytrjnjhst yjuj ghtcktljdfybz, tckb bvveybntn yt jnjpdfy. ghbywbgs ghbvtybvst rj dctv cnhfyfv gj djghjce D jnyjitybb Äcnjybb d jåpjht UHTRJ cjlthéf- j gjkbnbxtcrjv bvveybntnt. Ujdjhz d jåotv gkfyt, kbcm htrjvtylfwbb j njv, xnj kñåjt htitybt jnvt- cktletn crfpfnm, xnj tcnm ldt jnltkmyst rfntujhbb ybnm ytghbrfcftvjcnm celtq, ljkéyj åsnm cdjåjlyj bvveybntnf: jn gjkbnbxtcrjuj dkbzybz. Änj ljkéyj åsnm htitybt, jcyjdfyyjt yf ghjcmåt cj cnjhjys ghjrehjhf b gjl- • Ghbywbg ytjnxtnyjcnb bkb ytjndtncndty- lthéfyyjt Dthöjdysv celjv.8 yjcnb. Änj jpyfxftn gthdjyfxfkmyeñ, åfpj- deñ pfobne, jåtcgtxbdftveñ gjkbnbrfv, b d 56 GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN
jcyjdyjv rfcftncz cdjåjls ckjdf b cdjåjls ysvb bkb ytghbujlysvb lkz dsgjkytybz änbö aeyrwbq. dscrfpsdfybq. Ljkéys ceotcndjdfnm cgtwbfkmyst ghjwtlehs, rjnj- • Ghbywbg ytghbrjcyjdtyyjcnb. Jy rfcftncz hst pfobofñn celtq jn nhtåjdfybq eöjlf d jncnfdre, åjktt ibhjrjq, åjktt ubårjq pfobns, rjnjhfz ghjlbrnjdfyysö gjkbnbxtcrbvb cjjåhfétybzvb. jåtcgtxbdftn gjkbnbre cdjåjle jn fhtcnf. D jnkbxbt jn änjq cbnefwbb ghbywbg ytghbrjc- yjdtyyjcnb zdkztncz ujhfplj åjktt cgjhysv b d Ghbywbg ytjndtncndtyyjcnb ghbpyftncz dj pyfxbntkmyjq vtht pfdbczobv jn jghtltktybz b gj- dctv vbht, b gthdjyfxfkmyj jy jgbhfkcz yf gjyznbt kbnbxtcrjq chtls. D Yblthkfylfö gjkbnbrb yt bvtñn j njv, xnj gjkbnbrjd ytjåöjlbvj pfobofnm jn ytcghf- ybrfrjq gfhkfvtyncrjq ytghbrjcyjdtyyjcnb djjåot. dtlkbdsö jådbytybq, bcgjkmpetvsö d bö flhtc kñlmvb D Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt xktys gfhkfvtynf bvt- åjktt dscjrjuj hfyuf. Nfrbv jåhfpjv, xktys gfhkf- ñn dtcmvf ytåjkmieñ pfobne d änjv jnyjitybb. Jyb vtynf yt cxbnfñncz jndtncndtyysvb pf jådbytybz bkb yfltktys bvveybntnjv jn fhtcnf gj uhfélfycrbv rjvvtynfhbb, rjnjhst jyb dscrfpsdfñn d yfghzéty- ltkfv, jlyfrj, exbnsdfz, xnj d yfcnjzott dhtvz ceot- yjq b gjkbnbpbhjdfyyjq chtlt. Jncencndbt jndtncn- cndetn jxtym vfkj uhfélfycrbö ltk, gj rjnjhsv kbwj dtyyjcnb nfrét jnyjcbncz r gjlfxt ujkjcjd b lheubö vjétn åsnm pflthéfyj, änf ghbdbktubz jåtcgtxbdftn cöjébö jabwbfkmysö ltrkfhfwbq, d rjnjhsö bynthtcs ytåjkmieñ cntgtym htfkmyjq pfobns. Xfcnj, tckb nht- kñltq, ghtlcnfdkztvsö gfhkfvtynfhbtv, ljkéys åetncz gfhkfvtyncrjt exfcnbt, htxm bltn kbim j njv, åsnm pfobotys. xnjås cfyrwbjybhjdfnm hfccktljdfybt. Ghbywbg jncencndbz jndtncndtyyjcnb, rjnjhsq, rfr D Åtkmubb gjkbwbz vjétn hfccktljdfnm ltkf xkt- ghfdbkj, bvttn eprjt jghtltktybt, jåsxyj zdkztncz yjd gfhkfvtynf åtp gjkbnbxtcrjuj dvtifntkmcndf fåcjkñnysv; dj vyjubö ckexfzö yt ceotcndeñn rfrbt- – drkñxfz jåscrb, yfkjétybt fhtcnf b ljghjcs – jl- kbåj dhtvtyyst ghtltks b ytn djpvjéyjcnb jnjpdfnm yfrj nhtåetncz hfphtitybt lkz njuj, xnjås xkty gfh- bvveybntn. Åelexb ntcyj cjjnytctyysv c ghbywbgjv kfvtynf ghtlcnfk gthtl celjv. Yf njv änfgt nfrfz åtpeckjdyjq cdjåjls ckjdf, jy, rfr ghfdbkj, jgbhf- cfyrwbz dcnhtxftn vfkj cjghjnbdktybz. Jådbyztvsq tncz yf vjkxfkbdjt gjybvfybt j njv, xnj jådbytybz b gj-ghtéytve bvttn rfrbt-nj ghfdf, rfr, yfghbvth, uf- lbaafvfwbb åelen cdtltys lj fåcjkñnyjuj vbybvevf. hfynbñ njuj, xnj ghtlcnfdbntkm fccfvåktb åeltn ghb- Cxbnftncz, xnj tckb pfobnf yt ufhfynbhetncz ghbdbkt- cencndjdfnm dj dhtvz kñåjuj gjntywbfkmyjuj jåscrf. ubzvb ≤ytjndtncndtyyjcnb≥, njulf xktys gfhkfvtynf Änj jnkbxftncz jn gjkjétybz ltk d Ybrfhfuef, ult åelen xedcndjdfnm ctåz crjdfyysvb, yföjlzobvbcz gjl d 2002 ujle gjnhtåjdfkjcm jåotcndtyyfz gtnbwbz euhjpjq b ytcgjcjåysvb ujdjhbnm b cdjåjlyj ujkjcj- c gjlgbczvb åjktt gjkevbkkbjyf xtkjdtr lkz njuj, dfnm jn bvtyb kñltq, rjnjhsö jyb ghtlcnfdkzñn. xnjås yt hfcgjkjétyyjt r änjve pfrjyjlfntkmyjt Åtp änjuj bvveybntnf cfvf ytpfdbcbvjcnm gfhkf- cjåhfybt dct-nfrb hfcxbcnbkj genm lkz celtåyjuj vtyncrjuj bycnbnenf åeltn gjcnfdktyf gjl cjvytybt, ghtcktljdfybz (b jceéltybz) åsdituj ghtpbltynf pf f nfrét b tuj cgjcjåyjcnm aeyrwbjybhjdfnm d cdtnt gjöbotybt cdsit 100 vky ljkkfhjd ujcelfhcndtyysö gjntywbfkmysö, gjkbnbxtcrb vjnbdbhjdfyysö hfcckt- chtlcnd.9 ljdfybq b endthéltybq j lbaafvfwbb. Nfv, ult xfcnj Gj djghjce jå jncencndbb jndtncndtyyjcnb jödfn pkjegjnhtåkzñn ghfdjv dscrfpsdfnmcz, cfv bycnbnen, bvveybntnf jåsxyj ghtlgjkfuftn frns, cjdthityyst rfr ghfdbkj, bvttn ghfdbkf jnxtnyjcnb b d cjcnjzybb ghb bcgjkytybb jåzpfyyjcntq gjkbnbrf kbåj d gfhkf- kbibnm xktycndf d pfrjyjlfntkmyjv cjåhfybb rfrj- vtynt, kbåj gj jabwbfkmysv ckexfzv. Nfrbv jåhfpjv, uj-kbåj bp gfhkfvtynfhbtd yf rjyrhtnysq gthbjl jy, rfr ghfdbkj, yt hfcghjcnhfyztncz yf pfzdktybz, dhtvtyb. cltkfyyst dj dhtvz ytjabwbfkmysö dscnegktybq Njn ét cfvsq ghbywbg ghbvtybv b d jnyjitybb bkb ét d ufptnysö cnfnmzö. Plfybt gfhkfvtynf kbim celtåyjq dkfcnb, rjnjhfz nfrét yfltkztncz cöjébv cdjbvb cntyfvb cbvdjkbpbhetn uhfybws änjq ajhvs ehjdytv bvveybntnf. Äaatrnbdyjcnm celtåyjq dkfc- bvveybntnf, pf ghtltkfvb rjnjhjq gjkbnbr dyjdm ght- nb, rfr bycnbnenf, åeltn gjcnfdktyf gjl euhjpe, tckb dhfoftncz d jåsxyjuj uhfélfybyf. celmñ vjéyj cxbnfnm kbxyj jndtncndtyysv pf ljåhj- Ytrjnjhst cnhfys bvtñn rjyrhtnyst gjkjétybz, cjdtcnyst jibårb d jåkfcnb ghfdf, cjdthityyst bv rjnjhst gjpdjkzñn kbwfv, yt zdkzñobvcz gfhkfvty- dj dhtvz celtåyjuj hfpåbhfntkmcndf. Änjn ghbywbg nfhbzvb, gjkmpjdfnmcz ghbdbktubtq bvveybntnf fåcj- yt ghbvtybv d jnyjitybb celtq, rjnjhst ghb dsytct- kñnyj cdjåjlyjuj ckjdf. D Cjtlbytyyjv Rjhjktdcn- ybb cdjbö gjcnfyjdktybq herjdjlcndjdfkbcm rjhheg- dt, yfghbvth, dct nt, rnj exfcndeñn d gfhkfvtyncrbö wbjyysvb cjjåhfétybzvb. Ghtlcnfdkztncz ujhfplj ghtybzö b ghjwtlehfö – drkñxfz ujcelfhcndtyysö cke- åjktt äaatrnbdysv ujdjhbnm jå jndtncndtyyjcnb éfobö b ärcgthnjd-cdbltntktq – jödfxtys ghbywbgjv ujcelfhcndf d nfrbö ckexfzö, xnjås celtq cvtofkb c jncencndbz jndtncndtyyjcnb. ljkéyjcnb njkmrj tckb jyb jrfpsdfkbcm ytrjvgtntyn- GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN 57
Jlyfrj cxbnftncz jåotghbtvktvsv, xnj rjulf cvsckt ghbdktxtybz ghtcnegybrjd, étkfñobö bpåt- xkty gfhkfvtynf gjgflftncz in flagrante delicto – bysvb éfnm celtåyjuj ghtcktljdfybz. Nfrjq nbg gjkjétybz ckjdfvb, tckb jy bkb jyf gjgflfñncz dj dhtvz cjdth- vjétn rjhhevgbhjdfnm dctö gjkbnbrjd b tuj cktletn itybz bkb ét dcrjht gjckt cjdthitybz yfrfpetvjuj bpåtufnm d kñåjv pfrjyjlfntkmcndt j gjkbnbxtcrjv ghtcnegktybz – nj ytghbrjcyjdtyyjcnm, dnjhfz rf- bvveybntnt. ntujhbz bvveybntnf, yt jåtcgtxbdftn ybrfrjq pfobns. Rjytxyj ét, bvveybntns ytghbrjcyjdtyyjcnb, lkz- Ceotcndeñn, jlyfrj, hfpkbxyst njkrjdfybz gjyznbz in obtcz dcñ ébpym, yt dslthébdfñn ybrfrjq rhbnbrb. flagrante delicto b ytrjnjhst cnhfys hfcghjcnhfyzñn Jn änjq ghbdbktubb ytjåöjlbvj jnrfpfnmcz d kñåjv änj gjyznbt yf dct 24 xfcf, cktleñobt pf cjdthityb- ckexft ghb eöjlt c ljkéyjcnb. Cktletn ecnfyjdbnm tv ghtcnegktybz. ghtltkmysq chjr, d ntxtybt rjnjhjuj ghtpbltyn b/bkb C njxrb phtybz frnjd, jödfxtyysö gjyznbtv ytghb- ghtvmth-vbybcnh vjétn pfybvfnm cdjñ ljkéyjcnm. rjcyjdtyyjcnb, dhzl kb ceotcndetn åjkmifz ufhvjybz Ljkéyf ceotcndjdfnm ytrfz ajhvf htuekbhjdfybz, vytybq d vtéleyfhjlyjv gkfyt. Ytrjnjhst cnhfys gjchtlcndjv rjnjhjq jabwbfkmyst kbwf b gjkbnbrb jghtltkzñn ghtcnegktybz, rjnjhst yt jödfxtys bv- zdkzñncz jndtncndtyysvb pf cdjb ltkf, lfét tckb veybntnjv; lheubt ecnfyfdkbdfñn ghjljkébntkmyjcnm e ybö tcnm bvveybntn jn celtåyjuj ghtcktljdfybz gjntywbfkmyjuj nñhtvyjuj pfrkñxtybz pf erfpfyyst dj dhtvz bkb yf gthbjl ghtåsdfybz d jabwbfkmyjq ghtcnegktybz. Nfr idtlcrfz Rjycnbnewbz ujdjhbn, ljkéyjcnb. Tcntcndtyyj, änj gj-ghtéytve pfnhelyz- xnj ghbywbg ytghbrjcyjdtyyjcnb yt jödfnsdftn euj- tn kñåjt hfccktljdfybt, n.r. hfccktljdfntkb vjuen kjdyst ltzybz, yfrfpetvst ldevz bkb åjktt ujlfvb pflfdfnm djghjcs j cjåsnbzö, ghjbcitlibö ytcrjkm- kbitybz cdjåjls. D Abykzylbb gjljåyst gjkjétybz rbvb ujlfvb hfytt. Bvveybntn gthtlftncz yt rfr zdkzñncz åjktt étcnrbvb: gfhkfvtynfhbb gjkexfñn xtcnm bkb ghbdbktubz, f crjhtt rfr cdzotyysq frn pfobne njkmrj d njv ckexft, tckb gjntywbfkmyjt hfc- ljdthbz, rjnjhsq gjpdjkztn tve bkb tq äaatrnbdyj cktljdfybt jnyjcbncz r ghtcnegktybñ, d jnyjitybb dsgjkyznm cdjb jåotcndtyyst jåzpfyyjcnb. Gj eöjlt rjnjhjuj vfrcbvfkmyjt yfrfpfybt vtytt itcnb vt- c ljkéyjcnb, ljkéyjcnyjt kbwj ljkéyj jndtxfnm pf czwtd kbitybz cdjåjls. Rfr ghfdbkj, änj cxbnftncz kñåjt ghjzdktybt ghtcnegyjuj gjdtltybz, rjnjhjt, yfbkexibv ghfrnbxtcrbv ghbvthjv. djpvjéyj, öfhfrnthbpjdfkj tuj bkb tt dj dhtvz tuj Rjytxyj, cj cnjhjys gjkbwtqcrbö cxbnftncz yt- bkb tt ghtåsdfybz d ljkéyjcnb.10 pfrjyysv gjlregfnm rjuj-kbåj bkb ghbybvfnm dpznrb, öjnz djpvjéyjcnm jhufybpfwbb celtåysö ghtcktljdf- ybq gj nfrbv ltzybzv d pyfxbntkmyjq vtht pfdbcbn jn GHJWTLEHS KBITYBZ gjkbnbxtcrjq chtls b jn njuj, crjkm cnhjuj cktleñn GFHKFVTYNCRJUJ BVVEYBNTNF ghbywbge ytghbrjcyjdtyyjcnb. D nj dhtvz, rfr yjvb- yfkmyj cnhfyf vjétn pfghtofnm lfxe dpznjr rfr cht- Ceotcndetn ibhjrbq lbfgfpjy dfhbfynjd kbit- lb gjkbnbrjd, nfr b uhfélfy, gjkbnbrb xfcnj yföjlzn- ybz gfhkfvtyncrjuj bvveybntnf. Ltqcndbntkmyj, dj cz gjl pfobnjq yt njkmrj nevfyyj cajhvekbhjdfyysö vyjubö cnhfyfö yt ghtlecvjnhtyf djjåot ybrfrfz gjkjétybq jå bvveybntnt, yj nfrét b ujcelfhcndty- ghjwtlehf bkb gjnjve, xnj yt åskj ltk, gjpdjkzñobö ysö ckeéfobö, rjnjhst ljkéys jåtcgtxbdfnm celtå- dshfåjnfnm cnfylfhnyeñ ghjwtlehe bkb ét gjnjve, yjt ghtcktljdfybt cthmtpysö ghfdjyfheitybq, yj xnj zdyj jncencndetn gjkbnbxtcrfz djkz lkz njuj, xnj- ghtlgjxbnfñn pfobofnm cdjbö rjkktu. ås ehtuekbhjdfnm cnjkm njyrbt djghjcs. D ytrjnjhsö Hfpyst cnhfys bvtñn hfpkbxyjt pfrjyjlfntkm- ckexfzö ghjwtlehs jnrfpf jn bvveybntnf ghtlyfvt- cndj gj djghjce j njv, crjkm ljkuj ghbywbg ytghb- htyyj eckjéytys lkz njuj, xnjås yt gjjohznm nfrjuj rjcyjdtyyjcnb vjétn ghbvtyznmcz d jnyjitybb gfh- hjlf ghjcmås. kfvtynfhbtd b jabwbfkmysö kbw. Dhtvtyyjq ghtltk Ntv yt vtytt, jcjåtyyj dféyj ecnfyjdbnm ndthlsq lkz ytghbrjcyjdtyyjcnb – änj jcjåj dféysq djghjc, yfåjh ghbywbgjd lkz njuj, xnjås hfccvfnhbdfnm ghj- rjnjhsq yflktébn ghjlevfnm ghb hfphfåjnrt kñåjuj cmås j kbitybb bvveybntnf. D rfxtcndt jåotuj ghfdb- pfrjyjlfntkmcndf gj djghjce jå bvveybntnt. D ytrj- kf d nfrbö ghbywbgfö cktletn exbnsdfnm, xnj: njhsö cnhfyfö ghbywbg ghbvtybv njkmrj yf dhtvz ctc- cbb gfhkfvtynf. D lheubö cnhfyfö, jlyfrj, ghfrnbrf • Ghjcmåf rfcftncz cthmtpyjuj ghtcnegktybz, bvveybntnf hfphtiftn, xnjås tuj bkb tt bvveybntn d rjnjhjv gjcnfdktyf yf rfhne cfvf htgenf- djccnfyfdkbdfkcz fdnjvfnbxtcrb, tckb jy bkb jyf wbz gfhkfvtynf. jgznm bpåbhftncz d äne ljkéyjcnm. Gjkbnbrb d lheubö • Änf ghjcmåf yt ghtlcnfdkztn cjåjq ytcghf- cnhfyfö gjkexfñn bvveybntn, rjnjhsq ghtlitcndetn dtlkbdjt gjczufntkmcndj yf cdjåjle ckjdf chjre bö ljkéyjcnb, xnj ghtlcnfdkztn cjåjq gjkjét- gjkbnbrf b cdjåjle jceotcndkznm tuj bkb tt ybt, rjnjhjt cgjcjåyj bvtnm jgfcyst gjcktlcndbz d vfylfn ghtlcnfdkznm bynthtcs bpåbhfntktq. 58 GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN
• Wtkm ghjcmås yt d njv, xnjås ytjghfdlfyyj GHBVTH ÖJHJITQ GHFRNBRB dsltkbnm rfrjuj-kbåj gjkbnbrf lkz wtkb lbc- rhbvbyfwbb ghjnbd ytuj. D Yblthkfylfö ceotcndetn ytåjkmijq rheu djghj- • Afrns ltkf yt pfgenfys zdysvb gjkbnbxtc- cjd, jödfxtyysö gfhkfvtyncrbv bvveybntnjv. C 1884 rbvb vföbyfwbzvb. ujlf ujkkfylcrbt pfrjyjlfntkb åskb gjcnfdktys yf jlye ljcre c jåsxysvb uhfélfyfvb d jnyjitybb euj- Xfcnj ghb hfccvjnhtybb ghjcmås j kbitybb kjdysö b ñhblbxtcrbö hfpåbhfntkmcnd. Änf ghbdbkt- gfhkfvtyncrjuj bvveybntnf cjplftncz cgtwbfkmysq ubz hfcghjcnhfyztncz njkmrj yf ghbywbg jncencndbz gfhkfvtyncrbq rjvbntn lkz njuj, xnjås pfckeifnm jndtncndtyyjcnb, b jyf jödfnsdftn kbim frns, rjnjhst b jåcelbnm rjyrhtnyjt ltkj. D pfdbcbvjcnb jn dsdj- xtnrj edzpfys c gfhkfvtyncrbv vfylfnjv. Änj jpyf- ljd, r rjnjhsv ghbltn erfpfyysq rjvbntn, gfhkfvtyn xftn, xnj ujkkfylcrbt gfhkfvtynfhbb bvtñn pfobne ghjdtltn ujkjcjdfybt c wtkmñ jghtltkbnm ≤bvveyb- njkmrj d jnyjitybb dscrfpfyysö vytybq b ujkjcjd, ntnysq cnfnec≥ erfpfyyjuj xktyf gfhkfvtynf. Gthdj- gjlfyysö ghb bcgjkytybb bvb bö jabwbfkmysö jåzpfy- yfxfkmyfz ghjcmåf jnjpdfnm bvveybntn d jnyjitybb yjcntq. Änj ghfdj fåcjkñnyj b ytjuhfybxtyyj. rjyrhtnyjuj gfhkfvtynfhbz jåsxyj ghtlcnfdkztncz Gfhkfvtyn yt buhftn ybrfrjq hjkb d jcdjåjélt- ujcelfhcndtyysv ghjrehjhjv, cgtwbfkmysv jådb- ybb xktyjd gfhkfvtynf jn bvveybntnf. Dvtcnj änjuj ybntktv bkb ét vbybcnhjv ñcnbwbb. D åjkmibycndt d ntxtybt cdsit 150 ktn htitybz gj nfrbv djghjcfv ckexftd cjjndtncndeñobq rjvbntn, cgbrth gfhkfvty- ghbybvfk Dthöjdysq cel. Ctujlyz ytn ytjåöjlbvjcnb nf b jlby bkb ldf vbybcnhf edtljvkzñncz jå änjv d ghbåtufnm r ñhblbxtcrbv ghjwtlehfv, xnjås ghbvt- erfpfyyjq ghjcmåt. Rfr njkmrj cgtwbfkmysq rjvbntn ybnm ghfdj bcgjkmpjdfnm äne ghbdbktubñ.12 ghbyzk cdjt htitybt gj lfyyjve djghjce, gfhkfvtyn Ddtltybt xtnrjuj b dsgjkybvjuj cnfylfhnf gjkb- crkjyty cktljdfnm tuj htrjvtylfwbzv. Ehjdtym åjkm- nbxtcrjuj bvveybntnf zdkztncz dféysv rjvgjytynjv ibycndf, ytjåöjlbvsq lkz cfyrwbjybhjdfybz jnrfpf kñåjq yfwbjyfkmyjq fynbrjhhegwbjyyjq rfvgfybb, jn gjkbnbxtcrjuj bvveybntnf, xfcnj cjcnfdkztn ldt jcjåtyyj d cnhfyfö, ult dféyst hfccktljdfybz yt nhtnb ujkjcjd. Änj nhtåjdfybt, jlyfrj, jnkbxftncz d vjuen åsnm ghjdtltys dcktlcndbt ceotcndjdfybz ghb- pfdbcbvjcnb jn cnhfy. dbktubq b ghjntrwbq. Cjrhfotybt ärcwtccjd b pkjegj- Dj Ahfywbb, Åñhj Yfwbjyfkmyjuj cjåhfybz yf- nhtåktybq, cdzpfyysö c gjkbnbxtcrbv bvveybntnjv, ltktyj gjkyjvjxbzvb kbifnm xktyf gfhkfvtynf tuj ghtlcnfdkzñn cjåjq bybwbfnbde, rjnjhfz erhtgkztn bkb tt ghfd bvveybntnf. Gthdjyfxfkmyj Åñhj htif- ljdthbt r ltvjrhfnbxtcrjq cbcntvt. Jyj ltvjyc- tn, zdkztncz kb ghjcmåf juhfybxbnm cdjåjle ltgenfnf nhbhetn dthe d jåütrnbdysq gjntywbfk bycnbnenjd b yfcnjzotq, bcnbyyjq b cltkfyyjq d leöt ljåhjcjdtcn- ltvjycnhbheñn dscjreñ cntgtym gjkbnbxtcrjq djkb yjcnb. Cenm ltkf yt hfccvfnhbdftncz djjåot. Xnjås d gjkmpe jnxtnyjcnb. Rjytxyj, dféyj, xnjås bvveybnt- kbibnm bvveybntnf – jåsxyj gj ghjcmåt vbybcnhf ñc- ns b ghbdbktubb åskb jghtltktys d eprjv gkfyt b yt nbwbb – yfpyfxfñncz ljrkflxbr b rjvbntn ad hoc b bö jnrkjyzkbcm xhtpvthyj jn ghbywbgf hfdtycndf gthtl dsdjls jåceélfñncz Yfwbjyfkmysv cjåhfybtv bkb pfrjyjv. Dspsdftn nhtdjue nj jåcnjzntkmcndj, xnj Ctyfnjv yf jnrhsnjv pfctlfybb11. ntyltywbz, ceotcndeñofz dj vyjubö cnhfyfö, zdkztn- Djghjc j gjkbnbxtcrjv bvveybntnt dsöjlbn pf cz rfr hfp ghjnbdjgjkjéyjq; jyf pfrkñxftncz d njv, hfvrb yfwbjyfkmysö uhfybw. Vyjubt endthéltybz j xnjås gjåeélfnm pfrjyjlfntkmcndj r hfcibhtybñ rjhhegwbb jödfnsdfñn b vtéleyfhjlyeñ njhujdkñ jödfnf gjkbnbxtcrjuj bvveybntnf, xnjås bpåtufnm bkb jheébtv, kbxyjt åjufncndj d lheujq cnhfyt b ghjxbt erkjyznmcz jn hfccktljdfybq ytghbukzlysö cnjhjy gjljåyst dtob. Rhjvt njuj, ghbdbktubz gjkbnbxtcrj- ltzntkmyjcnb gjkbnbxtcrbö kblthjd. uj bvveybntnf jödfnsdftn åjkmijq lbgkjvfnbxtcrbq rjhgec d cnhfyt. Nfrbv jåhfpjv, ghtlcnfdkztncz jcj- D jnkbxbt jn änjuj, pfrkñxbntkmyfz ltrkf- åtyyj dféysv, xnjås yf bpåhfyysö ujcelfhcndtyysö hfwbz 11-q vtéleyfhjlyjq rjyathtywbb ghjnbd xbyjdybrjd nfrét hfcghjcnhfyzkjcm nhtåjdfybt är- rjhhegwbb d 2003 ujle ghjdjpukfcbkf, xnj ≤bvve- cnhflbwbb. Änj ghtlgjkfuftn ceotcndjdfybt nhtåjdf- ybntns ljcnfñncz ckbirjv vyjubv kñlzv b ybz j njv, xnjås vtéle cjjndtncndeñobvb cnhfyfvb d ytjghfdlfyyj ibhjrjv b jåotv gkfyt... Vs cxb- åskj pfrkñxtyj cjukfitybt, gj rjnjhjve ghbpyfñncz nftv, xnj ghfdbntkmcndf ljkéys gthtcvjnhtnm dpfbvyst jådbytybz eujkjdyjuj öfhfrnthf. jödfn ytrjnjhsö bvveybntnjd d chjxyjv gjhzlrt, f pfntv ghbyznm ytjåöjlbvst vths c ntv, xnjås cdtcnb bö lj pfrjyysö b jghfdlfyysö ghtltkjd≥. Kñåjq pfrjy j gjkbnbxtcrjv bvveybntnt ljkéty ghtlcnfdkznm cjåjq njyrjt hfdyjdtcbt vtéle pfobnjq ltzntkmyjcnb ltvjrhfnbxtcrb GJKBNBXTCRBQ B CELTÅYSQ BVVEYBNTN 59
bpåhfyysö jabwbfkmysö kbw jn gjkbnbxtcrb cbnefwbñ, d rjnjhjq nt, rnj ghbybvfñn pfrjys, vjnbdbhjdfyysö celtåysö ghjwtleh, c jlyjq zdkzñncz ntvb ét kñlmvb, rjnjhst jcdjåjé- cnjhjys. C lheujq cnjhjys, d kñåjv ltvjrhfnb- ltys jn ytjåöjlbvjcnb bv cktljdfnm. Ytkmpz xtcrjv jåotcndt, d rjnjhjv wtyzn ghbywbg hfdty- gjpdjkbnm, xnjås gjkbnbxtcrbq bvveybntn cndf gthtl pfrjyjv, åeltn fåcehlyj bvtnm rjulf-kbåj ghtdhfnbkcz d gjkyeñ åtpyfrfpfy- yjcnm.
CYJCRB
1 Resources: “Rules On Parliamentary Immunity In The ltgenfnjd jnrfpfkfcm jnvtybnm bvveybntn ltge- European Parliament And The Member States Of The nfnf Ufåhbtkz Åbdjkfhe d cdzpb c gjljphtybzvb d European Union,” European Centre For Parliamentary jnyjitybb ckexfz vjityybxtcndf yf cevve 2425 Research And Documentation (ECPRD): 2001. http:// vky. ljkkfhjd. Jnltk gj åjhmåt c rjhhegwbtq www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu. åtpecgtiyj gsnfkcz gjåelbnm vbybcnhf ñcnbwbb r pdf; GRECO reports series (see below) njve, xnjås njn jnvtybk bvveybntn lheujuj xktyf 2 Jrjkj 48 038 xtkjdtr åskb jghjitys d 47 cnhfyfö gfhkfvtynf d hfvrfö jghjcf gjl yfpdfybtv ≤Ukfc yfhjlf≥, ghj- 8 D jnyjitybb ljrevtynjd, rfcfñoböcz bvgbx- dtltyyjuj ≤Uäkkfg Bynthyäiyk≥ d bñkt 2002 ujlf. vtynf fvthbrfycrbö ghtpbltynjd Äylhñ Léjy- 3 GRECO: http://www.greco.coe.int/ cjyf, Hbxfhlf Ybrcjyf b Åbkkf Rkbynjyf cv.: http: //www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html 4 GRECO Evaluation Report on Slovenia, 28 March 2003 http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1 9 GRECO Evaluation Report on Estonia, 9 July 2003 http:// Reports.htm (scroll down) w w w. g r e c o . c o e . i n t / e v a l u a t i o n s / c y c l e1 / E v a l1 Reports.htm 5 GRECO, Compliance Report on Slovenia: http://www. greco.coe.int/evaluations/cycle1/GrecoRC-I(2003)1E- 10 Transnationale.org, “Nicaraguan ex-leader loses his Slovenia.pdf immunity,” (≤Åsdituj kblthf Ybrfhfuef kbifñn bvveybntnf≥) December 18, 2002: http://forums.tran 6 GRECO, Evaluation Report on Romania, 8 March 2002 snationale.org/viewtopic.php?t=765&view=previous http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1 Reports.htm (scroll down) 11 Jncencndbt jndtncndtyyjcnb pf jabwbfkmyst frns, rjytxyj ét, cjöhfyztncz b lfkmit. 7 Gj cenb ltkf, åskj jxtym vfkj ckexftd, rjulf xktys hevsycrjuj gfhkfvtynf kbifkbcm cdjtuj bvveyb- 12 Cnfnmz 26 ahfywepcrjq Rjycnbnewbb. ntnf, njulf rfr bvveybntn d ckexfzö rjhhegwbb yt 13 Cnfnmz 71 ahfywepcrjq Rjycnbnewbb. jnpsdfkcz djjåot. Yfghbvth, d 1997 ujle Gfkfnf UKFDF 6 .I CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ 61 UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB UJCELFHCNDTYYFZ CKEÉÅF änj åeltn cnjbnm vtcnyjq jåobyt åjkmieñ GJL LFDKTYBTV cevve ltytu, tckb änj cltkfnm nfrbv jåhf- pjv? Flvbybcnhfnbdyst nhflbwbb vjuen åsnm hfpkbxys- • Ljkéty kb z dsqnb bp gthtujdjhjd gj änjve vb d pfdbcbvjcnb jn rekmnehs cnhfys, jlyfrj tcnm rjynhfrne? Lfét tckb rjynhfrnjh zdkztncz ytrjnjhst jåobt, hfpltkztvst kñlmvb dpukzls yf dctuj kbim dtcmvf lfkmybv hjlcndtyybrjv? nj, rfr ujcelfhcndtyyst ckeéfobt ljkéys dsgjkyznm • Ljkéty kb z gjcnegbnm nfrbv jåhfpjv, rfr cdjb jåzpfyyjcnb – cghfdtlkbdj, xtcnyj b äaatrnbd- jå änjv ghjcbk vbybcnh? Öjnz yt cjdctv yj. Jlyfrj änb wtyyjcnb vjuen dcnegbnm d rjyakbrn c zcyj, xnj pfrjy gjpdjkztn vyt ltkfnm nj, xnj lheubvb jéblfybzvb. Yfghbvth, xktys ctvmb b lhe- vtyz ghjczn cltkfnm? ubt kñlb vjuen cxbnfnm, xnj bv cktletn yfqnb hfåjne, • Ljkéty kb z ghtlghbyznm xnj-kbåj d jnyj- rjynhfrns bkb ghjcnj hfåjne c ghfdbntkmcndtyyjq itybb ytrjuj ckexfz vtkrjq rjhhegwbb d vjtv cjåcndtyyjcnmñ. Juhjvyjt lfdktybt vjétn åsnm jrf- hfåjxtv gjlhfpltktybb? Lfét tckb z vjue pfyj yf xktyf ctvmb, hfåjnfñotuj yf ghfdbntkmcndj, ctåt ghtlcnfdbnm, xnj vtyz cjxnen ytkjzkm- jéblfybtv njuj, xnj jy cgjcjåty jåtcgtxbnm hfpkbx- ysv, tckb z xnj-kbåj cltkfñ? ysö xktyjd hfcibhtyyjq ctvmb – lfét rjulf ehjdtym • Ljkéty kb z eåtlbnmcz d njv, xnj rkbtyns jgkfns tldf kb ljcnfnjxty lkz njuj, xnjås eljdktndj- vjtq ghjuhfvvs gjkexfñn dcñ ytjåöjlbveñ hznm ytgjchtlcndtyyst kbxyst gjnhtåyjcnb ujcelfh- abyfycjdeñ gjvjom, yf rjnjheñ jyb bvtñn cndtyyjuj ckeéfotuj. ghfdj? D ljdthitybt r nfrjuj hjlf lfdktybñ djpybrfñn tot b cbnefwbb, rjulf yt nfr-nj kturj ghbyznm ghf- Lfét rjulf jndtns ghtlcnfdkzñncz zcysvb, dct dbkmyjt htitybt bkb rjulf nhelyj lfét jghtltkbnm, hfdyj vjétn bvtnm vtcnj äktvtyn kbxyjuj hbcrf, d xtv pfrkñxftncz änbxtcrfz lbktvvf. Änj gjlxth- tckb ltqcndjdfnm yf bö jcyjdt, b ytétkfybt nfr gj- rbdftn ytjåöjlbvjcnm njuj, xnjås ujcelfhcndtyyst cnegbnm. ckeéfobt cjåkñlfkb cnfylfhns, rjnjhst jyb pyfñn D yfcnjzott dhtvz rfr d hfpdbnsö cnhfyfö, nfr b d b gjybvfñn b yf jcyjdt rjnjhsö jyb vjuen ghbybvfnm cnhfyfö gthtöjlyjuj gthbjlf, yfghzétybt d ujcelfh- änbxtcrbt htitybz. Rjulf jyb xedcndeñn gjnhtåyjcnm cndtyyjq ckeéåt djpybrftn bp hfpkbxysö bcnjxybrjd. d rjyabltywbfkmyjv cjdtnt, nfrjq cjdtn ljkéty åsnm Chtlb ybö: hfcibhtybt ghbdfnbpfwbb b pfrkñxtybt bv lfy. ljujdjhjd pf hfvrfvb nhflbwbjyysö ghfdbntkmcndty- Åjkmibycndj kñltq ghtlgjxkb ås åsnm xtcnysvb b ysö aeyrwbq; ltktubhjdfybt jndtncndtyyjcnb, drkñ- edféftvsvb pf bö kbxyeñ xtcnyjcnm b xnjås kñlb bö xfz abyfycjdeñ jndtncndtyyjcnm dyenhb jhufybpfwbq nfrjdsvb b cxbnfkb. Änj endthéltybt dthyj b ghtl- ujcelfhcndtyyjq ckeéås; åjkmitt lfdktybt d gjkmpe cnfdkztn cjåjq ytreñ jnghfdyeñ njxre lkz cbcntvs jnrhsnjcnb b gjdsityysq bynthtc r ltzntkmyjcnb cke- eghfdktybz änbrjq, rjnjhfz jåkflftn gjntywbfkjv éfobö ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf cj cnjhjys chtlcnd jceotcndkznm cthmtpyst dnjhétybz d änbxtcrb leh- vfccjdjq byajhvfwbb; åjkmifz b hfcneofz byntycbd- yjt gjdtltybt. Ljcnfnjxyj xfcnj nfrjt ytghfdjvth- yjcnm kjååbhjdfybz ntvb, rnj cnhtvbncz pfgjkexbnm yjt gjdtltybt vjétn åsnm d nfrjq ét cntgtyb htpekm- ghfdbntkmcndtyysq åbpytc; b hfcneofz ujnjdyjcnm cj nfnjv ytljhfpevtybq b ytghfdbkmysö ghtlcnfdktybq, cnjhjys jåotcndtyyjcnb gjlfdfnm éfkjåe, rjulf rfxt- crjkm b htpekmnfnjv djgbñotuj åtppfrjybz. cndj ujcelfhcndtyyjq eckeub ghtlcnfdkztncz gkjöbv. D nfrjq chtlt jåsxyj jxtym kturj jghtltkbnm, xnj Dct dytckb cdjq drkfl d hfcneott jcjpyfybt ytjåöj- ghfdbkmyj, f xnj ytghfdbkmyj. Jndtn yf djghjc: ≤Ljk- lbvjcnb ghbyznbz ifujd gj erhtgktybñ änbxtcrjq jc- éty kb z rfr ujcelfhcndtyysq ckeéfobq jnlfnm dtob, yjds, yf rjnjhjq pbéltncz ujcelfhcndtyyfz ckeéåf. pfregktyyst lkz vjtuj jabcf, d rfxtcndt lfhf åkfujn- Gjvbvj dctuj änjuj vyjubt cnhfys yf änfgt gthtöjlf djhbntkmyjq jhufybpfwbb, rjnjheñ z cxbnfñ ljcnjq- dsyeéltys htifnm jcnhst ghjåktvs yfcktljdfybz lt- yjq vjtq kbxyjq gjllthérb?≥ ytnhelyj ghtleuflfnm. vjhfkbpjdfyysö b lbcaeyrwbjyfkmysö rflhjd ujce- Jlyfrj, rjulf htxm pföjlbn jå änbrt, htfkmyfz lfhcndtyyjuj ctrnjhf, rjnjhsv xfcnj gkfnzn vfkj b ghjåktvf pfrkñxftncz d njv, xnj djghjcs jåsxyj yt xfcnj yt gkfnzn djjåot, rjulf jyb dsyeéltys dséb- cnjkm ghjcns. Dvtcnj njuj, xnjås cltkfnm dsåjh vté- dfnm, jgbhfzcm njkmrj yf nj, xnj jyb vjuen bpdktxm bp le xthysv b åtksv, pltcm nhtåetncz jnkbxfnm ytrjnj- jåotcndf pf nt eckeub, rjnjhst jyb ghtljcnfdkzñn. hst cthst jnntyrb. Htajhvs jåotcndtyyjuj eghfdktybz, ghtlgjkf- Djpmvbnt, yfghbvth, nfrbt djghjcs: ufñobt åjkmieñ cntgtym ltktubhjdfybz jndtncndty- yjcnb b lbcrhtwbjyysö gjkyjvjxbq lkz ujcelfhcn- • Ljkéty kb z ljåbdfnmcz cjåkñltybz pfrjyf dtyysö ckeéfobö, åñlétnyst juhfybxtybz b yjdst d änjv ckexft? Lfét ytcvjnhz yf nj, xnj ajhvs gjcnfdrb ujcelfhcndtyysö eckeu cnfdbkb gjl 62 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
djghjc nhflbwbjyyst wtyyjcnb d ujcelfhcndtyyjq atrnbdysö hfvjr, rjnjhst gjlöjlzn r bö cjåcndtyysv ckeéåt. Änbxtcrbt djpphtybz, djpvjéyj, b yt bpvtyb- jåcnjzntkmcndfv. Rjytxyj, ghbywbgs cfvb gj ctåt kbcm, jlyfrj d eghfdktybb cjdhtvtyyjq uhfélfycrjq ytljcnfnjxys, jlyfrj ghtlcnfdkzñn cjåjq chtlcndf ckeéås caths ghbyznbz lbcrhtwbjyysö htitybq byntuhfwbb änbxtcrjuj eghfdktybz d åjktt ibhjrjq hfcibhbkbcm dj vyjubö jåkfcnzö1. Åjktt njuj, jåpj- chtlt ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz3. hs gj vyjubv cnhfyfv gjrfpfkb, xnj dhféltåyjcnm jåotcndtyyjcnb gj jnyjitybñ r ghfdbntkmcndtyysv 1. ÄNBXTCRBT CNFYLFHNS cnhernehfv vjétn ghjzdkznmcz dtcmvf jcnhj. Änb UJCELFHCNDTYYJQ CKEÉÅS ghjzdktybz jpfåjxtyyjcnb gjrfpfkb ctåz b yf vté- LJKÉYS ÅSNM ZCYSVB leyfhjlyjv ehjdyt. Ujcelfhcndf-xktys Jhufybpfwbb ärjyjvbxtcrjuj cjnhelybxtcndf b hfpdbnbz (JÄCH) Ujcelfhcndtyysv ckeéfobv ytjåöjlbvj pyfnm jc- ghbyzkb exfcnbt d ghjdtltybb chfdybntkmysö bcckt- yjdyst ghbywbgs b cnfylfhns, rjnjhst bv yflktébn ljdfybq, xnjås gjltkbnmcz cdjbv jgsnjv b ntv cfvsv ghbvtyznm d cdjtq hfåjnt, b ult ghjöjlzn uhfybws erhtgbnm bö cjåcndtyyst änbxtcrbt ghjuhfvvs. ghbtvktvjuj gjdtltybz. Ceotcndetn xtnrj jxthxtyyfz hjkm, rjnjheñ vjuen Änj vjétn åsnm ljcnbuyenj xtnrbv, ibhjrj hfphtr- buhfnm irjks ujcelfhcndtyyjq flvbybcnhfwbb d hfp- kfvbhjdfyysv pfzdktybtv, nfrbv rfr rjltrc gjdtlt- hfåjnrt cnfylfhnjd cdjtq cnhfys b d drkñxtybb änbö ybz c bpkjétybtv jcyjdysö änbxtcrbö cnfylfhnjd b cnfylfhnjd d änbxtcrbt hfvrb lkz ujcelfhcndtyysö ghbywbgjd, ktéfobö d jcyjdt ujcelfhcndtyyjq ckeé- ckeéfobö, gjlujnjdre rjnjhsö jyb jceotcndkzñn. ås, yfghbvth, d ajhvt rjltrcf gjdtltybz – gentv cjplfybz tlbyjuj gjybvfybz dj dctv ghfdbntkmcndt b dyenhb åjktt ibhjrjuj cjjåotcndf. VTÉLEYFHJLYST CNFYLFHNS [Ghbvtxfybt: Egjh pltcm ltkftncz yf ibhjrbt D 1996 ujle JJY ghbyzkf Vtéleyfhjlysq rjltrc pfzdktybz ghbywbgbfkmyjuj öfhfrnthf. Pfzdkt- gjdtltybz lkz ujcelfhcndtyysö ckeéfobö (Htpj- ybt yt ljkéyj åsnm ltnfkmysv bkb yfgjvbyfnm kñwbz 51/59: Ltqcndbz ghjnbd rjhhegwbb, ghbyznfz pfrjyjlfntkmcndj bkb ghjcnj åsnm gthtxytv Utythfkmyjq fccfvåkttq 12 ltrfåhz 1996 ujlf), pfghtnjd b juhfybxtybq. Egjh ljkéty åsnm clt- rjnjhfz åskf htrjvtyljdfyf ujcelfhcndfv-xktyfv kfy yf jcyjdyst wtyyjcnb. Änj åjktt dscjrbt wty- JJY d rfxtcndt herjdjlcndf d bö ecbkbzö gj åjhmåt yjcnb, xtv vbybvev, xtv vbybvfkmyst gjhjuj- c rjhhegwbtq2. dst ghtltks, ghtlgbcfyyst, yfghbvth, eujkjdysv Gjöjébv yf Rjltrc Jhufybpfwbb Jåütlbytyysö ghfdjv. Pltcm tcnm ghjcnjh lkz ljkujchjxysö Yfwbq zdkztncz Vjltkmysq rjltrc gjdtltybz Cjdt- wtktq.] nf Tdhjgs lkz ujcelfhcndtyysö ckeéfobö (2000). Rjltrc cjlthébn ytrjnjhst jåzpfntkmyst gjpbwbb, 2. ÄNBXTCRBT CNFYLFHNS LJKÉYS jlyfrj cfv ljrevtyn ghtlcnfdkztn cjåjq htrjvtylf- ÅSNM JNHFÉTYS D GHFDJDSÖ wbñ b tuj wtkm cjcnjbn d njv, xnjås cjplfnm ghtwtltyn HFVRFÖ lkz cnhfy, hfphfåfnsdfñobö cdjb cjåcndtyyst jåz- pfntkmyst rjltrcs gjdtltybz. Vyjubt bp ghbyznsö Ghfdjdst hfvrb ghtlcnfdkzñn cjåjq åfpe lkz cnfylfhnjd rfcfñncz ntvfnbrb, cöjétq c ntrcnjv gthtlfxb vbybvfkmysö jåzpfntkmysö cnfylfhnjd b JJY, jlyfrj ntrcn Cjdtnf Tdhjgs dsöjlbn pf hfvrb ghbywbgjd gjdtltybz lkz rféljuj ujcelfhcndtyyjuj kbim änbö fcgtrnjd gjdtltybz kbw yf ujcelfhcndtyyjq ckeéfotuj. Pfrjys b yjhvfnbds vjuen rjycnfnbhj- ckeéåt, rjnjhst cdzpfys c ghjnbdjrjhhegwbjyysvb dfnm jcyjdyst wtyyjcnb ujcelfhcndtyyjq ckeéås b vthfvb b gjkbnbrjq. Yfghbvth, Cnfnmz 6 gjcdzoty- ljkéys jåtcgtxbdfnm hfvrb lkz herjdjlcndf, hfc- yfz ghjbpdjkmysv ltqcndbzv, ljcnfnjxyj ibhjrf, cktljdfybz, lbcwbgkbyfhysö ltqcndbq b celtåyjuj xnjås jödfnbnm nfrbt ghjåktvs, rfr jåofz lbcrhbvb- ghtcktljdfybz. yfwbz, f nfrét gjdtltybt, rjnjhjt zdkztncz ghbcnhf- cnysv d rfrbö-nj rjyrhtnysö jnyjitybzö dcktlcndbt [Ghbvtxfybt: Änj – ghjnbdjgjkjéyjcnm rjhhegwbjyyjuj dkbzybz. ghbywbge, bpkjétyyjve dsit. Ghb hfphfåjnrt Bccktljdfntkmcrfz uheggf d JÄCH ghtlkjébkf pfrjyjlfntkmcndf vjéyj rjycnfnbhjdfnm ljk- cktleñobt ibhjrbt ghbywbgs lkz änbxtcrjuj gjdt- ujchjxyst wtkb rjltrcf c ntv, xnjås erhtgbnm ltybz dyenhb ujcelfhcndtyysö flvbybcnhfwbq. Gj wtyyjcnb, pfoboftvst pfrjyfvb b yjhvfnbdfvb, vytybñ JÄCH, cnhfys vjuen bcgjkmpjdfnm änb ghby- rjnjhst cktleñn lfktt.] wbgs rfr bycnhevtyn lkz flfgnfwbb r yfwbjyfkmysv eckjdbzv b gjbcrf bö cjåcndtyysö gentq cjplfybz äa- CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 63
3. ÄNBXTCRJT HERJDJLCNDJ Ntvf ≤hfpjåkfxtybz≥ hfccvfnhbdftncz d jnltkm- LJKÉYJ ÅSNM LJCNEGYJ LKZ yjq ukfdt. Gjvbvj cfvsö bcrkñxbntkmysö ckexftd, UJCELFHCNDTYYSÖ CKEÉFOBÖ ujcelfhcndtyysq ckeéfobq ybrjulf yt ljkéty bcgs- nsdfnm ytjåöjlbvjcnm dsqnb pf hfvrb cbcntvs lkz Ghjatccbjyfkmyfz cjwbfkbpfwbz ljkéyf cjltqcn- njuj, xnjås jåhfnbnm dybvfybt dkfcntq yf rfrbt-nj djdfnm hfpdbnbñ cgjcjåyjcnb dsyjcbnm ytjåöjlbvst pkjegjnhtåktybz. Änj nfrét jåkfcnm, rjnjhjq xfcnysq ceéltybz b vfcnthcndf, xnjås gjvjxm ujcelfhcn- ctrnjh bynthtcetncz dj dct åjkmitq cntgtyb. Öjnz dtyysv ckeéfobv ghbvtyznm änbxtcrbt ghbywbgs d hfytt cnfhibt eghfdkzñobt ghtlgjxbnfkb yt pyfnm j rjyrhtnysö jåcnjzntkmcndfö. Jåextybt cjltqcndetn nfrbö ghjåktvfö, åjktt ghjuhtccbdyst eghfdkzñobt hjcne jcjpyfybz änbxtcrbö ghbywbgjd b cgjcjåyj hfp- ctujlyziytuj lyz öjnzn cltkfnm nfr, xnjås gthcjyfk dbdfnm ytjåöjlbvst yfdsrb lkz änbxtcrjuj fyfkbpf b xedcndjdfk ctåz rjvajhnyj, gjlybvfz djghjcs, rjnj- vjhfkmysö hfcceéltybq. Åtcghbcnhfcnyjt bpkjét- hst tuj rfcfñncz. Änj gjpdjkztn dscjrjgjcnfdktyysv ybt ghjåktvs vjétn gjvjxm cjplfnm chtle, d rjnjhjq eghfdkzñobv gjlöjlbnm r djghjcfv c njxrb phtybz ujcelfhcndtyyst ckeéfobt åjktt ujnjds pfybvfnmcz ghfd bkb ét gjghfdkznm jibåjxyst dgtxfnktybz. Gjänj- hfphtitybtv änbxtcrjq yfghzétyyjcnb b ghjåktv. ve dféyj, xnjås jabwbfkmyst rfyfks lkz gthtlfxb éf- Vtöfybpvs herjdjlcndf b dyenhtyybö rjycekmnfwbq kjå åskb ljcnjqys ljdthbz c ntv, xnjås gthcjyfk vju ljkéys bvtnmcz d yfkbxbb, xnjås gjvjufnm ujcelfh- bcgjkmpjdfnm bö, yt gjldthufz ctåz jgfcyjcnb htghtc- cndtyysv ckeéfobv ghbvtyznm jcyjdyst änbxtcrbt cbq cj cnjhjys åjktt dscjrjgjcnfdktyysö xbyjdybrjd, cnfylfhns yf hfåjxtv vtcnt. j rjnjhsö jyb ljrkflsdfñn. Jyb nfrét ljkéys dyeifnm ljdthbt gthcjyfke d njv, xnj bö éfkjås åelen djcghb- [Ghbvtxfybt: Rjltrc åtp vtynjhf bkb rjycekm- yzns cthmtpyj b yt åelen jcnfdktys åtp dybvfybz. nfynf – änj dct hfdyj, xnj rjhfåkm åtp hekz. Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt ljkéys pyfnm, 5. GJKBNBXTCRFZ GHBDTHÉTYYJCNM relf b r rjve jyb vjuen jåhfofnmcz, rjulf cnfk- ÄNBRT LJKÉYF ERHTGKZNM rbdfñncz c djpvjéysvb nhelyjcnzvb. Änj ÄNBXTCRJT GJDTLTYBT ljkéys åsnm kbwf, rjnjhsv ujcelfhcndtyyst UJCELFHCNDTYYSÖ CKEÉFOBÖ ckeéfobt ljdthzñn b c rjnjhsvb jyb vjuen gthtujdjhbnm d rjyabltywbfkmyjv gkfyt.] Gjkbnbxtcrbt kblths jndtncndtyys pf gjllthéf- ybt dscjrbö yhfdcndtyysö cnfylfhnjd ghb bcgjkytybb 4. UJCELFHCNDTYYSQ CKEÉFOBT cdjbö jabwbfkmysö jåzpfyyjcntq. Bö ghbdthéty- LJKÉYS PYFNM CDJB GHFDF yjcnm ltke ltvjycnhbhetncz ghbvthjv b ghbyznbtv B JÅZPFYYJCNB, RJULF JYB vth, rjnjhst bvtñncz njkmrj yf gjkbnbxtcrjv ehjd- HFPJÅKFXFÑN PKJEGJNHTÅKTYBZ yt; yfghbvth, gentv pfrkñxtybz pfrjyjlfntkmysö b bycnbnewbjyfkmysö ljujdjhtyyjcntq, rjnjhst erhtg- Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt ljkéys pyfnm cdjb kzñn änbxtcrjt gjdtltybt b gjhjélfñn cfyrwbb ghj- ghfdf b jåzpfyyjcnb c njxrb phtybz hfpjåkfxtybz nbd pkjegjnhtåktybq; gentv jåtcgtxtybz fltrdfnyjq htfkmysö bkb gjljphtdftvsö pkjegjnhtåktybq gjllthérb b htcehcjd lkz ltzntkmyjcnb, jnyjczotq- dyenhb ujcelfhcndtyyjq ckeéås. Jyb ljkéys drkñ- cz r änbrt dj dctö gjlhfpltktybzö ghfdbntkmcndf; f xfnm xtnrbt ghfdbkf b ghjwtlehs, rjnjhsv cktleñn nfrét gentv bpåtéfybz ärcgkefnfwbb änbxtcrbö ghf- jabwbfkmyst kbwf, f nfrét jabwbfkmyeñ bthfhöbñ dbk b pfrjyjd d gjkbnbxtcrbö wtkzö. jndtncndtyyjcnb. Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt nfrét ljkéys pyfnm, rfrfz pfobnf jåtcgtxbdftncz bv d [Ghbvtxfybt: Tckb gjkbnbxtcrbt kblths yt ckexfzö, tckb jyb hfpjåkfxfñn rfrbt-kbåj pkjegj- ltvjycnhbheñn dscjrbö cnfylfhnjd, jyb yt nhtåktybz. bvtñn ybrfrjuj vjhfkmyjuj fdnjhbntnf, rjnj- hsv jyb vjukb ås djcgjkmpjdfnmcz, rjulf öjnzn [Ghbvtxfybt: Rkñxtdfz wtyyjcnm ujcelfhcn- jcelbnm gjdtltybt lheubö, rnj dsöjlbn pf hfvrb dtyyjq ckeéås cjcnjbn d ghtlfyyjcnb pfrjye jåotghbyznjuj gjdtltybz. Jgsn ujdjhbn yfv j b dthöjdtycnde ghfdf. Änj åjktt dscjrfz wty- njv, xnj rjulf gjdtltybt xbyjdybrjd åjktt dscj- yjcnm, xtv rfrjq-kbåj ljku gthtl dsitcnjzobvb rjuj hfyuf hfccvfnhbdftncz rfr ytyflktéfott, xbyjdybrfvb, rjkktufvb bkb gjlxbytyysvb. Änj nfrbt ét ghjcnegrb bvtñn vtcnj b chtlb gjlxb- nfrét ghtjåkflftn yfl kñåjq ghtntypbtq yf ytyysö. Nfrét dféyf hjkm gjkbnbxtcrbö kblthjd kjzkmyjcnm cj cnjhjys gjkbnbxtcrjq gfhnbb, d xtnrjv dshfétybb bö gjkyjq gjllthérb dscj- rjnjhfz yföjlbncz e dkfcnb.] rbö änbxtcrbö cnfylfhnjd.] 64 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
6. GHJWTCC GHBYZNBZ HTITYBQ 8. EGHFDKZÑOBT LJKÉYS LJKÉTY ÅSNM GHJPHFXYSV B LTVJYCNHBHJDFNM B HFPDBDFNM JNRHSNSV LKZ GHJDTHRB ÄNBXTCRJT GJDTLTYBT
Jåotcndtyyjcnm bvttn ghfdj pyfnm, rfr ujcelfhcn- Hfåjxfz chtlf, d rjnjhjq tcnm yflktéfobt cnb- dtyyst bycnbnens bcgjkmpeñn gjkyjvjxbz b htcehcs, veks lkz änbxtcrjuj gjdtltybz, jrfpsdftn ghzvjt ddthtyyst bv. Jåotcndtyysq rjynhjkm ljkéty ghjbp- djpltqcndbt yf tétlytdyeñ ghfrnbre wtyyjcntq ujce- djlbnmcz c gjvjomñ ghjphfxysö b ltvjrhfnbxtcrbö lfhcndtyyjq ckeéås b änbxtcrbö cnfylfhnjd. Nfrbt ghjwtccjd, yflpjhf cj cnjhjys pfrjyjlfntkmyjq cnbveks vjuen drkñxfnm fltrdfnyst hfåjxbt eckjdbz dkfcnb b ljcnegf r ujcelfhcndtyyjq byajhvfwbb. b äaatrnbdyeñ jwtyre htpekmnfnjd. Vtytléths ghb- Ghjphfxyjcnm ljkéyf b lfktt erhtgkznmcz ghbyznb- pdfys buhfnm dféyeñ hjkm d änjv jnyjitybb gentv tv vth, nfrbö rfr cbcntvf hfcrhsnbz byajhvfwbb b jåtcgtxtybz gjcktljdfntkmyjuj herjdjlcndf b dscne- ghbpyfybz hjkb frnbdysö b ytpfdbcbvsö chtlcnd vfc- gfz d rfxtcndt ≤hjkm-vjltktq≥ c njxrb phtybz änbrb cjdjq byajhvfwbb. b gjdtltybz d bö ghjatccbjyfkmysö jnyjitybzö c gjkbnbxtcrbvb kblthfvb, uhfélfyfvb b lheubvb ujce- [Ghbvtxfybt: Rjhhevgbhjdfyyfz b/bkb ytäaatr- lfhcndtyysvb ckeéfobvb. nbdyfz flvbybcnhfwbz gjétkftn crhsnm cdjb ytljcnfnrb, jnrfpsdfz d ljcnegt r byajhvfwbb. [Ghbvtxfybt: Änjn ghbywbg jnhféftn nt ét Jåtcgtxtybt rfyfkjd byajhvfwbb b ghfd ljcnegf cfvst jpfåjxtyyjcnb eghfdkzñobö, xnj b nt, – änj dféyst fynbljns ghjnbd änjq åjktpyb. xnj jnhfétys d ghbywbgt gznjv dsit. Fltrdfn- Xtv åjkmit ghjphfxyjcnm, ntv vtymit ntytq.] yst hfåjxbt eckjdbz ghtlgjkfufñn cjjndtncn- deñobt ehjdyb jgkfns, gthcgtrnbds ghjatccbj- 7. LJKÉYS ÅSNM XTNRBT HERJDJLZOBT yfkmyjuj hjcnf b rjvajhnyeñ hfåjxeñ chtle.] GHBYWBGS LKZ DPFBVJLTQCNDBZ VTÉLE UJCELFHCNDTYYSV 9. GJKBNBRF EGHFDKTYBZ, GHJWTLEHS B B XFCNYSV CTRNJHFVB GHFRNBRF LJKÉYS CJLTQCNDJDFNM ÄNBXTCRJVE GJDTLTYBÑ Xtnrbt ghfdbkf, jghtltkzñobt änbxtcrbt cnfylfh- ns, ljkéys herjdjlbnm gjdtltybtv ujcelfhcndtyysö Gjkbnbrf b ghfrnbrf eghfdktybz ljkéys ltvjyc- ckeéfobö d jnyjitybzö c xfcnysv ctrnjhjv; yfghb- nhbhjdfnm ghbdthétyyjcnm jhufybpfwbb änbxtcrbv vth, d jnyjitybb ujcelfhcndtyysö pfregjr, cjplfybz cnfylfhnfv. Yt ljcnfnjxyj lkz ghfdbntkmcnd bvtnm hfåjxbö vtcn pf heåtéjv bkb jnyjcbntkmyj eckjdbq kbim cnhernehs, jgbhfñobtcz yf ghfdbkf b yf cjåkñ- pfyznjcnb d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht. Hfcneott dpf- ltybt gjkjétybq. Cbcntvs cjåkñltybz jåzpfntkmcnd bvjltqcndbt vtéle ujcelfhcndtyysv b xfcnysv ctrnj- cfvb gj ctåt vjuen ytyfvthtyyj gjåelbnm ytrjnjhsö hfvb nhtåetn eltktybz åjkmituj dybvfybz wtyyjcnzv ujcelfhcndtyysö ckeéfobö ghjcnj ltqcndjdfnm yf ujcelfhcndtyyjq ckeéås b xnjås dytiybt gfhnyths uhfyb ljgecnbvjuj gjdtltybz, endthélfz ghb änjv, edféfkb nt ét cfvst wtyyjcnb. xnj tckb jyb yt yfheifñn pfrjy, nj jyb ltqcndeñn änbxtcrb. D hfvrfö ghfdbntkmcndtyyjq gjkbnbrb yt- [Ghbvtxfybt: Pyfxbntkmyfz xfcnm rhegyjvfc- jåöjlbvj yt njkmrj dsltkbnm vbybvfkmyst cnfylfhns, infåyjq rjhhegwbb, rjnjhfz yfyjcbn nfrjq ybét rjnjhsö ltqcndbz ghfdbntkmcndtyysö xbyjdyb- eothå flvbybcnhfwbzv dj dctv vbht, ghjbcöjlbn rjd cnfyen ytghbtvktvsvb, jlyfrj nfrét bpkjébnm b yf cnsrt vtéle ujcelfhcndtyysv b xfcnysv ctr- yfåjh wtyyjcntq ujcelfhcndtyyjq ckeéås, r dsgjkyt- njhfvb, d gthdeñ jxthtlm d rjyntrcnt ujcelfhcn- ybñ rjnjhsö ljkéys cnhtvbnmcz ckeéfobt. dtyysö gjlhzljd. Djghjc jå edfétybb r jåobv wty- yjcnzv yt jnyjcbncz bcrkñxbntkmyj r ujcelfh- [Ghbvtxfybt: D änjv ghbywbgt gjlxthrbdftncz cndtyyjq ckeéåt. Dtleobt buhjrb d xfcnyjv ctr- dféyjcnm ljkujchjxysö wtktq d cnfylfhnfö änb- njht nfrét dj dct åjkmitq cntgtyb gsnfñncz xtcrjuj gjdtltybz, f nfrét ytjåöjlbvjcnm bpåt- cltkfnm nfr, xnjås bö cjåcndtyyst gfhnyths d ufnm vbybvfkbcncrjuj, ghbdzpfyyjuj r ghfdbkfv xfcnyjv ctrnjht edféfkb b hfpltkzkb rkñxtdst gjlöjlf, cjukfcyj rjnjhjve dct, xnj yt pfghtotyj ltkjdst ghbywbgs, rjnjhst jyb gjllthébdfñn.] cxbnftncz hfphtityysv.] CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 65
10. ECKJDBZ UJCELFHCNDTYYJQ rjhhegwbz, zdkztncz ytjåöjlbvjq xfcnmñ änbxtcrjq CKEÉÅS B EGHFDKTYBT byahfcnhernehs. Ytjåöjlbvj bvtnm yfltéyst ghjwt- KÑLCRBVB HTCEHCFVB LJKÉYS lehs b htcehcs lkz vjybnjhbyuf, jnxtnyjcnb b hfcckt- CJLTQCNDJDFNM HFPDBNBÑ ljdfybz yfheitybq ghfdbk ujcelfhcndtyyjq ckeéås, ÄNBXTCRJUJ GJDTLTYBZ f nfrét cjbpvthbvst flvbybcnhfnbdyst b lbcwbgkb- yfhyst cfyrwbb c ntv, xnjås yt gjjohznm ytyflktéf- Eckjdbz pfyznjcnb lkz ujcelfhcndtyysö ckeéf- ott gjdtltybt. Eghfdkzñobt ljkéys dsyjcbnm yflkt- obö, nfrbt rfr gthcgtrnbds rfhmths, hfpdbnbt kbx- éfobt ceéltybz ghb bcgjkmpjdfybb änbö vtöfybpvjd, yjcnb, ljkéyjt djpyfuhféltybt, f nfrét gjkbnbrf rjulf ceotcndetn gjnhtåyjcnm d ghbyznbb vth. eghfdktybz kñlcrbvb htcehcfvb – ljkéys cjltqcn- djdfnm cjplfybñ chtls, cgjcjåcndeñotq änbxtcrjve [Ghbvtxfybt: Vtöfybpvs ljkéys åsnm cghf- gjdtltybñ. Bcgjkmpjdfybt åfpjdsö ghbywbgjd, nfrbt dtlkbdsvb b ljcnjqysvb ljdthbz. Jyb ljkéys rfr kbxyst pfckeub, gjcnjzyyj d öjlt tétlytdyjuj pfobofnm ytdbyjdysö b yfbdysö, f nfrét gjvj- ghjwtccf yfåjhf hfåjnybrjd b bö ghjldbétybz gjvj- ufnm jåyfheébdfnm b yfrfpsdfnm dbyjdysö. uftn bcgjkmpjdfnm gjyznbt xtcnyjcnb d ujcelfhcndty- Yfrfpfybz, nfv, ult änj wtktcjjåhfpyj, ljkéys yjq ckeéåt. åsnm ghjgjhwbjyfkmysvb b ljkéys ghbvt- yznmcz yf gjcktljdfntkmyjq jcyjdt. Htébv cfyr- [Ghbvtxfybt: Ytänbxtcrjt gjdtltybt vjétn wbq, rjnjhsq dspsdftn blbjcbyrhfpbñ b hfccvfn- gthtlfdfnmcz lheubv, f änbxtcrjt gjdtltybt hbdftncz rfr ytljcnjqysq ljdthbz cj cnjhjys vjéyj cajhvbhjdfnm c yekz. Tckb ét ctvtqcn- gthcjyfkf, vjétn cthmtpyj gjljhdfnm ecbkbz gj dtyyjcnm, afdjhbnbpv b ctktrnbdyjt ghbvtytybt, cjdthitycndjdfybñ b pfobnt änbxtcrbö cnfylfh- jnrfp jn dsgjkytybz ghfdbk bvtñn vtcnj, cnfy- njd.] lfhns änbxtcrjuj gjdtltybz åelen jrfpsdfnmcz gjl lfdktybtv.] CEOTCNDTYYST GHTLGJCSKRB 11. YFLKTÉFOBT VTÖFYBPVS LKZ ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ JNXTNYJCNB LJKÉYS LTQCNDJDFNM CKEÉÅS DYENHB UJCELFHCNDTYYJQ CKEÉÅS Nhtåjdfybz d jnyjitybb cjplfybz b gjllthéfybz Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt ljkéys jnxbnsdfnmcz änbxtcrjq ujcelfhcndtyyjq ckeéås drkñxfñn: pf cdjb ltqcndbz gthtl cdjbvb dsitcnjzobvb yfxfkm- ybrfvb b – d åjktt ibhjrjv gkfyt – gthtl jåotcndjv. • Kblthcndj cj cnjhjys cnfhibö ljkéyjcnysö Jnxtnyjcnm ljkéyf rfcfnmcz rfr cjåkñltybz ghfdbk, kbw, rjnjhjt dyeiftn edfétybt. änbxtcrbö ghbywbgjd, nfr b ljcnbétybz htpekmnfnjd. • Jgjhf yf wtyyjcnb gj ghbywbge ≤cybpe ddthö≥, f Vtöfybpvs jnxtnyjcnb vjuen åsnm dyenhtyybvb gj yt gj ghbywbge ≤cdthöe dybp≥. jnyjitybñ r exhtéltybñ bkb ét d ibhjrbö hfvrfö • Zcyst ghfdbkf b herjdjlzobt ghbywbgs, rjnj- ghfdbntkmcndf, bkb ét vjuen jåtcgtxbdfnmcz uhfélfy- hst åfpbheñncz yf jåobö gjybvftvsö b hfplt- crbv jåotcndjv. Vtöfybpvs cjltqcndbz hfpdbnbñ jn- kztvsö wtyyjcnzö b ghbywbgfö. Änb wtyyjcnb xtnyjcnb vjuen åsnm gjcnhjtys nfrbv jåhfpjv, xnjås ljkéys åsnm gjkbnbxtcrb ytqnhfkmysvb b jåtcgtxbdfnm fltrdfnysq rjynhjkm b jlyjdhtvtyyj ghbvtybvsvb pf hfvrfvb kñåjuj bpvtytybz ljgecrfnm cjjndtncndeñott ubårjt eghfdktybt. ghfdbntkmcndf. • Ibhjrjt exfcnbt d lbcreccbb j ghfdbntkmcn- [Ghbvtxfybt: Rjhhegwbz b ytäaatrnbdyjcnm dtyyjv rjltrct änbrb b jpfåjxtyyjcnzö ntö, ghjwdtnfñn d chtlt, ult jncencndetn jnxtn- rnj vjétn åsnm pfnhjyen änbv ghjwtccjv. yjcnm. D änjv jnyjitybb jvåelcvty vjétn • Äaatrnbdyst vtöfybpvs jnxtnyjcnb. buhfnm jcjåtyyj dkbzntkmyeñ hjkm.] • Ibhjrjt hfcghjcnhfytybt rjltrcjd gjdtltybz b lheubö ljrevtynjd, jnyjczoböcz r änbrt b r 12. LJKÉYS CEOTCNDJDFNM jéblftvsv cnfylfhnfv chtlb ghfdbntkmcn- YFLKTÉFOBT GHJWTLEHS dtyysö exhtéltybq b ntö kbw b jhufybpfwbq, B CFYRWBB LKZ ÅJHMÅS C rjnjhst hfåjnfñn dyenhb ghfdbntkmcndty- YTYFLKTÉFOBV GJDTLTYBTV ysö futyncnd. • Jåextybt hfåjnybrjd ujcelfhcndtyyjuj ctr- Vtöfybpvs lkz jåyfheétybz b ytpfdbcbvjuj hfc- njhf bcgjkmpjdfybñ rjltrcf gjdtltybz lkz ghb- cktljdfybz ytyflktéfotuj gjdtltybz, nfrjuj rfr yznbz änbxtcrbö htitybq. 66 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
• Gjpbnbdyst cnbveks lkz cjåkñltybz yjhv. f yt rfreñ-nj geufñoeñ ≤dytiyjcnm≥ eujkjdyjuj cnf- • Cjdtnybrb lkz jåtcgtxtybz herjdjlcndf b änb- nenf. Nfrét gj änjq ghbxbyt ≤cfvjutythbheñobtcz≥ xtcrjuj gjdtltybz. rjltrcs gjdtltybz ghtlcnfdkzñncz ujhfplj åjktt Ytgfhnbqyst hfvrb lkz htfkbpfwbb rjltrcf gjdt- ghtlgjxnbntkmysvb, xtv ytrbq ≤åtphfpvthysq≥ recjr ltybz. Rjltrc ljkéty cjlthéfnm cnfylfhns, pfrjyjlfntkmcndf, yfdzpfyysq pfrjyjlfntkmysv jhuf- rjnjhst ckeéfobq, rfrjds ås yb åskb tuj bkb tt yfv åtp exfcnbz dctö hfåjnybrjd. gjkbnbxtcrbt eåtéltybz, vjétn gjllthéfnm. Rfr jgbcfyj dsit, pfrjyjlfntkmyjt cjåhfybt d crkjyysq cxbnfnm ghjwtcc fdcnhfkbqcrjv infnt Rdby- cktyl ghbpyfkj dféyjcnm bpåtéfybz yfdzpsdfybz rj- RJLTRCS GJDTLTYBZ ltrcf, rjnjhsq åsk hfphfåjnfy ghb ytgjkyjv exfcnbb ghfdbntkmcndf. Jlybv bp ghbvthjd öjhjij cajhve- Gjlxbytyyst gjlcnhfbdfñn cdjt gjdtltybt gjl kbhjdfyyjuj rjltrcf ujcelfhcndtyyjq ckeéås zdkz- gjdtltybt åjktt dscjrjgjcnfdktyysö kbw, gjänjve tncz Rjltrc änbrb ujcelfhcndtyyjq flvbybcnhfwbb ghtlcnfdkztncz dféysv, xnjås kñåfz rfvgfybz gj Xticrjq Htcgeåkbrb5. åjhmåt c rjhhegwbtq djpukfdkzkfcm cfvsvb cnfhib- Rfr njkmrj cjplfybt rjltrcf pfdthityj, vyjubt vb ujcelfhcndtyysvb ckeéfobvb b xnjås jyb jnrhsnj crkjyys cxbnfnm ghjwtcc pfdthityysv. Jlyfrj, xnj- pfzdkzkb j cdjtq gjllthért rfvgfybb. ås åsnm äaatrnbdysvb, rjltrcs ljkéys htrkfvbhj- Jlby bp gentq ljcnbétybz änjuj ktébn xthtp hfp- dfnmcz xthtp rfreñ-nj jhufybpfwbñ b gthtl dctvb hfåjnre rjltrcf bkb pfzdktybz j gjdtltybb, rjnjhjt ntvb, r rjve jy bvttn jnyjitybt, drkñxfz jåotcndty- jnyjcbncz rj dctv d rjyrhtnyjv exhtéltybb bkb d ghf- yjcnm d wtkjv c ntv, xnjås dct åskb jcdtljvktys j dbntkmcndtyyjv ltgfhnfvtynt. tuj cjlthéfybb. Åjktt njuj, ckeéfobt ljkéys gjke- Gjckt änjuj jabwbfkmyst kbwf dscjrjuj hfyuf d xfnm htuekzhyeñ gjlujnjdre, gjpdjkzñoeñ jabwbfkm- ltgfhnfvtynt ljkéys yt njkmrj gjlfnm ghbvths gj- ysv kbwfv ghbvtyznm rjltrc d bö hfåjnt b jåceélfnm dtltybz, htrjvtyletvjuj d rjltrct, yj nfrét b ghj- änbxtcrbt lbktvvs, dpznst bp htfkmyjq ébpyb. ltvjycnhbhjdfnm gjybvfybt ntö wtyyjcntq, rjnjhst Njkrjdfybt rjltrcf njét bvttn pyfxtybt. Jy rjltrc cnhtvbncz jnhfpbnm. ljkéty pfobnbnm gthcjyfk, rjnjhsq cktletn tuj Nfr ét, rfr b d xfcnyjv ctrnjht, rjltrcs gjdtlt- cnfylfhnfv. B gj änjq ghbxbyt äaatrnbdysq rjltrc ybz d ujcelfhcndtyyjq ckeéåt buhfñn dct åjkmieñ jåsxyj jghtltkztn rjuj-ybåelm, xnjås lfdfnm rjycekm- hjkm d hfpdbnbb yfwbjyfkmysö cbcntv xtcnyjuj gjdtlt- nfwbb b herjdjlcndj lkz gthcjyfkf, bcgsnsdfñotuj ybz4. Jyb jnrhsdfñn genm, cktlez gj rjnjhjve vjéyj pfnhelytybz d jghtltktybb cjåcndtyyjq gjpbwbb hfphfåfnsdfnm cnhfntubb ghtljndhfotybz crfylfkjd gj rjyrhtnyjve djghjce. Lfét tckb ghtlkjétyysq d cdzpb c rjhhegwbtq bkb bysvb ghjnbdjghfdysvb cjdtn jrfpsdftncz ytghfdbkmyj pflevfyysv, tckb ltzybzvb. Ghtlcnfdkztncz jxtdblysv, xnj tckb c bvtkj vtcnj gjkyjt jåyfhjljdfybt cjjndtncndeñobö cfvjuj yfxfkf jabwbfkmyst kbwf ltqcndeñn yflktéf- afrnjd b tckb cjdtne gjcktljdfkb, nj kbwj, rjnjhjt obv jåhfpjv b c gjybvfybtv ghbywbgjd, rjnjhst jyb cnhtvbncz gjkexbnm herjdjlcndj, ljkéyj hfccvfnhb- ljkéys jncnfbdfnm, jcnhjnf vyjubö ghjåktv åeltn dfnmcz d rfxtcndt ytdbyjdyjuj. Jlyfrj nfrfz pfobnf jckfåktyf. ghbvtybvf kbim njulf, rjulf cjjndtncndeñott kbwj Jlyfrj rjltrcs ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf, rfr ghjbpdtkj gjkyjt jukfitybt byajhvfwbb. ghfdbkj, hfphfåfnsdfñncz ≤yfdthöe≥, cnfhibvb uj- Bynthtcyj jnvtnbnm, xnj fdcnhfkbqcrbq infn celfhcndtyysvb jabwbfkmysvb kbwfvb bkb eghfdkzñ- Rdbycktyl cjplfk pfrjyjlfntkmyst hfvrb, d rjnjhsö obvb b pfntv gthtlfñncz yf åjktt ybprbq ehjdtym. ltgfhnfvtyns ljkéys hfpdbdfnm bö cjåcndtyyst rj- Ckbirjv htlrj gthcjyfk yf dctö ehjdyzö frnbdyj ltrcs gjdtltybz. exfcndetn d gjlujnjdrt rjltrcf. D htpekmnfnt änjuj nfrbt rjltrcs xfcnj yt jnhféfñn cbnefwbb b xfzybq ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf d wtkjv. Ujcelfhcndtyyst PFRJYJLFNTKMYJ EDNTHÉLTYYSQ ckeéfobt xfcnj ckfåj jcjpyfñn kbxyeñ pfbynthtcj- RJLTRC GJDTLTYBZ: dfyyjcnm d rjltrct, gjnjve xnj bö yt ghjcbkb exfcndj- GJLÖJL RDBYCKTYLF dfnm d tuj cjplfybb. D ytrjnjhsö jnyjitybzö cgjcjå gjlujnjdrb rjltr- Rdbycktyl ghtlcnfdkztn cjåjq tlbycndtyyeñ cf cnjkm ét dféty, crjkm b rjltrc cfv gj ctåt. Nfr- ñhbclbrwbñ d Fdcnhfkbb b jlye bp ytvyjubö ñhbc- ét dféyj, xnj rjltrc ljkéty drkñxfnm gj rhfqytq vt- lbrwbq d vbht, rjnjhfz ghbyzkf rjyrhtnyjt pfrjyj- ht ytrjnjhjt ghbpyfybt ljkujchjxysö wtktq, ytétkb lfntkmcndj lkz änbxtcrjuj gjdtltybz d ujcelfhcndty- ghjcnj ckeébnm lkbyysv gthtxbcktybtv pfghtotyysö yjv eghfdktybb6. Pfrjy ≤Jå änbrt ujcelfhcndtyyjuj ltqcndbq. Änj ghblfcn rjltrce ytrbq gjpbnbdysq njy, ctrnjhf≥ 1994 ujlf7, b cjghjdjélfñott tuj ljgjk- CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 67
ytybt, Pfrjy gj pfobnt byajhvfnjhjd 1994 ujlf8, rjnjhjq ckeébn erfpfyyjt jabwbfkmyjt ghtlcnfdkztn cjåjq gthdst fdcnhfkbqcrbt ghbvths kbwj. rjyrhtnyjuj änbxtcrjuj pfrjyjlfntkmcndf, cnfdzotuj cdjtq wtkmñ jåtcgtxbnm dscjrbt ghjatccbjyfkmyst Exbnsdfz [änj jåzpfntkmcndj] ujcelfhcndty- cnfylfhns d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht. Cjukfcyj ysq xbyjdybr – änbv frnfv, ukfds ltgfhnfvtynjd ljkéys hfphfåfns- (f) yt ljkéty bcgjkmpjdfnm ytyflktéfobv dfnm rjltrcs gjdtltybz b ltkfnm bö ljcnegysvb lkz jåhfpjv cdjb jabwbfkmyst gjkyjvjxbz bkb gthcjyfkf b lkz jåotcndtyyjcnb, jåtcgtxbdfnm gjluj- gjkjétybt, bkb hfphtifnm bö ytyflktéfott njdre b jgbcsdfnm jceotcndktybt rjltrcf d tétujl- bcgjkmpjdfybt; b yjv ljrkflt ltgfhnfvtynf. (å) ljkéty jåtcgtxbnm, xnjås kñåjq rjyakbrn, Jåf pfrjyf bcöjlbkb bp xtnrjuj nhtåjdfybz cke- vjueobq djpybryenm vtéle kbxysvb byntht- éfobö b eghfdkzñobö jnyjcbntkmyj ytjåöjlbvjcnb cfvb ljkéyjcnyjuj kbwf b jabwbfkmysvb åjkmitq jghtltktyyjcnb d njv, xnj nhtåetncz jn jåzpfyyjcnzvb, åsk hfphtity d gjkmpe ujce- ybö yf hfåjxtv vtcnt. Cghjc gjlrhtgkzkcz rféljl- lfhcndtyyjuj bynthtcf; b ytdyjq jpfåjxtyyjcnmñ gj gjdjle cghfdtlkbdjcnb, (d) ljkéty hfcrhsdfnm vjityybxtcndj, rjhheg- xtcnyjcnb, jndtncndtyyjcnb, wtkjcnyjcnb b jéblfybq wbñ b ytyflktéfott eghfdktybt, j rjnjhjv jåobys jnyjcbntkmyj njuj, xnj yfheitybz ghfdbk, lj- epyftn jabwbfkmyjt kbwj. gecrftvst jabwbfkmysvb kbwfvb, åelen äaatrnbdyj jcnfyjdktys cfvjq cbcntvjq. Yf ghfrnbrt änj jåzpfntkmcndj nhtåetn, xnjås jabwbfkmyst kbwf, yfghbvth, yt hfpukfifkb jab- wbfkmyeñ byajhvfwbñ ytyflktéfobv jåhfpjv, yt PFRJY JÅ ÄNBRT UJCELFHCNDTYYJUJ pkjegjnhtåkzkb gjkyjvjxbzvb b htcehcfvb, bvtñob- CTRNJHF RDBYCKTYLF vbcz e ybö rfr e jabwbfkmysö kbw, b bpåtufkb kñåsö rjyakbrnjd vtéle kbxysvb bynthtcfvb b jabwbfkmys- Pfrjy d tuj ghbyznjv dblt ghjdjpukfiftn gznm ghby- vb jåzpfyyjcnzvb bkb ét hfphtifkb nfrjq rjyakbrn wbgjd, rjnjhst ljkéys ktéfnm d jcyjdt ≤änbxtcrbö d bynthtcfö ujcelfhcndtyyjuj. jåzpfntkmcnd≥, jghtltktyysö d Pfrjyt. Nhtåetncz, xnjås änb ghbywbgs zdbkbcm jcyjdjq rjyrhtnysö rjltr- Ghbktéfybt – d dsgjkytybb cdjbö jabwbfkmysö cjd gjdtltybz futyncnd, rjnjhst jnltkmyst futyncndf jåzpfyyjcntq xbyjdybr ljkéty ghjzdkznm yflkt- ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf ljkéys hfphfåfnsdfnm ghb éfoeñ cnfhfntkmyjcnm, pfåjnkbdjcnm b dybvf- rjycekmnfwbzö c infnysvb hfåjnybrfvb b cjjndtncn- ybt b ljkéty cnhtvbnmcz ljcnbxm dscjrbö cnfy- deñobvb ghtlcnfdbntkzvb jåotcndtyyjcnb. lfhnjd ujcelfhcndtyyjq flvbybcnhfwbb. Hfvjxyst wtyyjcnb cktleñobt: Yfcnjzott jåzpfntkmcndj nhtåetn, xnjås jab- • Edfétybt r pfrjye b gfhkfvtyncrjq cbcntvt wbfkmyst kbwf, yfghbvth, ghtlcnfdkzkb ≤hfåjne ghfdktybz jåsxyjuj lyz≥, cjåkñlfkb nhtåjdfybz ghjwtlehyjq • Edfétybt r kbxyjcnb cghfdtlkbdjcnb jåjcyjdfyyjuj flvbybcnhfnbdyjuj • Xtcnyjcnm ghjwtccf ghbyznbz htitybq, ghtlghbybvfkb dct djp- • Ghbktéfybt vjéyst ecbkbz gj jåtcgtxtybñ dscjrbö cnfylfhnjd jåckeébdfybz rkbtynjd, ltqcndjdfkb d cjjndtncndbb c yflktéfobvb ≤ghtlecvjnhbntkmysvb≥ nhtåjdfybzvb ÄRJYJVBRF B ÄAATRNBDYJCNM gj jöhfyt pljhjdmz b åtpjgfcyjcnb lheubö kbw yf hf- D EGHFDKTYBB UJCELFHCNDTYYSVB åjxtv vtcnt, bpåtufkb ytåhtéyjuj gjdtltybz, lfdfkb HTCEHCFVB vbybcnhfv dctjåütvkñobt ärcgthnyst rjycekmnfwbb b cnhtvbkbcm jåtcgtxbdfnm dscjrbt cnfylfhns ujce- Pfrjy bpkfuftn änb jåzpfntkmcndf cktleñobv jå- lfhcndtyyjq flvbybcnhfwbb. hfpjv:9 Ärjyjvbz b äaatrnbdyjcnm – ghb dsgjkytybb Xtcnyjcnm – d ghbpyfybb njuj, xnj ujcelfhcndty- cdjbö jabwbfkmysö jåzpfyyjcntq ujcelfhcndty- yfz ljkéyjcnm ghtlgjkfuftn ljdthbt jåotcndty- ysq xbyjdybr ljkéty bpåtufnm gththfcöjljd ujce- yjcnb, ujcelfhcndtyysq xbyjdybr cnhtvbncz: lfhcndtyysö chtlcnd, pkjegjnhtåktybz bvb bkb (f) cjöhfyznm b erhtgkznm ljdthbt jåotcndf r xtc- ytyflktéfotuj bkb hfcnjxbntkmyjuj bö bcgjkm- nyjcnb ujcelfhcndtyyjq flvbybcnhfwbb; b pjdfybz. (å) hfpdbdfnm jåotcndtyyjt åkfuj njq jåobys, 68 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
Yf ghfrnbrt änj jåzpfntkmcndj jpyfxftn, xnj xb- wtyysö htcehcjd, ghtljcnfdkztvsö jåobyjq. Bc- yjdybrb ljkéys eghfdkznm dctvb ajhvfvb ujcelfh- gjkmpjdfybt b pkjegjnhtåktybt änbvb htcehcfvb cndtyysö htcehcjd (yfghbvth, kñlcrbvb, vfnthbfkm- gjlybvftn dféyst djghjcs ghjatccbjyfkmyjq änbrb ysvb b abyfycjdsvb htcehcfvb, byntkktrnefkmyjq flvbybcnhfnjhjd. cjåcndtyyjcnmñ b byajhvfwbtq) d bynthtcfö cjöhf- D hfdyjq cntgtyb jéblftncz, xnj ujcelfhcndty- ytybz ujcelfhcndtyysö frnbdjd b ljöjljd, f nfrét yst ckeéfobt, rjnjhst rjynhjkbheñn abyfycjdst b jåtcgtxtybz äaatrnbdyjq htfkbpfwbb ghjuhfvv b lheubt htcehcs, ghtljcnfdktyyst jåobyjq, ytcen yf gjcnfdrb eckeu. ctåt änbxtcrjt jåzpfntkmcndj jåtcgtxbnm, xnjås änb htcehcs bcgjkmpjdfkbcm äaatrnbdyj b yflktéfobv ≤Jåzpfyyjcnb ukfdysö bcgjkybntkmysö kbw jåhfpjv. – Pfrjy jå änbrt nhtåetn, xnjås ukfdyst bcgjk- Dvtcnj njuj, xnjås cukfébdfnm hfpkbxbz, ceotcn- ybntkmyst kbwf exhtéltybq ujcelfhcndtyyjuj deñobt vtéle ujcelfhcndtyysv b xfcnysv ctrnjhf- ctrnjhf jåtcgtxbdfkb jceotcndktybt Pfrjyf d bö vb, pfrjyjlfntkmcndj Rdbycktylf lftn jåhfptw xtcn- exhtéltybb, xnjås jceotcndkzkfcm gjlujnjdrf yjuj gjdtltybz d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht. d jåkfcnb änbrb b, xnj yfbåjktt dféyj, xnjås ≥flvbybcnhfnbdyfz ghfrnbrf b ghjwtlehs≤ exhtéltybz cjjndtncndjdfkb Pfrjye b Rjltrce GHBVTH BP KBNDS gjdtltybz exhtéltybz≥. D Kbndt Pfrjy ≤J ujcelfhcndtyyjq ckeéåt≥ 1995 Ytdsgjkytybt änbö eckjdbq vjétn ghbdtcnb r ujlf ghtlecvfnhbdftn ghfdf, jåzpfyyjcnb b jcyjdyst cfyrwbzv d cjjndtncndbb c ljujdjhjv j pfyznjcnb ghbywbgs ujcelfhcndtyyjq ckeéås, f nfrét gjkjét- ukfdyjuj bcgjkybntkmyjuj kbwf bkb (d gjntywbfkmyjv ybz gj ghtljndhfotybñ rjhhegwbb. Pfrjy lbcrdfkbab- gkfyt) r xfcnyjve ñhblbxtcrjve bcre j rjvgtycfwbb wbhetn ntö, rnj jceélty pf rhegyst ghtcnegktybz bkb d cdzpb c yfheitybtv cnfnenfhyjq jåzpfyyjcnb. Nf- ghtcnegktybz ghjnbd ujcelfhcndtyyjq ckeéås b ntö, rjt celtåyjt hfpåbhfntkmcndj vjétn djpybryenm, rju- rnj åsk edjkty c ujcelfhcndtyyjq ckeéås pf ytyflkt- lf bynthtcs uhfélfybyf bkb rkbtynf exhtéltybz gj- éfott gjdtltybt yf ckeéåt pf gjcktlybt 10 ktn. ytckb eothå jn ytänbxtcrjuj gjdtltybz ckeéfotuj, Xbyjdybr yt bvttn ghfdf hfåjnfnm d cbnefwbb, rju- rjnjhjt djpvjéyj åskj ghtldbltnm b ghtljndhfnbnm; lf jy yföjlbncz d åkbprjv hjlcndt cj cdjbv ytgjchtl- yfghbvth, ghb gthtujdjhfö gj rjynhfrne bkb ét d cndtyysv yfxfkmybrjv bkb ét cdzpfy c ybv åhfxysvb ghjwtcct ntylthysö ghtlkjétybq, hfphfåfnsdftvsö epfvb. Jy/jyf nfrét yt vjétn cjcnjznm d hjlcndt c exfcnbtv exhtéltybz ukfdyjuj bcgjkybntkmyjuj c xbyjdybrjv, rjnjhsq zdkztncz ytgjchtlcndtyysv kbwf. gjlxbytyysv, bkb ét c xbyjdybrjv, jceotcndkzñobv yflpjhyst gjkyjvjxbz d jnyjitybb tuj bkb tt ljké- yjcnb. Xbyjdybr yt vjétn bvtnm dnjheñ hfåjne d ujce- HJKM UJCELFHCNDTYYJUJ XBYJDYBRF lfhcndtyyjq ckeéåt. D pfrjyt lftncz gjlhjåyjt jgbcfybt ntö dbljd D 1995 ujle fdnjhs herjdjlzobö ghbywbgjd, ghtl- ltzntkmyjcnb, rjnjhst jåüzdktys rfr ytcjdvtcnb- kjétyysö exhtéltybzv ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf vst c ujcelfhcndtyyjq ckeéåjq. Ujcelfhcndtyyst Rdbycktylf, gjikb tot lfkmit d erhtgktybb nhflb- ckeéfobt yt vjuen åsnm eghfdkzñobvb xfcnysö rjv- wbjyyjuj dpukzlf yf jndtncndtyyjcnm b jnxtnyjcnm yf- gfybq bkb ytrjvvthxtcrbö jhufybpfwbq bkb dcnegfnm pyfxtyysö ljkéyjcnysö kbw b bö jnyjitybt r dkfcnb, d rjynhfrns jn bvtyb exhtéltybz bkb futyncndf, ult ltktubhjdfyyjq gfhkfvtynjv b jåotcndjv d wtkjv. ujcelfhcndtyysq ckeéfobq bvttn kbxysq bynthtc. Xb- D herjdjlzobö ghbywbgfö cjlthébncz cktleñott yjdybr nfrét yt vjétn ghtlcnfdkznm bynthtcs cnhf- pfzdktybt: ys bkb byjcnhfyysö ghtlghbznbq. Xbyjdybr jåzpfy ytpfvtlkbntkmyj edtljvbnm ≤Pfyznbt ujcelfhcndtyyjq ljkéyjcnb ghtlgjkf- cdjtuj ytgjchtlcndtyyjuj yfxfkmybrf j pflfxfö bkb uftn ljkéyjcnm, jåktxtyyeñ ljdthbtv.≥ bycnherwbzö, rjnjhst jy bkb jyf hfccvfnhbdftn rfr Cnfylfhns gjdtltybz, rjnjhst vjéyj jéblfnm jn ytpfrjyyst. Xbyjdybr nfrét bvttn ghfdj jnrfpfnmcz ujcelfhcndtyysö ckeéfobö yf dctö ehjdyzö, cktljdf- dsgjkyznm rfrjt-kbåj pflfybt bkb bycnherwbñ, tckb ntkmyj, dspsdfñn pfrjyyeñ b gjcnjzyyeñ jpfåjxty- jy bkb jyf cxbnftn, xnj wtkm bycnherwbb ghjnbdjhtxbn yjcnm cj cnjhjys rjyrhtnyjuj ghfdbntkmcndf, jhufyb- pfrjye bkb htitybñ ghfdbntkmcndf. Xbyjdybr ljkéty pfwbq ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf b jåobys. bpkjébnm cenm djghjcf d gbcmvtyyjv dblt cdjtve yt- Ujcelfhcndtyyst xbyjdybrb rjynhjkbheñn hfp- gjchtlcndtyyjve yfxfkmybre b dsgjkybnm pflfxe bkb kbxysvb genzvb bcgjkmpjdfybt abyfycjdsö b lheubö bycnherwbñ njkmrj d njv ckexft, tckb bv (tñ) gjkext- CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 69
yj yf nj erfpfybt d gbcmvtyyjv dblt. D änjv ckexft kjétybt c ljcnjqysv ljdthbz ghjatccbjyfkjv, yf jndtncndtyyjcnm pf gjcktlcndbz änjuj ltqcndbz kjébn- cjdtn rjnjhjuj jyb vjuen yfltéyj gjkjébnmcz. cz yt yf xbyjdybrf, rjnjhsq dsgjkybk ghjcmåe, f yf ds- Gjckt Ejnthutqncrjuj crfylfkf Cjtlbytyyst Inf- itcnjzotuj yfxfkmybrf, rjnjhsq ghbrfpfk xbyjdybre ns Fvthbrb d 1978 ujle13 cjplfkb Jnltk ghfdbntkmcn- gjcnegbnm nfrbv jåhfpjv. Jlyfrj, ybrfrfz pflfxf bkb dtyyjq änbrb (JGÄ). JGÄ jåtcgtxbdftn gjkbnbxtcrjt bycnherwbz yt vjétn åsnm dsgjkytyf, tckb änj åeltn kblthcndj b yfghfdktybt lkz änbxtcrjq ghjuhfvvs jpyfxfnm eujkjdyjt bkb flvbybcnhfnbdyjt ghfdjyfhe- bcgjkybntkmyjq dtndb dkfcnb. Änf cbcntvf ltwty- itybt. Jndtncndtyyjcnm pf gjcktlcndbz dsgjkytybz nhfkbpjdfyf, b rfélsq ltgfhnfvtyn bkb futyncndj nfrjq pflfxb bkb bycnherwbb kjébncz yt njkmrj yf jndtxftn pf eghfdktybt cdjtq cjåcndtyyjq änbxtcrjq xbyjdybrf, yj nfrét b yf dsitcnjzotuj yfxfkmybrf, ghjuhfvvjq. rjnjhsq gjcnfdbk pflfxe bkb jnlfk hfcgjhzétybt. JGÄ dsgecnbk jlyjhjlysq rjvgktrc Cnfylfhnjd Gjljåysv ét jåhfpjv ytkmpz dsgjkyznm pflfxe bkb änbxtcrjuj gjdtltybz lkz ckeéfobö bcgjkybntkmyjq bycnherwbñ, tckb änj ghtlcnfdkztn cjåjq gjczufntkm- dtndb dkfcnb, rjnjhsq ghbvtybv rj dctv ljkéyjcnysv cndj yf xtkjdtxtcrjt ljcnjbycndj10. kbwfv b ckeéfobv futyncnd b eghfdktybq bcgjkybntkm- yjq dtndb dkfcnb. Änb yjhvfnbds cjlthéfn bpkjétybt 14 jåobö ghbywbgjd, rjnjhst ljkéys jghtltkznm gj- YFLPJH: JVÅELCVTY B UTYTHFKMYSQ dtltybt atlthfkmysö ckeéfobö. Wtynhfkmysv äkt- BYCGTRNJH vtynjv änbö ghbywbgjd zdkztncz rjywtgwbz, cjukfcyj rjnjhjq ujcelfhcndtyyfz ckeéåf – tcnm ljku xtkjdt- Ghfdbntkmcndtyysq jvåelcvty, utythfkmysq by- rf, jåktxtyyjuj ljdthbtv. Atlthfkmyst ckeéfobt cgtrnjh b rjvbccbz gj ujcelfhcndtyyjq ckeéåt – dct ljkéys åsnm åtcghbcnhfcnysvb d bö ltzntkmyjcnb b rhjdyj pfbynthtcjdfys d njv, xnjås ujcelfhcndtyyfz yt bcgjkmpjdfnm ujcelfhcndtyyeñ ljkéyjcnm lkz kbx- ckeéåf ljcnbukf dscjrbö änbxtcrbö cnfylfhnjd11. Xtv yjq dsujls. Änb yjhvfnbds nfrét cjlthéfn rjyrhtn- dsit cnfylfhns, ntv ktuxt ébpym lkz dctö. Ytrjnjhst yst cnfylfhns, jåtcgtxbdfñobt ltnfkmyjt herjdjlcn- ghfdbntkmcndtyyst jhufys, rjnjhst jceotcndkzñn dj d hzlt jåkfcntq: gjlfhrb bp dytiybö bcnjxybrjd, felbn ujcelfhcndtyysö abyfycjd, yfxfkb hfphfåfns- gjlfhrb vtéle ckeéfobvb, rjyakbrns abyfycjdsö dfnm ≤änbxtcrbt felbns≥ c wtkmñ jghtltkbnm, yf xtv bynthtcjd, åtcghbcnhfcnyjcnm, jåtcgtxtybt pfyznjc- jyb ljkéys cjchtljnjxbnm bö juhfybxtyyst htcehcs nb, pkjegjnhtåktybt ljkéyjcnmñ b dytiytq ltzntkm- b d jnyjitybb xtuj jyb yt ljkéys änjuj ltkfnm. yjcnmñ. Jceotcndktybt ghfdbk jåtcgtxbdftncz gentv Rfélsq bp änbö xbyjdybrjd b bycnbnenjd vjétn jåsxyjuj lbcwbgkbyfhyjuj ghjwtccf ghfdbntkmcndf. buhfnm gjktpyeñ hjkm d jceotcndktybb yflpjhf pf Jnltk nfrét cjplfk tlbyjjåhfpyst cbcntvs dyenhtyybvb eghfdktyxtcrbvb ghjwtccfvb ghfdb- jnrhsnbz abyfycjdsö lfyysö. Änb cbcntvs, ujcelfh- ntkmcndtyysö exhtéltybq b d hfåjnt cj cnfhibvb cndtyyst b rjyabltywbfkmyst, htfkbpeñncz dj dctö eghfdkzñobvb c ntv, xnjås hfphfåfnsdfnm äaatrnbd- futyncndfö b gjlktéfn gthbjlbxtcrbv htdbpbzv cj yst b ytrjhhegwbjyyst dyenhtyybt ghjwtccs. Nfrfz cnjhjys JGÄ. Jnltk htuekzhyj jceotcndkztn htdb- ghjabkfrnbxtcrfz hjkm vjétn ghbyjcbnm åjkmibt pbb änbxtcrbö ghjuhfvv futyncnd, dyjcbn htrjvtylf- lbdbltyls. Ghtljndhfotybt rjhhegwbb vjétn jpyf- wbb b dtltn ctvbyfhs gj gjlujnjdrt jabwbfkmysö kbw xfnm, xnj gjnthm elfkjcm bpåtéfnm b ljhjujcnjzobt d jåkfcnb änbrb rfr d Dfibyunjyt, jrheu Rjkevåbz, hfccktljdfybz cnfkb ytyeéysvb. (Hjkm jvåelcvtyf nfr b d ujhjlfö Cjtlbytyysö Infnjd. hfccvfnhbdftncz d Ukfdt 7.) D gjcktlybt ujls hzl lheubö cnhfy gjcktljdfk ghbvthe Cjtlbytyysö Infnjd, drkñxfz Fhutynbye b Ñéyeñ Fahbre. CJPLFYBT JNLTKF GHFDBNTKMCNDTYYJQ ÄNBRB RFYFLCRBQ GJLÖJL Lkz ljcnbétybz äaatrnbdyjcnb jåofz jndtncndty- yjcnm pf hfpdbnbt b jåextybt ujcelfhcndtyyjq änbrt D Rfyflt hzl ghjdbywbq, f nfrét b atlthfkmyjt ljkéyf åsnm djpkjétyf yf rjyrhtnyjt exhtéltybt ghfdbntkmcndj14 cjplfkb ljkéyjcnb c wtkmñ jåtcgt- ghfdbntkmcndf12. Xfcnj nfrfz ckeéåf yföjlbncz dyen- xtybz herjdjlcndf lkz gfhkfvtynfhbtd b cnfhibö hb Vbybcnthcndf ghfdbntkmcndtyyjq flvbybcnhfwbb. ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd gj änbxtcrbv djghjcfv. Änj exhtéltybt nfrét vjétn ghtljcnfdkznm rjycekm- Nfrbt ljkéyjcnb yfpsdfñncz gj-hfpyjve – ≤rjvbc- nfnbdyst eckeub ujcelfhcndtyysv ckeéfobv, rjnjhst cfh gj änbrt≥ (Fkmåthnf), ≤rjvbccfh gj djghjcfv cnjkryekbcm cj ckjéysvb ghjåktvfvb rjyakbrnf xtcnyjcnb≥ (Jynfhbj); ≤rjvbccfh gj rjyakbrnfv by- bynthtcjd b rjnjhsv ytjåöjlbvj jåujdjhbnm änj gj- nthtcjd≥ (Åhbnfycrfz Rjkevåbz, Cfcrfxtdfy, Yjdf 70 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
Crjnbz, Ymñ-Åheycdbr, Ctdthj-Pfgflyst nthhbnjhbb gj hfyue xbyjdybrb atlthfkmyjq ujcelfhcndtyyjq b Ñrjy), ≤rjvbccfh gj jöhfyt bynthtcjd exfcnybrjd≥ ckeéås. Änj eghfdktybt pfybvftncz vjybnjhbyujv (Ymñ-Afeylktyl) bkb ≤cjdtnybr gj änbrt≥ (atlthfkm- frnbdjd, ljöjljd b jåzpfntkmcnd ntö, yfl rtv jyj jce- yjt ghfdbntkmcndj). otcndkztn yflpjh. Dct änb jnltks cdbltntkmcndeñn j ghbpyfybb njuj Rjulf tcnm gjljphtybz jnyjcbntkmyj yfheitybz afrnf, xnj d jåkfcnb änbrb tcnm ldf rhegysö hbcrf, eujkjdyjuj pfrjyjlfntkmcndf, cjdtnybr gj änbrt yt rjulf ds gjkfuftntcm gjkyjcnmñ yf ktufkbcnbxtcreñ gjlvtyztn hjkm gjkbwbb, ghjrehjhjd b celtq. Jy cbcntve. pfybvftncz cbnefwbzvb, rjnjhst vjuen gjrfpfnmcz Ghtélt dctuj, ujcelfhcndtyyst ckeéfobt vjuen ytänbxtcrbvb lkz uhfélfy, yj ghb änjv jyb yb d rj- kturj gjpfåsnm, xnj bp ctåz ghtlcnfdkztn ltqcndbntkm- tq vtht yt zdkzñncz crjkmrj-ybåelm ytpfrjyysvb. yj änbxtcrjt gjdtltybt, b dvtcnj änjuj pfobofnm ct- Yf ghfrnbrt tuj/tt eghfdktybt ntcyj cjnhelybxftn åz ccskrfvb yf ñhblbxtcrbt njyrjcnb ajhvekbhjdjr c ntvb, rnj jödfxty rfyflcrbv rjltrcjv gj rjyakbr- b rjywtgwbq. nfv bynthtcjd15. Änb xbyjdybrb ghböjlzn c djghjcfvb Dj-dnjhsö, gjlxfc bvttn vtcnj xhtpdsxfqyfz ltnf- j njv, rfr jåjqnbcm c rjyrhtnysv frnbdjv bkb bynt- kbpfwbz djghjcjd, rjnjhst ljkéys åsnm cfvjjxtdbl- htcjv, b eghfdktybt lftn cdjb cjdtns. Ghtvmth-vb- ysvb lkz kñåjuj xtkjdtrf c hfpevysv b vjhfkmysv ybcnh nfrét ghjcbn tuj ghjdjlbnm hfccktljdfybz ceéltybtv. Rjulf nfrjt ghjbcöjlbn, änj crjhtt b rjvvtynbhjdfnm rjyrhtnyst djghjcs gj vtht bö vjétn dspdfnm åjkmieñ ähjpbñ jåotcndtyyjuj lj- djpybryjdtybz. dthbz, ytétkb erhtgbnm änj ljdthbt. Atlthfkmyjt Eghfdktybt nfrét ytctn jndtncndtyyjcnm pf ghbvt- ghfdbntkmcndj Rfyfls bpåhfkj gjlöjl, d hfvrfö rj- ytybt Pfrjyf ≤J htubcnhfwbb kjååbcnjd≥ b Rjltrcf njhjuj nt, rnj pfybvftn ujcelfhcndtyyst ljkéyjcnb, gjdtltybz kjååbcnjd. Änb pfrjys ghtlyfpyfxtys lkz ltqcndbntkmyj étkfñn ghbybvfnm vths änbxtcrjuj njuj, xnjås dytcnb bpdtcnysq ehjdtym jnrhsnjcnb d ltz- gjhzlrf. Änjn gjlöjl bcöjlbn bp njuj, xnj jyb ltqcndb- ntkmyjcnm gj kjååbhjdfybñ b jåtcgtxbnm dscjrbt ghj- ntkmyj öjnzn bvtnm åjktt dscjrbq ehjdtym edfétybz atccbjyfkmyst cnfylfhns lkz kñltq, pfyznsö änjq cj cnjhjys cjuhfélfy. Gj änjq ghbxbyt åskj ghbyz- hfåjnjq. Jåf pfrjyf hfccvfnhbdfñncz d Ukfdt 4. nj htitybt yt rjlbabwbhjdfnm änbxtcrjt gjdtltybt Ysytiybq rfyflcrbq cjdtnybr gj änbrt gjkfuftn, gjchtlcndjv cjcnfdktybz bcxthgsdfñotuj gthtxyz xnj eghfdktybt ljåbdftncz ecgtöf d ljcnbétybb cdj- ckexftd pfghtotyyjuj gjdtltybz. bö wtktq: ≤Kñlb, c rjnjhsvb z bvtñ ltkj, ghbpyfñn, Rfyflcrbq gjlöjl r cjplfybñ änbxtcrjq cnhernehs xnj ghbyznbt ghfdbkmysö htitybq gjvjuftn jåtcgt- b eghfdktybñ tñ jgbhftncz yf bpåtéfybt djpvjéyjc- xbnm bö ljkujchjxyjt gjkbnbxtcrjt pljhjdmt. Jyb ntq lkz rjyakbrnf bynthtcjd pfljkuj lj djpybryjdt- ghbpyfñn, xnj rfyflws jéblfñn dscjrbö cnfylfhnjd ybz cfvjuj afrnf. Änjn gjlöjl jgbhftncz yf hfåjne c gjdtltybz b gj ghfde. Jyb cltkfkb dct djpvjéyjt, kñlmvb b åfpbhetncz yf ghtlgjkjétybb j njv, xnj jyb xnjås eljdktndjhznm änbv cnfylfhnfv≥. öjnzn ltkfnm nj, xnj zdkztncz ghfdbkmysv. Ytpfdbcbvj jn änjuj, ytlfdybt crfylfks d Rfyflt Eghfdktybt rfyflcrjuj cjdtnybrf gj djghjcfv gjåelbkb ghtvmth-vbybcnhf ddtcnb nfr yfpsdftvsq atlthfkmyjq änbrb pfybvftncz ghjåktvfvb gjntywb- ≤änbxtcrbq gfrtn≥, ghbyznbt rjnjhjuj ceotcndtyyj fkmysö rjyakbrnjd bynthtcjd b lheubvb änbxtcrbvb erhtgbn gjpbwbb Eghfdktybz gj änbrt16. djghjcfvb lkz ntö, rnj c åjkmitq cntgtymñ dthjzn- yjcnb åeltn dkbznm yf rkñxtdst htitybz atlthfkm- yjuj ghfdbntkmcndf, drkñxfz ntö jabwbfkmysö kbw, EGHFDKTYBT HBCRJV B INFN rnj jndtxftn pf eghfdktybt ≤cktgsvb nhfcnfvb≥. HFÅJNYBRJD Cktgst nhfcns cjplfñncz lkz njuj, xnjås bydtcnb- wbb ghbybvfñotuj htitybt öhfybkbcm jnltkmyj (b Eghfdktybt hbcrjv ghtlgjkfuftn dszdktybt ghj- d nfqyt) ytpfdbcbvsvb jgtreyfvb c ntv, xnjås bpåt- åktv lj bö djpybryjdtybz, f pfntv ghbyznbt vth gj éfnm rfrjuj-kbåj rjyakbrnf bynthtcjd. Kbwj, ghb- ghtljndhfotybñ bö djpybryjdtybz. ybvfñott htitybt, cjdthityyj yt jcdtljvktyj j Pltcm tcnm ytrjnjhst zdyst ghtleghtlbntkmyst njv, ult yföjlzncz cltkfyyst bv bkb tñ bydtcnbwbb, pyfrb: b gjänjve gjrf xnj yt vjétn yföjlbnmcz gjl rfrbv- kbåj bö dkbzybtv. • Gthcjyfk, rjnjhsq yt åthtn dsöjlysö. Änb Eghfdktybt cjdtnybrf gj änbrt jödfnsdftn dctö kñlb vjuen åsnm gjkyjcnmñ gjukjotys hfåj- xktyjd atlthfkmyjuj rfåbytnf, drkñxfz ghtvmth- njq, yj jyb nfrét, djpvjéyj, cnhtvzncz clt- vbybcnhf. Gjl dybvfybt änjuj eghfdktybz gjlgflfñn kfnm nfr, xnjås nt, rnj ghböjlzn cvtybnm cegheub xktyjd rfåbytnf b bélbdtyws, xktys gjkbnb- bö, yt dbltkb bö pfgbctq. xtcrjuj infåf vbybcnhjd ghfdbntkmcndf b cnfhibt CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 71
• Hfåjnybrb, rjnjhst åthen dsöjlyst lyb, rjnj- • Ghtljcnfdktybt byajhvfwbb gj ghfrnbrt änb- hst yt vjuen ctåt gjpdjkbnm c extnjv njkmrj xtcrjq hfåjns lkz gthcjyfkf. bö pfhfåjnyjq gkfns. • Ghjwtlehs felbnf. • Hfåjnybrb yf ≤ezpdbvsö≥ ljkéyjcnzö, rjnj- • Htuekzhyjt byajhvbhjdfybt gthcjyfkf j dyen- hst ghbcnhfcnbkbcm r fpfhnysv buhfv. htyytq gjkbnbrt jhufybpfwbb d jåkfcnb jnxtn- yjcnb, tt dyenhtyybö b dytiybö rfyfkjd jnxtn- Ybrfrbt bp änbö lfyysö yt cdbltntkmcndeñn j yjcnb, b rfr jyb hfåjnfñn. ghtljcelbntkmyjv gjdtltybb, jlyfrj rfélsq bp änbö • Htuekzhyjt byajhvbhjdfybt gthcjyfkf j dyen- ckexftd nhtåetn ghbcnfkmyjuj dybvfybz cj cnjhjys htyytv hfccktljdfntkmcrjv gjntywbfkt jhuf- herjdjlbntktq. ybpfwbb; ljkéys åsnm hfphfåjnfys rjyrhtn- Ghjwtlehs hfcrhsnbz frnbdjd b gfccbdjd yjczn yst ltnfkmyst gkfys, xnjås äaatrnbdyj htf- åjktt ajhvfkmysq öfhfrnth, b jyb ghtlecvfnhbdfñn ubhjdfnm yf endthéltybz j rjhhevgbhjdfyyjv gthbjlbxtcreñ hjnfwbñ gthcjyfkf, pfybvfñotuj gjdtltybb, tckb nfrbt dtob djpybrfñn. ≤ezpdbvst≥ ljkéyjcnb .17 Eghfdkzñobt ljkéys pyfnm j ceotcndjdfybb jå- kfcntq, ult tcnm hbcr rjhhegwbb. Änb jåkfcnb ljkéys CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT gjldthufnmcz ghjdthrt yf htuekzhyjq jcyjdt b ljké- UJCELFHCNDTYYJQ CKEÉÅS, yf jceotcndkznmcz cjdhtvtyyfz jhufybpfwbjyyfz JWTYBDFTVJQ YF JCYJDT PFCKEU cnhfntubz hbcrf, d rjnjhjq djghjc j rjhhegwbb gjke- xftn yflktéfott htitybt. Ybrfrjt exhtéltybt yt vjétn hfåjnfnm ghjatc- Ljkéys åsnm dszdktys b ghjljrevtynbhjdfys cbjyfkmyj d jncencndbt rdfkbabwbhjdfyyjuj gthcjyf- aeyrwbb dscjrjuj hbcrf b ljkéys åsnm gjlujnjdktys kf c vjnbdfwbtq. Jlyjq bp yfbåjktt hfpheibntkmysö xhtpdsxfqyst gkfys tot lj djpybryjdtybz rfrbö-kbåj xthn rjhhegwbb zdkztncz yfpyfxtybt yf hfåjne d ujce- ghjåktv. Änb aeyrwbb drkñxfñn nfrbt djghjcs, rfr: lfhcndtyyeñ ckeéåe, jcyjdfyyjt yf cdzpzö, f yt yf cgjcjåyjcnzö yfpyfxftvsö kbw.18 • bycgtrwbz, htuekbhjdfybt b vjybnjhbyu cnfy- Bycnbnewbjyfkmyst vthjghbznbz gj jnåjhe, yfåj- lfhnjd gjvtotybq, ghtlghbznbq, jåjheljdfybz he, ghjldbétybñ b edjkmytybñ ujcelfhcndtyysö cke- b njdfhjd; éfobö bvtñn wtynhfkmyjt pyfxtybt lkz yflktéfotuj • dhextybt rdfkbabrfwbjyysö ljrevtynjd bkb aeyrwbjybhjdfybz ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf b vjuen kbwtypbq kbwfv, xnjås gjlndthlbnm bö vfc- yfbkexibv jåhfpjv åsnm jåtcgtxtys gjchtlcndjv pf- nthcndj d rjyrhtnyjq ghjatccbb b lfnm bv djp- rjyjlfntkmcndf.19 Yf ytjåöjlbvst ljkéyjcnb cktletn vjéyjcnm pfybvfnmcz rjyrhtnysvb dblfvb ghbdktrfnm ljcnjqysö kñltq. Änj, d cdjñ jxthtlm, jpyf- ltzntkmyjcnb; xftn, xnj cfvb ljkéyjcnb ljkéys åsnm ljcnfnjxyj • gjkextybt gkfntétq yfkbxysvb ghbdktrfntkmysvb lkz rdfkbabwbhjdfyysö uhfélfy • fccbuyjdfybt uhfynjd bp ujcelfhcndtyysö ajy- b ghtlcnfdkznm cjåjq jghfdlfyyeñ fkmnthyfnbde ljd; xfcnyjve ctrnjhe. • jrfpfybt gjvjob bkb pfåjnf jå ezpdbvsö bkb Ujcelfhcndtyyfz ckeéåf, hfåjnybrb rjnjhjq yf- bydfkblfö. pyfxfñncz b ghjldbufñncz yf jcyjdt pfckeu, åeltn d ujhfplj vtymitq cntgtyb gjldthétyf rjhhegwbb, xtv Gjktpyst bycnhevtyns eghfdktybz hbcrjv drkñ- ckeéåf, åfpbheñofzcz d jcyjdyjv yf gjkbnbxtcrbö xfñn: b kbxysö cdzpzö. D ≤vthbnjrhfnbb≥ gthcjyfk ghjldb- uftncz gj ckeéåt yf jcyjdt cdjbö pfckeu, b tt ghtl- • Rjltrcs gjdtltybz; bö cjjndtncndbt cdjtve cnfdbntkb jåzpfys cdjbvb ljkéyjcnzvb, gj rhfqytq yfpyfxtybñ ljkéyj ghjdthznmcz xthtp rfé- vtht xfcnbxyj, njve jåotcnde, rjnjhjve jyb ckeéfn. lst ldf ujlf bkb jrjkj änjuj. Nfv, ult ljkéyjcnb gjkexfñn yf jcyjdt vjueotcndty- • Jåextybt d jåkfcnb rjltrcf gjdtltybz; änj ysö cdzptq, kjzkmyjcnm bvttn vtcnj gj jnyjitybñ ljkéyj bvtnm vtcnj d htuekzhyst ghjvt- r cdzpzv, f yt gj jnyjitybñ r bycnbnene, d rjnjhsq éenrb dhtvtyb yt htét, xtv hfp d ldf ujlf kbwj åskj yfpyfxtyj. Xfcnj åtytabwbfh nfrjuj yfpyf- • Gjlfhrb, åkfuf b gthtxyb lfhjd. xtybz éltn, xnj tuj bkb tt gfnhjy jåtcgtxbn pfobne, • Eghfdktybt byajhvfwbtq b ntöyjkjubz. tckb jy dcnhtnbncz c rfrbvb-kbåj pfnhelytybzvb. Yf- • Gjdsitybt jcdtljvktyyjcnb gthcjyfkf jnyj- pyfxtyws gjkbnbxtcrbö gfhnbq vjuen cjplfdfnm jcjåj cbntkmyj tuj hjkb b jåzpfyyjcntq d eghfdkt- ckjéyst ghjåktvs lkz eghfdkzñobö, cdzpb rjnjhsö ybb åtpjgfcyjcnmñ byajhvfwbb. yt cnjkm dkbzntkmys. • Yfåjh rflhjd; cnhfntubz gjlhzljd b pfregjr. 72 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
Ujcelfhcndtyyfz ckeéåf, åfpbheñofzcz yf pf- • D jcyjdyjv yfåjh rflhjd yf jcyjdt pfckeu b ckeufö bvttn hzl ghtbveotcnd: ghjuhfvve ghjldbétybz c jåütrnbdysvb b rjy- rehtynysvb rhbnthbzvb b xtnrj jxthxtyyjq • J rfylblfnfö celzn yf jcyjdt gjllfñoböcz rfhmthjq. ghjdthrt rhbnthbtd, rjnjhst ltqcndbntkmyj • Cdtltybt r vbybveve gjkbnbxtcrjuj dvtif- vjéyj ghjdthbnm, tckb ceotcndeñn gjljpht- ntkmcndf b d ltzntkmyjcnm, b d yfåjh rflhjd ybz jnyjcbntkmyj yfheitybq. lkz ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf. • Kbwf, pfybvfñobt ljkéyjcnb, bvtñn cnb- • Cnhjujt juhfybxtybt gjkbnbxtcrbö yfpyfxtybq vek r njve, xnjås gjrfpsdfnm öjhjibt htpekm- yf ytrjnjhst gjcns dscjrjuj ehjdyz. nfns. Gjkbnbpbhjdfybt ujcelfhcndtyyjq • Gjlöjlzofz pfhgkfnf b lheubt ghtbveotcndf, ckeéås ghbyjcbn pfehzlyst htpekmnfns. jåtcgtxbdfñobt cjjndtncndeñobt cnbveks. Rjulf gjkbnbrb bvtñn djpvjéyjcnm ytgjc- • Pfobnf ujcelfhcndtyysö ckeéfobö xthtp htlcndtyyj dkbznm yf yfåjh, ghjldbétybt, dyenhtyytt ghbvtytybt vtöfybpvjd ghfdf. edjkmytybt bkb gthtvtotybt ujcelfhcndtyysö ckeéfobö gj rfrbv-kbåj bysv jcyjdfybzv, Vyjubt kñlb bynebnbdyj crkjyys gjkfufnm, xnj ytétkb gj pfckeufv, nhelyj jåtcgtxbnm ghj- gjdsitybt pfhfåjnyjq gkfns ecnhfybn rjhhegwbñ atccbjyfkmyeñ lbcwbgkbye, nfrét nhelyj chtlb uhfélfycrbö ckeéfobö, gjkexfñobö vbpthyjt bcgjkmpjdfnm cnbveks r ljcnbétybñ kex- éfkjdfybt. Yf ghfrnbrt cbnefwbz ytcrjkmrj åjktt ibö htpekmnfnjd, tckb kbwf yfpyfxfñncz yf ckjéyf. Htajhvf jgkfns nhelf, öjnz jyf b bvttn pyf- rjhjnrbq chjr. xtybt, ghtlcnfdkztn cjåjq kbim jlby bp wtkjuj hzlf • Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt, yfpyfxtyyst gj cnbvekjd, ghjåktve rjnjhsö ytjåöjlbvj htifnm.20 gjkbnbxtcrbv cjjåhfétybzv, vjuen åsnm Ntv yt vtytt, htajhvbhjdfybt cnhernehs pf- åjktt crkjyysvb yfheifnm ghfdbkf c wtkmñ hfåjnyjq gkfns vjétn åsnm dféysv chtlcndjv ght- vfrcbvfkmyjuj edtkbxtybz bö kbxysö dsujl ljndhfotybz rjhhegwbb. Nfrbt htajhvs bpvtyzñn d nj rjhjnrjt dhtvz, d ntxtybt rjnjhjuj jyb cnhernehe cnbvekjd lkz ujcelfhcndtyysö ckeéfobö, yfltñncz yföjlbnmcz yf änjq ckeéåt. ltkfñn djpyfuhféltybt pf nhel åjktt ghjphfxysv, • Ujcelfhcndtyyst ckeéfobt, rjnjhst gjke- gjdsifñn hfytt vbpthyeñ pfhgkfne b ghbukfifñn xbkb cdjb ljkéyjcnb gj cdjbv cgjcjåyjcnzv, åjktt jgsnysq gthcjyfk hfåjnfnm d ujcelfhcndtyyjv f nfrét yf jcyjdt xtnrbö b gjllfñoböcz ctrnjht: ghjdthrt rhbnthbtd, åelen joeofnm cdjñ gjljnxtnyjcnm gj jnyjitybñ r yfybvfñ- • Cnbveks, gjåeélfñobt ujcelfhcndtyysö otve bö ujcelfhcnde, ytétkb gj jnyjitybñ r ckeéfobö jnrfpsdfnmcz jn rjhhevgbhj- ghfdbntkmcnde, rjnjhjt e dkfcnb yf ctujlyzi- dfyyjq ghfrnbrb b hfåjnfnm äaatrnbdyj, ybq ltym. ltqcndeñn ujhfplj yfltéytt, tckb cbcntvf • Ujcelfhcndtyyfz ckeéåf, jcyjdfyyfz yf pfcke- djpyfuhféltybz jgbhftncz yf ghbywbg vthb- ufö, bpåtuftn jnyjcbntkmyj rhfnrjchjxyjuj njrhfnbb. Rjulf pfhfåjnyfz gkfnf b ghj- öfhfrnthf gjkbnbxtcrbö yfpyfxtybq b cjjndtn- ldbétybt gj ckeéåt zdyj pfdbczn jn njuj cndeñotq gjnthb rdfkbabrfwbb c rféljq cvt- edfétybz, rjnjhjt ujcelfhcndtyyst ckeéf- yjq ghfdbntkmcndf. obt ghjzdkzñn gj jnyjitybñ r ghfdbkfv gjdtltybz, b jn öjhjibö htpekmnfnjd, nj cnb- Jlyfrj ujcelfhcndtyyfz ckeéåf, jcyjdfyyfz veks åelen htfkbpjdfys c åjkmitq cntgtymñ bcrkñxbntkmyj yf pfckeufö, djpvjéyj, åeltn gjldth- dthjznyjcnb. Cfvf hfåjnf hfccvfnhbdftncz ufnmcz bpvtytybzv c ntv, xnjås exbnsdfnm ghjuhfvvs rfr ytxnj åjktt wtyyjt. Gjänjve edjkmytybt ghfrnbxtcrbö ltqcndbq, cjjndtncndeñobö ltvjrhfnb- c hfåjns bkb gjybétybt d ljkéyjcnb cnf- xtcrjq ghfrnbrt. Yfghbvth, nfrbt ghjuhfvvs vjuen yjdbncz ujhfplj åjktt cthmtpysv djghjcjv. D jåtcgtxbnm, xnjås vtymibycndf åskb cghfdtlkbdj cdjñ jxthtlm, änj jpyfxftn, xnj ljkéys ceot- ghtlcnfdktys d ujcelfhcndtyyjq ckeéåt b xnjås ås- cndjdfnm yflktéfobt b äaatrnbdyst lbcwbg- kb bcghfdktys utylthyst b utjuhfabxtcrbt lbcåfkfy- kbyfhyst vtöfybpvs. cs. Åjktt njuj, ujcelfhcndtyyfz ckeéåf, jcyjdfyyfz • Tckb ujcelfhcndtyysv ckeéfobv yt gkfnbnm yf pfckeufö, yt lftn ufhfynbb ghjnbd rjhhegwbb. ghjébnjxysq vbybvev, nj cnbveks r njve, Eckjdbz ytrjhhegwbjyyjuj yfåjhf rflhjd yf xnjås nhtåjdfnm dpznrb pyfxbntkmyj edtkb- ljkéyjcnb d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht drkñxfñn: xfncz. Cktljdfntkmyj, htajhvf pfhfåjnyjq gkfns, rjnjhfz jåtcgtxbdftn ghjébnjxysq vbybvev lkz ujcelfhcndtyysö ckeéfobö, CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 73
vjétn jåeplfnm vtkrjvfcinfåyeñ rjhheg- Ytjåöjlbvj, xnjås ujcelfhcndtyyst ckeéfobt wbñ. Änjn gjlöjl jncnfbdftncz Dctvbhysv dscjrjuj hfyuf bvtkb djpvjéyjcnm gthtlfdfnm cgjh- åfyrjv d hzlt cnhfy, rjnjhsv jy jrfpsdftn yst djghjcs yf hfccvjnhtybt ñhblbxtcrbö rjycekm- gjvjom. nfynjd ghfdbntkmcndf. Bvtz ltkj c vbybcnhjv, rjnj- • Htajhvs pfhfåjnyjq gkfns nfrét vjuen hsq ghjcbn bö ltqcndjdfnm rjhhegwbjyysv jåhfpjv, cltkfnm jgkfne nhelf d ujcelfhcndtyyjv jyb ljkéys gjybvfnm, xnj d hfvrfö eujkjdyjuj ltkf ctrnjht rjyrehtynjcgjcjåyjq gj jnyjitybñ dhzl kb jyb jåtcgtxfn ctåt pfobne, tckb crféen, xnj r pfhgkfnt d xfcnyjv ctrnjht c ntv, xnjås ltqcndjdfnm nfr, rfr jyb ltqcndbntkmyj ltqcndjdfkb, ghbdktrfnm ckeéfobö c åjktt dscjrjq rdfkb- bv åskj ghbrfpfyj bö vbybcnhjv. Ghfdbntkmcndj abrfwbtq. Xtkjdtxtcrbq gjntywbfk åjktt dscj- zdkztncz ceåütrnjv ghfdf. Vbybcnhs yt cnjzn yfl rjuj rfxtcndf gjdsiftn äaatrnbdyjcnm ujce- pfrjyjv. Dhtvtyfvb ujcelfhcndtyyst ckeéfobt lfhcndtyyjuj ctrnjhf b vjétn gjåeélfnm ujdjhbkb cdjbv vbybcnhfv, xnj jyb öjntkb ås dsgjk- r åjktt xtnrjve cjåkñltybñ rjltrcjd gjdtlt- ybnm bö gjétkfybz, jlyfrj tckb jyb änj cltkfñn, nj ybz. Ghbvthfvb änjuj zdkzñncz Cbyufgeh b d jnyjitybb jåjbö vjétn åsnm djpåeéltyj eujkjdyjt Ujyrjyu. ghtcktljdfybt. • Chtlb vth cjplfybz cnbvekjd lkz åtcrjhhegwb- Ghjåktvf ljcnbuftn cdjtq vfrcbvfkmyjq jcnhj- jyyjuj gjdtltybz nfrét cktletn hfccvfnhb- ns, rjulf vbybcnhs dsöjlzn pf hfvrb cdjtq hjkb b ghb- dfnm b nfr yfpsdftvst ≤cjwbfkmyst åkfuf≥. ybvfñn exfcnbt d eghfdktybb b htfkbpfwbb gjkbnbrb. Yfghbvth, eitlibt yf gtycbñ ujcelfhcndty- Hjkm vbybcnhjd pfrkñxftncz d dshfåjnrt gjkbnbrb, yst ckeéfobt ljkéys gjkexfnm tétvtczx- jlyfrj ghfrnbxtcrfz htfkbpfwbz änjq gjkbnbrb jc- yst gjcjåbz. Gjljåysv ét jåhfpjv ujcelfh- nfdkztncz yf ecvjnhtybt ujcelfhcndtyysö ckeéfobö. cndtyyst ckeéfobt, rjnjhst ≤gjgfkbcm yf Rjulf nfrjt hfpkbxbt d hjkzö hfpvsnj b rjulf ujce- vtcnt ghtcnegktybz≥ ghb gjkextybb dpznjr lfhcndtyyst xbyjdybrb dscjrjuj hfyuf xedcndeñn ct- bkb lheubö rjhhegwbjyysö åkfu, ljkéys fdnj- åz pfgeufyysvb vbybcnhjv, yt étkfñobv ghbybvfnm vfnbxtcrb enhfnbnm cdjb cjwbfkmyst ghtbve- ne bcnbye, xnj pfrjy ghbvtybv r tuj/tt ltqcndbzv otcndf. njxyj nfr ét, rfr jy ghbvtybv b r ltqcndbzv lheubv, rjhhegwbz ghjwdtnftn. Dféyj, xnjås d gjlujnjdrt xbyjdybrjd dscjrjuj GHJDTLTYBT HFPKBXBZ VTÉLE hfyuf gjlxthrbdfkjcm nj jåcnjzntkmcndj, xnj cfv gj GJKBNBRFVB B UJCELFHCNDTYYSVB ctåt afrn, xnj jn ybö nhtåjdfkjcm cjdthibnm ghjnb- CKEÉFOBVB DSCJRJUJ HFYUF djghfdyjt ltzybt gj erfpfybñ vbybcnhf yt jåtcgtxb- dftn bv rfreñ-kbåj pfobne jn jådbytybq eujkjdyjuj Ghjatccbjyfkmyfz ujcelfhcndtyyfz ckeéåf bvt- öfhfrnthf. tn åjkmijt pyfxtybt lkz gkfdyjq hfåjns ghfdbntkm- cndtyyjq flvbybcnhfwbb. Rjulf ghjbcöjlbn cvtyf ghfdbntkmcndf, pyfxbntkmyfz xfcnm ujcelfhcndtyysö RJULF GJLFHJR ZDKZTNCZ DPZNRJQ? ckeéfobö jcnftncz yf cdjbö vtcnfö. Dxthfiybt gjkb- LFHS B HTTCNHS LFHJD nbrb b bö yfpyfxtyws eöjlzn, jlyfrj eghfdktybt ltkf- vb ghjljkéftncz ghb yjdjv ghfdbntkmcndt. Dféyj bvtnm xtnrbt ghfdbkf b yjhvfnbds jnyjcb- Rfr b d jnyjitybb dctö uhfélfy ljku ujcelfhcndty- ntkmyj njuj, xnj ckeéfobt bvtñn ghfdj ghbybvfnm dj ysö ckeéfobö cjcnjbn d njv, xnjås gjlxbyznmcz pfrj- dhtvz bö hfåjns b rfr abrcbheñncz änb gjlfhrb. ye. Jlyfrj ujcelfhcndtyyst ckeéfobt nfrét ytcen D xfcnyjv rjyntrcnt gjlfhrb jåsxyj yt gjhjé- yf ctåt ghjatccbjyfkmyjt jåzpfntkmcndj jåtcgtxbnm, lfñncz ghjcmåjq, f crjhtt cnfdzn cdjtq wtkmñ gt- xnjås ghbybvftvst bvb vths – drkñxfz b nt, ghbyznbt htlfnm xedcndj, yfghbvth, xedcndj åkfujlfhyjcnb, rjnjhsö étkfñn gjkbnbrb b vbybcnhs åjktt dscjrjuj rjnjhjt bcgsnsdftn lfhzobq. Ghb änjv, ybrnj yt hfyuf – cjjndtncndjdfkb nhtåjdfybzv ghfdf. jéblftn jgkfns. D hfvrfö yfcnjzotq geåkbrfwbb Änj jpyfxftn, xnj ujcelfhcndtyyst ckeéfobt vj- vs yt hfccvfnhbdftv gjlfhrb, dhexftvst d ceueåj uen åsnm jåzpfys byajhvbhjdfnm cdjbö gjkbnbxtcrbö ghbdfnyjv rjyntrcnt. Jlyfrj gjlfhrb nfrét dhexf- herjdjlbntktq j njv, xnj ytrjnjhst ltqcndbz, rjnj- ñncz kbwfv yf ghjnzétybb ltkjdsö jnyjitybq. Nfrbt hst bv åskj ghbrfpfyj ghjdtcnb d ébpym, zdkzñncz gjlfhrb jåsxyj cnfdzn cdjtq wtkmñ gjhjlbnm e gjkexf- ytpfrjyysvb. Jn ybö vjéyj gjnhtåjdfnm jnrfpfnmcz ntkz joeotybt jåzpfntkmcndf. jn cjåkñltybz nfrbö erfpfybq. Jlyfrj nfreñ dtom ktu- Rjulf ujcelfhcndtyysq ckeéfobq d hfvrfö rjh- xt crfpfnm, xtv ghjltkfnm yf ghfrnbrt, b ytn rfrbö-kb- hegwbjyyjq ghjwtlehs gjkexftn lfh bkb åkfuj, änj åj xtnrbö htitybq d nfrjq cbnefwbb. cxbnftncz eujkjdysv ghtcnegktybtv dj dctö cnhfyfö. 74 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
Njulf, rfrbv ét jåhfpjv xbyjdybr ghjdjlbn hfpkbxbt D änbö fhuevtynfö jncencndetn gjyznbt jåotcndty- vtéle gjlfhrjv b dpznrjq? yjuj ljkuf. Åelexb ujcelfhcndtyysvb ljkéyjcnysvb Gjlfhjr vjétn åsnm dhexty c ytdbyysvb yfvtht- kbwfvb, xbyjdybrb jåzpfys jåtcgtxbnm, xnjås ghfdb- ybzvb, ljåhjcjdtcnyj bkb ét jy vjétn cnfdbnm cdjtq ntkmcndtyyst ltkf jceotcndkzkbcm åtcghbcnhfcnyj b wtkmñ jrfpfnm dkbzybt yf xbyjdybrf. Lfhzobq vjétn xtcnyj. Tckb xbyjdybrb ghbybvfñn gjlfhrb b ghtlkj- herjdjlcndjdfnmcz kñåsv rjkbxtcndjv vjnbdjd jn étyyst bv åkfuf dj dhtvz bö hfåjns, nj e ybö vjétn lheétcrjuj hfcgjkjétybz, ujcntghbbvcndf b åkfuj- djpybryenm xedcndj jåzpfyyjcnb gj jnyjitybñ r kbwe, lfhyjcnb lj gjlregf b dsvjufntkmcndf. cltkfditve gjlfhjr bkb byjt åkfuj. Joeotybt, xnj D ltkjdjv rjyntrcnt gjlfhrb htlrj dhexfñncz jyb dpzkb yf ctåz rfrjt-nj jåzpfntkmcndj gjljhdtn kbwe gj abkfynhjgbxtcrbv cjjåhfétybzv bkb cjjå- bö åtcghbcnhfcnyjcnm b d wtkjv åeltn gjlhsdfnm ljdt- hfétybzv ujcntghbbvcndf. Ltkj vjétn jåcnjznm nf- hbt r ujcelfhcndtyyjq ckeéåt. rbv jåhfpjv, tckb gjlfhjr bkb åkfuj gjxnb yt bvttn Vjltkmysq rjltrc gjdtltybz lkz exhtéltybq rfrjq-kbåj rjvvthxtcrjq wtyyjcnb, rfr, yfghbvth, ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf yjdjuj Ñéyjuj Eäkmcf gfvznysq cedtybh bkb åtpltkeirf. Jlyfrj d ntö cke- (Fdcnhfkbz)21 ujdjhbn j njv, xnj ckeéfobt yt ljkéys xfzö rjulf gjlfhjr bkb åkfuj yfltktys xtv-nj åjkm- ghbybvfnm gjlfhrb bkb åkfuf, cnfdzobt cdjtq wtkmñ ibv, ytétkb yjvbyfkmyjq wtyyjcnmñ, djpvjéyj, xnj bkb vjueobt gjåelbnm bö ltqcndjdfnm ghbcnhfcnyj d änjn gjlfhjr ghtlkfuftncz c wtkmñ gjhjlbnm xedcndj gjkmpe lfhbntkz ghb bcgjkytybb cdjbö jåzpfyyjcntq. jåzpfntkmcndf b lfét jéblfybz, xnj xnj-nj åeltn dhe- Tckb gjlfhjr bkb åkfuj bvttn, crjhtt, yjvbyfkmyeñ xtyj d jndtn. wtyyjcnm, nj ckeéfobt ljkéys ghtlcnfdbnm cdjtve Xedcndf jåzpfntkmcndf vjuen djpybrfnm tckb ds ytgjchtlcndtyyjve yfxfkmybre pfgbcre c jgbcfybtv cjukfiftntcm yf ghtlkjétybt åtcgkfnyj gjjåtlfnm, bywbltynf (rfr änj jgbcfyj ybét). ghbyznm åbktns yf cgjhnbdyjt cjcnzpfybt bkb crblrb Åhtvz ghbyznbz htitybz j njv, ghbybvfnm bkb yt ghb rjvvthxtcrbö pfregrfö. Rfr njkmrj nfrjq lfh ghbybvfnm gjlfhjr bkb åkfuj, yt ljkéyj åsnm jcnfdkt- ghbyzn, ujcelfhcndtyysq xbyjdybr vjétn åsnm crjv- yj yf ecvjnhtybt jnltkmyjuj ckeéfotuj. Änj, crjhtt, ghjvtnbhjdfy. Tckb gjplytt dhexbdibq gjlfhjr jndtncndtyyjcnm cfvbö exhtéltybq – ecnfyfdkbdfnm dscrfétn ghjcmåe ghtljcnfdbnm tve åkfujghbznysq ghtltks b jåtcgtxbdfnm herjdjlcndj jnyjcbntkmyj htébv, lkz xbyjdybrf åeltn pfnhelybntkmysv tve d nbgjd gjlfhrjd b åkfu, rjnjhst ckeéfobt vjuen ghb- änjv jnrfpfnm. Dhexbdibq gjlfhjr vjétn lfét euhj- ybvfnm. Änj vjétn åsnm ljcnbuyenj gentv hfphfåjnrb éfnm geåkbxysvb pfzdktybzvb j njv, xnj xbyjdybr cfv rhbnthbtd b gjkbnbrb d jnyjitybb gjlfhrjd b åkfu. gthdsv gjghjcbk cltkfnm tve nfrjq gjlfhjr. Kbwf, gsnfñobtcz rjhhevgbhjdfnm ujcelfhcn- dtyysö ckeéfobö, xfcnj yfxbyfñn c vtkrbö pyfrjd 1. D RFXTCNDT JÅOTUJ GHFDBKF dybvfybz, pf rjnjhsvb yt euflsdfñncz rfrbt-kbåj UJCELFHCNDTYYST CKEÉFOBT YT ghtljcelbntkmyst vjnbds. LJKÉYS GHJCBNM BKB GHBYBVFNM Chtlb ghjxtuj, xbyjdybrb vjuen cnfnm jåütrnfvb GJLFHRB B ÅKFUF WTYJQ DSIT rjhhegwbb cdjbvb gjgsnrfvb ≤jåjcyjdsdfnm≥ bö ghb- YJVBYFKMYJQ CNJBVJCNB. yznbt gjlfhrf bkb åkfuf. Xfcnj bcgjkmpeñncz cktleñ- GHTLKJÉTYBZ J LFHTYBB LTYTU D obt jåjcyjdfybz: KÑÅJQ AJHVT YBRJULF YT LJKÉYS GHBYBVFNMCZ. • Dct nfr ltkfñn. • Lfhzobq herjdjlcndetncz ceueåj gjåeélt- Jnrfpsdfzcm ghbybvfnm gjlfhrb bkb åkfuf, ujce- ybzvb otlhjcnb, ljåhjns bkb lheéås. lfhcndtyyst ckeéfobt vjuen ntv cfvsv bpåtéfnm • Jåvty gjlfhrfvb b åkfufvb yt yfyjcbn joeotybz rjvghjvtnfwbb b hfpdbnbz e jåotcndf ybrjve dhtlf. joeotybz ghtleåtéltybz. Jhufybpfwbz, rjnjhfz åt- • Gjlfhrb b åkfuf ≤dphfobdfñn≥ åkfujndjhyst htn yf djjheétybt gjkbnbre, pfghtofñoeñ ghbyznbt ltkjdst jnyjitybz, rjnjhst cgjcjåcndeñn gjlfhrjd b åkfu, pfoboftn cdjbö ckeéfobö jn rjvghj- äaatrnbdyjcnb eghfdktybz ntv, xnj ghtgzn- vtnfwbb. Ltqcndbntkmyj, hfåjnjlfntkb åthen yf ctåz cndeñn åñhjrhfnbb. gjpbnbdyjt ñhblbxtcrjt jåzpfntkmcndj d jnyjitybb • Gjlfhrb b åkfuf dctuj kbim xfcnm rekmnehysö cdjbö ckeéfobö jåtcgtxbnm åtpjgfcyeñ hfåjxeñ hbnefkjd b ghfrnbrb. Tckb jnrfpfnmcz bv ckt- chtle. Exhtéltybz gjntywbfkmyj vjuen yfheifnm änj ljdfnm, änj vjétn dspdfnm jåble. jåzpfntkmcndj, tckb jyb yt edtljvkzñn ckeéfobö j • Ujcelfhcndtyysv ckeéfobv gkfnzn yt njv, rfr dtcnb ctåz d cbnefwbzö rjvghjvtnfwbb, xnj ljcnfnjxyj. Jyb pfckeébdfñn vfktymrjt vjétn dspsdfnm pyfxbntkmysq cnhtcc b åtcgjrjqcndj. ljgjkybntkmyjt djpyfuhféltybt. Jlyj bp ghtbveotcnd pfghtotybz ghbybvfnm gjlfhrb CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 75
b åkfuf cjcnjbn d njv, xnj kñlb, ghtlkfufñobt gj- 3. TCKB JNRFP UJCELFHCNDTYYJUJ lfhrb, bvtñn vtymieñ dthjznyjcnm åsnm jåbétyysvb CKEÉFOTUJ BUYJHBHETNCZ jnrfpjv. Ckeéfobt vjuen jnrfpfnmcz jn ghtlkjétybq BKB GJ BYSV GHBXBYFV j gjlfhrfö, jåüzcybd, xnj tckb jyb cjukfczncz, nj änj GJLFHJR WTYJQ GHTDSIFÑOTQ gjqltn dhfphtp c gjkbnbrjq exhtéltybz b, cktljdf- YJVBYFKMYEÑ CNJBVJCNM, YT ntkmyj, e ybö ytn gjkyjvjxbq gjcnegfnm gj cdjtve ec- VJÉTN ÅSNM DJPDHFOTY HFPEVYSV vjnhtybñ d änjq jåkfcnb. D änjv ckexft ckeéfobt yt CGJCJÅJV, NJ GJLFHJR CKTLETN gjgflfñn d nhelyjt gjkjétybt, rjulf jyb gsnfñncz HFCCVFNHBDFNM RFR CJÅCNDTYYJCNM jghtltkbnm, zdkztncz kb gjlfhjr gjgsnrjq gjlregf. CJJNDTNCNDEÑOTUJ EXHTÉLTYBZ
D ytrjnjhsö cbnefwbzö nhelyj jnrfpfnmcz ghbyznm 2. UJCELFHCNDTYYST CKEÉFOBT, gjlfhjr; yfghbvth, tckb lfhbntkm yt jåhfoftn dybvf- RJNJHSV GHTLKJÉTY GJLFHJR ybz yf jnrfp b yfcnfbdftn yf cdjtv ghtlkjétybb. Rhj- BKB ÅKFUJ BKB RJNJHSV CLTKFY vt njuj, vjétn nfrét djpybryenm xedcndj ytkjdrjcnb GJLFHJR BKB ÅKFUJ DJGHTRB ghb jnrfpt jn gjlfhrf d jåcnjzntkmcndfö, rjulf gj- BÖ DJKT, LJKÉYS CJJÅOFNM lfhjr åsk ghtlkjéty geåkbxyj; yfghbvth, ljrkflxb- JÅ ÄNJV BYWBLTYNT CDJBV re, ghbukfityyjve yf rjyathtywbñ cj cnjhjys. Rfr YTGJCHTLCNDTYYSV YFXFKMYBRFV njkmrj gjlfhjr bkb åkfuj cnfyjdzncz cjåcndtyyjcnmñ D GBCMVTYYJV DBLT exhtéltybz, tuj bcgjkmpjdfybt b jrjyxfntkmyfz celm- åf zdkzñncz jndtncndtyyjcnmñ jhufybpfwbb, f yt erf- Dct ghtlkjétybz j gjlfhrfö bkb åkfufö, bvtñobö pfyyjuj kbwf. ≤Htfkbpfwbz≥ vjétn ghbybvfnm vyjubt åjktt xtv yjvbyfkmyeñ wtyyjcnm, lfét nt, ghbyznm ajhvs, drkñxfz geåkbxyst ferwbjys. rjnjhst ckeéfobt jnrfpfkbcm, ljkéys åsnm ytpfvtl- kbntkmyj cjjåotys ytgjchtlcndtyyjve yfxfkmybre. Dcktl pf gthdjyfxfkmysv ecnysv cjjåotybtv, rjnj- 4. GHTLKJÉTYBZ C YJVBYFKMYJQ hjt ljkéyj åsnm cltkfyj ytpfvtlkbntkmyj, ljkéyf CNJBVJCNMÑ VJUEN ÅSNM GHBYZNS gjcktljdfnm ckeétåyfz pfgbcrf jn ckeéfotuj gj änjve djghjce. Pfgbcrf ljkéyf cjlthéfnm: Gjlfhrb b åkfuf c yjvbyfkmyjq cnjbvjcnmñ jåsx- yj yt gjhjélfñn xedcndf jåzpfntkmcndf e gjkexfntkz, • Lfne, dhtvz b vtcnj bywbltynf xnj vjétn gjdkbznm bkb, gj dctq dthjznyjcnb, gjdkbztn • Rjve åskb ghtlkjétys gjlfhjr bkb åkfuj yf jceotcndktybt tuj/tt jabwbfkmysö aeyrwbq. Gj • Rnj ghtlkjébk gjlfhjr bkb åkfuj b gjlhjå- änjq ghbxbyt hfphtitybt ujcelfhcndtyysv ckeéfobv yjcnb rjynfrnf (tckb jyb bpdtcnys) ghbybvfnm bphtlrf ghtlkfuftvst gjlfhrb yjvbyfkm- • Jndtn yf ghtlkjétybt yjq wtyyjcnb cjplftn ytåjkmieñ euhjpe rjhhegwbb. • Kñåst lheubt, jnyjczobt r ltke, gjlhjåyjcnb Ghbvths gjlfhrjd b åkfu, vjueobö hfccvfnhbdfnmcz ghtlkjétybz d rfxtcndt bvtñobö yjvbyfkmyeñ cnjbvjcnm, drkñxf- • Gjlgbcm fdnjhf pfgbcrb b lfnf ñn ltitdst hsyjxyst åtpltkeirb bkb rjhgjhfnbdyst cedtybhs, rjnjhst yt ghbdzpfys rjyrhtnyj r ltzntkm- Ckeéfobq ljkéty jcnfdbnm e ctåz rjgbñ pfgbcrb yjcnb exhtéltybz. Jlyfrj htitybt djghjcf j njv, b tot jlye rjgbñ gthtlfnm cdjtve ytgjchtlcndty- zdkztncz kb gjlfhjr dtomñ yjvbyfkmyjq cnjbvjcnb, yjve yfxfkmybre, rjnjhsq nfrét ljkéty gjlgbcfnm yt ljkéty jcnfdkznmcz yf ecvjnhtybt ckeéfobö. pfgbcre, gjcnfdbnm lfne b ghbjåobnm tt r cjjndtncn- Herjdjlcndj d änjv djghjct ljkéyj jåtcgtxbdfnmcz deñotve afqke. exhtéltybzvb. Ujnjdz pfgbcre, ckeéfobq, rjnjhjve åsk ghtl- kjéty ≤ytyflktéfobq≥ gjlfhjr bkb åkfuj, vjétn cjöhfybnm rjynhjkm yfl cbnefwbtq. Åjkmibycndj uj- 5. D YTRJNJHSÖ CKEXFZÖ GJLFHJR celfhcndtyysö ckeéfobö xedcndetn ctåz yteljåyj, BKB ÅKFUJ VJUEN ÅSNM rjulf jyb gjcnfdbkb ctåz d rjvghjvtnbheñoeñ cbnef- GHBYZNS, TCKB JYB GJKEXTYS wbñ. Gbcmvtyyjt pfzdktybt gjpdjkztn kbwe jnhfpbnm UJCELFHCNDTYYSV XBYJDYBRJV tuj dthcbñ cjåsnbq, xnj jåtcgtxbdftn tve jghtltkty- GHB BCGJKYTYBB TUJ JÅZPFYYJCNTQ yeñ cntgtym cgjrjqcndbz. Cjjåotybt jå bywbltynt B JNYJCZNCZ R HFÅJNT EXHTÉLTYBZ nfrét gjåeélftn jhufybpfwbñ änjuj ckeéfotuj r UJCELFHCNDTYYJUJ CKEÉFOTUJ ghbyznbñ cjjndtncndeñobö ltqcndbq. BKB JCEOTCNDKZÑN GJKTPYEÑ UJCELFHCNDTYYEÑ AEYRWBÑ 76 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
ujcelfhcndtyysö ckexftd eljåyj ghbyznm änb ghtl- DCT NFRBT DTOB LJKÉYS kjétybz, rjulf jyb yt cdzpfys c bö jabwbfkmysvb CNFYJDBNMCZ CJÅCNDTYYJCNMÑ ljkéyjcnzvb. EXHTÉLTYBZ
Exhtéltybz ljkéys zcyj byajhvbhjdfnm cdjbö 8. EXHTÉLTYBZ LJKÉYS DTCNB HTTCNH ckeéfobö j njv, rjulf cxbnftncz wtktcjjåhfpysv GJLFHRJD B ÅKFU ghbyznm gjlfhjr bkb åkfuj gj änjq rfntujhbb. Ghb- vthjv gjlfhrf bkb åkfuf, jnyjczotujcz r hfåjnt ex- Tckb jhufybpfwbz htiftn, xnj lkz ckeéfobö ghb- htéltybz, zdkztncz rybuf yf cjjndtncndeñoeñ ntve. tvktvj gjkexfnm gjlfhrb bkb åkfuf d ytrjnjhsö jå- Nfrbt gjlfhrb ljkéys cnfyjdbnmcz cjåcndtyyjcnmñ cnjzntkmcndfö, dct ét ytjåöjlbvj ecnfyjdbnm kbvbns cjjndtncndeñotuj exhtéltybz. c ntv, xnjås htuekbhjdfnm b rjynhjkbhjdfnm gjdtlt- Nfrét vjétn åsnm wtktcjjåhfpysv lkz exhtélt- ybt. Yfghbvth, ljkéyj ceotcndjdfnm nhtåjdfybt, cj- ybz (yj yt jnltkmysö xktyjd gthcjyfkf) jcnfdbnm e ukfcyj rjnjhjve dct gjlfhrb b åkfuf wtyjq dsit yj- ctåz gjlfhjr bkb åkfuj, gjkextyyst d hfvrfö gkfyf vbyfkmyjq cnjbvjcnb ljkéys jåüzdkznmcz b pfyjcbnm- hfpdbnbz gjregjr. Yfghbvth, rjvgfybz cvjétn ghtl- cz d geåkbxysq httcnh gjlfhrjd yf bvz gjkexfntkz. kjébnm åtcgkfnyst fdnjvjåbkb dctv cdjbv rkbtynfv Bvz kbwf, ghtlkjébdituj gjlfhjr b tuj exhtéltybt gjckt njuj, rfr jyb pfregzn cjjndtncndeñott rjkbxt- bkb jhufybpfwbz nfrét ljkéys åsnm drkñxtys. Nfrét cndj tt ghjlerwbb. Fdnjvjåbkm yt ljkéty ckeébnm ljkéyf bvtnm vtcnj pfgbcm j htitybb, ghbyznjv d xfcnysv åkfujv lkz rjuj-kbåj d exhtéltybb. Yflkt- jnyjitybb gjlfhrf, b httcnh ljkéty åsnm gjlgbcfy éfobv cgjcjåjv ljcnbétybz änjuj lkz exhtéltybz, b lfnbhjdfy dsitcnjzobv yfxfkmybrjv ckeéfotuj cjöhfyzz ghb änjv åkfuj bcgjkmpjdfybz fdnjvjåbkz, (bkb cjjndtncndeñobv cnfhibv ljkéyjcnysv kbwjv). åeltn d njv, xnjås gjkexbnm rjvgtycfwbñ pf fdnjvj- Tckb djghjc djpybrftn gjplytt, nj vjéyj ljrfpfnm, åbkm, ghjlfnm fdnjvjåbkm yf geåkbxyjv ferwbjyt bkb xnj exhtéltybt ltqcndjdfkj jnrhsnj b ghjphfxyj d ét cltkfnm nfr, xnjås fdnjvjåbkm bcgjkmpjdfkcz njkm- jnyjitybb gjlfhrf. rj lkz jabwbfkmysö wtktq. Nfrét dféyj, xnjås exhté- Jlybv bp yfbåjktt dféysö jghtltkzñobö vjvty- ltybz yt rjvghjvtnbhjdfkb cdjñ åtcghbcnhfcnyjcnm njd ghbyznbz ytänbxtcrbö htitybq zdkztncz gjdtltybt d gjgsnrt pfgjkexbnm ghtvbb. eghfdkzñobö. Bysvb ckjdfvb, ckeéfobt c åjkmitq dthjznyjcnmñ åelen ltkfnm nj, xnj ltkfñn bö eghfdkzñ- obt, ytétkb cktljdfnm yjhvfv änbxtcrjuj gjdtltybz. 6. D YTRJNJHSÖ CKEXFZÖ VJÉTN Tckb herjdjlcndj jhufybpfwbb hfccvfnhbdftncz tt ÅSNM WTKTCJJÅHFPYSV GHBYZNM ckeéfobvb rfr ujdjhzott jlyj, f ltkfñott lheujt, CRHJVYST PYFRB UJCNTGHBBVCNDF, ckeéfobt dcrjht bcgsnfñn hfpjxfhjdfybt. NFRÉT JRFPFYYJUJ RJKKTUFV Herjdjlcndj vjétn cjltqcndjdfnm änbxtcrjve BKB CJCKEÉBDWFV, RJNJHST hfpdbnbñ bö jhufybpfwbq gentv kbxyjuj ghbvthf. Rjy- GHTCKTLEÑN TLBYEÑ WTKM BKB rhtnyst dbls cnhfntub, rjnjhst vjuen åsnm ghbyzns DSGJKYZÑN JÅOEÑ PFLFXE d jnyjitybb gjlfhrjd b åkfu, drkñxfñn byajhvbhj- dfybt ckeéfobö j ckexfzö, rjulf eghfdktybt jhuf- Nfrbt pyfrb ujcntghbbvcndf, rfr xfq bkb rjat, ybpfwbb jnrfpsdfkjcm ghbybvfnm ytevtcnyst lfhs ghtlcnfdkzñn cjåjq ghjzdktybt dtékbdjcnb d jnkbxbt b åkfuf b ghtlghbybvfkj ifub c ntv, xnjås frnbdyj jn gjlfhrf bkb åkfuf b ghtlkfufñncz gjctnbntkzv vyj- djpyfuhfélfnm ntö ckeéfobö, rjnjhst ltvjycnhbhe- ubvb jhufybpfwbzvb. Crhjvysq jåtl, ghtlkjétyysq ñn gjybvfybt änbxtcrjuj gjdtltybz. hfåjxtq uheggt, nfrét gjlgflftn gjl äne rfntujhbñ. Nfrét ceotcndetn hzl cjjndtncndeñobö gjlöj- ljd, rjnjhst vjétn bpåhfnm exhtéltybt gj djghjce j gjlfhrfö b åkfufö. Exhtéltybt vjétn yfgbcfnm 7. LKZ UJCELFHCNDTYYSÖ CKEÉFOBÖ gbcmvj cdjbv rhegysv b gjntywbfkmysv gjcnfdobrfv, VJÉTN ÅSNM ELJÅYSV GHBYBVFNM byajhvbhez bö j njv, xnj ghtlgjxnbntkmyfz ghfrnbrf CGTWBFKMYST GHTLKJÉTYBZ, YT cjcnjbn d njv, xnjås yt ghtlkfufnm ybrfrbö gjlfhrjd CDZPFYYST C BÖ JABWBFKMYSVB kñåjq wtyyjcnb cdjbv hfåjnybrfv. Änjn gjlöjl bvttn JÅZPFYYJCNZVB nj ghtbveotcndj, xnj eåtélftn gjntywbfkmysö gjcnfd- obrjd, xnj jyb cjcnzpfñncz yf hjdyjv buhjdjv gjkt D ytrjnjhsö cnhfyfö yjdst ghjlerns pfgecrfñncz b xnj ghjwtccs ghbjåhtntybz ntylthjd yf cjjndtncn- yf hsyrt gj cgtwbfkmysv wtyfv bkb ét wtyf njdfhjd deñobt hfåjns zdkzñncz åtcghbcnhfcnysvb, jnrhsns- pyfxbntkmyj cjrhfotyf d ntxtybt juhfybxtyyjuj vb b gjljnxtnysvb.22 gthbjlf dhtvtyb. Änj gjkjétybt jpyfxftn, xnj lkz CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB 77
CYJCRB
1. Cv. An Ethics Framework for the State Sector, August Offices and Anti-corruption Agencies, 10th IACC, 1999, (Änbxtcrbt hfvrb lkz ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf, Workshop Papers, Prague, IACC, Transparency Inter- fduecn 1999 ujl). State Services Commission, Welling- national (http://www.10iacc.org/download/workshops/ ton, New Zealand: http://www.ssc.govt.nz/display/docu cs06.pdf); J. Pope, Transparency International Source ment.asp?NavID=82&DocID=2822; How to Develop Book 2000. Confronting Corruption: The Elements of an Effective Code of New South Wales Independent a National Integrity System, Chapter 10 – Ombuds- Commission Against Corruption, Sydney, Australia man, Berlin, Transparency International (http://www. http://www.icac.nsw.gov.au/pub/summary_pub.cfm? tr a n s p a r e n cy.o r g / s o u r c e b o o k /10.htm l ) ; Ci tize n ID=306 Ombuds-men – Local Government Disclosure Systems- 2. Jnyjcbntkmyj byajhvfwbb gj htfkbpfwbb cv. the Japan,(http://www.transparency.org/toolkits/monitor_ Report of the UN Secretary General E/CN.15/2002/6/ ombudsman-japan.html) UN Global Programme against Add.1.http://www.unodc.org/unodc/crime_cicp_com- Corruption, CICP, Draft Anti-Corruption Tool Kit, mission_session_11.html?print=yes Version 3, (last edited 01/2002): Institution Building: Ombudsmen, Vienna, UN (http://www.undcp.org/adhoc/ 3. Änb pfgbcrb yt ghbyflktéfn JÄCH, f åskb dytctys crime/toolkit/f2.pdf) Link to the Office of the Inspector cfvbv fdnjhjv General of Government, Uganda (http:/www.igg.go.ug) 4. Cv. Best Practice Codes of Conduct for Public Officials 12. The description is taken from Stuart Gillian, The United ht tp : //w w w.ti - bangladesh.org /cgi - bin /cgiwrap / States Federal Government: The Management of Eth- Wtiban/bpvodocs.cgi; Centre for Applied Ethics – ics and Conduct in the Public service, OECD, December Government, Policy and Public Sector Ethics Page: 1995. www.ethics.ubc.ca/resources/govt; International Institute for PublicEthics: http://www.iipe.org; OECD / PUMA 13. US Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov/ Ethics and Corruption Page (in particular the “Princi- 14. Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis. ples for managing ethics in the public sector”, 1998): ic.gc.ca /epic/internet/inoec - bce.nsf/vwGenerated w w w 1. o e c d . o r g / p u m a / e t h i c s / i n d e x . h t m ; InterE/Home Office of the Ethics Counsellor, Canada: http: 15. Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis. //strategis.ic.gc.ca /epic/internet/inoecbce.nsf/vw ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGenerated GeneratedInterE/Home; Jeremy Pope, Transparency InterE/Home International Source Book, Chapter 20 “PublicService 16. For a discussion, see The Ethics Package by Gregory J. Ethics, Monitoring Assets and Integrity Testing” (2000) Levine, 2002: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/ http://www.transparency.org/sourcebook/20.html; U.S. EthPacPaper2002.htm#_edn1 Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov; J‡nos Bert—k, Building Trust in Government: Les- 17. Job rotation is recommended as a preventive measure by sons from OECD Countries: http://www.oecd.org/ the Transparency International Source Book (2000): dataoecd/60/43/1899427.pdf; Values and Ethics Codes http://www.transparency.org/sourcebook/03.html; for the Public Service (Canada) Independent Commission Against Corruption check- list: http://www.icac.org.hk/eng/prev/prev_dept_ 5. See: Guidelines on Official Conduct of Public Servants 22.html . (Australia), www.apsc.gov.au/publications96/conduct. pdf; Standards of Ethical Conduct for Employees of the 18. JPope, Transparency International Source Book 2000, Executive Branch, (US) ethics.od.nih.gov/LawReg/soc Chapter 12 “Public Service to Serve the Public” (2000): 0999.pdf; Ethics Code of Public Servants (Georgia); http://www.transparency.org /sourcebook12.html; http://ww w.una.org.ge /transparency/code.html ; World Bank Administrative and Civil Service Reform: Code of Ethics for Public Officials (Hungary):http: Recruitment and Promotion Page http://www1.world //www.b-mhu/kozszolgalat/etika/angol/aetika_21.htm bank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm 6. Czech Code of Conduct: http://www1.oecd.org/puma/ 19. For an example, see the Estonian Public Service Act: ethics/pubs/czechcode.pdf. 64.49.225.236/Documents/estonia.pdf. 7. Taken from Whitton, above. 20. JPope, Transparency International Source Book, Chapter 1 “The Challenge of Renovation” (2000): http: 8. Australian Public Sector Ethics Act: http://www.legisla //www.transparency.org/sourcebook/01.html; C. Van tion.qld.gov.au/LEGISLTN/ACTS/1994/94AC067.pdf Rijckeghem, B. Weder, Corruption and the Rate of 9. Australian Whistleblower Protection Act: http://www.le Temptation: Do Low Wages in the Civil Service Cause gislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT/W/Whistle- Corruption? IMF Working Paper 1997: www.imf.org/ blowA94_03E_030509.pdf external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf; D. Shand, S. Sohail, 10. The Queensland Public Sector Ethics Act: www. The Role of Civil Service Reform in Combating Corrup- legislation.qld.gov.au LEGISLTN/ CURRENT/PublicSec tion, in: D. Kaufmann, M.G. de Asis, P. Dininio, Improv- EthA94.pdf ing Governance and Controlling Corruption, 2001: 11. Anti-Corruption Network for Transition Economies, http://www.worldbank.org /wbi /governance /pubs / Baltic Anti-Corruption Initiative: http://www.anticorru improving.html; V. Tanzi, Corruption Around the World: ptionnet.org/acncgi/user_side/projects.cgi?lang=en Causes, Consequences, Scope and Cures, IMF Staff &site_type =graphics&come_from=projects&search Papers Vol. 45, No. 4, December 1998. http://www. =1&country_id=14. 2 Camerer, Lala, (10/2001): Pre- imf.org /external /Pubs /FT/staffp /1998/12- 98/pdf/ requisites for Effective Anti-corruption Ombudsman’s tanzi.pdf; R. Di Tella, E. Schargrodsky, The Role of 78 CJPLFYBT B GJLLTHÉFYBT ÄNBXTCRJQ UJCELFHCNDTYYJQ FLVBYBCNHFWBB
Wages and Auditing during a Crackdown on Corruption opment, 4th Report: http://www.parliament.the-statio- in the City of Buenos Aires. www.hbs.edu/dor/papers2/ nery-office.co.uk/pa/cm200001/cmselect/cmintdev/ 9900/00-047.pdf; R. Di Tella, The Honest Reformer’s 39/3907.htm; World Bank on Public Service Pay Policy Guide to Fighting Corruption, HBS paper 2001. http: in AnglophoneAfrica: http://www1.worldbank.org/ //w w w.people.hbs.e du /rditella /pape r s / hone st _ publicsector/civilservice/public_africa.htm reformer.pdf; W. Wane, Tax Evasion, Corruption, and 21. Model Code of Conduct for New South Wales Public the Remuneration of Heterogeneous Inspectors http:// Agencies (Australia):http://www.premiers.nsw.gov.au/ www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394. p u b s _ d l o a d _ p a r t4 / p r e m _ c i r c s _ m e m o s / p r e m _ pdf; World Bank on civil service issues (including cross- memos/1997/m97-10.html country data on government employment and pay): 22. Ytpfdbcbvfz rjvbccbz ghjnbd rjhhegwbb Yjdjuj http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/ Ñéyjuj Eäkmcf: ≤Gjlfhrb, åkfuf bkb ét ghjcnj sitemap.htm; World Bank on the importance of ade- dpznrb? Herjdjlzobt ghbywbgs lkz exhtéltybq quate pay: http://www1.worldbank.org/publicsector/ b xbyjdybrjd ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf≥: http:// anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1; (UK) House www.icac.nsw.gov.au/pub/public/pub2_37cp.pdfa of Commons, Select Committee on International Devel- UKFDF 7 .I VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 81
Jhufybpfwbb, åelm jyb ujcelfhcndtyyst bkb xfcn- lkz ntö, rnj ghjzdkztn ne bkb byeñ kbxyeñ pfbyntht- yst, yeélfñncz d njq bkb byjq yfltéyjq cbcntvt cjdfyyjcnm; rfélfz bp egjvzyensö ghjwtleh yjcbn gjlfxb b hfccvjnhtybz éfkjå. Ntv, rnj jåtcgjrjty cjcnzpfntkmysq öfhfrnth, b d gjlfyyjq éfkjåt yt- gjntywbfkmyjq djpvjéyjcnmñ rjhhegwbb, ytjåöjlbvj jåöjlbvj ljrfpfnm, xnj bpkjétyyst d ytq cdtltybz bvtnm rfrjq-nj cgjcjå ljdtltybz cdjtq jpfåjxtyyjc- zdkzñncz ljcnjdthysvb. C wtkmñ jåtcgtxtybz åjkm- nb gj änjve gjdjle lj cdtltybz jndtncndtyysö herj- itq äaatrnbdyjcnb ghjwtccf änb vtöfybpvs ljkéys djlbntktq. Tckb ét ghbxbyjq djpybryjdtybz lfyyjq lfdfnm hfåjnybrfv djpvjéyjcnm dshféfnm cdjt åtc- ghjåktvs zdkzñncz cfvb herjdjlbntkb, ljkéty ceot- gjrjqcndj kbwfv, jåkbxtyysv cjjndtncndeñotq dkfc- cndjdfnm jghtltktyysq vtöfybpv gjlfxb hfåjnybrfvb nmñ, rjnjhst d cjcnjzybb ghjdjlbnm hfccktljdfybz. éfkjå d njn bkb byjq jhufy, rjnjhjve ljdthztncz hfccvjnhtybt änjuj djghjcf b rjnjhsq yfltkztncz cjjndtncndeñobvb gjkyjvjxbzvb. HFPJÅKFXTYBT: RFR JÅTCGTXBNM D jncencndbt yfltéysö vtöfybpvjd gjlfxb éfkjå HFÅJNYBRJD YFLTÉYSVB xtcnyst herjdjlbntkb vjuen chfdybntkmyj vfkj pyfnm RFYFKFVB GJLFXB ÉFKJÅ j njv, xnj ghjbcöjlbn d bö jhufybpfwbb. Rjhhevgbhj- dfyyst herjdjlbntkb bvtñn cdjåjle ltqcndbq, tckb Dféyfz hjkm, rjnjhjñ vjuen buhfnm hfåjnybrb pyfñn, xnj bv ytxtuj åjznmcz njuj, xnj bö gjlxbytyyst d ghtljndhfotybb crfylfkjd b rfnfcnhja, f nfrét kbitys djpvjéyjcnb éfkjdfnmcz yf yfheitybz b d clthébdfybb gjhjxyjq ghfrnbrb, gjkexbkf ghbpyf- pkjegjnhtåktybz. Yfkbxbt ytcjukfcbz c ltqcndbzvb ybt d Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt gjckt wtkjuj hzlf herjdjlbntktq bkb hzljdsö hfåjnybrjd vjétn ghbjå- ubåtkmysö cjåsnbq, bvtdibö vtcnj d djcmvbltcznsö htnfnm ecnjqxbdsq öfhfrnth b ghbdjlbnm r eöelitybñ ujlfö ghjikjuj dtrf. vjhfkmyjuj rkbvfnf. Yfkbxbt yfltéyjuj vtöfybpvf D htpekmnfnt gjxnb rféljuj jåotcndtyyjuj hfc- gjlfxb éfkjå cgjcjåyj bcghfdbnm kñåjt bp änbö gj- cktljdfybz änbö cjåsnbq jåyfheébdfkjcm, xnj hfåjn- kjétybq. ybrb pyfkb jå änbö jgfcyjcnzö tot lj njuj, rfr jyb Jlyfrj dj vyjubö cnhfyfö bvttn vtcnj ytétkfybt ghbdtkb r egjvzyensv crfylfkfv b rfnfcnhjafv, yj cjjåofnm j ghtljcelbntkmyjv gjdtltybb rjkktu gj kbåj ckbirjv åjzkbcm pfåbnm nhtdjue, kbåj cjjåofkb hfåjnt. Ghtlcnfdktybt gjljåysö cdtltybq cxbnftncz jå änbö jgfcyjcnzö yt ntv, rjve cktletn, bkb yt nelf, fynbjåotcndtyysv b hfccvfnhbdftncz rfr cdjtuj hj- relf cktletn jåhfofnmcz d gjljåysö ckexfzö. Chtlb lf ≤igbjycndj≥ pf cjctlzvb b ≤ljyjcbntkmcndj≥ yf bvtñoböcz ghbvthjd vjéyj ghbdtcnb cktleñobt: cjuhfélfy. Jlyfrj hfcntn xbckj cnhfy, ult endthélf- tncz ghjnbdjgjkjéyjt vytybt. Uhfélfyt yfxbyfñn • Rjulf d ltrfåht 1988 u. ytlfktrj jn Kjyljyf gjybvfnm, xnj bynthtcfv jåotcndf åjkmit jndtxftn yf cfvjq gthtuheétyyjq étktpyjljhjéyjq gjkjétybt, ghb rjnjhjv kñlb, jnlfñobt ctåt jnxtn cnfywbb ghjbpjikj rheitybt gjtplf, d htpekm- d yfkbxbb rfrjuj-kbåj cthmtpyjuj ghtljcelbntkmyjuj nfnt rfnfcnhjas gjubåkj 35 xtkjdtr, d öjlt zdktybz, yfghbvth rjhhegwbb, cjjåofñn jå änjv d cj- ghjdtltyyjuj hfccktljdfybz åskj ecnfyjd- jndtncndeñobt bycnfywbb. ktyj, xnj cvjnhbntkm pfvtnbk yfkbxbt ytpfr- Öjnz byjulf b nhtåetncz ytrjnjhjt dhtvz lkz htgktyyjq ghjdjlrb, rjnjhfz b zdbkfcm ghbxb- bpvtytybz d jåotcndt gjlöjljd r jghtltktyysv zd- yjq rfnfcnhjas, yj ghjvjkxfk, yt htibdibcm ktybzv, yfkbxbt rfrjq-kbåj ghjuhfvvs htajhv, d gjnhtdjébnm yfxfkmcndj gj cnjkm ≤ytpyfxb- rjnjhjq gjlxthrbdftncz dféyjcnm ghtljcnfdktybz ntkmyjve≥ gjdjle. ujcelfhcndtyysv ckeéfobv djpvjéyjcnb gjlfdfnm • Gjckt njuj, rfr d bñkt 1991 u. kjgyek Åfyr éfkjås, gjdsiftn cgjcjåyjcnm rféljuj hfåjnybrf vtéleyfhjlyjuj rhtlbnf b rjvvthwbb, d ghj- cktlbnm pf ntv, xnjås ljkéyjcnyst kbwf yt cjdthif- wtcct ghjdtltyyjuj hfccktljdfybz, dszcybkjcm, kb ghjnbdjpfrjyysö bkb åtpjndtncndtyysö ltqcndbq.1 xnj d htpekmnfnt ltcgjnbxtcrbö eckjdbq hfåjns ckeétåysq gthcjyfk änjuj åfyrf yt bvtk djpvjéyjcnb dshféfnm rfrbt-kbåj DYENHTYYBT VTÖFYBPVS jgfctybz gj gjdjle öfhfrnthf ltzntkmyjcnb GJLFXB ÉFKJÅ gjcktlytuj. • Hfccktljdfybt ghbxby, gj rjnjhsv d vfhnt D rféljv ujcelfhcndtyyjv dtljvcndt (f nfrét d 1987 u. d åtkmubqcrjv ujhjlt Pttåhñuut pfnj- rféljq jhufybpfwbb xfcnyjuj ctrnjhf ytpfdbcbvj jn yek gfhjv ≤Öthfkml ja Ahb Äynthghfqp≥, tt hfpvthjd) ljkéys åsnm xtnrj jghtltktyyst ghjwt- gjrfpfkj, xnj ghtlcnfdbntkb ckeétåyjuj lehs gjlfxb dyenhtyybö éfkjå. Xfcnj änb ghjwtlehs gthcjyfkf, gj rhfqytq vtht, d gznb ckexfzö gjybvfñncz ytghfdbkmyj. Jåsxyj jyb ghtlyfpyfxtys ghtleghtélfkb, xnj gfhjvs dsöjlbkb d vjht 82 VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF
c jnrhsnsvb yjcjdsvb djhjnfvb, yj yf jgfct- cjvybntkmyjt gjdtltybt cdjbö rjkktu bkb yfxfkmcn- ybz änbö ghtlcnfdbntktq nfr b yt jåhfnbkb df b ghjvjkxfn. Lkz rféljuj jnltkmyjuj xtkjdtrf dybvfybz. änj – cfvsq åtpjgfcysq dsåjh. Jlyfrj d htpekmnfnt • D öjlt ghjdjlbditujcz d 1996 u. hfccktljdf- gjljåyjuj dsåjhf, hbcrb yt ghtljndhfofñncz, jgfc- ybz jnuhepjr djjheétybz d Bhfr, åskj jåyf- yjcnb yt ecnhfyzñncz, b rjhhegwbz yt ghtctrftncz. heétyj, xnj jlby bp hfåjnybrjd yfghfdbk Jndtncndtyysq hfåjnjlfntkm kbiftncz djpvjéyjcnb d Vbybcnthcndj byjcnhfyysö ltk Fyukbb pfobofnm bynthtcs cdjtq jhufybpfwbb, f tuj ythfp- gbcmvj j njv, xnj dtltncz gjlujnjdrf r åjhxbdsq rjyrehtyn bkb herjdjlbntkm vjétn yfxfnm jnghfdrt djtyyjuj cyfhzétybz d Bhfr, yj yf ltqcndjdfnm, bcöjlz bp ghtlgjkjétybz, xnj dct gjpdj- änj gbcmvj ybrnj yt jnhtfubhjdfk. ktyj.
Vjéyj åskj bpåtéfnm rféljuj bp änbö crfylfkjd. Dthjznyj, gthdsvb pfvtxfñn rfrbt-kbåj ghbpyfrb DBLS VTÖFYBPVJD GJLFXB ÉFKJÅ ytljåhjcjdtcnyjuj dsgjkytybz ckeétåysö jåzpfy- yjcntq d njq bkb byjq jhufybpfwbb kñlb, rjnjhst d Pfrjy ljkéty ghtlecvfnhbdfnm, gj rhfqytq vtht, ytq hfåjnfñn. Jlyfrj xfcnj ghtjåkflfñofz rekmne- ldf dblf bycnbnenjd, rjnjhsv hfpjåkfxbntkb vjuen hf gjdtltybz yf vtcnt hfåjns elthébdftn kñltq jn cjjåofnm j cdjbö gjljphtybzö jnyjcbntkmyj ghjnb- njuj, xnjås cjjåofnm j pfvtxtyysö bvb yfheitybzö djghfdyjuj gjdtltybz bkb ghtlcnfdkznm ljrfpfntkmcn- cjjndtncndeñobö yjhv gjdtltybz. Hfåjnybrb vjuen df gjcktlytuj. Gthdjve dble egjvzyensö bycnbnenjd b ljkéys gthdsvb ≤pfåbnm nhtdjue≥ b dscnegbnm d yflktébn drkñxfnm d ctåz jnltkmyst cnhernehyst tlb- rfxtcndt hfpjåkfxbntktq. Jlyfrj ghb änjv bö xfcnj ybws d hfvrfö cfvjq lfyyjq jhufybpfwbb, nfrbt rfr yt gjrblftn xedcndj, xnj, tckb jyb gjlybven nhtdjue, rjynhjkths, herjdjlbntkb änjq jhufybpfwbb bkb dyen- bv uhjpzn yfbåjkmibt gjnthb. Gjljåyst hfpjåkfxbnt- htyybt (bkb dytiybt) yflpjhyst jhufys, cjplfyyst kb vjuen gjnthznm hfåjne b lheptq-cjckeébdwtd.2 D cgtwbfkmyj lkz njuj, xnjås pfybvfnmcz djghjcfvb yt- gthdeñ jxthtlm änj jnyjcbncz r hfåjnybrfv ybpjdjuj äaatrnbdyjuj eghfdktybz. Tckb hfpjåkfxbntkm zdkz- ehjdyz, rjnjhsv cnfyjdbncz bpdtcnyj j ghjnbdjghfd- tncz ujcelfhcndtyysv ckeéfobv, tve bkb tq cktletn yjv gjdtltybb bö yfxfkmcndf. ghtljcnfdkznm djpvjéyjcnm ljdtltybz byajhvfwbb E nfrbö hfåjnybrjd tcnm xtnsht dfhbfynf dsåjhf: lj nfrbö cnherneh, rfr njn bkb byjq jvåelcvty, jlby bp jhufyjd gj åjhmåt c rjhhegwbtq bkb rfrjq-kbåj ut- • Ghjvjkxfnm ythfkmysq felbnjh. • Dshfpbnm åtcgjrjqcndj gj gjdjle ghjnbdjg- Hfpjåkfxbntkb ljkéys bvtnm djpvjéyjcnm jåhf- hfdyjuj gjdtltybz yfxfkmcndf gjchtlcndjv ofnmcz d rfrjq-kbåj dnjhjq dbl bycnbnenjd, tckb hfc- rfrjq-kbåj dyenhtyytq ghjwtlehs rhsnbt änbvb hfpjåkfxbntkzvb byajhvfwbb dsitegj- • Dshfpbnm åtcgjrjqcndj gj gjdjle ghjnbdjg- vzyensv gthdsv cnhernehfv yt lfkb cjjndtncndeñobö hfdyjuj gjdtltybz yfxfkmcndf, jåhfnbdibcm htpekmnfnjd, b, d xfcnyjcnb, tckb kbwj bkb exhtélt- d rfrjq-kbåj dytiybq jhufy, yfghbvth, htuekz- ybt, rjnjhjve åskf hfcrhsnf änf byajhvfwbz: nbdysq jhufy • Hfcrhsnm byajhvfwbñ j ghjnbdjghfdyjv gjdt- • Ghbyzkj htitybt yt ghjdjlbnm hfccktljdfybz ltybb yfxfkmcndf d chtlcndfö vfccjdjq byajh- • Yt ljdtkj hfccktljdfybt lj rjywf d jåjcyjdfy- vfwbb yst chjrb • Yt ghtlghbyzkj ybrfrbö ltqcndbq, ytdpbhfz yf Rfélsq bp änbö dfhbfynjd d njq bkb byjq cntgt- gjpbnbdyst htpekmnfns hfccktljdfybz yb zdkztncz yteljdktndjhbntkmysv. Pf bcrkñxtybtv • D ntxtybt jghtltktyyjuj chjrf yt cjjåobkj ckexftd, rjulf rekmnehf yf hfåjxtv vtcnt yjcbn öf- hfpjåkfxbntkñ j rfrjv-kbåj htfubhjdfybb yf hfrnth, gjpdjkzñobq hfåjnybrfv dscrfpsdfnm cdjt hfcrhsneñ bv byajhvfwbñ. vytybt, yt åjzcm gjcktlcndbq, rfélsq bp dsitgtht- xbcktyysö dfhbfynjd vjétn hfccvfnhbdfnmcz rfr Hfpjåkfxbntkzv cktletn nfrét ghtljcnfdkznm djp- dsåjh, bvtñobq ytåkfujghbznyst gjcktlcndbz – kbåj vjéyjcnm yfghzveñ jåhfofnmcz d egjvzyenst dnjhst lkz hfåjnjlfntkz b hfåjnybrf, kbåj lkz ibhjrjq jå- bycnbnens, tckb änb hfpjåkfxbntkb: otcndtyyjcnb (åelm tt ghtlcnfdbntkb frwbjythfvb, yfkjujgkfntkmobrfvb, gfccfébhfvb bkb gjnhtåbnt- • Bvtñn jcyjdfybz gjkfufnm, xnj gjldthu- kzvb). yencz ghtcktljdfybzv, tckb gjlybven änjn Cnjkryedibcm cj cnjkm yteljåysvb dfhbfynfvb djghjc dyenhb cdjtq jhufybpfwbb bkb jåhf- dsåjhf, hfåjnybrb ghtlgjxnen pfrhsdfnm ukfpf yf nzncz d ghtlgbcsdftvsq dytiybq jhufy VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 83
• Jåjcyjdfyyj jgfcfñncz, xnj d gthdsö bycnb- eckjdbzö, rjulf yt ghböjlbncz lkz änjuj cnfdbnm gjl nenfö pfvyen ghjnbdjghfdyjt gjdtltybt yfhe- elfh cdjñ rfhmthe. ibntktq Ckexfb hfcrhsnbz cdtltybq d chtlcndfö vfccjdjq byajhvfwbb gjxnb ytbpvtyyj dspjden jndtnyeñ ht- D xbckj änbö dnjhsö uhegg vjuen döjlbnm xktys frwbñ pfnhjyenjq jhufybpfwbb. Tckb jndtncndtyyst pfrjyjlfntkmyjuj jhufyf, xktys ghfdbntkmcndf bkb kbwf yt bvtñn ghtlcnfdktybz j lfyyjv djghjct, bö ghtlcnfdbntkb chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb. Jgsn bycnbyrnbdyjq htfrwbtq åeltn jnhbwfybt tuj ceotcn- gjrfpsdftn, xnj yfkbxbt Pfrjyf ≤J hfpjåkfxbntkzö≥, djdfybz. Tckb ét bv crféen, xnj bvtñncz ljrfpfntkm- ghtlecvfnhbdfñotuj ghtljcnfdktybt ghfdjdjq pf- cndf d gjllthére dsldbyenjuj jådbytybz, egjvzyenst obns hfåjnybrfv, hfcrhsdfñobv ckexfb ghjnbdjg- kbwf åelen crkjyys pfyznm gjpbwbñ, rjnjhfz kexit hfdyjuj gjdtltybz, cfvj gj ctåt yt gjåelbn kñltq dctuj dshféftncz kjpeyujv ≤eåtq ukfifnfz^≥. Yfghb- cnfyjdbnmcz hfpjåkfxbntkzvb. D jlyjv bp jåcktljdf- vth, hfpjåkfxbntkz cnfyen xfcnj gjldthufnm ckjdtc- ybq ujcelfhcndtyysö ljkéyjcnysö kbw d infnt Yjdsq ysv jcrjhåktybzv, b åelen hfcghjcnhfyznm j ytv bkb Ñéysq Eäkmc, Fdcnhfkbz, c wtkmñ dszcytybz cntgtyb j ytq pkjyfvthtyyst ytåskbws; bkb ét tuj bkb tt åe- äaatrnbdyjcnb pfobns, ghtljcnfdkztvjq ghbyznsv d len öfhfrnthbpjdfnm rfr ytehfdyjdtityyjuj b jétc- änjq cnhfyt d 1992 u. Pfrjyjv ≤J hfpjåkfxbntkt≥, 85 njxbditujcz xtkjdtrf, rjnjhjve ytkmpz ljdthznm, ghjwtynjd jghjityysö yt åskb edthtys yb d ujnjdyjc- gjcrjkmre jy bkb jyf ybrjulf yt ujdjhbn ghfdle. nb, yb d étkfybb cdjbö hfåjnjlfntktq pfobofnm bö, Gjljåyst ltqcndbz vfkj cgjcjåcndeñn pfdjtdf- tckb jyb åelen ghjkbdfnm cdtn yf ghjåktvs rjhhegwbb ybñ änbvb jhufybpfwbzvb ljdthbz cj cnjhjys jåot- bkb lheubt djghjcs. Gznmltczn ghjwtynjd jghjity- cndtyyjcnb. Fyfkjubxysv jåhfpjv, jhufybpfwbzv, ysö pfzdbkb, xnj cnhfö gthtl jndtnysvb vthfvb gjåe- djpdjlzobv cntye vjkxfybz djrheu zrjås ujkjckjd- lbk ås bö jnrfpfnmcz jn hfcrhsnbz byajhvfwbb. ysö pfzdktybq, c ntv, xnjås ecgtiyj ghjnbdjcnjznm Ytpfdbcbvfz rjvbccbz gj åjhmåt c rjhhegwbtq bv, nfrét yt elftncz eåtlbnm jåotcndtyyjcnm d cdjtq infnf Yjdsq Ñéysq Eäkmc ghbikf r dsdjle j njv, xnj ghfdjnt. Vjkxfybt djcghbybvftncz rfr gjlhfpevt- lkz cjltqcndbz jåtcgtxtybñ äaatrnbdyjcnb egjvzye- dftvjt ghbpyfybt dbys. njuj Pfrjyf ≤J hfpjåkfxbntkt≥: Tckb vjéyj jåtcgtxbnm yfkbxbt åtpjgfcysö b ghbtvktvsö gentq, lfñobö hfåjnybrfv djpvjéyjcnm • D rféljq jhufybpfwbb ltqcndbntkmyj ljkéyf pfdtcnb c hfåjnjlfntktv hfpujdjh j njv, xnj bö yf ltkt ghjzdkznmcz ghbdthétyyjcnm hfcrhs- åtcgjrjbn, ceotcndetn dthjznyjcnm njuj, xnj ghjnb- nbñ byajhvfwbb b pfobnt ntö, rnj tt hfcrhs- djghfdyst ltqcndbz åelen jcnfyjdktys. Rhjvt njuj, dftn; ceotcndetn tot åjkmifz dthjznyjcnm njuj, xnj nfv, • D jhufybpfwbzö ljkéyf åsnm cjplfyf b gjldthu- ult ltqcndbntkmyj bvtñn vtcnj ghjnbdjghfdyst ltqcn- yenf ibhjrjq gjgekzhbpfwbb äaatrnbdyfz dbz, jyb åelen jåyfheétys b ghtctxtys yf hfyytq cnf- dyenhtyyzz cbcntvf ghtljcnfdktybz cdtltybq lbb – c vbybvfkmysvb nhelyjcnzvb lkz lfyyjq jhufyb- j ghjnbdjghfdyjv gjdtltybb. pfwbb. Ytrjnjhst jhufybpfwbb lfñn cdjbv dytiybv felbnjhfv pflfybt ghjdtcnb htdbpbñ äaatrnbdyjcnb Hfåjnybr, xedcndeñobq, xnj yflj xnj-nj ltkfnm, gj rfyfkjd gjlfxb éfkjå d änbö jhufybpfwbzö. dctq dthjznyjcnb, åeltn jlbyfrjdj frnbdyj gjlybvfnm änjn djghjc rfr pf ghtltkfvb cdjtq jhufybpfwbb, nfr b dyenhb ytt. Rjulf jncencndeñn xtnrbt erfpfybz j PFRJYS J HFPJÅKFXBNTKZÖ njv, rfrbt bp ghbvthjd dytiytuj hfcrhsnbz byajh- vfwbb cktletn cxbnfnm yflktéfobvb, f nfrét d rfrbö Kñåfz gjgsnrf gjjohtybz ecbkbq hfpjåkfxbntktq jåcnjzntkmcndfö yeéyj cxbnfnm änb ghbvths nfrjds- ljkéyf cjghjdjélfnmcz yfkbxbtv gjljnxtnyjcnb. vb, hfåjnybr, ltqcndbntkmyj ghbybvfñobq htitybt Ltqcndeñobq d Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt Pfrjy j hfcrhsnbb njq bkb byjq byajhvfwbb yf cnjhjyt, ≤J hfcrhsnbb byajhvfwbb d bynthtcfö jåotcndf≥ crjhtt dctuj, jåhfnbncz r chtlcndfv vfccjdjq by- (PHBBJ) bvttn cdjtq wtkmñ cjltqcndbt gjljnxtn- ajhvfwbb. Änjn dfhbfyn dsåjhf jåsxyj ghbvtyztncz yjcnb b pljhjdjve eghfdktybñ d jhufybpfwbzö gentv d rhfqytv ckexft b, rjytxyj, yt zdkztncz dsåjhjv, eåtéltybz bö hfåjnybrjd d njv, xnj lkz ybö zdkztncz rjnjhjve jnlftn ghtlgjxntybt ghtlfyysq hfåjnybr. rfr åtpjgfcysv, nfr b ghbtvktvsv gjlybvfnm djghj- Jåsxyj hfcrhsdfnm cdtltybz d chtlcndfö vfccjdjq cs, cdzpfyyst c bö bcnbyyjq jåtcgjrjtyyjcnmñ yfhe- byajhvfwbb crkjyys ghtlcnfdbntkb ckeétåyjuj gth- itybzvb jåotghbyznsö yjhv gjdtltybz yf njv bkb cjyfkf, ghtåsdfñobt d hfplhfétyyjv cjcnjzybb byjv ghtlghbznbb bkb d njq bkb byjq jhufybpfwbb. D bkb ltqcndbntkmyj xedcndeñobt, xnj ytn byjuj genb egjvzyenjv pfrjyt änj ltkftncz gjchtlcndjv jåtc- ljåbnmcz njuj, xnjås lfyysq djghjc hfpåbhfkcz d gtxtybz gjkyjq b ytpfvtlkbntkmyjq pfobns jn edjkm- 84 VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF
ytybz bkb ghtcktljdfybq ntv hfåjnybrfv, rjnjhst ghfdlbdjcnm änjq byajhvfwbb b cjlthéfoböcz d ytq gjlybvfñn åtcgjrjzobt bö djghjcs d cjjndtncndbb c ytljrfpfyysö endthéltybq. Yf ghfrnbrt e hfåjnybrf ceotcndeñobv pfrjyjlfntkmcndjv.3 ljkéys åsnm ytrjnjhst dtcrbt ljrfpfntkmcndf, gjpdj- PHBBJ ghbvtyztncz r ghjåktvfv, cdzpfyysv c kzñobt yfukzlyj gjrfpfnm, yf xtv jcyjdfyf d lfyyjv bcnbyyjq jåtcgjrjtyyjcnmñ ghtcnegktybzvb, uhfé- ckexft tuj eåtéltyyjcnm d yfkbxbb yfheitybq – lfét lfycrbvb ghfdjyfheitybzvb (drkñxfz öfkfnyjcnm, yf- tckb yf cfvjv ltkt änf eåtéltyyjcnm dgjcktlcndbb heitybt rjynhfrnf b yfheitybt flvbybcnhfnbdyjuj jrfétncz jibåjxyjq. ghfdf), jibårfvb d jnghfdktybb ghfdjcelbz, jgfcyjc- Xnj rfcftncz ckexftd åjktt ibhjrjuj hfcrhsnbz nzvb lkz pljhjdmz, åtpjgfcyjcnmñ bkb jrheéfñotq byajhvfwbb – cñlf döjlbn hfcrhsnbt byajhvfwbb chtljq b pfvfkxbdfybtv kñåsö bp änbö ghjåktv. Änjn gjkbwbb, chtlcndfv vfccjdjq byajhvfwbb bkb xktye pfrjy ghbvtyztncz rj dctve xfcnyjve ctrnjhe, dctve gfhkfvtynf, – nj pltcm lkz njuj, xnjås gjkexbnm ghfdj ujcelfhcndtyyjve ctrnjhe b dctve åkfujndjhbntkmyj- yf pfobne, hfåjnybr ljkéty jndtxfnm hzle ghjdthj- ve ctrnjhe, f nfrét hfcghjcnhfyztncz yf gjlhzlxb- xysö eckjdbq. Lkz ghtljcnfdktybz hfåjnybre pfobns rjd, ghfrnbrfynjd b cnféthjd, f nfrét kbw, ghjöjlz- tve ytjåöjlbvj gjlyznm åtcgjrjzobq tuj djghjc, jå- obö jnltkmyst dbls gjlujnjdrb, ckeétåysq gthcjyfk hfnbdibcm c ybv r cdjtve hfåjnjlfntkñ bkb jndtncn- jhufybpfwbq-gjchtlybrjd, kbw, hfåjnfñobö yf ljve, dtyyjve cjnhelybre htuekznbdyjuj jhufyf. Bcrkñxt- b rféljuj cgtwbfkbcnf Ujcelfhcndtyyjq ckeéås ybz bp änjuj ghfdbkf bvtñn vtcnj njkmrj d eckjdbzö, plhfdjjöhfytybz (UCP). D yfcnjzott dhtvz PHBBJ rjulf hfåjnybr jåjcyjdfyyj åjbncz ghtcktljdfybz; yt hfcghjcnhfyztncz yf dctö kbw, ltqcndbntkmyj hf- tckb ceotcndetn dthjznyjcnm njuj, xnj lfyysq djghjc åjnfñobö yt gj yfqve (pf bcrkñxtybtv gjljåysö kbw, pfvyen b ghb änjv ytn rjyrhtnyjuj htuekznbdyjuj jh- hfåjnfñobö d UCP), kbw, åtpdjpvtplyj dsgjkyzñobö ufyf, pfybvfñotujcz gjljåysv ckexftv, bkb, tckb ne bkb byeñ hfåjne, cjnhelybrjd hfpdtlsdfntkmysö änjn djghjc cxbnftncz bcrkñxbntkmyj cthmtpysv. ckeéå, jabwthjd ceöjgenysö cbk b rjycntåktq.4 Pfrjyjlfntkmcndj, j rjnjhjv bltn htxm, yt pfob- Cfvfz gjkyfz – f nfrét yfbåjktt ljcnegyfz oftn yfheibntktq cgjrjqcndbz. Lkz njuj, xnjås hf- åtp dczrjq pflthérb – pfobnf d hfvrfö PHBBJ åjnybre ghtljcnfdbkb pfobne, jy ljkéty ltqcndjdfnm ghtljcnfdkztncz d ntö ckexfzö, rjulf njn bkb byjq ljåhjcjdtcnyj. Änj nhtåjdfybt yt ghbvtyztncz d hfåjnybr dshféftn åtcgjrjqcndj gj gjdjle yfkbxbz jlyjv, tlbycndtyyjv ckexft, rjulf hfåjnybr hfc- yfheitybq d hfåjnt rfrjq-kbåj jhufybpfwbb bkb d jn- rhsdftn byajhvfwbñ d gjhzlrt gjkextybz cjdtnf e yjitybb njuj bkb byjuj kbwf, ytceotuj ñhblbxtcreñ ñhbcnf. jndtncndtyyjcnm pf ecnhfytybt kñåsö ghjåktv. Lkz Gjljåyjt pfrjyjlfntkmcndj vjétn bvtnm åjkmijt ghtljcnfdktybz pfobns egjvzyenjve hfåjnybre pltcm pyfxtybt lkz njuj, xnjås jåtcgtxbnm nfrjt gjkjét- ljcnfnjxyj jåjcyjdfyyjuj b gjlkbyyjuj gjljphtybz. ybt, ghb rjnjhjv hfåjnybrb gthtcnfkb ås pfrhsdfnm Kjubxtcrjt jåjcyjdfybt änjuj gjkjétybz cjcnjbn ukfpf yf ckexfb yfheitybz ghfdjdsö yjhv yf hfåj- d njv, xnj nt, rnj jndtxfñn pf lfyyeñ jhufybpfwbñ, xtv vtcnt b åskb eåtéltys d njv, xnj jyb, yt åjzcm bvtñn yfbåjktt åkfujghbznyst djpvjéyjcnb lkz gj- gjcktlcndbq, vjuen gjlybvfnm e cdjtuj hfåjnjlfntkz kextybz cdtltybq j dspsdfñobö cjvytybt ghfrnbxtc- åtcgjrjzobt bö djghjcs. Jn hfåjnjlfntktq, gsnfñ- rbö vtnjlfö b bcghfdktybz gjcktlybö.5 Rhjvt njuj, oböcz pfcnfdbnm pfvjkxfnm ntö, rnj cnfdbn gjljåyst gjljåysq gjlöjl cjltqcndetn endthéltybñ b åjktt djghjcs, vjukb ås d gjhzlrt celtåyjuj ghtcktljdf- äaatrnbdyjve ghbvtytybñ ghbywbgf gjljnxtnyjcnb. ybz gjnhtåjdfnm djpvtotybz yfytctyyjuj eothåf. Tckb dgjcktlcndbb änj åtcgjrjqcndj jrfétncz jåjc- Fyfkjubxyjt pfrjyjlfntkmcndj ceotcndetn d Fd- yjdfyysv, gj lfyyjve pfrjye vjéyj kturj ghbdktrfnm cnhfkbb rfr yf atlthfkmyjv ehjdyt, nfr b yf ehjdyt kñltq r jndtncndtyyjcnb pf bö ltqcndbz, rjulf vjéyj infnf.6 yfukzlyj gjrfpfnm, xnj änb kñlb ltqcndbntkmyj pyfkb j cjdthitybb egjvzyensö ghtljcelbntkmysö ltqcndbq bkb pfvtxfkb bö. KJÉYST PFZDKTYBZ Jlyfrj d dsitegjvzyenjv pfrjyt Cjtlbytyyjuj Rjhjktdcndf bpkfufñncz b jåcnjzntkmcndf, d rjnjhsö Ghfdf b htgenfwbz jnltkmysö kñltq ljkéys vjétn gjlgflfnm gjl pfobne hfcrhsnbt byajhvfwbb gjlktéfnm pfobnt jn ytcthmtpysö, ytghbznysö b pf ghtltkfvb jhufybpfwbb. Cjukfcyj pfrjye, j rjnj- pkjyfvthtyysö pfzdktybq. Yfkbxbt d fdnjhbnfhysö hjv bltn htxm, ghfdbntkmcndj jndjlbn ytrjnjhsv htue- ujcelfhcndfö nfrjuj cnhfiyjuj zdktybz, rfr ≤jcdt- kznbdysv jhufyfv jghtltktyyeñ hjkm d gjljåysö cke- ljvbntkb≥ gjlxthrbdftn äne jgfcyjcnm. Gjänjve d xfzö hfcrhsnbz byajhvfwbb. Hfcrhsnbt byajhvfwbb pfrjyjlfntkmcndj j hfpjåkfxbntkzö cktletn drkñxfnm kñåjve bp egjvzyensö jhufyjd gjkmpetncz pfobnjq lj xtnrbt ghfdbkf gj djpvtotybñ eothåf, yfytctyyjuj ntö gjh, gjrf lfyysq hfåjnybr jåjcyjdfyyj dthbn d kjéysvb pfzdktybzvb. VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 85
D xfcnyjcnb, d pfrjyt ljkéys cjlthéfnmcz vbyb- • Ghbybvfkjcm xtnrjt htitybt jnyjcbntkmyj vfkmyst vths gj djccnfyjdktybñ htgenfwbb, rjnjhjq ghbtvktvjcnb bkb ytghbtvktvjcnb fyjybv- åsk yfytcty eothå. Gjljåyst vths vjukb ås, gjvbvj ysö pdjyrjd. dctuj ghjxtuj, drkñxfnm d ctåz geåkbrfwbñ bpdbytybq • Lfdfkbcm xtnrbt herjdjlzobt erfpfybz j njv, b bcghfdktybt kbxysö ltk. Jåsxyj eujkjdyst rjltrcs rfr gjkmpjdfnmcz rjyrhtnyjq ujhzxtq kbybtq. ltqcndbntkmyj cjlthéfn gjkjétybz, d rjnjhsö ght- • Rjyrhtnyfz ujhzxfz kbybz yfybvfkf yf lecvfnhbdftncz yfrfpfybt ntö, rnj dscnegftn c pf- hfåjne jgsnysö b rdfkbabwbhjdfyysö jgthf- dtljvj kjéysvb pfzdktybzvb. Cktletn zcyj b xtnrj njhjd, cgjcjåysö jåüzcyznm ntv, rnj pdjyzn ljdtcnb lj cjpyfybz hfpjåkfxbntktq, xnj änb ghfdbkf gj ntktajye, bö ghfdf b ghtlkfufnm änbv vjuen ghbvtyznmcz b r ybv, tckb bö ytgjlndthéltyyst kñlzv jcyjdyst htitybz bö ghjåktv. pfzdktybz yjczn ytljåhjcjdtcnysq öfhfrnth. • Åskf yfkfétyf jåhfnyfz cdzpm, b ntv fåjyty- nfv, rjnjhst yfpsdfñn cdjt bvz, jnxtcndj b afvbkbñ, cjjåofkjcm, rfr gjcnegbkb c lfy- UJHZXBT NTKTAJYYST KBYBB yjq rjyrhtnyjq éfkjåjq.
Rjulf xticrjt ghfdbntkmcndj jnrhskj d Vbybc- Dct änj jnyñlm yt jpyfxftn, xnj ujcelfhcndtyysv nthcndt dyenhtyybö ltk cdjñ gthdeñ ujhzxeñ kbybñ dtljvcndfv djdct yt cktletn cjplfdfnm e ctåz ujhz- gj åjhmåt c rjhhegwbtq (yfghfdktyyeñ yf åjhmåe c xbö kbybq. D hfpkbxysö cnhfyfö bvtñncz dtljvcndf rjhhegwbtq d gjkbwbb), vyjubt kñlb pflevsdfkbcm – drkñxfz gjkbwtqcrjt, yfkjujdjt b nfvjétyyjt – d yfl ntv, yfcrjkmrj hzljdjq uhfélfyby åeltn ljdt- rjnjhsö ltqcndeñn gjljåyst ujhzxbt kbybb, dgjkyt hznm ntktajyyjq kbybb, erjvgktrnjdfyyjq rflhfvb, jndtxfñobt cdjtve yfpyfxtybñ. Jlyfrj d eckjdbzö, cjcnjzobvb bp ujcelfhcndtyysö ckeéfobö.7 rjulf ehjdtym jåotcndtyyjuj ljdthbz r ujcelfhcnde D Xticrjq Htcgeåkbrt, gj rhfqytq vtht, cjplf- ytdscjr, nf bkb byfz ghfdbntkmcndtyyfz jhufybpfwbz tncz dgtxfnktybt, xnj ytghfdbntkmcndtyyst jhufyb- vjétn jåütlbybnm ecbkbz c rfrjq-kbåj edféftvjq pfwbb gjkmpeñncz åjktt dscjrbv ljdthbtv, b jn ybö ytghfdbntkmcndtyyjq jhufybpfwbtq, gjkmpeñotqcz d åjkmitq cntgtyb vjéyj jéblfnm hfccvjnhtybz ljdthbtv jåotcndtyyjcnb. Ltqcndez cjjåof, änb ldt gjkextyysö éfkjå b htfubhjdfybz yf ybö. Änj yf- jhufybpfwbb cgjcjåys jåtcgtxbnm hfåjne ckeéås uj- djlbn yf vsckm j njv, xnj ytghfdbntkmcndtyyst jh- hzxtq kbybb jn bvtyb ujcelfhcndtyyjuj dtljvcndf. ufybpfwbb vjuen bvtnm åkfujghbznyst djpvjéyjcnb Yfghbvth, lkz ntö, rnj jåtcgjrjty yfkbxbtv rjh- gjllthébdfnm ckeéås, rjnjhst lfñn uhfélfyfv djp- hegwbb d ghjtrnfö Dctvbhyjuj åfyrf, gjcktlybq cfv vjéyjcnm dscrfpfnmcz, gjpdjybd gj ujhzxtq kbybb cjplftn dj vyjubö cnhfyfö ckeéåe ujhzxtq kbybb c – fyjybvyj bkb bysv jåhfpjv – b gjlyznm åtcgjrjz- åtcgkfnyjq ntktajyyjq cdzpmñ.8 obt bö djghjcs. Ldf dblf ujhzxbö kbybq gj åjhmåt c rjhhegwbtq Rjulf YGJ d nfrbö vfcinfåfö ghbybvfñn exfcnbt ltqcndeñn yf Erhfbyt. Ghfdbntkmcndtyyfz ujhzxfz d åjhmåt c rjhhegwbtq, åjkmijt pyfxtybt bvttn jåtc- kbybz gjpdjkztn kbwfv yftvyjuj nhelf gthtlfdfnm gj gtxtybt njuj, xnjås: ntktajye éfkjås yf yfkjujdst yfheitybz. Jlyfrj, r cjéfktybñ, änb ujhzxbt kbybb gjrf tot yt pfdjt- • Nofntkmyj jghtltkzkbcm hjkm wtynhjd ujhz- dfkb jåotcndtyyjuj ljdthbz; jnxfcnb änj ghjbcöjlbn xtq kbybb b kbxyjcnb kñltq, rjnjhst pdjyzn gjnjve, xnj bvb eghfdkztn ghfdbntkmcndj. Åjkmitq gj ntktajye b gjkfufñncz yf eckeub änbö gjgekzhyjcnmñ gjkmpetncz ujhzxfz kbybz, cjplfyyfz wtynhjd. jhufybpfwbtq uhfélfycrjuj jåotcndf gjl yfpdfyb- • Ujhzxbt kbybb ddjlbkbcm d cnhjq rfr xfcnm tv ≤Åñhj pfobns bynthtcjd uhfélfy≥. Änf ujhzxfz åjktt ibhjrjq cnhfntubb. kbybz rheukjcenjxyj ghbybvftn pdjyrb, b yf ybö jndt- • Ntktajyyst kbybb yt nthgtkb ytelfxe d cdzpb xfñn jgthfnjh bkb fdnjjndtnxbr. Fyjybvyst éfkjås c xhtpvthysv rjkbxtcndjv pdjyrjd uhfélfy, ljrevtynbheñncz, b, rjulf cjplftncz jghtltktyyfz jnrkbryediböcz yf ghtlkjétybt dscrfpfnmcz vjltkm gjljåysö pdjyrjd, ghtlghbybvfñncz cjjndtn- gj yfåjktdibv djghjcfv. cndeñobt ltqcndbz. • Ghjdjlbkfcm cnhjuj wtktyfghfdktyyfz htrkfv- yfz rfvgfybz, d öjlt rjnjhjq hfpüzcyzkjcm ås, rfreñ wtkm ghtcktletn änf ckeéåf b rnj ÅJKTT VFCINFÅYFZ HJKM LKZ tt gjllthébdftn. UHFÉLFYCRJUJ JÅOTCNDF • Bcrkñxfkfcm djpvjéyjcnm kñåjuj ghjckeib- dfybz änbö ntktajyysö kbybq. D ytrjnjhsö cnhfyfö bvtñncz YGJ, jrfpsdfñobt gjvjom, lfñobt cjdtns b ghtljcnfdkzñobt rjycekmnf- 86 VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF
nbdyst eckeub hfpjåkfxbntkzv. Jåtcgjrjtyysö hfåjn- hjdfyysvb, f cjåkñltybt bvb pfrjyyjcnb gjhjq dsps- ybrjd gjåeélfñn cdzpfnmcz c YGJ c ntv, xnjås änb hf- dftn cjvytybt. åjnybrb yflktéfobv jåhfpjv gjlybvfkb djkyeñobt D gjljåysö cbnefwbzö uhfélfyt ljkéys bvtnm bö djghjcs, f nfrét c ntv, xnjås jåtcgtxbnm lfyysv djpvjéyjcnm jåhfnbnmcz r jvåelcvtye.12 D Bcgfybb hfpjåkfxbntkzv gjkyjt gjybvfybt dctö gjcktlcndbq jvåelcvtyf yfpsdfñn ≤pfobnybrjv yfhjlf≥, f d ÑFH ntö ltqcndbq, rjnjhst jyb cjåbhfñncz ghtlghbyznm. – ≤jåotcndtyysv pfobnybrjv≥. Hfcgjkfufñobq r ct- Ytrjnjhst bp YGJ nfrét lfñn ärcgthnyst cjdtns gj åt gj vfytht jåotybz b jåöjlzobqcz åtp bpkbiybq cbcntvfv dyenhtyybö éfkjå rfr ujcelfhcndtyyjve, ajhvfkmyjcntq jvåelcvty vjétn cnfnm bltfkmysv nfr b xfcnyjve ctrnjhe, b vjuen ckeébnm jabwbfkmysv gfhnythjv jhufybpfwbq uhfélfycrjuj jåotcndf, hf- rfyfkjv gjlfxb éfkjå. åjnf rjnjhsö cjcnjbn d hfccvjnhtybb éfkjå b ghjcdt- YGJ Cjtlbytyyjuj Rjhjktdcndf ≤Gfåkbr rjycthy otybb jåotcndtyyjcnb d jnyjitybb bvtñoböcz e ytt än ejhr [Jåotcndtyyfz pfåjnf yf hfåjxtv vtcnt]≥ ghfd. Nfr jåcnjbn ltkj, ghtélt dctuj, d ntö cnhfyfö, (PCAW) hfymit afrnbxtcrb ytckf jndtncndtyyjcnm ult ddtltybñ ljkéyjcnb jvåelcvtyf ghtlitcndjdfkf pf ghbyznbt pfrjyjlfntkmcndf, f d yfcnjzott dhtvz hfåjnf ytajhvfkmysö jåotcndtyysö gjchtlybrjd, hfåjnftn cj dctvb pfbynthtcjdfyysvb cnjhjyfvb (hf- rjnjhst yt hfp gjvjufkb kbrdblbhjdfnm hfpyjukfcbz åjnjlfntkzvb, ghjacjñpfvb b htuekznbdysvb jhufyf- vtéle uhfélfyfvb b veybwbgfkmysvb dkfcnzvb. D Rf- vb) c wtkmñ jåtcgtxtybz yflktéfotuj ltqcndbz pfrj- nfkjybb (Bcgfybz) pfrjyjlfntkmyj ddtkb ljkéyjcnb yf. Jyf nfrét hfåjnftn d jåotcndtyyjq catht c ntv, vtcnysö jvåelcvtyjd, ytpfdbcbvsö jn yfwbjyfkmyjuj xnjås gjrfpsdfnm, rfr ltqcndbz jnltkmysö kbw vjuen Pfobnybrf yfhjlf. byajhvbhjdfnm jåotcndj b dkbznm yf jåotcndtyyst Bltz cjplfybz ljkéyjcnb jåotcndtyyjuj jvåel- bynthtcs, f nfrét c ntv, xnjås jrfpsdfnm cjltqcndbt cvtyf dgthdst gjzdbkfcm d Rbnft åjktt 2000 ktn ltzntkmyjcnb hfpjåkfxbntktq yt njkmrj rfr ghfdf yfpfl b xthtp Nehwbñ gthtrjxtdfkf d Crfylbyfdbñ. xfcnyjuj kbwf, yj b rfr jåotcndtyyjuj åkfuf, jcyjdfy- Crfylbyfds ghblfkb änjq ljkéyjcnb tt cjdhtvtyyeñ yjuj yf pfåjnt j lheubö kñlzö.9 PCAW cjnhelybxftn c ajhve. D gjcktlybt ujls vyjubt cnhfys gthtyzkb fyfkjubxyjq YGJ d ÑFH ≤Jåotljcnegysq rjycekmnf- egjvzyeneñ bltñ, cxbnfz tt gjktpyjq lkz uhfélfy, wbjyysq wtynh gj djghjcfv ltvjrhfnbb≥.10 rjulf bv ghböjlbncz bvtnm ltkj c vjoysvb vtöfybp- D Cjtlbytyysö Infnfö ≤Ghjtrn gjljnxtnyjcnb vfvb dkfcnb. D 1962 u. Yjdfz Ptkfylbz cnfkf gthdjq ghfdbntkmcndf (GGG)≥ ghtlcnfdkztn cjåjq jlye bp pf ghtltkfvb Crfylbyfdbb cnhfyjq, rjnjhfz ddtkf e dtleobö jhufybpfwbq hfpjåkfxbntktq d änjq cnhfyt. ctåz äne ljkéyjcnm. D njv ét ujle tt ghbvthe gjcktl- GGG nfrét jrfpsdftn cjltqcndbt gjljnxtnyjcnb ghf- jdfkf b Yjhdtubz.13 dbntkmcndtyysö b rjhgjhfnbdysö cnherneh, dscnegfz d Ytcvjnhz yf nj, xnj bcnjhbxtcrb jcyjdyjt dyb- pfobne ghjatccbjyfkmyjq cdjåjls ckjdf, exfcndez d vfybt yf lfyyjq ljkéyjcnb eltkztncz ljkéyjcnysv rfxtcndt nzéeotqcz cnjhjys d celtåysö ghjwtccfö, ghtcnegktybzv d jåkfcnb ujcelfhcndtyyjuj eghfdkt- cdzpfyysö c ltzntkmyjcnmñ hfpjåkfxbntktq, ibhjrj ybz, d gjcktlybt ujls dj vyjubö cnhfyfö hfcibhbkb jcdtofz ghjåktvs, dspsdfñobt e ybö jpfåjxtyyjcnm, nhflbwbjyyst gjkyjvjxbz, ghtljcnfdkztvst änjq pfybvfzcm hfphfåjnrjq gjkbnbrb d jåkfcnb pfrjyjn- ljkéyjcnmñ, b ljåfdbkb r ybv åjhmåe c yfheitybtv djhxtcndf, cdzpfyyjuj c ltzntkmyjcnmñ hfpjåkfxbnt- ghfd xtkjdtrf, f nfrét c rjhhegwbtq. Jvåelcvtys ktq, b exfcndez d gjlujnjdrt htajhvbhjdfybz htuekb- åskb ddtltys dj vyjubö cnhfyfö, gthtébdfñobö heñotuj tt pfrjyjlfntkmcndf.11 gthtöjlysq gthbjl, ghfdlf, gjl hfpysvb lheubvb yfpdfybzvb: Gfhkfvtyncrbq egjkyjvjxtyysq gj uhfélfycrbv ghfdfv d Dtyuhbb; Pfobnybr uhfélfy- LJKÉYJCNM JVÅELCVTYF crbö ghfd d Ckjdtybb; Egjkyjvjxtyysq gj ghfdfv xtkjdtrf d Hjccbb; Yfwbjyfkmyjt eghfdktybt gj Xnj vjétn cltkfnm hzljdjq uhfélfyby, rjulf ltkf ghfdfv xtkjdtrf d Kfndbb b Jåotcndtyysq pfobnybr blen yt nfr, rfr yeéyj? Rjulf djpybrftn ytljdjkmcndj d Uhepbb b Hevsybb.14 ntv bkb bysv hfpdbnbtv cjåsnbq, f éfkjå yf ghfdb- D Kbndt d cjjndtncndbb c tt Rjycnbnewbtq b gjckt- ntkmcndtyyeñ åñhjrhfnbñ ybrnj b ckeifnm yt öjxtn? leñobv pfrjyjlfntkmcndjv bvttncz cjdtn gznb gfhkf- Jlby bp dfhbfynjd dsåjhf pltcm cjcnjbn d njv, xnjås vtyncrbö jvåelcvtyjd, jcyjdyjq jåzpfyyjcnmñ rjnj- jåhfnbnmcz r celtåyjq cbcntvt. Jlyfrj lfét d ntö hsö zdkztncz hfccvjnhtybt gtnbwbq, jnyjczoböcz ckexfzö, rjulf celtåyfz cbcntvf njq bkb byjq cnhfys r pkjegjnhtåktybzv dkfcnmñ b åñhjrhfnbpvjv. Ldf ltqcndetn d cjjndtncndbb c pfrjyjv, cels bvtñn nty- jvåelcvtyf hfpåbhfñn ltkf, cdzpfyyst c ujcelfhcn- ltywbñ vtlktyyj hfpåbhfnm ltkf, jåöjlbnmcz ljhjuj dtyysvb uhfélfycrbvb ckeéfobvb; jlby – ltkf djty- b ytlheétkñåyj jnyjcbnmcz r ntv, rnj ghbåtuftn r bö ysö jabwthjd, b jcnfkmyst ldf – ltkf ljkéyjcnysö gjvjob. Rhjvt njuj, cels vjuen cfvb åsnm rjhhevgb- kbw vtcnysö jhufyjd dkfcnb. VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 87
Lkz njuj, xnjås åsnm äaatrnbdyjq, ljkéyjcnm jv- nelf, ult d ghjnbdyjv ckexft dct jcnfkjcm ås gjuhe- åelcvtyf ljkéyf jndtxfnm xtnshtv rhbnthbzv: étyysv d ntvyjne, ghtjljktdfz ghb änjv cjghjnbdkt- ybt ntö, rnj egjhyj cgecrftn yf jryfö injhs≥.16 • Jvåelcvty yt pfdbcbn jn jhufybpfwbq, yf hfc- Ddtltybt ljkéyjcnb jvåelcvtyf lftn jnltkmysv cktljdfybt ltzntkmyjcnb rjnjhsö jy bvttn kñlzv djpvjéyjcnm gjlfdfnm éfkjås yf ghfrnbxtc- gjkyjvjxbz. rbt vtnjls hfåjns ghfdbntkmcndf d ytpfdbcbvsq • Ltqcndbz jvåelcvtyf jrfpsdfñn åjkmijt b rdfkbabwbhjdfyysq jhufy. Éfkjås vjuen bvtnm dkbzybt yf erhtgktybt jåotcndtyyjuj ljdthbz cdjbv htpekmnfnjv cjjndtncndeñobt ltqcndbz, ghtl- r ghfdbntkmcnde. Gj htrjvtylfwbzv jvåel- ghbybvftvst c wtkmñ htitybz d rjyrhtnysö ckexfzö cvtyf, rfr ghfdbkj, ljkéys ghbybvfnmcz dspsdfñobö åtcgjrjqcndj cgjhysö djghjcjd, b d åj- cjjndtncndeñobt bv ghfrnbxtcrbt vths. ktt ibhjrjv rjyntrcnt, cjltqcndeñ djccnfyjdktybñ • Jvåelcvty zdkztncz djgkjotybtv xtcnyjcnb ljdthbz d xtcnyjcnm ujcelfhcndtyysö exhtéltybq. b cghfdtlkbdjcnb. D rfxtcndt jåsxyj buhfñotuj dféyeñ hjkm rjy- • Jvåelcvty jåzpfy jnxbnsdfnmcz geåkbxyj. cnbnewbjyyjuj bycnbnenf änf ljkéyjcnm bvttn åjktt ibhjrbt gjntywbfkmyst djpvjéyjcnb lkz jrfpfybz Jvåelcvty ytpfdbcbvj gjkexftn b hfccktletn cjghjnbdktybz ytpfrjyyjve lfdktybñ cj cnjhjys pfzdktybz j ytäaatrnbdyjv eghfdktybb. Jy yt rjy- bcgjkybntkmyjq dtndb ujcelfhcndtyyjq dkfcnb, xtv rehbhetn c celfvb b yt dsgjkyztn aeyrwbq gjckt- kñåst lheubt bycnbnens, nfrbt rfr rjvbccbz ujce- leñotq bycnfywbb, d rjnjhjq nt, rnj ghjbuhfk ltkj lfhcndtyyjq ckeéås, gjkbwtqcrfz rjvbccbz bkb d celt, vjuen jåéfkjdfnm tuj htitybt. Åjkmibycndj rjvbccbz djtyyjuj dtljvcndf. Yf änjq ljkéyjcnb jvåelcvtyjd yt bvtñn gjkyjvjxbq yf hfccktljdfybt vjéyj ghjdjlbnm felbnjhcrbt ghjdthrb, rjnjhst ltzntkmyjcnb celjd. ghbdjlzn r gjkextybñ byajhvfwbb, gjpdjkzñotq ds- Jghtltktybz hjkb jvåelcvtyjd vjuen åsnm hfp- zdkznm rjhhegwbñ d cbcntvt ujcelfhcndtyyjq dkfcnb. ysvb. Pfrjyjlfntkmcndj Gfrbcnfyf jghtltkztn d Cktljdfntkmyj, yfkbxbt lfyyjq ljkéyjcnb gjpdjkztn rfxtcndt jcyjdyjq aeyrwbb yf änjq ljkéyjcnb hfc- clthébdfnm rjhhegwbñ. cktljdfybt: Rjyabltywbfkmysq öfhfrnth änbö ghjwtleh ghb- lftn ljkéyjcnb, j rjnjhjq bltn htxm, ljgjkybntkmyjt (è) htitybz, ghjwtccf, cjdtnf, yjczotuj öfhfrnth ghtbveotcndj jåtcgtxtybz cdjtuj hjlf pfobnyjuj htrjvtylfwbb, egeotybz bkb ltqcndbz, ghjnbdj- chtlcndf ghjnbd pfgeubdfybz hfpjåkfxbntktq b ntö, htxfotuj pfrjye, ghfdbkfv bkb ghtlgbcfybzv, rnj gjlftn éfkjås. bkb zdkzñotujcz jncnegktybtv jn ghbyznjq Dj vyjubö cnhfyfö gjkyjvjxbz jvåelcvtyf nfrét ghfrnbrb bkb ghjwtlehs, tckb njkmrj änj htit- hfcghjcnhfyzñncz yf ghjdtltybt hfccktljdfybq b ybt, änjn ghjwtcc, änjn cjdtn, änj egeotybt bycgtrwbq cbcntv flvbybcnhfnbdyjuj eghfdktybz c bkb ltqcndbt yt zdkztncz ljåhjcjdtcnysv b ntv, xnjås jåtcgtxbnm nfrjt gjkjétybt, ghb rjnjhjv jåjcyjdfyysv; zdkzñotujcz ytghfdbkmysv, ghj- jyb cdjlbkb ås rjhhegwbñ r vbybveve. Jvåelcvty bpdjkmysv bkb ytjåjcyjdfyysv, ytcghfdtlkbdsv, vjétn dyjcbnm htrjvtylfwbb gj ddtltybñ ghfdjdsö ghtldpznsv, étcnjrbv bkb lbcrhbvbyfwbjyysv; ghjwtleh b ghfrnbxtcrbö vtnjljd, f nfrét cnbvekb- jcyjdfyyjuj yf ytdthysö ghbxbyfö; bkb cdzpfyyjuj hjdfnm ujcelfhcndtyysö ljkéyjcnysö kbw dctulf ghf- c jceotcndktybtv gjkyjvjxbq bkb c ytevtybtv dbkmyj dtcnb jnxtnyjcnm. bkb jnrfpjv jn jceotcndktybz gjkyjvjxbq d Åskj ecnfyjdktyj, xnj änjq ljkéyjcnb d dscitq cdzpb c yfkbxbtv gjhjxysö bkb ytujlysö gjåeé- cntgtyb ghbceof cgjcjåyjcnm kturj ghbcgjcfåkbdfnm- ltybq, nfrbö rfr dpznjxybxtcndj, bcgjkmpjdfybt cz r jåcnjzntkmcndfv. Rhjvt njuj, lfyyfz ljkéyjcnm ckeétåyjuj gjkjétybz d rjhscnysö wtkzö, afdj- jrfpfkfcm äaatrnbdyjq d cnhfyfö c gfhkfvtyncrjq hbnbpv, ytgjnbpv b xhtpvthyjt flvbybcnhfnbd- ltvjrhfnbtq b d jåotcndt c htprj jnkbxfñobvbcz yjt hdtybt, b lheu jn lheuf änybxtcrbvb b htkbubjpysvb eckjdbzvb, (èè) ytåhtéyjcnm, ytdybvfntkmyjcnm, ghjdj- d ujcelfhcndfö, bvtñobö jlyjgfhnbqyeñ cbcntve, f kjxrf, ghjzdktybt ytrjvgtntynyjcnb b ytevtybz nfrét d ujcelfhcndfö c djtyysvb htébvfvb. d dtltybb ltk bkb bcgjkytybb cdjbö ckeétåysö Gjkmif cjplfkf ljkéyjcnm jvåelcvtyf d 1987 u. jåzpfyyjcntq b jåzpfntkmcnd.15 lkz gjkextybz cdtltybq j cjåkñltybb pfrjyf b ghby- wbgjd jåotcndtyyjq ébpyb b cjwbfkmyjq cghfdtlkb- Gj ceotcnde, rfr åskj ecnfyjdktyj d Rfyflt ghb djcnb. Ecgtö änjq ljkéyjcnb gjåelbk lheubt yfhjé- hfpåjht jlyjuj bp celtåysö ltk, cnfdituj gjdjhjn- lfñobtcz ltvjrhfnbxtcrbt ujcelfhcndf cltkfnm nj ysv geyrnjv d celjghjbpdjlcndt änjq cnhfys, ≤jvåel- ét cfvjt.17 Jlyfrj, ytcvjnhz yf nj, xnj d hzlt cnhfy, cvty cgjcjåty ytcnb cdtn nofntkmyjuj bccktljdfybz gthtébdfñobö gthtöjlysq gthbjl, åskf exhtéltyf 88 VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF
ljkéyjcnm jvåelcvtyf, ghjwtccs jnåjhf – åelexb • Jåjcyjdfyyjcnb. yflktéfobvb yf åevfut – yt dctulf jåtcgtxbdfkb • Yfkbxbz ghjgjhwbjyfkmyjcnb vtéle chtlcn- yfpyfxtybt yf egjvzyeneñ ljkéyjcnm kñltq, jåkf- dfvb b htpekmnfnjv ghb dsytctybb ceéltybz lfñobö cjjndtncndeñobvb rfxtcndfvb. Rhjvt njuj, j ltqcndbzö ljkéyjcnysö kbw. nt, rnj pfybvfñn ljkéyjcnb jvåelcvtyjd, jåsxyj yt • Ghfdjdjq jghtltktyyjcnb jéblfybq njuj bkb gjkexfñn ljcnfnjxysö htcehcjd lkz jceotcndktybz byjuj uhfélfybyf jnyjcbntkmyj gjkextybz cdjbö gjkyjvjxbq. bv njuj bkb byjuj ghfdf d ntö ckexfzö, rjulf jy ltqcndetn ljåhjcjdtcnyj d cjjndtncndbb c egjvzyensvb jéblfybzvb. JVÅELCVTY D GJKMIT • Ghbdtltybz ghbxby, gj rjnjhsv ghbybvfkbcm rjyrhtnyst htitybz. D Gjkmit ljkéyjcnm jvåelcvtyf ltqcndbntkmyj • Pfobns njuj bkb byjuj uhfélfybyf jn jab- cnfkf edféftvjq b ibhjrj bpdtcnyjq. Tt exhtélt- wbfkmysö ltqcndbq, jrfpsdfñobö yf ytuj ybt d 1987 u. jpyfvtyjdfkj cjåjq cjplfybt d Gjkmit ytjghfdlfyyj ytufnbdyjt djpltqcndbt. jlyjuj bp gthdsö ltvjrhfnbxtcrbö bycnbnenjd. Änjn egjkyjvjxtyysq gj pfobnt uhfélfycrbö ghfd bpåb- Rhjvt njuj, d ghjwtcct fyfkbpf rfrjuj-kbåj hftncz ybéytq gfkfnjq gfhkfvtynf b yfpyfxftncz c ltqcndbz ghfdbntkmcndf jvåelcvty ghbvtyztn jnyj- jljåhtybz ctyfnf yf gznbktnybq chjr. Rfélsq xtkj- czobtcz r äaatrnbdyjve eghfdktybñ cnfylfhns bkb dtr, drkñxfz byjcnhfywtd, bvttn ghfdj jåhfofnmcz r herjdjlzobt erfpfybz, rjnjhst cgjcjåcndeñn ghfdj- änjve egjkyjvjxtyyjve pf gjvjomñ c wtkmñ pfobns vthyjcnb ltqcndbq bcgjkybntkmyjq dtndb dkfcnb. kñåsö ghfd b cdjåjl, rjnjhst, gj vytybñ jåhfnbd- Änb herjdjlzobt erfpfybz ghjzdkzñncz d jght- itujcz kbwf, åskb yfheitys ujcelfhcndtyysvb ltktyysö ghbyznsö cnfylfhnfö, ghbvtyztvsö r jhufyfvb. R egjvzyenjve egjkyjvjxtyyjve bvttncz flvbybcnhfnbdysv ghjwtccfv b gjdtltybñ ujcelfh- cdjåjlysq ljcneg åtp rfrbö-kbåj ajhvfkmyjcntq, b cndtyysö ckeéfobö d jnyjitybb jåotcndtyyjcnb. Egj- änjn egjkyjvjxtyysq nfrét bvttn ghfdj ltqcndjdfnm vzyenst herjdjlzobt erfpfybz drkñxfñn d ctåz nht- gj cdjtq cjåcndtyyjq bybwbfnbdt.18 åjdfybt ltqcndjdfnm åtp ytjghfdlfyysö ghjdjkjxtr; Egjkyjvjxtyysq, j rjnjhjv bltn htxm, ljkéty ghtljcnfdkznm pfbynthtcjdfyyjve kbwe byajhvfwbñ, åsnm uhfélfybyjv Gjkmib, gjkmpeñobvcz edfétybtv bvtñoeñ jnyjitybt r ltke; jåhfofnmcz c kñlmvb d jåotcndt, cjöhfyznm gjkbnbxtcrbq b bltjkjubxtcrbq cghfdtlkbdj b edfébntkmyj, f nfrét yt ghjzdkznm r ytqnhfkbntn b öjhjij pyfnm pfrjys. Kbwj, pfybvfñ- ybv ghtldpznjuj jnyjitybz b åsnm bv gjktpysv. ott äne ljkéyjcnm, yt vjétn pfybvfnm lheubö gjcnjd Yfrjytw, jvåelcvty ecnfyfdkbdftn lkz ghfdb- b ljkéyjcntq. ntkmcndtyyjq jhufybpfwbb cnfylfhns, jnyjczobtcz r cjukfcjdfybñ ltqcndbq vtéle vbybcnthcndfvb b dt- ljvcndfvb, rjnjhst zdkzñncz gjcnfdobrfvb njq bkb RFRBT RHBNTHBB GHBVTYZTN byjq eckeub. Jvåelcvty jceotcndkztn rjynhjkm yfl JVÅELCVTY, RJULF DSYJCBN ntv, rfrjuj ghjuhtccf elftncz ljcnbxm d cjåkñltybb CEÉLTYBT J LTQCNDBZÖ cnfylfhnjd gjcnfdrb eckeu, f nfrét cnfylfhnjd ghj- UJCELFHCNDTYYSÖ LJKÉYJCNYSÖ atccbjyfkmyjq ltzntkmyjcnb. Jvåelcvty pfoboftn KBW? ytghbrjcyjdtyyjcnm xfcnyjq ébpyb njuj bkb byjuj xt- Rjulf gjdtltybt zdkztncz ghfdbkmysv, b rjulf kjdtrf b ljcneg jåotcndtyyjcnb r ujcelfhcndtyysv jyj cxbnftncz ghjnbdjghfdysv? Tckb nj bkb byjt rjy- jhufyfv. rhtnyjt ltqcndbt ghfdbntkmcndf ghjnbdjhtxbn pfrjyj- lfntkmysv frnfv b gjkjétybzv b, celz gj dctve, yt vjétn åsnm jghfdlfyj lheubvb cjjåhfétybzvb, änj LJKÉTY KB JVÅELCVTY BUHFNM ltqcndbt, d ghbywbgt, yt vjétn cxbnfnmcz ghfdbkmysv PFVTNYEÑ HJKM D ÅJHMÅT C gjdtltybtv. D bltfkmyjv ckexft jvåelcvty gjlöjlbn RJHHEGWBTQ? r egjvzyenjve ltqcndbñ ibhjrj b fyfkbpbhetn tuj rfr d cdtnt gjkjétybq gbcfyjuj ghfdf, nfr b d cdtnt Rkfccbxtcrbq jvåelcvty pfåjnbncz jå bcrjhtyt- ytgbcfysö ghfdjdsö ghbywbgjd, f nfrét ghbvtybntkm- ybb ytäaatrnbdyjuj eghfdktybz; byfxt ujdjhz, gkj- yj r cnfylfhnfv äaatrnbdyjuj eghfdktybz. Cñlf öjuj eghfdktybz ujcelfhcndtyysvb ltkfvb. Jåsxyj döjlzn ghbywbgs: ytäaatrnbdyjt eghfdktybt vjétn djpybrfnm d htpekm- nfnt yfkbxbz d catht ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz • Jlbyfrjdjuj gjlöjlf r hfccvjnhtybñ jlbyfrj- njq bkb byjq cntgtyb rjhhegwbb. Gjänjve jvåelcvtye dsö ckexftd. ytjåöjlbvj åeltn åjhjnmcz c rjhhegwbtq, rjulf jyf VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 89
cnfyjdbncz ghbxbyjq ytäaatrnbdyjcnb eghfdktybz. kéyjcnm pfybvfñn ghbdthétyws njuj bkb byjuj gjkb- Djghjc cjcnjbn d njv, rfr jy ljkéty ltkfnm änj. nbxtcrjuj rehcf bkb dsitlibt yf gtycbñ ljkéyjcn- Lkz njuj, xnjås dsgjkyznm aeyrwbñ ekexitybz uj- yst kbwf, ifycs yf ecgtö htprj evtymifñncz. D jl- celfhcndtyyjuj eghfdktybz, jvåelcvtye ytjåöjlbvj ybö cnhfyfö pfrjyjlfntkmysq jhufy cfvjcnjzntkmyj ecnfyjdbnm jnyjitybz ljdthbz chtlb ntö, pf cnfylfh- jnåbhftn rfylblfnehs yf äne ljkéyjcnm, f ukfdf ujce- nfvb gjdtltybz rjnjhsö tve gjkjétyj jceotcndkznm lfhcndf kbim ajhvfkmyj jåüzdkztn jå bö yfpyfxtybb. yflpjh. Lkz jvåelcvtyf jåsxyj cxbnftncz ytwtktcj- D lheubö – ukfdf ujcelfhcndf yfpyfxftn yf ljkéyjcnm jåhfpysv – tckb änjuj vjéyj bpåtéfnm – dscnegfnm nj bkb byjt kbwj gjckt ghjdtltybz rjycekmnfwbb c kb- d rfxtcndt cdjtuj hjlf cktljdfntkz bkb celtåyjuj lthjv jggjpbwbb b ghtvmth-vbybcnhjv (tckb nfrjdjq jådbybntkz. Gjljåyfz hjkm ghtdhfoftn ≤lheétcrb bvttncz). D ytrjnjhsö ckexfzö, yfpyfxtybt ghjcnj ghj- yfcnhjtyyjuj jvåelcvtyf≥ d ≤dspsdfñotuj cnhfö bpdjlbncz bcgjkybntkmyjq dtndmñ dkfcnb åtp ghtlü- gjkbwtqcrjuj≥ b vjukf ås d jghtltktyysö eckjdbzö zdktybz tq rfrjuj-kbåj ajhvfkmyjuj nhtåjdfybz j cltkfnm åjktt ibhjrbt aeyrwbb yf änjq ljkéyjcnb ghjdtltybb ghtldfhbntkmysö rjycekmnfwbq. vtytt äaatrnbdysvb. Afrnbxtcrbq vtöfybpv änjuj ghjwtccf bvttn Jlyfrj d ytcrjkmrbö cnhfyfö ghblthébdfñncz dnjhjcntgtyyjt pyfxtybt lkz rjytxyjuj htpekmnfnf. njq njxrb phtybz, xnj jvåelcvty, tckb ghbyznm dj dyb- Lfyyfz ljkéyjcnm ljkéyf hfccvfnhbdfnmcz jåotcndty- vfybt tuj ghfdj ljcnegf r ghfdbntkmcndtyysv ljcmt, yjcnmñ rfr ytpfdbcbvfz, cghfdtlkbdfz, rjvgtntynyfz yföjlbncz d ujhfplj kexitv gjkjétybb lkz hfcckt- b yfbkexibv jåhfpjv jndtxfñofz ghfrnbxtcrjq pfbynt- ljdfybz ltzntkmyjcnb njq bkb byjq ghfdbntkmcndtyyjq htcjdfyyjcnb yfhjlf, f yt rfr åñhjrhfnbxtcrbq ghblf- flvbybcnhfwbb b yfdtltybz d ytq gjhzlrf, xtv vtytt njr, ckeéfobq wtkzv ghfdzotq gjkbnbxtcrjq gfhnbb. rdfkbabwbhjdfyyst b nhflbwbjyyj yfcnhjtyyst gjkb- Jlby dblysq jvåelcvty pfvtnbk, xnj: wtqcrbt cktljdfntkb.19 ≤Rfrfz ås ghjwtlehf yfpyfxtybq yf äne ljkéyjcnm yb ecnfyfdkbdfkfcm, bycnbnewbj- HJKM JVÅELCVTYF D JCEOTCNDKTYBB yfkmyst ufhfynbb ytpfdbcbvjcnb jrféencz RJYNHJKZ YFL ABYFYCJDSVB gjljhdfyysvb, tckb åeltn ceotcndjdfnm kñåfz JNXTNFVB djpvjéyjcnm njuj, xnj gjkbnbxtcrbt cjjåhfét- ybz rfrjq-kbåj gfhnbb gjdtlen r ghtldpznjcnb Gfgef Yjdfz Udbytz b Nfqdfym ghtlcnfdkzñn cj- – bkb gjzdktybñ ghtldpznjcnb – d kbwt xtkjdtrf, åjq ldt cnhfys, d rjnjhsö jvåelcvty vjétn ghjdjlbnm yfpyfxtyyjuj yf egjvzyeneñ ljkéyjcnm. D hfd- fyfkbp b ghjdthre ltrkfhfwbq j ljöjlfö b bveotcndt, yjq cntgtyb dféyj yt ljgecrfnm njuj bkb byjuj ghtlcnfdkztvsö dscjrjgjcnfdktyysvb ujcelfhcndty- yfpyfxtybz, ghb rjnjhjv ghjbcöjlbn jnrfp jn ysvb xbyjdybrfvb.20 D rfxtcndt jåkflfntkz ljkéyjc- ytjåöjlbvsö ghjatccbjyfkmysö nhtåjdfybq bkb nb, ytpfdbczotq jn jhufyjd ujcelfhcndtyyjq dkfcnb bvttn vtcnj bö dsöjkfobdfybt. D änjv cvsckt, b ghtljcnfdkzñotq djpvjéyjcnb ghjdtltybz hfcckt- dct, xnj vjéyj ltkfnm gjckt njuj, rfr d pfrjyt ljdfybq c wtkmñ bpextybz cjlthéfybz abyfycjdsö åeltn yfltéyj cjöhfytyf nf bkb byfz pljhjdfz ltrkfhfwbq, jvåelcvty gjvjétn bpåtéfnm ytjåöjlb- ghjwtlehf jnåjhf, nfr änj yfltznmcz yf velhst vjcnb cjplfybz lheubö ytpfdbcbvsö vtöfybpvjd cgtwb- ltqcndbz jndtncndtyyjuj jhufyf eghfdktybz. fkmyj lkz ghjdthrb abyfycjdsö frnbdjd.21 D rfxtcndt Cfv jvåelcvty, hfpevttncz, ljkéty cnfhfnmcz fkmnthyfnbds, rjulf ceotcndetn dthjznyjcnm njuj, xnj yfghfdkznm cdjñ ltzntkmyjcnm nfr, xnjås åjkmijt xbckj pfzdktybq j ghtljcnfdktybb byajhvf- bpåtufnm kñåjuj gjdtltybz, rjnjhjt vjukj ås wbb vjétn åsnm jcgjhtyf, yf ehjdyt vtcnyjuj cfvjeg- gjljhdfnm tuj åtcghbcnhfcnyjcnm bkb ljdthbt r hfdktybz vjétn åsnm cjplfyf ljkéyjcnm jvåelcvtyf ytve cj cnjhjys jåotcndtyyjcnb d änjv jnyj- c ntv, xnjås pfybvfnmcz änbvb pfghjcfvb.22 itybb. Jy ybrjulf yt ljkéty bcgjkmpjdfnm cdjñ ljkéyjcnm lkz ghtcktljdfybz cdjbö cjåcndty- ysö bynthtcjd, yfghbvth, d cdzpb cj cdjtq åeleotq GHJWTCC YFPYFXTYBZ YF LJKÉYJCNM rfhmthjq≥. 23
Rfr änj ghjbcöjlbn cj vyjubvb lheubvb rjvgj- ytynfvb d cbcntvt clthétr b ghjnbdjdtcjd, ghbvt- CELS RFR VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ yztvsö r jhufyfv ujcelfhcndtyyjq dkfcnb, ghjwtcc yfpyfxtybz yf ljkéyjcnm jvåelcvtyf bvttn jxtym Gjghjcne ujdjhz, pfrjyyjcnm nhtåetn njuj, xnjås åjkmijt pyfxtybt lkz pfdjtdfybz b gjllthéfybz jå- jhufys dkfcnb ltqcndjdfkb d hfvrfö pfrjyf. Jåb- otcndtyyjuj ljdthbz r änjve bycnbnene. Tckb äne lj- étyyst uhfélfyt, bynthtcs rjnjhsö gjldthukbcm 90 VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF
ytåkfujghbznyjve dkbzybñ, bvtñn ghfdj jåhfnbnmcz 33. d ytpfdbcbvsq cel c wtkmñ ghbyznbz bv htitybz gj gj- (1) Rfélsq xtkjdtr bvttn ghfdj yf flvbybcnhf- djle njuj, jndtxftn kb nhtåjdfybzv pfrjyf rfrjt-kb- nbdyeñ frwbñ, rjnjhfz zdkztncz pfrjyyjq, åj rjyrhtnyjt ltqcndbt, cjdthityyjt ujcelfhcndjv jåjcyjdfyyjq b cghfdtlkbdjq c ghjwtccefkmyjq bkb jn tuj bvtyb. Änj ghfdj vjétn åsnm pfgbcfyj d njxrb phtybz. Rjycnbnewbb njq bkb byjq cnhfys bkb ét ghtljcnfdkt- (2) Rfélsq xtkjdtr, ghfdf rjnjhjuj gjldthukbcm yj pfrjyjlfntkmcndjv. D jlybö cnhfyfö bvtñncz cgt- ytåkfujghbznyjve djpltqcndbñ flvbybcnhf- wbfkmyst flvbybcnhfnbdyst cels; d lheubö, gjljåyst nbdyjq frwbb, bvttn ghfdj yf gjkextybt gbcm- gjkyjvjxbz lfñncz jåsxysv celfv.24 vtyyjuj jåüzcytybz ghbxby gjljåyjq frwbb. D änjv rjyntrcnt cels hfccvfnhbdfñn nj bkb byjt (3) C wtkmñ jceotcndktybz änbö ghfd ljkéyj rjyrhtnyjt htitybt, ghbyznjt rfrbv-kbåj ljkéyjc- åsnm ghbyznj yfwbjyfkmyjt pfrjyjlfntkm- nysv kbwjv bkb jabwbfkmysv jhufyjv c ntv, xnjås cndj, rjnjhjt ljkéyj: jghtltkbnm, gjlgflftn kb lfyyjt htitybt gjl gjkyj- f. Ghtlecvfnhbdfnm gthtcvjnh flvbybcnhf- vjxbz, ghtljcnfdktyyst pfrjyjv kbwe, ghbyzditve nbdyjq frwbb ntv bkb bysv celjv bkb nfv, egjvzyenjt htitybt. ult änj evtcnyj, ntv bkb bysv ytpfdbcb- Bysvb ckjdfvb, änb cels gjcnfyjdkzñn yf jcyjdt vsv b åtcghbcnhfcnysv nhbåeyfkjv; ghfdf, bvttn kb änj htitybt pfrjyyeñ cbke. Gjcne- å. Dvtybnm d jåzpfyyjcnm ujcelfhcnde jceot- gfz gjljåysv jåhfpjv, celmb yt gjlvtyzñn cdjbv ec- cndktybt ghfd, gthtxbcktyysö d gjlcnfnmzö vjnhtybtv b ceéltybtv vytybz ghfdbntkmcndf. Jyb (1) b (2), b ghjcnj htifñn, yf jcyjdt ghfdf ltqcndjdfkb kb ghf- d.Jrfpsdfnm cjltqcndbt njq bkb byjq äaatr- dbntkmcndtyyst cnhernehs bkb bö ljkéyjcnyst kbwf d nbdyjq flvbybcnhfwbb. ghtltkfö ghtljcnfdktyysö bv pfrjyjv gjkyjvjxbq. Cktljdfntkmyj, rjulf ghfdbntkmcndtyyst htitybz Pfrjy ÑFH ≤J cjltqcndbb flvbybcnhfnbdyjq ñc- jcgfhbdfñncz d celfö, celmb yt ghfdzn cnhfyjq b yt nbwbb 20≥ ecnfyfdkbdftn ghfdj yf flvbybcnhfnbdyeñ ≤dsntcyzñn≥ ghfdbntkmcndf. frwbñ, rjnjhfz zdkztncz ≤pfrjyyjq, jåjcyjdfyyjq Gj vtht njuj, rfr dj vyjubö cnhfyfö djphfcnftn b cghfdtlkbdjq c ghjwtccefkmyjq njxrb phtybz≥, f hjkm xfcnyjuj ctrnjhf, b frwtyn d ltzntkmyjcnb uj- nfrét ghfdj yf gjkextybt gbcmvtyysö ghbxby flvb- celfhcndtyysö jhufyjd dct åjkmit gthtyjcbncz yf ybcnhfnbdyjq frwbb, rfr änj ghtlecvfnhbdftncz d htuekbhjdfybt, hjkm celjd, gjéfkeq, cnfyjdbncz tot rjycnbnewbb. åjktt dféyjq. D eckjdbzö, rjulf ghbdfnbpbheñncz jåotcndtyyst aeyrwbb, cels, f yt gfhkfvtyns, yfxb- Cnfnmz 6 (1) b (2) ghtlecvfnhbdfñn, xnj: yfñn buhfnm dtleoeñ hjkm d ghbyelbntkmyjv jåtcgt- xtybb gjljnxtnyjcnb. 1) Kñåjt kbwj vjétn djpåeélfnm ltkj d njv Htitybz cjnhelybrjd ghfdbntkmcndtyysö htuekz- bkb byjv celt bkb njv bkb byjv nhbåeyfkt nbdysö jhufyjd jrfpsdfñn ghzvjt djpltqcndbt yf c wtkmñ celtåyjuj gthtcvjnhf njq bkb byjq bynthtcs xfcnyjuj ctrnjhf, rjnjhst jyb htuekbheñn, flvbybcnhfnbdyjq frwbb. b xfcnysq ctrnjh dct åjkmit b xfot åeltn gjkfufnmcz 2) Njn bkb byjq cel bkb nhbåeyfk bvttn gjkyjvj- yf cels d hfcxtnt yf nj, xnj gjcktlybt pfobnzn änjn xbz yf celtåysq gthtcvjnh njq bkb byjq flvb- ctrnjh jn xhtpvthysö htuekbheñobö gjkyjvjxbq b ybcnhfnbdyjq frwbb, tckb pkjegjnhtåktybz bvb. Gjhjq jn celjd åelen jéblfnm, f) Ghtlghbyzdibq tt flvbybcnhfnjh xnj jyb gjqlen lfkmit b afrnbxtcrb cnfyen gthtcvfn- è) yt bvtk gjkyjvjxbq, ghtlecvjnhtyysö hbdfnm pfrjyyjcnm htitybq, ghbybvftvsö d cfvjv d hfphtifñotv gjkjétybb pfrjyf bkb xfcnyjv ctrnjht. Jn celjd åelen jéblfnm ghbvtytybz gjcnfyjdktybz, ghtlghbybvfnm tt; ghbywbgjd flvbybcnhfnbdyjuj ghfdf (hfytt ghbvtyzd- èè) ltqcndjdfk d htpekmnfnt gthtlfxb gjk- iböcz njkmrj r jabwbfkmysv bycnbnenfv), rjulf änb yjvjxbq, hfphtitybt yf rjnjheñ yt ght- htitybz jrfpsdfñn pyfxbntkmyjt dkbzybt yf jåotcn- lecvjnhtyj d hfphtifñotv gjkjétybb dtyyst bynthtcs. pfrjyf bkb gjcnfyjdktybz; bkb Ghbyznfz d 1996 u. Rjycnbnewbz ÑFH pföjlbn nfr èèè) åsk ghbcnhfcnty bkb jåjcyjdfyyj lfktrj, xnj ghtdhfoftn ≤cghfdtlkbdeñ flvbybcnhf- gjljphtdfkcz d ghbcnhfcnbb; nbdyeñ frwbñ≥ d rjycnbnewbjyyj jöhfyztvjt ghfdj: å) Yt åskj cjåkñltyj nj bkb byjt ghjwtleh- yjt ghfdbkj bkb eckjdbt, ghtlgbcsdftvjt ntv bkb bysv hfphtifñobv gjkjétybtv; d) Änf frwbz åskf ytcghfdtlkbdjq c ghjwtcce- fkmyjq njxrb phtybz; VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 91
u) Änf frwbz gjldthukfcm ceotcndtyyjve uu) c ghbxbyfvb, gj rjnjhsv jyf åskf dkbzybñ njq bkb byjq jibårb d ghfdt; ghtlghbyznf, ghbdtltyysvb flvbybcnhf- l) Frwbz åskf ghtlghbyznf - njhjv; è) gj ghbxbyt, yt ghtlecvjnhtyyjq d hfpht- é) Frwbz, j rjnjhjq bltn htxm, pfrkñxftncz d ifñotv gjkjétybb pfrjyf bkb gjcnf- ytghbyznbb njuj bkb byjuj htitybz; yjdktybz; p) Jceotcndktybt änjuj gjkyjvjxbz bkb èè) cj crhsnjq wtkmñ bkb gj crhsnjve dsgjkytybt änjq aeyrwbb, ghtlecvjnhty- vjnbde; yjt hfphtifñobv gjkjétybtv, dj bcgjk- èèè) gjcrjkmre ghbybvfkbcm dj dybvfybt yt ytybt xtuj åskf ghtlghbyznf änf flvbyb- jnyjczobtcz r ltke cjjåhfétybz bkb cnhfnbdyfz frwbz, zdkztncz cnjkm ytjåjc- yt hfccvfnhbdfkbcm jnyjczobtcz r yjdfyysv, xnj yb jlby hfpevysq xtkjdtr ltke cjjåhfétybz; yt cnfk ås jceotcndkznm egjvzyenjt èv) gj ytghfdjvjxysv bkb pfghtotyysv gjkyjvjxbt bkb dsgjkyznm egjvzyeneñ åtpfgtkkzwbjyysv nhtåjdfybzv lhe- aeyrwbñ; bkb ujuj kbwf bkb jhufyf; b) Änf frwbz d ghjnbdyjv ckexft zdkztncz v) gj ytljåhjcjdtcnyjcnb; bkb ytrjycnbnewbjyyjq bkb ytpfrjyyjq. vè) ghjbpdjkmyj bkb gj cjåcndtyyjq ghb- öjnb; t) Frwbz rfr nfrjdfz- GENM GHJLDBÉTYBZ DGTHTL è) ghjnbdjhtxbn njve bkb byjve pfrjye bkb yt ghtlecvjnhtyf hfphtifñobv Yb jlyf cnhfyf yt vjétn hfccxbnsdfnm yf ecgtö gjkjétybtv; bkb d åjhmåt c rjhhegwbtq, tckb e tt uhfélfy ytn yb èè) jåjcyjdfyyj yt cdzpfyf c: étkfybz, yb djpvjéyjcntq gjlfdfnm éfkjås yf ghjzd- ff) wtkmñ, c rjnjhjq jyf åskf ghtlghb- ktybz rjhhegwbb, cdbltntkzvb rjnjhsö jyb zdkzñncz. yznf; Yfltéyst b åtpjgfcyst vtöfybpvs gjlfxb éfkjå, åå) wtkmñ hfphtifñotuj gjkjé tybz; buhfñobt ébpytyyj dféyeñ hjkm d xfcnyjv ctrnjht, dd) byajhvfwbtq, bvtditqcz e flvbyb- njxyj nfrét ljkéys cjcnfdkznm jcyjde kñåjq ujce- cnhfnjhf; bkb lfhcndtyyjq cnhfntubb åjhmås c rjhhegwbtq. 92 VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF
CYJCRB
1. Ghbvths pfrjyjlfntkmcndf drkñxfñn d ctåz Pfrjy 7 Ltnfkb rjynfrnysö yjvthjd bvtñncz yf dtå-cfqnt ≤J pfobnt hfpjåkfxbntktq≥ jn 1994 u. (Rdbycktyl, Dctvbhyjuj åfyrf: http://www.worldbank.org. Fdcnhfkbz); Pfrjy ≤J hfcrhsnbb byajhvfwbb d 8 Public Concern at Work: http://www.whistleblowing. bynthtcfö jåotcndf≥ jn 1998 u. (Cjtlbytyyjt Rjhj- org.uk. ktdcndj); Pfrjy ≤Jå ecbktybb ltzntkmyjcnb hfpjåkf- 9 Open Democracy Advice Centre (South Africa): http:// xbntktq≥ jn 1998 u. (atlthfkmysq jrheu Rjkevåbz, www.opendemocracy.org.za. Cjtlbytyyst Infns Fvthbrb) b Dctjåütvkñobq Pfrjy cbcntvs ghfdktybz atlthfkmyjuj jrheuf 10 Government Accountability Project (US): http://www. Rjkevåbz ≤J ckeétåyjv gthcjyfkt, yf rjnjhsq whistleblower.org. hfcghjcnhfyztncz cbcntvf pfckeu≥, jn 1978 u. (Cjtlb- 11 John Hatchard, “The Office of the Ombudsman”, in ytyyst Infns Fvthbrb). National Human Rights Institutions in the Common- 2 Dshfétybt ≤whistleblower≥ (hfpjåkfxbntkm, f d wealth, Commonwealth Secretariat, London (1992) åerdfkmyjv gthtdjlt ≤cdbcney≥ bkb ≤xtkjdtr, cdbc- 12 Pfrjyjlfntkmcndj Yjdjq Ptkfylbb vjéyj gjkexbnm nzobq d cdbcnjr≥ [rfr änj ltkftn celmz dj dhtvz aen- gj äktrnhjyyjve flhtce: http://www.ombudsmen. åjkmyjuj vfnxf]) fvthbrfycrjuj ghjbcöjéltybz. govt.nz/ombudsme.htm. Byajhvfwbñ j ljkéyjcnb Ärdbdfktynjv änjuj jåjhjnf htxb d Ujkkfylbb zdkz- jvåelcvtyf d Yjdjq Ptkfylbb cv.gj äktrnhjyyjve tncz ≤pdjyfhm≥ (xtkjdtr, pdjyzobq d rjkjrjk d pyfr flhtce: http://www.ombudsmen.govt.nz/ nhtdjub). Lbcreccbb d cnhfyfö Djcnjxyjq b Wtynhfkm- 13 Cv. ljrkfl ≤Djpvjéyjcnb cjplfybz bycnbnenf yjq Tdhjgs gj gjdjle ltzntkmyjcnb hfpjåkfxbntktq jvåelcvtyf d Htcgeåkbrt Åjkufhbz, gjlujnjd- gjhjélfñn cgjhs, rjulf exfcnybrb jåceéltybz cvt- ktyyjv Wtynhjv gj bpextybñ ltvjrhfnbb: http: ibdfñn pfrjyysq öfhfrnth ltqcndbq c ytåkfujdbl- //64.49.225.236/russian/ni_National_Docs_ru.htm. ysv pfyznbtv ntö, rnj ljyjcbk yf cdjbö cjctltq ghb åsdibö njnfkbnfhysö htébvfö. 14 Änj jghtltktybt dpznj bp gfrbcnfycrjuj pfrjyjlf- ntkmcndf, exhtélfñotuj lfyyeñ ljkéyjcnm. 2 Pfrjy (Cjtlbytyyjuj Rjhjktdcndf) ≤J hfcrhsnbb byajhvfwbb d bynthtcfö jåotcndf≥ jn 1998 u. dcnegbk 15 Änf wbnfnf dpznf bp vfnthbfkjd jlyjuj bp celtåysö d cbke d 1999 u. Ntrcn änjuj pfrjyf vjéyj gjkexbnm gj ltk, hfpåbhfditujcz d Rfyflt b cnfdituj gjdj- äktrnhjyyjve flhtce: www.hmso.gov.uk/acts/acts hjnysv geyrnjv d bcnjhbb celjghjbpdjlcndf änjq 1998/19980023.htm. cnhfys. Pf ljgjkybntkmyjq byajhvfwbtq jåhfofq- ntcm r Léthtvb Gjege gj äktrnhjyyjve flhtce: 3 Ghfdbntkmcndj Cjtlbytyyjuj Rjhjktdcndf jåt- jeremy.pope@tiri.org ofkj, xnj rjycntåkzv åeltn ghtljcnfdktyf pfobnf, hfdyjwtyyfz njq, rjnjhfz ghtljcnfdkztncz gj änjve 16 Using an Ombudsman to Oversee Public Officials, Nick pfrjye. Manning and D. J. Galligan (PREM Notes, The World Bank, Washington DC 1999). Pf ljgjkybntkmyjq byajhvf- 4 Ghbvtyzz änjn gjlöjl r ghbywbge gfhkfvtyncrjq wbtq jåhfofqntcm r Léthtvb Gjege gj äktrnhjy- gjljnxtnyjcnb, lfyysq pfrjy ghtljcnfdkztn fyfkj- yjve flhtce jeremy.pope@tiri.org ubxyeñ pyfxbntkmyeñ pfobne d ntö ckexfzö, rjulf kñlb d jåotcndtyysö jhufyfö gjlybvfñn djghjcs 17 Gjkyjvjxbz änjuj ljkéyjcnyjuj kbwf lfñncz ytgjchtlcndtyyj d ujcelfhcndtyyjv dtljvcndt, d ljrkflt Gjkmib Rjvbccbb JJY gj ghfdfv rjnjhjt zdkztncz cgjycjhjv änbö jhufyjd. xtkjdtrf, jrnzåhm 2003. Ntrcn änjuj ljrevtynf vjéyj gjkexbnm gj äktrnhjyyjve flhtce: http: 5 1999 Gjcnfyjdktybt infnf Rdbycktyl j ghtljcnfdkt- //www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/a6e8802acbd8d5b48 ybb pfobns hfpjåkfxbntkzv (http://www.legislation 02567a80053e0d4?Opendocument .qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT/W/WhistleblowPro R99_01_.pdf); Fdcnhfkbqcrfz rjvbccbz gj htajh- 18 Yfghbvth, ljkéyjcnm utythfkmyjuj bycgtrnjhf d vbhjdfybñ pfrjyjlfntkmcndf htibntkmyj dscnegbkf ghfdbntkmcndt Eufyls d pfobne hfpjåkfxbntktq. Cv.: http://www.austlii.edu. 19 Jlybv bp ghbvthjd pltcm vjétn ckeébnm Abykzy- au/au/other/alrc/publications/reports/82/ALRC82S lbz. copeofcomplaintssys.html # Ch14Protectionanden 20 Dscnegktybt ghtpbltynf Vtéleyfhjlyjuj bycnb- couragementofwhistleWhistleblowers ≤Jcnhtqkbf by- nenf jvåelcvtyf b yfwbjyfkmyjuj jvåelcvtyf rjhgjhtqntl≥ zdkztncz YGJ, jrfpsdfñotq gjllth- Yblthkfyljd l-hf Vfhntyf Ecnbyuf ≤Ytpfdbcbvsq ére ntv, rnj cnfk cdbltntktv rjhhegwbb bkb bvttn jvåelcvty d ltvjrhfnbxtcrjv ujcelfhcndt, herj- gjljphtybt j tt yfkbxbb yf vtcnt cdjtq hfåjns. djlcndeñotvcz yjhvfvb ghfdf≥ 4 vfz 1998 u. d Cv.: http://www.whistleblowers.org.au/. Vfrfj yf wthtvjybb jnrhsnbz Nhtnmtq rjyathty- 6 Änj jåceéltybt dpznj bp rheukjuj cnjkf gjl yfpdf- wbb jvåelcvtyjd cnhfy Fpbb. ybtv ≤Hfåjnf wtynhjd gj ecnfyjdktybñ rjynfrnjd c 21 Vyjubt cxbnfñn, xnj vjltkm Gfgef Yjdjq Udbytb éthndfvb rjhhegwbb b gjllthéfybt ujhzxbö kbybq yjcbn gjpbnbdysq öfhfrnth. Jlyfrj lkz njuj, xnjås gj åjhmåt c rjhhegwbtq≥, ghjdjlbditujcz ≤Nhäycgf- yf Nfqdfyt cghfdbncz c bvgktvtynfwbtq Pfrjyf j htycb Bynthyäiyk – Xticrfz Htcgeåkbrf≥ 2 yjzåhz hfcrhsnbb byajhvfwbb jå bveotcndt≤, ≥Rjynhjk 1999 u. d Ghfut, Xticrfz Htcgeåkbrf ñfym≤, jhufy, jceotcndkzñobq rjynhjkm yfl ujce- lfhcndtyysvb cnhernehfvb, d fduecnt 1993 u. cjplfk VTÖFYBPVS GJLFXB ÉFKJÅ B HJKM JVÅELCVTYF 93
Ltgfhnfvtyn hfcrhsnbz byajhvfwbb jå bveotcndt 24 Gjkysq ntrcn Pfrjyf j cjltqcndbb flvbybcnhfnbdyjq ujcelfhcndtyysö ljkéyjcnysö kbw. ñcnbwbb cv. gj äktrnhjyyjve flhtce: http://www. 22 Ltrkfhfwbb jå bveotcndt jåceélfñncz d Ukfdt 3. acts.co.za/prom_admin_justice/Index.htm. Also, Jef- freyJowell, Andrew Le Sueur, Woolf Judicial Review 23 Åjktt jåott jåceéltybt celjd cv. d Ukfdt 16. of Administrative Action, 5th edition: Sweet & Maxwell (UK) SBN: 0-421-60790-4 (Soft cover). UKFDF 8 .I GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ 95 UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD GJKEXTYBT UJCELFHCNDTYYSÖ Dctvbhyfz nfvjétyyfz jhufybpfwbz (DNJ) cxbnf- LJÖJLJD tn, xnj, yfbåjkmifz dthjznyjcnm djpybryjdtybz rjh- hegwbb ceotcndetn nfv, ult nfvjétyyst xbyjdybrb: Gjéfkeq, ytn jåkfcnb, cybcrfditq ctåt åjktt leh- yeñ ckfde d gkfyt rjhhegwbb, xtv gjkextybt ujcelfh- • Jåkflfñn vjyjgjkbtq dkfcnb yfl rkbtynfvb. cndtyysö ljöjljd. Ytn, gjéfkeq, b lheujq jåkfcnb, d • Bvtñn lbcrhtwbjyyst gjkyjvjxbz d jnyjit- rjnjhjq rjhhegwbz vjukf ås bvtnm cnjkm cthmtpyst ybb gjcnfdjr njdfhjd bkb eckeu. gjcktlcndbz.1 • Gjkmpeñncz ntv, xnj bvttn vtcnj ybprbq D ytrjnjhsö cnhfyfö (yfghbvth, d Gthe b Eufylt) ehjdtym rjynhjkz bkb gjljnxtnyjcnb. rjhhegwbz, cdzpfyyfz c ujcelfhcndtyysvb ljöjlfvb, cnfkf cnjkm äyltvbxtcrjq, xnj bö ghfdbntkmcndf ht- DNJ ljåfdkztn, xnj ytjåöjlbvj exbnsdfnm hzl ibkb pfrhsnm bvtñobtcz nfv yfkjujdst dtljvcndf ljgjkybntkmysö afrnjhjd, dkbzñobö yf cntgtym ghj- b pfvtybnm bö yjdsvb. D hzlt cnhfy kñlb cnfhfñncz zdktybz flvbybcnhfnbdyjq rjhhegwbb. Änb afrnjhs ecnhjbnmcz yf ybprjjgkfxbdftvst ljkéyjcnb d yfkjuj- drkñxfñn d ctåz: dsö b nfvjétyysö dtljvcndfö, gjcrjkmre ghtrhfcyj pyfñn, xnj hfåjnf yf änbö ljkéyjcnzö jnrhsdftn ibhj- • Ehjdtym pfhgkfns nfvjétyysö xbyjdybrjd. rbt djpvjéyjcnb lkz gjkextybz pyfxbntkmyjuj ljgjkyb- • Vfcinfås, d rjnjhsö jhufybpfwbjyyfz rekm- ntkmyjuj ljöjlf. Yf cfvjv ltkt, d ytrjnjhsö cnhfyfö nehf b yjhvs gjdtltybz gjjohzñn ghjnbdjg- änb ljkéyjcnb cnfkb cnjkm gjgekzhysvb b ghtcnbéys- hfdyjt gjdtltybt bkb frnbdyj ghtgzncndeñn vb, xnj cltkfkbcm ghtlvtnjv regkb b ghjlféb.2 tve. Cñlf döjlzn yfrfpfybz pf yfheitybt Yfkbxbt rjhhevgbhjdfyysö nfvjétyysö xbyjdyb- pfrjyf. rjd jpyfxftn nfrét, xnj uhfybws cnfyjdzncz ≤lshzds- • Cbkf clthébdfñotuj djpltqcndbz, pfkjéty- vb≥, b bö vjuen gthtctrfnm yt njkmrj gjnjrb njdfhjd, yfz d ghbvtyzñobtcz vths flvbybcnhfnbd- c rjnjhsö yt dpbvfñncz yfkjub, yj b djjheétybz, yjuj rjynhjkz . yfhrjnbrb b pfghtotyyst ktrfhcndtyyst ghtgfhfns, • Vfcinfås ytgjchtlcndtyyjuj rjynfrnf ytpfrjyyst bvvbuhfyns, njdfhs, ytljåhjcjdtcnyj nfvjétyysö xbyjdybrjd c rkbtynfvb. rjyrehbheñobt c njdfhfvb, ghjbpdjlbvsvb pfoboft- vsvb ujcelfhcndjv vtcnysvb jnhfckzvb ghjvsikty- Rhjvt njuj, yt bvttn åjkmijuj pyfxtybz, rfrbt yjcnb, f nfrét hfcntybz b ébdjnyst, yföjlzobtcz cnhfntubb ghbvtyzñncz d åjhmåt c rjhhegwbtq, tckb gjl pfobnjq yfwbjyfkmyjuj b vtéleyfhjlyjuj ghfdf, ybpjr hbcr tt jåyfheétybz.3 bkb jhufys gjljåysö ébdjnysö, nfrbt rfr ckjyjdmb Lheubt ythtityyst djghjcs nfrét vjuen cgjcjå- åbdyb, bkb bpujnjdktyyst bp ybö njdfhs, yfghbvth, cndjdfnm cjplfybñ åkfujghbznysö eckjdbq lkz djpybr- bpltkbz bp ckjyjdjq rjcnb. Eothå, yfytctyysq njq yjdtybz rjhhegwbb: bkb byjq cnhfyt, vjétn dsöjlbnm lfktrj pf hfvrb yfkjujdj-åñlétnysö bplthétr. D yfi dtr, rjulf d • Ceotcndeñobt pfrjys nhelys lkz gjybvfybz vbht ltqcndeñn ctnb vtéleyfhjlyjuj nthhjhbpvf, b gjänjve vjuen bvtnm hfpkbxyst njkrjdf- rjhhevgbhjdfyyst ljkéyjcnyst kbwf (nfvjétyyst ybz. xbyjdybrb, gjuhfybxyfz gjkbwbz b n.l.), afrnbxtcrb • Egkfnf yfkjujd nhtåetn xfcnsö rjynfrnjd dscnegfñobt d rfxtcndt xktyjd nhfycyfwbjyfkmysö vtéle yfkjujgkfntkmobrfvb b ghtlcnfdbnt- jhufybpjdfyysö ghtcnegysö uheggbhjdjr, vjuen ghtl- kzvb yfkjujdjuj dtljvcndf. cnfdkznm cthmtpyeñ euhjpe yfwbjyfkmyjq b vtéle- • Ybrnj yt pfybvftncz dszdktybtv ltqcndbq yfhjlyjq åtpjgfcyjcnb. flvbybcnhfnjhjd, rdfkbabwbhetvsö rfr rjh- Jåotcndj vjétn ytcnb juhjvyst abyfycjdst gj- hegwbz, bkb jåyfheétybt gjljåysö ltqcndbq nthb. Ghbujhiyz ljkkfhjd, jnlfyysö nfvjétyyjve lftncz c nheljv, b d ckexft bö jåyfheétybz xbyjdybre, jpyfxftn, xnj, djpvjéyj, elfcncz åtcgji- ghbvtyzñncz ckbirjv vzurbt vths yfrfpf- kbyyj ghjdtcnb wtksq rjyntqyth cbufhtn, b nfrbv ybz bkb djjåot yt ghbvtyztncz ybrfrbö vth. jåhfpjv ujcelfhcndtyyfz rfpyf gjnthztn nsczxb • D åjktt ibhjrjv cvsckt, vths rjynhjkz, ljkkfhjd d htpekmnfnt ytegkfns nfvjétyyjq gjikb- ghbvtyztvst ujcelfhcndjv d jnyjitybb ys. Ytlfdyj d Ifyöft jåyfheébkjcm, xnj jlby bp ljkéyjcnysö kbw, rjnjhsv dvtyztncz d jåz- nfvjétyysö xbyjdybrjd cevtk jåvfyenm ujcelfhcndj pfyyjcnm dsgjkytybt tuj aeyrwbq, zdkzñncz yf 145 vbkkbjyjd ljkkfhjd CIF. Jy ghjcnj gjregfk ytljcnfnjxysvb. afkmibdst rdbnfywbb egkfns yfkjuf c jåjhjnf b ghj- lfdfk bö vtcnysv rjvgfybzv. D htpekmnfnt åskj rjy- Jåcktljdfybz gjrfpsdfñn, xnj bvtyyj ytäaatr- abcrjdfyj 3194 afkmibdsö cxtnjd-afrneh. nbdyjt b lbcrhtwbjyyjt ghbvtytybt yfkjujdsö b 96 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
htuekbheñobö htébvjd, f nfrét yfkbxbt rjhhegwbb fccjwbbhetncz c dscjrbvb ehjdyzvb åtucndf ghbdjlzn r hjcne vfcinfåjd ytjabwbfkmyjq ärjyj- rfgbnfkf. vbrb d njq bkb byjq cnhfyt. Änj njhvjpbn hfpdbnbt • Jyj pfoboftn hzljdjuj uhfélfybyf, rjnj- ärjyjvbrb d wtkjv. Cnhfys c rhegyjvfcinfåyjq yt- hjve ghböjlbncz hfcgkfxbdfnmcz pf ytufnbd- jabwbfkmyjq, bkb ntytdjq, ärjyjvbrjq bvtñn ntylty- yst gjcktlcndbz rjhhegwbb. wbñ r pfvtlktybñ ntvgjd hjcnf.4 Rjhhegwbz, c jlyjq cnjhjys, cjrhfoftn ujcelfhcndtyyst ljöjls, f c lheujq, jnhbwfntkmyj crfpsdftncz yf ärjyjvbxtcrjv GHBVTHS HTAJHV D CATHT hjcnt. D nj ét dhtvz, rjhhevgbhjdfyyst xbyjdybrb UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD bpj dctö cbk cnhtvzncz edtkbxbnm ujcelfhcndtyyst hfcöjls – f gjnjv hfcibhbnm cdjb djpvjéyjcnb gj- Chtlb ghjxbö ghbvthjd htajhvbhjdfybz änjq kextybz ghbåskb. Gjljåyjt cnhtvktybt cgjcjåcndetn caths, ghbdjlbvsö Dctvbhysv åfyrjv, abuehbheñn jåhfpjdfybñ åñlétnyjuj ltabwbnf.5 Kfndbz b Udfntvfkf.7 Cjukfcyj pfzdktybzv Cjdtnf JJY gj njhujdkt b Ghbvtyztvfz d Kfndbb cnhfntubz åjhmås c rjhheg- hfpdbnbñ, dj vyjubö cnhfyfö bplthérb cjåkñltybz wbtq d jåkfcnb eghfdktybz cathjq ujcelfhcndtyysö nfvjétyysö ajhvfkmyjcntq vjuen ghtdsifnm hfcöj- ljöjljd zdbkfcm xfcnmñ åjktt ibhjrjq cnhfntubb. ls yf gjikbys, egkfxbdftvst ghb jnuheprt njdfhjd. Åskf ecjdthitycndjdfyf jhufybpfwbjyyfz cnherne- Änj erfpsdftn yf ceotcndjdfybt jlyjq bp jcyjdysö hf Ckeéås ujcelfhcndtyysö ljöjljd änjq cnhfys c ghjåktv, cdzpfyysö c pfgenfyysv öfhfrnthjv nfvj- ntv, xnjås jåütlbybnm d tt hfvrfö dpbvfybt yfkjujd, étyysö ghjwtleh. Djn eét vyjubt ujls bvgjhnths b nfvjétyysö gjikby b cåjhjd b gjkextybt chtlcnd yf ärcgjhnths éfkeñncz yf nj, xnj änb ghjwtlehs cjplf- cjwbfkmyjt jåtcgtxtybt, f nfrét cjplfnm pljhjdeñ ñn ckjéyjcnb b ghbdjlzn r cbnefwbzv, cgjcjåcndeñ- cbcntve aeyrwbq dyenhtyytuj rjynhjkz b åjhmås c obv gjzdktybñ rjhhegwbb. rjhhegwbtq. Rhjvt njuj, åskj exhtéltyj Gjlhfplt- C lheujq cnjhjys, ytrjnjhst cnhfys yf ghfrnbrt ktybt gj jceotcndktybñ yflpjhf, ltqcndeñott ytpf- ghjdjlzn ltvgbyujdeñ gjkbnbre b jnrhsnj gjjohzñn dbcbvj jn yfkjujdjq gjkbwbb, d jåzpfyyjcnb rjnjhjuj njhujdkñ ≤rjhjåtqybrjd≥. Cnbvekbhez äne ytktufkm- döjlzn: yeñ njhujdkñ, jyb vjuen yfyjcbnm cthmtpysq eothå jnhfckzv ghjvsiktyyjcnb cjctlybö cnhfy b cgjcjå- • Jceotcndktybt rjynhjkz b ghjcdtotybt cke- cndjdfnm cjplfybñ ≤gfhnythcnd≥ vtéle nfvjétyys- étåyjuj gthcjyfkf, herjdjlcndeñotujcz ntv vb xbyjdybrfvb b bvgjhnthfvb.6 bkb bysv rjltrcjv ckeétåyjq änbrb. Cdtltybt r vbybveve vfcinfåjd rjhhegwbb d cbc- • Ghjdtltybt hfccktljdfybq ckexftd ytpfrjyyjuj ntvfö gjkextybz ujcelfhcndtyysö ljöjljd bvttn åjkm- jåjufotybz. ijt pyfxtybt gj ytcrjkmrbv ghbxbyfv: • Hfccvjnhtybt ckexftd yfheitybz lbcwbgkbys. • Hfphfåjnrf lbhtrnbd lkz herjdjlbntktq, • Jyj ghbyjcbn ujcelfhcnde ljöjls, ytjåöjlb- bvtñobö ltkj c ghjzdktybtv rjhhegwbb. vst lkz abyfycbhjdfybz hfcöjljd, ghtljcnfd- • Htjhufybpfwbz hfåjns c wtkmñ juhfybxtybz ktybz yfctktybñ jåotcndtyysö åkfu, gjllth- djpvjéyjcntq åtpyflpjhyjuj ghbyznbz htit- éfybz cbcntvs jåtcgtxtybz ärjyjvbxtcrjq ybq. åtpjgfcyjcnb b fccbuyjdfybz ltytéysö chtlcnd • Cnbvekbhjdfybt xtcnyjcnb b öjhjituj gjdtlt- yf cjplfybt b hfpdbnbt byahfcnhernehs. ybz. • Jyj cgjcjåcndetn ljcnbétybñ äaatrnbd- • Jceotcndktybt rjynhjkz yfl ltrkfhfwbzvb j yjcnb ärjyjvbrb gentv cjrhfotybz vfcinf- ljöjlfö b bveotcndt, gjlfdftvsvb gfhkfvty- åjd tt ltajhvfwbb, dspdfyyjq erkjytybtv ghtl- nfhbzvb, vbybcnhfvb b ujcelfhcndtyysvb ghbznbq jn egkfns yfkjujd. ckeéfobvb. • Jyj cnbvekbhetn cghfdtlkbdeñ rjyrehtywbñ (chtlb ntö, rnj gkfnbn yfkjub, b ntö, rnj D änjv rjcdtyyj pfkjétyf ytjåöjlbvjcnm lj- erkjyztncz jn bö egkfns). åbnmcz njuj, xnjås kturj åskj gjlcxbnsdfnm cevve • Jyj cjltqcndetn ärjyjvbxtcrjve hjcne b hfp- yfkjujjåkjétybz, f nfrét xnjås tuj cnfdrb yjcbkb dbnbñ gjchtlcndjv ekexitybz bydtcnbwbjy- htfkbcnbxtcrbq öfhfrnth. D ntxtybt itcnb vtczwtd yjuj rkbvfnf rfr lkz jntxtcndtyysö, nfr b åsk hfphfåjnfy rjltrc gjdtltybz, jcyjdjq lkz rj- lkz byjcnhfyysö ghtlghbznbq. njhjuj gjckeébk cjjndtncndeñobq jåhfptw DNJ. D • Jyj cjrhfoftn dytiybq ltabwbn b vfc- egjvzyenjv rjltrct lftncz xtnrjt jåüzcytybt dyti- infås pfbvcndjdfybz, f nfrét cnfåbkb- ybö pfrjyjd, ghfdjdsö yjhv b gjcnfyjdktybq, f nfrét pbhetn dfkñnysq rehc. Rjhhegwbz xfcnj gjrfpsdftncz, rfr jyb cdzpfys c gjdctlytdyjq hfåj- GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 97
njq ckeétåyjuj gthcjyfkf nfvjéty. Dsiterfpfyyst ckeéåt. Rhjvt njuj, Nfypfybz ddtkf e ctåz ujhzxeñ lbhtrnbds drkñxfñn d ctåz bycnherwbb j yflktéfotv ntktajyyeñ kbybñ b cbcntve djpyfuhféltybq byajh- htfubhjdfybb ckeétåyjuj gthcjyfkf yf ghtlkjét- vfnjhfv, cjjåofñobv j ckexfzö erkjytybz jn egkfns ybt dpznrb.8 yfkjujd. Jlyfrj gjckt åscnhjuj ljcnbétybz gthdj- Udfntvfkf ghbyzkf htitybt j ckbzybb cdjbö yfkj- yfxfkmyjuj ecgtöf dj dctö änbö nhtö cnhfyfö cnfkb ujdjuj b nfvjétyyjuj dtljvcnd d tlbysq fdnjyjvysq djpybrfnm ghjåktvs. Dj-gthdsö, åjktt dscjrbt cnfd- jhufy. Dtcm ckeétåysq gthcjyfk åsk kbåj pfvtyty, rb pfhfåjnyjq gkfns yt gjllthébdfkbcm d jnyjitybb kbåj rfélsq ckeéfobq lkz njuj, xnjås jcnfnmcz yf jcnfkmyjq xfcnb uhfélfycrjq ckeéås, xnj ghbdtkj r cdjtq ljkéyjcnb, jåzpfy åsk pfyjdj gjlfnm pfzdkt- gjntht ≤äkbnyjuj≥ cnfnecf. Dj-dnjhsö, yt åskj äa- ybt c ghjcmåjq j ghbyznbb tuj yf ghtéytt hfåjxtt atrnbdyjq dyenhtyytq cnhfntubb lkz cjplfybz b gjl- vtcnj. Ghjdtltybt änjuj ghjwtccf yfqvf yf hfåjne lthéfybz pljhjdjq änbxtcrjq jcyjds.11 åskj gj rjynhfrne jnlfyj xfcnysv abhvfv, pfybvfñ- D jncencndbt äaatrnbdyjuj eghfdktybz ckeétåyjq obvcz yfåjhjv rflhjd, b jlyjve bp vtcnysö eybdthcb- änbrjq lfét ghb yfkbxbb chfdybntkmyj dscjrbö pfh- ntnjd. Rhjvt njuj, bvtkj vtcnj ddtltybt tlbyjq cbc- gkfn b öjhjibö eckjdbq hfåjns rjhhegwbz gj-ghté- ntvs eghfdktybz abyfycfvb9, f nfrét gjldthukbcm gt- ytve ghjwdtnftn d Nfypfybb b Eufylt. Rfr gjrfpsdf- htcvjnhe b eghjotybñ bvtdibtcz ghjwtlehs. Pfntv tn ghfrnbrf, gjdsitybt pfhfåjnyjq gkfns ghbdtkj r yfxfkjcm ghjdtltybt rfvgfybb gj byajhvbhjdfybñ cjplfybñ dscjrjjgkfxbdftvjuj, yj, ntv yt vtytt, jåotcndtyyjcnb c wtkmñ gjgekzhbpfwbb ecgtöjd lj- dct tot dtcmvf rjhhevgbhjdfyyjuj yfkjujdjuj dt- cnbuyensö änbv yjdsv jhufyjv d gjdsitybb rfxtcndf ljvcndf. Rjulf dszdbkb b edjkbkb rjhhevgbhjdfyysö jåckeébdfybz rkbtynjd b dsgjkytybb rjynhjkmysö gj- ljkéyjcnysö kbw, jyb bvtkb ntyltywbñ gthtöjlbnm yf rfpfntktq d catht ujcelfhcndtyysö ljöjljd.10 hfåjne d xfcnysq ctrnjh d rfxtcndt rjycekmnfynjd gj D Gjkmit Wtynhfkmyjt nfvjétyyjt eghfdktybt yfkjufv b vjukb bcgjkmpjdfnm bvtñobtcz e ybö dyen- ghbcnegbkj r ghjdtltybñ rhegyjvfcinfåysö htajhv htyybt cdzpb lkz ghjljkétybz cdjtq ghjnbdjghfdyjq d catht cåjhf ujcelfhcndtyysö ljöjljd. Änb htajh- ltzntkmyjcnb. Jlyfrj yfkjujdst gjcnegktybz dct ét vs yfghfdktys yf jåtcgtxtybt xtcnyjcnb ckeétåyjuj djphjckb. gthcjyfkf egjvzyenjuj eghfdktybz, f nfrét bvtñn Bvtñobqcz jgsn gjpdjkztn cltkfnm ghtlgjkjét- cdjtq wtkmñ ghbyznbt wtkjuj hzlf vth gj åjhmåt c ybt j njv, xnj jlybv bp cgjcjåjd edtkbxtybz yfkj- rjhhegwbtq. Ghbvtyztncz åjktt nofntkmysq gjlöjl r ujdsö gjcnegktybq vjukj ås cnfnm hfcibhtybt – f yfqve nfvjétyysö xbyjdybrjd. D ntxtybt bcgsnfntkm- yt ceétybt – djpvjéyjcntq bycgtrnjhjd gj cåjhe yjuj chjrf rfélst itcnm vtczwtd ghjdjlbncz fnntc- yfkjujd. Änj ghtlgjkjétybt jcyjdfyj yf ljgeotybb nfwbz yjdjuj ckeétåyjuj gthcjyfkf c wtkmñ ghjdth- njuj, xnj yfkjujdst bycgtrnjhs åelen cjåbhfnm åjkm- rb yt njkmrj tuj rjvgtntynyjcnb, yj b gjldthétyyjc- it lkz ujcelfhcndf, lfét d eckjdbzö, rjulf jyb åjkm- nb änjuj gthcjyfkf rjhhegwbb. Nt, rjuj ghbybvfñn yf it cjåbhfñn lkz ctåz. Änjn ntpbc tldf kb hfpevty. gjcnjzyyeñ hfåjne d nfvjétyyst jhufys, ghjöjlzn Rfrjt ghfdbntkmcndj vjukj ås jghfdlfnm cbnefwbñ, fyfkjubxyeñ fnntcnfwbñ. Ddtltyf gjlfxf tétujlysö d rjnjhjq jyj cfvj gjåeélftn rjhhevgbhjdfyysö ltrkfhfwbq j abyfycjdsö frnbdfö; lbhtrnjh vjétn d ljkéyjcnysö kbw yfébdfnmcz gjljåysv jåhfpjv pf kñåjt dhtvz gjnhtåjdfnm ghtlcnfdktybz ljgjkybntkm- cxtn uhfélfy tuj cnhfys? B xnj ghb änjv nfrjt ghfdb- ysö ltrkfhfwbq. Ecbktys vths dyenhtyytuj rjynhjkz, ntkmcndj gsnfkjcm ås ljdtcnb lj cjpyfybz jcnfkmyjq b dcnegbk d cbke yjdsq rjltrc gjdtltybz yf nfvjéty- xfcnb cdjtq ujcelfhcndtyyjq ckeéås?12 yjq ckeéåt. Rhjvt njuj, jlyf bp ytpfdbcbvsö yfexyj- bccktljdfntkmcrbö rjvgfybq ghjdjlbn jåcktljdfybz rkbtynjd b yfctktybz c wtkmñ gjkextybz jåhfnyjq JLYF BP GHJUHFVV HTAJHV cdzpb lkz dszcytybz djghjcf j njv, yfcrjkmrj ecgti- ysvb zdkzñncz ysytiybt htajhvs. Ghjuhfvvs åjhmås c rjhhegwbtq vjuen drkñxfnm d Nhb fahbrfycrbö cnhfys (Ufyf, Nfypfybz b Eufy- ctåz cktleñobt vths: lf) nfrét döjlzn d xbckj ujcelfhcnd, rjnjhst ghbcne- gbkb r ghjdtltybñ dctjåütvkñobö htajhv cdjbö • Eghjotybt yfkjujdsö b nfvjétyysö ghf- yfkjujdsö dtljvcnd c wtkmñ edtkbxtybz ujcelfhcndty- dbk: Änb pfrjys b rjltrcs xfcnj åsdfñn ysö ljöjljd b jåeplfybz rjhhegwbb. D ghjwtcct änjuj jxtym ckjéysvb b nhelysvb lkz gjybvfybz htajhvbhjdfybz d egjvzyensö cnhfyfö åskb cjplfys b lfñn ljkéyjcnysv kbwfv lbcrhtwbjyyst cgtwbfkmyst yfkjujdst jhufys dyt cbcntvs jåsxyjq gjkyjvjxbz. Tckb vs öjnbv cdtcnb rjhhegwbñ ujcelfhcndtyyjq ckeéås, ult jcyjdysv cnbvekjv r vbybveve, ghfdbkf, pf htlrbv bcrkñxtybtv, åsk dsåhfy genm gjdsitybz pfhgkfns ckeétåyjve ljkéys åsnm ghjcnsvb b zcysvb; rhjvt gthcjyfke dsit ehjdyz bö rjkktu yf ujcelfhcndtyyjq njuj, änb ghfdbkf ljkéys cnfnm jåotbpdtcn- 98 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
ysvb. Nhtåjdfybz, ghtlüzdkztvst r byajhvf- dthufnmcz djpltqcndbñ chtlcnd dyenhtyytuj wbb b ljrevtynfwbb, cktletn cdjlbnm r vbyb- b dytiytuj rjynhjkz. Lkz njuj, xnjås clt- veve. Jhufy eghfdktybz ujcelfhcndtyysvb kfnm änb chtlcndf rjynhjkz äaatrnbdysvb, ljöjlfvb, vjétn jghtltkznm cdjb gjnhtå- ljkéys åsnm ddtltys cnfylfhns cntgtyb yjcnb d byajhvfwbb b ljrevtynfwbb nfrbv äaatrnbdyjcnb aeyrwbjybhjdfybz (jnyjcz- jåhfpjv, xnjås cdjlbnm r vbybveve flvbyb- obtcz r rjynhjkmysv gjrfpfntkzv gjkext- cnhfnbdyst nhtåjdfybz. Yeéyj lthéfnm d ybz ujcelfhcndtyysö ljöjljd b nhtåjdfybzv, rehct ltkf rkbtynjd änjuj jhufyf b ibhjreñ ghtlüzdkztvsv r jåckeébdfybñ), f nfrét jåotcndtyyjcnm jnyjcbntkmyj yjdsö cjjåot- rjltrcs gjdtltybz. Änb rjltrcs ljkéys gjl- ybq b dféysö jåüzdktybq. Tckb nfvjétyyst rhtgkznmcz ghbvtytybtv äaatrnbdysö cfyr- gjikbys b yfkjujdfz cbcntvf djcghbybvf- wbq, d rjnjhst cktletn drkñxfnm ghbvtytybt ñncz rfr cghfdtlkbdst, bvtñobtcz e uhfélfy dyenhtyybö lbcwbgkbyfhysö vth pf vtkrbt cnbveks r rjhhegwbb evtymifncz. ghfdjyfheitybz b dvtifntkmcndj ghfdjjöhf- • Cnfylfhnbpfwbz ghjwtleh b njkrjdfybq: ybntkmysö jhufyjd d åjktt cthmtpysö ckexfzö, Herjdjlcndf gj ghjwtlehfv b äktrnhjyyst rjulf cjdthifñncz nfrbt ghjnbdjghfdyst ajhvs ghblfñn ckeéåfv gjkextybz ujce- ltqcndbz, rfr gjlkju b rjhhegwbz. D gjllthére lfhcndtyysö ljöjljd åjktt dscjreñ cntgtym dyenhtyybö chtlcnd rjynhjkz vjéyj cjplf- ghjphfxyjcnb, ceéfñn djpvjéyjcnb åtpyfl- dfnm cgtwbfkmyst gjlhfpltktybz gj jceotcn- pjhyjuj ghbyznbz htitybq ljkéyjcnysvb dktybñ yflpjhf. kbwfvb b erhtgkzñn gjljnxtnyjcnm. Cnfy- • Rjvgmñnthbpfwbz: Gjéfkeq, åjktt xtv lfhnbpjdfyyst ghjwtlehs ljkéys juhfyb- kñåjt lheujt bpvtytybt, ddtltybt njq bkb byjq xbdfnm rjynfrns c ukfpe yf ukfp vtéle rjvgmñnthyjq cbcntvs d gjllthére jåhf- ljkéyjcnysvb kbwfvb b rkbtynfvb b cjrhf- åjnrb nfvjétyysö ljrevtynjd jåtcgtxbdftn ofnm xbckj ajhv b/bkb ytjåöjlbvsö endth- yfkbxbt åkfujghbznyjq djpvjéyjcnb lkz éltybq b cfyrwbq (jåtcgtxtybt ≤gjkextybz dctö ghfrnbxtcrjuj ghbvtytybz ghjwtleh, cdjlzobö hfphtitybq b cfyrwbq d jlyjv vtcnt≥13) . Njk- r vbybveve lbcrhtwbjyyst ltqcndbz ljkéyjc- rjdfybt nfvjétyysö ghfdbk ljkéyj yjcbnm nysö kbw. Rhjvt njuj, gjljåyfz cbcntvf cgj- gjcktljdfntkmysq öfhfrnth. Jn bvgjhnthjd cjåyf ghtljcnfdkznm nfreñ byajhvfwbñ, rfr b yfkjujgkfntkmobrjd vjéyj jéblfnm erf- dszdktybt jgthfwbq, dsöjlzobö pf hfvrb ecnf- pfybz d nfvjétyyjq ltrkfhfwbb cdjbö jåzpf- yjdktyysö chjrjd jajhvktybz, bkb jnltkmysö ntkmcnd njkmrj d eckjdbzö, rjulf njkrjdfybt hfåjnybrjd, cjdthifñobö ytjhlbyfhyst ltqcn- pfrjyjd zdkztncz gjcktljdfntkmysv, f ghj- dbz (yfghbvth, abpbxtcrjt bycgtrnbhjdfybt wtlehs yjczn cnfylfhnbpjdfyysq öfhfrnth, ckbirjv åjkmijuj xbckf jnuheéftvsö gfh- ghbxtv r rféljq cltkrt ghbvtyztncz njn ét nbq njdfhf). htébv, xnj b r ghtlsleotq cltkrt. • Ghjdtltybt jåcktljdfybq rkbtynjd b rjy- • Ghjatccbjyfkmyst cnfylfhns: Cktletn yfyb- cekmnfwbq c gjkmpjdfntkzvb: Ghjdtltybt vfnm yf hfåjne jgsnysö, öjhjij gjlujnjd- jåcktljdfybq rkbtynjd ghtlcnfdkzñn cjåjq ktyysö herjdjlbntktq, f yt ukfd jhufyjd eghfd- gjktpyst chtlcndf jghtltktybz öfhfrnthf ktybz, yfpyfxftvsö gj gjkbnbxtcrbv vjnb- ghjåktv b jceotcndktybz rjynhjkz yfl dfv. Ghb yfqvt b ghjldbétybb gj ckeéåt ntreobvb htpekmnfnfvb htajhv. Yfrjytw, lheubö ghtlcnfdbntktq ckeétåyjuj gthcjyfkf cktletn ghjdjlbnm htuekzhyst rjycekmnfwbb ytjåöjlbvj jcyjdsdfnmcz yf cbcntvt pfckeu, c uheggfvb xfcnyjuj ctrnjhf, uhfélfycrbv gkfnbnm pfhgkfne, jåtcgtxbdfñoeñ ghjéb- jåotcndjv, chtlcndfvb vfccjdjq byajhvfwbb njxysq vbybvev, b gjcnjzyyj gjdsifnm b ujcelfhcndtyysvb jhufyfvb.14 rdfkbabrfwbñ änbö hfåjnybrjd. Rhjvt njuj, jåzpfyyjcnb ljkéys hfcghtltkznmcz d cjjn- D rjynhjkmyjv cgbcrt cfvjjwtyrb Dctvbhyjq dtncndbb c bvtñobvbcz aeyrwbzvb b vtöfybp- nfvjétyyjq15 jhufybpfwbb pfnhfubdfñncz djghjcs, vfvb hfccvjnhtybz éfkjå. Cktletn cjdthity- j rjnjhsö ujdjhbncz d Fheicrjq ltrkfhfwbb (j ytq cndjdfnm ghjwtlehs yfqvf yf hfåjne, lfdfnm htxm gjqltn ybét). Chtlb djghjcjd, yf rjnjhst ghtl- ltytéyst djpyfuhféltybz pf jåhfpwjdeñ kfuftncz jndtnbnm jhufyfv eghfdktybz, bvtñncz ckt- hfåjne b ghbvtyznm lbcwbgkbyfhyst vths r leñobt: ntv, rnj yfheiftn nfvjétyyst ghfdbkf. • Chtlcndf rjynhjkz: Rfr yfkjujdst, nfr b • Hfphtiftncz kb ckeétåyjve gthcjyfke pfyb- nfvjétyyst ckeéås ljkéys htuekzhyj gjl- vfnm ljkéyjcnb, yf rjnjhsö jy vjétn d GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 99
ntxtybt lkbntkmyjuj chjrf gjldthufnmcz djp- cjcnjbn d ghtctxtybb rjhhegwbb b ecnhfytybb ytäa- ltqcndbñ rjhhevgbhjdfyysö kbw b abhv? atrnbdyjcnb d nfvjétyyjq flvbybcnhfwbb cnhfys- • Jéblftncz kb gthtöjl ckeétåyjuj gthcjyfkf bvgjhnthf. Bvttncz vfkj yfltéysö cdbltntkmcnd yf lheueñ hfåjne bkb tuj hjnfwbz xthtp htue- njuj, xnj BLJN zdkztncz äaatrnbdyjq d njv ckexft, kzhyst ghjvtéenrb dhtvtyb? tckb cnhfyf-bvgjhnth edzpkf d rjhhegwbb. Yfkbxbt • Zdkztncz kb hjnfwbz bkb vjåbkmyjcnm cke- cujdjhf vtéle ghjdjlzobvb BLJN bycgtrnjhfvb b étåyjuj gthcjyfkf öjhjij ecdjtyysv eckj- ärcgjhnthfvb lj cbö gjh ghtlcnfdkztncz djpvjé- dbtv hfåjns? ysv, ytcvjnhz yf nj, xnj e bycgtrnbheñotq rjvgfybb • Bvtñncz kb yfkfétyyst vtöfybpvs jceot- bvtñncz zdyst cnbveks pfobofnm cdjñ htgenfwbñ cndktybz yflpjhf pf yfpyfxtybtv ckeétåyjuj xtcnyjuj ltkjdjuj gfhnythf. Bvtk vtcnj ckexfq, rju- gthcjyfkf yf hfpkbxyst ljkéyjcnb xthtp lf jlyf bö cgtwbfkbpbheñoböcz yf BLJN rjvgfybq htuekzhyst ghjvtéenrb dhtvtyb? Cdjåjlty d Tdhjgt åskf ghbpyfyf dbyjdyjq d gjlregt gfrbc- kb änjn ghjwtcc jn ghtldpznjcnb bkb afdjhb- nfycrjuj vbybcnhf c wtkmñ gjkextybz rjynhfrnf yf nbpvf? ghjdtltybt BLJN. Rhjvt njuj, BLJN ghtlcnfdkztn • Cgjcjåcndeñn kb eckjdbz hfåjns ecnfyjdkt- cjåjq ljhjujcnjzoeñ ghjwtlehe, ytcvjnhz yf nj, xnj ybñ ytgjljåfñobö jnyjitybq vtéle ckeétå- ärcgjhnths jåsxyj dyjczn 1 ghjwtyn gkfns jn jåotq ysv gthcjyfkjv b rkbtynfvb? Tckb cgjcjåcn- cnjbvjcnb ltrkfhbhetvjuj uhepf pf äne eckeue. deñn, rfrbt vtöfybpvs ddtltys lkz jåtcgtxt- Cjplftncz dgtxfnktybt, xnj jlyjq bp ghbxby ghj- ybz cjjndtncndeñotuj rjynhjkz b yflpjhf dfkf änjq cnhfntubb jceotcndktybz rjynhjkz yfl pf ckeétåysv gthcjyfkjv, hfåjnfñobv d jnuheprjq njdfhf zdkztncz xfcnj dcnhtxfñofzcz gjljåysö eckjdbzö, f nfrét pf tuj gjljnxtn- ytcgjcjåyjcnm nfvjétyysö jhufyjd njq bkb byjq yjcnmñ? cnhfys rjynhjkbhjdfnm tt uhfybws. Ghb nfrjv gjkj- • Bvtñncz kb d geyrnfö dpfbvjltqcndbz c étybb vjéyj kturj bpåtéfnm yf uhfybwt nfvjétyyjq jåotcndtyyjcnmñ vtöfybpvs, yt ljgecrfñobt jxbcnrb njdfhf. Jlyfrj xtv äaatrnbdytq gjkextybt njuj, xnjås pfhfytt cnfyjdbkjcm bpdtcnyj, ujcelfhcndtyysö ljöjljd, ntv åjkmit pfbynthtcjdfy- rfrbt bvtyyj ljkéyjcnyst kbwf pfqven jght- yjcnm d rjynhfåfylyjv ddjpt njdfhf c wtkmñ erkjyt- ltktyyst ljkéyjcnb d jghtltktyyjt dhtvz? ybz jn egkfns nfvjétyysö gjikby. Jcyjdyfz ghbxbyf • Bvttn kb vtcnj hfpltktybt aeyrwbq d jåkfc- ghjdfkf BLJN cjcnjbn d njv, xnj rjhhevgbhjdfyyst nzö, yfbåjktt gjldthétyysö djpybryjdtybñ b ytäaatrnbdyst nfvjéyb yt cjgjcnfdkzñn jlby rjv- rjhhegwbb? Yfghbvth, bvtñncz kb djpvjé- gktrn ljrevtynjd c lheubv d rfxtcndt gthtrhtcnyjq yjcnb e njuj bkb byjuj jnltkmyjuj ljkéyjc- ghjdthrb. Gjljåyfz gthtghjdthrf gj lheubv bcnjx- nyjuj kbwf cnfyjdbnmcz bybwbfnjhjv gkfnt- ybrfv bpdtcnyf rfr cjukfcjdfybt cxtnjd b bvttn étq bkb ghjdthznm b cfyrwbjybhjdfnm bö? åjkmijt pyfxtybt lkz äaatrnbdyjuj aeyrwbjybhjdf- ybz cbcntvs BLJN. D ghjnbdyjv ckexft vjétn åsnm gjljhdfyf tt jcyjdf. BYCGTRWBZ LJ JNUHEPRB NJDFHF Jlyfrj d yfcnjzott dhtvz gjzdkztncz njxrf pht- ybz, cdjlzofzcz r njve, xnj, tckb jhufybpfwbz nfvj- Bycgtrwbz lj jnuheprb njdfhf (BLJN) bvttn étyyjuj ltkf d cnhfyt-bvgjhntht yjcbn jåjcyjdfyyj vtcnj d njv ckexft, rjulf ne bkb byeñ rjvgfybñ yfyb- yfltéysq öfhfrnth, BLJN ltqcndbntkmyj vjétn ghb- vfñn lkz ghjdtltybz bycgtrwbb njdfhf lj tuj nhfyc- vtyznmcz d rfxtcndt ljgjkybntkmyjuj chtlcndf åjhm- gjhnbhjdrb b ddjpf d rfreñ-kbåj cnhfye. Jåsxyj ås c rjhhegwbtq.16 ärcgjhnth yfghfdkztn cjjndtncndeñoeñ ltrkfhfwbñ rjvgfybb, rjnjhjq ghtlcnjbn ghjdtcnb BLJN, gjckt xtuj änf rjvgfybz ghjdthztn njdfh b ghfdbkmyjcnm VTÉLEYFHJLYJT CJNHELYBXTCNDJ dsgbcfyyjuj cxtnf-afrnehs, f pfntv ghtlcnfdkztn cdjb cjåcndtyyst cdtltybz nfvjétyyjq ckeéåt cnhf- D ckexft tckb yt åeltn pyfxbntkmyjuj ehjdyz ys-bvgjhnthf. Rjulf njdfh, j rjnjhjv bltn htxm, ddj- cjnhelybxtcndf gj jåtbv cnjhjyfv uhfybw, ghjöj- pbncz d cnhfye, egjvzyenst cdtltybz, ghtlcnfdktyyst lzobö vtéle cnhfyfvb, d vtéleyfhjlysö jgthfwb- ärcgjhnthjv b rjvgfybtq, cdthzñncz c jnuheétyyjq zö vjétn ghjwdtnfnm rjhhegwbz. Jåsxyj gjljåyjt gfhnbtq njdfhf. Bltz pltcm cjcnjbn d njv, xnjås dszd- cjnhelybxtcndj zdkztncz ghtlvtnjv ldecnjhjyybö kznm afrnehbhjdfybt gj pfdsityysv bkb gj pfybéty- cjukfitybq vtéle ujcelfhcndfvb. Yf äne jåkfcnm ysv wtyfv b ytghfdbkmyeñ rkfccbabrfwbñ njdfhf. xfcnj yt jåhfofñn dybvfybz, b ytjåöjlbvj ghjdtlt- Ytrjnjhst cgtwbfkbcns jcgfhbdfñn rjywtgwbñ ybt gthbjlbxtcrbö ghjdthjr ysytiytuj lbfgfpjyf BLJN yf njv jcyjdfybb, xnj htfkmyfz gjnhtåyjcnm b gjlöjlzotuj öfhfrnthf cjukfitybq b lheubö ljuj- 100 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
djhtyyjcntq, bvtñoböcz d lfyyjq jåkfcnb e njq bkb nfvjétyysö ajhvfkmyjcntq yt ljkéyj yjcbnm byjq cnhfys. ytjåjcyjdfyyj jåhtvtybntkmysq öfhfrnth. Ckt- Jceotcndkzz rjynhjkm yfl cjåsnbzvb d cdjtq letn ghjdjlbnm gthtcvjnh b htajhvbhjdfybt cjåcndtyyjq cnhfyt, uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf ghbvtyztvsö yf nfvjéyt ghfrnbxtcrbö vtnj- d Åjkufhbb hfphfåjnfkb b ddtkb d ghfrnbre chtlcndj, c ljd c ntv, xnjås bcrjhtyznm åñhjrhfnbpv b gjvjomñ rjnjhjuj vjéyj bpvthznm vfcinfås rjynhf- cjrhfofnm vfcinfås ytyeéyjuj leåkbhjdfybz åfylyjuj bvgjhnf b ärcgjhnf. Änj ltkftncz gjchtl- aeyrwbq. Gjikbys yf bvgjhnyst b ärcgjhnyst cndjv ghbvtytybz nfr yfpsdftvjq ≤pthrfkmyjq cnf- njdfhs ljkéys åsnm evthtyysvb nfv, ult änj nbcnbrb≥. Gentv chfdytybz åjkufhcrbö jabwbfkmysö djpvjéyj. Rhjvt njuj, cktletn cdjlbnm r vbyb- lfyysö jå ärcgjhnt b bvgjhnt c lfyysvb cjctlybö veve bcrkñxtybz bp cnfylfhnysö ghfdbk. cnhfy, jwtybdfñncz jåobt vfcinfås ntytdjq ärjyj- vbrb, b dszdkzñncz jcyjdyst hsyrb rjynhfåfylysö 3. Ghjphfxyjcnm njdfhjd d Åjkufhbb.17 Nfvjétyyst pfrjys, ghfdbkf, ghjwtlehs b flvb- ybcnhfnbdyst herjdjlzobt erfpfybz ljkéys åsnm jåotbpdtcnysvb b kturj ljcnegysvb; ghb- FHEICRFZ LTRKFHFWBZ DCTVBHYJQ vtyznm bö cktletn tlbyjjåhfpyj b nfr, xnjås NFVJÉTYYJQ JHUFYBPFWBB (DNJ) jyb yt ghjnbdjhtxbkb lheu lheue. Cktletn xtnrj jghtltkbnm jcyjde, yf rjnjhjq ljkéys jceotcn- D 1993 u. Cjdtn gj nfvjétyyjve cjnhelybxtcnde dkznmcz lbcrhtwbjyyst gjkyjvjxbz. Ytjåöjlbvj (ntgthm Dctvbhyfz nfvjétyyfz jhufybpfwbz – DNJ) ddtcnb vtöfybpvs jåéfkjdfybz b flvbybcnhf- jåyfhjljdfk ltrkfhfwbñ, gjcdzotyyeñ äaatrnbdyj- nbdyjuj gthtcvjnhf c ntv, xnjås ghtljcnfdbnm ve eghfdktybñ b xtcnyjcnb yf nfvjéyzö.18 C ntö gjh rkbtynfv cbcntve jghjntcnjdfybz bkb gjbcrf Fheicrfz ltrkfhfwbz, åtheofz cdjt yfpdfybt jn gthtcvjnhf htitybq nfvjéyb. Cktletn ddtcnb nfypfybqcrjuj ujhjlf Fheif, ult ghjöjlbkf dsitegj- jåzpfntkmyst herjdjlcndf gj jåckeébdfybñ vzyenfz dcnhtxf DNJ, åskf ljgjkytyf Herjdjlcndjv rkbtynjd bkb cnfylfhns hfåjns, jghtltkzñobt gj cfvjjwtyrt, d rjnjhjv hfpüzcyztncz, rfr yeéyj ehjdtym jåckeébdfybz, rjnjhsq rkbtyns vjukb ghjdjlbnm d ébpym ghbywbgs lfyyjq ltrkfhfwbb.19 ås jéblfnm jn nfvjéyb. D Fheicrjq ltrkfhfwbb DNJ20, j rjnjhjq bltn htxm, gjlxthrbdftncz, xnj ghjåktvf xtcnyjcnb bvttn 4. Fdnjvfnbpfwbz gthdjcntgtyyjt pyfxtybt, tckb nfvjétyyst jhufys Fdnjvfnbpfwbz bkb rjvgmñnthbpfwbz nfvjéty- eghfdktybz cjåbhfñncz pfdjtdfnm b gjllthébdfnm lj- ysö aeyrwbq vjétn gjdscbnm ghjbpdjlbntkm- dthbt b ljdthbntkmyjt jnyjitybt r ctåt cj cnjhjys yjcnm b äaatrnbdyjcnm, f nfrét ecnhfybnm jåotcndtyyjcnb. D änjq ltrkfhfwbb ghbpyftncz jnhb- vyjubt åkfujghbznyst djpvjéyjcnb lkz djpybr- wfntkmyjt djpltqcndbt, rjnjhjt vjétn jrfpsdfnm rjh- yjdtybz rjhhegwbb. hegwbz yf äaatrnbdyjt aeyrwbjybhjdfybt njuj bkb byjuj jhufyf eghfdktybz b ecnfyfdkbdftncz ltcznm 5. Htajhvbhjdfybt b vjlthybpfwbz jcyjdysö ghbywbgjd, gjlktéfobö ghbvtytybñ nfvj- Herjdjlzobt nfvjétyyst jhufys ljkéys étyysvb jhufyfvb eghfdktybz ghb hfphfåjnrt cdjbö htajhvbhjdfnm b vjlthybpbhjdfnm cdjb cbcntvs yfwbjyfkmysö ghjuhfvv gj jåtcgtxtybñ xtcnyjcnb yf b ghjwtlehs c ntv, xnjås ecnhfybnm kñåst nfvjéyzö. djcghbybvftvst ghtbveotcndf, rjnjhst vjéyj åskj ås gjkexbnm d jåöjl jabwbfkmysö nht- 1. Herjdjlzofz hjkm b ghtlfyyjcnm ltke åjdfybq. Jcyjdyeñ jndtncndtyyjcnm pf ghtljndhfotybt rjhhegwbb ljkéty ytcnb herjdjlbntkm nfvjéyb 6. Felbn b ghjdtltybt hfccktljdfybq b tt uheggf bcgjkybntkmyjuj herjdjlcndf. Ckt- Gjvjom d ghtljndhfotybb b clthébdfybb rjhheg- letn gjlxthrbdfnm ytjåöjlbvjcnm ghjzdktybz wbb vjétn jrfpsdfnm yfkbxbt wtkjuj hzlf vtöf- åtperjhbpytyyjq xtcnyjcnb b bcrhtyytq ght- ybpvjd ghjdtltybz vjybnjhbyuf b jceotcndktybz lfyyjcnb d åjhmåt c rjhhegwbtq yf ljkujchjxyeñ rjynhjkz, nfrbö rfr ghjuhfvvs dyenhtyytq ghj- gthcgtrnbde. dthrb, ghjdtltybt dyenhtyytuj b dytiytuj felbnf b hfccktljdfybq b ghbvtytybt htébvjd celtåyjuj 2. Htuekznbdyfz jcyjdf ghtcktljdfybz. Nfvjétyyst pfrjys, ghfdbkf b ghjwtlehs ljkéys jnkbxfnmcz vfrcbvfkmyj djpvjéyjq 7. Rjltrc gjdtltybz cjukfcjdfyyjcnmñ b ghjcnjnjq. Dsgjkytybt Jlybv bp rkñxtdsö äktvtynjd kñåjq äaatr- GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 101
nbdyjq ghjuhfvvs jåtcgtxtybz xtcnyjcnb yf 9. Vjhfkmyjt cjcnjzybt b jhufybpfwbjyyfz nfvjéyt zdkztncz hfphfåjnrf, jåyfhjljdfybt rekmnehf b ghbyznbt njuj bkb byjuj dctjåütvkñotuj Ceotcndetn åjktt dscjrfz dthjznyjcnm njuj, rjltrcf gjdtltybz, d rjnjhjv ghzvj b ytldecvsc- xnj hfåjnybrb nfvjéty åelen dtcnb ctåz xtc- ktyyj bpkfuftncz gjdtltybt, rjnjhjuj jéblfñn nyj, rjulf jyb yföjlzncz d öjhjitv vjhfkmyjv jn dctuj ckeétåyjuj gthcjyfkf nfvjéyb. cjcnjzybb, rjulf ghbvtyzñncz cghfdtlkbdst ghfrnbxtcrbt vtnjls eghfdktybz kñlcrbvb 8. Eghfdktybt kñlcrbvb htcehcfvb htcehcfvb b rjulf bvtñncz jåjcyjdfyyst åkf- Ghfrnbxtcrbt vtnjls eghfdktybz kñlcrbvb ujghbznyst djpvjéyjcnb lkz ghjljkétybz htcehcfvb, ljrfpfdibt cdjñ gjktpyjcnm d clthéb- rfhmths b ghjldbétybz gj ckeétåyjq ktcnybwt. dfybb bkb bcrjhtytybb rjhhegwbb yf nfvjétyysö ckeéåfö, drkñxfñn d ctåz: 10. Dpfbvjjnyjitybz c xfcnysv ctrnjhjv Nfvjétyysv jhufyfv eghfdktybz cktletn jrf- • Ghtljcnfdktybt njuj bkb byjuj ljcnfnjx- psdfnm cjltqcndbt ecnfyjdktybñ b hfpdbnbñ yjuj gfrtnf pfhfåjnyjq gkfns c wtkmñ jåtc- jnrhsnsö, ghjphfxysö b gkjljndjhysö dpfbvj- gtxtybz njuj, xnjås ckeétåysq gthcjyfk jnyjitybq c xfcnysv ctrnjhjv. Cktletn gjåeé- nfvjéyb åsk d cjcnjzybb gjllthébdfnm lfnm rkbtynjd xfcnyjuj ctrnjhf r njve, xnjås lkz ctåz b cdjtq ctvmb ghbkbxysq ébpytyysq jyb åhfkb yf ctåz cjjndtncndeñobq ehjdtym ehjdtym. jndtncndtyyjcnb b gjljnxtnyjcnb d jnyjitybb • Yftv yf hfåjne b elthéfybt yf ytq ckeétå- kñåjq djpybrfñotq yf nfvjéyt ghjåktvs, f yjuj gthcjyfkf, rjnjhsq gjllthébdftn bkb, nfrét d jnyjitybb yföjéltybz b ghjdtltybz d dthjznyj, åeltn gjllthébdfnm dscjrbt cnfy- ébpym ghfrnbxtcrbö htitybq. lfhns xtcnyjcnb b ljåhjcjdtcnyjcnb. • Jåtcgtxtybt nfrjuj gjkjétybz, ghb rjnjhjv jnåjh ckeétåyjuj gthcjyfkf b yfkbxbt ghjwt- HJKM XFCNYJUJ CTRNJHF leh tuj ghjldbétybz gj ckeéåt kbitys ghb- cnhfcnbz b afdjhbnbpvf b jcyjdsdfñncz yf Xfcnysq ctrnjh buhftn dgjkyt jghtltktyyeñ hjkm cbcntvt pfckeu. d ecbkbzö gj cjrhfotybñ vfcinfåjd rjhhegwbb yf • Jåtcgtxtybt njuj, xnjås d htitybzö j hfcght- nfvjétyysö ckeéåfö. Dj dct åjkmitv xbckt cnhfy ltktybb, hjnfwbb b gthtdjlt yf yjdjt vtcnj nfvjétyyst jhufys eghfdktybz xthtp gjcnjzyyst hfåjns ckeétåyjuj gthcjyfkf exbnsdfkfcm rjvbntns htuekzhyj ghjdjlzn rjycekmnfwbb gj änjq ytjåöjlbvjcnm ecnhfytybz åkfujghbznysö ntvt c bvgjhnthfvb b ärcgjhnthfvb rfr lkz njuj, xnj- djpvjéyjcntq lkz ckeétåyjuj gthcjyfkf ås dszcybnm, d xtv cjcnjzn ghjåktvs, nfr b lkz njuj, nfvjéty d ntxtybt lkbntkmyjuj gthbjlf dht- xnjås jghtltkbnm cntgtym ghjuhtccf, ljcnbuyenjuj d vtyb pfybvfnm ljkéyjcnb, hfcgjkfufñobt ghjwtcct bö htitybz. r rjhhegwbb. Vtéleyfhjlyfz njhujdfz gfkfnf hfphfåjnfkf • Jåtcgtxtybt yflktéfotuj jåextybz b ghjatc- cdjb cjåcndtyyst ≤Nfvjétyyst herjdjlzobt erfpf- cbjyfkmyjuj hfpdbnbz ckeétåyjuj gthcjyfkf ybz≥, yfghfdktyyst yf cjplfybt cjdhtvtyysö, äa- nfvjéty ghb yfqvt yf hfåjne b d ntxtybt atrnbdysö b ltqcndtyysö nfvjétyysö jhufyjd eghfd- dctq rfhmths änjuj gthcjyfkf; jrfpfybt tve ktybz. Cjcnjzobq bp 54 geyrnjd gkfy, cjlthéfobqcz gjcnjzyyjuj cjltqcndbz d gjllthéfybb bv d egjvzyenjv ljrevtynt, pfnhfubdftn nfrbt djghjcs, dscjrbö änbxtcrbö yjhv b cnfylfhnjd ghjatc- rfr jåhfåjnrf uhepf b ytjåöjlbvjcnm ghjphfxyjcnb b cbjyfkmyjq ltzntkmyjcnb, f nfrét d cjltqcn- ghjcnjns flvbybcnhfnbdyjuj eghfdktybz b htuekbhj- dbb gjybvfybz ckeétåysv gthcjyfkjv dct dfybz, f nfrét fdnjvfnbpfwbz; rkfccbabrfwbz b cbc- åjkmijuj pyfxtybz erfpfyysö yjhv b cnfy- ntvfnbpfwbz njdfhjd; htitybt cgjhjd; ghbvtytybt lfhnjd. cfyrwbq b ghjöjéltybt gfccfébhfvb nfvjétyyjuj • Ddtltybt d ghfrnbre cbcntv eghfdktybz b yfl- ljcvjnhf.21 ktéfotq jwtyrb htpekmnfnjd ltzntkmyjcnb, rjnjhst erhtgkzñn ghbvtytybt ghfdbkmysö ghfrnbxtcrbö vtnjljd b cjltqcndeñn endth- YFKJUJDST BYCGTRNJHS B RJYDTYWBZ éltybñ dscjrbö jåhfpwjd kbxyjq b ghjatccbj- JÄCH yfkmyjq xtcnyjcnb. Yfkjujdst bycgtrnjhs nfrét buhfñn jghtltkty- yeñ hjkm d åjhmåt c dpznjxybxtcndjv. Cnhfys, gjlgb- 102 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
cfdibt Rjydtywbñ JÄCH gj åjhmåt c dpznjxybxtcn- • Änjn åñlétn ljkéty drkñxfnm d ctåz djv byjcnhfyysö ujcelfhcndtyysö ljkéyjcnysö kbw d chtlytchjxyeñ gthcgtrnbde, yfukzlyj gjrfps- vtéleyfhjlysö ltkjdsö jgthfwbzö (1997 u.), ghbpyf- dfñoeñ, rfr åelen ajhvbhjdfnmcz ljöjls b ñn gjlreg byjcnhfyysö ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd hfcöjls, f nfrét rfr jyb åelen cjjnyjcbnmcz eujkjdysv ghtcnegktybtv. Dféyj, xnjås yfkjujdst c ghjuyjpfvb, cjlthéfobvbcz d åjktt hfy- bycgtrnjhs åskb d rehct änbö gjkjétybq b bö hjkb d ybö yfkjujdj-åñlétnysö jnxtnfö pf njn ghfrnbxtcrjv ghbvtytybb änjq rjydtywbb, bvtñotq, d ét gthbjl. D jåzpfntkmyjv gjhzlrt cktletn xfcnyjcnb, cdjtq wtkmñ pfobne wtkjcnyjcnb bö cnhfy. lfdfnm jåüzcytybz pyfxbntkmysö jnrkjytybq, D änjv rjyntrcnt JÄCH bplfkf ≤Cghfdjxybr JÄCH tckb nfrjdst bvtñncz. lkz yfkjujdsö bycgtrnjhjd: xnj yeéyj pyfnm j dpznjx- • Lkz rféljq ghjuhfvvs ljkéyf ghtljcnfd- ybxtcndt≥.22 kznmcz chfdybntkmyfz byajhvfwbz j afrnb- xtcrbö cevvfö ljöjljd b hfcöjljd pf ghjiksq ujl. Cktletn nfrét ghtljcnfdkznm jåyjdkty- GHJPHFXYJCNM UJCELFHCNDTYYSÖ ysq ghjuyjp yf ntreobq ujl. Ljkéyf åsnm LJÖJLJD gjrfpfyf fyfkjubxyfz chfdybntkmyfz byajh- vfwbz d jnyjitybb kñåsö lfyysö j ytabyfy- Ibhjrjt hfcghjcnhfytybt gjkexbkf njxrf phtybz cjdjv bcgjkytybb. j njv, xnj ghjphfxyjcnm ujcelfhcndtyysö ljöjljd zd- • Tckb pfrjyjlfntkmcndj cfyrwbjybhetn jght- kztncz jlybv bp jcyjdysö eckjdbq ljcnbétybz äaatr- ltktyyst dtkbxbys ljöjljd b hfcöjljd, d byajh- nbdyjuj eghfdktybz. Rfr e JÄCH, nfr b e Vtéleyfhjl- vfwbjyysö wtkzö änb cevvs ljkéys åsnm yjuj dfkñnyjuj ajylf (VDA) tcnm rjltrcs, bvtñobt gjrfpfys d lfyyjv åñlétnt. jnyjitybt r ljcnbétybñ änjq wtkb. • Ärjyjvbxtcrbt ghtlgjkjétybz, ktéfobt d jcyjdt änjuj ljrkflf, cktletn jåyfhjljdfnm, f åñlétn, j rjnjhjv bltn htxm, ljkéty KEXIBT VTNJLS JHUFYBPFWBB HFÅJNS drkñxfnm d ctåz dctcnjhjyytt bccktljdfybt GJ JÅTCGTXTYBÑ GHJPHFXYJCNB hfcöjljd gj yfkjujdsv gjcnegktybzv. Jåf ÅÑLÉTNF, GHTLKFUFTVST JÄCH egjvzyensö ljrevtynf cktletn cjcnfdkznm d cjjndtncndbb c ghtkfuftvsvb JÄCH ≤Kex- Åñlétn ghtlcnfdkztn cjåjq jcyjdyjq ghjuhfv- ibvb vtnjlfvb jhufybpfwbb hfåjns≥. vysq ljrevtyn ujcelfhcndf. Jy ljkéty åsnm dct- jåütvkñobv b drkñxfnm d ctåz dct ujcelfhcndtyyst D wtkzö cnbvekbhjdfybz jåceéltybz åñlétnf b ljöjls b hfcöjls c ntv, xnjås vjéyj åskj lfnm jwty- njuj, rfrjt dkbzybt jy jrfétn yf yfwbjyfkmyeñ ärjyj- re ytjåöjlbvsv gjgthtvtyyj bcgjkmpetvsv hfpkbx- vbre, ljkéty cjcnfdkznmcz ghtldfhbntkmysq ljrkfl ysv dfhbfynfv gjkbnbrb. j åñlétnt. Rfr nfrjdjq jy ckeébn b wtkb gjzdktybz ≤Kexibt vtnjls≥ jhufybpfwbb hfåjns gj jåtcgt- cjjndtncndeñobö jéblfybq cfvjuj åñlétnf. Änjn xtybñ ghjphfxyjcnb åñlétnf, ghtlkfuftvst JÄCH, ghtldfhbntkmysq ljrkfl ljkéty åsnm jåyfhjljdfy, drkñxfñn d ctåz yfkbxbt dscjrjq cntgtyb gjljnxtn- gj rhfqytq vtht, pf vtczw lj dytctybz åñlétnyjuj yjcnb b ghjphfxyjcnb. Dct ljrevtyns, ccskrb yf rj- ghtlkjétybz. njhst lfñncz ybét, cktletn jgeåkbrjdfnm d chjxyjv D egjvzyenjv ljrkflt ljkéys åsnm njxyj bpkj- gjhzlrt: étys ljkujchjxyst wtkb ärjyjvbxtcrjq b yfkjujdj- åñlétnyjq gjkbnbrb ghfdbntkmcndf b tuj yfvthtybz • Ghjtrn ujcelfhcndtyyjuj åñlétnf gjlkt- d catht ärjyjvbxtcrjq b yfkjujdj-åñlétnyjq gjkb- ébn ghtlcnfdktybñ d gfhkfvtyn ljcnfnjxyj nbrb ghbvtybntkmyj r ghtlcnjzotve åñlétne b, gj pfåkfujdhtvtyyj lkz njuj, xnjås vjéyj rhfqytq vtht, yf cktleñobt ldf abyfycjdsö ujlf. åskj ghjdtcnb nofntkmysq fyfkbp änjuj Jcyjdyjt vtcnj d änjv ghtldfhbntkmyjv ljrkflt j ljrevtynf. Lfyysq åñlétn ljkéty åsnm åñlétnt ljkéyj jndjlbnmcz jåotve ehjdyñ ljöjljd, endthélty gfhkfvtynjv lj yfxfkf abyfy- hfcöjljd, ltabwbnf bkb ghjabwbnf b ljkuf. cjdjuj ujlf. D egjvzyensq åñlétn d jåzpf- Ujljdjq jnxtn zdkztncz jcyjdysv ljrevtynjv ghf- ntkmyjv gjhzlrt drkñxftncz rjvvtynfhbq dbntkmcndf, rfcfñobvcz gjljnxtnyjcnb. Jy ljkéty gj rféljq ghjuhfvvt ljöjljd b hfcöjljd. Nfv, gjldthufnmcz felbnjhcrjq ghjdthrt cj cnjhjys ult änj wtktcjjåhfpyj, cktletn ghtlcnfdkznm jlyjuj bp ytpfdbcbvsö yfåkñlfntkmysö exhtéltybq lkz ghjuhfvv hfcöjljd lfyyst ytabyfycjdjuj b jåyfhjljdfnmcz pf itcnm vtczwtd lj rjywf abyfy- öfhfrnthf, drkñxfz rjynhjkmyst wbahs bcgjk- cjdjuj ujlf. ytybz åñlétnf, j rjnjhjv bltn htxm. GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 103
D änjv ujljdjv jnxtnt gjrfpsdftncz cntgtym cj- htébvf r rjyrhtnysv dblfv ltzntkmyjcnb. jndtncndbz afrnbxtcrjuj ehjdyz ljöjljd b hfcöjljd D åñlétnt byajhvfwbñ jå jhbtynbhjdjxyjq d åñlétnt bö ehjdyñ, endthéltyyjve gfhkfvtynjv. cnjbvjcnb jcyjdysö hfcöjljd gj yfkjujdsv Kñåst rjhhtrnbhjdrb gthdjyfxfkmyjuj åñlétnf gjcnegktybzv cktletn hfcrhsdfnm d rfxtcndt ljkéys gjrfpsdfnmcz jnltkmyj. D egjvzyenjv jnxt- ljgjkybntkmyjq byajhvfwbb. D wtktcjjåhfp- nt ljkéyj cjlthéfnmcz dctcnjhjyytt jåceéltybt ysö vfcinfåfö jåceéltybt hfcöjljd gj yfkj- abyfycjdsö frnbdjd b abyfycjdsö gfccbdjd ujce- ujdsv gjcnegktybzv ghbvtybntkmyj r jght- lfhcndf b tuj ytabyfycjdsö frnbdjd, jåzpfntkmcnd ltktyysv jåkfcnzv ljkéyj åsnm xfcnmñ gj gtycbjyyjve jåtcgtxtybñ hfåjnybrjd gj yfqve b jåceéltybz jåobö hfcöjljd c ntv, xnjås gjntywbfkmysö jåzpfntkmcnd. gthtlfdfnm rjyrhtnyjt cjlthéfybt htitybq Njn bkb byjq ghtldsåjhysq ljrkfl bvttn cdjtq jå egjvzyenjv åñlétnt. wtkmñ hfpüzcytybt jåotuj cjcnjzybz ujcelfhcndty- • Abyfycjdst gfccbds b abyfycjdst frnbds: ysö abyfycjd ytgjchtlcndtyyj gthtl dsåjhfvb. Änj Byajhvfwbñ jåj dctö abyfycjdsö gfccbdfö cgjcjåcndetn åjkmitq byajhvbhjdfyyjcnb rjynbyuty- b abyfycjdsö frnbdfö cktletn hfcrhsdfnm d nf bpåbhfntktq b gjvjuftn cnbvekbhjdfnm ibhjrjt åñlétnt, jnxtnt pf gthdjt gjkeujlbt b ujlj- jåceéltybt abyfycjdsö djghjcjd. Jceotcndbvjcnm djv jnxtnt. cjcnfdktybz egjvzyenjuj ljrkflf vjétn pfdbctnm jn • Ytabyfycjdst frnbds: Cktletn hfcrhsdfnm rjycnbnewbjyysö gjkjétybq b ghfrnbrb ghjdtltybz byajhvfwbñ jåj dctö gjljåysö frnbdfö, drkñ- dsåjhjd. D kexitv ckexft tuj cktletn jåyfhjljdfnm xfz ytldbébvjt bveotcndj b jåjheljdfybt. yt gjplytt, xtv pf ldt ytltkb lj dsåjhjd b drkñxfnm • Gtycbb hfåjnybrfv gj yfqve: Byajhvfwbz jå d ytuj ne ét byajhvfwbñ, rjnjhfz cjlthébncz d änbö jåzpfntkmcndfö ljkéyf hfcrhsdfnmcz jnxtnt pf gthdjt gjkeujlbt. Ytjåöjlbvj ghjzdkznm d åñlétnt, jnxtnt pf gthdjt gjkeujlbt b ujlj- jcjåeñ pfåjne j njv, xnjås eåtlbnm jåotcndtyyjcnm d djv jnxtnt. xtcnyjv öfhfrntht gjljåysö ljrkfljd b jnxtnjd, b lt- • Gjntywbfkmyst jåzpfntkmcndf: Jyb ghtlcnfd- kfnm änj yflj, herjdjlcndezcm ghtlkfuftvsvb JÄCH kzñn cjåjq jåzpfntkmcndf, djpltqcndbt rjnj- ≤Kexibvb vtnjlfvb jhufybpfwbb hfåjns≥. hsö yf åñlétn pfdbcbn jn åeleotuj hfpdb- D njv bkb byjv ljrkflt yf ljkujchjxyeñ gth- nbz cjåsnbq. Hfcghjcnhfytyysvb ghbvthfvb cgtrnbde lftncz jwtyrf ljkujchjxyjq ecnjqxbdjcnb gjljåysö jåzpfntkmcnd zdkzñncz ufhfynbb ntreotq gjkbnbrb ghfdbntkmcndf. Änjn ljrkfl cktletn ujcelfhcndtyyjuj pfqvf, ghjuhfvvs ujcelfh- jåyfhjljdfnm, gj rhfqytq vtht, rfélst gznm ktn bkb cndtyyjuj cnhföjdfybz b ghfdf nhtåjdfybz r d ntö ckexfzö, rjulf bvtñn vtcnj cthmtpyst bpvtyt- ujcelfhcnde. Byajhvfwbz jåj dctö pyfxbntkm- ybz d cfvjcnjzntkmysö ghjuhfvvfö ljöjljd b hfcöj- ysö gjntywbfkmysö jåzpfntkmcndfö ljkéyf ljd. D egjvzyenjv ljrkflt ljkéyf lfdfnmcz jwtyrf hfcrhsdfnmcz d åñlétnt, jnxtnt pf gthdjt njuj, rfrbt djpvjéyst gjcktlcndbz lkz åñlétnf gjkeujlbt b ujljdsö abyfycjdsö jnxtnfö. vjuen bvtnm ltvjuhfabxtcrbt bpvtytybz, drkñxfz cnfhtybt yfctktybz, f nfrét lheubt gjntywbfkmyst Jlby bp hfpltkjd ljrevtynf j ghtlkfuftvsö cjåsnbz d ljkujchjxyjq gthcgtrnbdt (jn 10 lj 40 ktn). JÄCH ≤Kexibö vtnjlfö jhufybpfwbb hfåjns≥, gjcdz- Dct rkñxtdst ghtlgjkjétybz, yf rjnjhsö cnhjzncz oty xtcnyjcnb, rjynhjkñ b gjljnxtnyjcnb: ghjuyjps, cjlthéfobtcz d änjv ljrkflt, ljkéys åsnm xtnrbvb b zcysvb. Rhjvt njuj, d ytv ytjåöjlbvj • Dct jnxtns ljkéys cjghjdjélfnmcz rhfn- ghtlcnfdbnm hzl ghfdljgjljåysö cwtyfhbtd lbyfvbrb rbv bpkjétybtv bvtñobö jnyjitybt r ltke ljöjljd b hfcöjljd. ecnfyjdjr åeöufknthcrjuj extnf, b rj dctv Rjyrhtnysvb jåkfcnzvb, r rjnjhsv ghtlüzdkztn- yfkjujdj-åñlétnysv jnxtnfv cktletn cz nhtåjdfybt j hfcrhsnbb byajhvfwbb, zdkzñncz: ghbvtyznm jlyb b nt ét ecnfyjdrb åeöufknth- crjuj extnf. • Ärjyjvbxtcrbt ghtlgjkjétybz: Jnrkjytybz • Ljkéyf hfcrhsdfnmcz byajhvfwbz j kñåsö jn ghjuyjpf jcyjdysö ärjyjvbxtcrbö ghtlgj- bpvtytybzö ecnfyjdjr åeöufknthcrjuj extnf, kjétybq, ktéfobö d jcyjdt åñlétnf, zdkz- f d cdtltybz j ghtlsleobö jnxtnysö gthbjlfö ñncz ukfdysv yfkjujdj-åñlétnysv hbcrjv cktletn gj vtht wtktcjjåhfpyjcnb dyjcbnm ujcelfhcndf. cjjndtncndeñobt rjhhtrnbds c ntv, xnjås • Hfcöjls gj yfkjujdsv gjcnegktybzv: Änb jåtcgtxbnm djpvjéyjcnm ghjdtltybz chfdyt- hfcöjls ghtlcnfdkzñn cjåjq jhbtynbhj- ybq jnxtnysö gthbjljd. djxyst bplthérb yfkjujdsö gjcnegktybq d htpekmnfnt ghbvtytybz ghtathtywbfkmyjuj 104 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
• Cktletn ddjlbnm lbyfvbxyst cbcntvs chtl- yfkjujdj-åñlétnyjq gjkbnbrb b ntv cfvsv erhtgkztn cnd dyenhtyytuj abyfycjdjuj rjynhjkz, ljdthbt r vfrhjärjyjvbxtcrbv ecnfyjdrfv b dfhbfy- drkñxfz dyenhtyybt felbnjhcrbt ghjdthrb, d nfv dsåjhf, f nfrét jåtcgtxbdftn jåotcndtyyjcnb bö wtkzö jåtcgtxtybz ghfdlbdjcnb ghbdjlzotqcz åjktt ukeåjrjt gjybvfybt. d jnxtnfö byajhvfwbb. D rféljv jnxtnt D eckjdbzö ukjåfkbpfwbb yfkjujdj-åñlétnyfz ljkéyf bvtnmcz gjlgbcm vbybcnhf abyfycjd ghjphfxyjcnm buhftn pyfxbntkmyeñ hjkm d ljcnbétybb b dscjrjgjcnfdktyyjuj ljkéyjcnyjuj kbwf, vfrhjärjyjvbxtcrjq cnfåbkmyjcnb b dgtxfnkzñotuj jndtxfñotuj pf cjcnfdktybt lfyyjuj jnxtnf, ärjyjvbxtcrjuj hjcnf. Jlyfrj yfkbxbt ghjphfxyjcnb j ytctybb bvb jndtncndtyyjcnb pf tuj cjlth- ghtlcnfdkztn cjåjq njkmrj jlby fcgtrn äaatrnbdyj- éfybt. Änjn vbybcnh eljcnjdthztn, xnj dct uj herjdjlcndf b eghfdktybz d yfkjujdj-åñlétnyjq htitybz ghfdbntkmcndf, rjnjhst vjuen jrf- jåkfcnb. Ytjåöjlbvj nfrét eltkznm dybvfybt gjds- psdfnm yfkjujdj-åñlétnyjt djpltqcndbt yf itybñ äaatrnbdyjcnb ltzntkmyjcnb ujcelfhcndf b yfwbjyfkmyeñ ärjyjvbre, drkñxtys d jnxtn, cjplfybñ cnfåbkmysö ujcelfhcndtyysö abyfycjd. j rjnjhjv bltn htxm. Egjvzyenjt dscjrjgj- Cnhfys-xktys VDA gjkexfñn gjllthére d bö cnfdktyyjt ljkéyjcnyjt kbwj eljcnjdthztn, cnhtvktybb yf ghfrnbrt cjåkñlfnm egjvzyensq Rj- xnj ghb cjcnfdktybb änjuj jnxtnf vbybcnh ltrc äaatrnbdysö vtnjljd jhufybpfwbb hfåjns gj abyfycjd bcgjkmpjdfk cdjt fdnjhbntnyjt ghj- jåtcgtxtybñ yfkjujdj-åñlétnyjq ghjphfxyjcnb (tuj atccbjyfkmyjt vytybt. bpkjétybt ghbdjlbncz ybét), rjnjhsq dsrhbcnfkkbpj- • Ujljdjq jnxtn cktletn gjldthufnm felbnjh- dfkcz bp yfrjgktyysö VDA pyfybq j vtnjlfö eghfd- crjq ghjdthrt cj cnjhjys jlyjuj bp ytpfdbcb- ktybz, ghbvtyztvsö d yfkjujdj-åñlétnyjq catht vsö yfåkñlfntkmysö abyfycjdsö exhtéltybq cnhfy-xktyjd änjq jhufybpfwbb. d cjjndtncndbb c jåotghbyznjq felbnjhcrjq D änjv rjltrct jncnfbdftncz njxrf phtybz j njv, ghfrnbrjq. Felbnjhcrbt pfrkñxtybz, gjlujnjd- xnj d ghfdbntkmcndt ljkéyj åsnm xtnrjt hfcghtltkt- ktyyst änbv exhtéltybtv, ljkéys dybvf- ybt hjktq b cath jndtncndtyyjcnb; xnj byajhvfwbz ntkmyj bpexfnmcz gfhkfvtynjv. j ltzntkmyjcnb ghfdbntkmcndf ljkéyf cnfyjdbnmcz • Gfhkfvtyn ljkéty bvtnm djpvjéyjcnb ljcnjzybtv jåotcndtyyjcnb; xnj gjlujnjdrf b bcgjk- b htcehcs lkz bpextybz kñåjuj yfkjujdj- ytybt åñlétnf, f nfrét jnxtnyjcnm gj ytve ljkéys åñlétnyjuj ljrkflf/jnxtnf, rjnjhsq jy yjcbnm jnrhsnsq öfhfrnth; xnj yfkjujdj-åñlétnyfz cjxntn yeéysv gjldthuyenm dybvfntkmyjve byajhvfwbz ljkéyf cjjndtncndjdfnm jåotghbyznsv hfccvjnhtybñ. cnfylfhnfv rfxtcndf lfyysö b xnj ytjåöjlbvj lfdfnm jåütrnbdyst ufhfynbb tt ljcnjdthyjcnb. Bvttncz yfcnfdktybt, gjvjufñott ghfrnbxtcrb ghbvtyznm rj- GJLUJNJDKTYYSQ VDA RJLTRC ltrc, j rjnjhjv bltn htxm. ÄAATRNBDYSÖ VTNJLJD JHUFYBPFWBB D gthtcvjnhtyyjv dfhbfynt hfphfåjnfyyjuj VDA HFÅJNS GJ JÅTCGTXTYBÑ Rjltrcf äaatrnbdysö vtnjljd jhufybpfwbb hfåjns YFKJUJDJ-ÅÑLÉTNYJQ GHJPHFXYJCNB gj jåtcgtxtybñ yfkjujdj-åñlétnyjq ghjphfxyjcnb ghtlecvfnhbdftncz: D 2001 u. VDA gthtcvjnhtk cdjq Rjltrc äaatr- nbdysö vtnjljd jhufybpfwbb hfåjns gj jåtcgtxtybñ È. Xtnrjt hfcghtltktybt hjktq b cath yfkjujdj-åñlétnyjq ghjphfxyjcnb. Ytcvjnhz yf nj, jndtncndtyyjcnb xnj jcyjdyst ghbywbgs änjuj ljrevtynf jcnfñncz nf- rbvb ét, rfr d tuj gthdjyfxfkmyjv dfhbfynt, d gtht- 1.1 Ghfdbntkmcndtyysq ctrnjh ljkéty pfyb- cvjnhtyyjq dthcbb ltkftncz ljgjkybntkmysq frwtyn vfnm jcjåjt vtcnj d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht b yf ufhfynbb rfxtcndf yfkjujdj-åñlétnysö lfyysö. 23 d jcnfkmyjq ärjyjvbrt; hjkb d jghtltktybb gjkb- VDA hfpltkztn njxre phtybz j njv, xnj yfkbxbt nbrb b jceotcndktybb herjdjlcndf d ujcelfhcn- yfkjujdj-åñlétnyjq ghjphfxyjcnb vjétn dytcnb dtyyjv ctrnjht ljkéys åsnm xtnrj jghtltktys, cthmtpysq drkfl d ltkj yfkfébdfybz äaatrnbdyjuj f byajhvfwbz j ybö ljkéyf cnfyjdbnmcz ljcnjz- eghfdktybz. Änf ghjphfxyjcnm ljkéyf ghbdjlbnm r nf- ybtv jåotcndtyyjcnb. rjve jåceéltybñ djghjcjd hfphfåjnrb yfkjujdj-åñ- létnyjq gjkbnbrb b tt htpekmnfnjd, d rjnjhjv jåot- 1.1.1 Ljkéys åsnm xtnrj b rjyrhtnyj jght- cndtyyjcnm ghjzdkztn yfbåjktt ukeåjrjt gjybvfybt ltktys cnhernehs b aeyrwbb ghfdbntkmcndf. ceotcndf ltkf. Rhjvt njuj, ljcnbétybt ghjphfxyjc- nb d lfyyjq jåkfcnb gjdsiftn cntgtym gjljnxtnyjcnb b 1.1.2 Ljkéys åsnm cnhjuj jghtltktys caths jndtncndtyyjcnb ghfdbntkmcnd d ghtndjhtybb d ébpym jndtncndtyyjcnb yf hfpkbxysö ehjdyzö ujcelfh- GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 105
cndtyyjq dkfcnb, f nfrét d bcgjkybntkmyjq 2.1.1 Åñlétnyfz ljrevtynfwbz, jrjyxfntkmyst dtndb dkfcnb, pfrjyjlfntkmyjq dtndb dkfcnb b jnxtns b lheubt yfkjujdj-åñlétnyst jnxtns, celtåyjq dkfcnb. ghtlyfpyfxtyyst lkz jåotcndtyyjcnb, ljkéys drkñxfnm d ctåz dct dbls åñlétnyjq b dytåñ- 1.1.3 Ljkéys åsnm cjplfys öjhjij jnkféty- létnyjq ltzntkmyjcnb wtynhfkmyjuj ghfdbntkm- yst vtöfybpvs rjjhlbyfwbb åñlétnyjq b dytåñ- cndf, f cjcnjzybt rjycjkblbhjdfyyjuj åñlétnf létnyjq ltzntkmyjcnb b eghfdktybz tñ. 24 wtynhfkmyjuj ghfdbntkmcndf gjlktébn jåyfhj- ljdfybñ gjchtlcndjv geåkbrfwbb. 1.1.4 Jnyjitybz vtéle jhufyfvb ghfdbntkmcn- dtyyjuj b ytghfdbntkmcndtyyjuj ujcelfhcndty- 2.1.2 Ljkéyf ghtljcnfdkznmcz byajhvfwbz yjuj ctrnjhf (yfghbvth, wtynhfkmysq åfyr, ujce- j afrnbxtcrbö htpekmnfnfö ltzntkmyjcnb pf lfhcndtyyst abyfycjdst exhtéltybz b ujcelfh- ldf ghtlsleobö abyfycjdsö ujlf, chfdybvfz c cndtyyst ytabyfycjdst ghtlghbznbz) ljkéys njq, rjnjhfz cjlthébncz d ujljdjv åñlétnt, cnhjbnmcz yf xtnrbö jhufybpfwbjyysö ghbywbgfö dvtcnt c ghjuyjpfvb ukfdysö bnjujdsö gjrf- b rjyrhtnysö hfcgjhzétybzö. pfntktq åñlétnf yf ldf ujlf c vjvtynf tuj ghbyznbz. 1.1.5 Exfcnbt ujcelfhcndf d xfcnyjv ctrnjht (yfghbvth, gjchtlcndjv htuekbhjdfybz b dkf- 2.1.3 Pfzdktybz c jgbcfybtv öfhfrnthf b yfkj- ltybz frwbjythysv rfgbnfkjv) ljkéyj åsnm ujdj-åñlétnyjuj pyfxtybz gjntywbfkmysö jåz- jnrhsnsv, cnfyjdbnmcz ljcnjzybtv jåotcn- pfntkmcnd wtynhfkmyjuj ghfdbntkmcndf b tuj dtyyjcnb b cnhjbnmcz yf jcyjdt xtnrbö ghfdbk b hfcöjljd gj yfkjujdsv gjcnegktybzv, f nfrét ghjwtleh, ghbvtyzñoböcz d eckjdbzö jncencndbz rdfpbåñlétnyjq ltzntkmyjcnb ljkéys åsnm lbcrhbvbyfwbb. xfcnmñ åñlétnyjq ljrevtynfwbb.
1.2 Ljkéyf åsnm cjplfyf xtnrfz ghfdjdfz b 2.1.4 Wtynhfkmyjt ghfdbntkmcndj ljkéyj d gjk- flvbybcnhfnbdyfz jcyjdf eghfdktybz yfkjujdj- yjv jåütvt geåkbrjdfnm byajhvfwbñ jå ehjdyt b åñlétnyjq ltzntkmyjcnmñ. cjcnfdt tuj ljkuf b abyfycjdsö frnbdjd.
1.2.1 Kñåfz gthtlfxf bkb kñåjt hfcöjljdfybt 2.1.5 Nfv, ult bvtñn åjkmijt pyfxtybt htubj- ujcelfhcndtyysö chtlcnd ljkéyj htuekbhj- yfkmyst b vtcnyst jhufys dkfcnb, ljkéyf geå- dfnmcz dctjåütvkñobvb åñlétnysvb pfrjyfvb kbrjdfnmcz byajhvfwbz j cjcnjzybb bö cjdvtcn- b jåyfhjljdfyysvb flvbybcnhfnbdysvb ghfdb- yjuj åñlétnf b rjycjkblbhjdfyyjuj åñlétnf kfvb. jåotuj ghfdbntkmcndf.
1.2.2 Yfkjub, gjikbys, cåjhs b dpyjcs ljkéys 2.2 Ljkéyj åhfnmcz jåzpfntkmcndj j cdjtdht- bvtnm jghtltktyyeñ ghfdjdeñ åfpe. Yfkjujdjt vtyyjv jgeåkbrjdfybb yfkjujdj-åñlétnyjq pfrjyjlfntkmcndj b yfkjujdst gjkjétybz byajhvfwbb. ljkéys åsnm kturj ljcnegysvb b gjyznysvb, b ghb dsytctybb htitybz j kñåjv flvbybcnhf- 2.2.1 Jgeåkbrjdfybt yfkjujdj-åñlétnyjq byajh- nbdyjv lbcrhtwbjyyjv ltqcndbb d ghjwtcct bö vfwbb ljkéyj åsnm jlybv bp ghfdjdsö jåzpf- ghbvtytybz cktletn herjdjlcndjdfnmcz xtnrbvb ntkmcnd ujcelfhcndtyyjq dkfcnb. rhbnthbzvb. 2.2.2 Cktletn jåüzdkznm byajhvfwbñ j lfnfö 1.2.3 Änbxtcrbt yjhvs ckeétåyjuj gjdtltybz ljchjxyjq geåkbrfwbb yfkjujdj-åñlétnyjq ujcelfhcndtyysö ckeéfobö ljkéys åsnm xtn- byajhvfwbb. rbvb, b cktletn ibhjrj gjgekzhbpbhjdfnm änb yjhvs. ÈÈÈ. Jnrhsnjcnm gjlujnjdrb b bcgjkytybz åñlétnf b jnxtnyjcnm gj ytve ÈÈ. Yfkbxbt byajhvfwbb e jåotcndtyyjcnb 3.1 D åñlétnyjq ljrevtynfwbb ljkéys rjy- 2.1 Jåotcndtyyjcnb ljkéyf ghtljcnfdkznmcz rhtnyj erfpsdfnmcz wtkb yfkjujdj-åñlétnyjq gjkyfz byajhvfwbz j ghjikjq, ntreotq b gkfyb- gjkbnbrb, vfrhjärjyjvbxtcrfz cnhernehf, ghj- hetvjq yfkjujdj-åñlétnyjq ltzntkmyjcnb ujce- uhfvvyfz jcyjdf åñlétnf b gjllfñobtcz jght- lfhcndtyyjq dkfcnb. ltktybñ jcyjdyst yfkjujdj-åñlétnyst hbcrb. 106 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
3.1.1 Jcyjde ujljdjuj åñlétnf ljkéys cjcnfd- cndf. D ckexft ytjåöjlbvjcnb, jy ljkéty ljgjk- kznm bpkjétybt wtktq yfkjujdj-åñlétnyjq yznmcz lheubvb yfkjujdj-åñlétnysvb gjrfpf- gjkbnbrb b jwtyrf yfkjujdj-åñlétnyjq ecnjq- ntkzvb, ghbvtyztvsvb r jåotve ghfdbntkmcnde xbdjcnb. (yfghbvth, jgthfwbjyysv åfkfycjv, cnherneh- ysv åfkfycjv bkb gthdbxysv åfkfycjv). 3.1.2 Ljkéys xtnrj erfpsdfnmcz kñåst ghbyz- nst yfkjujdj-åñlétnyst ghfdbkf (yfghbvth, 3.2.4. Åfkfyc ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf ljkéty nj bkb byjt cåfkfycbhjdfyyjt åñlétnyjt nht- ghtlcnfdkznmcz d jnxtnyjcnb d ntö ckexfzö, åjdfybt bkb kbvbns pfbvcndjdfybz lkz nthhb- rjulf ytghfdbntkmcndtyyst jhufys ujcelfhcndty- njhbfkmysö b vtcnysö ehjdytq ujcelfhcndtyyjq yjuj ctrnjhf pfybvfñncz dféysvb dblfvb rdf- dkfcnb). pbåñlétnyjq ltzntkmyjcnb.
3.1.3 Gjlujnjdrf b ghtlcnfdktybt ujljdjuj 3.3 Ljkéys åsnm xtnrj b rjyrhtnyj jght- åñlétnf ljkéys ghjdjlbnmcz dj dctjåütvkñ- ltktys ghjwtlehs dsgjkytybz hfcöjlyjq xfcnb obö b ecnjqxbdsö rjkbxtcndtyysö vfrhjärjyjvb- åñlétnf b vjybnjhbyuf endthéltyysö hfcöj- xtcrbö hfvrfö; ljkéys nfrét ghtljcnfdkznmcz ljd, f nfrét ghjwtlehs gjkextybz ujcelfhcndty- jcyjdyst ghtlgjkjétybz, ktéfobt d jcyjdt ysö ljöjljd. änjuj åñlétnf. 3.3.1 Ljkéyf åsnm dctjåütvkñofz tlbyfz cbc- 3.1.4 Ljkéyj lfdfnmcz xtnrjt jgbcfybt ddjlb- ntvf åeöufknthcrjuj extnf, jåtcgtxbdfñofz vsö d ujljdjq åñlétn yjdsö ecnfyjdjr. yfltéyeñ jcyjde lkz jwtyrb pfljkétyyjcnb gj gkfntéfv. 3.1.5 Gj djpvjéyjcnb, ljkéys jghtltkznmcz b bpvthznmcz jcyjdyst yfkjujdj-åñlétnyst 3.3.2 Gjkjétybz, htuekbheñobt pfregrb b hbcrb, drkñxfz bpvtytybz d ärjyjvbxtcrbö ghtl- pfyznjcnm ljkéys åsnm cnfylfhnbpjdfys b gjkjétybzö b ytjghtltktyyst bplthérb rjyrhtn- ljcnegys dctv pfbynthtcjdfyysv cnjhjyfv. ysö jåzpfntkmcnd gj hfcöjlfv (yfghbvth, hfcöj- lfv yf abyfycjdjt htcnhernehbhjdfybt). 3.3.3 Bcgjkytybt åñlétnf ljkéyj gjldth- ufnmcz dyenhtyytq felbnjhcrjq ghjdthrt, b ghjwt- 3.2 Byajhvfwbz j åñlétnt ljkéyf ghtlcnfd- lehs felbnf ljkéys åsnm jnrhsnsvb lkz bö kznmcz nfrbv jåhfpjv, xnjås jåktuxfnm ghj- fyfkbpf. dtltybt fyfkbpf c wtkmñ dsåjhf ärjyjvbxtcrjq gjkbnbrb b cjltqcndjdfnm gjljnxtnyjcnb. 3.3.4 Yfwbjyfkmyjt yfkjujdjt dtljvcndj ljkéyj åsnm ñhblbxtcrb pfobotyj jn gjkbnbxtcrjuj 3.2.1 Åñlétnyst lfyyst ljkéys ghtlcnfd- herjdjlcndf; änjve dtljvcnde yflktébn htue- kznmcz d jnxtnyjcnb yf dfkjdjq jcyjdt. Ghb kzhyj jnxbnsdfnmcz gthtl jåotcndtyyjcnmñ j änjv ytjåöjlbvj hfpkbxfnm ljöjls, hfcöjls b cdjtq ltzntkmyjcnb. abyfycbhjdfybt, f nfrét hfpltkznm hfcöjls yf ärjyjvbxtcrbt, aeyrwbjyfkmyst b flvbybcnhf- 3.4 Htuekzhyj ljkéyf bvtnm vtcnj yfkjujdj- nbdyst. Lfyyst j dytåñlétnyjq ltzntkmyjcnb åñlétnyfz jnxtnyjcnm pfrjyjlfntkmyjve ljkéys ghtlcnfdkznmcz d jnxtnyjcnb yf njq jhufye b jåotcndtyyjcnb. ét jcyjdt. 3.4.1 Pfrjyjlfntkmyjve jhufye ljkéty ghtlcnfd- 3.2.2 Ljkéyj åsnm ghtlcnfdktyj bpkjétybt kznmcz jnxtn jåj dctv, xnj ghjbpjikj c åñlét- wtktq, rjnjhst ghtlcnjbn ljcnbxm d htpekmnfnt njv pf gthdjt gjkeujlbt. Rhjvt njuj, xfot (gj htfkbpfwbb jcyjdysö åñlétnysö ghjuhfvv rhfqytq vtht, tétrdfhnfkmyj) ljkéys geåkbrj- (yfghbvth, gjkextybt åjktt åkfujghbznysö dfnmcz jnxtns j cjcnjzybb åñlétnf. cjjndtncndeñobö gjrfpfntktq d cjwbfkmyjq jåkfcnb). 3.4.2 D ntxtybt ujlf gjckt bcntxtybz abyfycj- djuj ujlf pfrjyjlfntkmyjve jhufye ljkéty ghtl- 3.2.3 Åfkfyce, gjrhsdfñotve dct dbls ltytéysö cnfdkznmcz jrjyxfntkmysq jnxtn. jnyjitybq jåotuj ghfdbntkmcndf, yflktébn åsnm cnfylfhnysv cevvfhysv gjrfpfntktv 3.4.3 Tétujlyj pfrjyjlfntkmyjve jhufye yfkjujdj-åñlétnyjuj gjkjétybz ghfdbntkm- ljkéys ghtlcnfdkznmcz htpekmnfns, ljcnbu- GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 107
yenst d jnyjitybb wtktq jcyjdysö åñlétnysö AJHEV ABYFYCJDJQ CNFÅBKMYJCNB B ghjuhfvv. 12 JCYJDYSÖ CNFYLFHNJD ECNJQXBDSÖ ABYFYCJDSÖ CBCNTV Ȫ. Ufhfynbb ljcnjdthyjcnb Ldtyflwfnm cnfylfhnjd åskb erfpfys Ajhevjv ab- 4.1 Yfkjujdj-åñlétnyst lfyyst ljkéys jndt- yfycjdjq cnfåbkmyjcnb (AAC) d rfxtcndt jlyjq bp jc- xfnm jåotghbyznsv cnfylfhnfv rfxtcndf lfy- yjd ecnjqxbdsö abyfycjdsö cbcntv, pfckeébdfñobö ysö. ghbjhbntnyjuj ghjdtltybz d ébpym d pfdbcbvjcnb jn jåcnfyjdrb d njq bkb byjq cnhfyt.25 4.1.1 Gjrfpfntkb åñlétnf ljkéys jnhféfnm Änjn Ajhev abyfycjdjq cnfåbkmyjcnb cdjlbn dvtc- gjcktlybt cdtltybz j ntyltywbb ljöjljd b hfcöj- nt dscjrjgjcnfdktyysö ghtlcnfdbntktq yfwbjyfkmysö ljd, dkbzñotq yf vfrhjärjyjvbxtcrjt hfpdbnbt abyfycjdsö jhufyjd (yfghbvth, wtynhfkmysö åfyrjd, cjåsnbq, b xtnrj jghtltktyyst ghjuhfvvyst yflpjhysö jhufyjd b vbybcnthcnd abyfycjd), vtéle- jåzpfntkmcndf. yfhjlysö abyfycjdsö exhtéltybq, vtéleyfhjlysö htuekznbdysö b yflpjhysö jåütlbytybq, rjvbntnjd 4.1.2 D ujljdjv åñlétnt b jrjyxfntkmyjv ärcgthnjd wtynhfkmysö åfyrjd b Tdhjgtqcrjuj wtyn- jnxtnt ljkéyf erfpsdfnmcz jcyjdf åeöufknth- hfkmyjuj åfyrf. crjuj extnf (yfghbvth, yfkbxyst bkb yfrjgktybt) AAC buhftn jlye bp ukfdysö hjktq d vyjujcnj- b cnfylfhns, ghbvtyztvst ghb cjcnfdktybb b hjyybö ecbkbzö gj ljcnbétybñ ecnjqxbdsö abyfycj- ghtlcnfdktybb åñlétnysö lfyysö. dsö cbcntv. Jy dgthdst cjåhfkcz d 1999 u. c wtkmñ jrfpfybz cjltqcndbz vtéleyfhjlyjq abyfycjdjq 4.1.3 Ljkéys lfdfnmcz rjyrhtnyst ufhfynbb d cnfåbkmyjcnb b cgjcjåcndetn endthéltybñ xtcnyjcnb jnyjitybb rfxtcndf yfkjujdj-åñlétnysö lfy- gjchtlcndjv jåvtyf byajhvfwbtq, vtéleyfhjlyjuj ysö. D xfcnyjcnb, cktletn erfpsdfnm, zdkzñncz cjnhelybxtcndf b jceotcndktybz abyfycjdjuj yflpj- kb lfyyst d yfkjujdj-åñlétnysö jnxtnfö hf b yfåkñltybz. dyenhtyyt cjdvtcnbvsvb b ghbdjlbkbcm kb änb Egjvzyensq ajhev cjåbhftn dvtcnt yfwbjyfkm- lfyyst d cjjndtncndbt c bvtñobvb jnyjitybt r yst flvbybcnhfwbb, jndtncndtyyst pf abyfycjdeñ ltke lfyysvb bp lheubö bcnjxybrjd. cnfåbkmyjcnm yf dféysö vtéleyfhjlysö abyfycjdsö hsyrfö, vtéleyfhjlyst abyfycjdst bycnbnens, vté- 4.2 Yfkjujdj-åñlétnyfz byajhvfwbz ljkéyf leyfhjlyst htuekznbdyst b yflpjhyst jåütlbytybz gjldthufnmcz ytpfdbcbvjve bccktljdfybñ. b rjvbntns ärcgthnjd wtynhfkmysö åfyrjd. C cfvjuj yfxfkf AAC ghbpyfk åjkmijt pyfxtybt hfpdbnbz b 4.2.1 Njn bkb byjq yfwbjyfkmysq felbnjhcrbq gjgekzhbpfwbb vtéleyfhjlysö cnfylfhnjd rfr lkz er- jhufy bkb rfrfz-kbåj ärdbdfktynyfz jhufyb- htgktybz abyfycjdsö cbcntv jnltkmysö cnhfy, nfr b pfwbz, ytpfdbcbvsq/ytpfdbcbvfz jn bcgjkyb- lkz jrfpfybz cjltqcndbz vtéleyfhjlyjq abyfycjdjq ntkmyjq dkfcnb ljkéty/ljkéyf cdjtdhtvtyyj cnfåbkmyjcnb b xtcnyjcnb. ghtljcnfdkznm pfrjyjlfntkmyjve jhufye b jåot- Ytcvjnhz yf nj, xnj änb jcyjdyst cnfylfhns hfp- cndtyyjcnb ljrkfls/jnxtns j abyfycjdjq ljcnj- yzncz gj cntgtyb bö vtéleyfhjlyjuj jljåhtybz, jyb dthyjcnb ujcelfhcndtyysö cxtnjd. ibhjrj ghbpyfñncz rfr cnfylfhns, ghtlüzdkzñobt vbybvfkmyst nhtåjdfybz r äaatrnbdysv vtnjlfv jh- 4.2.2 Cktletn ghbukfifnm ytpfdbcbvsö ärcgth- ufybpfwbb hfåjns. njd lkz jwtyrb yfkjujdj-åñlétnysö ghjuyjpjd, Ytrjnjhst bp jcyjdysö cnfylfhnjd bvtñn jnyjit- vfrhjärjyjvbxtcrbö ghjuyjpjd, yf rjnjhsö jyb ybt r ytcrjkmrbv jåkfcnzv abyfycjdjq gjkbnbrb. Nfr, jcyjdfys, b dctö ktéfobö d jcyjdt änbö ghjuyjpjd yfghbvth, hfpltks gjlujnjdktyyjuj VDA Rjltrcf ghtlgjkjétybq. äaatrnbdysö vtnjljd jhufybpfwbb hfåjns gj jåtc- gtxtybñ ghjphfxyjcnb ltytéyj-rhtlbnyjq b abyfycj- 4.2.3 Njve bkb byjve yfwbjyfkmyjve cnfnbcnb- djq gjkbnbrb bvtñn jnyjitybt r fcgtrnfv gkfntétq xtcrjve jhufye cktletn jåtcgtxbdfnm bycnbne- b hfcxtnjd, f nfrét r htuekbhjdfybñ abyfycjdjq wbjyfkmyeñ ytpfdbcbvjcnm d wtkzö ghjdtltybz bv ltzntkmyjcnb b jceotcndktybñ yflpjhf pf ytq. Eghfd- ghjdthrb rfxtcndf yfkjujdj-åñlétnysö lfyysö. ktybt felbnf d Xticrjq Htcgeåkbrt ghtlcnfdkztn cj- åjq jlye bp cnherneh, hfåjnfñobö yfl ddtltybtv änbö cnfylfhnjd d ghfrnbre.26 108 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
Egjvzyensvb ldtyflwfnmñ cnfylfhnfvb zdkzñncz: 12. Jceotcndktybt yflpjhf pf cnhföjdjq ltz- ntkmyjcnmñ: jcyjdyst ghbywbgs cnhföjdfybz Vfrhjärjyjvbxtcrfz gjkbnbrf b ghjphfxyjcnm (IAIS-Vtéleyfhjlyfz fccjwbfwbz jhufyjd yfl- lfyysö pjhf pf cnhföjdjq ltzntkmyjcnmñ) 40 1. Ghjphfxyjcnm ltytéyj-rhtlbnyjq b abyfycj- djq gjkbnbrb: Rjltrc äaatrnbdysö vtnjljd jhufybpfwbb hfåjns gj jåtcgtxtybñ ghjphfx- HJKM UHFÉLFYCRJUJ JÅOTCNDF yjcnb d jåkfcnb ltytéyj-rhtlbnyjq b abyfy- cjdjq gjkbnbrb (VDA) 27 Ytcvjnhz yf dct cnfhfybz gfhkfvtynfhbtd, ex- 2. Ghjphfxyjcnm yfkjujdj-åñlétnyjq gjkb- htéltybq abyfycjdjuj felbnf b, gjhjq, bcgjkybntkm- nbrb: Rjltrc äaatrnbdysö vtnjljd jhufybpf- yjq dtndb dkfcnb, gthtöjl jn gjktpysö htrjvtylfwbq wbb hfåjns gj jåtcgtxtybñ yfkjujdj-åñlétn- gj felbne r äaatrnbdyjq gjkbnbrt b bpvtytybñ gjdt- yjq ghjphfxyjcnb (VDA)28 ltybz jåsxyj lftncz ytkturj. Cjnhelybxtcndj c jh- 3. Hfcghjcnhfytybt lfyysö: Cnfylfhn hfcghj- ufybpfwbzvb uhfélfycrjuj jåotcndf ghtljcnfdkztn cnhfytybz cgtwbfkmysö lfyysö29/Cbcntvf åkfujghbznyeñ djpvjéyjcnm lkz njuj, xnjås bpvtybnm hfcghjcnhfytybz lfyysö jåotuj öfhfrnthf30 cjplfdittcz gjkjétybt. D änjv rjyntrcnt Vtéleyf- (VDA) hjlysq åñlétnysq ghjtrn ghbdktrftn r cjnhelybxtcn- de uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf dj vyjubö htubjyfö Bycnbnewbjyfkmyfz b hsyjxyfz byahfcnernehf vbhf, drkñxfz hzl cnhfy, gthtébdfñobö gthtöjlysq 4. Ytcjcnjzntkmyjcnm (d yfcnjzott dhtvz ujnj- gthbjl.41 Vtéleyfhjlysq åñlétnysq ghjtrn gjvjuf- dbncz Dctvbhysv åfyrjv) tn ytghfdbntkmcndtyysv jhufybpfwbzv b bccktljdfnt- kzv d bö ecbkbzö gj ghjdtltybñ fyfkbpf åñlétnyjq 5. Rjhgjhfnbdyjt eghfdktybt: ghbywbgs rjhgjhf- gjkbnbrb b cjdthitycndjdfybñ åñlétnysö ghjwtccjd nbdyjuj eghfdktybz (JÄCH)31 b bycnbnenjd. Änjn ghjtrn jcjåtyyj pfbynthtcjdfy d 6. Åeöufknthcrbq extn: Vtéleyfhjlyst cnfy- jrfpfybb gjvjob ghjdtltybñ ghbrkflysö bccktljdf- lfhns åeöufknthcrjuj extnf (IAS) (IASB- ybq, jrfpsdfñoböcz gjktpysvb d ntreobö jåceélt- Cjdtn gj vtéleyfhjlysv cnfylfhnfv åeö- ybzö gjkbnbrb, f nfrét bccktljdfybq gjcktlcndbq ufknthcrjuj extnf)32 åñlétnyjq gjkbnbrb lkz ytbveobö ckjtd yfctktybz. 7. Htdbpjdfybt: Vtéleyfhjlyst cnfylfhns htdb- Egjvzyensq ghjtrn d jcyjdyjv hfåjnftn c bccktlj- pjdfybz (ISA) (IFAC – Cjdtn vtéleyfhjlyjq dfntkzvb b YGJ d hfpdbdfñoböcz cnhfyfö bkb yjdsö atlthfwbb åeöufknthjd)33 ltvjrhfnbxtcrbö ujcelfhcndfö. Rhjvt njuj, d Cfyrn- 8. Gkfntéb b hfcxtns: jcyjdyst ghbywbgs cbc- Gtnthåehut cjplftncz fyfkjubxysq ghjtrn gjl yfpdf- ntv gkfntéf, bvtñobö åjkmijt cbcntvyjt ybtv ≤Jnrhsnsq åñlétn≥.42 pyfxtybt (CPSS) 34 b htrjvtylfwbb cbcntv hfc- Ltzntkmyjcnm d änjq jåkfcnb bvttn ntyltywbñ elt- xtnjd gj wtyysv åevfufv (CPSS/IOSCO-Vté- kznm jcyjdyjt dybvfybt ghfdjdjve änfge egjvzyenjuj leyfhjlyfz fccjwbfwbz rjvbccbq gj wtyysv ghjwtccf, ytcvjnhz yf nj, xnj nfv, ult änj djpvjéyj, åevfufv)35 åñlétnyst uheggs nfrét ghjzdkzñn frnbdyjcnm d hfp- 9. Xtcnyjcnm yf hsyrt: cjhjr htrjvtylfwbq Jgt- hfåjnrt ghjtrnjd pfrjyjlfntkmcndf b ghfrnbxtcrjv hfnbdyjq uheggs gj abyfycjdsv vthjghbz- jceotcndktybb rjynhjkz yfl dsgjkytybtv pfrjyjd. nbzv b ljrevtynfv (FATF)36 b djctvm cgtwb- Yf ctujlyziybq ltym, uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf fkmysö htrjvtylfwbq gj åjhmåt c abyfycbhjdf- ghbybvfñn yfbvtymitt exfcnbt d åñlétnyjv ghjwtc- ybtv nthhjhbcnjd (FATF) 37 ct, rjulf jy yföjlbncz yf änfgt felbnjhcrbö ghjdt- hjr. Jlyfrj bvtñncz jghtltktyyst ghbpyfrb njuj, Htuekbhjdfybt abyfycjdjq ltzntkmyjcnb b jce- xnj b pltcm gjkjétybt vtyztncz r kexitve. Cjnhel- otcndktybt yflpjhf pf ytq ybxtcndj c jhufybpfwbzvb uhfélfycrjuj jåotcndf 10. Jceotcndktybt åfyrjdcrjuj yflpjhf: jcyjdyst jnrhsdftn djpvjéyjcnb lkz ghbvtytybz gthtljdsö ghbywbgs äaatrnbdyjuj åfyrjdcrjuj yflpjhf gjlöjljd r cjdthitycndjdfybñ felbnjhcrjq aeyrwbb (BCBS-Åfptkmcrbq rjvbntn gj åfyrjdcrjve b yflpjhf cj cnjhjys jåotcndtyyjcnb. yflpjhe)38 Jlyf bp ghbxby, gj rjnjhjq htpekmnfns felbnjh- 11. Htuekbhjdfybt wtyysö åevfu: wtkb b ghbywbgs crbö ghjdthjr yt dctulf yföjlzn ljkéysq jnrkbr e htuekbhjdfybz wtyysö åevfu (IOSCO- Vtéle- jåotcndtyyjcnb, pfrkñxftncz d njv, xnj kñlb xfcnj yfhjlyfz fccjwbfwbz rjvbccbq gj wtyysv åevf- yt ghtlcnfdkzñn ctåt, rfreñ hjkm buhfñn d bö cnhfyt ufv )39 abyfycjdst bycnbnens, ghtljcnthtufz jnltkmyst ujce- lfhcndtyyst cnhernehs b jnltkmysö ljkéyjcnysö kbw GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 109
jn cjdthitybz ghjnbdjghfdysö bkb åtpjndtncndtyysö • Uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf vjuen gjvj- ltqcndbq, f nfrét, rfrjt gjntywbfkmyjt djpltqcndbt ufnm d jceotcndktybb rjynhjkz yfl ljdtlt- jrfpsdfñn änb bycnbnens yf ébpym hzljdsö uhfélfy. ybtv lj rjywf ntö bkb bysö vth bkb htitybq Lkz njuj, xnjås djcgbnfnm cjpyfntkmysö uhfélfy, jhufyjd ujcelfhcndtyyjq dkfcnb, ghbyznsö frnbdyj exfcndeñobö d ébpyb jåotcndf b pfbynthtcj- yf jcyjdt felbnjhcrjuj pfrkñxtybz bkb gfh- dfyysö d njv, xnjås pfcnfdbnm ghfdbntkmcndj jndtxfnm kfvtyncrbö ckeifybq. Dvtcnt c ghjzdktybtv pf cdjb ltqcndbz, ytjåöjlbvj cyznm gjrhjd nfqys c dybvfybz r gjljåysv vthfv b htitybzv cj hjkb änbö bycnbnenjd b gjlybvfnm ehjdtym uhfvjnyjc- cnjhjys chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb, änj nb yfctktybz d jåkfcnb cjcnfdktybz åñlétnf b ghjdt- vjukj ås jrfpsdfnm lfdktybt yf bcgjkybntkm- ltybz felbnf. yeñ dtndm ujcelfhcndtyyjq dkfcnb c wtkmñ Gjljåyst bycnbnens vjuen cfvjcnjzntkmyj dsgjk- ghbyznbz htitybq gj bcghfdktybñ gjkjétybz. yznm cdjb aeyrwbb gentv ghjdtltybz rfvgfybq gj jö- • Uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf vjuen jrfps- dfne yfctktybz b hfpüzcytybz tve ceotcndeñotuj gj- dfnm ytgjchtlcndtyyeñ gjvjom hfåjnt abyfy- kjétybz ltk bkb ét d cjcnjzybb cjnhelybxfnm c uheg- cjdsö yfåkñlfntkmysö jhufyjd gjchtlcndjv gfvb uhfélfycrjuj jåotcndf b chtlcndfvb vfccjdjq exfcnbz d jncktébdfybb hfcöjljd, cjltqcndbz byajhvfwbb b jrfpsdfnm bv gjvjom d hfåjnt. Åñlétn- ghjdtltybñ felbnjhcrbö ghjdthjr yf vtcnfö b yst uheggs jåkflfñn cjjndtncndeñobvb ärcgthnysvb cjcnfdktybz jwtyrb dsgjkytybz ghjuhfvv. pyfybzvb, gjpdjkzñobvb änbv uheggfv cdjtdhtvtyyj ghtdhfofnm ckjéyst vfnthbfks d ljcnegyst lkz gj- Hjcn xbckf åñlétnysö uhegg vjétn ckeébnm ybvfybz hzljdjuj uhfélfybyf ljrevtyns, f nfrét ghbpyfrjv yfkbxbz dféyjq gthtvtys d ghfrnbrt jhufybpjdsdfnm b ghjdjlbnm rehcs jåextybz, cgtwb- ujcelfhcndtyysö abyfycjd. D åjkmibycndt cnhfy fkmyj jhbtynbhjdfyyst yf felbnjhbñ, yt bvtñoeñ cjcnfdktybt ujcelfhcndtyyjuj åñlétnf eét lfdyj ghtlcnfdktybz j ntöybxtcrjq cnjhjyt åñlétnyjq hfccvfnhbdftncz gjkbnbrfvb rfr bö cjåcndtyyfz ltzntkmyjcnb. Rhjvt njuj, egjvzyenst uheggs bplfñn djnxbyf. Kbim d cfvjt gjcktlytt dhtvz d ytrjnjhsö cjjndtncndeñobt extåyst gjcjåbz. Ghbvthfvb pltcm cnhfyfö cnfkb cxbnfnm étkfntkmyjq ne gjkmpe, rjnj- vjuen ckeébnm nfrbt åhjiñhs, rfr ≤Cghfdjxybr heñ ghbyjcbn jnrhsnbt åñlétnysö ghjwtccjd lkz dyt- uhfélfybyf gj yfkjujjåkjétybñ≥ bkb ≤Cghfdjxybr ctybz d ybö drkflf cj cnjhjys ytghfdbntkmcndtyysö uhfélfybyf gj åñlétne≥, gjlujnjdktyyst d Öjhdfnbb jhufybpfwbq b lheubö ytghfdbntkmcndtyysö cnherneh. Bycnbnenjv ujcelfhcndtyysö abyfycjd. 43 Dj vyjubö hfpdbdfñoböcz cnhfyfö b cnhfyfö, gthtéb- dfñobö gthtöjlysq gthbjl, djpltqcndbt wtkjuj hzlf Uhfélfycrjt jåotcndj vjétn jrfpsdfnm cfveñ cnjqrbö b dhtlysö vbajd gj-ghtéytve clthébdftn hfpyeñ gjvjom: ytpfdbcbveñ hfåjne uhfélfycrjuj jåotcndf, pfrjyj- lfntkmysö jhufyjd b chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb • Uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf vjuen jrfps- gj cjcnfdktybñ b bcgjkytybñ åñlétnf. Änb vbas vj- dfnm gjvjom d gjdsitybb ehjdyz pyfybq uhfé- uen drkñxfnm d ctåz cktleñobt pfåkeéltybz: lfy j yflpjhysö aeyrwbzö cgtwbfkbpbhjdfyysö abyfycjdsö bycnbnenjd, f nfrét jåtcgtxb- • Åñlétns ljkéys cjcnfdkznmcz nfqyj; d dfnm yfctktybñ åjktt dscjrbq ehjdtym uhfvjn- ghjnbdyjv ckexft jyb vjuen yfheibnm yjh- yjcnb d djghjcfö eghfdktybz abyfycjdjq ltz- vfkmyeñ hfåjne abyfycjdsö hsyrjd. ntkmyjcnmñ b yflpjhf pf ytq. • Ytghfdbntkmcndtyyjt dvtifntkmcndj cgj- • Jcyjdsdfzcm yf cdjbö ntcysö rjynfrnfö c cjåyj hfpheibnm åtcghbcnhfcnyjcnm cjcnfd- uhfélfyfvb, uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf ktybz åñlétnf. b chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb vjuen gjlyb- • Pfrjyjlfntkb b uhfélfycrjt jåotcndj vfnm gthtl abyfycjdsvb yfåkñlfntkmysvb åjkmit pfbynthtcjdfys d ghjldbétybb byntht- jhufyfvb hfpkbxyst djghjcs c wtkmñ bö nof- cjd cdjbö bpåbhfntktq d ghjnbdjgjkjéyjcnm ntkmyjuj bpextybz. bynthtcfv cnhfys d wtkjv. • Uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf b chtlcndf • E ghfdbntkmcndf tcnm vfylfn yf cjcnfd- vfccjdjq byajhvfwbb vjuen ghjdjlbnm gthdj- ktybt åñlétnf d hfvrfö cdjbö cnherneh d yfxfkmyst hfccktljdfybz ckexftd ytghfdbkm- gjhzlrt pfrhsnjuj ghjwtccf, f nfrét yf nj, yjuj eghfdktybz abyfycjdjq ltzntkmyjcnmñ xnjås pfrjyjlfntkmysq jhufy juhfybxbdfkcz bkb ét ghjljkéfnm hfccktljdfybt cgjhysö kbim vtöfybxtcrbv endthéltybtv ujnjdjuj djghjcjd, djpybrfñobö d htpekmnfnt felbnjh- åñlétnf. crbö ghjdthjr. 110 GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD
Ctrhtnyjcnm åñlétnf vjétn cjltqcndjdfnm hsyjx- Hfåjnf uhegg uhfélfycrjuj jåotcndf d änjq jå- yjq cgtrekzwbb, f jåtcgtxtybt åjkmitq cntgtyb ghj- kfcnb jåtoftn åsnm jlyjq bp cfvsö yjdfnjhcrbö b cf- phfxyjcnb cgjcjåyj yf ghfrnbrt cvzuxbnm ghjwtcc vsö gjktpysö bp dctö pflfx, htitybt rjnjhsö åthtn ghbcgjcjåktybz hsyrf r bpdtcnysv dfhbfynfv dsåj- yf ctåz uhfélfycrjt jåotcndj d gjbcrfö äaatrnbd- hf gjkbnbrb. Åjktt njuj, yfkbxbt gjktpyjq, ljcnegyjq yjuj eghfdktybz. b cdjtdhtvtyyjq byajhvfwbb j åñlétnt jåktuxftn gkfybhjdfybt b rfgbnfkjdkjétybz byjcnhfyyjve b jntxtcndtyyjve xfcnysv ctrnjhfv.
CYJCRB
1 Public Expenditure Management Handbook (The World rjnjhfz ghjöjlbkf d Kbvt, Gthe: http://www. Bank) (1998): http://www1.worldbank.org/publicsector/ transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html pe/handbook/pem98.pdf; J. Crotty, Practical Measures 6 Cnhfys ≤åjkmijq djcmvthrb≥ cnhtvzncz jåktuxbnm to Promote Integrity in Customs Administrations: vtéleyfhjlyeñ njhujdkñ, cjrhfnbnm bplthérb http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/ ghtlghbznbq b ghfdbntkmcnd b jrfpsdfnm cjltqcn- crotty.html; LINK A. Das-Gupta, An Anticorruption dbt ärjyjvbxtcrjve hjcne. Lkz ljcnbétybz änbö Strategy for Revenue Administration, World Bank wtktq Nfvjétyyfz uheggf cnhfy ≤åjkmijq djcm- PREMnote October 33, 1999: http://www1.worldbank. vthrb≥ gsnftncz nfrbv jåhfpjv vfrcbvfkmyj org/publicsector/tax/documents/PREMnote33.pdf; eghjcnbnm nhtåjdfybz, ghtlüzdkztvst r nfvj- Sheetal K. Chand & Karl O. Moene, “Controlling Fiscal étyysv lfyysv, xnjås jyb jndtxfkb eckjdbzv Corruption,” International Monetary Fund, August äaatrnbdyjuj dsgjkytybz nfvjétyysö jåzpfy- 1997; World Bank, “E-Government: Philippine Cus- yjcntq, cnfylfhnbpbhjdfnm ghtlüzdkztvst r lfy- toms Reform,” Governance & Public Sector Reform. ysv nhtåjdfybz b cltkfnm cnfylfhnysv ajhvfn J. Gill, Customs: Developing an Integrated Anticor- ghtlcnfdktybz änbö lfyysö d gjhzlrt jnxtnyjcnb. ruption Strategy, in: D. Kaufmann, M.G. de Asis, P. Cv.: the G7 Initiative on Customs Standardization Dininio (2001), Improving Governance and Control- and Simplification Plain Language Description (KYOTO ling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/gover Customs Data Principles): http://www.wcoomd.org/ nance/pubs/improving.htm; World Bank: Helping ie/En/Topics_Issues/FacilitationCustomsProcedures/ countries reform economic and sector policies: http: DataModelG7Initiative.html //www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/ 7 Jgbcfybt htajhv d Vfhjrrj cv. BestPractices in corruptn/cor05.htm; OECD website on taxation: http: Customs Reform – Lessons from Morocco PREM notes //www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_ No. 67 April 2002: http://www1.worldbank.org/public- 11_37427,00.html sector/tax/documents/PREMnote67.pdf; 2 Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes, 8 Latvian Customs Code of Conduct: http://www.vid. Consequences, Scope and Cures: http://www.imf.org/ gov.lv/eng/user/show.asp?ID=208&CId=30 external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.htm 9 Cv. Transparency International Source Book 2000, 3 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ Chapter 23 – Good Financial Management: http://www. ie/En/en.html. E DNJ bvttncz cnhfntubz b ghjuhfvvf transparency.org/sourcebook/23.html jåtcgtxtybz xtcnyjcnb d nfvjétyysö jhufybpf- wbzö. Ghbvthysq rjltrc gjdtltybz lkz nfvjéty- 10 Cv. World Bank PREM note 33 (cv. dsit): http://www1. ysö ljkéyjcnysö kbw hfcghjcnhfyztncz yf: kbxyeñ w o r l d b a n k . o rg / p u b l i c s e c t o r / t a x / d o c u m e n t s / jndtncndtyyjcnm; cjåkñltybt pfrjyf; cdzpb c jåot- PREMnote33.pdf; cndtyyjcnmñ; ghbyznbt gjlfhrjd b djpyfuhfélt- 11 Michael Waller, Review of Integrity Management of Staff in ybq, exfcnbt d åtcgkfnysö ghbtvfö b hfpdktxtybzö the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities b ghbyznbt ghjxbö ghjzdktybq ujcntghbbvcndf b (TI-CIR, London): http://www.transparency.org/work- crbljr; bpåtéfybt rjyakbrnf bynthtcjd; gjkbnbxtc- ing_papers/mwaller/integrity_management_review. reñ ltzntkmyjcnm; gjdtltybt d ltytéysö djghjcfö; html#summary rjyabltywbfkmyjcnm b bcgjkmpjdfybt ckeétåyjq 12 Fjeldstad, Odd-Helge (2003) Fighting fiscal corruption: byajhvfwbb; bcgjkmpjdfybt ckeétåyjuj bveot- Lessons from the Tanzania Revenue Authority in Public cndf b ckeétåysö eckeu; xfcnyst pfregrb ckeétå- Administration and Development 23/2, p.165-175; and ysv gthcjyfkjv ujcelfhcndtyyjuj bveotcndf; Fjeldstad, Odd-Helge & Bertil Tungodden (2003) Fiscal jrheéfñoeñ jåcnfyjdre yf hfåjnt. corruption: A vice or a virtue?, World Development, vol. 4 Simon Johnson, Daniel Kaufmann & Pablo Zoido- 31 no. 8 pp. 1473-1475 Lobaton Corruption, Public Finances, and the unofficial 13 D ckexft ghjdtltybz nfvjétyyjq htajhvs vjétn Economy, World Bank Working Paper. 2169. bvtnm vtcnj jlyjifujdsq ghjwtcc. Nfvjétyyeñ 5 Tanzi, Vito (1997) Corruption in the Public Finances, ltrkfhfwbñ vjéyj ghtlcnfdkznm d nfvjétyyjt yfexysq ljrkfl, ghtlcnfdktyysq yf Djcmvjq eghfdktybt, f jajhvktybt ljrevtynjd ghjbpdj- vtéleyfhjlyjq dcnhtxt gj åjhmåt c rjhhegwbtq, lbncz flvbybcnhfwbtq eghfdktybz, d htpekmnfnt GHJPHFXYJCNM GJKEXTYBZ UJCELFHCNDTYYSÖ LJÖJLJD 111
xtuj jngflftn ytjåöjlbvjcnm d lfkmytqibö rjy- 25 Financial Stability Forum: http//www.fsforum.org/compen nfrnfö. . dium/key_standards_for_sound_financial_system.html 14 Flfgnbhjdfyj bp Practical Measures to Promote 26 Tenth International Anti-Corruption Conference: http: Integrityin Customs Administrations (above): http:// //www.10iacc.org/content.phtml?documents=102&art www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html; =177 and the UtsteinAnti-Corruption Resource Centre FAQ: 27 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ http://u4.no/document/faqs1.cfm compendium/compendium_of_standards_2_9.html 15 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ 28 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ ie/ En/en.html compendium/compendium_of_standards_2_10.html 16 José Anson, Olivier Cadot and Marcelo Olarreaga, Tariff 29 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ Evasion and Customs Corruption: Does PreShipment compendium/compendium_of_standards_2_12.html Inspection Help? http://www.econ.worldbank.org/files/ 30 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 30442_wps3156.PDF and Noel Johnson, Committing to compendium/compendium_of_standards_2_11.html Civil Service Reform: The Performance of Pre-Shipment Inspection under Different Institutional Regimes http: 31 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ //www.econ.worldbank.org/files/1714_wps2594.PDF compendium/compendium_of_standards_2_17.html 17 Corruption and Trafficking: Monitoring and Prevention: 32 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ http://www.csd.bg/news/law/CorTREP_E.html compendium/compendium_of_standards_2_18.html 18 The 1996 Arusha Declaration on Burundi and the 1999 33 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ Arusha Declaration on the Rights of Indigenous Peoples. compendium/compendium_of_standards_2_19.html 19 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ 34 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ ie/En/en.html compendium/compendium_of_standards_2_7.html 20 Gjkysq ntrcn cv. gj äktrnhjyyjve flhtce: www. 35 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ wcoomd.org/ie/En/Topics_Issues/FacilitationCustoms compendium/compendium_of_standards_2_24.html Procedures/Revised%20Arush%20E-Print%20version. 36 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ PDF compendium/compendium_of_standards_2_30.html 21 International Chamber of Commerce Customs Guidelines: 37 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ http://www.iccwbo.org/home/statements_rules/statem compendium/compendium_of_standards_2_28.html ents/2003/customs_guidelines.asp 38 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 22 Second Evaluation Round: Training Seminar for GRECO compendium/compendium_of_standards_2_4.html Expert-Evaluators: Information and Working Documents: 39 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ http://www.greco.coe.int/evaluations/seminar/DocsE. compendium/compendium_of_standards_2_52.html htm. Bvttncz nfrét yf heccrjv zpsrt. 40 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/ 23 IMF Code of Good Practices on Fiscal Transparency: compendium/compendium_of_standards_2_72.html http://www.imf.org/external/np/fad/trans/code.htm# code 41 Warren Krafchik, What Role Can Civil Society and Parlia ment Play in Strengthening the External Auditing 24 Dytåñlétnyst cxtnf zdkzñncz jåotghbyznsvb dj Function?: http://www.internationalbudget.org/auditor vyjubö cnhfyfö. Jlyb bp änbö cxtnjd cjjndtncndeñn general.htm pfrjyfv b ghfdbkfv b jnrhsdfñncz lkz rjyrhtnysö wtktq (gtycbq, ljhjéysö gjikby b n.l.). Lheubt 42 Open Budget Project: http://www.pskov.org.ru/budget/ – bvtñn cdjtq wtkmñ cjrhfotybt vfcinfåjd gjkb- 43 The International Budget Project: http://www.international nbxtcrjuj b flvbybcnhfnbdyjuj rjynhjkz, rjnjhst, budget.org/groups/croatia.htm gj dctq dthjznyjcnb, åelen cjghjdjélfnm hfcöjls, ghjöjlzobt xthtp åñlétn. D ytrjnjhsö cnhfyfö byjcnhfyyfz gjvjom b ljöjls jn ghjlfé ghbhjl- ysö htcehcjd nfrét gjvtofñncz yf cgtwbfkmyst cxtnf, rjnjhst bvtñn ntyltywbñ åsnm vtytt ghj- phfxysvb b d vtymitq cntgtyb gjldthétyysvb rjynhjkñ, xtv ltymub, ghjöjlzobt xthtp åñlétn, b bcgjkmpeñncz d ytpfrjyysö wtkzö bkb gjgflfñn d rfhvfys ljkéyjcnysö kbw Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes, Consequences, Scope and Cures: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/ 1998/12-98/tanzi.htm UKFDF 9 .I UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 113
Vfkj d rfrbö jåkfcnzö ltzntkmyjcnb ceotcndetn yfpyfxtybt ytpfdbcbvsö b åtcghbcnhfcnysö åjkmit cjåkfpyf bkb djpvjéyjcntq lkz rjhhegwbb, rjvbccbq gj njhufv, jndtncndtyysö pf nfrbt xtv d catht ujcelfhcndtyysö pfregjr.1 pfregrb. Pfregrb njdfhjd b eckeu ujcelfhcndtyysvb jh- 2. Cbcntvf njhujd, egjvzyenfz d geyrnt 1, ufybpfwbzvb, d chtlytv, cjcnfdkzñn jn 15 lj 25fi ljkéyf åsnm xtcnyjq, jåotcndtyyjq b rjyre- dfkjdjuj yfwbjyfkmyjuj ghjlernf, f d ytrjnjhsö htynyjq, f rjvbccbb gj njhufv ljkéys jåjc- cnhfyfö lfét åjkmit. D xbckjdjv dshfétybb änb yjdsdfnm cdjb htitybz gj nhtåjdfybñ kñåjq cevvs cjcnfdkzñn tétujlyj vbkkbfhls ljkkfhjd. pfbynthtcjdfyyjq cnjhjys. Ytelbdbntkmyj, xnj vyjubt exfcnybrb bcgsnsdfñn 3. Yb jlby ujcelfhcndtyysq jhufy b yb jlby xkty åjkmijq cjåkfpy vfybgekbhjdfnm ghjwtccfvb lkz cj- ujcelfhcndtyysö jhufyjd, f nfrét ybrnj byjq åcndtyyjq dsujls gentv dsvjufybz ltytu bkb lheubö yt vjétn ytcfyrwbjybhjdfyyj dvtibdfnmcz d eckeu kbxyjuj öfhfrnthf jn exfcnybrjd njhujd, gjl- htitybz b hfåjne rjvbccbq gj njhufv. regf futynjd gj pfregrfv b ghbceéltybz rjynhfrnjd 4. Dct htitybz rféljq bp rjvbccbq gj njhufv lhepmzv b pyfrjvsv. Ytlfdyj hfccvjnhtyyjt ltkj d ljkéys åsnm pfljrevtynbhjdfys. celt d Ktcjnj ghjkbkj cdtn yf ghfrnbre jåütlbytybz bylecnhbfkmysö rjvgfybq lkz gjlregf dscjrjgjcnfd- Byjulf cxbnftncz, xnj rjhhegwbz d ctrnjht ujce- ktyysö xbyjdybrjd ctrnjhf pfregjr d hfpdbdfñotqcz lfhcndtyysö pfregjr cdjqcndtyyf njkmrj cnhfyfv cj cnhfyt. Htpekmnfnjv hfphtitybz änjuj ltkf cnfk hzl ckfåsv ghfdbntkmcndjv b ybprjjgkfxbdftvsvb hfåjn- ghbujdjhjd, rhegyst inhfas b gthcgtrnbdf lkz yt- ybrfvb. Jlyfrj d gjcktlybt ujls dscjrjhfpdbnst rjnjhsö vyjujyfwbjyfkmysö rjvgfybq yf ytrjnjhsq cnhfys c lfdyj endthlbdibvbcz ltvjrhfnbxtcrbvb chjr kbibnmcz ljcnegf r abyfycbhetvsv Dctvbhysv htébvfvb ibhjrj ghjltvjycnhbhjdfkb, xnj ghjlfé- åfyrjv ghjtrnfv dj dctv vbht.2 yst ghfrnbrb pfregjr nfrét vjuen åsnm ytjnütvktvjq Öjnz djghjc j njv, zdkztncz kb rjhhegwbz d ujce- xfcnmñ bö hfåjns. Rjhhegwbz d pfregrfö nfrét yt lfhcndtyysö rjynhfrnfö yfbåjktt xfcnj dcnhtxfñobv- juhfybxbdftncz cnjhjyjq gjregfntkz, rjnjhsq rjy- cz dbljv rjhhegwbb, cgjhysq, hfcghjcnhfytyyjcnm nhjkbhetn hfcöjls. Gjcnfdobr bkb gjlhzlxbr vjétn änjq ghfrnbrb, åtp cjvytybz, geuftn. Änj yfdthyzrf cnjkm ét kturj tt bybwbbhjdfnm, cltkfd cjåcndtyyjt yfbåjktt jcdtoftvfz b, djpvjéyj, cfvfz dhtljyjc- ghtlkjétybt. yfz lkz ujcelfhcndtyyjuj åkfujcjcnjzybz ajhvf rjhhegwbb. Jyf eét gjckeébkf ghbxbyjq åtccxtnyj- uj rjkbxtcndf edjkmytybq chtlb dscjrjgjcnfdktyysö GHBYWBGS XTCNYSÖ B ÄAATRNBDYSÖ xbyjdybrjd b lfét gfltybz wtksö ghfdbntkmcnd. Änj PFREGJR bcnjxybr juhjvysö hfcnhfn d ujcelfhcndtyysö hfc- Pfregrb ljkéys åsnm ärjyjvbxysvb. D htpekmnfnt öjlfö, rjnjhst d ytrjnjhsö ckexfzö vjuen ljcnbufnm pfrfpxbr ljkéty gjkexfnm kexitt rfxtcndj njdfhf b nhblwfnb bkb åjktt ghjwtynjd jåotq cnjbvjcnb pfre- eckeu pf egkfxtyyeñ wtye. D ghbyznbb htitybq j pf- gjr. Änj gbnfntkmyfz chtlf lkz rjhhegwbb d abyfycb- regrfö cktletn ghbybvfnm d hfcxtn b wtye, b rfxtcndj; hjdfybb gjkbnbxtcrbö gfhnbq. Jlyfrj, r cjéfktybñ, jrjyxfntkmyjt htitybt yt ljkéyj åsnm ghjlbrnjdfyj djrheu ytt åjkmit hfpujdjhjd, xtv ltkf. njkmrj jlybv bp änbö afrnjhjd. Lkz ytcgtwbfkbcnf ghjwtlehs pfregjr ghtlcnfd- Cnjbvjcnm njdfhjd b eckeu ljkéyf hfccvfnhb- kzñncz ckjéysvb bkb lfét nfbycndtyysvb. Bvb xfcnj dfnmcz rfr jwtyjxyfz cnjbvjcnm, nj tcnm ljkéys vfybgekbheñn hfpkbxysvb cgjcjåfvb, yt gjldthuf- exbnsdfnmcz nfrbt ljgjkybntkmyst afrnjhs, rfr zcm åjkmijve hbcre åsnm jåyfheétyysvb. Jöjnybrjd ärcgkefnfwbjyyst hfcöjls, ljcnegyjcnm pfgfcysö b gjexfcndjdfnm d ghjwtcct kturj yfqnb e rféljq cnj- cvtyysö ltnfktq b jåjheljdfybz lkz ntöybxtcrjuj hjys, exfcndeñotq d cltkrt. Pltcm nhtåetncz jcjåfz jåckeébdfybz. ålbntkmyjcnm, gjcrjkmre pfregobrb (nt, rnj ghjdjlbn Htitybz j ghbceéltybb rjynhfrnf ljkéys åsnm ghjwtcc pfregrb, bkb nt, rnj endthélftn htitybz) xtcnysvb b åtcghbcnhfcnysvb. Ujcelfhcndtyyst nhfnzn ujcelfhcndtyyst, f yt cjåcndtyyst, ltymub. chtlcndf yt ljkéys bcgjkmpjdfnmcz lkz jrfpfybz kbx- Ujcelfhcndtyyst pfregrb yfcnjkmrj dféys, xnj ysö eckeu. Cnfylfhns b eckjdbz ljkéys åsnm hfdysvb Ñéyfz Fahbrf jcjåj dsltkbkf bö d cdjtq Rjycnbne- lkz dctö exfcndeñobö d rjyrehct rjvgfybq. Gjcnfdob- wbb 1994 ujlf. Cjukfcyj hfpltke 187: rb b gjlhzlxbrb ljkéys dsåbhfnmcz yf jcyjdfybb bö jgsnf b ljcnjbycnd bö ghtlkjétybq. Dctv djpvjéysv 1. Pfregre njdfhjd b eckeu lkz ghfdbntkmcn- gjcnfdobrfv ljkéys åsnm ghtljcnfdktys hfdyst ec- dtyysö jhufybpfwbq kñåjuj ehjdyz cktletn kjdbz d gkfyt chjrjd b rjyabltywbfkmyjcnb. htuekbhjdfnm frnfvb gfhkfvtynf b pfrjyfvb ghjdbywbq, rjnjhst ljkéys jåtcgtxbdfnm 114 UJCELFHCNDTYYST PFREGRB
Cktletn gjvybnm j ytcrjkmrbö nhtåjdfybzö: • Gjlhzlxbrfv xfcnj ytjåöjlbvj ghjltvjycnhb- hjdfnm cjjndtncndbt jghtltktyysv nhtåjdf- • Ghjwtcc pfregjr ljkéty åsnm gjyznysv. ybzv r exfcnybrfv njhujd lj ghtljcnfdktybz Nhtåjdfybz, ghfdbkf b rhbnthbb ghbyznbz pfzdjr. (Gjzcyztncz ybét.) htitybq ljkéys åsnm kturjljcnegys lkz • Lkz rjycekmnfynjd jåsxyj cjcnfdkztncz dctö gjntywbfkmysö gjcnfdobrjd b gjlhzlxb- rhfnrbq cgbcjr ghbukfityysö r gjlfxt pfzdjr. rjd b ghtlgjxnbntkmyj, xnjås jyb åskb jukf- Nfrjq cgbcjr ljkéty åsnm gjlujnjdkty pfreg- itys dj dhtvz jåüzdktybz j njhufö. Jnrhs- obrjv, f yt abyfycbheñotq jhufybpfwbtq. Änj nbt cnfdjr ljkéyj åsnm geåkbxysv, b dct gjvjuftn bpåtéfnm ljhjujcnjzobö gjluj- htitybz ljkéys åsnm gjkyjcnmñ pfgbcfys. njdbntkmysö ecbkbq jn ckbirjv vyjubö rjy- • Ghjwtcc pfregjr ljkéty åsnm äaatrnbd- cekmnfynjd, d nj dhtvz rfr rjynhfrn vjétn ysv. Gjhzljr pfregjr ljkéty jnhféfnm gjkexbnm njkmrj jlby. Drkñxtyyst d rhfnrbq cnjbvjcnm b ehjdtym ckjéyjcnb pfregftvsö cgbcjr exfcnybrb ljkéys ghtlcnfdkznm hfp- njdfhjd. Gjhzljr pfregjr c ytdscjrjq cnjb- yjjåhfpyst cnhfys (jåsxyj yt åjktt ldeö gjl- vjcnmñ ljkéty åsnm ghjcnsv b åscnhsv, hzlxbrjd jn jlyjq cnhfys). yj c djphfcnfybtv cnjbvjcnb b ehjdyz ckjé- • Byjcnhfyysö rjycekmnfynjd vjuen gjåeé- yjcnb lkz cjåkñltybz ghbywbgjd gjnhtåetncz lfnm r ghbdktxtybñ rjycekmnfynjd bp åjkmit dhtvtyb b åjktt ckjéyst ghfdbkf. cnhfys-ecnhjbntkmybws lkz dsgjkytybz, gj Lkz åjktt rhegysö rjynhfrnjd htitybz j rhfqytq vtht, xfcnb hfåjn, f nfrét r cjplf- pfregrfö, djpvjéyj, ljkéyf gthtcvfnhbdfnm ybñ cjdvtcnysö ghtlghbznbq c exfcnbtv byj- rjvbccbz; jlyfrj cktletn cdtcnb r vbybveve cnhfyysö b vtcnysö rjycekmnfwbjyysö abhv. åñhjrhfnbxtcrbt dvtifntkmcndf. • Cjdthityyj ytjåöjlbvf jnxtnyjcnm. Ghj- D ghjtrnfö, abyfycbhetvsö Jhufybpfwbtq Jåüt- wtlehs ljkéys åsnm cbcntvfnbxtcrbvb b lbytyysö Yfwbq, gjregfntktv, xfot dctuj, dscnegftn yfltéysvb, b cktletn dtcnb pfgbcb, rjnjhst cfvf JJY. Öjnz JJY, d jåotv, ghbvtyztn pfregjx- jåüzcyzñn b jåjcyjdsdfñn dct htitybz b yst ghfrnbrb gjöjébt yf nt, xnj åskb jgbcfys dsit, ltqcndbz. jyf ghbkfuftn jcjåst ecbkbz lkz cjdthitybz pfregjr • Cktletn gjjohznm rjvgtntynyjcnm b xtc- e cnhfy, ghtljcnfdkzñobö rhtlbns, yj gjkexfdibö d nyjcnm. Änj gjåelbn gjcnfdobrjd b gjlhzlxb- ghjikjv ytghjgjhwbjyfkmyj vfkeñ ljkñ rjynhfrnjd rjd ghtlkfufnm yfbåjktt dsujlyeñ wtye, xnj, d yf pfregrb jn JJY. JJY nfrét cnfhftncz cjdthifnm cdjñ jxthtlm, ghbdtltn r tot åjktt äaatrnbd- pfregrb d cnhfyfö, ult e ytt åjkmibt pfgfcs ytrjy- ysv pfregrfv. Pfregobrb, rjnjhst yt cjjn- dthnbhetvsö chtlcnd. dtncndeñn dscibv cnfylfhnfv jndtncn- Jxtdblyj, xnj d ltkjdsö jnyjitybzö ytjåzpfntkm- dtyyjcnb b xtcnyjcnb, dcrjht yfxbyfñn ghtl- yj ljkéys ghbcencndjdfnm gjlreg b rjhhegwbz. Jgsn cnfdkznmcz ytétkfntkmysvb gfhnythfvb d gjrfpsdftn, xnj vyjujt vjétn åsnm cltkfyj lkz jåep- cjnhelybxtcndt. lfybz rjhhegwbb, tckb yf nj tcnm étkfybt b cnhtvkt- ybt. Lkz njuj, xnjås gjyznm, rfr kexit dctuj åjhjnmcz Jåsxyj rjulf ghjtrn abyfycbhetncz vtéleyfhjl- c rjhhegwbtq d ujcelfhcndtyysö pfregrfö, ytjåöjlb- yjq abyfycjdjq jhufybpfwbtq, djpybrfñn ljgjkyb- vj cyfxfkf gjyznm, rfr jyf ghjbcöjlbn. ntkmyst nhtåjdfybz:
• Gjcnfdobrfv, gjlhzlxbrfv b rjycekmnfynfv RFR RJHHEGWBZ DKBZTN YF PFREGRB hfpysö cnhfy ljkéys åsnm ghtljcnfdktys hfdyst djpvjéyjcnb lkz exfcnbz d njhufö, D rjynhfrnfö exfcndeñn gjregfntkm b ghjlfdtw. E jcjåtyyj änj rfcftncz exfcnybrjd bp cnhfy- rféljuj exfcnybrf tcnm vyjétcndj djpvjéyjcntq lkz xktyjd abyfycbheñotq jhufybpfwbb. pkjegjnhtåktybq yf kñåjv änfgt ghjwtccf pfregrb. • Gjcnfdobrb/exfcnybrb njhujd bkb gjlhzl- Lj ghbceéltybz rjynhfrnf gjregfntkm vjétn: xbrb bp cnhfys-ecnhjbntkmybws byjulf vjuen bvtnm ghtbveotcndj, dshféftvjt d • Gthtgbcfnm ltnfkb nhtåjdfybq gjl rjyrhtn- ghjwtynfö jn cnjbvjcnb rjynhfrnf (nfr, ysö gjcnfdobrjd. Dctvbhysq åfyr jghtltkztn änj rfr 15fi lkz • Juhfybxbnm byajhvfwbñ j rjynhfrnysö djp- rjynhfrnjd yf njdfhs b 7,5fi lkz rjynhfrnjd vjéyjcnzö. yf eckeub). J nfrjv ghtbveotcndt jåsxyj edtljvkzñn ghb jnrhsnbb njhujd. UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 115
• Jåüzdbnm ghjtrn chjxysv c ntv, xnjås ghbce- bpkbiybt nhtåjdfybz r exfcnybrfv lj gjlfxb pfzdjr, lbnm rjynhfrn tlbycndtyyjve gjlhzlxbre åtp f gjnjv lj njhujd ljgecrfñncz njkmrj bpåhfyyst abh- rjyrehcf. vs. Jgznm ét, jnåjh, dsgjkytyysq cjukfcyj ghfdj- • Yfheibnm rjyabltywbfkmyjcnm pfzdjr gjcnfd- vthysv nhtåjdfybzv r exfcnybrfv lj gjlfxb pfzdjr obrjd. – änj gjkyjcnmñ ghbtvktvfz ghjwtlehf, rjnjhfz gj- • Lbcrdfkbabwbhjdfnm gjntywbfkmysö gjcnfd- pdjkztn eljcnjdthbnmcz, xnj rfylblfns jåkflfñn yt- obrjd gentv ddtltybz ytghfdjvthysö nhtåjdf- jåöjlbvsv jgsnjv b djpvjéyjcnzvb lkz dsgjkytybz ybq r gjcnfdobrfv lj gjlfxb pfzdjr. eckjdbq rjynhfrnf. Yj tckb cnfylfhns b rhbnthbb jn- • Åhfnm dpznrb. åjhf ytjåjcyjdfyys bkb ytljcnjdthys, nj jyb vjuen gjckeébnm vtöfybpvjv lkz jnctbdfybz rjvgtntynysö, D nj ét dhtvz gjcnfdobrb vjuen: yj ytétkfntkmysö rfylblfnjd. Tckb nhtåetncz ltqcndtyyj bcrkñxbnm yfcnjqxb- • Ljujdjhbnmcz j abrcbhjdfyysö ghtlkfuftvsö dsö, yj ytétkfntkmysö rfylblfnjd, rjnjhsv elfkjcm wtyfö. ghjqnb xthtp dct änb ghtgzncndbz, nj nhtåjdfybz • Gjllthébdfnm lbcrhbvbybheñobt ntöybxtc- rjynhfrnf vjuen åsnm gjljuyfys gjl rjyrhtnyjuj gj- rbt cnfylfhns. cnfdobrf. Åskj ås ckbirjv jxtdblyj bcgjkmpjdfnm • Ytyflktéfobv jåhfpjv dvtibdfnmcz d rfr nhtåjdfybt vfhre b vjltkm jåjheljdfybz ét- hfåjne ärcgthnjd. kftvjuj gjcnfdobrf, yj njuj ét htpekmnfnf vjéyj • Lfdfnm dpznrb. ljcnbuyenm, pfnhtåjdfd rjyrhtnyst hfpvths, jåütvs b ytpyfxbntkmyst ltnfkb rjycnherwbb, rjnjhsv vjétn Yfbåjktt ghjcnjq cgjcjå ghbdytcnb rjhhegwbñ d cjjndtncndjdfnm njkmrj étkfntkmysq gjcnfdobr. Yt- ghjwtcc pfregjr – änj ecnhjbnm nfr, xnjås rjynhfrn cjjndtncndbt rjyrehtynjd änbv nhtåjdfybzv, rjnjhst åsk ghbceélty étkftvjve exfcnybre d ytgjchtlcn- jåsxyj yt bvtñn jnyjitybz r dféytqibv afrnjhfv dtyysö gthtujdjhfö åtp rjyrehtywbb. Lfét d cbcnt- ltzntkmyjcnb, bcgjkmpetncz rfr gjdjl lkz jndthét- vfö pfregjr, rjnjhst jcyjdsdfñncz yf rjyrehcysö ybz bö pfzdjr rfr ≤ytghfdjvthysö≥. ghjwtlehfö, tcnm bcrkñxtybz, ljgecrfñobt ghzvst Rjyrehcyst njhub ltqcndtyys njkmrj d njv cke- gthtujdjhs. Yfghbvth: xft, tckb cjåkñlftncz rjyabltywbfkmyjcnm pfzdjr dgkjnm lj dhtvtyb, yfpyfxtyyjuj lkz jghtltktybz • D rhfqyt chjxysö ckexfzö, dspdfyysö rfnfc- htpekmnfnjd. Yfheitybt rjyabltywbfkmyjcnb pfzdjr nhjafvb. gjregfntktv – änj ghjcnjq cgjcjå ghtljghtltkbnm • D ckexfzö euhjps yfwbjyfkmyjq åtpjgfcyjcnb. bcöjl njhujd, tckb étkfntkmysq gjcnfdobr epyftn • Rjulf djpybrfñn ljgjkybntkmyst nhtåjdfybz wtys rjyrehtynjd b cvjétn ghtlkjébnm ybpieñ wtye. ghb ceotcndeñotv rjynhfrnt. Ntöybxtcrbt ltnfkb änjuj cgjcjåf ghjcns, jcjåtyyj, • Rjulf rjyrhtnyeñ ytjåöjlbvjcnm vjétn tckb rfylblfns yt ljgecrfñncz yf dcrhsnbt pfzdjr. eljdktndjhbnm njkmrj jlby gjcnfdobr. Änjn ghjwtcc vjétn cnfnm åjktt ghjphfxysv, tc- kb yf dcrhsnbb pfzdjr ghbcencndetn yfåkñlfntkm bp Rjytxyj, yt dct rjynhfrns c jlybv bcnjxybrjv ytujcelfhcndtyyjq jhufybpfwbb. gjlregyst. D ytrjnjhsö ckexfzö ghzvst gthtujdjhs Cnflbz jwtyrb b chfdytybz ghtlkjétybq – änj vjuen åsnm rfr hfp yfbåjktt gjlöjlzobv jåhfpjv gjcktlyzz djpvjéyjcnm bcrfpbnm htpekmnfns rjyreh- ltqcndbq. Jlyfrj, tckb jåcnjzntkmcndf, pfzdktyyst cysö njhujd. Ghb jndtncndtyyjv dsgjkytybb änf cnf- rfr ghbxbyf, yf cfvjv ltkt yt ceotcndeñn, nj nfrjq lbz ghtlcnfdkztn cjåjq jåütrnbdysq fyfkbp ghtlkj- jåvfy xfcnj yeéty lkz eghjotybz rjhhegwbb. étybq yf cjjndtncndbt nhtåjdfybzv pfrfpf b dsåjh Yj lfét d eckjdbzö rjyrehcf tcnm djpvjéyjcnm kexituj ghtlkjétybz. Ghjwtcc jwtyrb ghtljcnfdkz- cjplfnm eckjdbz lkz njuj, xnjås étkftvsq gjcnfdobr tn ghfrnbxtcrb ytjuhfybxtyyst djpvjéyjcnb, tckb gjkexbk rjynhfrn. Tckb vfkj rnj jcdtljvkty j njhufö, tcnm yfvthtybt cnbvekbhjdfnm dsåjh étkfntkmyjuj rjkbxtcndj rjyrehtynjd cybéftncz, b étkftvfz cnjhj- rfylblfnf. Ghb ytjåöjlbvjcnb rjvbccbz gj jwtyrt, yf bvttn åjkmit ifycjd dsbuhfnm. Jlybv bp cgjcjåjd tckb tq d änjv yt gjvtifnm, vjétn bpjåhtcnb cjdth- zdkztncz geåkbrfwbz jåüzdktybz j njhufö d vtkrjv, ityyj yjdst rhbnthbb lkz jghtltktybz ≤kexituj≥ åtpdtcnyjv bcnjxybrt, xnj eljdktndjhztn nhtåjdfybñ ghtlkjétybz b, bcöjlz bp ybö, gjkexbnm ≤ghfdbkmyst≥ j htrkfvt, yj vjétn ghjqnb ytpfvtxtyysv lkz gjnty- htpekmnfns. Änjve ghjwtcce xfcnj cgjcjåcndetn wbfkmysö rfylblfnjd. Exfcndeñobt d fatht rfylblfns, yfhjxbnfz ytjghtltktyyjcnm b ytdhfpevbntkmyjcnm rjytxyj, gjkexfñn byajhvfwbñ bp gthdsö her. ljrevtynjd j njhufö d jnyjitybb dsgjkytybz nhtåjdf- Rjyrehtywbz chtlb rfylblfnjd vjétn åsnm ljgjk- ybq b gjhzlrf ghbyznbz htitybz j dsåjht. ybntkmyj cybétyf, tckb ecnfyfdkbdfñncz kjéyst bkb 116 UJCELFHCNDTYYST PFREGRB
Gthtxbcktyyst dsit ntöybrb ghtlcnfdkzñn cjåjq Yfrjytw, rjhhevgbhjdfyyst ghjlfdws vjuen gjl- njkmrj rhfnrjt jgbcfybt ytrjnjhsö cgjcjåjd, c gjvj- vtybnm njdfh yf njdfh ybpituj rfxtcndf, ytétkb omñ rjnjhsö gjregfntkm vjétn gjdkbznm yf ghjwtcc nhtåjdfkjcm bpyfxfkmyj bkb åskj pfzdktyj d ghtlkj- pfregjr. étybb. Jyb vjuen afkmcbabwbhjdfnm jåütvs gjcnfd- Åskj ås jibårjq cxbnfnm, xnj dbyjdysv dctulf ås- ktyysö njdfhjd bkb eckeu ghb gjlfxt pfzdktybq yf dftn pfrfpxbr. Yt htét ghjlfdws gjlregfñn pfrfpxb- dsgkfne b lfnm ljgjkybntkmyst dpznrb herjdjlbntkñ rjd, öjnz, djpvjéyj, b åtp jcjåjuj cjghjnbdktybz cj rjynhfrnf, xnjås ytcnsrjdrb jcnfdfkbcm ytpfvtxtyys- cnjhjys gjcktlybö. vb. Gjvbvj njuj, xnj gjregfntkb vjuen åhfnm dpznrb b Gjchtlcndjv dpznjr b lheubö cnbvekjd gjcnfdob- yt rjynhjkbhjdfnm cjåkñltybt cnfylfhnjd rfxtcndf b rb vjuen gjlnjkryenm pfrfpxbrjd r cjdthitybñ rfrbö- ghjbpdjlbntkmyjcnb, jyb vjuen nfrét gthtyfghfdbnm kbåj bp dsitjgbcfyysö ltqcndbq. Gjvbvj änjuj, jyb gjkextyyst njdfhs yf gthtghjlfée bkb lkz kbxyjuj vjuen ljujdjhbnmcz c lheubvb gjcnfdobrfvb j njv, gjkmpjdfybz. rnj ljkéty gjkexbnm rjynhfrn, b gjckt cjjndtncndty- yj ecnfyjdbnm cdjb wtys (änf ghfrnbrf bpdtcnyf rfr vföbyfwbb c pfzdrfvb), ghtljcnfdbd jujdjhtyyeñ ds- GHBYZNBT GJLFHRJD gkfne ghjbuhfdibv. Änjn ghjwtcc vjétn ghjbcöjlbnm åtp dtljvf gjregfntkz b, tckb dct cltkfyj c evjv, nj Ytrjnjhst gjlfhrb ujcelfhcndtyysv xbyjdybrfv vjétn ybrjulf yt yfdktxm ybrfrbö gjljphtybq, tckb ghbtvktvs, lheubt, rjnjhst vjuen gjrfpfnmcz jåzps- änj yt gjdnjhztncz. Yj lfét d nfrjv ckexft, änj jxtym dfñobvb – ytn. Gjlfhrb, ghtgjlyjcbvst rfr dpznrb, ckjéyj ljrfpfnm, b eé ntv åjktt yfrfpfnm. vjuen bvtnm hfpyjjåhfpyst ajhvs: jåtl, åbktns yf Yj bcnjhbz yt pfrfyxbdftncz c ghbceéltybtv cgjhnbdyjt dscnegktybt, xfcs ≤Hjktrc≥, frwbb rjvgf- rjynhfrnf, öjnz vyjubt cxbnfñn, xnj bvtyyj yf änjq ybb, jnlsö pf uhfybwtq, jgkfnf jåextybz htåtyrf. cnflbb pfrfyxbdftncz jåceéltybt rjhhegwbb d ctrnj- Nfrbt gjhzlrb vjuen hfcwtybdfnmcz rfr ≤rjh- ht ujcelfhcndtyysö pfregjr. Yf cfvjv ltkt, gjckt gjhfnbdyst hfpdktxtybz≥ d pfdbcbvjcnb jn njuj, d ghbceéltybz rjynhfrnf, yf cnflbb bcgjkytybz vjuen cjcnjzybb kb herjdjlbntkb rjynhjkbhjdfnm gjcktlcn- ghjzdbnmcz cfvst cthmtpyst b ljhjujcnjzobt ajh- dbz gjdtltybz cdjbö xbyjdybrjd gj pfregrfv. Dféyj vs rjhhegwbb. Bvtyyj njulf gjregfntkm njdfhjd bkb nfrét, yt lbcrdfkbabwbhetn kb ctåz änjn rjyrhtnysq eckeu vjétn: xbyjdybr gj pfregrfv d åeleobö cbnefwbzö, cdzpfyysö c änjq abhvjq. F nfrét bvttn pyfxtybt, fyfkjubxysv • Yt ghjrjynhjkbhjdfnm cnfylfhns rfxtcndf, kb jåhfpjv dtlen ctåz lheubt rjvgfybb, vjueobt rjkbxtcndf bkb lheubt cnfylfhns äaatrnbd- gjkexbnm rjynhfrn, xnjås yt djpybrfkj jåzpfyyjcnb yjcnb rjynhfrnf. ghtlgjxtcnm jlyjuj rfylblfnf lheujve. Åjktt njuj, • Gthtyfghfdbnm gjkextyyst njdfhs yf gthtghj- d hfpysö jåotcndfö vjuen pyfxbntkmyj hfpkbxfnmcz lfée bkb lkz kbxyjuj gjkmpjdfybz. ehjdyb ghtlcnfdbntkmcrbö hfcöjljd, rjnjhst jéblf- • Gjnhtåjdfnm lheubö kbxysö eckeu (gjtpljr, ñncz b cxbnfñncz jåsxysvb b yt lflen gjdjlf gjxedcn- jgkfns jåextybz ltntq, gjlfhrjd). djdfnm ctåz jåzpfyysv. Zdyj ytghbtvktvs xhtpvthyst hfcöjls, rfr, Cj cdjtq cnjhjys ghjlféysq gjlhzlxbr bkb gj- yfghbvth, drkñxfñobq dct hfcöjls jngecr lkz xbyjd- cnfdobr vjétn: ybrf gj pfregrfv c cegheujq bkb cegheujv. Gjlfhrb d ajhvt jåtlf bkb ghfplybxysö vthjghbznbq åjktt • Afkmcbabwbhjdfnm cthnbabrfns rfxtcndf cgjhys, yj lfét d änjv ckexft, ghbybvfz ytpyfxbntkm- bkb cjjndtncndbz cnfylfhnfv. yst yf dbl gjlfhrb b hfleibt, xbyjdybr cj dhtvtytv • Pfdsifnm bkb pfybéfnm wtys d cxtnfö. vjétn åtccjpyfntkmyj jrfpfnmcz jåjkmoty lfhbnt- • Lfdfnm dpznrb herjdjlbntkzv rjynhfrnf. ktv. Uhfybwf, rfr ghfdbkj, ghjöjlbn yf njv ehjdyt, ult Tckb ghjlfdws lfdfkb dpznrb bkb ghtlkjébkb gjlfhjr cjplftn e ghbybvfñotuj ytrjnjheñ jåzpfy- ytdthjznyj ybprbt wtys lkz njuj, xnjås dsbuhfnm rjy- yjcnm gthtl lfhbntktv. Änjn ehjdtym hfpkbxftncz d nhfrn, dj dhtvz dsgjkytybz rjynhfrnf lkz ybö djpyb- hfpysö jåotcndfö, yj jåsxyj jghtltkztncz cevvjq rfñn djpvjéyjcnb djpvtcnbnm änb gjnthb. Jgznm ét, (bkb hfleibtv), rjnjhst ghtdsifñn jghtltktyyjt bybwbfnbdf vjétn bcöjlbnm c kñåjq cnjhjys, yj lkz pyfxtybt. Gjgsnrb ghjdtcnb hfpkbxbt vtéle xfcnysv ecgtiyjuj ghjwtccf rjhhegwbb nhtåetncz kbåj frnbd- b jåotcndtyysv ujcntghbbvcndjv jåsxyj gjhjélfñn yjt cjnhelybxtcndj, kbåj ytåhtéyjcnm d bcgjkytybb cgjhs, nfr xnj kexit änjuj bpåtufnm. jåzpfyyjcntq c lheujq cnjhjys. Bltz d njv, xnj xbyjdybrb gj pfregrfv dctulf ghtlcnfdkzñn cjåjq uhegge hbcrf, b gjänjve pf yb- UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 117
vb ytjåöjlbvj nofntkmyj yfåkñlfnm. Kñåjq ghbpyfr ljcelbntkmyjuj. D cfvjv ltkt, änj lftn djpvjéyjcnm njuj, xnj jyb ébden yt gj chtlcndfv, änj zdysq gjdjl rjycnhernbdysv b gjktpysv jåhfpjv bcgjkmpjdfnm lkz nhtdjub. wtyysq jgsn, rjnjhsq byfxt ghjgfltn djdct. Ujcelfhcnde cktletn ecnfyjdbnm xtnrbt ghfdbkf Yj änjq ghfrnbrjq vjéyj pkjegjnhtåbnm. Yfghb- jnyjcbntkmyj gjdtltybz xbyjdybrjd, rjnjhst jght- vth, eöjlzobq cj ckeéås xbyjdybr vjétn eytcnb c ltkzñn cktleñott: cjåjq gjlhjåyst cdtltybz j ujcelfhcndtyyjq cnhf- ntubb dtltybz njhujd lkz uhzleotuj rjynhfrnf b • Xbyjdybrb (b xktys bö ctvtq) yt bvtñn ghfdf byajhvfwbñ c rjyabltywbfkmysö dcnhtx, rjnjhst, ghbybvfnm wtyysö gjlfhrjd yb jn xfcnyjuj djpvjéyj, cjcnjzkbcm c rjyrehtynfvb yjdjuj hfåj- kbwf, yb jn rjvgfybb, cjcnjzobö d ltkjdsö njlfntkz xbyjdybrf. D nfrbö ckexfzö, dhtl yfyjcbncz jnyjitybzö c vbybcnthcndjv bkb jnltkjv, b ujcelfhcndtyysv bynthtcfv, b bynthtcfv xfcnyjuj ult hfåjnftn xbyjdybr. ctrnjhf. • Cktletn ddtcnb b cjåkñlfnm ghfdbkf jåyfhj- Ghjlféyst rjvgfybb nfrét vjuen bcgjkmpjdfnm ljdfybz cjcnjzybz, pfljkétyyjcntq b ljöj- jåtofybz nheljecnhjqcndf gjckt eöjlf c ujcelfh- ljd xbyjdybrjd dscituj hfyuf; ytjåüzcybvjt cndtyyjq ckeéås rfr ≤åkfujlfhyjcnm≥ pf gjkextybt åjufncndj xbyjdybrjd ljkéyj gjdktxm pf rjynhfrnf, b änj ytkmpz jåyfheébnm yfåkñltybtv pf cjåjq hfccktljdfybt. cjcnjzybtv b ljöjlfvb. Öjnz gjkyjcnmñ pfghtnbnm • Cktletn cjjåofnm j kñåjv gjljphtybb yf nheljecnhjqcndj gjckt eöjlf yf gtycbñ c ujcelfh- ghfdjyfheitybz cj cnjhjys lheubö xbyjdybrjd, cndtyyjq ckeéås åskj ås ytcghfdtlkbdj b ytétkf- b xbyjdybrb, dsgjkyzñobt äne jåzpfyyjcnm, ntkmyj, tcnm dbls nheljecnhjqcndf, rjnjhst zdyj ghj- ljkéys yföjlbnmcz gjl pfobnjq. nbdjhtxfn ujcelfhcndtyysv bynthtcfv. Yfghbvth, • Xbyjdybrb, cjcnjzobt yf ckeéåt, cdzpfyyjq c vbybcnh bkb dscjrjgjcnfdktyysq xbyjdybr eöjlbn c pfregrfvb b lheujq rjynhfrnyjq ltzntkmyjc- ujcelfhcndtyyjq ckeéås d nj dhtvz, rjulf ghjöjlzn nmñ, ljkéys gjlgbcsdfnm jåzpfntkmcndj yt jåceéltybz rhegyjuj ghjtrnf gj jåotcndtyysv hfåj- nhtåjdfnm b yt ghbybvfnm ybxtuj wtyyjuj, xnj nfv. Jxtdblyj, xnj nfrjve xtkjdtre yt cktletn ytvtl- vjétn yf ltkt bkb c dble gjdkbznm yf cdj- ktyyj yfxbyfnm hfåjne d rjvgfybb, rjnjhfz gjlfkf åjle dsåjhf ghfdbntkmcndf. pfzdre yf änjn ghjtrn bkb dtltn frnbdyst gthtujdjhs • Xbyjdybrb åelen gjcnfdktys d bpdtcnyjcnm j c ujcelfhcndjv. (Juhfybxtybz yf nheljecnhjqcndj ghfdbkfö b jåextys njve, rfr bö ghbvtyznm yf gjckt ujcelfhcndtyyjq ckeéås jåceélfñncz d nht- ghfrnbrt. nmtq ukfdt.)
HFÅJNF GJCKT UJCELFHCNDTYYJQ XNJ VJÉYJ CLTKFNM LKZ CKEÉÅS GHJNBDJCNJZYBZ RJHHEGWBB D CTRNJHT UJCELFHCNDTYYSÖ PFREGJR? Dct åjkmit åtcgjrjqcndf ghbxbyztn ghfrnbrf ghtlkjétybz hfåjns gj jrjyxfybb ujcelfhcndtyyjq D ghjnbdjcnjzybb rjhhegwbb d ctrnjht ujcelfh- ckeéås rjhgjhfwbzvb ujcelfhcndtyyjve xbyjdybre, cndtyysö pfregjr zcyjcnm buhftn chfpe ldt hjkb. c rjnjhsv rjhgjhfwbz dtkf ltkf, xnj zdkztncz jxtym Dj-gthdsö, tcnm djpvjéyjcnm cltkfnm ghjwtcc rfr jgfcyjq ajhvjq rjhhegwbb. Jxtdblyj, xnj jxtym dfé- vjéyj åjktt jnrhsnsv. Gjl änbv gjlhfpevtdftncz ys ghfdbkf, rfcfñobtcz hfåjns ujcelfhcndtyysö cdjtdhtvtyyfz geåkbrfwbz dctö jåüzdktybq j njhufö xbyjdybrjd gj jrjyxfybb ujcelfhcndtyyjq ckeéås. b d ufptnfö, b d njhujdsö bplfybzö, rjnjhst gjntywb- Ytghfrnbxyj b ythfpevyj nhtåjdfnm, xnjås åsdibt fkmyst rfylblfns vjuen xbnfnm, b d Bynthytnt. ujcelfhcndtyyst xbyjdybrb yt exfcndjdfkb d rjvvth- Dj-dnjhsö, vjéyj bcgjkmpjdfnm jåotcndtyyjt xtcrjq ltzntkmyjcnb gj jrjyxfybb ujcelfhcndtyyjq dybvfybt, rfr vjoyjt jhelbt. Chtlcndf vfccjdjq ckeéås. Jlyfrj dytiybt gjcnfdobrb vjuen ecnhf- byajhvfwbb vjuen csuhfnm dféyeñ hjkm d edtljvkt- bdfnm wtkst rjhhegwbjyyst ctnb yt njkmrj c gjvjomñ ybb jåotcndtyyjcnb j ceotcndjdfybb rjhhegwbb d ltytéysö dpznjr b ljhjujcnjzotuj jnlsöf pfuhfyb- ctrnjht ujcelfhcndtyysö pfregjr b cnbvekbhjdfnm wtq, yj b jåtofybzvb dsujlyjuj nheljecnhjqcndf xb- gjllthére ltqcndbq, yfghfdktyysö yf åjhmåe. Tckb yjdybrjd gjckt bö eöjlf c ujcelfhcndtyyjq ckeéås. jåotcndtyyjcnb ghtljcnfdkzñncz vfkjghbznyst Lkz xbyjdybrf, jåkflfñotuj åjufnsv jgsnjv hf- ltnfkb rjhhegwbb: rnj åsk pfvtify, crjkmrj åskj ds- åjns, yj åjktt, xtv crhjvyjq gtycbtq, jxtym cjåkfp- gkfxtyj, dj xnj änj jåjikjcm yfkjujgkfntkmobrfv – b ybntkmyj ghbyznm ghtlkjétybt j hfåjnt jn åsdituj tckb yjdst b yjdst ckexfb ghjljkéfñn jcdtofnmcz, gjcnfdobrf. Xfcnj d nfrbö cbnefwbzö ytn ybxtuj ght- nj nhelyj ctåt ghtlcnfdbnm, xnjås yfhjl yt gjnhtåj- 118 UJCELFHCNDTYYST PFREGRB
dfk ghjdtltybz htajhvs. Yf cfvjv ltkt, d lfdyj D gjcktlytt dhtvz ytrjnjhst bp rhegytqibö vyj- endthlbdiböcz htébvfö ltvjrhfnbb jåotcndtyyjt ujcnjhjyybö futyncnd gj hfpdbnbñ jrfpfkb gjllthére vytybt j ≤ytxbcnjnt≥ ghfdbntkmcnd ghbdjlbkj r bö d hfphfåjnrt ujcelfhcndtyysö rjltrcjd gj pfregrfv jncnfdrt. D vjkjlsö ltvjrhfnbzö, ythtlrj rfylblfns d cnhfyfö, rjnjhsv jyb lfñn pfqvs, b gjllthéfkb hfp- jn jggjpbwbb ghböjlbkb r dkfcnb, rjulf cdthuyenjt dbnbt jhufybpfwbq, rjnjhst änb rjltrcs dytlhzñn. D ghfdbntkmcndj jrfpsdfkjcm pfgznyfyysv rjhhegwbtq. rféljv bp änbö pfdtltybq yf ghjnzétybb vyjubö ktn Änj xfot dctuj ghjbcöjlbn d ctrnjht ujcelfhcndty- ceotcndjdfkb cjåcndtyyst ghfdbkf jnyjcbntkmyj pf- ysö rjynhfrnjd. regjr, rjnjhsv ljkéys åskb cktljdfnm pftvobrb ghb Dj dctv vbht ujcelfhcndtyyst xbyjdybrb pfvtxf- ghbceéltybb rjynhfrnjd, abyfycbhetvsö bp pfqvjd. ñn, xnj yfkjujgkfntkmobrb ghjljkéfñn cxbnfnm, xnj uj- Änb ghfdbkf, yf cfvjv ltkt, csuhfkb pyfxbntkmyeñ celfhcndtyyst chtlcndf änj bö ltymub, b bv yt yhfdbn- hjkm d ajhvbhjdfybb njuj, xnj vs ctujlyz cxbnftv cz dbltnm änb chtlcndf hfcnhfxtyysvb. Rjytxyj, vtym- cnfylfhnjv ghfdbkmyjuj dtltybz vtéleyfhjlysö pf- it dctuj yfhjl öjxtn dbltnm, rfr bö ltymub gthtöjlzn d regjr. rfhvfys lheubö kñltq d yfuhfle pf pkjegjnhtåktybz. R cjéfktybñ, ghbvtyztvst vyjujcnjhjyybvb Rfr njkmrj htajhvf vtnjljd jceotcndktybz pfregjr futyncndfvb gj hfpdbnbñ ghfdbkf yt dkbzñn ytgjchtl- yfåthtn ljcnfnjxyj gjllthérb, c ghjåktvjq vjéyj cndtyyj yf rjhhegwbñ d pfregrfö, abyfycbhetvsö bp åeltn åjhjnmcz cj dctö cnjhjy. Lkz yfxfkf jåsxyj ckt- lheubö bcnjxybrjd. Jlyfrj ytlfdyj åfyrb hfpdbnbz letn erhtgbnm ghfdjdeñ åfpe, yfxbyfz c pfrjyf ghjnbd jcjpyfkb, xnj bynthtcfv bö cnhfy-xktyjd jndtxftn rjhhegwbb, bvtñotuj htfkmyeñ cbke b ghtlecvfnhb- yfkbxbt ujcelfhcndtyysö pfrjyjd b ghjwtleh, ghb- dfñotuj äaatrnbdyst cfyrwbb. vtyzñobö änb cnfylfhns r lheubv dblfv pfregjr. Jlyjq bp rhegytqibö fyjvfkbq d pfrjyfö ghjnbd Gjllthérf cj cnjhjys åfyrjd dshféftncz d abyfy- rjhhegwbb zdkztncz nj, xnj åjkmibycndj cnhfy xtnrj cjdjq b ntöybxtcrjq gjllthért cnhfyfv, étkfñobv pfghtofñn dpznjxybxtcndj dyenhb cnhfys, yj vyjubt ghjdtcnb htajhvs ctrnjhf pfregjr b cdzpfyyjt c jnvfkxbdfñncz, rjulf bö ärcgjhnths gjlregfñn xbyjd- ybv hfpdbnbt exhtéltybq. ybrjd pfuhfybwtq, bkb lfét gjjohzñn änj cgbcfybtv yfkjujd. D kexitv ckexft, änj jåüzcyztncz ytdthysv NHFYCGFHTYNYST GHJWTLEHS ghtlcnfdktybtv j njv, xnj ytjåöjlbvj lkz dtltybz ecgtiyjuj vtéleyfhjlyjuj åbpytcf; d öelitv cke- Cktleñobq ehjdtym pfobns ghjnbd rjhhegwbb xft – jnhféftn wbybxysq b gfnthyfkbcncrbq dpukzl yf gjckt cjplfybz ghfdjdjq åfps änj jnrhsnst b nhfyc- nj, xnj öjhjij lkz lheubö. D Cjtlbytyysö Infnfö c gfhtynyst gjhzlrb b ghjwtlehs lkz ghjdtltybz cj- 1977 ujlf ltqcndetn Frn j pfghtnt gjlregf4 byjcnhfy- åcndtyyj ghjwtccf pfregjr. Tot ybrnj yt ghblevfk wtd, cjukfcyj rjnjhjve gj pfrjyfv cnhfys gjlreg kexituj cgjcjåf, xtv dsåjh gjcnfdobrf bkb gjlhzlxb- byjcnhfyysö xbyjdybrjd c wtkmñ gjkexbnm bkb cjöhf- rf d eckjdbzö yfcnjzotuj rjyrehcf. ybnm rjynhfrn zdkztncz ghtcnegktybtv, lfét tckb Ckjéyjcnm bkb ghjcnjnf ghjwtleh pfdbcbn jn cnjb- änj ghjbcöjlbn pfuhfybwtq. D ytlfdytt dhtvz wtkmñ vjcnb b nbgf ghbjåhtnftvsö njdfhjd bkb eckeu, öjnz Rjydtywbb JÄCH gj åjhmåt c gjlregjv byjcnhfyysö ghfdbkf dj dctö ckexfzö cöjlyst: ujcelfhcndtyysö ckeéfobö, exfcndeñobö d vtéle- yfhjlysö rjvvthxtcrbö cltkrfö5, yfghfdktyyjq yf • Zcyj b xtcnyj jgbcfnm, xnj cktletn ghbjå- cjplfybt pfrjyjd, pfghtofñobö rjhhegwbñ d vtéle- htcnb. yfhjlyjv åbpytct, cnfkj, gj ceotcnde, gjdctvtcnyjt • Jgeåkbrjdfnm bpdtotybt j djpvjéyjcnb exfc- dytlhtybt fvthbrfycrjuj gjlöjlf. nbz d njhufö. Cktleñobv nhtåjdfybtv bp jåkfcnb pfrjyjd zdkz- • Ecnfyjdbnm cghfdtlkbdst rhbnthbb lkz tncz dytlhtybt öjhjij ghjlevfyyjq b tlbyjq åfps, jnåjhf gjcnfdobrjd b/bkb gjlhzlxbrjd. jghtltkzñotq jcyjdjgjkfufñobt ghbywbgs b gjhzl- • Ghbyznm pfzdrb jn jndtncndtyysö gjcnfdob- rb lkz ctrnjhf ujcelfhcndtyysö pfregjr. rjd. Änj vjétn åsnm cltkfyj hfpkbxysvb cgjcjåfvb, • Chfdybnm ghtlkjétybz b dsåhfnm kexitt, yj ghtbveotcndf jåütlbytyyjuj gjkjétybz j pf- bcöjlz bp hfytt ecnfyjdktyysö ghfdbk dsåjhf. regrfö, xtnrjuj jghtltktybz jcyjdysö ghbywbgjd b • Ghbcelbnm rjynhfrn dsåhfyyjve rfylblfne, ljgjkytybz bö åjktt gjlhjåysvb ghfdbkfvb b pfrjyf- yt nhtåez cybétybz wtys bkb bysö bpvtytybq vb dyenhb htfkbpjdsdfñobö jhufybpfwbq cnfyjdzncz dsbuhfdituj ghtlkjétybz. dct åjktt zdysvb. Ytrjnjhst cnhfys cjplfñn nfrjq rjltrc bp ceotcndeñobö pfrjyjd, rjnjhst xfcnj åtc- Lkz ytåjkmibö rjynhfrnjd lkz dsåjhf gjcnfdob- gjhzljxyj djpybrfkb yf ghjnzétybb vyjubö ktn. rjd ljcnfnjxyj jxtym ghjcnsö ghjwtleh, jcyjdfyysö UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 119
yf änbö ghbywbgfö. Jlyfrj rhegyst rjynhfrns ljkéys hst cktletn exbnsdfnm ghb dsåjht gjåtlbntkz. Kbåj ghbceélfnmcz gjckt ghjdtltybz ajhvfkmysö rjyreh- rhbnthbb jwtyrb pfzdjr yfcnjkmrj ceåütrnbdys b kb- cysö njhujd, drkñxfñobö nofntkmyj gjlujnjdktyyst itys jåütrnbdyjuj pyfxtybz, xnj ärcgthns vjuen yf cgtwbabrfwbb, bycnherwbb lkz rfylblfnjd b ghtlkf- ybö jåjcyjdfnm kñåjq étkftvsq htpekmnfn. uftvst rjynhfrnyst eckjdbz, jåütlbytyyst d yfåjhs Dct änb ljdjls ujdjhzn d gjkmpe nhtåjdfybz xtnrj rjyrehcysö ljrevtynjd, rjnjhst jåsxyj ghjlfñncz jgbcsdfnm rhbnthbb jwtyrb ghtlkjétybq d ljrevty- pfbynthtcjdfyysv cnjhjyfv. nfö j njhufö b gjldthufnm htitybz ärcgthnjd hfc- Yf gjlujnjdre nfrbö ljrevtynjd vjétn eqnb vyjuj cvjnhtybñ åtcghbcnhfcnyjq rjvbccbtq yf ghtlvtn vtczwtd, b tot åjkmit vjétn gjnhtåjdfnmcz gjcnfd- hfpevyjcnb. Gthdjt gjpdjkztn rfylblfnfv dscrfpfnm obrfv yf gjlujnjdre pfzdjr b gjregfntkñ yf hfccvjn- cdjb djphfétybz pfhfytt, tckb jyb cxbnfñn rhbnthbb htybt b jnåjh gjåtlbntkz. Rfélsq bp änbö änfgjd c ytfltrdfnysvb, f dnjhjt lftn åjkmit edthtyyjcnb d yfxfkf lj rjywf jåsxyj pfybvftn itcnm bkb åjkmit njv, xnj jwtyrf åskf ghjdtltyf ljkéysv jåhfpjv. vtczwtd. Gkfybhjdobrfv pfregjr cktletn exbnsdfnm änb dhtvtyyst hfvrb b yfxbyfnm ghjwtcc pfhfytt, xnjås njdfhs b eckeub åskb ujnjds r yeéyjve dht- LTKTUBHJDFYBT DKFCNB vtyb. Cktletn bpåtufnm kñåjuj lfdktybz r ghbyznbñ ≤chjxysö≥ htitybq. Ghbywbg ytpfdbcbvsö ghjdthjr b felbnf pfyb- vftn dféyjt vtcnj d ujcelfhcndtyysö pfregrfö b ibhjrj ghbyzn rfr cgjcjå dszdktybz b bcghfdktybz DCRHSNBT PFZDJR jibåjr bkb yfvthtyysö vfybgekzwbq. R cjéfktybñ, ytrjnjhst b tuj bcgjkmpjdfkb lkz cjplfybz yjdsö djp- Rkñxtdsv vjvtynjv lkz cjåkñltybz nhfycgfhtyn- vjéyjcntq lkz rjhhegwbb. D xfcnyjcnb, ytrjnjhjuj yjcnb b xtcnyjcnb zdkztncz dcrhsnbt gjregfntktv pf- jåceéltybz pfckeébdftn djghjc yfpyfxtybz dkfcnb zdjr d jghtltktyyjt dhtvz b d jghtltktyyjv vtcnt d lkz endthéltybz rjynhfrnjd. ghbcencndbb dctö étkfñobö rfylblfnjd bkb bö ghtl- Yf gjdthöyjcnysq dpukzl, jåjcyjdfybt yfpyfxt- cnfdbntktq. Ghfrnbrf geåkbxyjuj dcrhsnbz pfzdjr, ybz dsukzlbn eåtlbntkmyj. Dkfcnb ybpituj ehjdyz ghb rjnjhjv dct cksifn, rnj gjlfk pfzdrb, b pfzdkty- vjuen ghbybvfnm htitybz jå jxtym vtkrbö pfregrfö, f yst wtys, cybéftn hbcr hfcrhsnbz rjyabltywbfkmysö åjktt rhegyst rjynhfrns ljkéys endthélfnmcz cnfh- pfzdjr rjyrehtynfv, ghjgecrf bkb gjlvtys pfzdjr b ibvb xbyjdybrfvb. Xtv åjkmit cnjbvjcnm rjynhfrnf, vfybgekbhjdfybz bvb. ntv åjktt dscjrjgjcnfdktyysv ljkéyj åsnm endth- Ytrjnjhst dkfcnb cjghjnbdkzñncz nfrjq ajhvt élfñott tuj kbwj. Futyn gj pfregrfv endthélftn geåkbxysö njhujd b djphféfñn, xnj njuj ét htpekmnf- gjregre hfåjxtuj cnjkf, lbhtrnjh endthélftn gjreg- nf vjéyj ljcnbuyenm, tckb pfzdrb åelen dcrhsdfnmcz re rjvgmñnthf, vbybcnh endthélftn htitybz j pfreg- jabwbfkmyjq rjvbccbtq jn pfregobrf åtp ghbcencn- rfö lkz gjcnhjqrb ljhjub, f htitybz, jnyjczobtcz r dbz rfylblfnjd. Jxtdblyj, xnj nfrjq gjlöjl ecnegftn gjcnhjqrt lfvås, djpvjéyj, ljkéty åeltn jljåhbnm d dblbvjq nhfycgfhtynyjcnb b jnrhsnjcnb, jcjåtyyj ghtpbltyn. gjnjve, xnj ghbyznj cxbnfnm – b xfcnj ytåtpjcyjdf- Änf cbcntvf öjhjij hfåjnftn d ytrjnjhsö cnhf- ntkmyj – xnj pfregobr exfcndetn d rjhhegwbb. yfö b jhufybpfwbzö. D lheubö ét, ult ghbceéltybt rjynhfrnjd änj jcyjdyjq genm r åjufncnde, änj jpyf- xftn, xnj yf rféljv änfgt gjnhtåeñncz gjcntgtyyst JWTYRF PFZDJR dsgkfns: xtv dsit genm r endthéltybñ, ntv åjkmibq ghjwtyn gjnhtåetncz egkfnbnm. Rcnfnb änj nfrét pyf- D pfregjxyjv ghjwtcct jlyjq bp cfvsö nzétksö xbn, xnj xtv rhegytt rjynhfrn, ntv åjkmit dhtvtyb pflfx d jnyjitybb rjhhtrnyjuj b cghfdtlkbdjuj ds- pfqvtn ghbyznbt htitybz. Dct änj erfpsdftn yf ytjå- gjkytybz zdkztncz jwtyrf pfzdjr. D nj ét dhtvz yf öjlbvjcnm tot jlyjuj äktvtynf lkz cybétybz rjhheg- änjv änfgt ghjot dctuj vfybgekbhjdfnm ghjwtccjv, wbb – öjhjij jåextyyjuj, rjvgtntynyjuj b xtcnyjuj tckb nhtåetncz gjlnjkryenm ghbceéltybt d cnjhjye cjcnfdf ujcelfhcndtyysö ckeéfobö, jndtncndtyysö étkftvjuj gjcnfdobrf. pf pfregrb. Ärcgthns vjuen jndthuyenm ytétkfntkmyeñ pfzdre Cjplfybt nfrjq uheggs änj lkbntkmyjt pfyznbt, yf jcyjdfybb ytpyfxbntkmysö ajhvfkmyjcntq – xnj-nj rjnjhjt ybrjulf yt vjétn åsnm gjkyjcnmñ pfdth- cnthnj bkb yt gjvtxtyf cnhfybwf – bkb pf jnrkjytybz ityj. Lkz änjuj nhtåeñncz htuekzhyst ghjuhfvvs jn nhtåjdfybq, rjnjhst jyb cjxnen dféysvb. Gjckt jåextybz b gjdnjhyjuj jåextybz, edthtyyjcnm d njv, hfccvjnhtybz pfzdjr ärcgthns, tckb bv yt gjvtifnm, xnj ybrnj yt gjnthztn hfåjne, tckb rjynhfrn gjkexbn vjuen ghblevfnm cjdthityyj yjdst gfhfvtnhs, rjnj- yteujlysq vbybcnhe gjlhzlxbr, b ehjdtym pfhgkfns 120 UJCELFHCNDTYYST PFREGRB
ljcnfnjxysq, gj rhfqytq vtht, lkz njuj, xnjås e tckb njkmrj bö ghbcencndbt yt gjvtiftn exfcnybrfv ckeéfobö yt djpybrfkj cjåkfpyf åhfnm dpznrb lkz cdjåjlyj dscrfpsdfnmcz. eljdktndjhtybz jcyjdysö gjnhtåyjcntq cdjbö ctvtq. Gfrns j ghbywbgfö xtcnyjcnb b ljåhjcjdtcnyjcnb Gjckt njuj, rfr cajhvbheñncz rjvgtntynyst pfregjx- ghtlgjkfufñn yfpyfxtybt ytpfdbcbvjuj gjchtlybrf yst rflhs – f d ytrjnjhsö vtcnfö änjuj eét ljcnbukb lkz hfccvjnhtybz dctö djpybrfñobö éfkjå yf exfcn- – wtgjxrf endthélfñobö dkfcntq c cjjndtncndeñob- deñobt d ghjwtcct cnjhjys. Gjchtlybr ljkéty ghb- vb pflthérfvb b lheubvb jgfcyjcnzvb vjétn åsnm ybvfnm htitybz j ytjåöjlbvjcnb ghbvtytybz cfyrwbq cdtltyf r vbybveve. d ckexfzö dthjznysö ytghfdjvthysö ltqcndbq (aeyr- wbb gjchtlybrf b cfyrwbb ghtlgbcsdfñncz gfrnjv). Tckb gjntywbfkmyst exfcnybrb njhujd dshféfñn YTPFDBCBVST GHJDTHRB B FELBN ljcnfnjxyeñ gjllthére d jnyjitybb ghjwtccf, nj ntrcn gfrnf j ghbywbgfö xtcnyjcnb b ljåhjcjdtcn- Yj dct änj cjdthityyj yt pyfxbn, xnj vjéyj jnrf- yjcnb gjlgbcsdftncz dscibv ljkéyjcnysv kbwjv jn pfnmcz jn dctö ytpfdbcbvsö ghjdthjr b felbnjd; jyb pfrfpxbrf b cnfhibvb ghtlcnfdbntkzvb jn cjjndtncn- bvtñn åjkmijt pyfxtybt. Jlyfrj cbcntvs ytrjnjhsö deñobö rjvgfybq-exfcnybrjd. cnhfy jrfpfkbcm ghfrnbxtcrb gfhfkbpjdfys juhjv- ysv rjkbxtcndjv ghjdthjr b änfgjd endthéltybz, drkñxtyysö d ghjwtcc. D ytrjnjhsö bp ybö ghbceélt- JÅOTCNDTYYJT YFÅKÑLTYBT ybt rhegyjuj rjynhfrnf pfybvftn yt vtytt ldeö ktn c vjvtynf gjlfxb pfzdjr. D ytrjnjhsö cnhfyfö ecgtiyj bcgjkmpetncz fr- nbdyjt exfcnbt jåotcndtyyjcnb d kbwt cjdtnybrjd lkz yfåkñltybz pf ghjdtltybtv ghjwtccf rhegysö JNRHSNST CKEIFYBZ ujcelfhcndtyysö pfregjr b ghtljcnfdktybz jåotcn- de edthtyyjcnb d njv, xnj dct ghjikj yflktéfobv Jgsn gjcnjzyyj hfcneotuj xbckf cnhfy gjrfpsdf- jåhfpjv. tn, xnj lkz hfcghjcnhfytybz byajhvfwbb b gjkextybz D nfrbö ckexfzö cktletn ghbvtyznm cktleñobt gjvjob jåotcndtyyjcnb d gjllthére rhegyjuj ghj- rhbnthbb: trnf jcjåtyyj äaatrnbdty hzl öjhjij jcdtotyysö jnrhsnsö njhujd. Yfghbvth, lkz cnhjbntkmcndf yj- • Cjdtnybrfvb ljkéys åsnm edféftvst kñlb djq kbybb vtnhj d Åeäyjc-Fqhtct åskj ghjdtltyj ytjcgjhbvjq xtcnyjcnb. nhb jnrhsnsö ckeifybz, dj dhtvz rjnjhsö cfv väh • Cjdtnybrb ljkéys jåkflfnm pyfybzvb bkb Åeäyjc-Fqhtcf bpkjébk gkfys b ghtlkjébk dytcnb bvtnm djpvjéyjcnm gjkexfnm rjycekmnfwbb rjvvtynfhbb b ghtlkjétybz gj nfrbv djghjcfv, rfr cgtwbfkbcnjd-ghjatccbjyfkjd. yfghfdktybt kbybq, hfcgjkjétybt b rjycnherwbz • Tckb ghtlcnfdbntkb vtcnyjuj uhfélfycrjuj cnfywbq b ghjwtcc gj dsåjhe cnhjbntkmysö rjvgfybq. cjjåotcndf yt jåkflfñn ytjåöjlbvjq cgtwbf- Ckeifybz ghjikb c åjkmibv ecgtöjv; bö gthtlfdfkb kbpfwbq, bv cktletn rfr vjéyj crjhtt yfyznm gj ntktdbltybñ d ghzvjq nhfyckzwbb b pfgbcfkb yf nfrbö cgtwbfkbcnjd cj cnjhjys, d njv xbckt, gktyre lkz åjktt ltnfkmyjuj jpyfrjvktybz. ghb ytjåöjlbvjcnb, bp pfuhfybws. Yt jåkflfz cgtwbfkmysvb pyfybzvb, vjéyj yt jåyfhe- ébnm ghjåktvs, ytdjpvjéyj dytcnb ghjatc- GFRN J GHBYWBGFÖ XTCNYJCNB B cbjyfkmyst ghtlkjétybz j gjghfdrfö, f xbyjd- LJÅHJCJDTCNYJCNB ybrb yt åelen edféfnm cjdtnybrjd. • Ujcelfhcndj yt ljkéyj bvtnm gjkyjvjxbq gj Gfrns j ghbywbgfö xtcnyjcnb b ljåhjcjdtcnyjcnb pfghtne ltzntkmyjcnb jnltkmysö cjdtnybrjd. zdkzñncz cjukfitybzvb vtéle åeleobvb rfylblfnf- • Cjdtnybrfv ljkéty åsnm ghtljcnfdkty åtc- vb b pfrfpxbrjv, cjukfcyj rjnjhsv rfélfz cnjhjyf gkfnysq b ytjuhfybxtyysq ljcneg rj dctv cjukfiftncz cjåkñlfnm ghfdbkf jghtltktyyjuj gjdt- jnyjczobvcz r ltke ujcelfhcndtyysv åevf- ltybz b yt lfdfnm dpznjr.6 Jyb jåceélfñncz c pfbynt- ufv, yf dct jnyjczobtcz r ltke dcnhtxb b rj htcjdfyysvb exfcnybrfvb njhujd yf rfélsq rjyrhtn- dctv exfcndeñobv xbyjdybrfv. ysq ujcelfhcndtyysq rjynhfrn. Ghjwtcc jåüzcyztncz • Cjdtnybrb jåzpfys cyfxfkf jåceélfnm dct dctv pfbynthtcjdfyysv exfcnybrfv gjckt jnrhsnbz djghjcs b éfkjås c dkfcnzvb, f geåkbxyst njhujd b yfpyfxftncz dcnhtxf, yf rjnjhjq dct exfcn- pfzdktybz ltkfnm njkmrj d njv ckexft, tckb ybrb ghbukfifñncz r jåceéltybñ djpvjéyjuj gfrnf. d ntxtybt hfpevyjuj gthbjlf dhtvtyb yt åskj Ghtlcnfdbntkb pfrfpxbrf ghbcencndeñn yf dcnhtxt, ghbyznj ybrfrbö vth r bcghfdktybñ cbnefwbb. UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 121
• Cjdtnybrb ljkéys åsnm ujnjds dpznm yf b uhfélfyfvb, d jåotv, åeltn ghjbcöjlbnm gj änbv ctåz juhfybxtyyst jåzpfntkmcndf ythfpukf- rfyfkfv. Tckb rfélsq vjétn d htfkmyjv dhtvtyb itybz jghtltktyysö dbljd rjyabltywbfkmyjq ghjcvjnhtnm, rfrbt rjynhfrns yf lfyysq vjvtyn ghtl- ltkjdjq byajhvfwbb. kfufñncz ujhjljv, yf rfrbö eckjdbzö b gj bvtyfv • Cjdtnybrb ljkéys gthtcvfnhbdfnm b bvtnm b ghtlkfuftvsv wtyfv jghtltkbnm rjyrehtynjd, nj cdjåjlysq ljcneg rj dctv ntylthysv ljrevty- änbv pyfxbntkmyj cybéfñncz djpvjéyjcnb vfybgekb- nfv, jnxtnfv jå jwtyrt, htitybzv j ghbceé- hjdfnm ghjwtccjv, f, pyfxbn, b cybéftncz bcreitybt ltybb rjynhfrnf b rfr ntöybxtcrbv, nfr b dpznjxybxtcndf. abyfycjdsv jnxtnfv herjdjlcndf gj htfkbpf- wbb. Jyb ljkéys ghbybvfnm exfcnbt yf dcnht- xfö b bvtnm ghfdj pflfdfnm djghjcs. XTHYSQ CGBCJR
Cnjbn jlyfrj pfvtnbnm, xnj ghtlcnfdbntkb uhfé- D ckexfzö yfheitybq änbxtcrbö cnfylfhnjd bkb lfycrjuj jåotcndf yt dctulf jåkflfñn ytjåöjlbvsv cnfylfhnjd rfxtcndf hfåjns cj cnjhjys gjlhzlysö ehjdytv cgtwbfkbpfwbb, b vjétn gjnhtåjdfnmcz ghb- gfhnythjd ujcelfhcndj ljkéyj åsnm dghfdt ghbvt- dktxtybt nfrbö cgtwbfkbcnjd bp cnjhjyytuj ytpfdbcb- ybnm cfyrwbñ pfytctybz d xthysq cgbcjr (bkb ≤jncnhf- vjuj bcnjxybrf. ytybz≥). Rjvgfybb, pfvtxtyyst pf dpznjxybxtcndjv, Nfrét cnjbn jnvtnbnm, xnj xfot dctuj uhfélfy- abrcbhjdfybtv wty bkb vföbyfwbzvb c pfzdrfvb, crjt jåotcndj yt hfcgjkfuftn djpvjéyjcnzvb lkz bkb ghtljcnfdkzdibt ytrjylbwbjyyst bkb ytcjjndtn- yfåkñltybz pf cjåsnbzvb, cktleñobvb pf ghbceélt- cndeñobt ljujdjhe njdfhs bkb eckeub b ltqcndeñobt ybtv rjynhfrnf, rjulf xfcnj ckexfñncz bpvtytybz d cfvjcnjzntkmyj bkb d cujdjht c ujcelfhcndtyysv xb- wtyt bkb nhtåjdfybzö, xnj d gthdeñ jxthtlm, gj cenb, yjdybrjv, ljkéys åsnm kbitys ghfdf yf pfrkñxtybt vjétn crjvghjvtnbhjdfnm dblbveñ xtcnyjcnm ghb- ujcelfhcndtyysö rjynhfrnjd. Änf vthf vjétn ltqcn- ceéltybz rjynhfrnf. djdfnm kbåj ytjuhfybxtyyj, kbåj yf yflktéfobq chjr. Änb rjvgfybb nfrét ljkéys:
BCGJKMPJDFYBT BYNTHYTNF • Åsnm kbitys ljujdjhysö ghfd. • Gjytcnb yfrfpfybt d ajhvt cyznbz pfzdrb c Tot jlybv ltqcndtyysv chtlcndjv d åjhmåt c pkj- njhujd bkb ghtljcnfdbnm ufhfynbb jn cjcnjz- egjnhtåktybzvb zdkztncz Bynthytn. Ytrjnjhst cnhf- ntkmyjuj exhtéltybz d njv, xnj hfåjns ys (Vtrcbrf, Xbkb, Rjkevåbz b c ytlfdytuj dhtvtyb åelen dsgjkytys bkb njdfh åeltn gjcnfdkty Fdcnhbz) b ytrjnjhst rhegyst veybwbgfkbntns (r ghb- (ufhfynbz bcgjkytybz). vthe, Ctek, Rjhtz) wtkbrjv hfpvtcnbkb d cdjåjlyjv • Ytcnb abyfycjdeñ jndtncndtyyjcnm pf gjyt- ljcnegt d ctnb Bynthytn cdjb byajhvfwbjyyst cbc- ctyysq eothå gthtl ujcelfhcndtyysv pfrfp- ntvs gj pfregrfv. Jlyfrj djpybrkb djphfétybz, xnj xbrjv, hfdyj rfr b gthtl rjyrehbheñobvb ghtljcnfdktybt nfrjuj ljcnegf r ytrjnjhjq byajhvf- rjvgfybzvb pf gjnthb d cdzpb c ghjbuhfditq wbb j pfregrfö ghfdbntkmcndf vjétn crjvghjvtnbhj- pfzdrjq. dfnm rfxtcndj b gjcnfdbnm gjl euhjpe wtkst ghjtrns. Cbcntvf ujhjlf Ctekf, Ekexitybt ghjwtleh lkz Kbityyst ghfd rjvgfybb vjuen åsnm dyjdm ljge- uhfélfycrbö ghbkjétybq d htébvt jykfqy (Online otys lj njhujd ghb eckjdbb dsgjkytybz ytrjnjhsö Procedures Enhancement for Civil Applications, OPEN), nhtåjdfybq, nfrbö rfr dsgkfnf ytecnjtr, edjkmytybt åskf hfphfåjnfyf lkz ljcnbétybz nhfycgfhtynyjcnb cjnhelybrjd, rjnjhst gjlregfkb ujcelfhcndtyysö xb- d ujhjlcrjq flvbybcnhfwbb gentv ghtljndhfotybz bp- yjdybrjd, endthéltybt äaatrnbdyjq gjkbnbrb ghjnbd kbiybö pflthétr b pkjegjnhtåktybq d uhfélfycrbö dpznjxybxtcndf b cbcntvfnbxtcrjuj ghjdtltybz änjq ltkfö cj cnjhjys ghfdbntkmcndtyysö xbyjdybrjd. By- gjkbnbrb gjchtlcndjv ghjuhfvvs, jåtcgtxbdfñotq nthytn-cbcntvf gjpdjkztn uhfélfyfv cktlbnm pf pfzd- cjåkñltybt pfrjyjlfntkmysö b yjhvfnbdysö frnjd. ktybzvb yf gjkextybt hfphtitybq bkb endthéltybq, D Cjtlbytyysö Infnfö jncnhfytybt ibhjrj ghbvt- ult c åjkmijq dthjznyjcnmñ ghjbcöjlbn rjhhegwbz, yztncz rfr yf atlthfkmyjv ehjdyt, nfr b yf ehjdyt b cnfdbnm gjl djghjc ckexfb, ult ghjzdbkjcm xnj-kbåj infnjd, d cktleñobö ckexfzö: ytjåsxyjt. Änjn gjhnfk gjctoftn åjktt 2000 xtkjdtr d ltym.7 • Jceéltybt bkb celtåyjt htitybt gj uhfé- Gjcntgtyyj djphfcnfz, dcz cdzpm vtéle flvbyb- lfycrjve ltke j yfheitybzö gjkjétybq cnhfwbtq ujhjlf b cjnhelybxfñobvb c ytq rjvgfybz- fynbnhtcnjdcrjuj pfrjyjlfntkmcndf d xfcnb vb bkb rjvgfybzvb, étkfñobvb gjkexbnm rjynhfrns, vjityybxtcndf, hfcnhfnfö, öbotybzö ujcelfh- 122 UJCELFHCNDTYYST PFREGRB
cndtyyjuj bveotcndf, gjlltkrt ljrevtynjd, dtcm jcnfnjr otlhsö rjvbccbjyysö gjckt dsgkfns dpz- dpznjxybxtcndt, kétcdbltntkmcndt b lheubö njr. Djpvjéyj, åjkmifz xfcnm änjq cevvs bpyfxfkmyj yfheitybzö, cdbltntkmcndeñobö jå jncencn- ghtlyfpyfxfkfcm yf dpznrb kbwfv, ghbybvfñobv ht- dbb ljåhjgjhzljxyjcnb d ltkfö. itybz, yj, rjytxyj ét, änjve ybrnj yt dtltn extn. Änj • Yfheitybt eckjdbq ujcelfhcndtyyjuj rjy- gjhjélftn djkye dpznjxybxtcndf dyenhb rjvgfybq yf nhfrnf, rfr, yfghbvth, ghtlyfvthtyyjt ytds- dctö ehjdyzö, f cjnhelybrb jnltkjd ghjlfé, gj cenb, gjkytybt eckjdbq rjynhfrnf bkb gjdnjhzñ- ghbcdfbdfñn ltymub cdjtuj hfåjnjlfntkz. ottcz ytcjjndtncndbt eckjdbzv. Jxtdblyj, xnj tckb vjéyj åskj ås jåtcgtxbnm • Kñåjt lheujt ltqcndbt, rjnjhjt dkbztn yf jåz- nhfycgfhtynyjcnm rjvbccbjyysö, nj änj ås ceotcndty- pfntkmcndf gjlhzlxbrf, ljcnfnjxyj cthmtpyjt yj gjdkbzkj yf änjn bcnjxybr rjhhegwbb. b dsyeélfñott r jncnhfytybñ bkb kbitybñ Dyt cjvytybq vyjujt åskj ljcnbuyenj pf ujls ghfd. hfåjns ytrjnjhsö vtéleyfhjlysö rhtlbnysö jhufyb- pfwbq, d njv xbckt cjghjnbdkzñobtcz ghfdbntkmcndf Gjlhzlxbrb, gjlgflfñobt gjl jlye bp änbö rfntuj- åskb eåtéltys ghbyznm ghfrnbre geåkbxyjuj jnrhsnbz hbq, yt ljgecrfñncz lj gjkextybz gjlhzljd. Futyncn- njhujd. Rjytxyj ét, bö exfcnbt d htajhvfö gj åjhmåt df yt bvtñn ghfdf dyjcbnm ghtlkjétybz jn nfrbö rjv- c rjhhegwbtq åskj ås tot åjktt pyfxbntkmysv, tckb gfybq, ghbceélfnm bv rjynhfrns, djpjåyjdkznm bkb ås jyb ghbcjtlbybkbcm r åjhmåt pf nhfycgfhtynyjcnm bysv jåhfpjv ghjlktdfnm bv ltqcndeñobt rjynhfrns rjvbccbjyysö cåjhjd. bkb pfrkñxfnm c ybvb ljujdjhs ceågjlhzlf. Bcrkñxt- ybtv zdkzñncz ckexfb, rjulf ukfdf jhufybpfwbb-pfrfp- xbrf bkb yfpyfxftvjt ljkéyjcnyjt kbwj jghtltkztn, BCGJKMPJDFYBT RJYNHFRNJD LKZ xnj tcnm ytjghjdthébvst ljdjls d gjkmpe gjljåysö ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ – BCNJHBZ ltqcndbq. Jncnhfytybz ltqcndeñn yf juhfybxtyysq CBNEFWBB D YMÑ-QJHRT chjr, rjnjhsq jghtltkztncz kbifñotq ghfd jhufyb- pfwbtq, rfr erfpfyj dsit d cgbcrt.8 Yf ghjnzétybb ktn Ymñ-Qjhr cnhflfk jn öfhfr- Ytvyjuj lheujq gjlöjl ghbyzn d Ñéyjq Fahbrt. nthyjq rjhhegwbb b härtnf d cnhjbntkmyjq bylecnhbb. Yf lfyysq vjvtyn gfhkfvtyn Ñéyjq Fahbrb hfc- D 1980-t ujls hzl ecgtiysö eujkjdysö ghtcktljdf- cvfnhbdftn pfrjyjghjtrn9 j njv, xnjås nfrjq xthysq ybq ghjnbd vfabb dszdbk, xnj vfabz cgtrekbhjdfkf cgbcjr åsk jåotljcnegysv ljrevtynjv. Nfrbv jåhf- yf cnhjbntkmyjq bylecnhbb ujhjlf ghb gjvjob dsvj- pjv, lheubt ghtlcnfdbntkb rfr ghfdbntkmcndtyysö, ufntkmcnd, dpznjxybxtcndf, vföbyfwbq c pfzdrfvb, hä- nfr b xfcnysö jhufybpfwbq cvjuen epyfnm, r rjve åskb rtnf c bcgjkmpjdfybtv ghjacjñpjd, vjityybxtcnd b ghbvtytys gjljåyst cfyrwbb b gjxtve. ytktufkmysö rfhntktq. B dct ét, ytcvjnhz yf ecgtö Gjljåyfz ghfrnbrf xthysö cgbcrjd (bkb kbitybz änbö eujkjdysö ltk b pfrkñxtybt ltcznrjd ghtldjlb- ghfd) ceotcndetn dj Dctvbhyjv åfyrt b d nfrbö cnhf- ntktq vfabb d nñhmve, rjhhegwbz, rfpfkjcm, ybxenm yfö, rfr Cbyufgeh. D ltnfkzö ghjwtcc jåceélftncz d yt evtymibkfcm. ljrkflt j xthyjv cgbcrt rjvbccbb gj djghjcfv ujce- Ghjåktvf cnjzkf yfcnjkmrj jcnhj, xnj pfrjyj- lfhcndtyyjq ckeéås Ñéyjq Fahbrb (2002).10 lfntkmyjt cjåhfybt infnf Ymñ-Qjhr jnrfpfkjcm dsltkbnm vbkkbfhls ljkkfhjd cjdtne gj djghjcfv jåhfpjdfybz ujhjlf Ymñ-Qjhrf yf ghjdtltybt rfgb- GJRHSNBT RJHHEGWBB C GJVJOMÑ nfkmyjuj htvjynf hfpdfkbdfñotqcz byahfcnhernehs RJVBCCBJYYSÖ irjk ujhjlf, rjnjhfz zdkztncz rhegytqitq d cnhfyt c 1100 irjkfvb b åjktt, xtv vbkkbjyjv extybrjd. Rjvbccbjyyst, dsgkfxbdftvst vtcnyjve futyne, Xbyjdybrb infnf åskb edthtys, xnj åjkmifz xfcnm ds- zdkzñncz cfvsv ibhjrj bcgjkmpetvsv ghbrhsnbtv ltktyysö cjdtne gj jåhfpjdfybñ chtlcnd jrfétncz lkz rjhhegwbb d vtéleyfhjlysö pfregrfö. Pflfxf d herfö vfabb bkb eqltn yf dpznrb b vjityybxtcndf. futynf – gjkexbnm ujcelfhcndtyysq rjynhfrn. Tq bkb Lkz ghtjljktybz änjq ghjåktvs d 1988 ujle dkfcnb tve dsgkfxbdftncz ljcnfnjxyfz cevvf lkz dsgjkyt- ujhjlf cjukfcbkbcm cjplfnm yjdjt exhtéltybt, lb- ybz pflfxb åtp djdktxtybz rjvgfybb bp hfpdbnjq cnhf- htrwbñ irjkmyjuj cnhjbntkmcndf, d rjnjhjv dtcmvf ys-ärcgjhnthf åjktt, xtv d fåcjkñnyj ytjåöjlbvst frnbdyjt b öjhjij abyfycbhetvjt eghfdktybt utyt- ltnfkb. Pf cxtn änjuj djpybrftn eljåyfz jncnhfyty- hfkmyjuj bycgtrnjhf dcnfkj yf åjhmåe c dkbzybtv vf- yjcnm rjvgfybb jn frnf rjhhegwbb, nfr xnj d ckexft abb b ltqcndjdfkj d pfobne dféysö bydtcnbwbq d cbc- hfcrhsnbz ytghbznyjuj ltkf vjéyj hfpsuhfnm elbd- ntve jåhfpjdfybz. D 1989 ujle lbhtrwbb irjkmyjuj ktybt, cvzntybt b jnhtxtybt. Gj pfdthitybb nfrjuj cnhjbntkmcndf åskj dsltktyj 5 vbkkbfhljd ljkkfhjd ghjwtccf vtcnyst futyns nfrét vjuen pfåhfnm ctåt yf yjdjt cnhjbntkmcndj b rfgbnfkmysq htvjyn; ujlj- UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 123
djq åñlétn utythfkmyjuj bycgtrnjhf yf njn vjvtyn ghjikeñ ltzntkmyjcnm rféljuj gjlhzlxbrf. D cjv- cjcnfdkzk 2 vbkkbjyf ljkkfhjd, nj tcnm vtytt 0,05fi ybntkmysö ckexfzö exfcnybr njhujd bkb gjlhzlxbr åñlétnf lbhtrwbb. dspsdfkcz d eghfdktybt utythfkmyjuj bycgtrnjhf Utythfkmysq bycgtrnjh lbhtrwbb irjkmyjuj cnhjb- lkz jndtnjd yf djghjcs gjl ghbczujq. Tckb gjlhzlxbr ntkmcndf dpzkcz pf rjhhegwbñ b härtn, öfhfrnthyst jnrfpsdfkcz cjnhelybxfnm d änjv ghjwtcct, ljujdjhs lkz caths irjkmyjuj cnhjbntkmcndf. Pyfvtyfntkmyj c ybv hfphsdfkbcm b jy åsk kbity ghfdf yf lfkmytq- nj, xnj ljcnbuyenj änj åskj åtp ddtltybz yjdjuj pf- itt cjnhelybxtcndj. Gjlhzlxbr, lfdibq kjéyst gjrf- rjyjlfntkmcndf b åtp vyjujvbkkbjyysö pfnhfn pf pfybz gjl ghbczujq, rjytxyj ét, gjlktéfk ghtcktlj- cxtn yfkjujgkfntkmobrjd yf ljhjujcnjzobt ghjab- dfybñ pf kétcdbltntkmcndj cjukfcyj ltqcndeñotve kfrnbxtcrbt vths. Lkz ljcnbétybz cdjbö wtktq ut- pfrjyjlfntkmcnde. ythfkmysq bycgtrnjh djcgjkmpjdfkcz ceotcndeñobv Gjlhzlxbrb åskb jåzpfys cjplfdfnm b d ntxtybt pfrjyjv infnf b rjywtgwbtq uhfélfycrjuj ljujdjhf nhtö ktn gj pfdthitybb kñåjuj ljujdjhf öhfybnm pf- d cjxtnfybb c jåsxysv yflpjhjv b rjynhjktv pf bö gbcb j dsgjkytyyjq lkz eghfdktybz gj cnhjbntkmcnde cjåkñltybtv. Änf vthf bvtkf ghtdsifñobq dct jéb- d jåhfpjdfybb hfåjnt. Änb pfgbcb gjlktéfkb felbne b lfybz ecgtö. ghjdthrt cj cnjhjys eghfdktybz. Tckb felbn dszdkzk Yfghbvth, utythfkmysq bycgtrnjh gthtgbcfk kñåjt pfdsitybt wtys bkb gthtjwtyre, cevvf rjnj- cnfylfhnyst ajhvs pfzdjr b ljujdjhjd, drkñxbd d hsö ghtdsifkf gjkjdbye ghjwtynf jn jåotq cevvs ybö nhtåjdfybz gj: cxtnf gj ljujdjhe, nj gjvbvj djpvtotybz gthtgkf- xtyyjq cevvs, gjlhzlxbr nfrét ljkéty åsk jgkfnbnm • Ghtljcnfdktybñ dctö cdtltybq j dkfltkmwt b hfpevyeñ cnjbvjcnm felbnf. bcnjhbb bcgjkytybz hfåjn rfélsv exfcnyb- Ytcrjkmrj cjn gjlhzlxbrjd åskb kbitys ghfdf rjv njhujd (hfåjnybrjd ceågjlhzlf yfhzle c exfcnbz d njhufö eghfdktybz njkmrj pf gthdst gznm gjlhzlxbrfvb). ktn tuj ceotcndjdfybz. Åskj hfpjhdfyj ytcrjkmrj • Ghtljcnfdktybñ byajhvfwbb j ghtlsleobö ltcznrjd ljujdjhjd, d htpekmnfnt xtuj gjlhzlxbrb kb- fhtcnfö b jceéltybzö b j lfxt dpznjr, exfc- ibkbcm djpvjéyjcnb pfhfåjnfnm vbkkbjys ljkkfhjd. nbb d vjityybxtcndt bkb vföbyfwbzö c pfzd- Dct änj åskj ljcnbuyenj c gjvjomñ jåsxysö uhfélfy- rfvb b cdzpzö c rfrbvb-kbåj ghtlcnfdbntkzvb crbö ghjwtccjd b jxtym ytåjkmijuj xbckf celtåysö jhufybpjdfyyjq ghtcnegyjcnb. bcrjd. Gjvbvj änjuj, åjktt xtv ltcznre gjlhzlxbrjd • Ghtljcnfdktybñ rfélsv exfcnybrjv jåzpf- åskb ghtlüzdktys jådbytybz d kétcdbltntkmcndt yf ntkmcnd j cjåkñltybb rjltrcf ltkjdjuj änb- jcyjdfybb kjéyjq byajhvfwbb, ghtljcnfdktyyjq ut- rtnf. ythfkmyjve bycgtrnjhe. • Pfcdbltntkmcndjdfybñ njuj, xnj dcz ghtlj- Yj xnj åskj tot dféytt, ghtlcnfdbntkb ghfdjjö- cnfdktyyfz byajhvfwbz zdkztncz njxyjq b hfybntkmysö jhufyjd gthtödfnbkb hfpujdjh vtéle ghfdlbdjq, b edtljvktybñ j njv, xnj jyf åskf xktyfvb vfabb, d rjnjhjv jyb ctnjdfkb yf nj, xnj änjn ghtljcnfdktyf c wtkmñ gjkextybz ljujdjhf jn ghjwtcc, gj cenb, kbiftn bö ljcnegf r rjynhfrnfv lb- lbhtrwbb irjkmyjuj cnhjbntkmcndf. htrwbb. Kexit dctuj åskj nj, xnj xbckj gjntywbfkmysö cnhjbntkmysö rjvgfybq pfvtnyj edtkbxbkjcm pf cxtn Nbgjdjq ljujdjh lbhtrwbb drkñxfk d ctåz geyrn ghbåfdktybz r ybv pfrjyjgjckeiysö b rjvgtntynysö j hfcnjhétybb, cjukfcyj rjnjhjve ljujdjh hfphs- rjvgfybq, rjnjhst hfytt jnrfpsdfkbcm jn exfcnbz d dfkcz yf cehjdsö eckjdbzö, tckb åskj dszdktyj, xnj njhufö bp-pf pfcbkmz rjhhegwbb b härtnf. D htpekmnf- gjlhzlxbr ghtljcnfdbk kjéyst cdtltybz d ntylth- nt nfrjuj gjdsitybz rjyrehtywbb hfcöjls åskb tot ysö ljrevtynfö. Yf ltkt, tckb jåyfheébdfkjcm, xnj åjktt cybétys, f rfxtcndj hfåjns, d wtkjv, ekexib- gjlhzlxbr cjjåobk kjéyst cdtltybz d ntylthysö kjcm. ljrevtynfö bkb exfcndjdfk d vjityybxtcndt bkb dpz- Yfrjytw, d ytrjnjhsö ckexfzö, rjulf gjlhzlxbr njxybxtcndt dj dhtvz ltqcndbz ljujdjhf, gjlhzlxbre jrfpsdfkcz ytgjlöjlzobv lkz exfcnbz d njhufö lb- uhjpbkj yt njkmrj ghtrhfotybt ltqcndbz ljujdjhf, htrwbb bkb vju kbibnmcz ltqcndeñobö ljujdjhjd gj yj b dsgjkytybt ufhfynbhjdfyyjuj pfrjyjv nhtåjdf- ghbxbyfv ytljåhjgjhzljxyjcnb, gjlhzlxbre ghtlkf- ybz jå bpüznbb dctö gjkextyysö ltytu. D ljgjkytybt ufkjcm ldf dfhbfynf yf dsåjh: jy vju dsåsnm bp hzljd r änjve rfr gjlhzlxbr, nfr b tuj rjvgfybz yf åeleott exfcndeñobö d njhufö yf hfåjne c lbhtrwbtq bkb vju åelen kbitys ghfdf gjkextybz rjynhfrnf c lbhtrwbtq cjukfcbnmcz ghjljkéfnm exfcnbt d njhufö b ghjljk- irjkmyjuj cnhjbntkmcndf. éfnm hfåjne c lbhtrwbtq yf eckjdbb nofntkmyjuj Eghfdktybt utythfkmyjuj bycgtrnjhf ghjdjlbkj yflpjhf b rjynhjkz cj cnjhjys ytpfdbcbvjuj utyt- ljcrjyfkmyeñ ghjdthre byajhvfwbb, ghtljcnfdkty- hfkmyjuj bycgtrnjhf xfcnyjuj ctrnjhf. Utythfkmysq yjq rfélsv exfcnybrjv njhujd, b nofntkmyj bpexfkj bycgtrnjh lbhtrwbb irjkmyjuj cnhjbntkmcndf dsåbhf- 124 UJCELFHCNDTYYST PFREGRB
tn b eghfdkztn hfåjnjq ytpfdbcbvjuj utythfkmyjuj ghjwtccfö ghbyznbz htitybq b htfkbpfwbb. Hfåjnf bycgtrnjhf xfcnyjuj ctrnjhf – jlyjq bp ytcrjkmrbö ljkéyf åsnm jhufybpjdfyf nfrbv jåhfpjv, xnjås rdfkbabwbhjdfyysö rjvgfybq, cgtwbfkbpbheñoböcz bpåtéfnm djdktxtybz ytpfdbcbvsö exfcnybrjd dj d celtåyj-åeöufknthcrjq ärcgthnbpt, ghfdt b hfc- dyenhtyybt ghjwtccs. Rfr b ytpfdbcbvst felbnjhs, cktljdfybzö. Jlyfrj cnjbvjcnm eckeu b hfcöjls yf ytpfdbcbvst exfcnybrb ljkéys hfcgjkfufnm cgtwbfkm- hfåjne ytpfdbcbvjuj ukfdyjuj bycgtrnjhf xfcnyjuj ysvb pyfybzvb b jåkflfnm xtcnyjcnmñ b ljåhjcjdtcn- ctrnjhf jgkfxbdftn gjlhzlxbr. yjcnmñ. Ghtbveotcndf nfrjuj gjlöjlf pyfxbntkmys, f cfv Pltcm cktletn egjvzyenm j ytcrjkmrbö vthfö: afrn njuj, xnj änb htajhvs äaatrnbdyj chfåjnfkb yf ghfrnbrt, ljcnfnjxyj eåtlbntkty lkz njuj, xnjås • Ytpfdbcbvst exfcnybrb, jcjåtyyj ytpfdbcb- lheubt gjåkbét ghbcvjnhtkbcm r änjq ≤rjynhfr- vst rjycekmnfyns, rjnjhsv ytjåöjlbvj nyjq vjltkb≥ b gjlevfkb j ghbvtytybb tt d cdjtq gjllthébdfnm cdjñ htgenfwbñ d jåotcndt, cbnefwbb. vjuen cjltqcndjdfnm d gjlujnjdrt ntylthysö ljrevtynjd. • Ytpfdbcbvst exfcnybrb vjuen cjltqcndjdfnm DJGHJCS DHTVTYB B GHBDKTXTYBZ d jwtyrt (ghbdyjcz ljgjkybntkmyjt ytpfdbcb- CNJHJYYBÖ EXFCNYBRJD vjt vytybt, gjlndthélfñott lfyyst jwtyrb bkb ghjnbdjhtxfott bv). Dkbzybt yjhvfkmyjuj pfrjyjlfntkmcndf, yfghfd- • D rjvbccbñ, ghbceélfñoeñ rjynhfrns, ktyyjuj yf åjhmåe c rjhhegwbtq, jåsxyj vjéyj ljkéys döjlbnm kñlb jåotghbpyfyyjq ljåhj- ecbkbnm ddtltybtv ldeö ljgjkybntkmysö äktvtynjd: gjhzljxyjcnb, yt jåzpfntkmyj cgtwbfkbcns. gkfybhjdfybtv ltqcndbq dj dhtvtyb b ghbdktxtybtv Exfcnbt d rjvbccbb ljkéyj hfccvfnhbdfnmcz cnjhjyybö exfcnybrjd. rfr ghjzdktybt jåotcndtyyjuj ljdthbz, rjnj- Elfxyjt gkfybhjdfybt gj dhtvtyb ébpytyyj dfé- hsv cktletn ujhlbnmcz. Xfcnyjt cjcnjzybt yj. Åjkmibycndj ujcelfhcndtyysö ckeéfobö yt vjuen exfcnybrjd rjvbccbb ljkéyj ljdjlbnmcz lj crfpfnm ≤lf≥, f vjuen crfpfnm ≤ytn≥, ≤vjétn åsnm≥ dybvfybz jåotcndtyyjcnb. bkb ghjvjkxfnm. Ytjåjcyjdfyyjt jnrkflsdfybt dfé- • Ghbceélfñofz rjynhfrns rjvbccbz yt ysö htitybq jåsxyj yfbåjktt yfukzlyj cbuyfkbpbhe- ljkéyf pfhfytt pyfnm j rjyrhtnysö ghj- tn j ceotcndjdfybb ytxbcnjq cltkrb. Gjänjve ghjwt- trnfö, d rjnjhsö vjuen gjnhtåjdfnmcz bö lehs ljkéys åsnm cnhjuj htukfvtynbhjdfys gj dhtvt- eckeub. D cgbcrt ljkéyj åsnm åjkmit kñltq, yb (öjnz lfét cnhjubq htukfvtyn ljkéty exbnsdfnm, xtv vjétn gjnhtåjdfnmcz yf kñåjq jnltkm- xnj d ghjwtcct pfregjr ythtlrj ckexfñncz xfcnst, yj ysq vjvtyn. Yf dhtvz ghbyznbz htitybq e ghfdjvthyst pflthérb). Lkz ckexftd ytcjåkñltybz rjvbccbb abpbxtcrb yt ljkéyj åsnm djpvjé- chjrjd cktletn ghtlecvjnhtnm fkmnthyfnbdysq ghj- yjcnb cdzpfnmcz c exfcnybrfvb njhujd kbxyj, wtcc ghbyznbz htitybq, xnj cltkftn ytdjpvjéysv lkz xtuj vjétn gjnhtåjdfnmcz bö ghtåsdfybt ifynfé gjchtlcndjv pfnzubdfybz chjrjd. d rjynhjkbhetvjq chtlt, yfghbvth, ujcnbybwt. Gjcrjkmre pfrjy yt pfoboftn gfhnythjd gj åtc- Tckb rjvbccbz yt vjétn ghbyznm htitybt d xtcnysv cltkrfv, nfrbt cltkrb pfybvfñn åjkmit yfpyfxtyyst chjrb, cktletn ecnhjbnm yjdeñ dhtvtyb, xtv jåsxyst. Dhtvz eöjlbn yf cjplfybt ctccbñ c lheubv cjcnfdjv rjvbccbb. gjlcnfdysö rjvgfybq b rfyfkjd lkz jnvsdfybz ltytu. • Jhufybpfwbb, dsgjkyzñobt hfåjns, yt Cjplfyyst ghbrhsnbz ljkéys åsnm ytpfvtnys b jn ybö ljkéys bvtnm ghfdf ujkjcf d rjvbccbb gj ljkéyj åsnm djpvjéyj kturj jnrfpfnmcz. Gjcrjkmre jwtyrt ghtlkjétybq, yj, crjhtt, ljkéys åsnm dpfbvyjt ljdthbt jåsxyj jncencndetn, dsgkfnf dpznrb d hfcgjhzétybb rjvbccbb lkz jndtnjd yf b jåtofyyfz gjvjom ljkéys åsnm ntcyj cdzpfys. D djghjcs. Nt ét ghfdbkf jnyjczncz r kñåjve ytrjnjhsö ckexfzö xbyjdybrb öjnzn drkñxbnm jujdjh- vtéleyfhjlyjve cjdtnybre, gjlujnjdkzñ- rb j hfpltktybb ljöjljd. Byjulf lkz cybétybz hbcrf otve ntylthyst ljrevtyns. hfcrhsnbz exfcnybrjd cltkrb bcgjkmpeñncz ldf-nhb • Cjdtnybr, jndtxfñobq pf gjlujnjdre ntylth- ehjdyz ≤gjchtlybrjd≥. Gthtujdjhs – änj dtcmvf njy- ysö ljrevtynjd, yt ljkéty herjdjlbnm htfkb- rjt ltkj, gjcrjkmre jlyf bp cnjhjy d kñåjq vjvtyn pfwbtq ghjtrnf. vjétn dsåsnm bp buhs b hfcrhsnm dcñ cötve. Dct änj • Ceotcndeñobt kfptqrb, gjpdjkzñobt gjrhs- pfybvftn dhtvz – dhtvz, rjnjhjuj yt ghtlecvfnhbdf- dfnm bcreccndtyyj cjplfyysq gththfcöjl bp tn äaatrnbdyfz yjhvfnbdyfz åfpf. ujcelfhcndtyyjuj åñlétnf, f yt bp vtéleyf- Pflfxtq ytpfdbcbvsö exfcnybrjd, gj cenb, zdkz- hjlysö pfqvjd, ljkéys åsnm pfrhsns gjchtl- tncz pfnhelytybt cjplfybz dyenhtyybö jnyjitybq d cndjv cgtwbfkmysö ghjwtleh. UJCELFHCNDTYYST PFREGRB 125
• Gththfcöjls ljkéys ljgecrfnmcz njkmrj • exfcnybrb njhujd, yfheifñobt ghfdbkf, ghb yfkbxbb ljrkfljd jhufyjd yflpjhf, erfps- åelen jinhfajdfys, vjuen åsnm pfrkñxtys dfñobö yf ghbxbys pfdsityyjq cnjbvjcnb d nñhmve b yt åelen ljgecrfnmcz r exfcnbñ d d vjvtyn tt dszdktybz. Yt ljkéys ghbyb- njhufö d åeleotv gjchtlcndjv pfytctybz d xth- vfnmcz jnxtns j yflpjht, gjlfyyst ≤pflybv ysq cgbcjr. xbckjv≥. Änf ghjwtlehf jåzpetn gjlhzlxbrf cdjtdhtvtyyj cjjåofnm j djpybribö pfnhelyt- Rjytxyj, dféyj, xnjås pfytctyyst d xthysq cgb- ybzö. cjr bvtkb ghfdj gjlfdfnm fgtkkzwbñ d ytpfdbcbvsq b rjvgtntynysq nhbåeyfk. Änf vthf pfoboftn jn pkjegj- nhtåktybq cj cnjhjys rjhhevgbhjdfyysö xbyjdybrjd, LJGJKYBNTKMYST LTQCNDBZ ljåbdfñoböcz cdjbö wtktq xthtp flvbybcnhfnbdysq ghjwtcc pfytctybz d xthysq cgbcjr. Nfrjt ghfdj Ghjuhfvvs jåotcndtyyjq byajhvfwbb j pfregrfö jåsxyj ceotcndetn dj dctö cnhfyfö, ult cels yfltkt- ljkéys jnyjcbnmcz rj dctv cnjhjyfv: xbyjdybrfv, jn- ys ytjåöjlbvsvb gjkyjvjxbzvb lkz yfåkñltybz pf dtncndtyysv pf pfregrb, gjcnfdobrfv b gjlhzlxbrfv, ghfdjvthyjcnmñ flvbybcnhfnbdysö ltqcndbq. pfbynthtcjdfyysv d exfcnbb d njhufö yf gjkextybt Ljkéyj åsnm gjyznyj, xnj ybrfrjuj bp dsitghbdt- rjynhfrnf, b jåotcndtyyjcnb d wtkjv. Cktletn ljytc- ltyysö ltqcndbq d jnltkmyjcnb ytljcnfnjxyj lkz gjk- nb cktleñobt bltb: yjuj bcrjhtytybz rjhhegwbb d ctrnjht pfregjr, b eé ntv åjktt, yt chfpe. Jlyfrj rjjhlbybhjdfyyst dct- • rjyrhtnysq ceåütrn ghfdf, ujcelfhcndj bkb cnjhjyybt ltqcndbz vjuen ghbytcnb pfvtnyeñ gjkmpe. jlyj bp tuj exhtéltybq, hfcgjkfuftn xtnrj Tckb endthlbnm b jåyfhjljdfnm pfrjys, yfghfdktyyst jghtltktyysv yfåjhjv ghfdbk j pfregrfö, pf yf åjhmåe c rjhhegwbtq, tckb ddtcnb yfltéyst b ghj- bcgjkytybtv rjnjhsö jy yfvthtdftncz nof- dthtyyst ghjwtlehs, tckb rjvgtntynyjcnm d pfregrfö ntkmyj cktlbnm; gjdsiftncz jåextybtv b rfhmthysv hjcnjv b tckb • yfheibntkb ghfdbk åelen yfrfpfys gj pfrjye; dct pyfñn, xnj ghfdbntkmcndj cthmtpyj yfvthtyj ghj- • xbyjdybrb, exfcndeñobt d frnfö rjhhegwbb, djlbnm d ébpym xtcnyst b cghfdtlkbdst ghfrnbrb, nj åelen edjktys; gthtvtys yfcnegzn. 126 UJCELFHCNDTYYST PFREGRB
CYJCRB
1 Yf ghjnzétybb hzlf ktn ytcrjkmrj vtéghfdbntkm- cjdthitybñ pfregjr njdfhjd b eckeu b Herjdjlcndj cndtyysö jhufybpfwbq hfåjnfkb yfl djghjcjv gj ghbyznjq ltzntkmyjcnb (UNCITRAL) Tdhjgtqcrjq pfregjr. E rjvbccbb Jhufybpfwbb Jåütlbyçyysö rjvbccbb. Dj dctö änbö ljrevtynfö ghtlkfufñncz Yfwbq gj ghfde vtéleyfhjlyjq njhujdkb tcnm cgjcjås åjhmås c rjhhegwbtq. Yj yb d jlyjv bp ybö nbgjdjq pfrjy j pfregrt njdfhjd, hfåjn b eckeu: yt ghtlkfuftncz b yt nhtåetncz ljcnfnjxyj ibhjrjq http://www.undp.org.fj/gold/docs/UNICITRA.PDF; cnhernehs nhfycgfhtynyjcnb b jnxtnyjcnb. Yf ltkt cv. ≤Ghbywbgs b pfrjyjlfntkmcndj j pfregrfö Tdhj- ytjåöjlbvf gjkyfz nhfycgfhtynyjcnm b yfltéyfz gtqcrjuj Cjñpf≥ yf cfqnt www.bisinfonet.ac.uk/Info ufhfynbz cjåkñltybz ghfdbk gjchtlcndjv äaatr- Kits/contract- negotiation/InfoKits/infokit- related - nbdyjuj yflpjhf b byntycbdysö dyenhtyybö b jåot- files/ec-procurement-issues; cv. herjdjlcndj gj cndtyysö yfåkñltybz b ghjdthjr. jcyjdfv gjkbnbrb b n.l.yf cfqnt http://www. 4 Foreign Corrupt Practices Act: http://www.usdoj.gov/ ogc.gov.uk / index.asp?id =10 0 0 0 84 ; cv.≤äaatr- criminal/fraud/fcpa.html nbdyeñ vjltkm pfregjr≥ yf cfqnt http://www.ogc. g o v. u k / i n d e x . a s p ? i d = 417; c v . h t r j v t y l f w b ñ 5 OECD Convention on Combating Bribery of Foreign JÄCH gj ghtljndhfotybñ rjhhegwbb d öjlt Public Officials in International Business Transactions: pfregjr d wtkzö uevfybnfhyjq gjvjob http: http://www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm //www.oecd.org /document / 30 / 0,2340,en_ 2649_ 6 Transparency International, The Corruption Fighters’ 201185_2394526_119672_1_1_1,00.html; cv. ljgjk- Toolkit: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ ybntkmyeñ byajhvfwbñ gj ghtljndhfotybñ rjh- ccinp_ip-columbia.html hegwbb d ghjtrnfö Dctvbhyjuj åfyrf http: 7 Online Procedures Enhancement for Civil Applications: //www1.worldbank.org /publicsector/anticorrupt / http://open.metro.seoul.kr/ preventing.htm; cv. the World Bank’s Panel of Pro- curement Experts: Fiduciary Risk Management, 8 D Bynthytnt hfpvtofñncz yfpdfybz jncnhfytyysö Capacity Building and Anti Corruption yf cfqnt http: rjvgfybq. Cbcntvf cgbcrf jncnhfytyysö cnjhjy //w w w.worldbank.org /html /ex tdr/business /dfid. – änj äktrnhjyyfz dthcbz Cgbcrf cnjhjy, yt ljgec- htm; cv. the OECD Anti-Corruption Instruments and rfñoböcz r exfcnbñ d atlthfkmysö ghjuhfvvfö the OECD Guidelines for Multinational Enterprises yf pfregjr b lheubö ghjuhfvv, d rjnjhsq drkñxtys cfqnt http://www.greco.coe.int/web/Default orgE.htm. rjvgfybb, yt ljgecrfñobtcz r gjkextybñ ujcelfh- cndtyysö ljujdjhjd bkb jghtltktyysö ljujdjhjd 2 Southern African Documentation and Cooperation ceågjlhzlf yb c rfrbv gjlhfpltktybtv ghfdbntkm- Centre, “Heavy Fine in Lesotho Corruption Trial,” Octo- cndf (tckb yt erfpfyj byfxt) b jghtltktyysö dbljd ber 30, 2002: http://www.sadocc.at/news2002/2002- ujcelfhcndtyyjq abyfycjdjq b lheujq gjvjob b 323.shtml ghbdbktubq. Cv. Excluded Parties List System: http: 3 Vyjubt djghjcs j ghbyznbb htitybq d änjq ukfdt //epls.arnet.gov/ xfcnbxyj pfnhfubdfñncz d hfpkbxysö gjkjétybzö j pfregrfö. Chtlb ybö Utythfkmyjt cjukfitybt j 9 Gjcnfyjdktybt åskj ghtlcnfdktyj d ñéyjfahbrfy- pfregrfö Jhufybpfwbb vtéleyfhjlyjq njhujdkb, crbq gfhkfvtyn d yjzåht 2003 ujlf. nbgjdjq pfrjy j pfregrt njdfhjd, hfåjn b eckeu rjvbc- 10 Public Service Commission Report on Blacklisting cbb JJY gj ghfde vtéleyfhjlyjq njhujdkb, herj- (fghtkm 2002): http://www.polity.org.za/pdf/blacklisting. djlcndj Dctvbhyjuj åfyrf gj dsåjhe cjdtnybrjd b pdf UKFDF 10 .I KBWTYPBB B KMUJNS 129
Dj vyjubö cnhfyfö ckjdj ≤ujcelfhcndj≥ djcghb- • Htitybz j ghbdfnbpfwbb b ajhvfö tt ghjdtltybz. ybvftncz rfr cbyjybv nfrbö ckjd rfr ≤ghfdbkf≥, • Htitybz, ghtljcnfdkzñobt vjyjgjkbñ d ≤yjhvs≥ b ≤åñhjrhfnbz≥. Lkz pfyznbq kñåsv dbljv jnyjitybb jnltkmysö dbljd ärcgjhnysö bkb ltzntkmyjcnb, jn djéltybz fdnjvjåbkz lj njhujdkb, bvgjhnysö jgthfwbq bkb ltzntkmyjcnb yf nhtåeñncz kbwtypbb, cdbltntkmcndf b cjukfcjdfybz, f dyenhtyytv hsyrt. 2 pfxfcneñ b hfphtitybz cfvsö hfpysö jhufyjd. Rfr jlyféls pfvtnbk dscjrjgjcnfdktyysq cjnhel- Ybprjjgkfxbdftvst rjhhevgbhjdfyyst xbyjdyb- ybr VDA, ≤ceotcndjdfybt änbö ghfdbk b cjukfcjdfybq rb jåjéfñn åñhjrhfnbxtcrbt gjhzlrb, gjcrjkmre yfltkztn xtv-nj dhjlt vjyjgjkmyjq dkfcnb xbyjdyb- jyb dsyeélfñn åbpytcvtyjd, njvzoböcz d jéblfybb rjd, jåzpfyysö dslfdfnm hfphtitybz bkb ghjdjlbnm dslfxb hfphtitybq bkb ghtljcnfdktybz rfrbö-kbåj uj- rjynhjkm ltzntkmyjcnb& ... [Jyb] vjuen jnrfpfnm d hfp- celfhcndtyysö eckeu, ghtlkfufnm dpznrb; nfrbv jåhf- htitybb bkb ghjcnj yt dsyjcbnm ybrfrjuj htitybz pjv xbyjdybrb bcgjkmpeñn gjnhtåyjcnb cjuhfélfy d vtczwfvb b lfét ujlfvb. Bvtyyj nfr jyb bcgjkmpeñn cdjbö cjåcndtyysö bynthtcfö. Ghbybvfz dj dybvfybt ujcelfhcndtyyst gjkyjvjxbz lkz dsvjufntkmcndf njn afrn, xnj d hzlt cnhfy vtkrbv xbyjdybrfv vjuen dpznjr e ntö, rjve ytjåöjlbvs nfrbt hfphtitybz bkb yt gkfnbnm pfhgkfne vtczwfvb, åskj ås yt cjdctv cjukfcjdfybz≥.1 cghfdtlkbdj öfhfrnthbpjdfnm bö rfr ≤rjhhevgbhj- Rhjvt njuj, dj vyjubö cnhfyfö ujcelfhcndj ghtlj- dfyysö≥. Gthdjjxthtlyjq pflfxtq kñåjq flvbybcnhf- cnfdkztn njdfhs b eckeub gj wtyfv ybét hsyjxysö. D wbb ljkéyf åsnm cdjtdhtvtyyfz dsgkfnf pfhgkfns xbckj nfrbö njdfhjd b eckeu döjlzn djljcyfåétybt, cdjbv ckeéfobv. ujcelfhcndtyyjt ébkmt, jåhfpjdfybt, plhfdjjöhfyt- D Byljytpbb exhtéltybz, d rjnjhsö ceotcndeñn ybt, ljcneg r ujcelfhcndtyysv ptvtkmysv htcehcfv, djpvjéyjcnb ≤ktdjuj≥ jåjufotybz, yfpsdfñn ≤vjr- ytrjnjhst dbls gtycbjyyjuj jåtcgtxtybz (yfghbvth, hsvb≥, f ≤ceöbt≥ vbybcnthcndf – änj nt, d rjnjhsö gj ytnheljcgjcjåyjcnb) b n.l. Juhfybxtyyjcnm ht- nfrbt djpvjéyjcnb juhfybxtys. ≤Vjrhsvb≥ ujcelfh- cehcjd ytbpåtéyj dspsdftn gjzdktybt hfpkbxysö cndtyysvb ljkéyjcnzvb cxbnftncz hfåjnf d gjkbwbb, hfcghtltkbntkmysö cbcntv b jxthtltq, cjplftncz yfkjujdsö jhufyfö, f nfrét kñåjq gjcn ujcelfhcndty- bpåsnjxysq cghjc, b djpybrftn ytjåöjlbvjcnm ghbyb- yjuj vbybcnhf. ≤D hfvrfö ujcelfhcndtyyjq åñhjrhf- vfnm htitybz gj hfcghtltktybñ juhfybxtyysö htceh- nbxtcrjq vfibys ljkéyjcnm cåjhobrf yfkjujd zdkz- cjd. Ytelbdbntkmyj, xnj nt, rnj yeélftncz d nfrbö nj- kfcm dthyjq ljhjujq r åjufncnde, – hfccrfpfk jlby bp dfhfö b eckeufö, ujnjds gkfnbnm dpznrb, xnjås gjkexbnm kñltq, rjnjhsö jghfibdfkb d öjlt hfåjns yfl rybujq bö dyt jxthtlb bkb jåtcgtxbnm ctåt kturbq ljcneg r Rtqnf Kfdfhlf ≥Ceöfhnj: gjcktlybq ceknfy Byljyt- ghtljcnfdkztvsv ujcelfhcndjv htcehcfv. pbb≤.3 ≥Yfpyfxtybt yf ≤ceöeñ≥ ljkéyjcnm – yfdthyj, D ljgjkytybt r änbv jåcnjzntkmcndfv bvttn vtc- cfvfz cnhfiyfz celmåf, rjnjhfz vjétn dsgfcnm yf nj b ghfrnbrf ghbyznbz htitybq ≤gj ecvjnhtybñ lj- ljkñ xbyjdybrf≤, – ljåfdbk lheujq. kéyjcnyjuj kbwf≥, d hfvrfö rjnjhjq ceotcndtyyeñ Gj ytrjnjhsv cjjåotybzv, Eghfdktybt bvvbuhf- hjkm vjétn buhfnm rjhhegwbz, d njv xbckt d dscibö wbb Abkbggby gjuhzpkj d dpznjxybxtcndt b rjhheg- äitkjyfö dkfcnb bkb yf gjkbnbxtcrjv ehjdyt: wbb, ≤b dct, jn rjvbccfhjd lj gjcktlytuj rkthrf b eåjhobrf, ujdjhzn njkmrj j ltymufö, ltymufö, uhzpysö • Ghtljcnfdktybt yfkjujdsö kmujn, rjnjhst ltymufö≥.4 vjuen ghbytcnb bö gjkexfntkzv vbkkbjyyst Djn rfr jöfhfrnthbpjdfk äne cbnefwbñ gjkrjdybr ghbåskb. Cfkmdfljh Hjljkmaj, åsdibq rjycekmnfyn Eghfdkt- • Pjybhjdfybt ptvtkm b gthtcvjnh pjybhjdfybz, ybz bvvbuhfwbb gj djghjcfv hfpdtlrb: d htpekmnfnt xtuj cnjbvjcnm ptvkb vjétn djphfcnb jn vbybvfkmyjq lj dtcmvf pyfxb- ≤Rjhhegwbz ghjybpsdftn Eghfdktybt bvvbuhfwbb ntkmyjq dtkbxbys. cybpe ljdthöe, jödfnsdfz dct cnegtyb bthfhöbxtc- • Kbwtypbb yf bcgjkmpjdfybt ujcelfhcndtyysö rjq ktcnybws. Vyjujxbcktyyst djpvjéyjcnb ptvtkm, yfghbvth, d wtkzö ktcjhfphfåjnjr lkz gjkextybz dpznjr ghjwdtnfñn åkfujlfhz bkb ljåsxb gjktpysö bcrjgftvsö, vjuen jrf- ghtljcnfdktyysv bvvbuhfwbjyysv xbyjdybrfv pfnmcz dtcmvf dsujlysvb. gjkyjvjxbzv d djghjcfö, jghtltkzñobö ébpyb b • Htitybz gj endthéltybñ rhegysö pfheåté- celmås rfr ébdeobö yf Abkbggbyfö byjcnhfywtd, ysö bydtcnbwbq, rjnjhst ythtlrj yfltkzñn nfr b etpéfñobö pf heåté abkbggbywtd. Vyjubt bydtcnjhjd vjyjgjkmysvb gjkyjvjxbzvb. cjnhelybrb ytljcnfnjxyj rdfkbabwbhjdfys [b]& • Ghjlféf rhegysö jåütrnjd ujcelfhcndtyyjq gjkexbkb hfåjne njkmrj åkfujlfhz hjlcndtyysv cjåcndtyyjcnb. bkb gjkbnbxtcrbv cdzpzv≥. 5 130 KBWTYPBB B KMUJNS
D cjctlytq Vfkfqpbb jrfpfkjcm, xnj yt vtytt Rjhhegwbz vjétn ghjzdkznmcz d hfpkbxysö ajh- 100 000 xtkjdtr gjkexbkb djlbntkmcrbt ghfdf, yt clf- vfö, jn vtkrjq ghjlféyjcnb ybprjjgkfxbdftvsö rkth- dfz ytjåöjlbvsö ärpfvtyjd. rjd, rjnjhst ghblthébdfñn rfrbt-kbåj ljrevtyns lj Yf lheujv rjywt cdtnf rfyflcrbq éehyfkbcn jgb- ntö gjh, gjrf ghjcbntkb yt pfgkfnzn jghtltktyyeñ cfk cktleñoeñ gtxfkmyeñ rfhnbye ébpyb d jlyjq bp cevve lkz ≤cvfpsdfybz rjktc≥ ujcelfhcndtyyjq vf- cnhfy, yföjlzoböcz d ghjwtcct gthtöjlf r hsyjxyjq ibys, lj rjhhegwbb yf dscitv ehjdyt, rjulf jndtncn- ärjyjvbrt: dtyyst herjdjlbntkb bpvtyzñn, ghbvtyzñn ghjbpdjkm- yj bkb jnrhjdtyyj yfheifñn rfrbt-kbåj ghfdbkf r ≤Cjukfcyj lfyysv gjcktlybö bccktljdfybq, dsujlt ntö, rnj gkfnbn bv dpznrb. yf dpznrb, ≤rhsitdfybt≥ b byst ≤ytpfrjyyst Nfrjt ckexftncz yt njkmrj d hfpdbdfñotvcz vb- dsgkfns≥ xfcnyst ghtlghbznbz hfcöjleñn d ht. Cjdthityyj xhtpdsxfqyst ckexfb rjhhegwbb cnf- chtlytv jrjkj 37 000 ljkkfhjd d ujl. Herjdjlzobt kb ljcnjzybtv ukfcyjcnb d CIF. D infnt Bkkbyjqc cjnhelybrb rjvgfybq nhfnzn lj 40 ghjwtynjd étkfñobt gjkexbnm ghfdf yf eghfdktybt uhepjdbrjv cdjtuj hfåjxtuj dhtvtyb yf dcnhtxb c xbyjdyb- ljkéys ghjqnb ljkubt b ckjéyst ärpfvtys yf pyfybt rfvb lkz gthtujdjhjd j ghtljcnfdktybb kbwtypbq ghfdbk åtpjgfcyjcnb b ntöybxtcrbö djghjcjd. Bvvbu- b ehjdyt yfkjujjåkjétybz. Lkz chfdytybz, e ghtl- hfyns, cnhtvzobtcz gjkexbnm dscjrjjgkfxbdftveñ ghbybvfntktq d Kbndt yf änj eöjlbn kbim hfåjne djlbntkz uhepjdbrf, yj yt pyfñobt fyukbqcrj- 15 ghjwtynjd dhtvtyb, d Gfrbcnfyt – 12 ghjwty- uj zpsrf bkb gkjöj ujdjhzobt yf ytv, ghfrnbxtcrb njd, f d Cfkmdfljht – 8 ghjwtynjd≥. kbitys djpvjéyjcnb clfnm änb ärpfvtys. Gj endth- éltybzv ghtlcnfdbntktq atlthfkmyjq ghjrehfnehs, D cnhfyt kbwtypbhjdfybñ gjlktéfn jrjkj 100 db- cjnyb étkfñobö gjkexbnm djlbntkmcrbt ghfdf bvvbu- ljd öjpzqcndtyyjq ltzntkmyjcnb, rjnjhst, gj vytybñ hfynjd gkfnbkb dpznrb ujcelfhcndtyysv ckeéfobv Dctvbhyjuj åfyrf, ghtlcnfdkzñn cjåjq ≤ghfrnbxtc- infnf, rjnjhst pf änj yfnfcrbdfkb änbö kñltq gthtl rb gjkysq cgbcjr≥ dctö djpvjéysö dbljd ltzntkm- ärpfvtyfvb bkb ghjcnj pfgjkyzkb pf ybö ärpfvtyfwb- yjcnb. Kbim d ghbåkbpbntkmyj jlyjq nhtnb ckexftd jyyst ljrevtyns. Xfcnm gjkextyysö nfrbv jåhfpjv änj jghfdlfyj d cbke cjjåhfétybq jöhfys pljhjdmz, ltytu änb ujcckeéfobt dyjcbkb d bpåbhfntkmysq åtpjgfcyjcnb, pfobns jrheéfñotq chtls bkb ujce- ajyl ueåthyfnjhf infnf. Gj änjve ltke jådbyzkcz 31 lfhcndtyyjq åtpjgfcyjcnb. Yf gjkextybt kbwtypbb xtkjdtr, b 26 bp ybö ghbpyfkb ctåz dbyjdysvb.8 Fyfkj- ythtlrj eöjlzn vtczws; rhjvt njuj, lkz änjuj vjuen ubxyst vföbyfwbb åskb dcrhsns b d Pfgflyjq Tdhjgt. gjnhtåjdfnmcz vyjujxbcktyyst ljrevtyns b ytvfkst Rfr ét nfrjt cnfyjdbncz djpvjéysv? Ldecvsckty- hfcöjls.6 yst bkb ytgjyznyst bycnherwbb. Htitybz, jcnfdkty- Cjukfcyj lfyysv jåcktljdfybz 150 ghtlghbznbq yst yf ecvjnhtybt xbyjdybrjd. Djpvjéyjcnb pfcnfd- d gznb ujhjlfö jlyjq bp tdhjgtqcrbö cnhfy, uhfélf- kznm kñltq élfnm njuj, xnj gj pfrjye bv ljkéyj åsnm yfv ghböjlbncz gkfnbnm d chtlytv 1250 ljkk. pf ecnf- ghtljcnfdktyj bkb dslfyj, yfghbvth, djlbntkmcrbt yjdre ntktajyf, 390 ljkk. pf gjkextybt kbwtypbb yf ghfdf. Jncencndbt ytpfdbcbvsö vtöfybpvjd gjlfxb bvgjhnyeñ ltzntkmyjcnm, 295 ljkk. pf djpvjéyjcnm éfkjå b fgtkkzwbq, rjnjhsvb vjukb ås djcgjkmpjdfnm- dstplf pf uhfybwe, 125 ljkk. pf rféljt gjctotybt cz uhfélfyt. yfkjujdjuj bycgtrnjhf b 60 ljkk. pf rféljt gjctot- Rfrjds gjcktlcndbz dctuj änjuj lkz åbpytcf? ybt bycgtrnjhf cfyägblcnfywbb bkb ghjnbdjgjéfhyjq Bccktljdfybz gjrfpsdfñn, xnj d ytrjnjhsö cnhfyfö ckeéås. D cjctlytv ujcelfhcndt, rfr gjrfpfk jghjc dscibv herjdjlbntkzv rjvgfybq ghböjlbncz nhfnbnm 50 ghtlghbznbq, dpznrb, dsgkfxbdftvst pf fyfkjubx- lj xtndthnb cdjtuj hfåjxtuj dhtvtyb yf jåotybt c yst eckeub, d chtlytv yföjlzncz yf njv ét ehjdyt.7 ujcelfhcndtyysvb xbyjdybrfvb.9 Gjckt dslfxb kbwtypbq inhfas pf kñåjt yfhe- itybt eckjdbq, yf rjnjhsö jyb åskb ghtljcnfdktys, ljkéys åsnm cjgjcnfdbvs c nzétcnmñ nfrbö yfheit- ECRJHZÑN KB DPZNRB HTITYBT ybq. Cjukfcyj endthéltybzv jlyjuj bp ntxtybq ñhblb- DJGHJCJD? xtcrjq vsckb, rjvgfybb ljkéys cjgjcnfdkznm cevve inhfaf c dsujljq, rjnjheñ vjéyj gjkexbnm, gjqlz yf Byjulf ujdjhzn, xnj vtkrbt dpznrb gkfnzn lkz ≤ec- cjpyfntkmyjt yfheitybt. Lkz njuj, xnjås kbwtypbjy- rjhtybz ghjwtccf≥ – jyb zrjås ≤cvfpsdfñn rjktcf≥, yfz cbcntvf dsgjkyzkf cdjb aeyrwbb ljkéysv jåhf- b ltkf ltkfñncz åscnhtt. Nfr kb änj? pjv, ybrjulf yt ljkéyf djpybrfnm nfrfz cbnefwbz, d Jgbhfzcm yf lfyyst nhtö bccktljdfybq, rjnjhst rjnjhjq jåkflfntkñ kbwtypbb dsujlytt yfheibnm tt ghjdjlbkbcm d vtéleyfhjlysö vfcinfåfö b jödfnbkb eckjdbz, xtv cjåkñlfnm bö. nsczxb ghtlghbznbq, ärjyjvbcns Dctvbhyjuj åfyrf Läybtk Rfeavfy b Ify-bym Dtq hfccvjnhtkb dpf- KBWTYPBB B KMUJNS 131
bvjcdzpm vtéle dsgkfnjq dpznjr, gjnthzvb dhtvtyb vb uhfélfyfvb, nfr b ghtlghbznbzvb juhjvyjuj rjkb- eghfdktywtd yf jåotybt c åñhjrhfnfvb b dtkbxbyjq xtcndf kbwtypbq yf cfvst hfpyst dbls ltzntkmyjcnb. pfnhfxtyysö chtlcnd. Jrfpfkjcm, xnj rjvgfybb, dsgkf- Rhjvt njuj, xfcnysq ctrnjh gjlktébn cfvsv hfpysv xbdfñobt åjktt pyfxbntkmyst chtlcndf d dblt dpznjr, ghjdthrfv cdjtq ltzntkmyjcnb tétujlyj, f dj vyjubö rfr ghfdbkj nhfnzn åjkmit, f yt vtymit dhtvtyb yf ckexfzö b xfot, b kñåfz ghjdthrf vjétn rjyxbnmcz cjukfcjdfybt c åñhjrhfnfvb hfpkbxysö ghfdbk b gj- pfrhsnbtv ghtlghbznbz. kjétybq. Ghfrnbreñobt dpznrb rjvgfybb nfrét cnfk- Vyjubt kbwtypbb b kmujns yt gjlktéfn fdnjvfnb- rbdfñncz c åjktt dscjrjq cnjbvjcnmñ rfgbnfkf.10 xtcrjve ghjlktybñ. Gjkextybt kbwtypbb jpyfxftn yt Cjukfcyj dsdjlfv fdnjhjd, åskj ås ytghfdbkmyj rjytw, f kbim yfxfkj dpfbvjjnyjitybq, d jcyjdt rjnj- endthélfnm, xnj dpznrb cgjcjåys eghjcnbnm åñhjrhf- hsö ktébn dsvjufntkmcndj. nbxtcrbt ghjwtlehs lkz åbpytcvtyjd d ntö ckexfzö, D hzlt cnhfy yf dtltybt öjpzqcndtyyjq ltzntkm- rjulf åñhjrhfns ghbvtyzñn ghfdbkf b yjhvfnbds gj yjcnb ytjåöjlbvj gjkexbnm cnjkmrj hfphtitybq, xnj cdjtve ecvjnhtybñ b, dsvjufz dpznrb, vjuen pfnzub- yt ceotcndetn lfét bö bcxthgsdfñotuj cgbcrf. Rfé- dfnm ltkj. Ghjdtltyysq bccktljdfntkzvb ävgbhb- lsq ltgfhnfvtyn b rféljt exhtéltybt dsldbufñn xtcrbq ntcn gjrfpfk, xnj d rjvgfybzö, rjnjhst lfñn cdjb cjåcndtyyst nhtåjdfybz b ecnfyfdkbdfñn cjåcn- dpznrb, vtytléths nhfnzn yf jåotybt c xbyjdybrfvb dtyyst ghfdbkf. R ybv ljåfdkztncz juhjvyjt xbckj åjkmit dhtvtyb. pfrjyysö yjhvfnbdjd, vyjubt bp rjnjhsö yjczn jåobq Ltkjdst rheub vjuen kbim dsbuhfnm jn pfrjyjd b öfhfrnth b vjuen njkrjdfnmcz cfvsv hfpkbxysv jå- rjkktrnbdysö bybwbfnbd, rjnjhst erhtgzn bö djpvjé- hfpjv. Eckjdbz dslfxb kbwtypbq ajhvekbheñncz ne- yjcnb crfpfnm dpznjxybxtcnde ≤ytn≥. vfyyj b ibhjrj, xnj cjplftn gbnfntkmyeñ gjxde lkz rjhhegwbb. Rhjvt njuj, éfkjås b fgtkkzwbb d rjywt rjywjd ghböjlzn yf njn ét cnjk, pf rjnjhsv ghbybvf- GJCKTLCNDBZ DPZNJXYBXTCNDF LKZ kbcm bpyfxfkmyst htitybz, zdkzñobtcz ghtlvtnjv PFNHJYENSÖ BV UJCELFHCNDTYYSÖ éfkjås. BYCNBNENJD Jlyjq bp nfrbö cnhfy zdkztncz Ckjdfrbz. Wty- nhfkmysv äktvtynjv yfwbjyfkmyjq ghjuhfvvs åjhm- Gjzdkztncz dct åjkmit cdbltntkmcnd njuj, xnj ås c rjhhegwbtq änjq cnhfys zdkztncz nhtåjdfybt rjhhegwbz yf ybpitv ehjdyt, bplfdyf öfhfrnthb- r dscibv ujcelfhcndtyysv ljkéyjcnysv kbwfv jn- peñofzcz rfr ≤vtkrfz≥, yf cfvjv ltkt ujhfplj åj- ltkmysö exhtéltybq dtcnb gjlhjåyst cgbcrb dctö ktt jgfcyf, xtv cxbnfñn vyjubt. Dj vyjubö cnhfyfö kbwtypbq, kmujn, hfphtitybq, pfqvjd b ceåcblbq, rj- ljkéyjcnb, yf rjnjhsö ujcelfhcndtyyst xbyjdybrb njhst jyb dslfñn bkb ghtljcnfdkzñn. Rhjvt njuj, jn vjuen dsvjufnm jcjåtyyj pyfxbntkmyst dpznrb, cnfkb ybö nhtåetncz ghbkfufnm r rféljve nfrjve htitybñ cfvsvb étkfyysvb. D htpekmnfnt gjzdbkcz hsyjr, yf gjlhjåysq gthtxtym ltgfhnfvtynjd, rjnjhst pf ybö rjnjhjv nfrbt ljkéyjcnb kbåj gjghjcne ghjlfñncz jndtxfñn, bvty jndtncndtyysö xbyjdybrjd, ghbvtyb- ntvb, rnj jndtxftn pf cjjndtncndeñobt yfpyfxtybz, vsö rhbnthbtd b rjgbq dctö ghjwtlehysö ghfdbk b kbåj ≤clfñncz d fhtyle≥ yf eckjdbb, xnj pfybvfñobq gjkjétybq gj dsytctybñ cjjndtncndeñobö htitybq. äne ljkéyjcnm xbyjdybr åeltn htuekzhyj dsgkfxbdfnm Pfntv hfphfåfnsdftncz gkfy ltqcndbq d wtkzö kbrdb- jghtltktyyst cevvs dsitcnjzotve yfxfkmybre. Ghb lfwbb dctö ytyeéysö hfphtitybq, ddtltybz fdnjvf- änjv ltymub vjuen ghjöjlbnm gj wtgjxrt cybpe lj cfvj- nbxtcrb djpjåyjdkztvsö hfphtitybq b kmujn b ecnf- uj dthöf, xnj ltkftn rjhhegwbñ d nfrjv exhtéltybb b yjdktybz xtnrbö b jåzpfntkmysö ghfdbk dslfxb kñåsö cbcntvyjq, b cbcntvfnbxtcrjq. hfphtitybq b kmujn, cjöhfytybt rjnjhsö cxbnftncz Ytjåöjlbvj dybvfntkmyj ghjfyfkbpbhjdfnm vtöf- ytjåöjlbvsv. ybpvs yfpyfxtybz yf ljkéyjcnb d ujcelfhcndtyyjq D gthdjv ljrkflt UHTRJ 2003 u. jå änjv gkfyt ckeéåt. Dj dctö ckexfzö, rjulf änj djpvjéyj, yfpyf- ujdjhbkjcm c jljåhtybtv, jlyfrj ghb änjv gjlxthrb- xtybt yf ljkéyjcnm ljkéyj pfdbctnm jn rdfkbabrfwbb dfkjcm, xnj ghfdbntkmcndj lj cbö gjh yt jghtltkbkj b pfckeu rfylblfnf, ghjbcöjlbnm jnrhsnj, yf rjyreh- njxyjt rjkbxtcndj kbwtypbq, gjlktéfobö kbrdblfwbb, cyjq jcyjdt b ytpfdbcbvj jn cjjndtncndeñotuj ltgfh- b yt lfkj jåjcyjdfybz cjöhfytybz ntö kbwtypbq, rjnj- nfvtynf bkb exhtéltybz. hst jcnfñncz d cbkt. Lfét d Idtqwfhbb ytcrjkmrj ktn yfpfl jåyfhe- ébkfcm elbdbntkmyfz dtom: jrfpfkjcm, xnj bycgtrnjh ÅTPLYF KBWTYPBQ htcnjhfyjd, hfphtitybt rjnjhjuj nhtåjdfkjcm lkz jnrhsnbz yjdsö htcnjhfyjd d Étytdt, dsvjufk dpznrb Dj vyjubö cthmtpyj gjhfétyysö rjhhegwbtq cnhf- e öjpztd ceotcndeñobö htcnjhfyjd b åkfujlfhz änj- yfö ceotcndeñn nhtåjdfybz gjkextybz rfr jnltkmys- ve ghbjåhtk d Bnfkbb pyfxbntkmyst jåütrns cjåcndty- 132 KBWTYPBB B KMUJNS
yjcnb. Gjckt njuj, rfr bycgtrnjh jrfpfkcz d nñhmvt, eét ecgtkb ghbjåhtcnb jghtltktyysq jgsn hfåjns, ujhjlcrjq cjdtn Étytds yfxfk gjlåbhfnm tuj ghttv- yj ntv yt vtytt änj rfr hfp nt bplthérb, rjnjhst yt- ybrf b pfybvfkcz änbv lj ntö gjh, gjrf jlby bp xktyjd jåöjlbvj pfrkflsdfnm d hfcxtn eghfdktybz hbcrfvb. cjdtnf yt pflfkcz djghjcjv j wtktcjjåhfpyjcnb Bplthérb cjöhfytybz jlybö b ntö ét cjnhelybrjd yf änjq ljkéyjcnb. Ltqcndbntkmyj, djghjcs cfybnfhbb nfrbö ljkéyjcnzö, crjhtt dctuj, åelen pyfxbntkmyj bkb åtpjgfcyjcnb bycgtrnjhjv lfét yt hfccvfnhbdf- dsit. kbcm: tve njkmrj ghtlcnjzkj htibnm, åeltn kb yjdsq Yfrjytw, vjéyj ghbdktxm nhtnmb cnjhjys. D jl- htcnjhfy ärjyjvbxtcrb äaatrnbdysv. Rfr njkmrj änj yjq bp cnhfy ehjdtym rjhhegwbb d yfkjujdjq ckeéåt cnfkj zcyj, cjdtn nen ét eghfplybk äne ljkéyjcnm. elfkjcm pyfxbntkmyj cjrhfnbnm åkfujlfhz ddtltybñ Jlyfrj kbrdblfwbz b (bkb) cjdthitycndjdfybt nhtåjdfybz egkfns dctö yfkjujdsö gkfntétq xthtp ghjwtccf ghtljcnfdktybz kbwtypbq b hfphtitybq egjkyjvjxtyysq åfyr: nfrbv jåhfpjv cjnhelybrb – ytghjcnjt ltkj. Yfcrjkmrj ås ytyeéysv yt ghtl- yfkjujdjq ckeéås åskb gjkyjcnmñ jncnhfytys jn ghb- cnfdkzkjcm rfrjt-kbåj hfphtitybt, dgjkyt kjubxyj tvf yfkjujdsö gkfntétq. ghtlgjkjébnm, xnj xtv jyj fåcehlytt b ytjghfdlfy- ytt, ntv dsit dthjznyjcnm njuj, xnj tuj ghblevfkb gjghjcne d wtkzö dsvjufntkmcndf dpznjr e ntö, rjve UHFÉLFYCRBT ÖFHNBB ytjåöjlbvj nfrjt hfphtitybt gjkexfnm. Gjdsitybt äaatrnbdyjcnb eghfdktybz jpyfxftn bpåfdktybt jn Uhfélfycrbt öfhnbb dgthdst gjzdbkbcm d Dtkbrj- wtksö rjujhn rjhhevgbhjdfyysö xbyjdybrjd. åhbnfybb b åscnhj hfcghjcnhfybkbcm gj dctve vbhe. D Dtkbrjåhbnfybb yfwbjyfkmysvb öfhnbzvb jödfxtys nfrbt dféytqibt caths ujcelfhcndtyysö eckeu, rfr ECNHFYTYBT KBXYSÖ CDZPTQ cels, yfwbjyfkmyfz ckeéåf plhfdjjöhfytybz b eghfd- ktybt kmujn b ghbdbktubq. D öfhnbzö jghtltkzñncz D nhtö ckexfzö, rjulf ujcelfhcndtyyst xbyjdyb- cnfylfhns ghtljcnfdktybz eckeu b gjhzljr gjlfxb rb jåckeébdfñn jlybö b ntö ét rkbtynjd d ntxtybt éfkjå d ntö ckexfzö, rjulf erfpfyyst cnfylfhns yt lkbntkmyjuj gthbjlf dhtvtyb, vjuen djpybryenm, cjåkñlfñncz. lfét ytjcjpyfyyj, jnyjitybz, dsöjlzobt pf hfvrb Ceotcndeñn cgtwbfkmyst öfhnbb, rfcfñobtcz ec- bcrkñxbntkmyj ltkjdjuj öfhfrnthf. Kñlb cnfyjdzncz keu vtcnyjuj ehjdyz, d njv xbckt ghfrnbrb rjyrhtnysö lhepmzvb, ghbukfifñn lheu lheuf d ujcnb bkb dcnht- dhfxtq, vtcnysö åjkmybw, irjk b cjwbfkmysö ckeéå. xfñncz d ytjabwbfkmyjq jåcnfyjdrt, b lfét cfvsq Tckb uhfélfyt jcdtljvktys j cnfylfhnfö ghtljcnfd- xtcnysq ujcelfhcndtyysq ckeéfobq vjétn gjxedcndj- ktybz eckeu, yf rjnjhst jyb bvtñn ghfdj, b j njv, dfnm ctåz jåzpfyysv jnåkfujlfhbnm pf ghjzdktyyst rjve b rfr gjlfnm éfkjåe, tckb änb cnfylfhns yt ds- pyfrb dybvfybz. Äne ghjåktve vjéyj htibnm ldevz gjkyzñncz, cjjndtncndeñobv xbyjdybrfv cnfyjdbncz cgjcjåfvb. åjktt jgfcyj pfybvfnmcz vtkrjq rjhhegwbtq.11 Dj-gthdsö, ltkjdst jnyjitybz vjéyj jåtpkbxbnm: Erfpfyyst öfhnbb zdkzñncz frnfvb ghzvjuj pfzdbntkb yt åelen pyfnm, rnj rjyrhtnyj pfybvftncz ltqcndbz: ghtlgjkfuftncz, xnj uhfélfyt åelen cfvb bö ltkfvb. D Cbyufgeht ghjöjéltybt nfvjéyb pyf- jncnfbdfnm cdjb ghfdf, ufhfynbhjdfyyst öfhnbzvb, xbntkmyj ecrjhbkjcm d htpekmnfnt rjvgmñnthbpfwbb, b bcgjkmpjdfnm bvtñobtcz ghtlecvjnhtyyst ghjwt- rjnjhfz nfrét lftn djpvjéyjcnm ecnfyjdbnm chjrb lehs gjlfxb éfkjå d ntö ckexfzö, rjulf eckeub yt nfvjétyyjq jxbcnrb njdfhjd; nfrjq ét gjlöjl åsk cjjndtncndeñn ecnfyjdktyysv cnfylfhnfv. Nfrbv ghbyzn d hzlt lheubö cnhfy. Tckb njdfhs yt ghjikb nf- jåhfpjv, yf ljkéyjcnysö kbw jrfpsdftncz crjhtt vjétyysq ljcvjnh r jghtltktyyjve chjre, yflpbhfñ- gcböjkjubxtcrjt, xtv ñhblbxtcrjt lfdktybt d wtkzö obt jhufys nhtåeñn jåüzcytybz ghbxby bö pflthérb. ljåbnmcz jn ybö ljkéyjuj dsgjkytybz cdjbö aeyrwbq. Gjcrjkmre dct jåotybt vtéle ljkéyjcnysvb kbwfvb Jlyfrj njn afrn, xnj ufhfynbb ehjdyz ghtljcnfdktybz b uhfélfyfvb ghjbcöjlbn gjchtlcndjv rjvgmñnthf, eckeu dsdtitys yf cntyt ujcelfhcndtyyjuj exhtélt- f yt xthtp cnjqre, kbxysq rjynfrn bcrkñxftncz. Dtlt- ybz, jpyfxftn, xnj uhfélfyt dctulf bvtñn djpvjé- ybt ltk gjchtlcndjv gjxns, f yt kbxyj nfrét cjplftn yjcnm c ybvb jpyfrjvbnmcz. ljgjkybntkmyst djpvjéyjcnb jåtpkbxbnm cjjndtncn- Cnbvekbhez uhfélfy nhtåjdfnm ghtljcnfdktybz deñobt ghjwtlehs. eckeu yf ljkéyjv ehjdyt, yflpbhfñobt jhufys gjke- Dj-dnjhsö, infn cjnhelybrjd vjéyj htuekzhyj xfñn djpvjéyjcnm jncktébdfnm rjkbxtcndj gjlfdft- vtyznm c ntv, xnjås jyb yt jcnfdfkbcm yf ≤ezpdbvsö≥ vsö éfkjå b ghbybvfnm ljkéyst vths d jnyjitybb ljkéyjcnzö ckbirjv ljkujt dhtvz. D änjv ckexft ntö exhtéltybq, yf hfåjne rjnjhsö gjcnegftn vyjuj djpybrfñn jghtltktyyst bplthérb, gjcrjkmre kñlb yfhtrfybq. åelen gthtvtofnmcz c ljkéyjcntq, yf rjnjhsö jyb KBWTYPBB B KMUJNS 133
BCGJKMPJDFYBT BYNTHYTNF vjkxfybz≥ d njv ckexft, tckb jy yt gjkexbk jnrfp lj bcntxtybz ecnfyjdktyyjuj chjrf. Dgjkyt jxtdblyj, xnj Bynthytn gjntywbfkmyj cj- Rjytxyj, cjöhfyztncz djpvjéyjcnm njuj, xnj rnj- rhfoftn djpvjéyjcnb pkjegjnhtåktybq d ghjwtcct kbåj, jåhfofñobqcz pf hfphtitybtv bkb kbwtypbtq, dslfxb kbwtypbq b hfphtitybq. Jlyfrj jgsn Bylbb, yf gjkextybt rjnjhsö jy yt bvttn ghfd, lfcn dpznre yfghbvth, gjrfpsdftn, xnj ytljcnfnjxyj ghjcnj gt- xbyjdybre pf nj, xnjås cjjndtncndeñott pfzdktybt htdtcnb ceotcndeñoeñ cbcntve, d hfvrfö rjnjhjq åskj enthzyj, b nfrbv jåhfpjv gjkexbn étkftvjt. ghjwdtnftn rjhhegwbz, d jykfqyjdsq htébv b yfpdfnm Ghb nfrjv gjhzlrt dféyj rjynhjkbhjdfnm ckexfb tt ≤äktrnhjyyjt ghfdbntkmcndj≥. Lkz njuj, xnjås bcgjkmpjdfybz ghbywbgf ≤gjpbnbdyjuj vjkxfybz≥ b djcgjkmpjdfnmcz dctvb ghtbveotcndfvb Bynthytnf, eljcnjdthbnmcz d njv, xnj lkz rféljuj nfrjuj ckexfz ytjåöjlbvj htajhvbhjdfnm b htjhufybpjdfnm dcñ tcnm eljdktndjhbntkmyjt jåüzcytybt b xnj nfrjt yt hfåjne b gjhzljr ltzntkmyjcnb. ghjbcöjlbn ckbirjv xfcnj d rfrjv-kbåj jlyjv jnltkt D Ctekt Jykfqyjdsq gjhzljr äaatrnbdyjq jåhf- bkb d jnyjitybb jlyjq b njq ét uheggs kbw. åjnrb pfzdktybq uhfélfy (OPEN) åskf cjplfy d wt- Gj vytybñ Dctvbhyjuj åfyrf, jlybv bp dféytq- kzö jåtcgtxtybz ghjphfxyjcnb cbcntvs ujhjlcrjuj ibö ujcelfhcndtyysö bycnbnenjd zdkztncz ghjatccbj- eghfdktybz gentv ghtljndhfotybz ytjghfdlfyysö yfkmyfz b öjhjij vjnbdbhjdfyyfz ujcelfhcndtyyfz pflthétr b yfheitybq d hfccvjnhtybb ltk uhfélfy ckeéåf, d hfvrfö rjnjhjq jnåjh b dsldbétybt cjnhel- cj cnjhjys veybwbgfkmysö ckeéfobö. Änf jcyjdfyyfz ybrjd jcyjdfys yt yf gfnhjyfét, f yf rdfkbabrfwbb b yf bcgjkmpjdfybb Bynthytnf cbcntvf lftn uhfélfyfv pfckeufö. Äaatrnbdyj hfåjnfñofz ujcelfhcndtyyfz djpvjéyjcnm rjynhjkbhjdfnm öjl hfccvjnhtybz bö ckeéåf yt njkmrj ghjnbdjltqcndetn ghjzdktybzv vtk- jåhfotybq pf hfphtitybzvb b cjukfcjdfybzvb d ntö rjq rjhhegwbb, yj b ujnjdbn rflhs lkz vyjubö bp ntö ckexfzö, rjulf ghjzdktybz rjhhegwbb yfbåjktt dthj- exhtéltybq, rjnjhst pfåjnzncz j ghjatccbjyfkbpvt znys, b gjlfnm éfkjåe yf kñåjt yfheitybt ecnfyjd- b xtcnyjcnb cjnhelybrjd ujcelfhcndtyysö cnherneh. ktyysö gjhzlrjd. D ltym cjjndtncndeñobq dtå-cfqn D bö xbckj döjlzn vbybcnthcndf abyfycjd b kñlcrbö gjctofñn åjktt 2000 xtkjdtr.12 htcehcjd, ujcelfhcndtyyst ferwbjyyst rjvbntns, ntö- ybxtcrbt ckeéås, jwtybdfñobt pfzdrb yf gjkextybt rjynhfrnjd, jhufys, htfkbpeñobt htuekznbdyeñ gj- ≤GJPBNBDYJT VJKXFYBT≥ kbnbre, åeöufknthcrbt ckeéås b jnltks dyenhtyytuj b dytiytuj felbnf. Jlyfrj jgsn Dctvbhyjuj åfyrf d D htpekmnfnt ytlfdybö htajhv d Åjkbdbb, d xfc- jrfpfybb gjvjob åjktt xtv 60 cnhfyfv d htajhvbhj- nyjcnb, åskf jgeåkbrjdfyf gjlhjåyfz byajhvfwbz dfybb ujcelfhcndtyyjq ckeéås gjrfpsdftn, xnj d änjq j gjhzlrt hfåjns ujcelfhcndtyysö exhtéltybq b rjyrhtnyjq catht ghjldbétybt dgthtl, rfr ghfdbkj, dctö dpbvftvsö gjikbyfö b cåjhfö. Ntgthm dj dctö bltn jxtym vtlktyysvb ntvgfvb.13 ujcelfhcndtyysö exhtéltybzö ljkéys åsnm dsdtitys byajhvfwbjyyst åñkktntyb c gthtxbcktybtv nhtået- vsö ljrevtynjd b ghjwtleh b erfpfybtv njxyjq cevvs GKFY LTQCNDBQ GJ ÅJHMÅT C dpbvftvsö pf cjjndtncndeñobt ltqcndbz cåjhjd. Nf- RJHHEGWBTQ D CBCNTVT DSLFXB rjq gjhzljr bvttn cdjtq wtkmñ ghtljndhfnbnm dsvj- HFPHTITYBQ B KBWTYPBQ ufntkmcndj dpznjr ujcelfhcndtyysvb ckeéfobvb b bp- åfdbnmcz jn ≤gjchtlybrjd≥, gjvjufñobö uhfélfyfv d D jlyjq bp cnhfy c ärjyjvbrjq gthtöjlyjuj gthbj- ghjöjéltybb ytjåöjlbvsö ghjwtleh. lf dtleofz ytghfdbntkmcndtyyfz jhufybpfwbz cajh- Rhjvt njuj, dytlhtyf ghfrnbrf ≤gjpbnbdyjuj vjk- vekbhjdfkf cktleñobq gkfy ltqcndbq lkz åjhmås c xfybz≥. Jyf cjcnjbn d njv, xnj uhfélfyt, jåhfofñ- rjhhegwbtq d catht kbwtypbhjdfybz ltzntkmyjcnb: obtcz pf kbwtypbzvb yf ghjatccbjyfkmyeñ ltzntkm- yjcnm, htubcnhfwbjyysvb ljrevtynfvb yf fdnjnhfyc- ≤Ytjåöjlbvj pfrjyjlfntkmyjt htuekbhjdfybt ltz- gjhn bkb bysvb ujcelfhcndtyysvb eljcnjdthtybzvb b ntkmyjcnb, yf dtltybt rjnjhjq nhtåeñncz kbwty- cghfdrfvb cxbnfñncz fdnjvfnbxtcrb bö gjkexbdibvb pbb b hfphtitybz, ghbxtv dct ghjwtlehs b eckjdbz d njv ckexft, tckb d ntxtybt 15 lytq c vjvtynf gjlfxb dslfxb hfphtitybq b kbwtypbq ljkéys ecnfyfd- pfzdktybz jyb yt gjkexfñn jnrfp. Dctv d Åjkbdbb bp- kbdfnmcz cfvbv pfrjyjv, f yt bysvb gjlpfrjy- dtcnyj dshfétybt ≤Ghböjlbnt pfdnhf≥ – yf cfvjv ysvb bkb cgtwbfkmysvb frnfvb. Ghtlkfuftvst ltkt jyj jpyfxftn ≤Ghböjlbnt c ltymufvb≥. Gjckt ltqcndbz drkñxfñn d ctåz: ghjdtltybz htajhv, ecksifd ghtlkjétybt ≤ghbqnb pfdnhf≥, xtkjdtr vjétn ghjcnj dsélfnm 15 lytq, f • Juhfybxtybt nfrjq ltzntkmyjcnb kbim gjckt änjuj djcgjkmpjdfnmcz ghfdbkjv ≤gjpbnbdyjuj ntvb cathfvb, d rjnjhsö jyf fåcjkñnyj 134 KBWTYPBB B KMUJNS
ytjåöjlbvf. D nfrbö ckexfzö ljkéys jåtcgt- Dsiterfpfyysö wtktq vjéyj ljcnbxm gentv xtn- xbdfnmcz åjktt yfltéyst ufhfynbb nhfycgf- rjuj jghtltktybz ghfd, jåzpfyyjcntq b ghjwtleh, htynyjcnb. Ltzntkmyjcnm exhtéltybq, dslfñ- cdzpfyysö c htfkbpfwbtq lbcrhtwbjyysö gjkyjvjxbq, obö hfphtitybz b kbwtypbb, ljkéyf åsnm f nfrét gentv gthtcvjnhf ntjhtnbxtcrjuj jåjcyjdf- gjljnxtnyf jåotcndtyyjcnb. ybz hjkb ujcelfhcndf d ébpyb jåotcndf. • Pfghtotybt kñåjuj yt ecnfyfdkbdftvjuj pfrjyjlfntkmyj gjhzlrf kbwtypbhjdfybz bkb Ghbyznbt pfrjyf ≤J ujcelfhcndtyyjq ckeéåt≥ dslfxb hfphtitybq. • Jnvtyf vyjujxbcktyysö ceotcndeñobö gjkj- Nfrjq pfrjy ljkéty xtnrj ecnfyfdkbdfnm ghfdf, étybq, ghfdbk b bycnherwbq, htuekbheñobö jåzpfyyjcnb b jndtncndtyyjcnm ujcelfhcndtyysö cke- gjhzljr dslfxb kbwtypbq b hfphtitybq. éfobö. D änjq cdzpb lkz jåeplfybz rjhhegwbb vjukb • Jnvtyf dctö ñhblbxtcrbö gjkjétybq, ås åsnm ghbyzns cktleñobt rjyrhtnyst vths: cjukfcyj rjnjhsv dslfxf kbwtypbq b hfpht- itybq jcnfdkztncz yf ecvjnhtybt jhufyjd • Jåextybt b gjlujnjdrf ujcelfhcndtyysö cke- dkfcnb. (Jlybv bp ghbvthjd änjuj zdkztncz éfobö dctö ehjdytq b hfphfåjnrf xtnrbö jcyjd- gjcdzotyysq htrkfvt hfpltk Pfrjyf ≤J ysö ghfdbk b rjltrcjd gjdtltybz. pfobnt rjyrehtywbb≥, lheubv – ghjtrn pfrjyf • Jåzpfntkmyfz gjlfxf ujcelfhcndtyysvb cke- j CVB b n.l.). éfobvb ltrkfhfwbq j cdjbö ljöjlfö b bveot- • Hfcibhtybt djpvjéyjcntq rjynhjkz d cke- cndt b ljöjlfö b bveotcndt xktyjd cdjbö ctvtq xfzö jnrfpf d kbwtypbb bkb hfphtitybb. (c jlyjdhtvtyysv ecnfyjdktybtv nfrjuj ghfdbkf b lkz xktyjd gfhkfvtynf). D cdjñ Ecnfyjdktybt jcyjdysö nhtåjdfybq r dsgjkytybñ jxthtlm jhufys, jndtxfñobt pf gjkextybt b flvbybcnhfnbdysö ghjwtleh: ghjdthre nfrjq byajhvfwbb, ljkéys nfrét åsnm yfltktys gjkyjvjxbzvb nhtåjdfnm jn • D catht dytiytq njhujdkb cnhjujt cjåkñltybt ujcelfhcndtyysö ckeéfobö ljrfpfntkmcnd jåzpfntkmcnd, dpznsö yf ctåz cnhfyjq d jnyj- pfrjyyjuj ghjbcöjéltybz bö ljöjljd b bveot- itybb Tdhjgtqcrjuj Cjñpf b Dctvbhyjq njhuj- cndf dvtcnj njuj, xnjås cfvbv ljrfpsdfnm djq jhufybpfwbb. ytpfrjyyjcnm bö ghjbcöjéltybz. Erfpfyyst • D catht abyfycjd b d njv, xnj rfcftncz gjkyjvjxbz vjuen åsnm ghtljcnfdktys kbåj Dfkñnyjuj cjdtnf, cnhjujt cjåkñltybt jåz- bycgtrwbjyysv jhufyfv vbybcnthcnd, kbåj pfntkmcnd, dpznsö yf ctåz cnhfyjq d cdzpb c nfrbv yfwbjyfkmysv jhufyfv rfr abyfycjdfz xktycndjv d VDA, d n.x. cnfnmb ªÈÈÈ Cnfntq gjkbwbz bkb eghfdktybt hfccktljdfybq abyfy- ljujdjhf (Ecnfdf) VDA. Htpekmnfnjv änjuj cjdsö ghfdjyfheitybq. cnfytn ecjdthitycndjdfybt vtnjljd b ajhv • Jghtltktybt ghfdbk gjkextybz gjlfhrjd ujce- ltzntkmyjcnb b gjdsitybt äaatrnbdyjcnb lfhcndtyysvb ckeéfobvb b rjynhjkm cjåkñ- ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz, f rfr cktlcndbt ltybz erfpfyysö ghfdbk gjchtlcndjv dyenhty- – åjktt rfxtcndtyyjt ghtljcnfdktybt ujce- ybö rjynhjkmysö vtöfybpvjd. lfhcndtyysö eckeu yfctktybñ. Ljcnbétybñ • Cjplfybt ujcelfhcndtyyjuj htubcnhf d wtkzö änjuj htpekmnfnf åeltn cgjcjåcndjdfnm jåtcgtxtybz nhfycgfhtynyjcnb abyfycjdjuj b cnfyjdktybt jghtltktyysö jåzpfntkmysö nht- bveotcndtyyjuj gjkjétybz dscjrjgjcnfdkty- åjdfybq r eghfdktybñ d njv, xnj rfcftncz ysö ujcelfhcndtyysö ckeéfobö. ghjwtccf ghbyznbz htitybq (yfghbvth, chjrjd • Ghtljndhfotybt rjyakbrnf bynthtcjd. dsytctybz htitybq, ajhv jåyfhjljdfybz ghb- yznsö htitybq b n.l.). Lkz jwtyrb djpltqcndbz Cjplfybt cbcntvs jwtyrb äaatrnbdyjcnb ltz- änbö vth yf ehjdtym rjhhegwbb vjéyj hfphf- ntkmyjcnb ujcelfhcndtyysö ckeéfobö, drkñxfz åjnfnm b htfkbpjdfnm gbkjnysq ghjtrn d lbcwbgkbyfhyst vths, d wtkzö gjdsitybz äaatr- ytåjkmijv bkb chtlybö hfpvthjd yfctktyyjv nbdyjcnb dyenhtyytuj rjynhjkz. geyrnt. Rjynhjkbheñobt aeyrwbb vjéyj gthtlfnm cgtwb- Bpvtytybt pfrjyjlfntkmcndf d wtkzö cjrhfotybz fkmyjve jhufye d fggfhfnt vbybcnhf gj ltkfv ujce- djpvjéyjcntq lkz dsytctybz jn bvtyb dkfcntq lfhcndtyyjuj eghfdktybz. ceåütrnbdysö htitybq≥. Ecjdthitycndjdfybt jgkfns nhelf ujcelfhcn- dtyysö ckeéfobö d cjxtnfybb c äaatrnbdysvb KBWTYPBB B KMUJNS 135
vtöfybpvfvb rjynhjkz b jwtyrb äaatrnbdyjcnb Kñåst bcrkñxtybz bp dsiterfpfyyjuj pfghtnf ltzntkmyjcnb. ljkéys nofntkmyj hfccvfnhbdfnmcz b gjlhjåyj htue- kbhjdfnmcz pfrjyjlfntkmcndjv c ntv, xnjås, c jlyjq Dsiterfpfyyst vths gjpdjkzn erhtgbnm vjnbdf- cnjhjys, yt jcnfdbnm ybrfrbö kfpttr d pfrjyfö, f c wbñ ujcelfhcndtyysö ckeéfobö b gjdscbnm bö cjwb- lheujq – ghtljndhfnbnm ghtdhfotybt nfrjuj pfght- fkmysq cnfnec. nf d gjntywbfkmysq åfhmth yf genb ghbdktxtybz yf ujcelfhcndtyyeñ ckeéåe dscjrjrdfkbabwbhjdfyysö Ecnfyjdktybt ghfdbk dyenhtyytuj hfcgjhzlrf b cgtwbfkbcnjd. gjlhjåysö bycnherwbq. Ddtltybt juhfybxtybq yf ytgjchtlcndtyyjt gjlxbyt- Lkz ljcnbétybz erfpfyyjq wtkb ytjåöjlbvj, xnj- ybt d hfvrfö bthfhöbxtcrjq cnhernehs ujcelfhcn- ås ghfdbkf b bycnherwbb, rfcfñobtcz dpfbvjjnyjit- dtyysö xbyjdybrjd cdjbv cegheufv bkb hjlcndty- ybq uhfélfy c ujcelfhcndtyysvb exhtéltybzvb åskb ybrfv (dgkjnm lj xtndthnjq cntgtyb ghzvjuj jåotljcnegysvb, f nfrét vfrcbvfkmyj ghjcnsvb, bkb rjcdtyyjuj hjlcndf). gjyznysvb b gjlhjåysvb. D htpekmnfnt geåkbrfwbb nfrbö ghfdbk b bycnherwbq d gtxfnb uhfélfyt åelen Erfpfyyst juhfybxtybz vjukb ås ghbvtyznmcz kexit byajhvbhjdfys j cdjbö ghfdfö b jå jåzpfy- kbim r ntv jgthfwbzv bkb ltqcndbzv, d öjlt rjnjhsö yjcnzö ujcelfhcndtyysö ckeéfobö. Nfrbv jåhfpjv erfpfyyfz pfdbcbvjcnm djpybrftn yf ghfrnbrt, f yt r b erfpfyyst ghfdbkf b bycnherwbb cnfyen tot åjktt cfvjq ljkéyjcnb d ghbywbgt. jåzpfntkmysvb lkz ujcckeéfobö, f bö dsgjkytybt cnfytn ghtgzncndbtv yf genb ghjbpdjkf b yfheitybq Ddtltybt d cjjndtncndeñobt pfrjys b ghfdbkf bynthtcjd uhfélfy. gjkjétybq j hjnfwbb rflhjd.
Ñhblbxtcrjt htuekbhjdfybt vth b cfyrwbq hfpkbx- Nfrbv jåhfpjv ujcelfhcndtyyst ckeéfobt vjukb ysö vfcinfåjd b ajhv d jnyjitybb pfvtifyysö ås gjllthébdfnm cdjñ rdfkbabrfwbñ b hfpdbdfnm d rjhhegwbb ujcelfhcndtyysö ckeéfobö. pyfybz b yfdsrb, pfybvfz cjgjcnfdbvst ljkéyjcnb c fyfkjubxysvb aeyrwbzvb, d nj ét dhtvz bpåtufz Ytjåöjlbvj gjpfåjnbnmcz j hfphfåjnrt rfr euj- gjcnjzyyjuj dpfbvjltqcndbz c rjyrhtnysvb xfcnysvb kjdysö, nfr b lbcwbgkbyfhysö yfrfpfybq. Yfkbxbt kbwfvb.14 ñhblbxtcrjq jndtncndtyyjcnb hfpkbxysö dbljd åeltn elthébdfnm xbyjdybrjd jn dctdjpvjéysö yfheitybq. Lbcwbgkbyfhyst vths vjuen drkñxfnm d ctåz gjybét- FGTKKZWBB ybt d ljkéyjcnb bkb vfnthbfkmyeñ jndtncndtyyjcnm xbyjdybrjd d ckexft pfrkñxtybz bvb ytdsujlysö Yfrjytw, tot jlyjq ghtleghtlbntkmyjq vthjq zd- cltkjr d htpekmnfnt rjhhegwbb. D änjq cdzpb åjktt kztncz vtöfybpv gjlfxb fgtkkzwbq yf htitybz ujce- äaatrnbdyjq vthjq cxbnftncz uhfélfycrfz jndtncn- lfhcndtyysö jhufyjd dkfcnb. Lkz dctö ckexftd, rjulf dtyyjcnm. uhfélfyby bvttn ghfdj jåhfnbnmcz pf kbwtypbtq bkb hfphtitybtv, ljkéty åsnm ghtlecvjnhty vtöfybpv Vfnthbfkmyfz jndtncndtyyjcnm ljkéyf drkñ- jåéfkjdfybz kñåjuj htitybz, jnrfpsdfñotuj tve d xfnm d ctåz rjvgtycfwbñ kñåsö hfcöjljd yf hfc- djpvjéyjcnb djcgjkmpjdfnmcz nfrbv ghfdjv. Fgtkkz- njhétybt cjjndtncndeñotuj rjynhfrnf. wbb ljkéys gjlfdfnmcz d lheujt exhtéltybt, f yt d nj, rjnjhjt dsytckj gthdjyfxfkmyjt htitybt, b hfc- D nj ét dhtvz ujcelfhcndtyyst ckeéfobt, cgjcjå- cvfnhbdfnmcz ljkéyjcnysvb kbwfvb åjktt dscjrjuj cndeñobt hfpjåkfxtybñ ckexftd rjhhegwbb, ljké- ehjdyz, xtv nt, rjnjhst ghbybvfkb gthdjyfxfkmyjt ys cnbvekbhjdfnmcz b gjkexfnm djpyfuhféltybt d htitybt. Fgtkkzwbb gjlktéfn åtpjnkfufntkmyjve dblt xfcnb rjvgtycfwbb bkb inhfaf, dsgkfxbdftvsö hfccvjnhtybñ; d ckexft tckb uhfélfyby yt eljdktn- dbyjdysvb d rjhhegwbb. djhty htpekmnfnfvb hfccvjnhtybz tuj fgtkkzwbb, jy ljkéty bvtnm djpvjéyjcnm jåhfnbnmcz r jvåelcvtye Pfrjyjlfntkmysq pfghtn yf pfyznbt ujcelfhcn- bkb d cel. dtyysö ljkéyjcntq kbwfvb, rjnjhst cnfyj- Gjhzljr, ghb rjnjhjv rjyrhtnyst htitybz gjlkt- dzncz xktyfvb herjdjlzobö jhufyjd rjvvthxtc- éfn ytpfdbcbvjq jwtyrt cnjhjyybö kbw, vjétn jrf- rbö rjvgfybq, d wtkzö jåtcgtxtybz ghjwtccf ghbyz- pfnmcz cfvsv äaatrnbdysv chtlcndjv clthébdfybz nbz ytpfdbcbvsö htitybq. xbyjdybrjd, ujnjdsö d bysö jåcnjzntkmcndfö gjllfnm- cz cjåkfpye pkjegjnhtåktybz cdjtq dkfcnmñ. 136 KBWTYPBB B KMUJNS
CYJCRB
1 Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes, 9 Geraint Jones, Joel S. Hellman, Mark Schankerman, and Consequences, Scope and Cures http://www.imf.org/ Daniel Kaufmann, Measuring Governance, Corruption, external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.htm and State Capture: How Firms and Bureaucrats Shape 2 Tanzi, pg. 569 the Business Environment in Transit: http://econ.world bank.org/view.php?type=5&id=1066 3 Wbnbhetncz gj Keith Loveard, Suharto: Indonesia’s Last Sultan (Singapore: Horizon Books, 1999, p 111) 10 Shang-Jin Wei, and Daniel Kaufmann, Does “Grease Money” Speed Up the Wheels of Commerce? http:// 4 Wbnbhetncz gj Chua and Rimban, “Gatekeeper,” in www.nber.org/papers/w7093 Sheila S. Coronel, (ed) Pork and Other, Perks: Cor- ruption and Governance in the Philippines (1998) pgs. 11 Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/about/ 153-54. 12 OPEN: Seol’s Anti-Corruption Project: www1.world 5 Nfv ét. bank.org/publicsector/egov/seoulcs.htm 6 “Embarrassment Looms for Ukraine,” Geoffrey, York 13 Helping countries combat corruption: The role of the The Globe and Mail, December 6, 1997. World Bank, Note #35: http://www1.worldbank.org/pub licsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note35 7 Nfv ét. 14 “Clean Future” Public Awareness Campaign, Coalition 8 CNN: “Illinois alerts truck drivers to bogus truck driv- 2000 (Bulgaria): http://www.csd.bg/publications/coa er’s licenses,” 16 March 2000: http://edition.cnn.com/ lition20 0 0 / Clean%20Future _ Public_ awareness _ 2000/US/03/16/truck.licenses/ campaign.PDF UKFDF 11 .I GHBDFNBPFWBZ B GHJWTLEHS, 139 YFGHFDKTYYST YF ÅJHMÅE C RJHHEGWBTQ Öjnz d cnhfyfö c hfpdbnjq hsyjxyjq ärjyjvbrjq ghbvth, jghtltkbk ghbdbktubb lkz herjdjlbntktq b ghbdfnbpfwbz gjhjq rhbnbretncz, d cnhfyfö, rjnjhst cjnhelybrjd (gthdsq dpyjc d hfpvtht 10fi b gtht- njkmrj xnj jcdjåjlbkbcm jn wtynhfkbpjdfyyjuj gkf- hfcghtltktybt jcnfkmysö 90fi yf ltcznm ktn). Änf ybhjdfybz b rjvveybcnbxtcrjq dkfcnb, ghjljkéfd- pfrjyyfz djpvjéyjcnm gjpdjkzkf rjhhevgbhjdfyysv iböcz ltcznbktnbzvb, ltqcndeñn cjdthityyj lheubt herjdjlbntkzv ljujdjhbnmcz c gjkerhbvbyfkmysvb cbks. Vfkj rnj djphfpbn ghjnbd jcnhjq ytjåöjlbvjc- uheggbhjdrfvb b b/bkb c ghfdzotq gfhnbtq j ghbjå- nb ghjdtltybz fvåbwbjpysö ghjuhfvv ghbdfnbpfwbb htntybb ujcelfhcndtyysö rjvgfybq, rjnjhsvb jyb d cnhfyfö gthtöjlyjuj gthbjlf lkz bpåfdktybz jn eghfdkzkb. Jyb gkfnbkb pf cdjb frwbb njkmrj 10fi rhfqyt ytäaatrnbdyjuj ujcgjlcndf ujcelfhcndtyysö hsyjxyjq cnjbvjcnb. Änf rjyrhtnyfz cötvf ghbdfnb- vjyjgjkbq d ärjyjvbrt. Vyjubt bp änbö ghtlghbznbq, pfwbb lfdfkf ghtbveotcndj herjdjlbntkzv, yj åskf cnhflfñobö jn yfpyfxtybq yf gjcns gj pyfrjvcnde, rhfqyt ytäaatrnbdyf. bcnjotyysö jn ghtljcnfdktybz ytpfrjyyjuj abyfycb- hjdfybz ghfdzotq gfhnbb, hfpuhfåktyysö rjhhevgb- Ghbdfnbpfwbz d vjyjgjkbzö, jcjåtyyj d jåot- hjdfyysvb herjdjlbntkzvb b jådjhjdsdftvsö cjnhel- cndtyysö rjvveyfkmysö ckeéåfö, vjétn ybrfvb yf dctö ehjdyzö, jrfpfkbcm ytcjcnjzntkmysvb ecnhfybnm vtkreñ rjhhegwbñ, yj d nj ét dhtvz c njxrb phtybz rfr abyfycjdjuj gjkjétybz, nfr b vjétn ghbdtcnb r åjktt cthmtpysv pkjegjnhtå- äaatrnbdyjcnb ghjbpdjlcndf. Jyb ceotcndjdfkb njkm- ktybzv. Gjänjve ghbdfnbpfwbñ ljkéys ghtldf- rj pf cxtn ytgjcnjzyysö ujcelfhcndtyysö ceåcblbq b hznm dytlhtybt nofntkmyj cgkfybhjdfyyjq pfrj- ytcjcnjzntkmyjq ujcelfhcndtyyjq pfobns. yjlfntkmyjq åfps b exhtéltybt htuekznbdyjuj Vjéyj jéblfnm, xnj xfcnyjt dkfltybt vjétn jhufyf c jåextyysvb cjnhelybrfvb. ghbdytcnb d nfrbt rjvgfybb äktvtyn hfwbjyfkbpvf b äaatrnbdyjcnb. Abyfycjdfz b hfåjxfz ghjbpdjlb- Rfr vs jåcelbv ybét, gjcnfyjdktybz yt ljkéys ntkmyjcnm nfrbö rjvgfybq vjukf ås ekexibnmcz, f ujce- juhfybxbdfnmcz njkmrj ghjwtccjv ghbdfnbpfwbb, yj lfhcndj vjukj ås gjkexfnm yfkjub dvtcnj njuj, xnjås ljkéys nfrét pfåjnbnmcz j xtcnyjcnb b ljåhjcj- dsgkfxbdfnm ceåcblbb. Yj c lheujq cnjhjys, åsdibt dtcnyjcnb hsyrjd, yf rjnjhsö ghbdfnbpbhjdfyyst ljnfwbjyyst ghtlghbznbz gjckt ghbdfnbpfwbb, crj- ghtlghbznbz åelen ltqcndjdfnm.1 Rfr pfvtnbkb nfrbt htt dctuj, bcgsnfñn åjkmijq cgfl d xbckt cjnhelyb- rjvvtynfnjhs, rfr Létaahb Cfrc, cvtyf dkfltkmwf rjd, xnj vjétn ghjdjwbhjdfnm jggjpbwbñ ghjacjñpf. cfvf gj ctåt tot ytljcnfnjxyf lkz gjdsitybz ärjyj- D rjyrehtynysö rjvgfybzö, yfghjnbd, tckb b åeltn, nj, vbxtcrjq ghjbpdjlbntkmyjcnb. Njkmrj d njv ckexft, crjhtt dctuj, vbybvfkmyjt xbckj edjkmytybq. rjulf ceotcndeñn b ltqcndeñn pfrjyjlfntkmyst b Ghbdfnbpfwbz vjétn ghbdtcnb r cybétybñ rjhheg- htuekznbdyst jhufys, gjllthébdfñobt xfcnysö dkf- wbb pf cxtn gthtvtotybz wtynhf nzétcnb bp fvjhayj- ltkmwtd, cjåcndtyybrb vjuen djcgjkmpjdfnmcz cdjb- uj b ≤ntytdjuj≥ ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf d jåkfcnm vb yjdsvb ghfdfvb b gjdscbnm ghjbpdjlbntkmyjcnm nhfycgfhtynyjq lbcwbgkbys cnhtvktybz r ljöjle d b ghbåskmyjcnm.2 Åjktt njuj, cötvs, yt cjplfñobt xfcnyjv ctrnjht. Ghbdfnbpfwbz cybéftn ehjdtym rjh- eckjdbq lkz jåhfpjdfybz äaatrnbdyjuj rjhgjhfnbd- hegwbb: herjdjlbntkb rjvgfybq ghbybvfñn htitybz, yjuj ghfdktybz, dhzl kb vjuen ghbdtcnb r étkftvsv rjnjhst ljkéys eljdktndjhznm dkfltkmwtd, f yt ujce- htpekmnfnfv.3 lfhcndtyysö xbyjdybrjd; gthtcnfñn åtcrjynhjkmyj Jgsn djcnjxyjq b wtynhfkmyjq Tdhjgs gjrfpfk, xnj nhfnbnmcz ujcelfhcndtyyst chtlcndf. Gj pfdthitybb ghbdfnbpfwbz vjétn ghtljcnfdbnm gjkbnbrfv djpvjé- ghbdfnbpfwbb, ytpfdbcbvst rjvgfybb vjuen dtcnb yjcnb lkz jrfpfybz eckeu cdjbv lhepmzv. Rhegytqibt cdjb ltkf åtp ujcelfhcndtyyjuj dvtifntkmcndf. frnbds åskb ghjlfys pf åhjcjdst wtys b lj cbö gjh Ntv yt vtytt, c ghbdfnbpfwbtq cdzpfys ytrjnj- jcnfñncz d herfö äkbns. Yjdst dkfltkmws, gjkexbd- hst jgfcyjcnb. Cjceotcndjdfybt ujcelfhcndtyysö ibt cdjb rjvgfybb xthtp gjrhjdbntkz, xfot dctuj yt ghtlghbznbq b dyjdm cajhvbhjdfyyjuj xfcnyjuj ctr- njhjgbkbcm c bö gthtecnhjqcndjv, nfr xnj ujcelfh- njhf cjplftn djpvjéyjcnb lkz rjhhegwbb d jåjbö cnde ghböjlbkjcm gjvjufnm vyjubv bp änbö rjvgfybq. ctrnjhfö. Jlby bp jcyjdysö vtöfybpvjd rjhhegwbb Cnfhibq xbyjdybr VDA Dbnj Nfypb pfvtnbk, xnj ghtlgjkfuftn, xnj xfcnyst rjvgfybb jåhfofñncz r uj- vjyjgjkbb dyt cshmtdjuj b äythutnbxtcrjuj ctrnj- celfhcndtyysv ghtlghbznbzv lkz gjkextybz dsujlysö hjd ytjåöjlbvj ghbdfnbpbhjdfnm, xnjås bpåtéfnm ljujdjhjd, gjlhfpevtdfñobö dpznrb herjdjlbntkzv bcgjkmpjdfybz ujcelfhcndtyysö ghtlghbznbq rfr rjh- ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf. hevgbhjdfyysö bcnjxybrjd abyfycbhjdfybz lkz gjkb- Änf cötvf nfrét cdzpfyf c ghbdfnbpfwbtq rjvgf- nbxtcrbö gfhnbq b lkz nheljecnhjqcndf cdzpfyysö c ybq bö ét cjnhelybrfvb. Änj jlby bp cfvsö hfcghj- gfhnbtq kñltq. ≤R cjéfktybñ, – gbitn Nfypb, – ghj- cnhfytyysö vtöfybpvjd rjhgjhfnbdyjq rjhhegwbb. wtcc ghbdfnbpfwbb ujcelfhcndtyysö ghtlghbznbq cfv Åjkufhcrbq Pfrjy ≤J ghbdfnbpfwbb≥ (1996-1997), yf- gj ctåt cjplfk cbnefwbb, rjulf ytrjnjhst kbxyjcnb 140 GHBDFNBPFWBZ B GHJWTLEHS, YFGHFDKTYYST YF ÅJHMÅE C RJHHEGWBTQ
(vbybcnhs, dscjrjgjcnfdktyyst ujcelfhcndtyyst xb- yfkmyst ckeéås åskb ghbdfnbpbhjdfys dyt ljkéysö yjdybrb) vjuen ghbybvfnm cfvst jcyjdyst htitybz, chjrjd lj ecnfyjdktybz ltqcndeñotq jcyjds lkz ht- d nj dhtvz, rfr lheubt (herjdjlbntkb b lheubt gj- uekbhjdfybz. D jlyjv bp ljrkfljd Vtéleyfhjlyjuj cdzotyyst) hfcgjkfufñn byajhvfwbtq, ytljcnegyjq dfkñnyjuj ajylf åskj jnvtxtyj: ≤Dj vyjubö cnhfyfö, gjcnjhjyybv, b vjuen djcgjkmpjdfnmcz ghbdfnbpfwbtq ghjdjlzobö ghjuhfvvs htajhvbhjdfybz ujcelfh- lkz cjåcndtyyjuj åkfuf... Yfbåjktt pyfxbntkmysvb cndtyyjuj ctrnjhf, ghjwtcc ghbdfnbpfwbb dctulf ghtlcnfdkzñncz pkjegjnhtåktybz d ärjyjvbrfö gtht- yfxbyfkcz lj cjplfybz ytjåöjlbvsö ghfdjdsö hfvjr öjlyjuj gthbjlf, ult lkz jgbcfybz pkjegjnhtåktybq, d dblt ghbyznbz pfrjyjd j gthtlfxt cjwbfkmysö jåütr- cdzpfyysö c gthtöjljv ujcelfhcndtyysö ghtlghbznbq njd ujcelfhcndtyysv jhufyfv bkb j ujcelfhcndtyysö d xfcnyjt dkfltybt, bcgjkmpjdfkbcm nfrbt nthvbys ghtlghbznbzö5.≥ rfr dsdjl frnbdjd b yjvtyrkfnehyfz ghbdfnbpfwbz... Ghtéltdhtvtyyfz ghbdfnbpfwbz vjétn ghbdtcnb Bp änjuj cktletn pfrkñxtybt, xnj ysytiybq bynthtc r cktleñobv ghjåktvfv: r rjhhegwbb crjhtt dctuj jnhféftn edtkbxtybt vfc- infåjd änjuj zdktybz yf ghjnzétybb ktn, f yt ghjcnj • Ghfdbntkmcndf xfcnj yt vjuen ecnhjbnm gjdsityyeñ jcdtljvktyyjcnm j cnfhjq ghjåktvt≥.4 nhfycgfhtynyst b jnrhsnst njhub bkb jåyf- Cötvs vfccjdjq ghbdfnbpfwbb åskb ghbdtltys d hjljdfnm ytjåöjlbvst htuekznbdyst pfrjys. bcgjkytybt d ytrjnjhsö cnhfyfö. Jyb djcghbybvfkbcm • Herjdjlbntkb b cjnhelybrb ghbdfnbpbhetvsö rfr cgjcjå cghfdtlkbdjuj hfcghjcnhfytybz bveotcn- ghtlghbznbq, jgfcfñobtcz åeleobö gthtvty df åtp rjhhegwbb. Jlyfrj gj ärjyjvbxtcrbv rhbnthb- b edthtyyst d djpvjéyjcnb bpåtéfnm yfrf- zv änjn cgjcjå yt elfkcz, gjcrjkmre jy yt ghbdtk yb r pfybz, rfr ghfdbkj, dsdjlzn frnbds ghtlghbz- gjdsitybñ rfgbnfkbpfwbb, yb r ecjdthitycndjdfybñ nbq, gjlktéfobö ghbdfnbpfwbb. herjdjlcndf, yb r gthtecnhjqcnde rjvgfybq lkz njuj, • Vyjubt pfbynthtcjdfyyst cnjhjys bvtñn djp- xnjås cghfdkznmcz c ghjåktvfvb hsyrf. vjéyjcnm dcnegbnm d gthtujdjhs dj dyenhty- Nfrét dj vyjubö cnhfyfö vbhf lfét tckb cfv ghj- ybö rheufö b exfcndjdfnm d gjkbnbxtcrbö vfyb- wtcc ghbdfnbpfwbb yt åsk rjhhevgbhjdfyysv, åskb gekzwbzö ghjwtccjv lkz cjåcndtyyjq dsujls. ckexfb, rjulf xbyjdybrfv, jndtncndtyysv pf gjkbnbre • Vyjubt ujcelfhcndtyyst ghtlghbznbz r ghbdfnbpfwbb, b bö cjdtnybrfv bp xfcnyjuj ctrnjhf vjvtyne ghjlféb yt ecgtdfñn cnfnm ébpytc- ghtljcnfdkzkfcm ytdthyfz byajhvfwbz j wtyyjcnb gjcjåysvb d ckjébdiböcz ärjyjvbxtcrbö eckj- ghjlfdftvjuj bvb bveotcndf. Dsreg herjdjlcndjv, dbzö, xnj ghbdjlbn r xfcnsv ghjlféfv ghtl- d xfcnyjcnb, åsk cdthöghbåskmysv ltkjv, tckb ds- ghbznbq gj wtyfv ybét hsyjxysö, ytcvjnhz xbckzñobv wtys xbyjdybrfv cjjåofkbcm ytdthyst yf dscjrbt hfcöjls ujcelfhcndf yf ht-rfgbnf- lfyyst lfét j nfrjv jxtdblyjv bveotcndt, rfr pt- kbpfwbñ. 6 vtkmyfz cjåcndtyyjcnm. Lkz pfobns ujcelfhcndtyysö bynthtcjd ytjåöj- Djn ytcrjkmrj rjyrhtnysö ghbvthjd rjhhegwbb, lbvj ghbybvfnm vths lkz cybétybz djpvjéyjcntq pfvtxtyysö d ghjwtcct ghbdfnbpfwbb: pkjegjnhtåktybz. • Ifynfé gjntywbfkmysö exfcnybrjd njhujd c wtkmñ ghtljndhfnbnm bö exfcnbt d njhufö bkb GHJÅKTVF JCEOTCNDKTYBZ gjdsitybt bvb cnfdjr. GHBDFNBPFWBB ÅTP RJHHEGWBB • Cgtrekzyns dsvjufñn e cthmtpysö bydt- cnjhjd gkfne pf cdjt ytexfcnbt, jåtofz yt Xnj cktletn ltkfnm lkz vbybvbpfwbb djpvjéyjc- ltkfnm b/bkb yt gjdsifnm cnfdjr. ntq lkz rjhhegwbb, tckb ghfdbntkmcndj ghbyzkj htit- • Jhufybpfwbz ferwbjyjd c bcreccndtyyj pfyb- ybt j ghjdtltybb ghjuhfvvs ghbdfnbpfwbb? Gj cenb, étyysvb wtyfvb rjulf cthmtpyst gjntywbfkm- rjytxyj, änj jxtym gjöjét yf cjdthitybt rhegysö yst bydtcnjhs, pfgeufys euhjpfvb. D nfrbö ujcelfhcndtyysö pfregjr, b pltcm ghbvtybvs vyjubt ferwbjyfö dscifz wtyf yfpsdftncz ghjlfdwjv ghjwtlehs lkz ujcelfhcndtyysö pfregjr. (Htxm j ybö b lfktt gjcntgtyyj cybéftncz lj ntö gjh, bltn d ukfdt 9.) gjrf exfcnybr njhujd yt ghbvtn ghtlkjéty- Lkz ghjatccbjyfkmyjuj ghjdtltybz ghjwtccf yeñ wtye. ytjåöjlbvj ghtljcnfdbnm ljcnfnjxyj dhtvtyb, yj • Ghtlghbznbz yf ferwbjyt gjregfñn, yt yt ckbirjv vyjuj, xnj gjpdjkbkj ås ljujdjhbnmcz j yfvthtdfzcm dsgjkyznm jåzpfntkmcndf gj ytxbcnsö cltkrfö. D ghjikjv hfpkbxyst ghjåktvs dsgkfnt cnjbvjcnb r rjyrhtnyjq lfnt, f c djpybrkb jnxfcnb bp-pf chjrjd, ecnfyjdktyysö vté- ntv, xnjås bcgjkmpjdfnm ghtlghbznbt lkz leyfhjlysvb abyfycjdsvb jhufybpfwbzvb. Rjvve- dsdjlf tuj frnbdjd bkb lkz lheubö wtktq lj GHBDFNBPFWBZ B GHJWTLEHS, YFGHFDKTYYST YF ÅJHMÅE C RJHHEGWBTQ 141
vjvtynf, rjulf bnjub njhujd åelen jåüzd- nehs bylecnhbb b cjplfybñ rjyrehtywbb, cjdtnybr vj- ktys ytltqcndbntkmysvb. étn yfcnfbdfnm yf ghjlfét frnbdf yfhzle c ghfdfvb • Gjlltkrf ljrevtynjd, zrjås cdbltntkmcndeñ- yf vjyjgjkbñ d wtkzö edtkbxtybz ljöjljd, xnj d cdjñ obö j njv, xnj dscnfdktyyjt yf ferwbjy ghtl- jxthtlm gjdscbn rjvbccbjyyst cjdtnybrjd. 9 ghbznbt hfytt fhtyljdfkjcm jlybv bp exfcnyb- rjd njhujd, xnj gjpdjkztn djcgjkmpjdfnmcz ghtbveotcndtyysv ghfdjv gjregrb. KEXIBT GHBTVS GHBDFNBPFWBB • Xhtpdsxfqyj pfybétyyfz jwtyrf bveotcndf. • Ytghfdjvthyjt exfcnbt byjcnhfyysö jhufybpf- Öjnz ceotcndetn vyjétcndj cgjcjåjd ghjdtltybz wbq ghb gjchtlybxtcndt vtcnysö jhufybpfwbq.7 ghbdfnbpfwbb, dctulf cktletn cjåkñlfnm jghtltkty- yst ghbywbgs:
YTCRJKMRJ DFHBFYNJD VTNJLJKJUBQ • Rjyrehtywbz chtlb gjregfntktq. Ferwbjys b jnrhsnst njhub cybéfñn hbcr jrfpfybz Hfpkbxyst cjwbfkmyst, ärjyjvbxtcrbt b gjkbnb- ghtlgjxntybz jnltkmysv gjregfntkzv. xtcrbt cjjåhfétybz jghtltkzñn rjyrhtnysq cgjcjå • Geåkbxyjt jåüzdktybt j njhufö c erfpfybtv ghjdtltybz lfyyjq ghbdfnbpfwbb. zcyjq b gjkyjq byajhvfwbb jå eckjdbzö Yfbvtytt dctuj gjldthétys rjhhegwbb dfexth- njhujd. yfz ghbdfnbpfwbz b ghjwtcc bpdtcnysq rfr ≤kbrdblf- • Eckjdbz njhujd b ghbdfnbpfwbb yt ljkéys wbz≥, ghb rjnjhjv frnbds rjvgfybb hfcghjlfñncz yt bpvtyznmcz gjckt jåyfhjljdfybz. jlybv gfrtnjv, f gj jnltkmyjcnb. • Dctv pfbynthtcjdfyysv cnjhjyfv ghtljcnfd- Ytvyjubv åjktt jgfcyf ghbdfnbpfwbz gjchtlcn- kzñncz hfdyst eckjdbz lkz exfcnbz. djv gthdjyfxfkmyjuj jnrhsnjuj ghtlkjétybz, öjnz • Ytjuhfybxtyysq ljcneg r ghbdfnbpbhet- jyf b lftn ghtbveotcndj ajhvfkmyjuj ghjwtccf c vjq rjvgfybb. Gjntywbfkmyst gjregfntkb jnrhsnsv yfpyfxtybtv wty yf frwbb. ljkéys bvtnm djpvjéyjcnm gjctnbnm rjvgf- Åjktt ghjåktvfnbxys njhub: jyb pfybvfñn åjkmit ybñ, gjujdjhbnm c rjhgjhfnbdysv herjdjlcn- dhtvtyb, vtytt nhfycgfhtynys b vjuen ghtljcnfdbnm djv b bvtnm cdjåjlysq ljcneg r abyfycjdjq åjkmieñ cdjåjle lkz ghjnbdjghfdysö ltqcndbq. Vjé- byajhvfwbb rjvgfybb. yj cybpbnm dthjznyjcnm djpybryjdtybz rjhhegwbb, • Tlbycndtyysv rhbnthbtv dsåjhf gjåtlbntkz tckb tcnm djpvjéyjcnm ecnhjbnm ghjwtcc njhujd ljkéyf åsnm dscifz yfpdfyyfz wtyf. ytpfdbcbvj b åtp exfcnbz gjkbnbrjd. Ntv yt vtytt, • Cktletn bpåtufnm ghzvsö ghjlfé. Änj gj chfdytybñ c gthdjyfxfkmysvb jnrhsnsvb ghtlkj- yfbåjktt hbcrjdfyyfz ajhvf ghbdfnbpfwbb, étybzvb, njhub cjplfñn åjkmieñ dthjznyjcnm ekexit- jcjåtyyj tckb ghfdbntkmcndj, gj cenb, rjynhj- ybz cnherneh eghfdktybz lkz rjvgfybq. kbhetncz jlyjq gjkbnbxtcrjq gfhnbtq. Vtytt étkfntkmyf nfrfz ajhvf ghbdfnbpfwbb, • Rhfnrbt dhtvtyyst hfvrb, rjnjhst evtym- rfr dsreg herjdjlcndjv b cjnhelybrfvb, bcgjkmpet- ifñn rjkbxtcndj dhtvtyb lkz cjdthitybz vfz dj vyjubö ghjuhfvvfö ghbdfnbpfwbb. Ghfrnbxtc- rjhhevgbhjdfyysö cltkjr. rb dctulf ghb änjv gjregfntkzv ghtljcnfdkzkfcm djp- • Ghjwtcc ghbdfnbpfwbb ljkéty ghjbcöjlbnm vjéyjcnm dsregbnm frwbb gj wtyfv ybét hsyjxysö. cjukfcyj zcysv b jåütrnbdysv rhbnthbzv, Öelibv dfhbfynjv zdkztncz nfr yfpsdftvfz xnj ghtljndhfoftn yfltktybt xbyjdybrjd ≤cgjynfyyfz ghbdfnbpfwbz≥, rjnjheñ ärjyjvbcns Lä- bpkbiytq cdjåjljq ltqcndbq. ybäk Rfeavfyy b Gjk Cbutkmåfev jgbcfkb rfr ≤cfve • Geåkbrfwbz dctq jnyjczotqcz r ghbdfnbpfwbb ceoyjcnm rjhhegwbb, ytghbrhsnjt hfpuhfåktybt ujce- byajhvfwbb c ntv, xnjås gjhzljr åsk jåot- lfhcndtyyjuj bveotcndf gjkbnbrfvb b cdzpfyysvb c bpdtcnty b jåotcndtyyjcnm vjukf ås dscne- yjvtyrkfnehjq lbhtrnjhfvb ghtlghbznbq8≥. gfnm d hjkb ytpfdbcbvjuj yfåkñlfntkz pf E ghfdbntkmcndf nfrét ljkéys åsnm hfpyst cjdtn- ghbdfnbpfwbtq. ybrb gj djghjcfv ghjuhfvvs ghbdfnbpfwbb. Ytcjv- • Nofntkmyjt cjåkñltybt rjltrcjd gjdtltybz b ytyyj, bcgjkmpjdfybt jlyjuj b njuj ét cjdtnybrf lkz ghfdbk jnyjcbntkmyj rjyakbrnf bynthtcjd. dshfåjnrb cnhfntubb b rjycekmnfwbq gj rjyrhtnysv • Ytpfdbcbvjt eghfdktybt ghjwtccjv ghbdfnbpf- djghjcfv cltkrb vjétn ecrjhbnm ghjwtcc, yj änj wbb. Änj jckjéyztn bcgjkmpjdfybt ceotcn- xhtdfnj djpybryjdtybtv rjyakbrnf bynthtcjd. Änj deñobö rjhhegwbjyysö cdzptq c ujcelfhcndty- nfrét vjétn gjhjlbnm rjyakbrn vtéle cjdtnybrjv ysvb xbyjdybrfvb. b wtkzvb ujcelfhcndtyyjq gjkbnbrb. D nj dhtvz, rfr • Ujcelfhcndtyyst xbyjdybrb, hfåjnfñobt yfl ujcelfhcndj vjétn cnhtvbnmcz r gthtcnhjqrt cnher- ghbdfnbpfwbtq, ljkéys gjkexfnm åjkmieñ 142 GHBDFNBPFWBZ B GHJWTLEHS, YFGHFDKTYYST YF ÅJHMÅE C RJHHEGWBTQ
pfhgkfne, ytétkb lheubt ujcelfhcndtyyst cjd ghbdfnbpfwbb d Åjkufhbb – ghbdfnbpfwbb ckeéfobt, b gjkexfnm yflåfdrb r pfhfåjnyjq Åjkufhcrjq ntktrjvveybrfwbjyyjq rjvgfybb. D gkfnt d pfdbcbvjcnb jn ghjbpdjlbntkmyjcnb htpekmnfnt elfkjcm bpåtéfnm lfkmytqibö yfhe- pf rféleñ ecgtiyj ghjdtltyyeñ ghbdfnbpf- itybq d ghjwtcct, b åsk gjlujnjdkty ljrkfl j wbñ. 10 ytjåöjlbvsö vthfö lkz ecjdthitycndjdfybz ghj- wtccf ghbdfnbpfwbb d åeleotv. 11
GTHTÉBDTN KB GHBDFNBPFWBÑ ÄNBRF Yf lheujv rhfñ cdtnf, d Gfyfvt, ghfdbntkmcndj UJCELFHCNDTYYJUJ CTRNJHF? ghbukfcbkj edféftveñ ytghfdbntkmcndtyyeñ jhufyb- pfwbñ exfcndjdfnm d gthtujdjhfö j ghjlfét ujcelfh- Ytcvjnhz yf dct ghtbveotcndf ghbdfnbpfwbb b cndtyyjq Gfyfvcrjq ntktrjvveybrfwbjyyjq rjvgfybb dcñ äaatrnbdyjcnm yjhvfnbdyjq åfps, djghjc änbrb d rfxtcndt yfåkñlfntkz. D njhufö exfcndjdfkb njkmrj dctulf jcnftncz jnrhsnsv. D nj dhtvz rfr ltqcndbz ldt rjvgfybb, b ghfdbntkmcndj htibkj, xnj jåot- ujcelfhcndf vjuen åsnm gjldthuyens jåotcndtyyjq cndtyyjcnm djcghbvtn änj c gjljphtybtv, tckb yt ghjdthrt gjchtlcndjv pfrjyjlfntkmcndf bkb jvåel- jåtcgtxbnm gjkyeñ nhfycgfhtynyjcnm ghjwtccf. Yt- cvtyf, ltzntkmyjcnm xfcnyjuj ctrnjhf ytbpvtyyj ghfdbntkmcndtyyfz jhufybpfwbz ghjcktlbkf pf yflkt- jöhfyztncz gjrhjdjv ≤rjvvthxtcrjq nfqys≥, rjnj- éfobv öjljv ghjwtccf b cjjåobkf j cdjbö yfåkñlt- hfz xfcnj bcgjkmpetncz rfr ghtlkju lkz cjrhsnbz jn ybzö jåotcndtyyjcnb. D htpekmnfnt, änf gjntywbfkmyj jåotcndtyyjcnb byajhvfwbb, r rjnjhjq byfxt vjéyj dtcmvf cgjhyfz ghbdfnbpfwbz ghjikf åtp rfrbö-kbåj åskj ås gjkexbnm ljcneg. hfpyjukfcbq. Eljåysv cgjcjåjv ghjcktlbnm, xnjås ghbdfnbpf- Ghbybvfz d hfcxtn ytljdthbt jåotcndtyyjcnb r wbz ghbyjcbkf htuekzhyst ljöjls d ujcelfhcndtyyeñ gjkbnbrfv b r bynthtcfv xfcnyjuj ctrnjhf, vjéyj rfpye, zdkzñncz gjrfpfntkb äaatrnbdyjcnb ltzntkm- crfpfnm, xnj ghbdfnbpfwbb dctulf åelen ytcnb d ctåt yjcnb. Lkz änjuj vjétn bcgjkmpjdfnmcz elthéfybt jghtltktyyeñ ljkñ gjkbnbxtcrjuj hbcrf. Jgsn gjrf- frnbdjd bkb frwbq rjvgfybb d ntxtybt jujdjhtyyjuj psdftn, xnj änjn hbcr vjéyj vfrcbvfkmyj cybpbnm, vbybvfkmyjuj gthbjlf (xnjås bpåtéfnm exfcnbz cgt- tckb cltkfnm ghjwtcc gj djpvjéyjcnb åjktt nhfycgf- rekzynjd), gjllthéfybt ghtlecvjnhtyyjuj vbybvfkm- htynysv, d njv xbckt änj yfbåjktt ceotcndtyyj lkz yjuj ehjdyz pfyznjcnb d ntxtybt jghtltktyyjuj gt- rhbnthbtd, gj rjnjhsv åelen jwtybdfnmcz exfcnybrb hbjlf dhtvtyb b, djpvjéyj, cjlthéfybt d rjvgfybb njhujd. jnltkjd yfexysö bccktljdfybq b hfphfåjnjr. Fldjrfns, jlyfrj, vjuen bcrfpbnm gjrfpfntkb äa- atrnbdyjcnb ltzntkmyjcnb d gjgsnrfö yfcnjznm yf RJHHEGWBZ, GHBDFNBPFWBZ B njv, xnjås jyb gjllfdfkbcm jåütrnbdyjq ghjdthrt RJYREHTYNYFZ GJKBNBRF b bpvthtybñ. R cjéfktybñ, bö vjétn åjkmit pfyb- vfnm yt gjdsitybt ehjdyz eckeu, yt gjllfñottcz Rjytxyj ét, rjhhegwbz ghjbcöjlbn yt njkmrj d bpvthtybñ, f ljcnbétybt gjllfñoböcz bpvthtybñ ujcelfhcndtyyjv ctrnjht. Yt juhfybxbdftncz jyf rjkbxtcndtyysö gjrfpfntktq. Yfghbvth, jyb åtcgjrj- nfrét b cltkrfvb j ujcelfhcndtyysö pfregrfö c zncz yt j rfxtcndt ghtljcnfdkztvsö åjkmybwtq eckeu, exfcnbtv ujcelfhcndtyyjuj b xfcnyjuj ctrnjhjd. Jyf f j rjkbxtcndt ghbyznsö d änjq åjkmybwt gfwbtynjd. vjétn ghjbcöjlbnm b dyenhb jhufybpfwbq b vtéle Fldjrfns ghtlgjxbnfñn ajhveks, rjnjhst vjuen åsnm jhufybpfwbzvb d xfcnyjv ctrnjht, rjulf rjhgjhfwbb pfcdbltntkmcndjdfys d celt b ghjdthtys bpdyt, nfr pkjegjnhtåkzñn gjpbwbzvb yf hsyrt d jåkfcnzö ärj- xnj djghjc dcnftn yt j njv, d rfrbö eckjdbö cjlthéfn- yjvbrb, rjnjhst ljkéys eghfdkznmcz rjyrehtynyjq cz pfrkñxtyyst d ghbdfnbpbhjdfyyjq nñhmvt, f j njv, gjkbnbrjq cnhfys.12 crjkmrj åskj cjdthityj ecgtiysö gjåtujd. Ytjåöjlbvsv jhelbtv lkz pfobns b hfpdbnbz ärjyjvbxtcrjq ltzntkmyjcnb b ufhfynbtq xtcnyjq ltz- ntkmyjcnb d xfcnyjv ctrnjht zdkztncz hfphfåjnrf YFÅKÑLFNTKB PF GHBDFNBPFWBTQ BP öjhjij ghjlevfyyjuj pfrjyf j rjyrehtywbb. Jy jght- UHFÉLFYCRJUJ JÅOTCNDF ltkztn fltrdfnyst vtnjls hfåjns xfcnyjuj ctrnjhf, jåtcgtxbdfz ntv cfvsv ckeétybt yfbkexibv jåobv Jhufybpfwbb uhfélfycrjuj jåotcndf vjuen ghb- bynthtcfv. Gjckt gfltybz rjvveybpvf ceotcndjdfkj ybvfnm rjycnhernbdyjt exfcnbt d ghbdfnbpfwbb. eåtéltybt, xnj ujcelfhcndj vjétn ghbdfnbpbhjdfnm D 1999 ujle åjkufhcrfz ytghfdbntkmcndtyyfz ghtlghbznbt-ubufyn åtp tuj ghtldfhbntkmyjuj lhjåkt- jhufybpfwbz ghbyzkf exfcnbt d yfåkñltybb pf ybz b yfltznmcz, xnj rjyrehtywbz cj cnjhjys bvgjhnf jlybv bp rhegytqibö b yfbåjktt cgjhysö ghjwtc- yt lfcn nfrjve ghtlghbznbñ pkjegjnhtåkznm cdjbv GHBDFNBPFWBZ B GHJWTLEHS, YFGHFDKTYYST YF ÅJHMÅE C RJHHEGWBTQ 143
gjkjétybtv yf hsyrt. Yj d hfcxtn yt ghbybvfkbcm ECKJDBZ LKZ ECGTIYJUJ GHJWTCCF hfpkbxyst afrnjhs, nfrbt rfr cnhernehyst ghtuhf- GHBDFNBPFWBB ls bvgjhne, djpybrfñobt bp-pf ghjåktv c rehcjv jåvtyf dfkñns, gkjöbt cbcntvs nhfycgjhnf b xfcnj Lkz ecgtiyjuj ghjdtltybz ghjuhfvvs ghbdfnbpf- rjhhevgbhjdfyyst vtcnyst b htubjyfkmyst dkfcnb, wbb cktletn cjåkñlfnm cktleñobt eckjdbz: ghbybvfdibt vths r pfobnt cdjbö ghtlghbznbq jn kñ- åsö dbljd rjyrehtywbb.13 • Cthmtpysq yfcnhjq yf ghbdfnbpfwbñ cj cnj- Gthdjcntgtyyjq pflfxtq ghb hfphfåjnrt yf- hjys ujcelfhcndf yfhzle c gjybvfybtv b gjl- ltéyjq rjyrehtynyjq gjkbnbrb zdkztncz vbybvbpf- lthérjq ghjwtccf cj cnjhjys ibhjrjq jåotcn- wbz vfcinfåjd vjityybxtcndf yf hsyrfö. Lkz änjuj dtyyjcnb. ytjåöjlbvj pfghtnbnm rfhntkb b rjhhevgbhjdfyyst • Cjplfybt rjyrehtynysö hsyrjd gentv eybx- uheggbhjdrb. Nfrfz gjkbnbrf nfrét gjpdjkztn cyb- njétybz åfhmthjd lkz ljcnegf yf hsyjr b pbnm åfhmths lkz ljcnegf yf hsyjr, xnj hfcibhbn dsöjlf c ytuj. djpvjéyjcnb lkz vtkrbö b chtlybö ghtlghbznbq. Tot • Htajhvs rjvvthxtcrjuj ctrnjhf, yfghfdkty- jlyjq wtkmñ zdkztncz ecnfyjdktybt yfltéyjuj rjhgj- yst yf cjplfybt rjvvthxtcrb jhbtynbhjdfyysö hfnbdyjuj herjdjlcndf. åfyrjdcrbö cbcntv. Ytrjnjhsv ghjcnbntkmyj cxbnfnm, xnj rjyrehtyn- • Äaatrnbdyst yjhvfnbdyst åfps lkz endth- yfz gjkbnbrf b tt pfrjys ghtlyfpyfxtys njkmrj lkz éltybz ghtbveotcnd xfcnyjuj dkfltybz. åjufnsö b ehåfybpbhjdfyysö cnhfy. Jlyfrj ysytiybt • Xtnrbt b gjlhjåyst ghjwtlehs lkz ghjdtltybz ghjvsiktyyj hfpdbnst cnhfys rjulf-nj njét ceotcn- gthtujdjhjd j ghbdfnbpfwbb b dsåjhf gjregf- djdfkb gjl uytnjv ytjåeplfyyjq rjhhegwbb b djgbñot ntkz.16 rjhscnysö ghfdbntkmcnd. Lkz bpvtytybz cbnefwbb änb • Cjdtnybrb yfybvfñncz yf jcyjdfybb jnrhs- cnhfys htibkb ghtljcnfdbnm ghfdj eghfdkznm cdjbvb njq b nhfycgfhtynyjq rjyrehtywbb b hfåj- hsyrfvb pfrjyfv j rjyrehtywbb.14 nfñn njkmrj yf bynthtcs ghfdbntkmcndf. Öjnz vjéyj crfpfnm, xnj e rféljq cnhfys tcnm • Nhfycgfhtynyjcnm d cfvjv ghjwtcct ghbdfnb- jghtltktyyfz rjyrehtynyfz gjkbnbrf, lfét tckb jyf pfwbb. yt cajhvekbhjdfyf jnxtnkbdj b ghjcnj cdjlbncz r • Nhfycgfhtynyjcnm d jåhfotybb c ljöjlfvb jn cjöhfytybñ cnfnec-rdj; nt, rnj cjpyfntkmyj hfpdbdf- ghbdfnbpfwbb.17 tn cdjñ gjkbnbre, crkjyzñncz r ddtltybñ pfrjyf j • Vths lkz cvzuxtybz ytufnbdysö gjcktlcndbq rjyrehtywbb.15 ghbdfnbpfwbb lkz jåotcndf b jrheéfñotq Rnj-nj vjétn gjlevfnm, xnj pfrjy j rjyrehtywbb chtls.18 ghbpdfy yfdzpfnm ajhvs rfgbnfkbpvf pf cxtn åtlysö b ezpdbvsö. Yf cfvjv ltkt, jy ghtlyfpyfxty rfr hfp Pfrjy j rjyrehtywbb cjplftn b gjllthébdftn e lkz jåhfnyjuj. Tuj aeyrwbb yt juhfybxbdfñncz ärjyj- jåotcndtyyjcnb ljdthbt r exhtéltybzv, nfr xnj, d vbrjq; jyb nfrét drkñxfñn d ctåz cjwbfkmyst pflfxb, rjywt rjywjd, cgjcjåcndetn cnfåbkmyjcnb ltvjrhf- d njv xbckt cghfdtlkbdjcnm, åkfujgjkexbt gjnhtåbnt- nbq. Jy zdkztncz rkñxtdsv lkz äaatrnbdyjcnb hsyjx- ktq b gjdsitybt ehjdyz ébpyb lkz dctö (b jcjåtyyj yjq ärjyjvbrb. Ctqxfc vyjubt cxbnfñn, xnj hfpdbnbt lkz uheggs gjdsityyjuj hbcrf). åtlysö cnhfy cktletn ghjdjlbnm gentv gjdsitybz frnbdyjcnb xfcnyjuj ctrnjhf, f yt gjchtlcndjv åtpec- gtiyjq rjvvthxtcrjq ltzntkmyjcnb, djpukfdkztvjq ujcelfhcndjv. Nfrbv jåhfpjv, öjhjij ghjlevfyysq pfrjy j rjyrehtywbb vjétn gjckeébnm jcyjdfybtv lkz hfpdbnbz cnhfys. 144 GHBDFNBPFWBZ B GHJWTLEHS, YFGHFDKTYYST YF ÅJHMÅE C RJHHEGWBTQ
CYJCRB
1 Jnltk bccktljdfybq Gfåkbr Cthdbcbp Bynth- 11 Nhfycgähtycb Bynthyäiyk jgeåkbrjdfk äne vtnjlj- yäiyk (PSI), hfåjnfñobq yf åfpt Uhbydbxcrjuj kjubñ d dblt bycnhevtynfhbz lkz tlbyjvsckzobö eybdthcbntnf d Kjyljyt, endthélftn, xnj vekmnb- jhufybpfwbq: http://www.transparency.org/toolkits/ yfwbjyfkmyst rjvgfybb, ghbdfnbpbheñobt djle 2001/ccinp_tele-bulgaria.html d hfpdbdfñoböcz cnhfyfö vbhf, yfcrdjpm rjhhev- 12 Gjlhjåyjt jåceétybt vjéyj yfqnb d ukfdt 26,TI gbhjdfys, åkbprb r abyfycjdjve rhföe b lfdyj Source Book 2000: http://www.transparency.org/ pfvtxtys b ärcgkefnfwbb åtlyjuj yfctktybz: http: sourcebook/26.html. Cvjnhb nfrét pfrjy j rjyrehty- //www.labournet.net/world/0208/psi4.html wbb Nfbkfylf jn 1999 ujlf:: http://www.oecd.org/ 2 Jeffrey Sachs, Clifford Zinnes and Yair Eilat, dataoecd/40/45/2491524.doc b pfrjy j rjyrehty- The Gains from Privatization in Transition Economies: wbb Ñéyjq Fahbrb jn 1998 ujlf: http://www. Is Change of Ownership Enough?, http://www.imf.org/ compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts External/Pubs/FT/staffp/2001/04/zinnes.htm .asp?level=1&child=1. 3 Privatizing State-owned Enterprises: An Overview 13 Cv. John Nellis, The World Bank, Privatization and of Policies and Practices in OECD Countries (OECD, Enterprise Reform in Transition Economies: A Paris, 2003) ISBN 92-64-10408-9, p.17. Retrospective Analysis yf cfqnt http://lnweb18. 4 Vito Tanzi, Corruption Around the World, IMF Staff Papers worldbank.org/OED/OEDDocLib.nsf/0/A8579A9A28A Vol. 45 No. 4 (December 1998) 100B485256B6D006542F6?opendocument 5 External Evaluation of the ESAF, Report by a Group of 14 Cv. Jeremy Pope, Competition Policy and Contain- Independent Experts, IMF, 1998, p.94. http://www.imf. ing Corruption yf cfqnt http://www.transparency. org/external/pubs/ft/extev/index.HTM org/sourcebook/26.html 6 See Sue Hawley, Exporting Corruption: Privatisation, 15 D yfcnjzobq vjvtyn nfrjt pfrjyjlfntkmcndj tcnm Multinationals and Bribery, The Corner House Briefing 19, e djcmvbltcznb bp cnhfy-xktyjd Jhufybpfwbb vté- 1 June 2000 (www.thecornerhouse.org.uk/pdf/brief- leyfhjlyjq njhujdkb, b bö xbckj gjcnjzyyj hfcntn. ing/19bribe.pdf). Chtlb ytlfdybö ghbvthjd nfrbt, rfr Nfbkfyl b Ñéyfz Fahbrf, ult åskb cjplfys rjvbccbb gj rjy- 7 Ivan Miklos, Privatisation Corruption Risks, http://www. rehtywbb. internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20 Small-scale%20Privatisation 16 Cjukfcyj ljrkfle JÄCH, d Gjkmit åskb cjplfys zcyst, gjlhjåyst b nhfycgfhtynyst ghjwtccs, rjnj- 8 Daniel Kaufmann and Paul Siegelbaum, Privatisa- hst gjpdjkbkb ecgtiyj ghjdjlbnm ghjlféb vtéle tion and corruption in the transition: http://www. rjhgjhfwbzvb, xfcnj byjcnhfyysvb, rjnjhst eét worldbank.org/wbi/governance/pdf/siege12.pdf njhueñn d jlyjv ctrnjht. Cv. Privatising State-owned 9 Privatising State-Owned Enterprises (supra), p. 62. D Enterprises (supra), p. 93. rybut cjlthéfncz htrjvtylfwbb gj cgjcjåfv ecnf- 17 D Gjkmit ljöjls ikb yf htajhve caths cjwbfkm- yjdktybz xtnrbö vfylfnjd lkz cjdtnybrjd. yjuj jåtcgtxtybz. Ghfdbntkmcndf Xtöbb b Ckjdf- 10 Chtlb änbö rhbnthbtd bcgjkmpjdfys rhbnthbb ghbdf- rbb nfrét dsltkzkb chtlcndf yf jcjåst yeéls. nbpfwbb, htrjvtyljdfyyst Rjycekmnfwbjyysv D Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt, Idtwbb b Lfybb ghjtrnjv ghfdbntkmcndf Uthvfybb gj djghjce jyb gjcnegfñn rfr jåsxysq ljöjl. Cxbnftncz, xnj ghbdfnbpfwbb d Erhfbyt: http://www.privatisation. cjplfybt ajylf jcjåjuj yfpyfxtybz vjétn ckeébnm kiev.ua/Priv_Eng/rounde/XIX/10yearsE.htm. Cvjnhb jlybv bp cgjcjåjd jåtpjgfcbnm ujcelfhcndtyyst nfrét hfphfåjnrb Hfåjxtq uheggs JÄCH gj ghbdfnb- chtlcndf jn pfybétybz bö cnjbvjcnb ghb ghjlfét d pfwbb b eghfdktybñ ujcelfhcndtyysv bveotcndjv bynthtcfö rhfnrjchjxyjq kbrdblyjcnb. D cjjndtncn- http://www.oecd.org/document/36/0,2340,en_2649_ dbb c atlthfkmysv åñlétnysv rjltrcjv Uthvfybb 37439_2431588_1_1_1_37439,00.html; Rjycekmnf- jhufys dkfcnb ljkéys eljcnjdthbnmcz d njv, xnj pf wbjyysqghjtrn ghfdbntkmcndf Uthvfybb gj djghjce rjvgfybñ åskf egkfxtyf cghfdtlkbdfz wtyf hsyrf. ghbdfnbpfwbb d Erhfbyt: http://www.privatisation.kiev Privatising State-owned Enterprises (supra), p. 84. .ua/Priv_Eng/aboutE.htm. D htpekmnfnt ghjwtccf djc- 18 Cv. John Nellis and Sunita Kikeri, Privatization in Com- cjtlbytybz Uthvfybz gjkexbkf åjufnsq jgsn d ghj- petitive Sectors: The Record to Date (World Bank): wtccfö nhfycajhvfwbb. Ghfdjdst, ärjyjvbxtcrbt b http://econ.worldbank.org/view.php?topic=20&type= cjwbfkmyst gthtvtys d Djcnjxyjq Uthvfybb åskb 5&id=15960. Cv. nfrét the OECD Working Group on åtcghtwtltynysvb d bcnjhbb Tdhjgs. Ghfdbntkm- Privatisation and Governance of State-owned Assets cndj Uthvfybb cxbnftn, xnj änjn jgsn lfk bv zcyjt (formerly the OECD Privatisation Network). ghtlcnfdktybt j vfcinfåfö hfåjns, nhtåetvjq lkz ghbdfnbpfwbb, b j dhtvtyysö pfnhfnfö yf tt pfdth- itybt. UKFDF 12 .I EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 147
Eujkjdyjt ghfdj, yfghfdktyyjt yf åjhmåe c rjh- D jnyjitybb eujkjdyjuj ghfdf ceotcndeñn djctvm hegwbtq, bvttn dféyjt pyfxtybt d kñåjq åbndt ghj- jåobö ghbywbgjd, rjnjhst ljkéys cjåkñlfnmcz: nbd dpznjxybxtcndf, åelm nj d ujcelfhcndtyyjv bkb d xfcnyjv ctrnjht. D yfcnjzotq ukfdt ghjcktébdftncz • Cjåkñltybt vtéleyfhjlysö cnfylfhnjd d ädjkñwbz eujkjdyjuj ghfdf jn tuj utytpbcf lj djgkj- jåkfcnb ghfd xtkjdtrf. otybz tuj d dblt ltzntkmyjcnb jhufyjd ghfdjgjhzlrf • Bpåtéfybt xhtpvthyj htghtccbdysö gjkjét- b celf. (Hjkm celtåyjq dkfcnb hfccvfnhbdftncz d ybq. Ukfdt 16.) • Xtnrbt herjdjlzobt ghbywbgs jnyjcbntkmyj ghbujdjhjd c ntv, xnjås ghbujdjhs jnkbxf- kbcm cjjndtncndbtv. FYNBRJHHEGWBJYYST PFRJYS • Rjycjkblfwbz hfpkbxysö eujkjdysö pfrjyjd, rfcfñoböcz rjhhegwbb. Cfvst nofntkmyj hfphfåjnfyyst pfrjys yt vjuen • Htuekzhysq jåpjh hfvjr eujkjdyjuj ghfdf. cfvb gj ctåt rjynhjkbhjdfnm rjhhegwbñ1. D pyfxb- • Cgtwbfkmyst gjkjétybz gj ltkfv rjhhegwbb, ntkmyjq vtht ysytiybq rhbpbc dj vyjubö cnhfyfö d cjjndtncndbb c rjnjhsvb kbwf ljkéys ghjbcntrftn bp njuj jåcnjzntkmcndf, xnj bö pfrjys enjxyznm ghjbcöjéltybt yt jåüzcytyyjuj yt ghbvtyzñncz yf ghfrnbrt. Ghfdjdst bycnbnens åjufncndf r eljdktndjhtybñ celf. yt dsgjkyzñn cdjtq hjkb dcktlcndbt ckfåjcnb yfwbj- • Fhtcn rjhhegwbjyysö chtlcnd b gthtöjl bö d yfkmyjq celtåyjq cbcntvs b xfcnbxyj dcktlcndbt yt- gjkmpe ujcelfhcndf. ljcnfnrf djkb r erhtgktybñ cfvbö bycnbnenjd. • Jghtltktybt rjhhegwbb rfr drkñxfñotq b Ntv yt vtytt, hfpevyst ghfdjdst hfvrb ghtl- gthtlfxe, b gjkextybt dpznrb. cnfdkzñn cjåjq ytjåöjlbveñ jnghfdyeñ njxre. Rjulf pfrjys cjcnfdktys, jyb ljkéys åsnm ghjcnsvb lkz gjybvfybz b ghbvtytybz. HFPHFÅJNRF PFRJYJD Frnbdbcns åjhmås c rjhhegwbtq hfccvfnhbdfñn hzl pfrjyjd rfr bvtñobö jnyjitybt r lfyyjve ghtl- Eujkjdyjt pfrjyjlfntkmcndj vjétn dscnegfnm d rf- vtne. xtcndt chtlcndf, clthébdfñotuj rjhhegwbñ, jlyfrj Chtlb ybö bvtñncz d dble pfrjys, ghtlecvfnhb- kbim d bpdtcnyjq vtht. Tckb pfrjys yt jceotcndkzñn- dfñobt: cz ytjndhfnbvj bkb yt cgjcjåys ghbvtyznmcz ytjndhf- nbvj, njulf nt, rnj yfheiftn änb pfrjys, bcgsnsdfñn • Ljcneg r byajhvfwbb (drkñxfz pfrjyjlfntkm- ytåjkmijt xedcndj cnhföf, f cfvb pfrjys vjuen enhf- cndj jå jabwbfkmysö ctrhtnfö). nbnm dczrbq cvsck. • Hfphtitybt ghjåktv rjyakbrnjd bynthtcjd. Ytrjnjhst hfccvfnhbdfñn ghbyznbt yjdsö fynb- • Ghjwtccs ujcelfhcndtyysö pfregjr. rjhhegwbjyysö pfrjyjd d rfxtcndt gthdjuj ifuf d • Cdjåjlf ckjdf. yfghfdktybb åjhmås c rjhhegwbtq (öjnz vyjubt cnhf- • Cdjåjlf ghtccs. ys eét bvtñn hzl pfrjyjd, rjnjhst vjuen åjhjnmcz c • Pfobnf hfpjåkfxbntktq b ntö, rnj gjlftn rjhhegwbtq, tckb åeltn jåtcgtxtyj bö ghbvtytybt). éfkjås jnyjcbntkmyj pkjegjnhtåktybq D htpekmnfnt xbckj pfrjyjd gj yfrfpfybñ dpznjxybxt- ghfdbntkmcndf. cndf b lheubö ajhv rjhhegwbb pyfxbntkmyj dshjckj • Vjåbkbpfwbz uhfélfycrjuj jåotcndf. dj dctv vbht, jlyfrj xfcnj ghb änjv yt ltkfkjcm yb- • Ltvjrhfnbxtcrbt dsåjhs. xtuj, xnjås jåtcgtxbnm bö ghbvtytybt bkb jåtcgtxbnm • Pfghtn ntv, rnj jceélty pf ghtcnegkt- nfrét b ghbyznbt ghtdtynbdysö vth. Ghbyznbt yjdjuj ybz cthmtpyjuj vjhfkmyjuj pyfxtybz, nfrbt pfrjyf vjétn gjrfpfnmcz åtppfnhfnysv cgjcjåjv rfr bpyfcbkjdfybt bkb rhféf, pfybvfnm ghbyznbz vth, jlyfrj yf ghfrnbrt njkmrj änj cfvj gj ljkéyjcnm bkb ghtntyljdfnm yf pfyznbt ujce- ctåt dhzl kb cgjcjåyj xnj-kbåj bpvtybnm. lfhcndtyyjq ljkéyjcnb bkb yf ljkéyjcnm Ghjnbdjrjhhegwbjyyjt pfrjyjlfntkmcndj jåsxyj d rjvgfybb. yfghfdktyj ghjnbd dpznjxybxtcndf, ctvtqcndtyyjcnb, • Ghfdbkf, htuekbheñott gjlfhrb b ghjzdktybz rjyakbrnjd bynthtcjd b afdjhbnbpvf d ghbceéltybb ujcntghbbvcndf d jnyjitybb ujcelfhcndty- rjynhfrnjd bkb ghfdbntkmcndtyysö ghtathtywbq. Gj- ysö ckeéfobö. cnegfz nfrbv jåhfpjv, ytrjnjhst hfphfåjnxbrb pfrj- • Cjplfybt ljkéyjcnb jvåelcvtyf. yjlfntkmcndf gsnfñncz gthtxbckbnm dct djjåhfpbvst • Celtåysq yflpjh pf pfrjyyjcnmñ flvbybcnhf- dbls ltzntkmyjcnb b jåüzdbnm bö dct ytpfrjyysvb. nbdysö ltqcndbq. Jlyfrj rjhhevgbhjdfyyst kñlb ybrjulf yt jnkbxf- kbcm ytljcnfnrjv djjåhfétybz, b jyb dctulf vjuen 148 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
åscnhj yfqnb genb jåöjlf pfghtnjd. Gjänjve d wtkjv Ghfdbkf ≤cdtnkjq kbybb≥ bcrkñxfñn djpvjéyjcnm ujhfplj åjktt äaatrnbdyj hfphfåjnfnm åjktt jåobt ghfdjghbvtybntktq ltqcndjdfnm gj cdjtve ecvjnht- pfghtotybz – nfrbt, rfr ≤pkjegjnhtåktybz ujcelfhcn- ybñ, yj e änjuj ghjwtccf tcnm cdjz wtyf. Yfghbvth, dtyyjq ljkéyjcnmñ d wtkzö kbxyjq yfébds≥. tckb ctvtqcndtyyjcnm b afdjhbnbpv ghb yfåjht Jåobt ajhvekbhjdrb, nfrbt rfr änb, jödfnsdfñn ckeéfobö lkz hfåjns d ghfdbntkmcndt ghtlcnfdkzñn dct, yj bö ytljcnfnrjv zdkztncz nj, xnj jyb nfrét cjåjq cthmtpyeñ ghjåktve, pfrjyjlfntkmcndj vjukj vjuen bcgjkmpjdfnmcz b rjyrehtynfvb d hfvrfö cbc- ås pfghtnbnm ujcelfhcndtyysv ckeéfobv yfybvfnm ntvs, xnjås jcgfhbdfnm ltqcndbz, rjnjhst gj cenb lheptq bkb hjlcndtyybrjd, tckb, rjytxyj, jyb yt ltkf zdkzñncz cjdthityyj ytdbyysvb. Nfr jåcnjzn jåkflfñn ljcnfnjxyjq rdfkbabrfwbtq, xnjås pfyznm ltkf, jcjåtyyj tckb cktljdfntkb b celmb gjldthétys nfreñ ljkéyjcnm. Jlyfrj d änjv ckexft ghjrehjhs gjkbnbxtcrjve b lheujve lfdktybñ. Nfrbv jåhfpjv b cels ljkéys åelen jghtltkbnm, zdkztncz bkb ytn fynbrjhhegwbjyysq pfrjy vjétn cfv gj ctåt ghtdhf- rjyrhtnysq hjlcndtyybr rdfkbabwbhjdfyysv kbwjv b, nbnmcz d bcnjxybr rjhhegwbb. cktljdfntkmyj, bvtnm ceotcndtyyst lbcrhtwbjyyst Xnjås bpåtéfnm nfrbö cwtyfhbtd, nt, rnj hfphf- gjkyjvjxbz d ghjwtcct ghfdjghbvtytybz. åfnsdftn pfrjys, ljkéys cyfxfkf pflfnm ctåt hzl Fkmnthyfnbdysv jåhfpjv pfrjyjlfntkmcndj, djghjcjd: rjnjhjt dåbhftn d ctåz ghfdbkj ≤cdtnkjq kbybb≥, vjukj ås ghjcnj pfghtnbnm yfpyfxtybt yf rfreñ-kb- • Åelen kb bycnbnens, rjnjhsv gjhextyj ghb- åj ljkéyjcnm rfrjuj-kbåj lheuf bkb hjlcndtyybrf vtytybt pfrjyf, bvtnm djpvjéyjcnb cltkfnm åtp rfrbö-kbåj bcrkñxtybq b rdfkbabrfwbq. D änjv änj? ckexft ghfdjghbvtybntkb yt åelen bvtnm ybrfrbö • Gjkys kb hzls gjkbwtqcrbö, ghjrehjhjd, celjd lbcrhtwbjyysö gjkyjvjxbq. Tckb ås bvz rfrjuj-kbåj b lheubö ghfdjghbvtybntkmysö exhtéltybq hjlcndtyybrf jabwbfkmyjuj kbwf gjzdbkjcm d gkf- xtcnysvb, ntöybxtcrb rjvgtntynysvb ghj- ntéyjq dtljvjcnb, nj yfheitybt yjhvfnbdf åskj ås atccbjyfkfvb? (Jghjcs dj vyjubö cnhfyfö jxtdblysv. Jlyfrj tckb pfrjy cjlthéfk bcrkñxtybt vbhf cdbltntkmcndeñn j njv, xnj, gj vytybñ lkz rdfkbabwbhjdfyysö kbw, nj fhuevtyns jnyjcbntkm- uhfélfy, gjkbwbz b celtåyfz cbcntvf ghbyfl- yj rdfkbabrfwbq rfylblfnf bcgjkmpjdfkbcm ås lkz ktéfn r yfbåjktt rjhhevgbhjdfyysv bycnb- jghfdlfybz – b pfnevfybdfybz rfhnbys, cdzpfyyjq c nenfv). yfpyfxtybtv. Åtp rfrjuj-kbåj bcrkñxtybz yfheitybt • Zdkzñncz kb änb jabwbfkmyst kbwf ytpfdbcb- cnfyjdbncz zcysv lkz dctö; uhfélfyt, chtlcndf vfc- vsvb jn bcgjkybntkmyjq dkfcnb d ntjhtnb- cjdjq byajhvfwbb b uheggs rjynhjkz vjuen jgthfnbd- xtcrjv gkfyt? F d ghfrnbxtcrjv? yj jghtltkbnm, cthmtpyj kb yfcnhjtyj ghfdbntkmcndj • Gthtl rtv b rfrbv jåhfpjv änb kbwf zdkz- jnyjcbntkmyj ghbyelbntkmyjuj ghbvtytybz fynbrjh- ñncz gjljnxtnysvb? hegwbjyysö pfrjyjd. Jlyfrj nfrbt pfrjys zdkzñncz yt ubårbvb b yt Vjétn gjnhtåjdfnmcz dhtvz lkz njuj, xnjås ljgecrfñn rfrbö-kbåj bcrkñxtybq. Jyb eghjotys cjplfnm ytjåöjlbvsq gjntywbfk b cnhernehs lkz (djpvjéyj, xhtpvthyj eghjotys) lj cntgtyb cfvjeg- cghfdtlkbdjuj b ghjatccbjyfkmyjuj ghfdjjöhfyb- hfdcndf. F d ckexft c pfrjyjv, yfghfdktyysv ghjnbd ntkmyjuj ghjwtccf. Gjänjve hfphfåjnxbrb pfrjyjd ctvtqcndtyyjcnb, ghfdbntkmcndj dgjkyt vjétn gjnt- ljkéys ghbybvfnm dj dybvfybt kñåst ckfåjcnb ex- hznm xtkjdtrf, rjnjhsq yfbåjktt gjlöjlbn lkz änjq htéltybq, rjnjhsv gjhextyf ghfdjghbvtybntkmyfz hfåjns. ltzntkmyjcnm B dct ét ltkj d njv, xnj ckfåst cels, rfr ghfdb- kj, gkjöj gjlujnjdktys r hfphfåjnrt b ddtltybñ cnfy- lfhnjd, rjulf jyb ltqcndeñn yf jcyjdt åjktt jåobö GHFDBKF ≤CDTNKJQ KBYBB≥ ghbywbgjd. Dctvbhysq åfyr htrjvtyljdfk, xnjås cnhfys cj D cnhfyfö c nfrbvb bycnbnewbjyfkmysvb ckfåjc- ckfåsvb ghfdjghbvtybntkmysvb bycnbnenfvb gjlevf- nzvb Dctvbhysq åfyr ghtlkfuftn bcgjkmpjdfnm d kb j drkñxtybb cktleñobö ghfdbk ≤cdtnkjq kbybb≥ d ghjtrnt pfrjyjlfntkmysö gjkjétybq nfr yfpsdftvst cdjb fynbrjhhegwbjyyst pfrjys: ≤ghfdbkf cdtnkjq kbybb≥. Änj ghfdbkf, rjnjhst kturj gjybvfnm, ghjcnj ghbvtyznm, b jyb yt nhtåeñn • Ghfdbntkmcndtyyst xbyjdybrb yt vjuen gjke- dsytctybz rfrjuj-kbåj ceéltybz, xnjås jghtltkbnm xfnm rfrbt-kbåj gjlfhrb, gkfntéb bkb wtyyst bö ghbvtytybt. Nfrbt pfrjys rjynhfcnbheñn c ntvb, dtob, ghtdsifñobt gj cnjbvjcnb ytåjkmieñ rjnjhst cjlthéfn cnfylfhns, vjueobt gj hfpyjve bc- cevve, jn rjuj-kbåj, rnj yt zdkztncz ytgjchtl- njkrjdsdfnmcz ghfdjghbvtybntkmysvb exhtéltybzvb. cndtyyj xktyjv ctvmb erfpfyyjuj kbwf. EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 149
• Ybrfrjq ckeéfobq yt vjétn dkfltnm ghzvj ytt dsytctyyjuj gjcnfyjdktybz, änjn ghbpyfr ujdjhbn bkb rjcdtyyj (bysvb ckjdfvb, xthtp ctvmñ bkb j njv, xnj yfvthtybt erkjybnmcz jn cjåkñltybz pfrj- lheubö futynjd) gfrtnjv frwbq rjhgjhfwbb bkb yf ltqcndbntkmyj ceotcndjdfkj. byjq jhufybpfwbb, pfnhfubdftvjq htitybzvb Cnfnens, jåüzdkzñobt dyt pfrjyf gjlreg, ctvtqcn- änjuj ckeéfotuj. dtyyjcnm b lheubt frns rjhhegwbb, ljkéys dctulf cj- • Rfélsq ujl dct ckeéfobt, ljöjls rjnjhsö åkñlfnmcz yf jcyjdt pfrjyjd, gjvjufñobö jåyfébnm ghtdsifñn ytrjnjhsq ehjdtym pfhfåjnyjq rjhhegwbñ. gkfns, ljkéys geåkbxyj jåyfhjljdfnm dct frnbds, lthéfntkzvb rjnjhsö, ghzvsvb bkb rjcdtyysvb, jyb zdkzñncz. DKFLTYBT ÅJUFNCNDJV, • Ybrfrjq ckeéfobq yt vjétn yfybvfnm hjl- GHJBCÖJÉLTYBT RJNJHJUJ YT cndtyybrf (c njxyjq cgtwbabrfwbtq j njv, JÅÜZCYTYJ crjkm lfkmytq ljkéyf åsnm cntgtym hjlcndf, ghtélt xtv jy bkb jyf gthtcnfytn åsnm ≤hjl- Xfcnj cjdthityyj jxtdblyj, xnj ujcelfhcndtyyst cndtyybrjv≥). xbyjdybrb pfyzns cjåcndtyysv jåjufotybtv. Byjulf • Dct ckeéfobt ljkéys jåyfhjljdfnm cntgtym ytn ytjåöjlbvjcnb blnb lfkmit, xtv gfhrjdrf, ult hjlcndf c yfyznsvb kñlmvb b cjjåobnm j cnfdbn cdjñ vfibye nfvjétyysq xbyjdybr, xnjås jå- yfkbxbb hjlcndtyybrjd d abhvfö bkb jhufyb- yfheébnm cdbltntkmcndf crfpfyyjuj. Yj rfr vjétn pfwbzö, rjnjhsv jyb jnlfñn rjynhfrn bkb ghfdjghbvtybntkmyjt exhtéltybt pfgjkexbnm ljcnf- rjywtccbñ. (Exbnsdfz, xnj dj vyjubö cnhfyfö njxyst ljrfpfntkmcndf, xnjås jåtcgtxbnm jceéltybt ≤gek≥ nfkfynkbdsö hfåjnybrjd b abhv-kblt- ghtcnegybrf, yt bvtz cdbltntkmcnd njuj, xnj dpznre hjd zdkztncz ytåjkmibv, änj ghfdbkj jcnfd- nhtåjdfkb b dpznre lfkb? kztn ghbyznbt htitybq j rjhhegwbb yf ecvjn- Ghfdjdfz rjvbccbz gj Fyukbb b Eäkmce pfzdbkf, htybt jåotcndtyyjuj vytybz.) xnj gjkexbnm jceéltybt dbyjdyjuj d ltkt j rjhhegwbb ≤yt nhelytt≥, xtv gj rfrjve-kbåj lheujve ltke, cdz- pfyyjve c cthmtpysv ärjyjvbxtcrbv ghtcnegktybtv. GJCNFYJDKTYBZ, DSYJCBVST Jlyfrj lfyyjt jåcnjzntkmcndj cnfdbn cktleñobq PFHFYTT, CGJCJÅYS GJVJXM BPÅTÉFNM djghjc: rjulf rjkbxtcndj htcehcjd crelyjt, ghfdjg- GHJÅKTV hbvtybntkmyst exhtéltybz yt bvtñn djpvjéyjcnb pfybvfnmcz vyjubvb ltkfvb, f änj jpyfxftn, xnj åjkm- Rjulf d fynbrjhhegwbjyyjv pfrjyt ceotcndeñn ifz xfcnm – bkb, djpvjéyj, dcz – flvbybcnhfnbdyfz jåobt gjkjétybz, cjplfñobt ibhjrbt lbcrhtwbjy- rjhhegwbz cvjétn jcnfdfnmcz afrnbxtcrb åtpyfrf- yst gjkyjvjxbz, nt, rnj cjvytdftncz d njv, rfr dsyj- pfyyjq. cbnm cdjt ceéltybt gj rfrjve-kbåj djghjce, ljkéys D Ujyrjyut (ult fynbrjhhegwbjyyjt pfrjyjlfntkm- bvtnm djpvjéyjcnm gjkexbnm cjdtn b herjdjlcndj e cndj ghbdktrkj r ctåt ceotcndtyysq bynthtc b cjgth- cjjndtncndeñotuj ghfdjjöhfybntkmyjuj exhtéltybz. ybxtcndj dj dctv vbht), genm dgthtl åsk yfqlty2. Lkz Tckb, jgbhfzcm yf bpdtcnyst afrns, ghfdjjöhfyb- ujcelfhcndtyyjuj ckeéfotuj cnfkj eujkjdysv ltzyb- ntkmysq jhufy ltkftn dsdjl j njv, xnj ghtlkjétyyjt tv bvtnm åjufncndj, ghtdsifñott tuj jabwbfkmyeñ ltqcndbt yt zdkztncz yfheitybtv, ckeéfobq åeltn pfhfåjnyeñ gkfne, tckb jy yt vjétn ghtlkjébnm cdjåjlty jn rfrjuj-kbåj ghtcktljdfybz gjplytt. Xnj- eljdktndjhbntkmyjt jåüzcytybt afrnf jåkflfybz bv ås änjn ghjwtcc yt pflthéfk ltqcndbz ghfdbntkmcndf nfrbv åjufncndjv. Nfrjq gjlöjl yt njkmrj jpyfxftn, xhtpvthysv jåhfpjv, e ghtlcnfdbntktq exhtéltybz xnj jnyjcbntkmyj kturj hfccktljdfnm ckexfb gjdnjh- vjéyj gjnhtåjdfnm dsytcnb gjcnfyjdktybt gj ghjcm- yjq flvbybcnhfnbdyjq rjhhegwbb, yj nfrét b ckeébn åt d ecnfyjdktyysq gthbjl. Tckb jyb jnrféencz änj pyfxbntkmysv afrnjhjv, hfcöjkfébdfñobv cnhtvkt- cltkfnm, cjukfcyj pfrjye vjéyj åeltn jghtltkbnm, ybt r rjhhegwbjyysv ghbjåhtntybzv. zdkztncz kb lfyyfz vthf pfrjyyjq. Dj dct åjkmitq cntgtyb ghbpyftncz gjrfpfntkm- Ghjwtlehf dsytctybz gjcnfyjdktybz ≤fdfycjv≥ yjcnm nfrjuj ghfdjyfheitybz d rfxtcndt ghbvthf vjétn nfrét ghtdhfnbnm jnyjitybz vtéle ghjnbd- lkz gjdtltybz ujcelfhcndtyysö ckeéfobö, jcjåtyyj ybrfvb d jnyjitybz cjnhelybxtcndf, rfr, yfghbvth, cnfhibö ujcelfhcndtyysö ckeéfobö. Djghjc pfrkñxf- ujcelfhcndtyyst ckeéfobt cjnhelybxfñn c ljkéyjc- tncz d njv, bvtkj kb vtcnj yfheitybt ghfd xtkjdtrf nysvb kbwfvb gj änbxtcrjve yflpjhe nfrbv jåhfpjv, b jcyjdysö cdjåjl ujcelfhcndtyyjuj ckeéfotuj, xnj änj cjjndtncndetn pfrjye. D ljdthitybt r änjve, jådbyztvjuj d nfrjv ghfdjyfheitybb. Pltcm tcnm tckb gjplytt dcrhsdftncz njn cjvybntkmysq afrn, gj ldf fcgtrnf, rjnjhst ytjåöjlbvj hfccvjnhtnm: dj- rjnjhjve yt åskj dslfyj åkfujckjdtybz d dblt pfhf- gthdsö, änj djghjc j njv, zdkztncz kb ghfdjyfheit- 150 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
ybt, dshféfñottcz ghjcnj d jåkflfybb åjufncndjv, ktdcndt (ujdjhz jå fgtkkzwbb bp Ujyrjyuf): ≤Gjlreg ghtdsifñotv jabwbfkmyjt éfkjdfybt, gjdjljv lkz tcnm ghtcnegyfz ghfrnbrf, euhjéfñofz cfvbv ecnjzv celtåyjuj hfpåbhfntkmcndf; dj-dnjhsö, änj djghjc kñåjuj wbdbkbpjdfyyjuj jåotcndf≥. Cjdtn nfrét gjl- j njv, cjukfcjdsdftncz kb gjvtotybt åhtvtyb ytjå- xthryek, xnj tcnm ≤zdyjt pfnhelytybt c ljrfpfntkmcn- öjlbvjcnb jåtcgtxbnm pfobne ≤eljdktndjhbntkmyjuj dfvb≥, rjulf yflj ljrfpfnm, xnj ujcelfhcndtyysq jåüzcytybz≥ yf jådbyztvjuj – c ghfdjv ghtpevgwbb ckeéfobq nhtåjdfk bkb gjkexbk dpznre. Jlyfrj, gj ytdbyjdyjcnb gjrf kbwj yt åeltn cjxntyj dbyjdysv d ckjdfv Nfqyjuj cjdtnf, ceotcndetn: ≤Ytjnkjéyfz cj- cjjndtncndbb c pfrjyjv. wbfkmyfz gjnhtåyjcnm kbrdblbhjdfnm pkj rjhhegwbb d Rjywtgwbz ghjnbdjghfdyjuj jåjufotybz åskf Ujyrjyut≥. Änjq njxrt phtybz dnjhbk Fgtkkzwbjyysq ghbyznf b drkñxtyf d Vtéfvthbrfycreñ rjydtywbñ cel Ujyrjyuf: ≤Yb e rjuj yt ljkéyj åsnm rfrbö-kbåj ghjnbd rjhhegwbb, rjnjhfz bvtyetn yfrjgktybt ≤pyf- cjvytybq jnyjcbntkmyj ueåbntkmyjuj b rjdfhyjuj öf- xbntkmyjuj ghbhjcnf≥ frnbdjd rfrbv-kbåj ghfdbntkm- hfrnthf rjhhegwbb≥. D lheujv ckexft Nfqysq cjdtn cndtyysv xbyjdybrjv ghfdjyfheitybtv, tckb änjn pfzdbk, xnj jåceéltybt ghfdjyfheitybz, yfitlitt xbyjdybr yt vjétn jåjcyjdfyyj jåüzcybnm edtkbxt- cdjt dshfétybt d ytjåüzcytyyjv åjufncndt, åskj ybt änjuj ghbhjcnf gj chfdytybñ c tuj pfrjyysvb ≤zdyj yfghfdktyj yf nj, xnjås jnhtfubhjdfnm yf jåzpfyyjcnzvb b pfhfåjnrfvb3. ckexfb, rjulf – öjnz djpvjéyj lkz jådbytybz åskj Ujyrjyucrjt gjcnfyjdktybt ≤Åbkkm j ghfdfö≥ d nhelyj bkb lfét ytdjpvjéyj ecnfyjdbnm, xnj rjyrhtn- cnfnmt 11(1) ghtlecvfnhbdftn åerdfkmyj d ajhve- ysq ujcelfhcndtyysq ckeéfobq gjkexbk rfreñ-kbåj kbhjdrfö Vtéleyfhjlyjuj gfrnf, xnj ≤dczrbq, rnj dpznre bkb dpznrb – ntv yt vtytt, tuj vfnthbfkmyfz jådbyztncz d eujkjdyjv ghtcnegktybb, bvttn ghfdj cjåcndtyyjcnm jwtybdfkfcm d cevve, rjnjhfz åskf yt- cxbnfnmcz ytdbyjdysv, gjrf tuj/tt ytdbyjdyjcnm yt ghjgjhwbjyfkmyf tuj jabwbfkmyjq pfhfåjnyjq gkfnt åeltn ljrfpfyf d cjjndtncndbb c pfrjyjv≥4. Xthtp b vjukf yf gthdsq dpukzl gjhjlbnm dgtxfnktybz, xnj rjhjnrjt dhtvz gjckt njuj, rfr ≤Åbkkm j ghfdfö≥ lfyysq xbyjdybr rjhhevgbhjdfy≥5. dcnegbk d cbke d Ujyrjyut d 1991 ujle, dscjrjgjcnfd- Rjhjxt ujdjhz, ghfdj yf cghfdtlkbdjt celtåyjt ktyyst ujcelfhcndtyyst ckeéfobt, jådbyztvst d hfpåbhfntkmcndj b ghfdj yf ghtpevgwbñ ytdbyjdyjc- jåkflfybb xhtpvthysv åjufncndjv, jcgjhbkb dsldbye- nb (gjrf yt ljrfpfyj, xnj ns dbyjdty) nhtåeñn, xnjås nst jådbytybz gjchtlcndjv fhuevtynf j njv, xnj änj åhtvz ljrfpfntkmcndf ktéfkj yf jådbytybb, yj änj zdkztncz gjczufntkmcndjv yf bö ghfdj yf ghtpevgwbñ åhtvz vjétn åsnm gthtytctyj yf jådbyztvjuj, rjulf ytdbyjdyjcnb. jy bkb jyf cnhtvbncz jåtcgtxbnm ctåt pfobne, ccs- Cels cfvjq dscjrjq fgtkkzwbjyyjq bycnfywbb kfzcm yf evjgjvtifntkmcndj bkb yf juhfybxtyyeñ rfr d Ujyrjyut, nfr b d Cjtlbytyyjv Rjhjktdcndt, lttcgjcjåyjcnm. Gjkjétybz, rjnjhst abrcbheñn ghf- jnrkjybkb änj endthéltybt. Jyb ghbpyfkb, xnj d dj cxbnfnmcz ytdbyjdysv, yt pfghtofñn ghtpevgwbb jnyjitybb nfrjuj nbgf ghfdjyfheitybz jcyjdyfz afrnbxtcrjuj bkb ñhblbxtcrjuj gjhzlrf ghjnbd jådb- jndtncndtyyjcnm pf ljrfpsdfybt ceotcndtyysö vjvty- yztvjuj, öjnz nfrbt ghtpevgwbb ljkéys åsnm juhfyb- njd, yfghfdktyysö ghjnbd jådbyztvjuj, pf ghtltkfvb xtys hfpevysvb ghtltkfvb, exbnsdfñobvb dféyjcnm jåjcyjdfyysö cjvytybq ktébn yf jådbytybb. Njkmrj njuj, xnj gjcnfdktyj yf rfhne, b jncnfbdfñobvb ghf- njulf, rjulf jådbytybt ecnfyjdbn, xnj åjufncndj jådb- df jådbyztvjuj. Jyb nfrét yt pfghtofñn yfheitybz yztvjuj yt vjukj c hfpevyjq njxrb phtybz åsnm ghb- cnhjujq jndtncndtyyjcnb, f bvtyyj ghfdjyfheitybz, jåhtntyj c tuj/tt jabwbfkmyjq pfhfåjnyjq gkfnjq, d rjnjhsö yt pfabrcbhjdfyj ghtcnegyjuj yfvthtybz jådbyztvsq ljkéty ghtlcnfdbnm eljdktndjhbntkmyjt cj cnjhjys jådbyztvjuj. Jlyfrj jyb ltqcndbntkmyj hfpüzcytybt. Eljdktndjhbntkmysv jåüzcytybtv åe- yfkfufñn ytrjnjhst nhtåjdfybz cdbltntkmcnd b ghj- ltn nj jåüzcytybt, rjnjhjt cgjcjåyj jghfdlfyyj wtlehs, rjnjhst jnyjczncz r ghtcktljdfybñ rjhhev- jåüzcybnm åjufncndj, ghtdsifñott pfhfåjnyeñ gkf- gbhjdfyysö6. ne. Änj nfrjq djghjc, rjnjhsq yföjlbncz ceueåj d cat- ht gjpyfybq jådbyztvjuj. Jlyfrj, nhtåjdfybt jn jådbyztvjuj ghtljcnfdbnm BCGJKMPJDFYBT NHTNMBÖ CNJHJY eljdktndjhbntkmyjt jåüzcytybt yeélftncz d äythubx- LKZ CJRHSNBZ RJHHEGWBB yjv jghfdlfybb lkz njuj, xnjås änjn jnöjl jn aeylf- vtynfkmyjuj ghbywbgf dthöjdtycndf ghfdf (xnj jådb- Rjhhevgbhjdfyyst xbyjdybrb vjuen nfrét crhs- ytybt ytctn yf ctåt åhtvz ljrfpfntkmcndf rféljuj dfnm gjcnegktybz jn rjhhegwbb, gthtdjlz bö lhepmzv äktvtynf ltkf ghjnbd jådbyztvjuj) åsk cjdvtcnbv c bkb hjlcndtyybrfv, jlyfrj gj-ghtéytve cjöhfyzz pfobnjq ghfd xtkjdtrf. rjynhjkm yfl änbvb chtlcndfvb. D jndtn yf gjljåyst D xtv ét cjcnjbn änj ≤äythubxyjt jghfdlfybt≥? cwtyfhbb yfwbjyfkmyst pfrjys byjulf ghtlecvfnhb- Rfr rjycnfnbhjdfk Nfqysq cjdtn d Cjtlbytyyjv Rjhj- dfñn, xnjås frnbds, rjnjhst cxbnfñncz yföjlzobvbcz EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 151
yf öhfytybb e nhtnmbö cnjhjy, jn bvtyb jådbyztvjuj BCGJKMPJDFYBT UHFÉLFYCRJUJ bkb ghbjåhtntyyst d rfxtcndt lfhf jn jådbyztvjuj GHFDF LKZ DJCNHTÅJDFYBZ FRNBDJD åelen cxbnfnmcz jcnfñobvbcz gjl rjynhjktv jådbyzt- vjuj. Nfrfz ghtpevgwbz xfot dctuj ltqcndetn d ckexf- Jlby bp gentq djpdhfotybz frnbdjd ghjnbdjghfd- zö gjlregf bkb ytjåüzcybvjuj xhtpvthyjuj åjufncn- yjq ltzntkmyjcnb åtp jåhfotybz r eujkjdysv celfv df, b yf ytt bvttn vtcnj ccskrf, rjulf ytn rfrbö-kbåj ghtlgjkfuftn bcgjkmpjdfybt uhfélfycrjuj ghfdf, cdbltntkmcnd jå jåhfnyjv. Åhtvz ghtlüzdktybz änbö båj uhfélfycrbt ghjwtlehs yt nhtåeñn ghtlcnfdkt- ljrfpfntkmcnd ktébn yf jådbyztvjv. ybz ljrfpfntkmcnd pf hfvrfvb hfpevysö cjvytybq, Zdkztncz kb nfr yfpsdftvjt ≤jåhfnyjt åhtvz≥ f njkmrj kbim yf jcyjdt hfdyjdtcbz djpvjéyjcntq. gjczufntkmcndjv yf ghtpevgwbñ ytdbyjdyjcnb? Dyjdm Åkfujlfhz änjve ltkf ktuxt ljrfpsdfnm. (Änjn dfhb- Ujyrjyucrbq Fgtkkzwbjyysq cel bpåhfk hfpevysq gjl- fyn jgbcfy d Ukfdt 14). öjl r änjve djghjce, gjlöjl, rjnjhsq cåfkfycbhjdfk dct ghtlcnfdktyyst bynthtcs. Ghtélt xtv jådbytybt cvjétn gjkfufnmcz yf CLTHÉBDFYBT RJHHEGWBB D XFCNYJV ghtpevgwbñ j njv, xnj abyfycjdst bcnjxybrb bkb cj- CTRNJHT åcndtyyjcnm yföjlbkbcm gjl rjynhjktv jådbyztvj- uj, jyj, rjytxyj, ljkéyj ljrfpfnm, dyt dczrjuj cjv- Dj dct åjkmitq vtht ghfdbntkmcndf jpfåjxtys ytybz afrns, gjhjlbdibt änj. Ghtpevgwbz ljké- gjjohtybtv xfcnyjuj ctrnjhf, d rjnjhjv ytn rjhheg- yf gjkexbnm juhfybxbntkmyeñ rjycnherwbñ c ntv, wbb. Wtkm ghfdbntkmcnd cjcnjbn d njv, xnjås gjvjxm xnjås änb afrns cjplfkb åjkmieñ dthjznyjcnm njuj, ghtlghbznbzv cjplfdfnm rjvvthxtcreñ chtle, öf- xnj ltytéyst htcehcs bkb cjåcndtyyjcnm öhfyzn- hfrnthbpeñoeñcz äaatrnbdyjcnmñ b cghfdtlkbdjq cz... jn bvtyb jådbyztvjuj bkb ét åskb ghbjåhtnt- rjyrehtywbtq. Hfpevyst rjhhegwbjyyst pfrjys, ys d rfxtcndt lfhf jn ytuj. B ghb juhfybxbntkmyjv ghbvtybvst r xfcnyjve ctrnjhe, nfrét pfobofñn njkrjdfybb nfrjuj hjlf ghtpevgwbz cjjndtncndetn hfåjnjlfntktq jn ythfpåjhxbdsö ckeéfobö, rjnjhst aeylfvtynfkmyjve ghfde jådbyztvjuj, zdkzzcm evt- pkjegjnhtåkzñn cdjbvb gjkyjvjxbzvb lkz wtktq kbx- htyysv jndtnjv yf ghbtvs, c gjvjomñ rjnjhsö yjq yfébds. Öjhjibq pfrjy, ghbvtybvsq r xfcnyjve ythfpåjhxbdst vjukb ås ckbirjv kturj gjcvtznmcz ctrnjhe, ghtlecvfnhbdftn, xnj: yfl änbvb yfheitybzvb7. • futyn (jåsxyj ckeéfobq) yt vjétn bcghf- ibdfnm bkb ghbybvfnm ytrjt åkfuj åtp hfpht- ≤GHTBVEOTCNDF≥, BVTYETVST itybz tuj ytgjchtlcndtyyjuj yfxfkmybrf (rfr DPZNRFVB ghfdbkj ghtlghbybvfntkz), pfybvfzcm ltkfvb bkb åbpytcjv cdjtuj ytgjchtlcndtyyjuj yfxfkm- D fynbrjhhegwbjyyjv pfrjyjlfntkmcndt xfcnj ybrf. yföjlzn ghtpevgwbñ, cjukfcyj rjnjhjq, tckb jåyfhe- • kbwj rjnjhjt ghtlkfuftn rfrjt-kbåj åkfuj, étyj, xnj jådbyztvsq d ltkt j gjlregt lfk bkb ghbyzk nfrét cjdthiftn ghfdjyfheitybt8. rfreñ-kbåj dtom, rjnjhfz vjétn åsnm yfpdfyf ≤ghtb- veotcndjv≥, åkfujv, rjnjhjt yt jåzpfntkmyj ljkéyj bvtnm ltytéyjt dshfétybt bkb abyfycjdeñ ltyjvb- GHFDJGHBVTYTYBT yfwbñ, nfrjt ghtbveotcndj åeltn cxbnfnmcz gjjoht- ybtv bkb yfuhfljq, tckb yt ljrfpfyj byjt. Jlyfrj Rfr njkmrj cjplfys ghfdjdst hfvrb, dcnftn pflf- nfrjuj hjlf ghbywbg ghbvtyztncz htlrj. xf ljåbnmcz njuj, xnjås änb juhfybxtybz pfhfåjnfkb. Cgtwbfkbcn gj åjhmåt c rjhhegwbtq Åthnhfyl Jlyfrj lfét pltcm rjhhegwbz vjétn buhfnm hjkm. Hf- lt Cgtdbkkm ghbyflktébn r rheue ñhbcnjd, rjnjhst åjnf cktljdfntktq, ghjrehjhjd, celtq b gthcjyfkf gjkfufñn, xnj dspjd, åhjityysq nfrjve gjkjétybñ, celjd d hfdyjq cntgtyb cjghzétyf c hbcrjv. ghbdtltn r ecgtöe yf gjghbot pfobns ghfd xtkjdtrf. Ghtélt dctuj, nfrfz ghtpevgwbz bcöjlbn bp njuj, xnj rjhhegwbz zdkztncz ghfdjyfheitybtv, rjnjhjt jådb- GJKBWTQCRBT B ytybt ljkéyj ljrfpfnm. Rhjvt njuj, njkmrj gjnjve, HFCCKTLJDFNTKMCRBT VTNJLS xnj gjlfhjr åsk cltkfy kbwjv, jådbyztvsv d rjhheg- wbb, yt jpyfxftn, xnj gjlfhjr vjétn fdnjvfnbxtcrb RJHHEGWBZ D GJKBWBB fccjwbbhjdfnmcz c rjhhegwbtq. Ctqxfc, rjulf gbiencz änb cnhjrb, vjcrjdcrfz gj- kbwbz pfyznf hfccktljdfybtv endthéltybq j njv, xnj 152 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
ytrfz åfylf rjhhevgbhjdfyysö gjkbwtqcrbö jåtcgt- b rfr jyb åelen änj ltkfnm. Ghjåktvf d njv, xbdfkf nj, xnj yf hfpujdjhyjv zpsrt bvtyetncz ≤rhs- xnjås cåfkfycbhjdfnm nhflbwbjyyeñ gjkedjty- itq≥, n.t. pfobne ghtlghbznbq d jåvty yf ltytéyst yeñ gjlujnjdre c tt egjhjv yf rjvfyljdfybt b djpyfuhféltybz. D ntxtybt ljkujuj dhtvtyb lbhtr- rjynhjkm, c ytjåöjlbvjcnmñ dyeibnm yjdjåhfy- njhf vfufpbyjd gjldthufkbcm ifynfée, b åfylf euhj- wfv xedcndj jndtncndtyyjcnb b jnxtnyjcnb pf éfkf lbhtrnjhfv vfufpbyjd ntv, xnj xktys bö ctvtq bö ltqcndbz. Gthbjl gjlujnjdrb ghtlcnfdkztn åelen bpåbns, tckb ltymub yt åelen pfgkfxtys. D nj ét cjåjq jgnbvfkmysq chjr, ytjåöjlbvsq lkz dyeit- cfvjt dhtvz d Gjkmit ghjdjlbkbcm hfccktljdfybz ybz änbö wtyyjcntq dctv b rféljve hfåjnybre. gj gjdjle njuj, xnj yfxfkmybr gjkbwbb, rjnjhsq eitk Tckb änb wtyyjcnb yt erjhtyzncz pltcm, njulf d jncnfdre, cjjåobk vkflitve xktye ghfdbntkmcndf hfåjnybrb vjuen åsnm ezpdbvsvb gj jnyj- j ghtlcnjzotv htqlt gjkbwbb. Njn, d cdjñ jxthtlm, itybñ r rjhhegwbb. D ljgjkytybt r gjlujnjdrt gthtlfk byajhvfwbñ gjljphtdftvsv, rjnjhst åskb yjdjåhfywtd gjkbwtqcrbt jabwths cj cnfétv, xktyfvb tuj gjkbnbxtcrjq gfhnbb. rjnjhst hfåjnfñn d gjkbwbb d ntxtybt 20 ktn, Yf ytlfdytq rjyathtywbb Bynthgjkf rjvbccfh ljkéys gjjohznmcz r njve, xnjås hfccvfnhb- gjkbwbb Léekbfyj Pfrrfhltkkb, djpukfdkzdibq Rj- dfnm bö cjåcndtyyeñ ghbdthétyyjcnm ckeétybñ hjktdcreñ rfyflcreñ rjyyeñ gjkbwbñ, hfccrfpfk j jåotcnde, bpextybñ bö änbxtcrjuj aeylfvtynf, nfrjv ét nhtdjéyjv jnrhsnbb. Bycgtrnjh, dtlfñobq ezpdbvsö vjvtynjd, xtcnyjcnb, öhfåhjcnb b jnltkjv gj åjhmåt c yfhrjnbrfvb, ghbyzk d rfxtcndt eåtéltyyjcnb. gjlfhrf åbktns yf öjrrtqysq vfnx jn jlyjuj ñhbcnf, ghjatccbjyfkmyjuj pyfrjvjuj, rjnjhsq, rfr åskj Yflpjh: Xtcnysq b pljhjdsq vjkjljq uhfélf- ljrfpfyj, ghtlcnfdkzk xktyf jhufybpjdfyyjq ght- yby vjétn åsnm ghbyzn d hzls gjkbwbb. Jy cnegyjq uheggs. D jåvty yf ljgjkybntkmyst åbktns b bkb jyf vjétn åsnm djcgbnfy cfvsv kexibv d rjytxyjv cxtnt ltymub ñhbcn nhtåjdfk rjt-rfrbt ec- jabwthjv. Yj tckb bvttn vtcnj ytfltrdfnysq keub, drkñxfz ghtleghtéltybz vtcnysö yfhrjltkmwjd yflpjh yf gthtlytq kbybb, ult ghbybvfñncz htit- jnyjcbntkmyj ghtlcnjzobö jåscrjd b gjbcrf yfhrjnb- ybz j ébpyb b cvthnb, dct dslfñobtcz ecbkbz rjd. D rjywt rjywjd gj vtht njuj, rfr tuj cjexfcnbt pfrjyxfncz ytelfxtq. Jlyjve yfxfkmybre nhelyj cnfyjdbkjcm dct åjktt byntycbdysv, bycgtrnjh cjdth- epyfnm ljcnfnjxyj öjhjij jlyjuj bp cdjbö hfåjn- ibk cfvjeåbqcndj d cdjtv jabct d infå-rdfhnbht ybrjd, xnjås pfvtnbnm njyrbt bpvtytybz d tuj Rjhjktdcrjq rfyflcrjq rjyyjq gjkbwbb d Jnnfdt. Änf kbxyjcnb, rjnjhst vjuen erfpsdfnm yf nj, xnj nhfutlbz zdbkfcm cnbvekjv lkz ghjdtltybz rhegyjuj jabwth ezpdbv lkz rjhhegwbb b ghbybvftn d ytq hfccktljdfybz rjhhegwbb d rfyflcrbö ghfdjjöhfyb- exfcnbt. D änjq cdzpb lkz gjkbwtqcrbö eghfdkt- ntkmysö jhufyfö9. ybq åeltn wtktcjjåhfpyj hfccvjnhtnm ytcrjkmrj Rjvbccfh Pfrrfhltkkb dscrfpfk vsckm j njv, xnj djghjcjd. Tcnm kb ytjåöjlbvjcnm åhjcbnm cthmtp- lkz yflktéfotuj, xtnrjuj b äaatrnbdyjuj aeyrwbjyb- ysq dpukzl yf nj, rfrfz wtyyjcnm ghblftncz hjdfybz gjkbwtqcrbt cbks ljkéys herjdjlcndjdfnm- dhtvtyb eghfdkzñobö? Gthtrkflsdfñn kb cz xtnshmvz gjkjétybzvb: yfxfkmybrb kbim åevfue, bkb ét jyb ltqcndb- ntkmyj dscnegfñn d rfxtcndt vtynjhjd b cvjn- Yfåjh: Ceotcndetn ytjåöjlbvjcnm yt njkmrj hzn pf cdjbv gthcjyfkjv? Pyfñn kb yfxfkmybrb yfåbhfnm yeéysö kñltq, yj, xnj åjktt dféyj, j cbuyfkfö, ghtleghtélfñobö bö j njv, xnj jlby jnctbdfnm ytgjlöjlzobö kñltq. Wtyyjcnb rfy- bp bö kñltq, djpvjéyj, crkjyty r rjhhevgbhjdfy- lblfnjd ljkéys jnhféfnm wtyyjcnb jhufybpf- yjve gjdtltybñ bkb eét jnkbxftncz nfrbv gjdt- wbb. Jyb ljkéys åsnm fåcjkñnyj ghtlfys cke- ltybtv. Djpvjéyj, cfvjt dféyjt – änj nj, xnj étybñ jåotcnde, f yt ctåt bkb cdjbv kbxysv rfélsq b dczrbq rjynhjkth dtltn pf cjåjq kñltq bynthtcfv. kbxysv ghbvthjv? Bkb ét rjhhegwbz yf hfåjnt b yf ≤gthtlytq kbybb≥ ghjcnj zdkztncz jnhf- Gjlujnjdrf: Étcnrfz ghjuhfvvf gjlujnjdrb étybtv njq ghfrnbrb, rjnjhfz öfhfrnthbpetn vjétn pfkjébnm d yjdjåhfywfö öjhjibq aey- åjktt dscjrbt äitkjys jhufybpfwbb? lfvtyn lkz hfåjns d rfxtcndt gjkbwtqcrbö – hfåjns, åfpbheñotqcz yf änbxtcrjv gjdtltybb Jåyfheétybt: B jrjyxfntkmyfz jåkfcnm – änj b xtcnyjcnb ghbyznbz htitybq. Änf vbccbz nhel- jåkfcnm jåyfheétybz b hfpukfitybz. Änj jpyf- ytt, xtv änj vjétn gjrfpfnmcz. Nhflbwbjyyj xftn htfkbpfwbñ d dfitq jhufybpfwbb nfrbö gjlujnjdrf gjkbwtqcrbö yjcbkf gj cdjtq ghbhjlt vth, rjnjhst cgjcjåys dszdbnm gjntywbfkmyeñ gjkedjtyysq öfhfrnth. Rfltnfv ujdjhzn nj, xnj rjhhegwbñ b pfyznmcz tñ yflktéfobv jåhfpjv. jyb åelen ltkfnm, rjulf jyb åelen änj ltkfnm Yfghbvth, d Rjhjktdcrjq rfyflcrjq rjyyjq gjkb- EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 153
wbb jabwths ljkéys cjjåofnm jnltke rflhjd jå BYBWBFNBDF BYNTHGJKF bpvtytybb ctvtqyjuj gjkjétybz. Änj ltkftncz lkz njuj, xnjås gthcjyfk vju pyfnm, yt gthtéb- BYNTHGJK (Vtéleyfhjlyfz jhufybpfwbz eujkjd- dftn kb rfrjq-kbåj jabwth änfg hfpkextybz bkb yjq gjkbwbb – Bynthgjk, jabwbfkmyfz fååhtdbfnehf hfpdjlf b yt gthtébdftn kb jy nhelyjcnb d ctvtq- VJEG-Bynthgjk) frnbdyj dscnegftn pf xtcnyjcnm d gj- yjv cnfnect, rjnjhst vjuen cltkfnm tuj ezpdb- kbwtqcrjq ckeéåt dj dctv vbht. Jyf yt njkmrj bcgjkm- vsv gj jnyjitybñ r rjhhegwbb. Pflfxf pfrkñ- petn eckeub uheggs ärcgthnjd gj åjhmåt c rjhhegwbtq, xftncz d njv, xnjås bcgjkmpjdfnm änb pyfybz yj nfrét b hfphfåjnfkf yfåjh cnfylfhnjd lkz åjhmås lkz gjllthérb lfyyjuj jabwthf, b dct ét b lkz c rjhhegwbtq d gjkbwtqcrbö cbkfö dj dctv vbht10. njuj, xnjås jy jcjpyfk cdjñ ezpdbvjcnm b vju Ukjåfkmyst cnfylfhns BYNTHGJKf gj åjhmåt c ghjnbdjcnjznm djpvjéysv hbcrfv. Nhtåetncz rjhhegwbtq d gjkbwtqcrbö cbkfö/ckeéåfö cnfdzn cdj- bcgjkmpjdfnm gjkbnbre b ghjwtlehs, rjnjhst tq wtkmñ jåtcgtxbnm, xnjås gjkbwtqcrbt cbks ujce- gjpdjkzñn dszdbnm ytyflktéfott gjdtltybt yf lfhcnd-xktyjd jnkbxfkbcm dscjrbv ehjdytv ytgjlreg- hfyytv änfgt b yf dctv ghjnzétybb ghjwtccf. yjcnb. Rféljt ujcelfhcndj-xkty jåzpetncz hfccvfn- Eghfdkzñobt ljkéys jwtybnm, bvttn kb bö jhuf- hbdfnm rjhhegwbñ cj cnjhjys gjkbwtqcrjuj xbyjdyb- ybpfwbz äaatrnbdyst vtnjls lkz hfpukfitybz rf rfr cthmtpyjt eujkjdyjt ghtcnegktybt. Lheubt ytyflktéfobö ltqcndbq, f nfrét lkz eghfd- cnfylfhns drkñxfñn d ctåz cjplfybt b gjllthéfybt ktybz hfpukfitybtv kñåjuj gjdtltybz nfrjuj dscjrbö cnfylfhnjd gjdtltybz d jnyjitybb xtcnyjuj, hjlf. Gjkbwtqcrfz rekmnehf jnhféftn rjyab- änbxtcrjuj b äaatrnbdyjuj dsgjkytybz gjkbwtqcrbö ltywbfkmyjcnm, eghfdktybt byajhvfwbtq b lfét aeyrwbq b cjplfybt b gjllthéfybt äaatrnbdysö vtöf- ctrhtnyjcnm. B dct ét änb xfcnj gjpbnbdyst ybpvjd yflpjhf b jåtcgtxtybz dscjrjuj ehjdyz gjdt- rfxtcndf vjuen ghbdtcnb r cåjñ d jnxtnyjcnb b ltybz ghb bcgjkytybb gjkbwtqcrbö aeyrwbq. bvb vjuen pkjegjnhtåkznm lkz wtktq cjrhsnbz BYNTHGJK d yfcnjzott dhtvz hfphfåfnsdftn ghjåktv. genb jrfpfybz ghfrnbxtcrjq gjvjob b gjlujnjdrb cbk ujcelfhcnd-xktyjd, rjnjhst d änjv yeélfñncz. D rfxtcndt ytjåöjlbvjuj åfhmthf lkz rjhhegwbb ljkéty ceotcndjdfnm hzl eckjdbq ghjphfxyjcnb d ltz- ntkmyjcnb gjkbwbb. Nfrbt eckjdbz ljkéys drkñxfnm: VTNJLS HFCCKTLJDFYBQ: GHJDTHRF XTCNYJCNB • Pfrjyjlfntkmysq yflpjh, drkñxfz gjlhjåyst åñlétnyst hfcöjls d Vbybcnthcndt dyenhty- Tckb yt hfcrhsn frn rjhhegwbb, nj rfr vs epyftv, ybö ltk xnj rjyrhtnysq xbyjdybr zdkztncz rjhhevgbhjdfy- • Ärcnhf-bycnbnewbjyfkmyst bycgtrwbb b fynb- ysv? B, xnj åjktt dféyj, rfr vs vjétv jåtcgtxbnm, rjhhegwbjyysq rjynhjkm cj cnjhjys ghfdb- xnjås änb xbyjdybrb yt åskb yfpyfxtys yf ljkéyjcnb, ntkmcndtyyjuj exhtéltybz yf rjnjhsö jyb vjuen ghbxbybnm tot åjkmibq eothå? • Cgtwbfkbpbhjdfyyeñ bycgtrwbñ d hfvrfö B hfpåbhfz endthéltybz j afrnfö rjhhegwbb, dscrf- vbybcnthcndf bkb ltgfhnfvtynf, jndtncn- pfyyst d jnyjitybb xbyjdybrjd, rfr vs vjétv jåtc- dtyyjuj pf gjkbwtqcrbt cbks cnhfys gtxbnm, xnjås änj yt gjdkbzkj ytåkfujghbznyj yf vj- • Gfhnythcndj ujcelfhcndtyyjuj b xfcnyjuj ctr- hfkmysq leö? F nfrét xnjås éfkjåobrb – b ytdbyyst njhf d vjybnjhbyut b jwtyrt gjkbwtqcrbö vth cnjhjys – åskb pfobotys? Nfrjuj hjlf endthéltybz ghjnbd rjhhegwbb kturj dscrfpsdfnm. Tckb jyb yt jgbhfñncz yf afrns, • Hfcibhtybt jödfnf jåotcndtyyjcnb byajhvf- nj jyb cgjcjåys ghbxbybnm eothå. wbtq j gjkbwtqcrjq ltzntkmyjcnb c egjhjv yf Lfkmytqitt jckjéytybt vjétn ghjbpjqnb, rjulf fyfnbrjhhegwbjyyeñ ghjuhfvve b tt htpekm- nt, rnj dscrfpsdftn nfrbt endthéltybz, bvtñn pf gkt- nfns xfvb bcnjhbñ exfcnbz d eujkjdysö ghfdjyfheitybzö, • Jåvty dctq byajhvfwbtq j rjhhevgbhjdfyysö jcjåtyyj rjulf bö éfkjås dscrfpsdfñncz ghjnbd gjkbwtqcrbö b ctnzö rjhhegwbb dyenhb cbk åtpj- gjkbwbb. Änj cnfdbn gjl djghjc ljdthbt r bcnwe. B gfcyjcnb c eghfdktybtv utythfkmyjuj ghjre- gjänjve rfr ét djpvjéyj ghtlcnfdbnm yfltéyst lj- hjhf rfpfntkmcndf (kbåj xtcnyjcnb, kbåj crkjyyjcnb gjkb- • Gjkyeñ byajhvfwbñ j ljöjlfö b frnbdfö gjkb- wtqcrbö r rjhhegwbb)? Vjétn kb änj åsnm ljcnbuyenj wtqcrbö xbyjdybrjd, jcjåtyyj ljöjlfö b frnb- gentv, cjdvtcnbvsv c rjycnbnewbjyysvb ghfdfvb gj- dfö åjktt dscjrjgjcnfdktyysö xbyjdybrjd b bö kbwtqcrbö xbyjdybrjd rfr uhfélfy, b nfrbvb genzvb, åkbéfqibö hjlcndtyybrjd gj rjnjhsv yb bcntw, yb kbwj, pfvtifyyjt d éfkjåt, yt gjldthuftncz dytiytve lfdktybñ? 154 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
D hfpkbxysö xfcnzö hfpdbnjuj vbhf crfylfks gj ujhjlf Ymñ-Qjhrf. Nfrbt ntcns nofntkmyj rjynhj- gjdjle rjhhegwbb gjkbwtqcrbö xbyjd ghjbcöjlzn c kbheñncz b pfgbcsdfñncz c gjvjomñ äktrnhjyyjuj bpdtcnyjq htuekzhyjcnmñ. Åtpelthéyfz rjhhegwbz felbj- b dbltjjåjheljdfybz b c gjvjomñ hfpvtot- gjldthufkfcm hfpjåkfxtybzv b ghbybvfkbcm vths ybz hfpkbxysö ≤cdbltntktq≥ yf rjyrhtnyjv vtcnt b gj jxbcnrt tt gjcktlcndbq, rjhhevgbhjdfyyst gjkb- djrheu ytuj. wtqcrbt gjldthufkbcm ghtcktljdfybzv b cybvfkbcm c Gjkbwtqcrjt eghfdktybt Ymñ-Qjhrf cnhtvbncz ljkéyjcnb. Jlyfrj ghjöjlbkj ytcrjkmrj ktn, b ghjbc- hfphfåfnsdfnm cwtyfhbb rfr vjéyj åjktt htfkbc- öjlbkf yjdfz dthtybwf nfrbö ét crfylfkjd. nbxtcrb, b jyb hfphfåfnsdfñncz yf jcyjdt cåjhf Ctqxfc ghtlcnfdkztncz gjyznysv, xnj änj ghjbc- jåibhysö hfpdtlsdfntkmysö lfyysö b bö fyfkbpf. öjlbn gj njq ghbxbyt, xnj cnhfntubb htajhv åskb Dct xbyjdybrb jcjpyfñn, xnj nfrfz ghjuhfvvf ceot- cajhvekbhjdfys ytghfdbkmyj. Jyb jcyjdsdfkbcm yf cndetn b xnj bö cjåcndtyyjt gjdtltybt vjétn dhtvz dtht d nj, xnj bpåfdktybz jn ≤uybksö zåkjr≥ d dblt jn dhtvtyb gjldthufnmcz nfrjq ghjdthrt. Jlyfrj bv rjhhevgbhjdfyysö xbyjdybrjd åeltn ljcnfnjxyj, xnj- yt ujdjhzn j xfcnjnt nfrbö ghjdthjr. (Änj gjhjlbkj ås cghfdbnmcz c ghjåktvjq. Ctqxfc ghtlcnfdkztncz joeotybt, xnj ghjdthrb ghjbcöjlzn ujhfplj xfot, zcysv, xnj ytljcnfnjxyj ≤dsxbcnbnm≥ jåkfcnm, ult xtv yf cfvjv ltkt). jåyfheétys ghjzdktybz rjhhegwbb. Crjhtt cktletn Ghjdthrb xtcnyjcnb ghjdjlzncz rfr yf wtktdjq, hfphfåjnfnm cbcntvs, rjnjhst jåtcgtxbdfñn ytgjd- nfr b yf ckexfqyjq jcyjdt. Bysvb ckjdfvb, ytrjnjhst njhtybt ckexftd rjhhegwbb. Bvtyyj yf dféytqitv ntcns cnfdzn cdjtq wtkmñ ghjdthbnm rjyrhtnysö xbyjd- gjkt gjcktleñobö ltqcndbq b vjybnjhbyuf ghjdthrf ybrjd, rjnjhst gjljphtdfñncz d rjhhegwbb, b jåsxyj xtcnyjcnb b ljcnbuftn cdjtq wtkb. änj åfpbhetncz yf jlyjv bkb åjktt endthéltybzö Ghjdthrf xtcnyjcnb ctqxfc ghtdhfoftncz d jcj- ghtlcnfdbntktq jåotcndtyyjcnb, eujkjdysö äktvty- åtyyj gjktpyjt chtlcndj lkz ≤jxbotybz≥ rjhhevgb- njd b lfét lheubö xbyjdybrjd. hjdfyysö gjkbwtqcrbö cbk – b lkz gjllthéfybz bö ≤d D ljdthitybt r änjve ytrjnjhst ghjdthrb yfghfd- xbcnjv dblt≥. Wtkm pfrkñxftncz d njv, xnjås ghjdt- ktys ghjnbd xbyjdybrjd, dsåhfyysö yfeufl bp åfps hbnm xtcnyjcnm xbyjdybrf, f yt d njv, xnjås cltkfnm lfyysö j njv, xnj jyb pfybvfñncz hfåjnjq, rjnjhfz ytgjlregyjuj xbyjdybrf rjhhevgbhjdfyysv gentv xhtdfnf ytrjnjhsvb frnfvb rhfé b rjhhegwbb. Dct cjplfybz lkz ytuj kjdeitr. ghjdthrb nofntkmyj gkfybheñncz, xnjås bpåtéfnm Eujkjdyst rjltrcs åjkmibycndf cnhfy cjlthéfn ≤kjdeitr≥, xnjås ybrfrjq xbyjdybr yt bcgsnfk cjåkfp- nfr yfpsdftvst ghfdbkf ≤futynf-ghjdjrfnjhf≥, rj- yf cjdthibnm ytrbq frn rjhhegwbb. Änjn cwtyfhbq njhst dscnegfñn d rfxtcndt celtåyjuj juhfybxbntkz kbim cjplftn htfkbcnbxtcrbt jåcnjzntkmcndf, d rjnj- njuj, xnj gjpdjktyj. Änb ghfdbkf åsdfñn hfpysvb d hsö gjkbwtqcrbq xbyjdybr vjétn ghbyznm htitybt j hfpysö ñhbclbrwbzö, yj cjdthityyj jxtdblyj, xnj j njv, xnjås cjdthibnm rjhhegwbjyysq frn. ybö yflj gjvybnm. Rfélsq ujl d jnyjitybb 40 nsczx gjkbwtqcrbö Rjytxyj, dféyj jåtcgtxbnm, xnjås cntgtym ceotcn- xbyjdybrjd ghjbpdjlbncz 1500 ghjdthjr xtcnyjcnb. deñotuj cjåkfpyf yt åskf ärcnhtvfkmyjq. Lfyyst, gjkexftvst d htpekmnfnt nfrbö ghjdthjr, Ghjdthrf xtcnyjcnb ljkéyf hfphfåfnsdfnmcz b jåtcgtxbdfñn yfltéyst ävgbhbxtcrbt cdbltntkmcndf jceotcndkznmcz jxtym nofntkmyj. Dféyj, yfghbvth, j vfcinfåfö rjhhegwbb chtlb xbyjdybrjd gjkbwtqcrj- xnjås cjåkfpy, djpybrfñobq yf genb xbyjdybrf, yt uj eghfdktybz ujhjlf Ymñ-Qjhrf. Gjkextyyst htpekm- åsk cnjkm dtkbr, xnjås gjåelbnm lfét xtcnyjuj xtkj- nfns åskb gjktpysvb b gjexbntkmysvb. dtrf ghtlfnmcz änjve cjåkfpye. Ghjwtyn ytelfx (n.t. rjulf ceåütrn cjdthiftn rjhhegwbjyysq frn) d wtktyfghfdktyysö ghjdthrfö zdkztncz pyfxbntkmysv. Ghbvthyj 20 ghjwtynjd xb- GHJDTHRF XTCNYJCNB D UJHJLT yjdybrjd, ghjdthtyysö yf nfrjq jcyjdt, yt ghjöjlzn YMÑ-QJHRT bcgsnfybz, gjldthufñncz ghtcktljdfybñ b elfkzñn- cz bp gjkbwtqcrbö cbk. Änj, rfr ghtlcnfdkztncz, gjl- C 1994 ujlf gjkbwtqcrjt eghfdktybt ujhjlf Ymñ- ndthélftn rfr yfltéyjcnm nofntkmyj ghjfyfkbpbhj- Qjhrf jceotcndkzkj dtcmvf byntycbdyeñ ghjuhfvve dfyysö éfkjå jåotcndtyyjcnb, nfr b endthéltybq j ghjdthrb xtcnyjcnb. gjkbwtqcrjq rjhhegwbb b äaatrnbdyjcnb rjyrhtnysö Åñhj ≤dyenhtyybö ltk≥ gjkbwtqcrjuj eghfdktybz bcgjkmpjdfyysö ghjdthjr xtcnyjcnb. ujhjlf hfphfåfnsdftn abrnbdyst cwtyfhbb, jgbhfñ- D htpekmnfnt ddtltybz cbcntvs xbckj pfabrcb- obtcz yf bpdtcnyst ckexfb gjkbwtqcrjq rjhhegwbb, hjdfyysö ckexftd gjlregf gjkbwtqcrbö xbyjdybrjd d nfrbt, rfr gjöbotybt ktrfhcnd b/bkb yfkbxysö ltytu pyfxbntkmyjq vtht dshjckj. e ekbxyjuj ghjlfdwf yfhrjnbrjd c ntv, xnjås ghjdt- hbnm xtcnyjcnm xbyjdybrjd gjkbwtqcrjuj eghfdktybz EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 155
Ybrfrjq gjkbwtqcrbq xbyjdybr d yfcnjzott dht- VTNJLS HFCCKTLJDFYBQ: vz yt pyftn j njv, zdkztncz kb cltkfyyjt tve bkb ÅJKTT IBHJRJT BCGJKMPJDFYBT tq ghtlkjétybt ghjdthrjq xtcnyjcnb. Gjkbwtqcrbt GHJDTHRB XTCNYJCNB xbyjdybrb gjkfufñn, xnj kexit åsnm d åtpjgfcyjcnb b cjjåobnm jå bywbltynt, ytétkb hbcrjdfnm, jnyjczcm Rjywtgwbz yt ljkéyf juhfybxbdfnmcz gjkbwtqcrjq r ytve rfr yt bvtñotve jnyjitybz r ltke, yt ujdjhz ltzntkmyjcnmñ. D ytrjnjhsö cnhfyfö crhsnst ntktdb- eét j njv, xnjås ghbyznm änj ghtlkjétybt. pbjyyst rfvths bcgjkmpeñncz b d jåsxyjv ghjwtcct Ytcvjnhz yf chfdybntkmyj åjkmijt xbckj ntö, rnj eujkjdysö hfccktljdfybq c ntv, xnjås rjynhjkbhj- yt clftn wtktyfghfdktyysq ärpfvty, kbim ghbvthyj dfnm ghjnbdjghfdyst ltqcndbz, bvtñobt vtcnj d 1 ghjwtyn gjkbwtqcrbö xbyjdybrjd, gjldthufñoböcz jabcfö celtq. Änb ntktrfvths jnhfpbkb rjhhegwbjy- ghjdthrt, yt clftn ärpfvty. Ghtlcnfdkztncz, xnj yst cltkrb, cjdthiftvst vtéle celmzvb b ghtlcnf- änj gjlndthélftn lfdyññ njxre phtybz gjkbwtqcrbö dbntkzvb ñhblbxtcrjq ghjatccbb. Ghtlcnfdkztncz eghfdktybq ujhjlf Ymñ-Qjhrf j njv, xnj juhjvyjt nfrét, xnj änj bvttn gjntywbfk lkz bcgjkmpjdfybz d åjkmibycndj gjkbwtqcrbö yt rjhhevgbhjdfyj. lheubö jåkfcnzö, d rjnjhsö ujcelfhcndtyysq ctrnjh D ljgjkytybt r ghtlcnfdktybñ wtyysö ävgbhbxtc- jceotcndkztn ghzvst cltkrb c ghtlcnfdbntkzvb jå- rbö cdbltntkmcnd j vfcinfåfö rjhhegwbb chtlb gjkb- otcndtyyjcnb, jcjåtyyj nfvjéyb. wtqcrbö xbyjdybrjd ghjdthrf xtcnyjcnb ghtgjlytckf Åskj ås nfrét bynthtcyj edbltnm gjcktlcndbz nf- jxtym gjktpyst ehjrb jnyjcbntkmyj cbkmysö b ckfåsö rjuj ét cfvjuj gjlöjlf d jåkfcnb vtéleyfhjlysö rjy- cnjhjy yflpjhf b rjynhjkz pf gjkbwtqcrbvb xbyjdyb- nhfrnjd yf ujcelfhcndtyyst pfregrb. Gj nfrjve cwt- rfvb yf vtcnfö. Nfrbt ehjrb bcgjkmpeñncz lkz ekex- yfhbñ rhegyst vtéleyfhjlyst rjhgjhfwbb, exfcn- itybz gjlujnjdrb b ghjdtltybz åjktt äaatrnbdyjq deñobt d njhufö pf gjkextybt ghfdbntkmcndtyysö rjy- gjkbnbrb, xnjås gjkbwtqcrbt eckeub jåtcgtxbdfkbcm nhfrnjd d ytrjq hfpdbdfñotqcz cnhfyt, åelen pyfnm, äaatrnbdyj b xtcnyj. xnj bv ghbltncz cjcnzpfnmcz c ghjuhfvvjq ghjdthrb Dyt dczrjuj cjvytybz ghjdthrf xtcnyjcnb zdkztn- xtcnyjcnb. Jyb åelen pyfnm j njv, xnj gjckt lfxb kñ- cz vjoysv chtlcndjv, clthébdfñobv rjhhegwbñ. åjq dpznrb (bkb lfét d ckexft jnrfpf cjjåobnm j njv, Gjkbwtqcrjt eghfdktybt Ymñ-Qjhrf åskj cdb- xnj e ybö dsvjufñn dpznre), jyb vuyjdtyyj dscnfdzn ltntktv lhfvfnbxtcrjuj hjcnf xbckf cjjåotybq ctåz d rfxtcndt rjhhevgbhjdfyyjq rjvgfybb b åelen gjkbwtqcrbö j gjgsnrfö gjlregf bkb byjuj rjhhevgb- pfytctys d ytrbq xthysq cgbcjr. Åeltn ghjcnsv lt- hjdfyyjuj gjdtltybz ghtlcnfdbntktq jåotcndf b/bkb kjv – bcgjkmpjdfnm ghjdthre xtcnyjcnb lkz dszdkt- lheubö xbyjdybrjd cj dhtvtyb ddtltybz d ltqcndbt ybz b elfktybz vkflituj gthcjyfkf, rjnjhsq åthtn ghjuhfvvs ghjdthrb xtcnyjcnb. Ytrjnjhfz xfcnm åjkmijt rjkbxtcndj vtkrbö dpznjr. B dct ét vkflibt änjuj hjcnf ytcjvytyyj cdzpfyf c ntv afrnjv, xnj ljkéyjcnyst kbwf yt cjcnfdkzñn cenm ghjåktvs rjh- xbyjdybrb gjkbwtqcrjuj eghfdktybz Ymñ-Qjhrf jpf- hegwbb. Åeltn åjktt pfnhelybntkmyj flfgnbhjdfnm vt- åjxtys ntv, xnj bö ltqcndbz vjuen åsnm gjldthuyens njljkjubñ lkz åjhmås ghjnbd ntö cnfhibö ljkéyjcn- vjybnjhbyue b xnj lfét ytcjjåotybt j cdzpfyyjv c ysö kbw, rjnjhst exfcndeñn d ytåjkmijv xbckt d rjhhegwbtq bywbltynt vjukj cjplfnm lkz ybö gthcgtr- dscitq cntgtyb dsujlysö cltkjr. Nt djpvjéyjcnb, nbde lbcwbgkbyfhyjuj ltqcndbz. rjnjhst änjn vtnjl ghtljcnfdkztn lkz åjkmitq xfcnb Gjkbwbz Åjkmijuj Kjyljyf ghbcnegbkf r jceot- vbhf, tot ghtlcnjbn gjldthuyenm nofntkmyjve hfc- cndktybñ cöjétq ghjuhfvvs ghjdthrb xtcnyjcnb, cktljdfybñ. Jlyfrj lfét yf gthdjyfxfkmyjv änfgt jceotcndkztvjq cgtwbfkbpbhjdfyysvb dyenhtyybvb dytlhtybz ghjuhfvvf ghjdthrb xtcnyjcnb cnfytn äa- gjlhfpltktybzvb gj åjhmåt c rjhhegwbtq. Cjjåot- atrnbdysv chtlcndjv åjhmås c vtkrjq rjhhegwbtq b ybz erfpsdfñn yf nj, xnj kjyljycrfz gjkbwbz gjkexftn gjybétybtv tt ehjdyz. ytrjnjhst bp nfrbö ét åkfu, rfr b gjkbwtqcrjt eghfd- Ghjdthrf xtcnyjcnb ljkéyf hfphfåfnsdfnmcz b ktybt ujhjlf Ymñ-Qjhrf. ghjdjlbnmcz dtcmvf nofntkmyj. Dféyj, yfghbvth, xnj- D nfyltvt ljkéys ltqcndjdfnm ytpfdbcbvst cj- ås cjåkfpy jrfpfdibqcz yf genb jabwbfkmyjuj kbwf dtns gj éfkjåfv yf gjkbwbñ. Gjkbwbb ytkmpz lfdfnm yt åsk cnjkm åjkmibv, xnjås cjdhfnbnm lfét xtcnyjuj djpvjéyjcnm hfccktljdfnm éfkjås yf ctåz. D cjdt- xtkjdtrf. Wtkm änjq frwbb – ghjdthbnm xtcnyjcnm xb- nfö ljkéyj åsnm ghtlcnfdktyj cfvj uhfélfycrjt yjdybrf, f yt ghtdhfnbnm xtcnyjuj xbyjdybrf d rjhhev- jåotcndj, xnjås pfdthbnm jåotcndtyyjcnm d njv, xnj gbhjdfyyjuj xthtp ghjwtcc bcreitybz. Åjktt njuj, bpåhfyyst ghjwtlehs zdkzñncz nofntkmysvb b yflkt- åjkmibycndj cnhfy bvtñn d cdjbö eujkjdysö rjltrcfö éfobvb. ghfdbkf ≤futynf-ghjdjrfnjhf≥, rjnjhst dscnegfñn d rfxtcndt celtåyjuj clthébdfñotuj chtlcndf gj jn- yjitybñ r njve, xnj hfphtityj, b änb ghfdbkf åsdfñn hfpkbxysvb d pfdbcbvjcnb jn rjyrhtnyjq ñhbclbr- 156 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
wbb, yj j ybö, gj dctq dthjznyjcnb, cktletn gjvybnm. UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ VJÉTN Dféyj jåtcgtxbnm, xnjås cntgtym cjåkfpyf yt åskf GJVJXM ärcnhtvfkmyjq. Gjckt nfrjq rjycnfnfwbb yt jcnftncz cjvytybz d Uheggs uhfélfycrjuj jåotcndf vjuen åsnm gjktp- njv, xnj jgsn Ymñ-Qjhrf ghjltvjycnhbhjdfk, xnj ghj- ysvb lkz gjkbwtqcrbö cbk b cgjcjåcndjdfnm cjrhfot- dthrf xtcnyjcnb, ghjdtltyyfz yflktéfobv b xtcnysv ybñ ghjgfcnb, rjnjhfz ceotcndetn dj vyjubö cnhfyfö jåhfpjv, gjntywbfkmyj zdkztncz d dscitq cntgtyb vtéle yfhjljv b ntvb, rnj jndtxftn pf tuj pfobne. Jl- äaatrnbdysv jheébtv lkz ≤pfgecrf≥ rfvgfybb gj yf nfrfz uheggf, ≤Nhfycgthtycb bynthyäiyk≥ Xticrjq åjhmåt c cbcntvyjq rjhhegwbtq dj vyjubö jåotcndty- Htcgeåkbrb (NBX) ghjdtkf jåpjh fynbrjhhegwbjyysö ysö exhtéltybzö. cnhfntubq d gjkbwbb d 25 cnhfyfö. Änb lfyyst cjlth- éfncz d geåkbrfwbb NBX gjl yfpdfybtv “Crossing the Thin Blue Line” (≤Gthtctrfz njyreñ cbyññ kbybñ≥). VTNJLS HFCCKTLJDFYBQ: NBX d yfcnjzott dhtvz hfphfåfnsdftn fynbrjh- NFQYST HFCCKTLJDFYBZ hegwbjyyeñ cnhfntubñ lkz xticrjq gjkbwbb b ltkftn änj d cjnhelybxtcndt c ghtlcnfdbntkzvb dctö ctrnj- Nfqyst hfccktljdfybz jåsxyj cdzpfys c ghjdth- hjd jåotcndtyyjq ébpyb, nfrbö rfr Vbybcnthcndj rjq xtcnyjcnb, yj d ybö ytn äktvtynf ckexfqyjcnb. Änb dyenhtyybö ltk, Vbybcnthcndj ñcnbwbb, Ghtpblbev hfccktljdfybz cnfdzn cdjtq wtkmñ kbim yfqnb nj, xnj gjkbwbb, xticrfz gjkbwbz, Åñhj utythfkmyjuj ghj- ytghfdbkmyj b yt ecnfyfdkbdfnm, xnj bltn öjhjij b rehjhf, celmb, rfywtkzhbz Ghtpbltynf, Jvåelcvty, rnj zdkztncz xtcnysv. Rjvbccfh ghfdbntkmcndf gj ghfdfv xtkjdtrf, f Ceotcndetn hzl hbcrjd, rjnjhst ljkéys åsnm nfrét ytghfdbntkmcndtyyst jhufybpfwbb, nfrbt rfr evtymitys, b cnhfys ljkéys bvtnm xtnrbt herjdjlz- Xticrbq Ötkmcbyrcrbq rjvbntn, ≤Kñlb d yeélt≥ b obt ghbywbgs lkz nfrjuj hjlf hfccktljdfybz. Hbcrb uhfélfycrbt ñhblbxtcrbt yfåkñlfntkb. vjuen drkñxfnm d ctåz: Jlyj vthjghbznbt, hfccvfnhbdftvjt d rfxtcndt dtcmvf äaatrnbdyjuj – änj ddtltybt htuekzhyjq gjl- • eothå, yfyjcbvsq cjnhelybrjv, hfåjnfñobv ujnjdrb d jåkfcnb xtcnyjcnb b änbrb lkz gjkbwbb b exf- gjl ghbrhsnbtv oböcz d gjkbwtqcrbö irjkfö. NBX bybwbbhjdfkf ifub • eothå xfcnysv kbwfv b ghtlghbznbzv, f d yfghfdktybb dytlhtybz änbö äktvtynjd d xticreñ nfrét hbcr jndtncndtyyjcnb pf gjnthb, gjkbwbñ gjchtlcndjv gbkjnyjuj rehcf lkz ghtgjlfdf- rjnjhst gjytckj ghfdbntkmcndj ntktq gjkbwtqcrjq irjks11. • dnjhétybt d xfcnyeñ ébpym • ≤kjdeire≥ (n.t. cjplfybt ghfdjyfheitybz, rjnj- hjt dhzl kb vjukj bvtnm vtcnj d ghjnbdyjv GHJREHJHS ckexft, rfr yfghbvth ghtlkjétybt jxtym åjkm- ijq dpznrb) Dthöjdtycndj ghfdf nhtåetn, xnjås ghjwtccs ce- • nfqysö ckeéfobö bkb cjnhelybxfñobö kbw, ltåyjuj ghtcktljdfybz cj cnjhjys ujcelfhcndf ghj- rjnjhst frnbdyj exfcndeñn d njq ltzntkm- djlbkbcm cghfdtlkbdj b hfpevyj. yjcnb, rjnjhfz cnfyjdbncz wtkmñ ghjdtltybz Yfxfkj jådbybntkmysö ghjwtleh – bkb ét jnrfp jgthfwbb. yfxfnm ghjwtlehe jådbytybz – yt ljkéyj åsnm vjnbdb- hjdfyj ytyflktéfobvb, d xfcnyjcnb, gjkbnbxtcrbvb Jåsxyj cxbnftncz wtktcjjåhfpysv, xnjås xtkj- cjjåhfétybzvb, f crjhtt jåotcndtyysv bynthtcjv b dtr, gj dctq dthjznyjcnb, ghjrehjh – tckb nfrjdjq gjnhtåyjcnmñ d cghfdtlkbdjcnb. Ytcjvytyyj, lbcrht- tcnm d njq cbnefwbb – exfcndjdfk d jceotcndktybb yfl- wbjyyst gjkyjvjxbz lkz celtåyjuj ghtcktljdfybz pjhf pf hfccktljdfybtv. Änj gjpdjkbn jåtcgtxbnm, ghtlcnfdkzñn cjåjq jlye bp yfbåjktt ckjéysö jåkfc- xnjås gjkextyyst gjrfpfybz jnyjcbkbcm r ltke b åskb ntq ghfdf. Änjn djghjc ghtlcnfdkztn cjåjq rkñxtdjq ås ljgecnbvsvb d celtåyjv hfpåbhfntkmcndt, b xnjås vjvtyn dthöjdtycndf ghfdf. jyb åskb nfrjuj rfxtcndf, rjnjhjt cgjcjåyj jåtcgt- Zcyj, xnj nfrbt cjjåhfétybz, rfr djpvjéyjt xbnm jceéltybt. gjkbnbxtcrjt ghtbveotcndj bkb ytljcnfnjr bkb ét hfcf, ghjbcöjéltybt bkb htkbubz gjljphtdftvjuj kbwf yt bvtñn cjdthityyj ybrfrjuj jnyjitybz r lt- ke. Jlyfrj, lheubt ceotcndtyyst jåkfcnb, rjnjhst vjuen gjdkbznm yf ghjwtcc ghbyznbz htitybq, vjuen åsnm hfphtitys njkmrj gjchtlcndjv jgjhs yf ytpfdb- cbvjt ceéltybt. EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 157
Xnjås jceotcndkznm ghjwtcc ghbyznbz htitybq lthébdfñn ghfdf xtkjdtrf, nfrbv jåhfpjv cghfdtlkbdj b ghjphfxyj, ujcelfhcndtyysq ghjrehjh cjltqcndez jåtcgtxtybñ ljkéyjuj celtåyjuj yt ljkéty gjkexfnm erfpfybz cj cnjhjys rfrjq-kbåj ghjwtccf b gkfdyjuj aeyrwbjybhjdfybz cbc- gjkbnbxtcrjq gfhnbb bkb uheggs bynthtcjd. Yfghb- ntvs eujkjdyjuj ghfdjcelbz. vth, cthåcrbq pfrjy jå eghfdktybb ujcelfhcndty- 13. Ghb dsgjkytybb cdjbö aeyrwbq ghjrehjhs yjuj ghjrehjhf ghtlecvfnhbdftn, xnj eghfdktybt ljkéys: zdkztncz fdnjyjvysv futyncndjv b xnj bcgjkmpjdfybt (f) Jceotcndkznm cdjb aeyrwbb åtcghbcnhf- kñåjuj ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz, chtlcnd vfccj- cnysv jåhfpjv b bpåtufnm dczrjuj hjlf gjkb- djq byajhvfwbb bkb kñåjuj geåkbxyjuj pfzdktybz, nbxtcrjq, cjwbfkmyjq, htkbubjpyjq, hfcjdjq, vjueotuj gjdkbznm yf eghfdktybt, pfghtotyj nfr ét, rekmnehyjq, ctrcefkmyjq b kñåjq lheujq lbc- rfr kñåfz lheufz ajhvf dkbzybz. rhbvbyfwbb. Eghfdktybt ujcelfhcndtyyjuj ghjrehjhf vjétn (å) Pfobofnm bynthtcs jåotcndf, ltqcn- åsnm ghbhfdytyj r dscjrjq celtåyjq bycnfywbb, b d djdfnm jåütrnbdyj, yflktéfot exbnsdfnm rfxtcndt nfrjdjq jnxtnyjcnm vjétn åsnm jåtcgtxtyf gjkjétybt gjljphtdftvjuj b éthnds b elt- gjchtlcndjv gjkjétybq, nhtåeñobö jåjcyjdfyyjuj kznm dybvfybt dctv jnyjczobvcz r ltke cyznbz c ljkéyjcnb. jåcnjzntkmcndfv, ytpfdbcbvj jn njuj, Xtnrbt herjdjlzobt ghbywbgs, ljcnegyst rfr lkz buhfñn kb jyb yf here bkb ltqcndeñn ghj- kbw ñhblbxtcrjq ghjatccbb, nfr b lkz åjktt ibhjrjq nbd bynthtcjd gjljphtdftvjuj. geåkbrb, ljkéys jghtltkznm, rfrbt ghfdjyfheitybz (d) Cjöhfyznm rjyabltywbfkmyjcnm djghjcjd, ljkéys ghbybvfnmcz dj dybvfybt ghb ghbyznbb ht- yföjlzoböcz d bö dtltybb, tckb njkmrj dsgjk- itybz j dsldbétybb jådbytybz b xnj ljkéyj åsnm ytybt ljkuf bkb gjnhtåyjcnb ghfdjcelbz yt bcrkñxtyj. gjnhtåeñn byjuj. Ljrevtyn gjl yfpdfybtv Vtéleyfhjlyst herjdj- (u) Hfccvfnhbdfnm éfkjås b jpfåjxtyyjcnb lzobt ghbywbgs jnyjcbntkmyj hjkb ghjrehjhjd åsk éthnd, rjulf pfnhjyens bö kbxyst bynt- hfphfåjnfy 8-v Rjyuhtccjv JJY j ghtljndhfotybb htcs, b jåtcgtxbnm, xnjås éthnds åskb ghtcnegyjcnb b jåhfotybb c ghfdjyfheibntkzvb, d byajhvbhjdfys jå bö ghfdfö d cjjndtncndbb Ufdfyt, Reåf, d 1990-v ujle12. c Ltrkfhfwbtq jcyjdysö ghbywbgjd cghfdtl- Ctlmvjq rjyuhtcc JJY ghbpdfk r hfphfåjnrt kbdjcnb lkz éthnd ghtcnegktybq b pkjegj- herjdjlzobö ghbywbgjd, rfcfñoböcz jnåjhf, ghj- nhtåktybq dkfcnmñ. atccbjyfkmyjq gjlujnjdrb b cnfnecf ghjrehjhjd, 14. Ghjrehjhs yt bybwbbheñn b yt ghjljkéfñn bö pflfx b gjdtltybz, chtlcnd gjdsitybz bö drkflf celtåyjt ghtcktljdfybt b ghtlghbybvfñn d gkfdyjt aeyrwbjybhjdfybt cbcntvs eujkjdyjuj ghf- dct ecbkbz lkz njuj, xnjås erhtgkznm ghjwt- djcelbz b bö cjnhelybxtcndf c gjkbwbtq, jödfnf bö lehs, rjulf åtcghbcnhfcnyjt hfccktljdfybt lbcrhtwbjyysö gjkyjvjxbq b bö hjkb d eujkjdysö ghj- gjrfpsdftn, xnj jådbytybt åskj dsldbyenj wtlehfö, f nfrét djpvjéyjcnb ghtlcnfdkznm ljrkfls ytjåjcyjdfyyj. lkz åeleobö rjyuhtccjd JJY. 15. Ghjrehjhs ljkéys eltkznm yflktéfott Ghbyznst d Ufdfyt herjdjlzobt ghbywbgs JJY dybvfybt celtåyjve ghtcktljdfybñ pf ght- drkñxfñn cktleñott: cnegktybz, cjdthityyst ujcelfhcndtyysvb ljkéyjcnysvb kbwfvb, jcjåtyyj pf rjhheg- 10. Ljkéyjcnm ghjrehjhjd ljkéyf åsnm wbñ, pkjegjnhtåktybt dkfcnmñ, cthmtpyst cnhjuj jnltktyf jn celtåysö aeyrwbq. yfheitybz ghfd xtkjdtrf b lheubt ghtcneg- 11. Ghjrehjhs ljkéys buhfnm frnbdyeñ hjkm d ktybz, ghbpyfyyst vtéleyfhjlysv ghfdjv, eujkjdysö ghjwtlehfö, drkñxfz cjplfybt jådb- b d ntö ckexfzö, rjulf tcnm gjkyjvjxbz gj ytybz b nfv, ult änj hfphtityj gj pfrjye pfrjye b d cjjndtncndbb c vtcnyjq ghfrnb- bkb cjjndtncndetn vtcnyjq ghfrnbrt, d rjq, hfccktljdfybñ nfrbö ghfdjyfheitybq. hfccktljdfybb ghtcnegktybq, yflpjht pf 16. Rjulf ghjrehjhs gjkexfñn byajhvfwbñ ghj- pfrjyyjcnmñ änbö hfccktljdfybq, yflpjht pf nbd gjljphtdftvsö, j rjnjhjq bv bpdtcnyj jceotcndktybtv celtåysö htitybq b jceotcn- bkb jnyjcbntkmyj rjnjhjq jyb gjkfufñn yf dktybb lheubö aeyrwbq d rfxtcndt ghtlcnfdb- hfpevysö jcyjdfybzö, xnj jyf åskf ghbjåht- ntktq bynthtcjd jåotcndf. ntyf xthtp bcgjkmpjdfybt ytpfrjyysö vtnj- 12. Ghjrehjhs d cjjndtncndbb c pfrjyjv dsgjk- ljd, rjnjhst ghtlcnfdkzñn cjåjq cthmtpyjt yzñn cdjb aeyrwbb cghfdtlkbdj, gjcktljdf- yfheitybt ghfd xtkjdtrf, gjljphtdftvjuj, ntkmyj b jgthfnbdyj, f nfrét edféfñn b jcjåtyyj rjulf htxm bltn j gsnrt bkb étcnj- pfobofñn xtkjdtxtcrjt ljcnjbycndj b gjl- rjv, åtcxtkjdtxyjv b eybpbntkmyjv jåhfot- 158 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
ybb bkb yfrfpfybb bkb j lheubö yfheitybzö b ghfdfö ghjrehjhjd. Änj pfzdktybt ljkéyj åskj ghfd xtkjdtrf, jyb ljkéys jnrfpsdfnmcz gjckeébnm vtéleyfhjlysv rhbnthbtv gjdtltybz lkz bcgjkmpjdfnm nfreñ byajhvfwbñ ghjnbd ghjrehjhjd b ghjrehjhcrbö ckeéå. Änj hfåjxbq lj- rjuj-kbåj byjuj, rhjvt ntö, rnj bcgjkmpjdfk revtyn, bcgjkmpetvsq ghjrehjhcrbvb ckeéåfvb ghb nfrbt vtnjls, bkb ét byajhvbhjdfnm cel hfphfåjnrt bö cjåcndtyysö cnfylfhnjd. cjjndtncndeñobv jåhfpjv b ljkéys ghtl- ghbybvfnm dct ytjåöjlbvst ifub, xnjås Jnhtlfrnbhjdfyysq dfhbfyn ukfcbn:14 jåtcgtxbnm, xnjås nt, rnj ytctn jndtnc- ndtyyjcnm pf bcgjkmpjdfybt nfrbö vtnjljd, 1. Ghjatccbjyfkmyjt gjdtltybt ghtlcnfkb gthtl ghfdjcelbtv. Ghjrehjhs ljkéys dj dczrjt dhtvz gjllthéb- 17. D cnhfyfö, ult ghjrehjhs yfltktys lbcrhtwb- dfnm xtcnm b ljcnjbycndj cdjtq ghjatccbb b jyysvb aeyrwbzvb, pfrjy bkb jgeåkbrjdfy- dctulf dtcnb ctåz ghjatccbjyfkmyj d cjjndtn- yst yjhvs bkb ghfdbkf ghtlecvfnhbdfñn cndbb c pfrjyjv b ghfdbkfvb b änbrjq cdjtq herjdjlzobt ghbywbgs lkz erhtgktybz ghjatccbb. Dj dczrjt dhtvz jyb ljkéys ltvjyc- cghfdtlkbdjcnb b cjjndtncndbz gjlöjlf d nhbhjdfnm dscjxfqibt cnfylfhns xtcnyjcnb b ghbyznbb htitybq d ghjwtcct celtåyjuj hfpåb- ghbktéfybt b cnhtvbnmcz åsnm, rfr b gjöjlbnm hfntkmcndf, drkñxfz exhtéltybt bkb jnrfp yf ntö, rnj zdkztncz gjcktljdfntkmysv, ytpfdb- jn celtåyjuj ghtcktljdfybz13. cbvsv b åtcghbcnhfcnysv. Jyb ljkéys dctulf jncnfbdfnm ghfdj jådbyztvjuj yf cghfdtlkbdjt R cjéfktybñ, ghjrehjhs nfrét vjuen åsnm b celtåyjt hfpåbhfntkmcndj b, d xfcnyjcnb, jåtc- ckfåsv pdtyjv d wtgjxrt, dtleotq r jceotcndktybñ gtxbnm, xnjås jåyfhjljdfkbcm ljrfpfntkmcndf, pfrjyjd ghjnbd rjhhegwbb. Tcnm ghbvths njuj, rfr åkfujghbznyst lkz jådbyztvjuj d cjjndtncndbb ghjrehjhcrbt hfåjnybrb åhfkb dpznrb, jrfpsdfkbcm c pfrjyjv bkb gjnhtåyjcnzvb cghfdtlkbdjuj gjl gjkbnbxtcrbv lfdktybtv, cnfyjdbkbcm jåütrnfvb celtåyjuj hfpåbhfntkmcndf. Ghjrehjhs ljkéys euhjp b cybvfkbcm c ljkéyjcnb, tckb dsldbétybt jå- dctulf ckeébnm bynthtcfv jåotcndf b jncnfb- dbytybz jrfpsdfkjcm äaatrnbdysv. dfnm änb bynthtcs, f nfrét edféfnm, pfob- Cjöhfytybt lbcrhtwbjyysö gjkyjvjxbq lkz ce- ofnm b gjllthébdfnm eybdthcfkmyeñ rjywtgwbñ ltåyjuj ghtcktljdfybz bvttn dféytqitt pyfxtybt. xtkjdtxtcrjuj ljcnjbycndf b ghfd xtkjdtrf. Ghjrehjh gjckt nofntkmyjuj hfccvjnhtybz ljrfpf- ntkmcnd ljkéty htibnm, ljcnfnjxty kb jåütv ljrfpf- 2. Ytpfdbcbvjcnm ntkmcnd lkz njuj, xnjås ghtlüzdbnm jådbytybt, b lfét Bcgjkmpjdfybt ghjrehjhcrbö lbcrhtwbjyysö gjk- tckb tuj ltqcndbntkmyj ljcnfnjxyj, nj lbrneñn kb by- yjvjxbq, rjulf änj hfphtityj rjyrhtnyjq ñhbc- nthtcs jåotcndf, xnjås jådbytybz yt åskb dsldbyens. lbrwbtq, ljkéyj jceotcndkznmcz ytpfdbcbvj b D rfxtcndt ghbvthjd änjuj gjcktlytuj ckexfz vjéyj åsnm cdjåjlysv jn gjkbnbxtcrjuj dvtifntkm- gjlevfnm j njv, xnj d dscitq cntgtyb ljhjujcnjzobt cndf. Tckb ytghjrehjhcrbt dkfcnb bvtñn ghfdj celtåyst ghjwtlehs ytjghfdlfyys, rjulf ghfdjyfhe- lfnm jåobt bkb rjyrhtnyst bycnherwbb ghjrehj- itybt afrnbxtcrb bvttn nhbdbfkmysq öfhfrnth; b, hfv, nj nfrbt bycnherwbb ljkéys åsnm: yfjåjhjn, jådbyztvsq vjétn bvtnm cnjkm ckfåjt plj- hjdmt, xnj ghbdktxtybt tuj bkb tt r exfcnbñ d celtå- • ghjphfxysvb yjv hfpåbhfntkmcndt åeltn euytnfnm ghbcencndeñobö • cjjndtncndeñobvb pfrjyyjq dkfcnb b jcrjhåkznm wtyyjcnb jåotcndf. • cktljdfnm ecnfyjdktyysv herjdjlzobv ghby- D htibntkmyjv ecbkbb gj gjdsitybñ ehjdyz cnfy- wbgfv jåtcgtxtybz frnefkmyjcnb b djcghbz- lfhnjd dj dctv vbht Vtéleyfhjlyfz fccjwbfwbz ghj- nbz ghjrehjhcrjq ytpfdbcbvjcnb. rehjhjd åskf cjplfyf d bñyt 1995 ujlf b jabwbfkmyj ghbcnegbkf r hfåjnt d ctynzåht 1996 ujlf yf cdjtv Kñåjt ghfdj ytghjrehjhcrbö dkfcntq yfghfd- gthdjv jåotv cjåhfybb d Åelfgtint. kznm jghtltktybt ghjwtleh bkb jcnfyfdkbdfnm Jlyf bp cfvsö dféysö wtktq fccjwbfwbb cjcnjbn pfrjyyj exhtéltyyst ghjwtlehs ljkéyj jceot- d njv, xnjås ≤... hfpdbdfnm b erhtgkznm änb cnfylfhns b cndkznmcz nfrbv ét jåhfpjv. ghbywbgs, rjnjhst d wtkjv ghbpyfñncz d vtéleyfhjl- yjv gkfyt rfr ytjåöjlbvst lkz yflktéfotuj b ytpf- 3. Åtcghbcnhfcnyjcnm dbcbvjuj celtåyjuj ghtcktljdfybz pf ghfdjyfheit- Ghjrehjhs ljkéys dsgjkyznm cdjb jåzpfyyjcnb ybz≥. D 1999 ujle jyf ghbyzkf Cnfylfhns ghjatccbj- åtp cnhföf, åtp eckeu rjve-kbåj bkb eothåf rjve- yfkmyjq jndtncndtyyjcnb Vtéleyfhjlyjq fccjwbfwbb kbåj b, d xfcnyjcnb, dsgjkyznm cdjb aeyrwbb ghjrehjhjd b Pfzdktybt j dféytqibö jåzpfyyjcnzö åtcghbcnhfcnysv jåhfpjv. Jyb ljkéys jcnf- EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 159
dfnmcz ytpfnhjyensvb bylbdblefkmysvb bkb ctr- vtéleyfhjlysc, b jrfpsdfnm gjvjom ghjrehjh- nfyncrbvb bynthtcfvb b lfdktybtv cj cnjhjys crbv ckeéåfv b rjkktufv bp lheubö ñhbclbrwbq jåotcndf b chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb b bcöj- d cjjndtncndbb c pfrjyjv b leöjv dpfbvyjuj lbnm njkmrj bp jåotcndtyysö bynthtcjd. Jyb cjnhelybxtcndf. ljkéys ltqcndjdfnm jåütrnbdyj b cnhtvbnmcz jåtcgtxbnm, xnjås dct ytjåöjlbvst b jåjcyj- 6. Yfltktybt gjkyjvjxbzvb dfyyst hfccktljdfybz åskb ghjltkfys, b xnjås Xnjås jåtcgtxbnm cgjcjåyjcnm ghjrehjhjd ds- htpekmnfn åsk jåyfhjljdfy, erfpsdftn kb änj gjkyznm bö ghjatccbjyfkmyst jåzpfyyjcnb ytpfdb- yf dbyjdyjcnm bkb ytdbyjdyjcnm gjljphtdftvjuj. cbvj b d cjjndtncndbb c änbvb cnfylfhnfvb, ghj- Jyb ljkéys dctulf cnhtvbnmcz r gjbcre bcnbys b rehjhs ljkéys åsnm pfobotys jn ghjbpdjkmysö gjvjufnm cele ghblnb r bcnbyt b djplfnm gj cghf- ltqcndbq cj cnjhjys ghfdbntkmcnd. D wtkjv jyb dtlkbdjcnb éthndt b jådbyztvjve d cjjndtncn- ljkéys bvtnm ghfdj yf: dbb c pfrjyjv b nhtåjdfybzvb cghfdtlkbdjcnb. • dsgjkytybt cdjbö ghjatccbjyfkmysö aeyrwbq 4. Hjkm d eujkjdysö hfpåbhfntkmcndfö åtp pfgeubdfybz, ghtgzncndbq, ghtcktljdfybz, Ghjrehjhs ljkéys: ytyflktéfotuj dvtifntkmcndf bkb ytjghfd- • dsgjkyznm cdjb aeyrwbb cghfdtlkbdj, gjcktlj- lfyyjq jåzpfyyjcnb jndtxfnm yf uhfélfy- dfntkmyj b jgthfnbdyj, jåütrnbdyj, åtcghb- crbt, eujkjdyst b lheubt dbls jndtncndty- cnhfcnyj b ghjatccbjyfkmyj yjcnb • jnrhsdfnm hfpåbhfntkmcndj njkmrj rjulf • abpbxtcreñ pfobne dkfcnzvb, rjulf bö ltkj öjhjij jåjcyjdfyj d cvsckt ljrfpfntkm- kbxyfz åtpjgfcyjcnm b åtpjgfcyjcnm bö ctvtq cnd, rjnjhst jåjcyjdfyyj cxbnfñncz hfpev- jrfpsdftncz gjl euhjpjq d htpekmnfnt yflkt- ysvb b ljgecnbvsvb d celt, f yt ghjljkéfnm éfotuj jceotcndktybz bö ghjrehjhcrbö aeyr- hfpåbhfntkmcndj d jncencndbb nfrbö ljrfpf- wbq ntkmcnd • hfpevyst eckjdbz ckeéås b fltrdfnyjt djp- • jåtcgtxbnm, xnjås yf ghjnzétybb dctq ghj- yfuhféltybt, cjbpvthbvjt c rhbnbxtcrjq wtlehs ghjbpdjlcndj gj ltke ghjldbufkjcm hjkmñ, dsgjkyztvjq bvb, b xnjås bö pfhfåjn- ndthlsv, yj cghfdtlkbdsv jåhfpjv, f yt pf yfz gkfnf b lheubt åkfuf yt åskb cjrhfotys ghtltkfvb njuj, xnj erfpsdftncz d ljrfpf- cfvjeghfdysv jåhfpjv ntkmcndfö • hfpevysq b htuekbhetvsq chjr pfyznbz • ufhfynbhjdfnm ghfdf jådbyztvjuj d cjnhelyb- ljkéyjcnb, eöjl yf gtycbñ gj djphfcne c ext- xtcndt c celtåyjq bycnfywbtq b lheubvb cjjn- njv eckjdbq pfyznjcnb bkb bpåhfybz d ytrj- dtncndeñobvb exhtéltybzvb njhsö ckexfzö • jåyfhjljdfnm lkz jådbyztvjuj cjjndtncn- • yfpyfxtybt b ghjldbétybt gj hfåjnt yf jcyjdt deñoeñ ljceltåyeñ b gjktpyeñ byajhvfwbñ jåütrnbdysö afrnjhjd b d jcjåtyyjcnb ghj- cnjkm crjhj, crjkm änj d hfpevyjq cntgtyb djp- atccbjyfkmyjq rdfkbabrfwbb, cgjcjåyjcnb, vjéyj d cjjndtncndbb c pfrjyjv bkb nhtåj- wtkjcnyjcnb, htpekmnfnjd b jgsnf, f nfrét dfybzvb cghfdtlkbdjuj celtåyjuj hfpåbhfntkm- d cjjndtncndbb cj cghfdtlkbdsvb b åtcghb- cndf cnhfcnysvb ghjwtlehfvb • jnrfpsdfnmcz bcgjkmpjdfnm ljrfpfntkmcndf, • jgthfnbdyst b cghfdtlkbdst ckeifybz, åfpb- rjnjhst d hfpevyjq vtht cxbnfñncz ghbjå- heñobtcz yf pfrjyt bkb ghfdjdsö yjhvfnbdfö, htntyysvb xthtp bcgjkmpjdfybt ytpfrjyysö ult lbcwbgkbyfhyst ifub nhtåeñncz d cjjn- vtnjljd, rjnjhst ghtlcnfdkzñn cjåjq cthmtp- dtncndbb c éfkjåfvb, d rjnjhsö tcnm endth- yjt yfheitybt ghfd xtkjdtrf, gjljphtdftvjuj éltybz j ltqcndbzö pf ghtltkfvb lbfgfpjyf b, d xfcnyjcnb vtnjljd, rjnjhst ghtlcnfd- yflktéfobö ghjatccbjyfkmysö cnfylfhnjd kzñn cjåjq gsnre bkb étcnjrjt jåhfotybt. • jåütrnbdyeñ jwtyre b htitybz d öjlt lbcwbgkb- yfhysö ckeifybq 5. Cjnhelybxtcndj • ajhvbhjdfybt b dcnegktybt d ghjatccbjyfkm- Xnjås jåtcgtxbnm cghfdtlkbdjcnm b äaatr- yst fccjwbfwbb b lheubt jhufybpfwbb, ghtlcnfd- nbdyjcnm celtåyjuj ghtcktljdfybz ghjrehjhs kzñobt bö bynthtcs c ntv, xnjås hfpdbdfnm ljkéys cjnhelybxfnm c gjkbwbtq, celfvb, ghtl- bö ghjatccbjyfkmyeñ gjlujnjdre b pfobofnm cnfdbntkzvb ñhblbxtcrjq ghjatccbb, pfobns, bö cnfnec jåotcndtyysö pfobnybrjd b lheubö ghfdbntkmcn- • jcdjåjéltybt jn ytjåöjlbvjcnb bcgjkytybz dtyysö exhtéltybq, åelm nj yfwbjyfkmysö bkb ytpfrjyyjuj ghbrfpf bkb ghbrfpf, ghjnbdjhtxf- 160 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
otuj ghjatccbjyfkmysv bkb änbxtcrbv cnfy- jåotcndtyyfz ljkéyjcnm, rjnjhfz bcgjkmpjdfkfcm d lfhnfv. Cjtlbytyysö Infnfö c bpdtcnyjq cntgtymñ ecgtöf (yf- ghbvth, ghb hfpjåkfxtybb Ejnthutqncrjuj crfylfkf). D Ckjdtybb åskb ghtlghbyzns ecbkbz gj kbrdblf- Änj djpvjéyfz fkmnthyfnbdf rjvbccbb gj hfccktlj- wbb gjkbnbxtcrjuj dkbzybz yf yfpyfxtybz b ghjldbét- dfybzv. ybt ghjrehjhjd. Åsk ghbyzn pfrjy jå bpvtytybzö b D ytrjnjhsö ghfdjdsö cbcntvfö ghtlecvfnhbdftn- gjghfdrfö r Pfrjye ≤J ujcelfhcndtyyjv ghjrehjht≥ cz ceotcndjdfybt ytpfdbcbvjuj ghjrehjhf d ljgjkyt- (OG No 110/02), cjukfcyj rjnjhjve ghjrehjhs åelen ybt r ujcelfhcndtyyjve ghjrehjhe. Åskj jnvtxtyj, yfpyfxfnmcz b ghjldbufnmcz gj ckeéåt yf jcyjdt xnj nfrjq gjlöjl jghfdlfy, rjulf jådbytybz b hfc- ghtlkjétybq, gjcnegfñobö jn cjdtnf ujcelfhcndty- cktljdfybt rjhhegwbb pfnhfubdfñn dscibt äitkjys yjuj ghjrehjhf. D cjdtnt ctvm xktyjd, b dct jyb ghfdbntkmcndf. D nfrbö jåcnjzntkmcndfö jåotcndj ujcelfhcndtyyst ghjrehjhs. Utythfkmysq ghjrehjh vjétn yt ljdthznm cgjcjåyjcnb flvbybcnhfnbdyjuj b tuj/tt pfvtcnbntkm dctulf bp xktyjd cjdtnf. Jlby fggfhfnf ghfdbntkmcndf hfccktljdfnm cdjñ cjåcndty- xkty yfpyfxftncz vbybcnhjv ñcnbwbb bp ukfd ghjre- yeñ ltzntkmyjcnm. hjhcrbö jrheujd. Xtnsht xktyf cjdtnf yfpyfxfñncz Pfrjyjlfntkmcndj, gjpdjkzñott yfpyfxfnm yt- ujcelfhcndtyysvb ghjrehjhfvb, rjnjhst yf pfybvf- pfdbcbvsö ghjrehjhjd, vjétn zdkznmcz gjktpysv ñn cnfhibö ljkéyjcntq. gjgjkytybtv fhctyfkf hfccktljdfntkmcrbö bkb Ghtlkjétybt cjdtnf j yfpyfxtybb bkb ghjldbét- ghjrehjhcrbö vtnjljd hfåjns, D yfcnjzott dhtvz ybb rfrjuj-kbåj ghjrehjhf gj ckeéåt ghtlcnfdkz- dct åjkmitt xbckj ujcelfhcnd ghjzdkztn bynthtc tncz vbybcnhe ñcnbwbb, rjnjhsq ljkéty endthlbnm r änjq vjltkb. Ceotcndjdfybt pfrjyjlfntkmcndf, ghtlkjétybt d ckexfzö ghjldbétybz gj ckeéåt. D gjpdjkzñotuj yfpyfxfnm ytpfdbcbvsö ghjrehjhjd, ckexfzö yfpyfxtybz yjdjuj ghjrehjhf vbybcnh bvttn vjétn zdkznmcz gjktpysv ljgjkytybtv lkz rjkktr- gjkyjvjxbz jnrkjybnm ghtlkjétybt, jlyfrj jåzpfy wbb hfccktljdfntkmcrbö bkb ghjrehjhcrbö vtnjljd tuj endthlbnm, tckb cjdtn ghtlcnfdbn nj ét ghtl- d fhctyfkt cnhfys. D rfxtcndt nfrjdsö hfcneott kjétybt tot hfp b gjkexbn gjllthére ldeö nhtntq xbckj ujcelfhcnd ghjzdkztn bynthtc r änjq vjltkb. xktyjd cjdtnf. Pfntv vbybcnh ljkéty ghtlcnfdbnm Jlyfrj cktletn jnvtnbnm, xnj rjulf djpybrftn cjås- ghtlkjétybt ghfdbntkmcnde lkz jrjyxfntkmyjuj ht- nbt, rjnjhjt jghfdlsdftn yfpyfxtybt ytpfdbcbvjuj itybz. Yjdfz cbcntvf d pyfxbntkmyjq vtht cjrhfnb- ghjrehjhf, jåsxyj ckbirjv gjplyj cjplfdfnm nfrjq kf djpvjéyjt gjkbnbxtcrjt dkbzybt yf yfpyfxtybt b gjcn, tckb jy tot yt ceotcndetn. Gjcgtiyjt yfpyf- ghjldbétybt rflhjd gj ckeéåt15. xtybt vjétn ghbdtcnb r gjzdktybñ ytfltrdfnyjuj pfrjyjlfntkmcndf, jghtltkzñotuj gjkyjvjxbz ytpf- dbcbvjuj ghjrehjhf. F änj, d cdjñ jxthtlm, vjétn YTPFDBCBVST GHJREHJHS ecbkbdfnm gjkbnbxtcrbt gjljphtybz j njv, xnj ≤rjyc- nherwbz≥ ljkéyjcnb, djpvjéyj, ghtlcnfdkztn cjåjq Byjulf edthtyyjcnm jåotcndf d cghfdtlkbdjcnb ytxnj vtymitt, xtv nj, xnj ltqcndbntkmyj nhtåetncz b jnrhsnjcnb cbcntv jnxtnyjcnb pfdbcbn njkmrj jn lkz ghjatccbjyfkmyjuj b ytpfdbcbvjuj bcgjkytybz ljdthbz, rjnjhjt jyb bcgsnsdfñn d jnyjitybb kbw, jåzpfyyjcntq. Tckb nfrfz ljkéyjcnm ytjåöjlbvf, nj rjnjhsv gjhextyj hfccktljdfybt jcjåtyyj cgjhysö jyf ljkéyf åsnm cjplfyf d fnvjcatht, yt gthtuhe- djghjcjd. Åjktt njuj, tckb änb djghjcs afrnbxtcrb étyyjq crfylfkjv. Ehjrb, bpdktxtyyst bp ghtlghbyz- pfnhfubdfñn dyenhtyybt vtöfybpvs hfåjns ghfdbntkm- nsö ltqcndbq, f nfrét pfnhfns yfkjujgkfntkmobrjd yf cndf bkb lfét cfv celtåysq hfccktljdfntkmcrbq ghj- cjlthéfybt jåotcndtyysö ghjrehjhjd, yfpyfxtyysö wtcc, nj nt, rnj jåsxyj bcgjkyzñn ljku gj hfccktljdf- dj dhtvz flvbybcnhfwbb ghtpbltynf Åbkkf Rkbynjyf, ybñ, jåyfheéfn, xnj yföjlzncz d cbnefwbb, d rjnjhjq nfrét cktletn exbnsdfnm. jyb yt vjuen dsgjkyznm cdjb jåzpfyyjcnb, gjkmpezcm ljdthbtv b gjllthérjq jåotcndf. Ghjåktvs nfrbö cbnefwbq vjéyj htifnm gentv cjplfybz rjvbccbb gj VTÉLEYFHJLYFZ CELTÅYFZ GJVJOM hfccktljdfybñ. Jlyfrj, rjulf ceotcndeñn gjljphtybz jnyjcbntkm- Rfr ghfdbkj, pfrjys cnhfys ghtrhfofñn cdjt yj eujkjdyj yfrfpetvjuj gjdtltybz, rjvbccbz gj hfc- ltqcndbt yf uhfybwfö cnhfys. Änj gjhjélftn wtksq cktljdfybzv vjétn cnjkryenmcz c ghtgzncndbzvb d tt lbfgfpjy djpvjéyjcntq lkz rjhhevgbhjdfyysö xb- hfåjnt, tckb jyf gsnftncz dsgjkyznm cdjb pflfxb b d yjdybrjd b eujkjdysö ghtcnegybrjd, bcgjkmpeñobö nj ét cfvjt dhtvz pfobofnm jcyjdyjt rjycnbnewbjy- ytljcnfnrb d äaatrnbdyjcnb yfwbjyfkmyjq ñhblb- yjt ghfdj gjljphtdftvjuj yf cghfdtlkbdjt celtåyjt xtcrjq cbcntvs, rjulf cjåsnbz bvtñn vtcnj pf tt hfpåbhfntkmcndj. ≤Cgtwbfkmysq jådbybntkm≥ – änj uhfybwfvb bkb ét – xnj åjktt jåsxyj – rjulf abyfy- EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 161
cjdst dsujls jn rjhhegwbb vjuen åsnm htgfnhbbhjdf- • xnj ghfdjyfheitybt, gj gjdjle rjnjhjuj ghj- ys bp cnhfys. bpdjlbncz celtåyjt hfpåbhfntkmcndj, afrnb- xtcrb åskj ghfdjyfheitybtv d nj dhtvz • xnj dthöjdtycndj ghfdf cjåkñlftncz. (Hzl CELTÅYFZ GJVJOM BP-PF HEÅTÉF cnhfy nfrét nhtåetn pfdthtybq d njv, xnj cvthnyfz rfpym yt åeltn ghbvtytyf bkb xnj Htajhvfnjh ljkéty åeltn ghjltkfnm felbn ghj- ntktcyjt yfrfpfybt yt åeltn bvtnm vtcnj.) wtleh, bcgjkmpetvsö tuj cnhfyjq lkz gjkextybz (b ljcnfdrb) ghfdjdjq gjvjob lkz lheubö cnhfy b jödf- D ljdthitybt r änjve, tckb rjyrhtnyjt ltkj nht- nbnm nfrbt djghjcs, rfr dslfxf ghtcnegybrjd, yföjlz- åetn jåtcgtxtybz dpfbvyjq ñhblbxtcrjq gjvjob, nj oböcz d hjpscrt, gjbcr ljrfpfntkmcnd pf heåtéjv, endthélftvjt ytyflktéfott gjdtltybt ljkéyj, rfr gjkextybt ljrfpfntkmcnd pf heåtéjv, f nfrét fhtcn ghfdbkj, åsnm ghbpyfyj d rfxtcndt cjcnfdkzñotuj b djpdhfotybt ghjnbdjghfdyjq cjåcndtyyjcnb bp-pf ghfdjyfheitybt d jåtbö pfbynthtcjdfyysö cnhfyfö heåtéf. (xnj bpdtcnyj gjl yfpdfybtv rhbnthbz ≤ldjqyjq ght- D yfcnjzott dhtvz ibhjrj ghbpyftncz, xnj bynth- cnegyjcnb≥). Ghfdjyfheitybt nfrét ljkéyj gjdktxm yfwbjyfkbpfwbz ghtcnegyjcnb (drkñxfz ytpfrjyysq yfrfpfybt jghtltktyyjuj ehjdyz, jåsxyj, gj rhfqytq jåjhjn yfhrjnbrjd, abyfycjdjt vjityybxtcndj b vtht jlby bkb ldf ujlf nñhtvyjuj pfrkñxtybz. nthhjhbpv) lbrnetn ytjåöjlbvjcnm njuj, xnjås cnhf- Ntöybxtcrbq öfhfrnth hfåjns jpyfxftn, xnj ckt- ys gthtcvjnhtkb cdjt nhflbwbjyyjt ytétkfybt ljåb- letn yfrjgbnm ärcgthnyst gjpyfybz d jåkfcnb vtéle- dfnmcz ghbvtytybz eujkjdysö pfrjyjd lheubö cnhfy b yfhjlyjq dpfbvyjq ñhblbxtcrjq gjvjob. Zcyj, xnj jrfpsdfnm dpfbvyeñ ñhblbxtcreñ gjvjom lheu lheue änj vjétn zdbnmcz ytrjq hjkmñ lkz lbgkjvfnbxtcrjq d cjjndtncndeñobö ckexfzö. Nfrjt cjnhelybxtcndj ckeéås cnhfys ghb ajhvekbhjdfybb b jåhfåjnrt nf- ljkéyj jåtcgtxbdfnmcz kbåj ljujdjhjv, kbåj gfhfk- rbö ghjcmå. ktkmysv pfrjyjlfntkmcndjv, rjnjhjt jnhféftn yfb- Jåsxyj gjkbwtqcrbt åñlétns b bycnbnewbjyfkm- kexieñ vtéleyfhjlyeñ ghfrnbre (drkñxfz cjåkñlt- yst ghjwtlehs, ktéfobt d jcyjdt jhufybpfwbb ybt vtéleyfhjlysö yjhv d jåkfcnb ghfd xtkjdtrf). byjcnhfyysö jnyjitybq, yt gjpdjkzñn hfccktljdfnt- Jlyfrj, rfr ghfdbkj, ytn djpvjéyjcnb lkz njuj, kzv jåhfofnmcz c ghjcmåfvb j gjvjob cj cnjhjys xnjås ujcelfhcndj jrfpfkj gjvjom lheujve ujcelfh- byjcnhfyyjuj ujcelfhcndf åtp rfrjq-kbåj ajhvs cnde, rjnjhjt yt d cjcnjzybb jrfpfnm fyfkjubxyeñ ghjdthrb. Rfr ghfdbkj, d rféljq cnhfyt tcnm rfrjq- gjvjom. Nfrbv jåhfpjv, cgtwbfkmyst ghjwtlehs bkb kbåj jhufy wtynhfkmyjq dkfcnb lkz njuj, xnjås jåhf- ghfdf hfccktljdfybz (rfr, yfghbvth, ghbyelbntkmysq åfnsdfnm dct ghjcmås jnyjcbntkmyj gjvjob d hfcckt- ljghjc) vjuen b yt ceotcndjdfnm d byjcnhfyyjv ujce- ljdfybzö lkz njuj, xnjås ltnfkb, ghtlcnfdktyyst d lfhcndt, lfét tckb jyb ceotcndeñn d cjåcndtyyjq gjllthére nfrbö pfghjcjd, jndtxfkb dctv ghfdjdsv cnhfyt ghjrehjhf. nhtåjdfybzv, rfr vtcnysv, nfr b byjcnhfyysv. Öjnz Ghtélt xtv åjkmibycndj ujcelfhcnd cvjétn nfrfz bycnfywbz vjétn eét ceotcndjdfnm lkz jåcke- ghtlkjébnm cjnhelybxtcndj d rfrjv-kbåj rjyrhtnyjv ébdfybz ghjcmå, dsldbuftvsv gj lheubv ljujdjhfv, hfccktljdfybb, ghfdbntkmcndj bkb celtåyfz bycnfy- tt gthcjyfke dj vyjubö ckexfzö åeltn nhtåjdfnmcz wbz cjjndtncndeñotq cnhfys ljkéys åsnm edthtys d pyfxbntkmysq ehjdtym gjlujnjdrb lkz njuj, xnjås ghj- njv, xnj cnfylfhns ghfdjcelbz b jnåsnbt yfrfpfybz wtlehs dpfbvyjq ñhblbxtcrjq gjvjob chfåfnsdfkb d pfghfibdfñotv ujcelfhcndt nfrjds, xnj djpdhfot- cnjkm jgthfnbdyj b äaatrnbdyj, crjkm jyb ljkéys. ybt åtuktwf cjjndtncndetn bynthtcfv ghfdjcelbz. Nfrét åeltn ytjåöjlbvj htibnm ytrjnjhst djghj- cs ghjwtccefkmyjuj öfhfrnthf, drkñxfz jghtltkt- VTÉLEYFHJLYST RJYDTYWBB GJ ybt j njv: JRFPFYBÑ GJVJOB
• bvtñn kb cels d erfpfyyjq cnhfyt pfrjyyjt Vyjubt cnhfys ldbufñncz d yfghfdktybb hfpdbnbz ghfdj dscnegfnm d rfxtcndt ñhbclbrwbb d ajhvfkbpjdfyysö cjukfitybq gj vtéleyfhjlyjq gj- jnyjitybb cjåsnbq, rjnjhst bvtkb vtcnj vjob, rjnjhst vjuen tot neét pfnzyenm gtnkñ yf itt • xnj hfccktljdfybt, celtåyjt ghtcktljdfybt vtéleyfhjlyjq rjhhegwbb. Cjdtn Tdhjgs ghtlkjébk bkb ghjbpdjlcndj gj afrne cjdthitybz ght- jghtltkbnm hfvrb dpfbvyjq ñhblbxtcrjq gjvjob, cnegktybz bvttn gjkbnbxtcreñ vjnbdfwbñ xnj b åskj djgkjotyj cnhfyfvb Cjlheétcndf d 1986 • xnj bcgjkmpetncz jåsxyfz celtåyfz ghjwt- ujle. D cdjñ jxthtlm, änjn nhel åsk flfgnbhjdfy Jh- lehf (n.t. yt rfrbt-nj cgtwbfkmyst djtyyst bkb ufybpfwbtq Jåütlbytyysö Yfwbq c ntv, xnjås jåtcgt- byst celtåyst bycnfywbb) xbnm gjkjétybz j gjvjob lkz Rjydtywbb JJY ghjnbd 162 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
ytpfrjyyjuj jåjhjnf yfhrjnbxtcrbö chtlcnd b gcböjn- Rjydtywbz uhfélfycrjuj ghfdf gj ghjåktvfv rjh- hjgysö dtotcnd 1988 ujlf.16 hegwbb ghtlcnfdkztn cjåjq eybrfkmyeñ gjgsnre pf- C njuj dhtvtyb gjl äubljq Jhufybpfwbb fvthb- yznmcz djghjcfvb, rfcfñobvbcz uhfélfycrjuj ghf- rfycrbö ujcelfhcnd d 1996 ujle åskf ghbyznf Vt- df, ghtlecvfnhbdfñotuj chtlcndf lkz bcghfdktybz éfvthbrfycrfz rjydtywbz ghjnbd rjhhegwbb lkz gjkjétybz éthnd xthtp uhfélfycrbq ghjwtcc. Jyf åjhmås c dyenhtyybvb b nhfycyfwbjyfkmysvb frnfvb hfccvfnhbdftn nfrbt djghjcs, rfr rjvgtycfwbz eoth- rjhhegwbb.17 Lfyysq ljujdjh yt njkmrj cjltqcndetn åf b gjnthb, gjytctyyst éthndfvb, jndtncndtyyjcnm djpdhfne gjöbotyysö ltytéysö chtlcnd, yj nfrét b (drkñxfz jndtncndtyyjcnm ujcelfhcndf) pf frns rjh- pfzdkztn, xnj rjhhegwbjyyst ghfdjyfheitybz yt vj- hegwbb, cjdthityyst ujcelfhcndtyysvb xbyjdybrf- uen hfccvfnhbdfnmcz rfr ≤gjkbnbxtcrbt≥ gj cdjtve vb, ltqcndbntkmyjcnm rjynhfrnjd, pfobnf ckeéfobö, öfhfrnthe. Gjänjve nt, rjuj jådbyzñn d nfrbö ghfdj- rjnjhst cjjåofñn j rjhhegwbb, xtnrjcnm b njxyjcnm yfheitybzö, gjlktéfn ärcnhflbwbb d bö cjåcndtyyst jnxtnjd b felbnjd. cnhfys b ghb änjv yt bvtñn djpvjéyjcnb ghznfnmcz pf pyfrjvsv obnjv ≤gjkbnbxtcrjuj ghtcktljdfybz≥. Yjdfz Rjydtywbz JJY ghjnbd rjhhegwbb cnfdbn cdj- DJPDHFOTYBT YTPFRJYYSÖ FRNBDJD tq wtkmñ gjlyznm ehjdtym dpfbvyjq gjvjob (b, d xfc- BP-PF HEÅTÉF nyjcnb, djpdhfn erhfltyyjuj åjufncndf bp-pf heåtéf) yf åjkmieñ dscjne. Gjcnegktybz jn rhegyjvfcinfåyjq rjhhegwbb Rjhhegwbñ nfrét yfpsdfñn ghtgzncndbtv yf genb xfcnj crkflsdfñncz yf åfyrjdcrbö cxtnfö d ghjvsi- r hfcibhtybñ Tdhjgtqcrjuj cjñpf, xnj, cktljdfntkm- ktyyj hfpdbnsö cnhfyfö, b bcgjkmpeñncz vtnjls jnvs- yj, zdkztncz ljgjkybntkmysv afrnjhjv d jåottdhj- dfybz ltytu (cjdthitycndetvst d jcyjdyjv rjhhev- gtqcrbö ecbkbzö gj åjhmåt c rjhhegwbtq. Änb ecbkbz gbhjdfyysvb åeöufknthfvb, ñhbcnfvb b åfyrbhfvb, ghbdtkb r ghbyznbñ hzlf rjydtywbq, pfrkñxtyysö cj- rjnjhst åtpvthyj cxfcnkbds jåckeébdfnm yfhrjnjh- dvtcnyj c Cjdtnjv Tdhjgs, f bvtyyj: ujdwtd b yt pflfdfnm ybrfrbö djghjcjd). Gjänjve yt- jåöjlbvjcnm clthébdfybz, yt vtytt xtv ghfdjcelbt, • Rjydtywbz jå jnvsdfybb, gjbcrt, pfödfnt b lbrnetn ytjåöjlbvjcnm njuj, xnjås cnhfyf gjgsnfkfcm rjyabcrfwbb ghbåsktq, gjkextyysö jn ght- gjcnfdbnm ctåz d gjkjétybt, d rjnjhjv jyf cvjétn cnegyjcnb, 1990 ujlf18 ghbvtybnm eujkjdyst b ghjxbt ghjwtlehs ghjnbd nf- • Rjydtywbz eujkjdyjuj ghfdf gj rjhhegwbb 1999 rbö kbw b dthyenm erhfltyyst frnbds gjchtlcndjv vt- ujlf19 hjghbznbq c jrfpfybtv vtéleyfhjlyjq gjvjob. • Rjydtywbz uhfélfycrjuj ghfdf gj ghjåktvfv Yf fhtyt vtéleyfhjlyjq ñhblbxtcrjq gjvjob rjhhegwbb 1999 ujlf20 nfrét dféyj, xnjås åkñcnbntkb gjhzlrf ikb d yjue c • Cjukfitybt j cjplfybb ≤Uheggs ujcelfhcnd gjcktlybvb vtéleyfhjlysvb cjåsnbzvb b jnrfpfkbcm ghjnbd rjhhegwbb – UHTRJ≥21 jn dtrjdjq dths, xnj rfr njkmrj ltymub eikb bp cnhf- ys, pf tt ghtltkfvb ytn ybrjuj, rnj cgjcjåty gjvjxm Cjukfcyj Rjydtywbb eujkjdyjuj ghfdf gj ghj- dthyenm bö. Dj dct åjkmitq vtht cnhfys c ceotcndty- åktvfv rjhhegwbb, rfélsq exfcnybr cjukfiftncz ysvb abyfycjdsvb ctrnjhfvb ctqxfc ghtlkfufñn ghbyznm cjdjregyjcnm vth yf yfwbjyfkmyjv ehjdyt ytrjnjhst ajhvs gjvjob. Yfghbvth, idtqwfhcrjt lkz åjhmås c rjhhegwbtq d jåotcndtyyjq ébpyb, ghfdbntkmcndj ctqxfc åeltn jrfpsdfnm gjvjom, tckb d ujcelfhcndtyyjv eghfdktybb b d xfcnyjv ctrnj- bvtkj vtcnj jghtltktybt celf j njv, xnj ltymub åskb ht. Rjhgjhfwbb ljkéys ghtdhfnbnmcz d ceåütrns erhfltys. eujkjdyjuj ghfdf, b ljkéys åsnm ghbyzns vths lkz cjltqcndbz cåjhe ljrfpfntkmcnd b rjyabcrfwbb ytpf- rjyyj gjkextyysö chtlcnd. Öjnz änb djghjcs, gj cenb NFQYST ÅFYRJDCRBT CXTNF B ltkf, zdkzñncz djghjcfvb yfwbjyfkmyjuj ghfdf, jyb ≤JAAIJHYST ABYFYCJDST WTYNHS≥ d pyfxbntkmyjq vtht åelen cjltqcndjdfnm ghbvtytybñ eujkjdyjuj ghfdf d vtéleyfhjlyjv gkfyt. Jceotcn- Jcjåfz ghjåktvf d lfyyjv ckexft pfrkñxftncz dktybt rjydtywbq eujkjdyjuj ghfdf rjynhjkbhetncz d njv, xnj byjcnhfyyjt ujcelfhcndj vjétn, cjplfdfz xktyfvb Uheggs ujcelfhcnd ghjnbd rjhhegwbb (UHT- ctåt htgenfwbñ abyfycjdjuj wtynhf, gjcnfdbnm ctåz RJ), rjnjhst jceotcndkzñn vjybnjhbyu yt njkmrj d gjkjétybt, rjulf jyj cvjétn cjltqcndjdfnm jnvsdf- änjq rjydtywbb, yj nfrét b lheubö vth, hfphfåjnfy- ybñ ltytu, erhfltyysö ujcelfhcndtyysvb xbyjdybrf- ysö Cjdtnjv Tdhjgs d hfvrfö tuj gkfyf ltqcndbq vb d lheubö cnhfyfö. D nfrbö wtynhfö ceotcndeñn pf- ghjnbd rjhhegwbb. rjys j ctrhtnyjcnb, rjnjhst pfnhelyzñn bkb ltkfñn ytdjpvjéysv jncktébdfybt ltytéysö chtlcnd b ntv EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 163
cfvsv cjplfñn yfltéyjt ghbcnfybot lkz rjhhevgb- vth c ntv, xnjås ghbpyfnm ghjwtcc jnvsdfybz ltytu, hjdfyysö kbw d lheubö cnhfyfö. ghjbcöjéltybt rjnjhsö rhjtncz d yfhrjnjhujdkt Dct cnhfys bvtñn pfrjys j åfyrjdcrjq nfqyt, b ≤bkb byjq ghtcnegyjq ltzntkmyjcnb≥, eujkjdysv ght- gjänjve pfrjyyst bynthtcs ytghbrjcyjdtyyjcnb xfc- cnegktybtv.22 D htpekmnfnt änjuj gj rhfqytq vtht nyjq ébpyb pfobotys. Dj vyjubö cnhfyfö kñlb kñåzn 40 cnhfy, drkñxfz gjxnb dct cnhfys-xktys JÄCH, cjöhfyznm rjyabltywbfkmyjcnm cdjbö cåthtétybq b ghbyzkb pfrjyjlfntkmcndj b lheubt flvbybcnhfnbd- cdjtuj abyfycjdjuj gjkjétybz. Änb åfyrjdcrbt pfrj- yst vthjghbznbz c ntv, xnjås bvtnm djpvjéyjcnm ys yt cnfdzn cdjtq wtkmñ cltkfnm nfr, xnjås rkbtyns jncktébdfnm ltytéyst gjnjrb, ghjöjlzobt xthtp bö åfyrf vjukb bpåtéfnm bkb lfét erkjybnmcz jn cåjh- åfyrjdcrbt cbcntvs. obrf yfkjujd, b cxtnf jåsxyj gjlktéfn bycgtrwbb cj Änb ghjwtlehs yeélfñncz d yfkbxbb rjvvthxtcrbö cnjhjys vtcnysö dkfcntq gj åñlétnysv ljöjlfv. åfyrjd c ntv, xnjås cjjåofnm j gjkextybb ltgjpbnjd, Jlyfrj ytrjnjhst cnhfys jåtcgtxbdfñn ujhfplj rjnjhst vjuen bvtnm ghtcnegyjt ghjbcöjéltybt, wty- åjkmieñ pfobne, xtv nf, xnj d hfpevyjq cntgtyb jghfd- nhfkmyjve åfyre bkb yfwbjyfkmyjve eghfdktybñ euj- lfyf, b bö pfrjys vjuen étcnjrj ärcgkefnbhjdfnmcz kjdyjq hfpdtlrb. D ckexft c Tdhjgtqcrbv cjñpjv änb ghjatccbjyfkmysvb rjycekmnfynfvb yfhrjnjujdwtd b vthjghbznbz yfikb cdjt jnhfétybt d lbhtrnbdt, rj- rjhhevgbhjdfyysö dscjrjgjcnfdktyysö xbyjdybrjd. njhfz zdkztncz jåzpfntkmyjq lkz dctö ujcelfhcnd-xkt- Jyb yfébdfñncz yf lfdyj åsneñotv vytybb d vté- yjd. Jlyfrj jcnfñncz cnhfys, rjnjhst tot yt cnfkb leyfhjlyjv gkfyt, xnj yt ltkjv rfrjq-kbåj jlyjq hfccvfnhbdfnm jnvsdfybt ltytu rfr jlyj bp ukfdysö cnhfys zdkztncz gjvjom lheujq cnhfyt d cåjht tt åñ- ghtcnegktybq b gjänjve yt cgjcjåys (bkb yt étkfñn) létnysö ljöjljd. Htébvs ≤nböbö yfkjujdsö ufdfytq≥ jrfpsdfnm dpfbvyeñ ghfdjdeñ gjvjom, rjulf lheufz gjpdjkzkb ärcgkefnbhjdfnm äne ckfåjcnm b lfét gs- cnhfyf dsldbuftn jådbytybz d jnvsdfybb ltytu. nfnmcz åkjrbhjdfnm djpvjéyjcnm dszcybnm, rnj zdkz- tncz åtytabwbfhysv dkfltkmwtv cxtnjd. Yfghbvth, vjéyj endthélfnm, xnj httcnh frwbq cxbnftncz ctr- JNVSDFYBT LTYTU htnjv d rjyrhtnyjv yfkjujdjv ghbåtébot, b, cktlj- dfntkmyj, tuj cjlthéfybt yt vjétn åsnm hfpukfityj Åskb hfphfåjnfys ghbywbgs ghjnbdjltqcndbz änjq åtp yfdktxtybz yf ctåz eujkjdysö cfyrwbq. Tckb kbwj ghfrnbrt d rjyntrcnt ghtljndhfotybz jnvsdfybz jndtnbkj yf dspjd bp dnjhjq cnhfys hfpukfcbnm byajh- ltytu. Änb ghbywbgs, jlyfrj, ghtlyfpyfxtys htuekb- vfwbñ j cxtnt, ukfcbn änjn fhuevtyn, nj jyj åthtn hjdfnm åjktt ibhjreñ gjdtcnre lyz ecnfyjdktybtv jndtncndtyyjcnm yf ctåz. åevféyjuj cktlf (drkñxfz dtcm pfrjyysq) lkz dctuj Vtnjls jnvsdfybz ltytu bcgjkmpeñncz yt njkmrj åbpytcf b cjplfybtv ≤cnherneh ukjåfkmyjuj rjynhj- gjckt ghtcnegktybz, yj nfrét b d ntxtybt ghtcnegkt- kz≥ d abyfycjdjv ctrnjht. ybz b lfét lj cltkrb. C ntv, xnjås crhsnm ghjbcöjé- ltybt b vtcnjyfpyfxtybt ltytu lkz gjlregf, abyfycj- Änb ghbywbgs drkñxfñn cktleñobt: dst gjnjrb yfghfdkzñncz xthtp cnhfys, yt bvtñobt dctjåütvkñotq b äaatrnbdyjq cbcntvs jåyfheét- • ≤Pyfq cdjtuj rkbtynf≥: Abyfycjdst bycnb- ybz jnvsdfybz ltytu b cöjébö ytpfrjyysö ltytu. nens yt ljkéys dtcnb ltkjdst jgthfwbb c Abyfycjdst ctrnjhf d änbö cnhfyfö, rfr ghfdbkj, ytpyfrjvsvb rkbtynfvb. jnkbxfñncz ytljcnfnjxysv htuekbhjdfybtv b yfl- • Jåzpfntkmcndj ghbvtyznm ecbktyyeñ ght- pjhjv, bö pfrjyjlfntkmcndj yt ufhfynbhetn ljcneg lecvjnhbntkmyjcnm d ytjåsxysö jåcnjzntkm- celtåysö dkfcntq r byajhvfwbb, f bö pfrjys j rjv- cndfö. gfybzö ljgecrfñn cjplfybt gjlcnfdysö rjvgfybq b • Jåzpfntkmcndj öhfybnm afqks bltynbabrf- nhtcnjd, crhsdfñobö ghbyflktéyjcnm åtytabwbfhjd wbb b pfgbcb jå ärjyjvbxtcrjv ajyt cltkjr. nhfypfrwbq b afrnbxtcrbö dkfltkmwtd chtlcnd. Frwbb • Jåzpfntkmcndj edtljvkznm rjvgtntynyst yf ghtlüzdbntkz (rjulf dkfltybt frwbzvb rjvgfybb dkfcnb j gjljphbntkmysö cltkrfö. gthtöjlbn r lheujve kbwe gentv gthtlfxb gbcmvty- yjuj ljrevtynf, gjljåyj ltytéysv chtlcndfv) b Jlyfrj jnvsdfybt ltytu ghjljkéftncz, jxtdblyj, cåthtufntkmyst rybérb yf ghtlüzdbntkz (rjulf dkf- yt jckfåtdfz, d ytvfkjq vtht gjnjve, xnj bvttn vtc- ltybt cxtnjv b yjvthysv rjljv ljcnegf jpyfxftn nj rjyrehtywbz chtlb xfcnysö åfyrjd gj ghbdktxtybñ afrnbxtcrjt dkfltybt cfvbv cxtnjv) bcgjkmpeñncz ärjyjvbxtcrjq ltzntkmyjcnb, öjnz d åfyrjdcrjv cjjå- dtcmvf xfcnj. otcndt hfcntn åtcgjrjqcndj gj gjdjle öhfytybz cxt- Cj dhtvtyb cjplfybz Hfåjxtq uheggs gj abyfy- njd dscjrjgjcnfdktyysö ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd cjdsv ltqcndbzv, xnj zdbkjcm bybwbfnbdjq ≤Åjkmijq b xktyjd bö ctvtq. Ljgjkybntkmyst vths gj htitybñ ctvthrb≥ d 1989 ujle, åsk ghbyzn hzl vtéleyfhjlysö änbö ghjåktv drkñxfñn d ctåz: 164 EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT
• Gthtcvjnh ≤rfnfkjujd c rhfcysv akfujv≥, Ytzcyj, cvjuen kb änb pfrjyjlfntkmyst b flvb- xnjås drkñxbnm cltkrb, bcöjlzobt bp htubj- ybcnhfnbdyst vths gj åjhmåt c jnvsdfybtv ltytu yjd, ult rjhhegwbz bvttn äyltvbxysq öfhfr- jåyfheébnm gjcnegktybz jn ghfrnbrb dpznjr cnhfy, nth, ult ltqcndeñobt kbwf drkñxfñn rkbty- rjnjhst yt zdkzñncz cnjhjyfvb d ysytiybö ljujdj- njd bkb åtytabwbfhjd, pfybvfñobö dscjrbt htyyjcnzö b rjnjhst vjuen åsnm pdtymzvb (djpvjéyj, ljkéyjcnb b ult rkbtyns exfcndeñn d dscj- yt jcjpyfdfz änjuj) d wtgb jnvsdfybz ltytu, b ult rjrjhhegwbjyysö jåkfcnzö åbpytcf, nfrbö rfr yflktébn ddtcnb cöjétt pfrjyjlfntkmcndj b cajh- ghjlféf jheébz. vekbhjdfnm tuj nfrbv jåhfpjv, xnjås jyj rjyrhtnyj • Gjjohtybt abyfycjdsö bycnbnenjd r ghbvt- rfcfkjcm ghbåsktq jn dpznjxybxtcndf. ytybñ yflktéfotq jcvjnhbntkmyjcnb. Ghj- dthrf yf xtcnyjcnm vjétn bvtnm vtcnj lkz ghjdthrb abyfycjdsö bycnbnenjd b dszdktybz gjnhtåyjcntq gjlujnjdrb rflhjd. • Dszdktybt abyfycjdsö bycnbnenjd b jgthf- njhjd, yt cjåkñlfñobö ghfdbkf. Nfrjq gjlöjl vju ås dszdkznm exhtéltybz, rjnjhst – nj kb gj ytljcnfnre djkb bkb gj ytljcnfnre djp- vjéyjcntq – yt cjåkñlfñn nhtåjdfybz vté- leyfhjlysö ghfdbk b ljgecrfñn ghbvtytybt flvbybcnhfnbdysö cfyrwbq. EUJKJDYJT GHFDJ B TUJ GHBVTYTYBT 165
CYJCRB
1 Writing an Effective Anticorruption Law: Prem Notes 12 Guidelines on the Role of Prosecutors, Eighth United No. 58, October 2001. http://www.worldbank.org/afr/ Nations Congress on the Prevention of Crime and the findings/english/find203.pdf. - Treatment of Offenders, Havana, 27 August to 2 Gjkysq gthtxtym pfrjyjlfntkmysö frnjd ghbdj- 7 September 1990, U.N. Doc. A/CONF.144/28/Rev.1 at lbncz gj flhtce: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/ 189 (1990): http://www1.umn.edu/humanrts/instree/ CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expan i4grp.htm d=201.1 13 Ghbyznj Vtéleyfhjlyjq fccjwbfwbtq ghjrehjhjd d 3 OAS General Assembly resolution AG/res.1398 (XXVI-0/ Ufdfyt, Reåf, d ctynzåht 1990 ujlf: http://www.iap.nl. 96) of 29 March 1996, annex. com/icc_guidelines.html. 4 Eghfdktybt Dthöjdyjuj rjvbccfhf gj ghfdfv xtkj- 14 Gjkysq ntrcn cjlthébncz d Vtéleyfhjlysö dtrf: Vtéleyfhjlysq gfrn j uhfélfycrbö ghfdfö b ghjrehjhcrbö cnfylfhnfö Ybrjkfcf Rjelthb QC http: ghfdfö xtkjdtrf: http://www.unhchr.ch/html/menu3/ //www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001- b/a_ccpr.htm %20International%20Prosecution%20Standards.htm. http://www.iap.nl.com/ 5 Quoted in Bertrand de Speville, “Reversing the Onus of Proof: Is It Compatible with Respect for Human 15 GRECO 2003 Evaluation Report – Slovenia: http://www. Rights”: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/ greco.coe.int /evaluations /cycle2/GrecoEval2Rep papers/despeville.html (2003)1E-Slovenia.pdf 6 Jnyjcbntkmyj gjlhjåyjcntq ltk b åjktt ajhvfkm- 16 United Nations Convention Against Illicit Traffic in Nar- yjuj jgbcfybz djghjcjd cv. Speville, Bertrand de. cotic Drugs and Psychotropic Substances, 1988: http:// 1997. Reversing the Onus of Proof: Is It Compat- www.unodc.org/adhoc/decade/conv.htm ible with Respect for Human Rights Norms (above) 17 Inter-American Convention Against Corruption: http:// on which this section and the following section are www.oas.org/juridico/english/Treaties/b-58.html based. 18 Council of Europe Convention on Laundering, Search, 7 Attorney-General V. Hui Kin Hong, Court of Appeal of Seizure and Confiscation of the Proceeds from Crime: Hong Kong, Appeal No. 52 of 1995, p.16. http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoule 8 Hfpltk 9 Hfcgjhzétybz j ghtljndhfotybb dpfnjxyb- zVous.asp?NT=141&CL=ENG xtcndf (Ujyrjyu). Cöjébt gjkjétybz cjlthéfncz d 19 Council of Europe Convention on Laundering, Search, pfrjyt j ctrhtnysö rjvbccbzö 1905 ujlf (Fdcnhfkbz) Seizure and Confiscation of the Proceeds from Crime: b 1910 ujlf (Yjdfz Ptkfylbz). http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoule 9 Gjkysq ntrcn jåhfotybz rjvbccfhf b lheubö zVous.asp?NT=141&CL=ENG jnyjczoböcz r ltke åevfu vjéyj gjkexbnm gj 20 Council of Europe Civil Law Convention on Corruption: flhtce http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/ http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/ Progframe.html. 174.htm 10 Bynthgjk: Ukjåfkmyst cnfylfhns gj åjhmåt c 21 Group of States against Corruption: http://www.greco. rjhhegwbtq d gjkbwtqcrbö cbkfö/ckeéåfö: http: coe.int/ //w w w.interpol.int / Public / Corruption / Standard / 22 Hfåjxfz uheggf gj abyfycjdsv ltqcndbzv d jnyjit- Default.asp ybb jnvsdfybz ltytu: http://www1.oecd.org/fatf/ 11 Transparency International: Transparency in the Police: http://www.transparency.cz/index_uk.php?id=48 UKFDF 13 .I YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ 167
CNHFNTUBB, CBCNTVS B HTITYBZ ysö xbyjdybrjd b ghjdjlzn hfccktljdfybz rjhhegwbb d hfpkbxysö exhtéltybzö. CVB d Kbndt gjkmpeñncz Lj ytlfdytuj dhtvtyb bybwbfnbds, yfghfdktyyst ibhjrjq cdjåjljq b yt gjldthufñncz wtypeht.2 yf cjdthitycndjdfybt eghfdktybz dj dctv vbht, Cnhfyjdfz cnhfntubz yfghfdktyf yf edtkbxtybt rfr-nj jåöjlbkb cnjhjyjq djghjc, rjnjhsq dgjkyt ghjphfxyjcnb abyfycbhjdfybz gjkbnbxtcrbö gfhnbq, vjétn cnfnm cfvsv dféysv: cbcntvfnbxtcrbt b cj- f nfrét cjdthitycndjdfybt ceotcndeñotq cbcntvs pyfntkmyst vths gj åjhmåt c rjhhegwbtq, htajhvb- ghbjåhtntybz ptvkb. Jcyjdyjt dybvfybt eltkztncz hjdfybñ yfwbjyfkmyjq cbcntvs jåtcgtxtybz wtkjc- jnhfckzv, yfbåjktt ezpdbvsv c njxrb phtybz rjh- nyjcnb (integrity), n.t. xtcnyjcnb b ytgjlregyjcnb. Cfvf hegwbb, ghbybvfñncz vths gj åjhmåt c gjkbnbxtcrjq rjywtgwbz integrity djpybrkf cjdctv ytlfdyj d öjlt rjhhegwbtq b flvbybcnhfnbdyjq rjhhegwbtq (drkñxfz lbcreccbq gj djghjcfv åjhmås c rjhhegwbtq b åskf rjhhegwbñ d yfkjujdsö b nfvjétyysö jhufyfö, d jå- gjlödfxtyf hfpkbxysvb jhufybpfwbzvb hfpdbnbz.1 kfcnb ujcelfhcndtyysö pfregjr b ghbdfnbpfwbb, plhf- Öjnz gjybvfybt jcyjdysö rjywtgwbq, pfkjétyysö djjöhfytybz b ghfdjjöhfybntkmyjq ltzntkmyjcnb). d cbcntvt integrity, ytjåöjlbvj, dféyj nfrét, xnjås Ljrevtyn yt zdkztncz cnfnbxysv b ghb ytjåöjlbvjcnb htitybz åskb htfkbcnbxys. Åjktt njuj, rféljt rjy- vjétn rjhhtrnbhjdfnmcz rfélst ldf ujlf.3 rhtnyjt htitybt ljkéyj cjjnyjcbnmcz c lheubvb xfc- D Dtyuhbb yfwbjyfkmysq gkfy ltqcndbq gj åjhmåt nzvb cbcntvs; jncñlf ytjåöjlbvjcnm rjvgktrcyjuj c rjhhegwbtq hfphfåjnfy d hfvrfö gbkjnyjuj ghjtrnf gjlöjlf. Ghbxbyf ytelfxb vyjubö rfvgfybq åjhmås c JJY Ukjåfkmyfz ghjuhfvvf åjhmås c rjhhegwbtq.4 rjhhegwbtq d njv, xnj jyb cnfdbkb gthtl cjåjq ckbi- Tt wtkm – gjckeébnm änfkjyjv lkz cnhfy, dyjdm ghb- rjv eprbt wtkb. Ytn ghjcnsö htitybq bkb ≤xeljltqcn- ybvftvsö d Tdhjgtqcrbq cjñp. Fynbrjhhegwbjyyst dtyysö chtlcnd≥. vths yfghfdktys yf cjtlbytybt yfwbjyfkmyjq cgtwb- abrb c htubjyfkmysvb nhtåjdfybzvb TC b ukjåfkmysv gjlöjljv JJY. GHBVTHS YFWBJYFKMYSÖ CNHFNTUBQ Gkfy ltqcndbq d Hevsybb jnxfcnb nfrét cdzpfy c gthcgtrnbdjq ghbyznbz cnhfys d TC (fynbrjhhegwbjy- Dscibq ghtlcnfdbntkmysq jhufy Kbnds, Ctqv, yst vths jwtybdfñncz d rjyntrcnt ≤rjgtyufutycrbö ghbyzk yfwbjyfkmyeñ ghjuhfvve åjhmås c rjhhegwb- rhbnthbtd≥ 5, ghbvtyztvsö ghb ghbtvt d TC). D 2001 tq d zydfht 2002 ujlf. Jyf hfccxbnfyf yf gthbjl jn ujle d Hevsybb åsk cjplfy Yfwbjyfkmysq rjvbntn ctvb lj ltcznb ktn. Jåofz wtkm cnhfntubb – cybpbnm gj ghjabkfrnbrt ghtcnegyjcnb, jlyj bp dféytqibö ehjdtym rjhhegwbb yfcnjkmrj, xnjås jyf yt zdkzkfcm jnltktybq rjnjhjuj jndtxftn pf jceotcndktybt ldeö åjktt ghtgzncndbtv yf genb cjwbfkmyjuj, ärjyjvbxtc- ghjuhfvv, cjjndtncndtyyj, Yfwbjyfkmyjq ghjuhfvvs rjuj, ltvjrhfnbxtcrjuj hfpdbnbz. gj ghjabkfrnbrt rjhhegwbb b Yfwbjyfkmyjuj gkfyf Ghjuhfvvf drkñxftn d ctåz nhb jcyjdysö äkt- ltqcndbq gj åjhmåt c rjhhegwbtq. vtynf – ghjabkfrnbrf rjhhegwbb, hfccktljdfybt b Ghbyznfz d Hevsybb rjvgktrcyfz cnhfntubz yf- ghfdjghbvtytybt, djcgbnfybt yfctktybz – rjnjhst ghfdktyf yf nt jnhfckb b jåkfcnb, rjnjhst d yfbåjkm- ljkéys jceotcndkznmcz gfhfkktkmyj b jåkflfnm jlb- itq cntgtyb ezpdbvs lkz rjhhegwbb. Nfr, yfghbvth, yfrjdjq cntgtymñ ghbjhbntnyjcnb. Ghjuhfvvf nfrét ghjuhfvvf celtåyjq htajhvs dsltkztn d rfxtcndt cjlthébn vths gj gjdsitybñ äaatrnbdyjcnb hfcckt- ukfdysö cktleñobt wtkb: ljdfybq ltk j rjhhegwbb, ghbdktxtybñ jåotcndtyyjc- nb r åjhmåt c rjhhegwbtq b hfpdbnbñ jåhfpjdfntkm- • djcgbnfybt rflhjd rdfkbabwbhjdfyysö ñhbc- ysö ghjuhfvv d jåkfcnb åjhmås c rjhhegwbtq. njd; Dct frnbdyst gjkbnbxtcrbt gfhnbb drkñxfñn dj- • jåtcgtxtybt cghfdtlkbdjuj b ytpfdbcbvjuj ghjcs rjhhegwbb d cdjb gjkbnbxtcrbt ljrevtyns. D ghjwtccf yfpyfxtybz b gjdsitybz celtq d Ctqv htuekzhyj gjcnegfñn jnxtns jn ñhblbxtcrbö b ljkéyjcnb; lheubö jhufybpfwbq (yfghbvth, jn nfvjétyysö jhuf- • jåtcgtxtybt ghbyznbz eybdthcbntnfvb ghj- yjd), gj htpekmnfnfv rjnjhsö ghbybvfñncz htitybz, uhfvv gj änbrt. jåzpsdfñobt jhufys bcgjkybntkmyjq dkfcnb jceotcn- dkznm rjyrhtnyst fynbrjhhegwbjyyst vths. Änb vths Htajhvf ujcelfhcndtyyjq flvbybcnhfwbb b eghfd- cfvb gj ctåt pfybvfñn dféyjt vtcnj d ltzntkmyjcnb ktybz jcyjdfyf yf ltwtynhfkbpfwbb ujcelfhcndtyysö ghfdbntkmcndf. Djghjcs rjhhegwbb pfnhfubdfñncz d ckeéå b yfghfdktyf yf egjhzljxtybt b eghjotybt rféljv tétujlyjv gjckfybb ghtpbltynf. flvbybcnhfnbdysö yjhv b erhtgktybt yflpjhysö Djghjcs änb ibhjrj jcdtofñncz d ghtcct, rjnj- aeyrwbq celtåysö b felbnjhcrbö jhufybpfwbq b jvåel- hfz jcdtoftn b yfbåjktt uhjvrbt rjhhegwbjyyst lt- cvtyjd. Yfwbjyfkmyfz ghjuhfvvf yfghfdktyf nfrét kf. Ythtlrj CVB cfvb hfpjåkfxfñn rjhhevgbhjdfy- yf åjhmåe c rjhhegwbtq d gjkbnbxtcrjq ltzntkmyjcnb 168 YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ
b rjyakbrnjv bynthtcjd, båj wtkm tt – htuekbhjdfnm ghjdthzñobv, b ghjdthztvsv. Dkfcnm hfcchtljnjxt- b juhfybxbdfnm rfr gfhkfvtyncrbq bvveybntn, nfr b yf, f yt vjyjgjkbpbhjdfyf. abyfycbhjdfybt gjkbnbxtcrbö gfhnbq. Jlyfrj ktuxt ujdjhbnm j cjplfybb ≤ytgjhjxyjuj Gkfy ltqcndbq, ghbyznsq d Hevsybb, ljgjkybntkm- rheuf≥, xtv htfkbpjdfnm tuj. Ytjåöjlbvj gthtdth- yj ghbpdfy erhtgbnm cgtwbfkmyj ghtljcnfdktyyjt yenm c yju yf ujkjde dtrjdst nhflbwbb b ecnfyjdrb. ghfdj yfpyfxtybz fynbrjhhegwbjyysö rjvbccbq gj Lkz änjuj gjnhtåetncz wtkjt gjrjktybt bkb lfét nhtåjdfybñ ghjrehfnehs. Rjvbccbz, cjplfdftvfz gj ytcrjkmrj gjrjktybq. B lfét d änjv ckexft wtkm dct nbge ytghfdbntkmcndtyyjq Cgtwbfkmyjq fynbrjhhegwb- dhtvz åeltn ecrjkmpfnm. jyyjq ghjrehfnehs d Bcgfybb, hfccktletn éfkjås, Öjnz djkyf ltvjrhfnbxtcrbö gthtvty dspdfkf cdzpfyyst c rjhhevgbhjdfyysv gjdtltybtv b dpznjx- åjkmibt jéblfybz, yf ghfrnbrt ltvjrhfnbxtcrbt pf- ybxtcndjv. 6 djtdfybz yföjlzncz gjl euhjpjq b gjlhsdfñncz bvty- yj ntvb zdktybzvb, rjnjhst ljkéys åskb bcxtpyenm ghb gjcnhjtybb ltvjrhfnbxtcrjuj ujcelfhcndf, f YFWBJYFKMYFZ CBCNTVF ÅJHMÅS bvtyyj rjhhegwbz, pkjegjnhtåktybt dkfcnmñ b revjd- GHJNBD RJHHEGWBB cndj. Ltvjrhfnbpfwbz ghtlcnfdkztn cjåjq ddtltybt ajhvs dthnbrfkmyjq gjljnxtnyjcnb dthöjd ybpfv, f Jåotghbpyfyj, xnj cjdhtvtyyfz cbcntvf ujcelfh- yt yfjåjhjn. Yj htajhvf bycnhevtynjd eghfdktybz cndtyyjuj eghfdktybz ghtlgjkfuftn gjljnxtnyjcnm. ujhfplj ukeåét, xtv ghjcnj gthtöjl jn njnfkbnfhyjq Åtp ytt yb jlyf cbcntvf yt vjétn hfåjnfnm d bynt- cbcntvs r cbcntvt, d rjnjhjq yfhjle gthbjlbxtcrb htcfö jåotcndf, f yt d xfcnysö bynthtcfö dkfcnm lftncz ghfdj ujkjcf. ghtlthéfobö. Nfrbv jåhfpjv, ghtlcnjbn gthtöjl jn cbcntvs D ceoyjcnb pflfxf hfpdbdfñoböcz cnhfy b cnhfy c dthnbrfkmyjq jndtncndtyyjcnb r cbcntvt ujhbpjynfkm- gthtöjlyjq ärjyjvbrjq cjcnjbn d njv, xnjås jnjqnb jn yjq gjljnxtnyjcnb, rjnjhfz ghtlecvfnhbdftn yfkbxbt cbcntvs, jcyjdfyyjq yf ghbywbgt ≤cdthöe dybp≥, n.t. jhufyjd b yflpjhysö bycnfywbq, ghbpdfyysö yt ljgec- cbcntvs, d rjnjhjq ghfdzofz äkbnf jnlftn rjvfyls, nbnm pkjegjnhtåktybt dkfcnmñ cj cnjhjys lheubö jh- rjnjhsv åjktt bkb vtytt gjlxbyzñncz dct lheubt pdt- ufyjd b dtndtq dkfcnb. R nfrbv jhufyfv b yflpjhysv ymz dthnbrfkb. Dvtcnj änjuj cktletn ldbufnmcz d yf- bycnfywbzv jnyjczncz cels, ytpfdbcbvst bpåbhfntkm- ghfdktybb cbcntvs ≤ujhbpjynfkmyjq gjljnxtnyjcnb≥, ysq rjvbccbb, dscibt jhufys felbnf, wtynhfkmyst d rjnjhjq dkfcnm hfcchtljnjxtyf, ybrnj yt jåkflftn åfyrb, ghjatccbjyfkmyst jhufybpfwbb, pfrjyjlfntkm- vjyjgjkbtq b ceotcndetn gthcjyfkmyfz jndtncndty- yst cjåhfybz (b bö rjvbntns jåotcndtyyjuj rjynhj- yjcnm rféljuj. Ghjwtcc änjn yt yjd. Xthtp ytuj ghji- kz), f nfrét cdjåjlyst b ytpfdbcbvst CVB. kb ghjvsiktyyj hfpdbnst cnhfys yf genb cjplfybz Jlyfrj ghjwtcc gthtöjlf ghjöjlbn vtlktyyj b cjdhtvtyyjq ajhvs ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz. åjktpytyyj. D ytrjnjhsö cnhfyfö htxm bltn j djccjp- Ytjåöjlbvsv äktvtynjv nfrjq cbcntvs zdkztncz lfybb njuj, xnj rjulf-nj hfymit d ybö ceotcndjdfkj; d cdjåjlyfz ghtccf. Yj b ghtccf ljkéyf cjåkñlfnm lheubö cnhfyfö, d xfcnyjcnb d Djcnjxyjq Tdhjgt, htxm jghtltktyyst juhfybxtybz d cjjndtncndbb c pfrjyjv, vjétn blnb j cjplfybb cjdhtvtyyjuj ujcelfhcndf d yfghbvth, djplthébdfnmcz jn yfgfljr, jxthyzñobö åerdfkmyjv cvsckt ckjdf yf gecnjv vtcnt. D ybö jn- htgenfwbñ kñltq. Lfét cdjåjlyfz ghtccf ljkéyf cencndetn ≤bycnbnewbjyfkmyfz gfvznm≥ j gthbjlfö, åsnm gjljnxtnyf, tckb yt Cjdtne gj CVB (rjnjhsq rjulf ceotcndjdfkf ujhbpjynfkmyfz gjljnxtnyjcnm. vjétn åsnm bkb yt åsnm rjycnbnewbjyysv jhufyjv), nj Nfrbt vtöfybpvs gjljnxtnyjcnb, tckb jyb hfp- d rjytxyjv cxtnt celtåyjq dkfcnb. D cdjñ jxthtlm, hfåfnsdfñncz d hfvrfö yfwbjyfkmysö ghjuhfvv gj cels yt zdkzñncz åjktt ckeufvb ghfdzotq äkbns, jyb åjhmåt c rjhhegwbtq, drkñxfñn d ctåz nfr yfpsdft- ltqcndeñn ytpfdbcbvj d wtkzö jåtcgtxtybz ukfdty- veñ ≤cbcntve wtkjcnyjcnb≥ (integrity system). Änj cndf ghfdf. Jlyfrj änf ytpfdbcbvjcnm yt zdkztncz – cbcntvf clthétr b ghjnbdjdtcjd, jåtcgtxbdfñofz fåcjkñnyjq. Celmb jndtxfñn pf ghbybvftvst bvb rjy- dpfbvyeñ gjljnxtnyjcnm vtéle hfpkbxysvb dtndzvb b rhtnyst htitybz åkfujlfhz ceotcndjdfybñ cbcntvs jhufyfvb dkfcnb. Cbcntvf ghbpdfyf htifnm ghjåkt- jåéfkjdfybz. Rhjvt njuj, rfélsq celmz gjljnxtnty vs rjyakbrnf bynthtcjd d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht, lheujve jhufye, åelm nj pfrjyjlfntkmyjt cjåhfybt äaatrnbdyj hfcchtljnjxbdfnm dkfcnm b juhfybxbdfnm bkb rjvbccbz gj ñhblbxtcrbv ckeéåfv. cbnefwbb, d rjnjhsö vjétn djpybryenm rjyakbrn bynt- Änjn jhufy, d cdjñ jxthtlm, gjljnxtnty pfrjyjlf- htcjd bkb rjnjhst vjuen gjdhtlbnm jåotve ltke. Rkñ- ntkmyjve jhufye b, cktljdfntkmyj, dctv uhfélfyfv xtdst gjyznbz pltcm – gjljnxtnyjcnm, ghjphfxyjcnm, xthtp ghjwtcc dsåjhjd. Cbcntvf ≤ujhbpjynfkmyjq ghjabkfrnbrf b yfrfpfybt. gjljnxtnyjcnb≥ cjplftn nfr yfpsdftvsq ytgjhjxysq Cbcntvf wtkjcnyjcnb djgkjoftn rjvgktrcysq rheu: rfélsq exfcnybr tuj zdkztncz jlyjdhtvtyyj b dpukzl yf htajhvs b yfghfdktyf yf åjhmåe c rjh- YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ 169
hegwbtq d ujcelfhcndtyyjq ckeéåt vtnjlfvb ujce- • rjvgfrnyst b äaatrnbdyst ujcelfhcndtyyst lfhcndtyyjuj htuekbhjdfybz (rjltrcs gjdtltybz lkz ckeéås, cgjcjåcndeñobt ljcnbétybñ wtktq herjdjlbntktq, htjhufybpfwbz, celtåyfz htajhvf, ytghthsdyjuj hfpdbnbz; htajhvf ghjwtleh ujcelfhcndtyyjq dkfcnb b n.l.), f • ujcelfhcndtyyeñ dkfcnm, rjnjhfz cjåkñlftn nfrét xthtp htajhvs uhfélfycrjuj jåotcndf. Lfét pfrjys, pfoboftn uhfélfy jn ghjbpdjkf, d ckexfzö ukeåjrj erjhtybditqcz rjhhegwbb bcnjxyb- drkñxfz pfobne ghfd xtkjdtrf; rb tt cktletn bcrfnm d ytljcnfnrfö cbcntvs. Ghb • cnhfntubñ hfpdbnbz, gkjlfvb rjnjhjq gjkm- änjv jcyjdyjq egjh ltkftncz yf htajhvbhjdfybt b petncz dct jåotcndj, drkñxfz tuj åtlytqibt bpvtytybt cbcntv, f yt d ghbgbcsdfybb dctö uhtöjd b yfbåjktt ezpdbvst ckjb, f yt jlyf njkmrj jnltkmysv kbxyjcnzv. äkbnf. Dct änj fynbrjhhegwbjyyjt plfybt gjllthébdf- tncz (bkb gjlhsdftncz) ghjwtccjv rjynhjkz cybpe. Rjhhegwbz vjétn ghjcfxbdfnmcz c dthöybö äitkjyjd GJCNHJTYBT RJVGKTRCYJQ dkfcnb, tckb herjdjlcndj ytrjvgtntynyj, d nj dhtvz YFWBJYFKMYJQ FYNBRJHHEGWBJYYJQ rfr jåotcndtyyjt cjpyfybt b nfv, ult änj jghfdlf- CBCNTVS yj, jåotcndtyyjt djpveotybt ghtlcnfdkzñn cjåjq jcyjdyjq pfobnysq vtöfybpv jåotcndf. Rjytxyfz wtkm cjplfybz ujcelfhcndtyyjq fynbrjh- Jlyfrj bpkjétyysq pltcm gjlöjl bcöjlbn bp nj- hegwbjyyjq cbcntvs – cltkfnm nfr, xnjås rjhhegwbz uj, xnj yfbåjktt äaatrnbdyjq b ghtlgjxnbntkmyjq åskf cdzpfyf c dscjrjq cntgtymñ hbcrf b ybprjq cnt- ajhvjq exfcnbz jåotcndf zdkztncz ajhvf ädjkñwbb gtymñ jnlfxb. D nj ét dhtvz cbcntvf yt ljkéyf åsnm xthtp ltvjrhfnbxtcrbt ghjwtccs, exfcnbt xfcnyjuj uhjvjplrjq. Htxm yt bltn j ljcnbétybb ≤fåcjkñnyj ctrnjhf, CVB, yfexyj-ntöybxtcrjq byntkkbutywbb, xbcnjuj jåotcndf≥, båj gjcnfyjdrf nfrjq pflfxb, rfr htkbubjpysö wtynhjd, f nfrét ytghfdbntkmcndtyysö jnvtxfkjcm hzljv fdnjhjd, vjétn ghbdtcnb r ytjåjc- jhufybpfwbq. Htajhvf bybwbbhetncz b gjllthébdftn- yjdfyyjve eckjéytybñ ghjwtccf ujcelfhcndtyyjuj cz yt njkmrj gjkbnbrfvb, ghbybvfñobvb htitybz, yj eghfdktybz. Tckb cnhtvbnmcz r nfrjq fåcjkñnyjq nfrét dctv uhfélfycrbv jåotcndjv. wtkb, htpekmnfnjv vjétn åsnm cjplfybt vyjujehjd- Ghjuhfvvs htajhv, d jcjåtyyjcnb d hfpdbdfñ- ytdjq cbcntvs clthétr b ghjnbdjdtcjd, nfr xnj uj- oböcz cnhfyfö b cnhfyfö c gthtöjlyjq ärjyjvbrjq, celfhcndtyyst ckeéfobt yt cvjuen dsgjkyznm cdjb gjkmpeñoböcz vtéleyfhjlyjq bkb ljyjhcrjq gjllth- ytgjchtlcndtyyst jåzpfyyjcnb. Kbåj ét cbcntvf érjq, rfr ghfdbkj, juhfybxbdfkbcm rfrjq-kbåj jlyjq vjétn jrfpfnmcz ckbirjv htghtccbdyjq b gjkyjq jåkfcnmñ b bcrkñxfkb dct jcnfkmyst. Änj – cnhfntubb hfpkbxyjuj hjlf juhfybxtybq, d njv xbckt b lkz uj- ≤jlyjuj pdtyf≥. Jxtym xfcnj d rfxtcndt nfrjuj pdtyf celfhcndtyysö ckeéfobö. Ujcelfhcndtyyfz fynbrjh- bpåbhftncz jåkfcnm jnyjcbntkmyj ≤cgjrjqyfz≥ dvtc- hegwbjyyfz cbcntvf rfr hfp b ghbpdfyf bpåtéfnm nj njuj, xnjås åhfnmcz pf htitybt åjktt ckjéysö b änbö jibåjr, gjcrjkmre yfghfdktyf yf nj, xnjås bpyf- nhelysö pflfx. Nfr, yfghbvth, d jlyjq bp cnhfy jhuf- xfkmyj yt ljgecnbnm rjhhegwbb, jåtcgtxbdfz gjkyeñ ybpfwbb-ljyjhs jceotcndbkb åjkmibt bydtcnbwbb d cdjåjle eghfdktyxtcrjq ltzntkmyjcnb. Änf cbcntvf erhtgktybt jhufyf abyfycjdjuj rjynhjkz. Jlyfrj, cdjåjlyf jn gthtrjcf d cnjhjye étcnrjuj yfrfpfybz ytcvjnhz yf ibhjrjt jcdtotybt d CVB, dscjrjrdfkb- pf eét cjdthityyst frns rjhhegwbb. abwbhjdfyyst ljrkfls, ghtljcnfdkzdibtcz änbv jh- Fynbrjhhegwbjyyst cbcntvs d njq bkb byjq ajhvt ufyjv, ghjcnj buyjhbhjdfkbcm, d nj dhtvz rfr jcnfkm- eét ceotcndeñn dj dctö cnhfyfö, öjnz ythtlrj jyb yfz xfcnm cbcntvs ghfrnbxtcrb yt aeyrwbjybhjdfkf. vjuen åsnm ytäaatrnbdysvb. Rjywtgwbz ujcelfhcndty- Hfpevttncz, yfwbjyfkmyfz cbcntvf integirty vj- yjq fynbrjhhegwbjyyjq cbcntvs gjvjuftn htajhvfnj- étn jceotcndkznmcz gjänfgyj, yj änb änfgs ljkéys hfv d jceotcndktybb rjvgktrcyjq ghjuhfvvs åjhmås rjjhlbybhjdfnmcz b zdkznmcz xfcnmñ ghjuhfvvs, c rjhhegwbtq. Ytljcnfnjxyj dpznmcz kbim pf jlyj jödfnsdfñotq dct cjjndtncndeñobt jåkfcnb b bö dpf- ≤pdtyj≥ cbcntvs, xnjås bcghfdbnm dcñ cbcntve. bvjcdzpm c lheubvb. Cnthéytv cbcntvs cnhfntubb integirty zdkztncz C bpdtcnysvb dfhbfwbzvb jn cnhfys r cnhfyt nb- eåtéltyyjcnm d njv, xnj dct cjdhtvtyyst ghjåktvs d gbxysvb pdtymzvb ujcelfhcndtyyjq fynbrjhhegwbjy- jåkfcnb ujcelfhcndtyyjuj eghfdktybz – yfhfobdfybt yjq cbcntvs zdkzñncz: htcehcjd, yfwtktyyjcnm yf htpekmnfn, exfcnbt uhfé- lfy b yfwbjyfkmyfz ≤wtkjcnyjcnm≥ (integrity) – dpfbvj- • Bcgjkybntkmyfz dkfcnm. cdzpfys b zdkzñncz xfcnmñ jåotq cnhfntubb. Jåobt • Celtåyfz dkfcnm. wtkb ljkéys drkñxfnm d ctåz: • Pfrjyjlfntkmyfz dkfcnm. • Jhufys abyfycjdjuj yflpjhf. 170 YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ
• Rjynhjkbheñobt jhufys (rjvbntn jåotcndty- Rfélsq bp änbö äktvtynjd ujcelfhcndtyyjq fynb- yjuj rjynhjkz, felbnjhcrjt eghfdktybt, rjvbc- rjhhegwbjyyjq cbcntvs bvttn cdjq rjhgec ghfdbk cfh gj ghfdfv xtkjdtrf, gjkbwbz, fynbrjhheg- b ghjwtleh. Änb ghfdbkf b ghjwtlehs cjcnfdkzñn wbjyysq jhufy b n.l.). bycnhevtynfhbq, bcgjkmpetvsq hfpkbxysvb exhtélt- • Ujcelfhcndtyyfz ckeéåf. ybzvb. Jncencndbt jcyjdyjuj rjhgecf ghfdbk b ghjwt- • Uhfélfycrjt jåotcndj (drkñxfz ghtlcnfdb- leh dctulf cdbltntkmcndetn j ckfåjcnb. ntktq hfpkbxysö ghjatccbq, ghjacjñps b xfc- Ghfdbkf b ghjwtlehs yt jåzpfntkmyj juhfybxbdf- nysq ctrnjh). ñncz rfrjq-nj jlyjq xfcnmñ jåotcndf, xnj dblyj bp • CVB. ghbdtltyyjq ybét nfåkbws. • Vtéleyfhjlyst jhufybpfwbb.
Fynbrjhhegwbjyysq Ctrnjh Jcyjdyfz wtkm bycnhevtyn Bpåfdktybt jn Jåotcndj d wtkjv Dsåjhs rjhhevgbhjdfyysö gjkbnbrjd
Fynbrjhhegwbjyyjt Jåtcgtxbdfnm ñhblbxtcreñ åfpe Gfhkfvtyn pfrjyjlfntkmcndj åjhmås c rjhhegwbtq
Yfrfpfybt rjhhegwbjythjd, jxbotybt Celtåyfz dkfcnm Cels celtåyjq dkfcnb jn rjhhegwbb Fynbrjhhegwbjyyst htajhvs; Ytrjhhegwbjyyjcnm Ghfdbntkmcndj hfphfåjnrf b ghbyznbt bcgjkybntkmyjq dkfcnb fynbrjhhegwbjyysö ghfdbk b ghjuhfvv Juhfybxtybt rjhhegwbb b jxbotybt Rjltrcs gjdtltybz; Ujcelfhcndtyyfz ckeéåf ujcckeéås jn rjhhevgbhjdfyysö cfvjhtuekbheñobtcz bycnhevtyns xbyjdybrjd
Åbpytc Rjltrcs ghjatccbjyfkmyjq änbrb Ytrjhhevgbhjdfyyfz ärjyjvbrf
Ctrnjh YGJ Yflpjhyfz ltzntkmyjcnm Ghjabkfrnbrf rjhhegwbb
Hfpjåkfxtybt rjhhegwbb, gjdsitybt CVB Geåkbrfwbb. Äktrnhjyyst ghjuhfvvs änbxtcrbö nhtåjdfybq
D cjdjregyjcnb cjwbfkmyst ctrnjhs d ktdjq rjkjyrt dtyyst bycnbnens vjuen gjcntgtyyj ltuhflbhjdfnm b dvtcnt c fynbrjhhegwbjyysvb bycnhevtyns b jcyjdysvb äaatrnbdyfz cbcntvf integirty yt cjcnjbncz. wtkzvb d jcnfkmysö ldeö rjkjyrfö ghtlcnfdkzñn cjåjq Gjlöjl, jcyjdfyysq yf ujcelfhcndtyyjq fynbrjh- cnhernehe ujcelfhcndtyyjq fynbrjhhegwbjyyjq cbcntvs. hegwbjyyjq cbcntvt, lftn yjdst vtnjls lbfuyjpf Lkz cjplfybz ltqcndtyyjq ujcelfhcndtyyjq fynb- b gjntywbfkmyjuj ktxtybz rjhhegwbb. Dvtcnj njuj, rjhhegwbjyyjq cbcntvs ytjåöjlbvf cbcntvfnbxtc- xnjås hfccvfnhbdfnm jnltkmyst bycnbnens (yfghbvth, rfz hfåjnf gj dszdktybñ ghjåtkjd b ytljhfåjnjr, f celtåyfz dkfcnm) bkb jnltkmyst cdjls ghfdbk b yjhv nfrét djpvjéyjcntq erhtgktybz rféljuj bp erfpfy- (yfghbvth, eujkjdyjt ghfdj), f pfntv ghjdjlbnm bpj- ysö pdtymtd d hfvrfö jåotq cnhfntubb. Tckb cbcntvf kbhjdfyyst htajhvs, hfccvfnhbdftncz dcz cbcntvf jhbtynbhetncz wtkbrjv yf rfrjt-kbåj jlyj pdtyj, d wtkjv. Ltqcndbntkmyj, rfrjds dsujls jn äaatrnbd- yfghbvth, yf ≤ljåhjuj lbrnfnjhf≥ bkb yf ytcrjkmrj yjq b ytrjhhevgbhjdfyyjq celtåyjq dkfcnb, ujnjdjq pdtymtd, nfrfz cbcntvf åeltn ezpdbvjq. Jyf vjétn åjhjnmcz pf dthöjdtycndj ghfdf, tckb gjkbwbz, hjpsc- ghjbpdjlbnm dgtxfnktybt ltqcndeñotq yf jghtltkty- ryst gjlhfpltktybz, ghjrehjhs b dct ñhblbxtcrjt ysq gthbjl dhtvtyb. Yfghbvth, d ckexft xbcnrb, cjjåotcndj gjuhzpkb d rjhhegwbb? Lj celtq ghjcnj ghjdjlbvjq djtyyjq lbrnfnehjq gjckt cdthétybz yt åelen ljöjlbnm nt ltkf, rjnjhst jyb ljkéys hfp- rjhhevgbhjdfyyjuj uhfélfycrjuj htébvf. Jlyfrj åbhfnm, nfr jyb b åelen cbltnm d bpjkzwbb – xtcnyst, tckb jlyjdhtvtyyj yt åelen ghtlghbyzns vths gj cgjcjåyst, yj yt bvtñobt djpvjéyjcnb htfkbpjdfnm cjplfybñ gjljnxtnyjq cbcntvs eghfdktybz, jåotcn- änb rfxtcndf. YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ 171
YFWBJYFKMYSQ ckexft, tckb bö pflfxf åeltn juhfybxbdfnmcz jåktuxt- FYNBRJHHEGWBJYYSQ CTVBYFH ybtv ghjwtccf. Jyb vjuen byajhvbhjdfnm b lfdfnm cj- dtns, ghbdjlz ecgtiyst ghbvths lheubö cnhfy, yj yt Jlybv bp cfvsö kexibö vtöfybpvjd cbcntvfnbxtc- ljkéys ghtntyljdfnm yf ecnfyjdktybt lbfuyjpf bkb rjuj fyfkbpf b rjhhtrnbhjdrb yfwbjyfkmyjq fynbrjh- ghjgbcsdfnm ktxtybt. Kñlb kexit dctuj cfvb pyfñn hegwbjyyjq cbcntvs zdkztncz Yfwbjyfkmyjq fynbrjh- cdjt jåotcndj. hegwbjyysq ctvbyfh. Tuj ytjcgjhbvjt ghtbveotcndj Vyjujxbcktyyst afrns cdbltntkmcndeñn j njv, xnj d njv, xnj jy gjpdjkztn cjåhfnm dvtcnt hfpkbxysö htwtgns, ghtlkfuftvst dytiybvb ärcgthnfvb, xfcnj buhjrjd – ghtlcnfdbntktq ujcelfhcndf b hfpkbxysö yt ghbébdfñncz yf vtcnyjq gjxdt b yt ghbyjczn gkj- uhegg yfctktybz, rjnjhst, rfr ghfdbkj, htlrj dcnht- ljd. Nfrjuj hjlf gjvjom jåsxyj jcyjdsdftncz yf xfñncz – bkb ybrjulf yt dcnhtxfñncz – b ghtlecvfnhb- ljdjkmyj ghbvbnbdyjq nhfycgkfynfwbb gjlöjljd, bc- dftn jndtncndtyyjcnm dctö exfcnybrjd ghjwtccf, xnj gjkmpjdfyysö d lheubö cnhfyfö, yf vtcnyeñ gjxde. D zdkztncz ytjåöjlbvsv eckjdbtv ecgtöf. jgbcfyyjv dsit vtöfybpvt nfrbv ärcgthnfv jndjlbn- cz xtnrfz b äaatrnbdyfz hjkm, yj njkmrj d rfxtcndt Bcöjlyst gjcskrb Yfwbjyfkmyjuj fynbrjhhegwbjy- rjycekmnfynjd, ghtlkfufñobö bltb b rjywtgwbb, yj yt yjuj ctvbyfhf cjcnjzn d cktleñotv: htitybz rfr nfrjdst. Bö hjkm ljkéyf åsnm juhfybxt- yf c ntv, xnjås jåtcgtxbnm gkjljndjhysq dyenhtyybq • Kñlb, ébdeobt d cnhfyt, pyfñn b gjybvfñn lbfkju, f yt yfpblfntkmyst ktrwbb cj cnjhjys dyti- cdjb ghjåktvs ujhfplj kexit, xtv kñåjq dyti- ybö cbk jnyjcbntkmyj njuj, rfr cöjlyst ghjåktvs ybq ärcgthn. Yb jlby gjcnjhjyybq yt vjétn htifkbcm d lheubö cnhfyfö, nfr rfr änb gjlöjls vjuen kexit gjybvfnm cjwbfkmyeñ lbyfvbre, bcnj- åsnm vfkjghbujlys bkb cjdctv yt ghbujlys lkz htit- hbñ b gjkbnbxtcreñ htfkmyjcnm, jåeckjdkb- ybz pflfx, cnjzobö gthtl lfyyjq cnhfyjq. dfñobt hfcghjcnhfytybt rjhhegwbb d jåot- Cfvjt ukfdyjt cjcnjbn d njv, xnjås htpekmnfns cndt, xtv änj pyfñn xktys cfvjuj jåotcndf. htajhv jrfpfkbcm yt dhtvtyysvb b vjukb gtht- D lfyyjv ckexft ≤gjl xktyfvb jåotcndf≥ ébnm ntö, rnj bö bybwbbhjdfk. Cbcntvf ljkéyf evtnm gjlhfpevtdftncz yt njkmrj uhfélfycrjt jåot- cghfdkznmcz c nhelyjcnzvb, djpybrfñobvb d cdzpb cj cndj (drkñxfz b xfcnysq ctrnjh), yj b d hfd- cvtyjq ghfdbntkmcndf. Gj dctq dthjznyjcnb, ghjwtcc yjq cntgtyb ujcelfhcndj. åeltn vtlktyysv, åeltn cdzpfy c hfpjxfhjdfybzvb b • Gj djghjce j åjhmåt c rjhhegwbtq ytn hfpyj- ybrjulf yt pfrjyxbncz. Jgsn hfpdbnsö cnhfy gjrfps- ukfcbq vtéle hfpkbxysvb gjkbnbxtcrbvb dftn, xnj fåcjkñnyjuj htitybz åsnm yt vjétn. Crj- gfhnbzvb, pltcm ljkéyj åsnm gjkyjt tlbyjle- htt dctuj, htajhvs åelen nhtåjdfnm ljgjkybntkmyjq ibt. yfcnhjqrb gj vtht bpvtytybz lbyfvbrb cjwbfkmyjuj • Äaatrnbdyst htajhvs dhzl kb vjéyj jceot- hfpdbnbz. cndbnm åtp frnbdyjuj exfcnbz herjdjlbntktq Lkz ecgtiyjuj jceotcndktybz htajhv ytjåöjlb- dctö dtndtq dkfcnb b ghtlcnfdbntktq dctö vj jåütlbybnm cbks jåotcndf yf jcyjdt ibhjrjuj ckjtd uhfélfycrjuj jåotcndf. rjyctycecf. D ytv ljkéys exfcndjdfnm hfpkbxyst • Åtp gjllthérb uhfélfycrjuj jåotcndf ghtlcnfdbntkb uhfélfycrjuj jåotcndf, ghbxtv gj kñåst fynbrjhhegwbjyyst htajhvs, bybwbb- rhfqytq vtht d nfrjq ét cntgtyb, xnj b ghtlcnfdbnt- hetvst ujcelfhcndjv, yt åelen gjkmpjdfnmcz kb ujcelfhcndtyyjuj fggfhfnf. B nt, b lheubt ljkéys ljdthbtv b dhzl kb vjuen åsnm jceotcndktys, åsnm rhjdyj pfbynthtcjdfys d jceotcndktybb rjy- ntv åjktt, htpekmnfns yt cvjuen ghjceotcn- rhtnyjuj gkfyf ltqcndbq. Hfphfåjnfyyfz jåobvb ecb- djdfnm lkbntkmyjt dhtvz. kbzvb ghjuhfvvf htajhv ljkéyf jceotcndkznmcz c xtnrbv jcjpyfybtv cfvbvb uhfélfyfvb njuj, rfreñ Gjänjve rjywtgwbz jceotcndktybz b htpekmnfns ajhve ghfdktybz jyb öjntkb ås dbltnm d cdjtq cnhfyt dctuj änjuj ltkf pfdbczn jn vtcnysö exfcnybrjd. D yt njkmrj d yfcnjzotv bkb åkbéfqitv åeleotv, yj b änjv ghjwtcct pfltqcndjdfys yt njkmrj ujcelfhcn- lkz gjcktleñobö gjrjktybq. dtyyst bynthtcs, cjdgflfñobt c jcyjdysvb ≤pdtymz- vb≥ fynbrjhhegwbjyyjq ltzntkmyjcnb, yj b ytghfdb- ntkmcndtyyst jhufybpfwbb, drkñxfz ghtlcnfdbntktq HFPHFÅJNRF YFWBJYFKMYJQ åbpytcf b hfpkbxysö ghjatccbq, CVB b gjkbnbxtcrbö GHJUHFVVS FYNBRJHHEGWBJYYSÖ gfhnbq cfvjuj hfpkbxyjuj njkrf. HTAJHV Bcnjxybr lbyfvbpvf ghjwtccf ljkéty ytghtvty- yj åsnm dyenhb cnhfys. Cjjndtncndtyyj, hjkm dytiybö Hfphfåjnrf b jceotcndktybt yfwbjyfkmyjq cnhf- ärcgthnjd vjétn åsnm gjkjébntkmyjq njkmrj d njv ntubb nhtåetn gjkyjwtyyjuj exfcnbz cfvsö hfpkbxysö 172 YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ
ckjtd jåotcndf. Gjänjve ytjåöjlbvj xtnrj jght- Jlyf bp vjltktq ltkftn egjh yf jczpftvst htpekm- ltkbnm bö b c cfvjuj yfxfkf djdktxm d ghjwtcc c ntv, nfns d dblt rjyrhtnyjuj gkfyf ltqcndbq b pfzdktybq j xnjås jåtcgtxbnm bö jndtncndtyyjcnm, f nfrét xnjås htibvjcnb åjhjnmcz c rjhhegwbtq, dshféfñobö rjy- bö bltb b jgsn yfikb jnhfétybt d jrjyxfntkmyjv df- ctycec exfcnybrjd ctvbyfhf gj djghjce j rjhhegwbb hbfynt ghjuhfvvs. b kbxyjt cnhtvktybt exfcnybrjd ctvbyfhf dcthmtp Gjckt njuj, rfr åelen jghtltktys pfbynthtcjdfy- pfybvfnmcz änbvb djghjcfvb. Ytjåöjlbvj, xnjås gjc- yst uheggs, ajhvfkmysq ghjwtcc jåsxyj yfxbyftncz kt jrjyxfybz ctvbyfhf gtxfnyst b äktrnhjyyst CVB c jåotuj ctvbyfhf lkz jåceéltybz yfwbjyfkmyjq fy- ibhjrj jcdtofkb rfr gkfy ltqcndbq, nfr b pfzdktybt nbrjhhegwbjyyjq ghjuhfvvs.7 Dj dcnhtxt exfcndeñn exfcnybrjd j htibvjcnb åjhjnmcz c rjhhegwbtq. Änj ghtlcnfdbntkb ibhjrjuj cgtrnhf pfbynthtcjdfyysö ytjåöjlbvj rfr lkz åjktt ibhjrjuj jcdtljvktybz uhegg yfctktybz, rjnjhst dshfåfnsdfñn cjdvtcn- jåotcndtyyjcnb j ceotcndt ghjåktvs, nfr b lkz njuj, yjt jghtltktybt nbgjd, ehjdyz, utjuhfabb, ghbxby xnjås dspdfnm d jåotcndt edthtyyjcnm d njv, xnj ctvb- b chtlcnd åjhmås c rjhhegwbtq, f nfrét ekexitybz yfh jghfdlftn bö jéblfybz.9 hfåjns ujcelfhcndtyyjuj fggfhfnf gentv ghjdtltybz htajhv, dtleobö r åjktt dscjrjq cntgtyb gjljnxtn- Dféyj, xnjås exfcnybrb hfphfåjnfkb htitybz b yjcnb b nhfycgfhtyjcnb hfpkbxysö bycnbnenjd. gkfys ltqcndbq, rjnjhst:
Jåsxyj Yfwbjyfkmysq fynbrjhhegwbjyysq ctvb- • jghtltkzñn jcyjdyst gjkbnbxtcrbt bycnhe- yfh ghtcktletn nhb wtkb: vtyns b ghjuhfvvs, gjntywbfkmyj cdzpfyyst c yfwbjyfkmyjq fynbrjhhegwbjyyjq cbcntvjq; • Jhufybpjdfnm ghjwtcc jåvtyf jgsnjv b • hfccvfnhbdfñn, rfr gjkbnbxtcrbt bycnhe- jåextybt. vtyns b ghjuhfvvs vjuen åsnm kexit dctuj • Ecnfyjdbnm gfhnythcrbt jnyjitybz vtéle ghbcgjcjåktys lkz åjhmås ghjnbd rjhhegwbb; ghtlcnfdbntkzvb hfpkbxysö uhegg bynthtcjd, • jghtltkzñn dyenhtyybt b dytiybt ghtgzncn- xnj ytgjchtlcndtyyj ljkéyj dshféfnmcz d dbz yf genb frnbdyjq b äaatrnbdyjq hfåjns ghbyznbb vtnjljv rjyctycecf jåotuj gkfyf, jhufybpfwbq, drkñxfz rjjhlbyfwbñ vtéle rjnjhsq vjétn ckeébnm jnghfdysv gey- ujcelfhcndtyysvb jhufyfvb b hfpkbxysvb lhe- rnjv lkz rjvgtntynyjq jåotcndtyyjq lbcrec- ubvb jåotcndtyysvb cbkfvb; cbb b gjkbnbxtcrbö ltåfnjd d ghtldsåjhysq • jåtcgtxbdfñn ghjwtcc jåextybz b jåvtyf jgs- gthbjl. njv; n.t., xnj hfåjnftn, f xnj yt hfåjnftn • Cjplfnm jåcnfyjdre, d rjnjhjq vjuen åsnm dyenhb jhufybpfwbq b d jhufybpfwbzö lheubö jghjåjdfys yjdst hjkb c ntv, xnjås bö cnhfy/htubjyjd. vjéyj åskj hfcghjcnhfybnm d jåotcndt d wtkjv. JÅPJHS YFWBJYFKMYJQ Jlyf bp pflfx nfrbö ctvbyfhjd cjcnjbn d ecnf- FYNBRJHHEGWBJYYJQ CBCNTVS yjdktybb jnyjitybq gfhnythcndf vtéle exfcnybrfvb dyenhb cnhfys, yfghbvth, ghtlcnfdbntktq ujcelfh- Vyjujt ujdjhbn d gjkmpe ytjåöjlbvjcnb bpvtht- cndf, CVB, htkbubjpysö jåoby b xfcnyjuj ctrnjhf ybz b vjybnjhbyuf åjhmås cnhfy ghjnbd rjhhegwbb. ärjyjvbrb, f nfrét YGJ. Jnyjitybz gfhnythcndf Yfwbjyfkmyfz cbcntvf åjhmås ghjnbd rjhhegwbb xt- vjuen ecnfyfdkbdfnmcz b vtéle hfpkbxysvb lheubvb htp cjcnfdkzñobt tt äktvtyns ghtlcnfdkztn cjåjq uheggfvb bynthtcjd. D xfcnyjcnb, exfcnybrb vjuen jh- cbcntvfnbxtcrbq, tlbysq b rjvgktrcysq gjlöjl yt ufybpjdfnm ctvbyfhs c exfcnbtv ljyjhjd. njkmrj r njve, xnj bpvthztncz b rfr, yj b cnbvekbhe- Rfr gjlxthrbdfkjcm dsit, dféyj, xnjås ghtlcnf- tn cnhfys b ljyjhs r bcgjkmpjdfybñ änjuj gjlöjlf d dbntkb ljyjhcrbö jhufybpfwbq yt yfdzpsdfkb cdjbö rfxtcndt jcyjds yfwbjyfkmysö gkfyjd b lkz jghtltkt- dpukzljd exfcnybrfv dyenhb cnhfys. Jyb vjuen dscne- ybz yjdsö jåkfcntq htajhv. gfnm d rfxtcndt yfåkñlfntktq, ghtlkfufñobö cdjq Cthbz Ljrkfljd gj bpextybñ cnhfyjdsö yfwbj- jgsn, rjulf b gjcrjkmre ghtlcnfdbntkb rjyrhtnyjq yfkmysö cbcntv åjhmås c rjhhegwbtq, gjlujnjdkty- cnhfys jå änjv bö gjghjczn, f d jcnfkmyjv jyb lj- yfz gjl herjdjlcndjv ghjatccjhf Fkfyf Ljquf, kéys ckeifnm b rjvvtynbhjdfnm bltb, dscrfpsdftvst gjrfpsdftn, xnj jcyjdyst pdtymz yfwbjyfkmyjq fynb- exfcnybrfvb hfåjxbö uhegg lfyyjq cnhfys d öjlt gkt- rjhhegwbjyyjq cbcntvs yt njkmrj ceotcndeñn (åjkm- yfhysö pfctlfybq.8 ibycndj cnhfy, ghtlcnfdktyysö d ljrkflt, bvtkb gjxnb dtcm yfåjh nfrbö pdtymtd, f d ytrjnjhsö åskb b ljgjkybntkmyst), yj b xnj jyb lfñn d herb bcckt- YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ 173
ljdfntktq rhbnthbq lkz jwtyrb fynbrjhhegwbjyyjq jyysö cbcntv.12 Gthdsv jåütrnjv nfrjuj rfhnjuhfab- ltzntkmyjcnb d cnhfyt. hjdfybz cnfk infn Rdbycktyl d Fdcnhfkbb. Rdbycktyl Dféyj, xnj cnhfyjdst Ljrkfls jå bccktljdfybb åsk dsåhfy d rfxtcndt gthdjuj jåütrnf änjuj ghjtrnf fynbrjhhegwbjyyjq ltzntkmyjcnb ujnjdzncz jhufybpf- gjnjve, xnj jåkflftn ljcnfnjxyj gjkysv cgbcrjv fynb- wbzvb, hfåjnfñobvb d cfvbö bccktletvsö cnhfyfö, d rjhhegwbjyysö jhufybpfwbq b vth, vyjubt bp rjnj- jcyjdyjv rjvgtntynysvb YGJ b cgtwbfkbpbhjdfyys- hsö åskb hfphfåjnfys d ntxtybt rjhjnrjuj gthbjlf vb bccktljdfntkmcrbvb bycnbnenfvb, jåkflfñobvb c yfxfkf 1990-ö ujljd rfr htpekmnfn rjvgktrcyjuj pyfybzvb b jgsnjv lkz bpextybz lbyfvbrb b ghbdkt- hfccktljdfybz pfcnfhtksö ghbpyfrjd rjhhegwbb d jc- xtybz dybvfybz r nhflbwbjyysv b yjdsv dblfv rjh- yjdyjv d gjkbwbb b d gjkbnbxtcrjq ébpyb. Åjktt njuj, hegwbb. Yf ctujlyziybq vjvtyn nfrbt bccktljdfybz yjdjddtltybz gjzdbkbcm gjckt cjpyfntkmyjuj ghjwtc- ghjdtltys d Åjkufhbb b Kbndt.10 Änb bccktljdfybz cf bycnbnewbjyfkmyjq htajhvs d hfvrfö rjvbccbb gj dyenhb cnhfys jcdtofñn jcyjds pfrjyjlfntkmcndf, äktrnjhfkmyjq b flvbybcnhfnbdyjq htajhvfv. yjhvs b ghfrnbre pfobns jåotcndf jn rjhhegwbb d Ärcgthbvtynfkmyfz ghjuhfvvf d infnt Rdbycktyl cktleñobö jåkfcnzö: bcgjkybntkmyfz dtndm dkfcnb; (jgeåkbrjdfyyfz gjl yfpdfybtv ≤Jwtyrf fynbrjhheg- pfrjyjlfntkmyfz dtndm; abyfycbhjdfybt gjkbnbxtc- wbjyysö cbcntv d Rdbycktylt≥)13 drkñxfkf d ctåz: rbö gfhnbq; dsåjhs; cxtnyfz gfkfnf; celtåyfz dkfcnm; gjkbwbz b ujcelfhcndtyyfz ghjrehfnehf; ujcelfhcn- • Ghjdtltybt ghtldfhbntkmyjuj ctvbyfhf c jcyjd- dtyysq fggfhfn; cbcntvf ujcelfhcndtyysö pfregjr; ysvb fynbrjhhegwbjyysvb jhufyfvb. vtcnyjt cfvjeghfdktybt; CVB b jhufybpfwbb uhfé- • Bynthdmñ b jghjcs d 24 ujcelfhcndtyysö lfycrjuj jåotcndf. exhtéltybzö. Ljrkfls cnhfyjdsö bccktljdfybq lfñn ajhvfkm- • Ghjdtltybt dnjhjuj ctvbyfhf lkz jåceéltybz yst hfvrb lkz fynbrjhhegwbjyyysö vth d cktleñobö dpfbvjltqcndbz vtéle ujcelfhcndtyysvb jåkfcnzö ujcelfhcndtyyjq b jåotcndtyyjq ébpyb: jhufyfvb. rjyakbrn bynthtcjd; ltrkfhfwbz frnbdjd; rjynhjkm pf • Ajrec-uheggf lkz jåceéltybz ghtldfhbntkm- cnbktv ébpyb; ljcneg r byajhvfwbb; cdjåjlf ghtccs; ysö dsdjljd. cdjåjlf ckjdf; kmujns gj jrjyxfybb nheljdjq ltzntkm- • Cjcnfdktybt cghfdjxybrf. yjcnb; cbuyfks j ckexfzö rjhhegwbb; rjltrcs gjdtlt- ybz; xthyst cgbcrb b vtöfybpv gjlfxb éfkjå. Wtkb gbkjnyjq ghjuhfvvs d infnt Rdbycktyl åskb Gjckt hfphfåjnrb nfrjq ajhvfkmyjq vfnhbws jyf cktleñobt: yfgjkyztncz cjlthéfybtv yf jcyjdt jwtyrb njuj, xnj ghjbcöjlbn d ltqcndbntkmyjcnb. Änf jwtyrf vjétn • Lfnm jgbcfybt b rfhne fynbrjhhegwbjyyjq cbc- dszdbnm ytljcnfnrb cfvjq vfnhbws bkb d cgjcjåt tt ntvs d infnt Rdbyckäyl. ghbvtytybz. Nfr, yfghbvth, ghfdbkf b ghjwtlehs, • Dszdbnm dpfbvjltqcndbt vtéle äktvtynfvb ghbpdfyyst juhfybxbnm revjdcndj, yfpyfxtybt yf gj- fynbrjhhegwbjyyjq cbcntvs d Rdbycktylt. cns gj pyfrjvcnde b lheubt dbls rjhhegwbjyysö jnyj- • Hfphfåjnfnm vtnjlbre jgbcfybz b cjcnfdkt- itybq, vjuen ceotcndjdfnm, yj yt cjåkñlfnmcz. ybz rfhns nfrbö cbcntv. Ljrkfls gj cnhfyjdsv bccktljdfybzv nfrét hfc- • Cjplfnm jcyjde lkz hfphfåjnrb änfkjyysö cvfnhbdfñn fynbrjhhegwbjyyst cnhfntubb ujcelfhcnd vjltktq. (ult nfrjdst ceotcndeñn). D ytrjnjhsö ckexfzö ghjdj- • Gjckeébnm yfxfkjv jåceéltybz cbcntvs lzncz ljgjkybntkmyst bccktljdfybz b jghtltkzñncz åjhmås ghjnbd rjhhegwbb d Rdbycktylt b yfvt- rhbnthbb bpvthtybz ecgtöf änbö cnhfntubq. Jåobq nbnm rheu djghjcjd, rjnjhst, gj vytybñ exfcn- jåpjh gthdsö 18 cnhfy, zdbdiböcz jåütrnjv bcckt- ybrjd, gjktpyj åskj ås hfccvjnhtnm c njxrb ljdfybz d änjq cthbb, cdjlbn dvtcnt dsdjls ljrkfljd phtybz htajhvs. gj hfpysv cnhfyfv, cjlthébn ghbvths rjyrhtnysö cnhfy b hfccvfnhbdftn dpfbvjltqcndbt vtéle cjåjq Vtnjlbrf bpextybz fynbrjhhegwbjyyjq cbcntvs d hfpkbxysö äktvtynjd fynbrjhhegwbjyyjq cbcntvs.11 Rdbycktylt – fvåbwbjpysq ghjtrn, nhtåeñobq pyfxb- ntkmysö htcehcjd. Åjktt ghzvjkbytqyst bccktljdfybz gj cnhfyfv, yf rjnjhsö jcyjdsdftncz gjlöjl rdbycktyl- ≤RFHNS≥ FYNBRJHHEGWBJYYSÖ CBCNTV crjuj ghjtrnf, ghtlcnfdkzñncz elfxysv cgjcjåjv jght- ltktybz cbkmysö b ckfåsö cnjhjy fynbrjhhegwbjyysö D gjcktlytt dhtvz bcgjkmpjdfybt yfwbjyfkmysö bycnbnenjd b vth c gjcktleñobv htitybtv jnyjcbntkm- fynbrjhhegwbjyysö cbcntv d rfxtcndt bycnhevtynf yj wtktcjjåhfpyjcnb ghjdtltybz åjktt ckjéysö bcckt- felbnf b rjynhjkz åskj gjlyznj yf yjdsq ehjdtym d ljdfybq dnjhjuj gjrjktybz c wtkmñ cjcnfdktybz rfhn cdzpb c hfphfåjnrjq cbcntvs ≤rfhn≥ fynbrjhhegwb- yfwbjyfkmysö fynbrjhhegwbjyysö cbcntv. 174 YFWBJYFKMYST CNHFNTUBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ
CYJCRB
1 Nthvby dgthdst egjnhtåkztncz d gthdjv bplfybb 7 Fynbrjhegwbjyysq bycnhevtynfhbq JJY (The UN rybub Confronting Corruption: The Elements of a Anti-Corruption Toolkit) cjlthébn gjlhjåyjt jgb- National Integrity System; The TI Source Book 2000 cfybt djpvjéyjuj ghjwtccf jhufybpfwbb b jce- by Jeremy Pope (Transparency International, Ber- otcndktybz Yfwbjyfkmyjuj fynbrjhhegwbjyyjuj lin, 2000). Gjkysq ntrcn yföjlbncz yf cfqnt http: ctvbyfhf: http://www.unodc.org/unodc/corruption_ //www.transparency.org/sourcebook/index.html toolkit.html 2 Cjwbjkjubxtcrjt bccktljdfybt, ghjdtltyyjt d 1999 8 D rféljq hfåjxtq uheggt ljkéyj åsnm yt åjktt 15 ujle, dszdbkj, xnj 73,8 ghjwtynf jghjityysö åbp- exfcnybrjd, b ghtlctlfntkb uhegg ljkéys jåtcgt- ytcvtyjd cxbnfñn, xnj CVB åjkmit dctuj pfckeéb- xbnm djpvjéyjcnm dscrfpfnmcz rféljve exfcnybre. dfñn gjödfks d cdzpb c åjhmåjq ghjnbd rjhhegwbb. Jyb ljkéys cktlbnm pf ntv, xnjås yb jlby exfcnybr Ghtlcnfdbntkb lheubö cjwbfkmysö uhegg nfrét yt vjyjgjkbpbhjdfk lbcreccbñ gjcnfdbkb CVB yf gthdjt vtcnj 9 Ghbvths pfzdktybq j åjhmåt c rjhhegwbtq: Gfgef- 3 Anti-Corruption Plan for Transition Economies: http: Yjdfz Udbytz (peb.anu.edu.au/pdf/PEB18-1larmour- //www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf policy.pdf); Ujylehfc (http://216.239.39.104/search?q= 4 Ukjåfkmyfz ghjuhfvvf åjhmås c rjhhegwbtq åskf cache:cqm0MxiPuzIJ:www.wri.org/wri/governance/ bybwbbhjdfyf Eghfdktybtv JJY gj yfhrjnbrfv pdf/ncsds-gfed/honduraspledge-eng.pdf+Honduras, b ghtcnegyjcnb (ÑYJLR) d 1999 ujle cjdvtcnyj +%22integrity+pledge%22&hl=en&ie=UTF-8.) c Bycnbnenjv bynthhtubjyfkmysö bccktljdfybq 10 Transparency International National Integrity Systems d jåkfcnb ghtcnegyjcnb b ghfdjcelbz (ÑYBRH) c Country Reports: http://www.transparency.org/activities wtkmñ gjvjxm cnhfyfv-xktyfv JJY d bö ecbkbzö /nat_integ_systems/country_studies.html gj åjhmåt b ghtljndhfotybñ rjhhegwbb gentv ecb- 11 Ntrcn gjkyjuj jåpjhf, f nfrét bccktljdfybz gj ktybz hbcrjd b gjdsitybz bplthétr, cdzpfyysö cnhfyfv vjéyj yfqnb yf cfqnt http://www.transpa c pkjegjnhtåktybtv dkfcnmñ d rjhscnysö wtkzö. r e n c y. o r g / a c t i v i t i e s / n a t _ i n t e g _ s y s t e m s / n i s _ ≤Ghjzdktybz rjhhegwbb d ujcelfhcndtyyjq ébpyb index.html. Cthbz ghjljkéftn jceotcndkznmcz gjl b jncencndbt äaatrnbdysö bycnbnenjd åjhmås c ytñ herjdjlcndjv ghjatccjhf Fkfyf Ljquf b Cntafyb jrfpsdfñn ljkujchjxyjt jnhbwfntkmyjt dkbzybt Vfrfqdjhf bp Teesside Business School, University of yf wtkb hfpdbnbz≥, – gjlxthryek bcgjkybntkmysq Teesside, United Kingdom. lbhtrnjh ÑYJLR Fynjybj Vfhbz Rjcnf, dscnegfz 12 D rfxtcndt gfhnythjd d änjv ghjtrnt dscnegfkb TIRI d Åhñcctkt 12 bñyz 2003 ujlf yf Yfwbjyfkmyjq rjy- (ctnm eghfdktybt-ljcneg-jåextybt) (www.tiri.org) b athtywbb gj åjhmåt c rjhhegwbtq d jåotcndtyyjq the Key Centre for Ethics, Law, Justice and Gover- ébpyb Dtyuhbb nance at Griffith University, Brisbane, Australia (http: 5 European Commission Strategy Paper and Report 2003: //www.gu.edu.au/centre/kceljag/). http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7. 13 Cfvj bccktljdfybt b cghfdjxybr yf tuj jcyjdt php ljcnegys yf cfqnt: http://www.gu.edu.au/centre/kcel 6 Bcgfycrfz vjltkm åskf htrjvtyljdfyf b lkz jag/ Ckjdfrbb: cv http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii /twining _eng /anticorruption_ prosecution_span - ish_slovakia.doc UKFDF 14 .I FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB 177
Gj vtht njuj, rfr ltqcndbz rjhhegwbjythjd cnf- • Rjhhegwbz gjhjélftn ytcghfdtlkbdjcnm, f d yjdzncz dct åjktt bpjohtyysvb, cgjcjåyjcnm jåsx- yfbåjktt djgbñobö ckexfzö gjldthuftn hbcre ysö ghfdjjöhfybntkmysö jhufyjd dszdkznm ckjéyst ébpyb kñltq b bö bveotcndj. ckexfb rjhhegwbb b ghbdktrfnm r jndtncndtyyjcnb bö • Wtkmñ gjcnfyjdktybz j ghtljndhfotybb dpz- exfcnybrjd cybéftncz. Ltkj tot åjktt eckjéyztncz, njxybxtcndf,6 htfkbpetvjuj YGR, zdkztncz tckb rjhhegwbz ibhjrj hfcghjcnhfytyf, f rjhhevgb- cjåkñltybt cghfdtlkbdjcnb d jåotcndt. hjdfyyst ljkéyjcnyst kbwf hfåjnfñn d cfvbö cnher- • Pfrjy pfoboftn bynthtcs bycnbnenjd b hfåj- nehfö ghfdjjöhfybntkmyjq cbcntvs. njlfntktq b ghtlecvfnhbdftn yfrfpfybt lkz D gjcktlybt ujls ghfdbntkmcndf cnhtvbkbcm r nj- åtcghbywbgysö b rjhhevgbhjdfyysö cjnhelyb- ve, xnjås byntycbabwbhjdfnm ecbkbz gj ghtljndhfot- rjd. ybñ rjhhegwbb gentv cjplfybz cgtwbfkmysö fynbrjh- hegwbjyysö futyncnd.1 Ltzntkmyjcnm ghfdbntkmcndtyysö xbyjdybrjd htuekbhetncz hfpltkfvb 3, 4 b 10 gjcnfyjdktybz j ghtljndhfotybb dpznjxybxtcndf, f cjnhelybrb ujce- VJUEN KB FYNBRJHHEGWBJYYST lfhcndtyysö exhtéltybq (d ntöybxtcrjv cvsckt jyb RJVBCCBB ÅSNM ÄAATRNBDYSVB? vjuen b yt åsnm ≤ghfdbntkmcndtyysvb xbyjdybrfvb≥) gjlgflfñn gjl ltqcndbt hfpltkf 4.7 Ghbvthjv nhflbwbjyyjuj fynbrjhhegwbjyyjuj Hfpltk 3 yfghfdkty yf erhtgktybt dscjrjuj ehjd- futyncndf zdkztncz Ujyrjyucrfz ytpfdbcbvfz ghjnb- yz ytgjlregyjcnb chtlb ujcelfhcndtyysö ckeéfobö djrjhhegwbjyyfz rjvbccbz (ÈCFC).2 Änf rjvbccbz, gentv: cjplfyyfz d cjjndtncndbb c gjcnfyjdktybtv j ytpfdb- cbvjq ghjnbdjrjhhegwbjyyjq rjvbccbb jn 1974 ujlf,3 • juhfybxtybz djpvjéyjcnb ujcelfhcndtyysö pfybvftncz yt njkmrj hfccktljdfybtv (yj yt ghbdkt- ckeéfobö ljåbdfnmcz rfrbö-kbåj ghtbveot- xtybtv r jndtncndtyyjcnb) jådbytybq, cdzpfyysö c cnd bkb ghbybvfnm bö åtp jåotuj bkb cgtwbfkm- rjhhegwbtq, yj b ghjdjlbn rfvgfybb gj byajhvbhj- yjuj hfphtitybz ukfds ghfdbntkmcndf; dfybñ jåotcndtyyjcnb b felbn cbcntv eghfdktybz • jnrfpf jn nhtåjdfybz ljrfpfntkmcnd cjdthit- d ghfdbntkmcndtyysö ltgfhnfvtynfö b futyncndfö c ybz frnjd rjhhegwbb. njxrb phtybz djpvjéyjcntq åjhmås c rjhhegwbtq. Änf rjvbccbz zdkztncz jlybv bp chfdybntkmyj yt- Hfpltk 4 rfcftncz rjhhegwbb chtlb ujcelfhcn- vyjujxbcktyysö ghbvthjd ecgtiyjq åjhmås c rjh- dtyysö jabwbfkmysö kbw. D cjjndtncndbb c lfyysv hegwbtq gj dctve vbhe. Jyf cjplfdfkfcm d eckjdbzö hfpltkjv: cbcntvyjq ibhjrj hfcghjcnhfytyyjq rjhhegwbb, xnj dblyj yf uhfabrt, hfpvtotyyjv yf yfitv dtå-cfqnt.4 • Lkz ujcelfhcndtyyjuj ckeéfotuj zdkztncz C vjvtynf cjplfybz rjvbccbz ghblthébdfkfcm gjlöj- yfheitybtv nhtåjdfybt bkb ghbyznbt rfrbö- lf r åjhmåt c rjhhegwbtq, drkñxfñotuj nhb jcyjdysö kbåj ghtbveotcnd, ghtlkjétyysö d rfxtcndt rjvgjytynf: ghjabkfrnbrf, hfccktljdfybt b byajh- gjjohbntkmyjq vths bkb åkfujlfhyjcnb d vbhjdfybt jåotcndtyyjcnb.5 Rjvbccbz gjkmpetncz cdzpb c dsgjkytybtv bv jabwbfkmysö jåzpfy- jåotcndtyyjq gjllthérjq, f Ujyrjyu cnfk jlyjq bp yjcntq. yfbvtytt rjhhevgbhjdfyysö cnhfy vbhf. • Kñåjt kbwj, ghtlkfufñott nfrbt ghtbveot- Jghjcs jåotcndtyyjuj vytybz, ghjdjlbdibtcz d cndf (lfñott kbwj), nfrét cjdthiftn ghfdj- Ujyrjyut d gjcktlybt ujls, gjlndthlbkb, xnj htqnbyu yfheitybt. ljdthbz rjvbccbb cjcnfdkztn jn 98 lj 99 ghjwtynjd, xnj pyfxbntkmyj dsit, xtv ehjdtym ljdthbz rfrjve- Hfpltk 10 rfcftncz cbkmyj rjhhevgbhjdfyysö kbåj lheujve ghfdbntkmcndtyyjve dtljvcnde. Dhzl ujcelfhcndtyysö ckeéfobö b ghtlecvfnhbdftn ghb- kb vjéyj ljåbnmcz åjkmitq gjllthérb cj cnjhjys dktxtybt r jndtncndtyyjcnb ntö, rnj gjkexftn dpznrb d jåotcndf, b änf gjllthérf d cdjñ jxthtlm ckeébn ntxtybt jghtltktyyjuj gthbjlf dhtvtyb, lfét tckb cnbvekjv lkz ecgtiyjq hfåjns. bveotcndj, rjnjhsv jyb dkfltñn, yt vjétn åsnm cjjn- Cktleñobt ghbywbgs ktéfn d jcyjdt ltzntkmyjc- ytctyj c rfrbv-kbåj rjyrhtnysv ckexftv rjhhegwbb. nb fynbrjhhegwbjyyjq rjvbccbb d Ujyrjyut: Änjn hfpltk ghtlecvfnhbdftn, xnj ghb jncencndbb ljcnjdthysö jåüzcytybq lkz ujcelfhcndtyyjuj cke- • Rjhhegwbz bvttn vtcnj, rjulf kbwj bcgjkm- éfotuj zdkztncz yfheitybtv gjllthéfybt ehjdyz petn cdjb gjkyjvjxbz lkz ljcnbétybz kbxyjq ébpyb bkb jåkflfybt bkb rjynhjkm yfl bveotcndjv, dsujls pf cxtn lheubö kñltq. ytcjbpvthbvsv c tuj jabwbfkmyjq pfhgkfnjq b åkf- ufvb. 178 FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB
Ujyrjyucrfz vjltkm yt hfphtiftn YGR cfvjq D cjjndtncndbb c lheujq vjltkmñ gjkyjvjxbz djpåeélfnm ltkf, ghtljcnfdkzz jåsxyjq ghfdjjöhf- fybnbrjhhegwbjyyjuj futyncndf ghbybvftn yf ctåz dt- ybntkmyjq ckeéåt htifnm, zdkztncz kb njn bkb byjq ljvcndj jvåelcvtyf. D änjv ckexft jvåelcvty bvttn afrn jcyjdfybtv lkz celtåyjuj ghtcktljdfybz. Nf- ghfdj djpåeélfnm ltkf. Nfrjq dfhbfyn ghbvtyzkcz c rjt hfpltktybt gjkyjvjxbq zdkztncz ufhfynbtq njuj, ytrjnjhsv ecgtöjv d hzlt cnhfy, d njv xbckt yf Ab- xnj ybrfrjt ltkj yt ljcnbuytn celf bcrkñxbntkmyj yf kbggbyfö.9 jcyjdfybb jlyjuj kbim htitybz YGR. Lheubt fyfkbnbrb cxbnfñn, xnj cktletn xtnrj Ujyrjyucrfz vjltkm ljrfpfkf cdjñ äaatrnbd- ghjdjlbnm uhfym vtéle ldevz aeyrwbzvb: dtljvcndj yjcnm yt njkmrj gj njq ghbxbyt, xnj rjvbccbz jåkflf- jvåelcvtyf ckeébn jåtcgtxtybñ flvbybcnhfnbdyjq tn rdfkbabwbhjdfyysv gthcjyfkjv b htibvjcnmñ d ljåhjcjdtcnyjcnb, f änjuj kexit dctuj ljcnbxm, tc- cjxtnfybb c ghtrhfcysv pfrjyjlfntkmcndjv, cjplfñ- kb pfdjtdfnm ljdthbt cj cnjhjys åñhjrhfnbb. (Ghb obv eckjdbz lkz tt hfåjns. Crjhtt änj ghjbcöjlbn änjv jgsn Ñéyjq Fahbrb gjrfpsdftn, xnj jåsxysq gjnjve, xnj rjywtgwbb ghjabkfrnbrb b ghbdktxtybz jvåelcvty vjétn dytcnb cdjq drkfl d clthébdfybt r jndtncndtyyjcnb zdkzñncz aeyrwbzvb rjvbccbb. rjhhegwbb.)10 Futyncndj bkb rjvbccbz, jåkflfñofz Ghjabkfrnbrf (f nfrét byajhvbhjdfybt jåotcndty- nfrét ghfdjghbvtybntkmysvb gjkyjvjxbzvb, crjhtt yjcnb, rjnjhjt jceotcndkztncz gfhfkktkmyj c ytq) dspjdtn cnhfö, xtv ljdthbt. zdkztncz jcyjdysv dbljv ltzntkmyjcnb d hfvrfö ujy- D 2000 ujle d cnhtvktybb ecbkbnm åjhmåe c rjh- rjyucrjq vjltkb, b d nfrjq hfåjnt xfcnj bcgjkmpetncz hegwbtq kbnjdcrbq Ctqv (gfhkfvtyn) ghbyzk pfrjy j byajhvfwbz, ghtljcnfdkztvfz cktljdfntkzvb, hfåj- Cgtwbfkmyjq ckeéåt hfccktljdfybq (CCH) b htjhuf- nfñobvb d catht ghfdjghbvtytybz. Änj gjpdjkbkj ybpjdfk jhufy, hfytt gjljnxtnysq ghfdbntkmcnde, d rjvbccbb hfphfåjnfnm xtnrbq b crjjhlbybhjdfyysq futyncndj, gjljnxtnyjt ghtpbltyne b gfhkfvtyne. yfåjh cnhfntubq, htpekmnfnfv ghbvtytybz rjnjhsö Kbnjdcrbq pfrjy ghtlecvfnhbdftn ytpfdbcbvjcnm pfdbleñn vyjubt. Nt, rnj gsnfkcz rjgbhjdfnm vjltkm, CCH d rfxtcndt futyncndf, d njv xbckt d ghjdtltybb xfot dctuj nthgtkb ytelfxe, gjcrjkmre e ybö jncencn- hfccktljdfybq. Jcyjdysvb aeyrwbzvb CCH zdkzñncz: djdfkb rfr xtnrbt gjlöjls, nfr b htcehcs, ytjåöjlb- vst lkz tt htfkbpfwbb. D gjcktlytt dhtvz gjljåyfz • jgthfnbdyfz ltzntkmyjcnm gj dszdktybñ hfåjnf yfxfkfcm d Åjncdfyt b Vfkfdb, b gthdst b ghtljndhfotybñ ghtcnegktybq, drkñxfz htpekmnfns dyeifñn yfltéle. D Fdcnhfkbb ytpfdb- afrns rjhhegwbb; cbvfz ghjnbdjrjhhegwbjyyfz rjvbccbz äaatrnbdyj • bccktljdfybt jåcnjzntkmcnd ltkf b ghtldfhb- hfåjnftn d infnt Yjdsq Ñéysq Eäkmc, f tt dtå-cfqn ntkmyjt hfccktljdfybt; zdkztncz eybrfkmysv byajhvfwbjyysv htcehcjv gj • cåjh, öhfytybt, fyfkbp b jåjåotybt byajhvf- ghtljndhfotybñ b hfccktljdfybñ rjhhegwbb.8 wbb j rjhhegwbb b cdzpfyysö c ytq jåotcndty- Lheujq dféyjq öfhfrnthbcnbrjq zdkztncz nj, xnj ysö b ärjyjvbxtcrbö zdktybzö; c cfvjuj yfxfkf Ujyrjyu bvtk ytgjlregyeñ celtåyeñ • gjlujnjdrf b jceotcndktybt vth gj ghtljndhf- cbcntve, rjnjhfz vjukf hfccvfnhbdfnm ltkf ljkéysv otybñ rjhhegwbb; jåhfpjv. D jncencndbt ghfdjdjuj ujcelfhcndf änjn är- • gjlujnjdrf ljrkfljd ghtpbltyne htcgeåkbrb b cgthbvtyn gjxnb yfdthyzrf ghbdtk ås r cjdthityyj Ctqve j htpekmnfnfö hfåjns ckeéås; lheubv htpekmnfnfv. Pyfxbn, cnhfyf, yfvthtyyfz • dytctybt ghtlkjétybq gj gjdsitybñ äaatr- cktljdfnm gj genb Ujyrjyuf, nfrét ljkéyf eltkznm nbdyjcnb fynbrjhhegwbjyyjq ltzntkmyjcnb. jcjåjt dybvfybt jåtcgtxtybñ xbcnjns celtåysö jh- ufyjd. Ghb dsgjkytybb ytrjnjhsö bp änbö aeyrwbq cj- Tckb celtåyfz cbcntvf yföjlbncz gjl gjljphtyb- nhelybrb CHH bvtñn ghfdj ghjdjlbnm jgthfnbdyst tv, c cfvjuj yfxfkf jcyjdyjq egjh cktletn cltkfnm vthjghbznbz d cjjndtncndbb c Eujkjdyj-ghjwtccefkm- yf nfrbö fcgtrnfö hfåjns rjvbccbb, rfr ghjabkfrnb- ysv rjltrcjv b Pfrjyjv ≤Jå jgthfnbdyjq ltzntkmyjc- rf b byajhvbhjdfybt, f yt yf ghbdktxtybb r jndtncn- nb≥. D jghtltktyysö ckexfzö nfrbt ltqcndbz nhtåeñn dtyyjcnb. Jlyfrj gjcrjkmre ujcelfhcndtyyst ckeéf- cfyrwbb ghjrehjhf bkb celmb. Gjcktlytt gjkjétybt obt vjuen åsnm edjktys d flvbybcnhfnbdyjv gjhzlrt zdkztncz dféysv juhfybxtybtv ghjnbd djpvjéysö åtp hfccvjnhtybz ltkf d celt, f ukfdf ghfdbntkmcndf pkjegjnhtåktybq b ghtdsitybz gjkyjvjxbq. jåsxyj bvttn ghfdj edjkmyznm vbybcnhjd, futyncndj vjétn dytcnb cdjq ceotcndtyysq drkfl. Cjplfybt cgtwbfkmysö ≤fynbrjhhegwbjyysö celjd≥ bkb ≤ytghtl- dpznsö celjd≥ zdkztncz lheubv djpvjéysv dfhbfy- njv hfpdbnbz cjåsnbq. Cktletn nofntkmyj gjlåbhfnm celtq b dcgjvjufntkmysq gthcjyfk lkz nfrbö celjd. FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB 179
GJXTVE JLYB FYNBRJHHEGWBJYYST • Enthz vjhfkmysö ecnjtd – Gj vtht njuj, rfr FUTYNCNDF NTHGZN YTELFXE, F LHEUBT kñlb nthzñn ljdthbt r futyncnde, tuj cjnhel- LJÅBDFÑNCZ ECGTÖF ybrb nthzñn vjhfkmyst ecnjb. • Cfvj futyncndj cnfyjdbncz rjhhevgbhjdfy- Dféyj nfrét gjybvfnm ghbxbys ytelfx fynbrjh- ysv.11 hegwbjyysö futyncnd b gjgsnfnmcz bpåtéfnm bö. Chtlb nfrbö ghbxby cktletn yfpdfnm: Bp änjuj cktletn, xnj lkz njuj, xnjås futyncndj hfåjnfkj ecgtiyj, nhtåetncz cjåkñltybt cktleñobö • Ytljcnfnjr gjkbnbxtcrjq djkb – Herjdjlb- eckjdbq: ntkb bcöjlzn ukfdysv jåhfpjv bp bveotcn- dtyysö bynthtcjd b lheubö gjljåysö afrnjhjd. • Futyncndj ljkéyj åsnm äktvtynjv åjktt • Ytödfnrf htcehcjd – Ceotcndetn ytljgjyb- ibhjrjq b nofntkmyj hfphfåjnfyyjq yfwbj- vfybt abyfycjdsö dsujl ≤xbcnjns≥ flvbyb- yfkmyjq cnhfntubb. cnhfwbb b njuj afrnf, xnj lkz äaatrnbdyjq • Ghfdbntkmcndj ljkéyj jåkflfnm htibvjc- hfåjns futyncndf nhtåetncz cjjndtncndeñ- nmñ b gjkbnbxtcrjq djktq. ott abyfycbhjdfybt. • Ltqcndbz ljkéys åsnm crjjhlbybhjdfys cj • Gjkbnbxtcrjt dvtifntkmcndj – Futyncnde dctvb pfbynthtcjdfyysvb cnjhjyfvb. yt hfphtifñn dsgjkyznm hfåjne ytpfdbcbvj, • Fltrdfnyst pfrjys, xtnrj jghtltkzñobt yfhe- jcjåtyyj änj rfcftncz hfccktljdfybz d jnyj- itybz b ghfdjghbvtybntkmyst vths. itybb xbyjdybrjd dscjrjuj b dscituj ehjdyz. • Ytghtldpznjcnm b ytpfdbcbvjcnm jn gjkbnb- • Åjzpym gjcktlcndbq – Ytljcnfnjxyfz ghbdth- xtcrjuj dkbzybz. étyyjcnm b ujnjdyjcnm ghbyznm ceotcndeñ- • Ghjphfxyjcnm b äaatrnbdyst vtöfybpvs ott gjkjétybt dtotq dtlen r gjntht futyncn- jndtncndtyyjcnb. dfvb ytpfdbcbvjcnb b/bkb htcehcjd. • Fdnjhbntnyjcnm b jåotcndtyyjt ljdthbt. • Ythtfkbcnbxyst jéblfybz – Åjhmåf c cbcntv- • Rjycekmnfwbb c uhfélfycrbv jåotcndjv. yjq rjhhegwbtq zdkztncz ljkujchjxysv vthjg- • Ghjatccbjyfkmyst pyfybz b cgtwbfkbpfwbz. hbznbtv. • Ljcnfnjxyst htcehcs b abyfycbhjdfybt. • Xhtpvthyst yfltéls yf ghfdjghbvtytybt – Yt • Dscjrbq änbxtcrbq ehjdtym, djgkjotyysq d cjplfñncz åkfujghbznyst eckjdbz lkz hfpdb- äaatrnbdysö rjltrcfö gjdtltybz. nbz äaatrnbdyjuj gjntywbfkf futyncnd gj ghjabkfrnbrt yfheitybq. Ghb htitybb djghjcf j njv, cktletn bkb ytn • Buyjhbhjdfybt vth gj ecnhfytybñ djpvjé- cjplfdfnm fynbrjhhegwbjyyjt futyncndj cktletn yjcnb djpybryjdtybz rjhhegwbb – Tckb jcyjd- ghbckeifnmcz r ckjdfv Fkfyf Ljquf, ghjatccjhf yjq egjh ltkftncz yf ghfdjghbvtytybt gjckt eybdthcbntnf Nbccfqlf d Dtkbrjåhbnfybb, cgtwbfkbc- cjdthitybz ghtcnegktybq, ehjdtym rjhhegwbb nf d jåkfcnb åjhmås c vjityybxtcndjv.12 Jy jnvtnbk yt cybéftncz. d rhegyjv bccktljdfybb, xnj vyjubt cnhfys cjplfkb • Ytcjdthitycndj pfrjyjlfntkmcndf – Futyn- fynbrjhhegwbjyyst futyncndf åtp ghtldfhbntkmyjq cndj yt vjétn äaatrnbdyj dsgjkyznm cdjñ jwtyrb cbnefwbb b d eckjdbzö, rjulf jncencndjdfkb aeyrwbñ, tckb jncencndeñn bcgjkybvst b ytjåöjlbvst jhufybpfwbjyyst ghtlgjcskrb. Änj yt- äaatrnbdyst pfrjys. ufnbdyj dkbztn yf hfpdbnbt futyncnd b äaatrnbdyjcnm • Yfcktlbt ghjikjuj – Yjdjt futyncndj jåsxyj bö hfåjns. ytdtkbrj, b tve nhtåetncz dhtvz lkz njuj, xnjås jåhtcnb gjxde gjl yjufvb. Jyj vjétn Ljqu ghtlkfuftn pflfnm ctåt cktleñobt djghjcs: jrfpfnmcz gjuhtåtyysv gjl uhepjv ytpfrjyxty- ysö ltk, eyfcktljdfyysö jn lheubö ghfdjjöhf- • Rfreñ ghjåktve ghtlcnjbn htifnm b rfrbv ybntkmysö jhufyjd c ghjiksö dhtvty. jåhfpjv tt cktletn htifnm? • Ytcgjcjåyjcnm ghbdktxm r hfåjnt jåotcndty- • Zdkztncz kb rjhhegwbz ibhjrjjödfnyjq yjcnm – Jncencndbt rfvgfybq gj byajhvbhj- (yfghbvth, d ljhjéyjq gjkbwbb bkb chtlb dfybñ jåotcndtyyjcnb b gh. jabcysö rkthrjd) bkb dpznrjtvrjq (yfghbvth, • Ytljcnfnjxysq ehjdtym jndtncndtyyjcnb d cdzpb c rjynhfrnfvb yf ujcelfhcndtyyst – Tckb futyncndj yt ytctn jndtncndtyyjcnb pfregrb), bkb cdzpfyyjq c gjkbnbrjq (pfnhf- ljkéysv jåhfpjv, jyj vjétn ghtdhfnbnmcz ubdfñotq vbybcnhjd ghfdbntkmcndf), bkb d futyncndj gj ghtcktljdfybñ rhbnbrjd ghfdb- eckjéytyyjq (yfghbvth, cdzpfyyjq c jnvsdf- ntkmcndf. ybtv ltytu pf ghtltkfvb cnhfys b ghbybvfñ- 180 FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB
otq hfpvths jhufybpjdfyyjq ghtcnegyjcnb), gjkbnbxtcrbö jggjytynjd. Nfrfz djpvjéyjcnm ljkéyf bkb rjvåbyfwbtq dsiterfpfyysö ajhv? åsnm bcrkñxtyf. Gjlxbyznm tuj vbybcnhe ghfdbntkmcn- • Rfrjds ljcnjbycndf b ytljcnfnrb ceotcndeñ- df pyfxbn bcgsnsdfnm celmåe. Flvbybcnhfwbz, cjplfñ- obö bycnbnenjd, b djpvjéyj kb htitybt ghj- ofz futyncndj, vjétn åsnm dsit dczrbö gjljphtybq, åktv gentv cjplfybz yjdjuj bycnbnenf, ckbz- yj d ltvjrhfnbxtcrjq cbcntvt bycnbnens ébden ljkm- ybz, rjjhlbyfwbb b cjnhelybxtcndf hfpkbxysö it, xtv ghfdbntkmcndf, b ybrnj yt vjétn ghtlcrfpfnm dtljvcnd bkb gentv hfpltktybz aeyrwbq? åeleott. Xbcnjnf dscibö ehjdytq ghfdbntkmcndf d lfyysq vjvtyn yt ljkéyf ghbybvfnmcz dj dybvfybt. Åjktt njuj, cfvst djgbñobt ckexfb rjhhegwbb VJÉTN KB GHTLKFUFTVJT FUTYNCNDJ vjuen bvtnm vtcnj dyenhb b djrheu ghtpbltyncrjuj JÅKFLFNM YTJÅÖJLBVSVB fggfhfnf. Fynbrjhhegwbjyyjt futyncndj, hfåjnfñ- HTCEHCFVB? ott d hfvrfö änjuj fggfhfnf, dhzl kb cvjétn hfc- cvfnhbdfnm ltqcndbz herjdjlbntktq fggfhfnf, tckb C cfvjuj yfxfkf ytjåöjlbvj pflevfnmcz, ceotcn- e ytuj ytn gjllthérb cj cnjhjys lheubö vtöfybpvjd detn kb ytjåöjlbvjcnm cjplfybz yjdjuj dtljvcndf, d jnxtnyjcnb. Gjänjve futyncndj ljkéyj gjlxbyznmcz jcjåtyyjcnb eltkzz dybvfybt njve, ceotcndetn kb djp- pfrjyjlfntkmyjve jhufye b celfv nfr ét, rfr bv vjéyjcnm jåtcgtxbnm ytjåöjlbvjt abyfycbhjdfybt gjlxbyty jvåelcvty. Uhfélfycrbt rjycekmnfnbdyst rjvbccbb lkz gjrhsnbz tt ntreobö hfcöjljd. Ytljab- rjvbntns, jceotcndkzz tétlytdysq rjynhjkm pf hf- yfycbhjdfybt ghbdtltn r ytelfxt ärcgthbvtynf, öjnz åjnjq Ujyrjyucrjq ytpfdbcbvjq rjvbccbb gj åjhmåt kbim ytvyjubt cnhfys vjuen ctåt gjpdjkbnm öjhjitt c rjhhegwbtq, dyeifñn jåotcndtyyjcnb ljgjkybntkm- abyfycbhjdfybt ltzntkmyjcnb futyncndf, gjljåyjt yjt ljdthbt r änjve bycnbnene. njve, rfrjt dsltkztncz d Ujyrjyut. D Ujyrjyut gjl- Yfghjnbd, tckb rjvbccbz yföjlbncz d gjkyjv gjl- öjl r abyfycbhjdfybñ jcyjdsdfkcz yf eåtéltybb, xbytybb ghtpbltyncrjuj fggfhfnf (åtp gjllthérb xnj htcehcs, drkflsdftvst d åjhmåe c rjhhegwbtq, lheubö vtöfybpvjd jndtncndtyyjcnb) b gjlxbyztncz d ltqcndbntkmyjcnb ghbyjczn åjkmibt lbdbltyls d kbim ghtpbltyne, nfrfz rjvbccbz dctulf nthgbn pf- ujcelfhcndtyysq rjitktr d ghzvjv b gthtyjcyjv vtnyst ytelfxb d åjhmåt c rjhhegwbtq yf dscitv cvsckt. Ytrjnjhst ghfdbntkmcndf dsltkzñn cdjbv ehjdyt.13 futyncndfv ljkñ ntö chtlcnd, rjnjhst elftncz dth- yenm c bö gjvjomñ, öjnz nfrjq gjlöjl vjétn ghbdtcnb r xhtpvthyjve ecthlbñ b yfheitybzv. Ytcvjnhz yf YFPYFXTYBT UKFDS FUTYNCNDF chfdybntkmyj ytåjkmijt abyfycbhjdfybt, kbnjdcrjt futyncndj pfckeébkj öjhjieñ htgenfwbñ pf chfdyb- Äaatrnbdyjcnm futyncndf vjétn cbkmyj pfdbctnm ntkmyj rjhjnrbq gthbjl dhtvtyb. jn njuj, rfrbv jåhfpjv ghjbcöjlbn yfpyfxtybt b cyz- nbt ljkéyjcnysö kbw. Tckb vtöfybpv yfpyfxtybz jåtc- gtxbdftn gjllthére yfpyfxftvjve gentv ljcnbétybz D XMTV GJLXBYTYBB LJKÉYJ rjyctycecf d pfrjyjlfntkmyjv jhufyt, f yt d ghfdb- YFÖJLBNMCZ FUTYNCNDJ? ntkmcndt, b vtöfybpv jnxtnyjcnb yföjlbncz dyt ghfdb- ntkmcndf (yfghbvth, d pfrjyjlfntkmyjv rjvbntnt, d Ghbyzd htitybt j njv, xnj cjplfybt futyncndf rjnjhjv ghtlcnfdktys dct jcyjdyst gfhnbb), djpvjé- ytjåöjlbvj, cktletn htibnm djghjc j tuj cnfnect. yjcnb pkjegjnhtåktybz bkb ltzntkmyjcnb d bynthtcfö Ljkéyj kb jyj åsnm ytpfdbcbvsv jn lheubö ghfdbntkm- jghtltktyyjq gfhnbb vjéyj vbybvbpbhjdfnm. cndtyysö futyncnd? D Ujyrjyut futyncndj yföjlbncz d Ytljcnfnrjv vyjubö ecnfyfdkbdftvsö pfrjyjv flvbybcnhfnbdyjv gjlxbytybb fggfhfnf ukfds ghfdb- cötv zdkztncz njn afrn, xnj ghtpbltyne (bkb lheujq ntkmcndf, jlyfrj jyj ghtlcnfdkztn ytpfdbcbvst lj- gjkbnbxtcrjq abueht) lfñncz ckbirjv åjkmibt gjk- rkfls pfrjyjlfntkmyjve jhufye. Njn afrn, xnj futyn- yjvjxbz, rfcfñobtcz yfpyfxtybz b ltzntkmyjcnb cndj yt zdkztncz xfcnmñ ujcelfhcndtyyjq cnhernehs fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf. Ghtpbltyn zdkztncz b vjétn ltqcndjdfnm fdnjyjvyj, yföjlbn jnhfétybt d ukfdjq bcgjkybntkmyjq dtndb dkfcnb, f ghtlcnfdbntkb pfrjyjlfntkmcndt b ghfrnbrt hfåjns. Fkmnthyfnbdjq bcgjkybntkmyjq dkfcnb nfrét vjuen yt elthéfnmcz jn vjétn åsnm hfåjnf futyncndf d hfvrfö vbybcnthcndf cjåkfpyf. Änj vjétn gjcnfdbnm ghtpbltynf d ytghb- dyenhtyybö ltk bkb vbybcnthcndf ñcnbwbb. Ytlfdyj znyeñ cbnefwbñ, rjulf tve ghbltncz htifnm, cktletn gjljåyfz vjltkm åskf jndthuyenf d Kbndt. bkb ytn ghtcktljdfnm åkbéfqibö gjkbnbxtcrbö cjhfn- Cfvj futyncndj vjétn bcgjkmpjdfnmcz d ytghfdtl- ybrjd. ysö wtkzö, gjcrjkmre tuj – cj dctv dyeibntkmysv yf- Rjyrhtnyfz ghjwtlehf yfpyfxtybz hfpkbxftncz d åjhjv jcjåsö gjkyjvjxbq – vjéyj gjdthyenm ghjnbd hfpysö cnhfyfö, yj rfélfz cnhfyf ljkéyf jpfåjnbnm- FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB 181
cz htitybtv cktleñotuj djghjcf: ltkftn kb ghtlkf- herjdjlbntkñ fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf ljrkf- uftvsq vtöfybpv ghjwtlehe yfpyfxtybz ljcnfnjxyj lsdfnm ltkj d gjkyjv jåütvt ghtlctlfntkñ pfrjyjlf- pfobotyyjq? Nfrjq vtöfybpv ljkéty jåtcgtxbdfnm ntkmyjuj jhufyf d cktleñobö ckexfzö: yfpyfxtybt ytpfdbcbvjuj b xtcnyjuj xtkjdtrf, b yf- pyfxftvsq xtkjdtr ljkéty bvtnm fltrdfnyeñ pfobne • Rjulf tcnm ljcnfnjxyst jcyjdfybz gjkfufnm, ghb dsgjkytybb cdjbö jåzpfyyjcntq. Yfpyfxftvjt kb- xnj ghtpbltyn yfheibk pfrjy. wj ljkéyj bvtnm nfrbt ét ghfdf, rfcfñobtcz chjrf • Rjulf bvtñncz gthdbxyst ljrfpfntkmcndf, ghtåsdfybz d ljkéyjcnb, rfr b nt, rjnjhsvb jåktxty rjnjhst ghbvtn r hfccvjnhtybñ kñåjq cel. celmz dthöjdyjuj celf. Jcdjåjéltybt jn ljkéyjcnb yt ljkéyj zdkznmcz ghthjufnbdjq ceotcndeñobö dkfc- Gjänjve jåzpfyyjcnmñ ghtlctlfntkz pfrjyjlf- ntq, f ljkéyj jceotcndkznmcz d cjjndtncndbb c xtnrj ntkmyjuj jhufyf åeltn jceotcndktybt ltqcndbq d jghtltktyyjq jnrhsnjq ghjwtlehjq b kbim yf jcyjdf- cjjndtncndbb c htitybzvb pfrjyjlfntkmyjuj jhufyf. ybb ytrjvgtntynyjcnb bkb ytljkéyjuj gjdtltybz. Fkmnthyfnbdyjq zdkztncz yfpyfxtybt cgtwbfkmyjuj D ytrjnjhsö cnhfyfö ltkfkbcm gjgsnrb yfpyfxbnm ghjrehjhf, rfr ghtlecvjnhtyj pfrjyjlfntkmcndjv celtq, bcgjkyzñobö cdjb celtqcrbt jåzpfyyjcnb, CIF. ukfdfvb ghjnbdjrjhhegwbjyysö rjvbccbq. Jlyfrj htpekmnfnjv änjuj zdbkbcm celtåyst bcrb, jcgfhb- dfñobt nfrjt yfpyfxtybt yf njv jcyjdfybb, xnj celmz RFR PFOBNBNM FYNBRJHHEGWBJYYJT d cjjndtncndbb cj cdjbv cnfnecjv yt bvttn ghfdf FUTYNCNDJ JN RJHHEGWBB? cjdvtofnm äne hfåjne c pfyznbtv gjcnf d bcgjkybntkm- yjq dtndb dkfcnb, gjcrjkmre änj ghjnbdjhtxbn rjycnb- Nfrjt futyncndj, ytcjvytyyj, cnfytn wtkmñ newbjyyjve ghbywbge hfpltktybz dkfcntq. rjhhegwbjyysö bynthtcjd b ghbdktxtn dybvfybt jh- ufybpjdfyyjq ghtcnegyjcnb. Cktletn ghtlghbyznm cthmtpyst ifub gj ghtljndhfotybñ nfrjq cbnefwbb, d VTCNJ UKFDS UJCELFHCNDF B rjnjhjq cfvjt futyncndj cnfytn éthndjq rjhhegwbb. GHFDBNTKMCNDF Ujyrjyu ljåbkcz änjuj xthtp ecbktybt gjljnxtnyjcnb futyncndf ukfdt ghfdbntkmcndf b pfrjyjlfntkmyjve Pfrjyjlfntkmcndj ljkéyj ghtlecvfnhbdfnm ghj- jhufye b yfkbxbt hzlf rjycekmnfnbdysö rjvbntnjd. wtlehe ltqcndbq ghb djpybryjdtybb ntjhtnbxtcrjq Ceotcndetn xtnsht nfrbö rjvbntnf, cjcnjzobö cbnefwbb, ghb rjnjhjq fynbrjhhegwbjyyjt futyncndj bp 40 pfckeétyysö uhfélfy, yfpyfxftvsö ukfdjq bkb rjvbccbz gjkexfñn ljrfpfntkmcndf njuj, xnj ght- ghfdbntkmcndf lkz yflpjhf pf ltzntkmyjcnmñ YGR. pbltyn vju åsnm pfvtify d rjhhegwbjyysö ltqcndbzö. Rjycekmnfnbdysq rjvbntn gj rjhhegwbb jceotcndkztn Crjkm ås ubgjntnbxtcrjq yb åskf nfrfz djpvjéyjcnm, jåobq yflpjh pf ltzntkmyjcnmñ YGR b rjycekmnbhetn pfrjyjlfntkb ljkéys ghtlecvjnhtnm djpvjéyjcnm gj gjkbnbxtcrbv djghjcfv; Rjvbntn gj rjynhjkñ yfl cfvsö ytjéblfyysö gjdjhjnjd. Jyb nfrét ljkéys jgthfwbzvb jceotcndkztn yflpjh pf hfåjnjq YGR, hfccvjnhtnm djpvjéyjcnm dshfétybz jåotcndtyyj- rfcfñotqcz hfccktljdfybq; Rjycekmnfnbdysq rjvb- uj ytljdthbz, tckb ghtpbltyn yföjlbncz dyt äaatr- ntn gj ghtljndhfotybñ rjhhegwbb jceotcndkztn rjy- nbdyjq ñhbclbrwbb futyncndf. Yfkbxbt cgtwbfkmyjq cekmnbhjdfybt gj ghbjhbntnysv djghjcfv bpextybz jujdjhrb lfcn jåotcndtyyjcnb dféysq cbuyfk, xnj ghjabkfrnbrb rjhhegwbb b hfccvfnhbdftn gjlujnjd- ghfdbntkmcndj b pfrjyjlfntkmysq jhufy cthmtpyj ktyyst ljrkfls; f Rjycekmnfnbdysq rjvbntn uhfélfy yfvthtys åjhjnmcz c rjhhegwbtq b xnj ybrnj yt yföj- gj jnyjitybzv c jåotcndtyyjcnmñ rjycekmnbhetn lbncz dyt caths ghbvtytybz pfrjyf. Jåotcndtyyjt YGR gj djghjcfv cnhfntubb d catht ghjcdtotybz pyfxtybt lfyyjuj gjkjétybz nfrét erfpsdftn yf yt- jåotcndtyyjcnb b ghbdktxtybz gjvjob cj cnjhjys jåöjlbvjcnm tuj drkñxtybz d pfrjyjlfntkmcndj. jåotcndf.14 Ukfdf fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf jåsxyj yt Jcjåtyyj dféyjq ghtlcnfdkztncz hjkm Rjvbntnf vjétn dsldbufnm jådbytybz ghjnbd ghtpbltynf, yf- gj rjynhjkñ yfl jgthfwbzvb, d aeyrwbb rjnjhjuj öjlzotujcz e dkfcnb, gjcrjkmre gjcktlybq jåsxyj döjlbn dszdktybt kñåsö cthmtpysö ytljcnfnrjd b jåkflftn bvveybntnjv jn celtåyjuj ghtcktljdfybz, pkjegjnhtåktybq dyenhb jhufybpfwbb. Bcnjxybrb by- xnj ghtlecvjnhtyj rjycnbnewbtq cnhfys. Ghjwtlehf ajhvfwbb lkz rjvbntnf drkñxfñn: bvgbxvtynf jåsxyj ghjöjlbn d cjjndtncndbb c htit- ybzvb pfrjyjlfntkmyjuj jhufyf. Ghtlctlfntkm pf- 1. Gjkextybt byajhvfwbb jn ukfds rjvbccbb jåj rjyjlfntkmyjuj jhufyf herjdjlbn ghjwtlehjq. Änjn dctö éfkjåfö, rfcfñoböcz rjhhegwbb, gjkexty- ghjåtk, rfcfñobqcz bvveybntnf, vjéyj pfgjkybnm, ysö rjvbccbtq, b vthfö, ghbybvftvsö rjvbc- tckb fynbrjhhegwbjyyjt pfrjyjlfntkmcndj gjpdjkbn cbtq gj änbv jåhfotybzv. 182 FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB
2. Gjkextybt jn ukfds rjvbccbb ljrkfljd j öjlt Ljgjkybntkmyjq vthjq pfobns zdkztncz ceotcn- hfccktljdfybz dctö ltk, lkzoböcz åjktt ujlf b djdfybt ytpfdbcbvjuj rjvbntnf gj hfccvjnhtybñ nhtåeñobö pyfxbntkmysö htcehcjd. éfkjå yf ltqcndbz YGR, ghtlctlfntktv rjnjhjuj zd- 3. Gjkextybt jn ukfds rjvbccbb, cnjkm åscnhj, kztncz xkty bcgjkybntkmyjuj cjdtnf (xkty rfåbytnf) crjkm djpvjéyj, ljrkfljd j xbckt – b jcyjdf- b rjnjhsq jncktébdftn dct éfkjås yf ltzntkmyjcnm ybzö – jhlthjd yf jåscr, jljåhtyysö ukfdjq YGR. Nt, rnj étkftn jåéfkjdfnm ltqcndbz cjnhelyb- rjvbccbb, b jåüzcytybzö ytjåöjlbvjcnb ghbyz- rjd YGR bkb ltzntkmyjcnm b ghjwtlehs YGR, jåhfof- nbz chjxysö vth. ñncz d rjvbntn xthtp dtå-cfqn YGR. 4. Gjkextybt jn ukfds rjvbccbb ljrkfljd gj Tckb bvtñncz ljcnfnjxyst jcyjdfybz cxbnfnm, dctv ltkfv, ult gjljphtdftvst åskb dsge- xnj cjnhelybrb rjvbccbb dtkb ctåz ytyflktéfobv otys YGR yf cdjåjle gjl pfkju yf chjr åjktt jåhfpjv, ytjåöjlbvj bcgjkmpjdfnm gjkyjvjxbz, 6 vtczwtd. ghtlecvfnhbdfñobt dhtvtyyjt jncnhfytybt cjnhel- 5. Gjkextybt jn ukfds rjvbccbb ljrkfljd j hfc- ybrjd yf gthbjl hfccktljdfybz. Jlyfrj ghfdjv dht- cktljdfybb ltk, pfdthityysö rjvbccbtq, b rjy- vtyyj jncnhfyznm cjnhelybrjd nfrét vjéyj kturj cekmnbhjdfybt d jnyjitybb njuj, rfr cktletn pkjegjnhtåbnm. Vjéyj ghtlcnfdbnm ctåt cbnefwbñ, gjcnegfnm c ltkfvb, rjnjhst yt zdkzñncz d rjnjhjq ukfdf fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf åe- ghtlvtnjv celtåyjuj ghtcktljdfybz. ltn jncnhfyty åeleobv ghtpbltynjv gj njq ghjcnjq 6. Gjkextybt jn ukfds rjvbccbb ljrkfljd j ghbxbyt, xnj jy(jyf) hfccktljdfk(f) jådbytybz, bvtñ- htpekmnfnfö celtåyjuj ghtcktljdfybz d jnyj- obt rjvghjvtnbheñoeñ yjdst dkfcnb gjkbnbxtcreñ itybb yfheitybq, yföjlzoböcz d ñhbclbrwbb gjljgktre. Ljkéty ceotcndjdfnm jghtltktyysq ytpf- rjvbccbb, f nfrét d jnyjitybb cjjndtncn- dbcbvsq rjynhjkm yfl bcgjkmpjdfybtv ghfdf jncnhf- deñobö jåhfotybq. ytybz cjnhelybrjd. 7. Rjycekmnbhjdfybt ukfds rjvbccbb d jnyjit- Jnyjitybz vtéle fynbrjhhegwbjyysv futyncndjv ybb njuj, rfrfz byajhvfwbz, dszdktyyfz d b herjdjlbntktv ghjrehfnehs nfrét xhtpdsxfqyj htpekmnfnt hfccktljdfybq yfheitybq d hfvrfö dféys. Rfrjq cvsck d gjkextybb ljrfpfntkmcnd, tckb ñhbclbrwbb rjvbccbb, ljkéyf gthtlfdfnmcz gjljphtdftvjuj ytkmpz ghbdktxm r jndtncndtyyjcnb? ghfdbntkmcndtyysv dtljvcndfv bkb jåot- Jåsxyj d cjjndtncndbb c rjycnbnewbtq herjdjlbntkm cndtyysv jhufybpfwbzv bkb lheubv jhufybpf- ghjrehfnehs gjkexftn tlbyjkbxysq rjynhjkm yfl dct- wbzv b xfcnysv kbwfv; bkb, d bcrkñxbntkm- vb ltqcndbzvb gj ghbdktxtybñ r jndtncndtyyjcnb b ysö ckexfzö, cktletn kb ghtlcnfdkznm nfreñ bvttn gjkyjvjxbz dvtibdfnmcz d kñåst ltqcndbz, cdz- byajhvfwbñ pfhfytt, gthtl pfctlfybtv rjvb- pfyyst c ghtcktljdfybtv d eujkjdyjv gjhzlrt, byb- ntnf, lkz njuj, xnjås jy vju hfccvjnhtnm wbbhjdfyyst kñåsv lheubv kbwjv bkb dtljvcndjv. ltqcndbz yf cdjtv cktleñotv pfctlfybb. Jlyfrj ghb jwtyrt ytpfdbcbvjcnb b djpvjéyjq 8. Rjycekmnbhjdfybt gj lheubv djghjcfv, gj äaatrnbdyjcnb fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf djp- rjnjhsv ukfdf rjvbccbb vjétn jåhfnbnmcz ybrftn djghjc j njv, jåkflftn kb änjn herjdjlbntkm r rjvbntne bkb gj rjnjhsv rjvbntn vjétn d cjjndtncndbb c rjycnbnewbtq ljcnfnjxysv ehjdytv ghbyznm htitybt j ytjåöjlbvjcnb rjycekmnf- ytpfdbcbvjcnb ghb jceotcndktybb aeyrwbq gj ghb- wbq. dktxtybñ r jndtncndtyyjcnb. Nhtåetncz ufhfynbz 9. Ghbdktxtybt dybvfybz ukfds bcgjkybntkm- lkz njuj, xnjås juhfybxbnm cntgtym gjkbnbxtcrjuj yjq dkfcnb (ukfds ghfdbntkmcndf) r kñåjve dvtifntkmcndf gjckt njuj, rfr futyncndj pfdthibn fcgtrne ltzntkmyjcnb jgthfnbdyjuj jnltkf hfccktljdfybt. bkb kñåsv lheubv ghjåktvfv, jåyfheéty- ysv rjvbntnjv. 10. Ghtlcnfdktybt tétujlysö ljrkfljd ukfdt RJYCEKMNFWBB C JÅOTCNDTYYJCNMÑ bcgjkybntkmyjq dkfcnb b geåkbrfwbz nfrbö ljrkfljd. Cdzpm futyncndf c jåotcndtyyjcnmñ xhtpdsxfqyj dféyf lkz tuj ecgtiyjq hfåjns. Ytrjnjhst futyn- C cfvjuj yfxfkf ltzntkmyjcnb rjvbccbb åsk cj- cndf, nfrbt rfr xhtpdsxfqyj ecgtiyfz Ujyrjyucrfz plfy jnltk dyenhtyybö hfccktljdfybq b rjynhjkz, xnj- YGR, yfikb ajhvfkmyst vtnjls hfåjns, d cjjndtn- ås hfccktljdfnm dct jådbytybz d rjhhegwbb ghjnbd cndbb c rjnjhsvb exfcnbt jåotcndtyyjcnb d jght- cjnhelybrjd YGR. Htpekmnfns dctö hfccktljdfybq ltktybb gjkbnbrb jåtcgtxbdftncz xthtp rjvbntns, ljrkflsdfñncz Rjvbntne gj rjynhjkñ yfl jgthfwbz- j rjnjhsö ujdjhbkjcm dsit. Xthtp nfrbt ajhvs vb lkz ghbyznbz htitybq. hfåjns, rjnjhst vjuen ghbybvfnm ajhve rjvbntnf gjl ghtlctlfntkmcndjv vbybcnhf ñcnbwbb, fynbrjh- FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB 183
hegwbjyyfz cbcntvf ghbdktrftn jåotcndtyyjcnm r • Gjkyjvjxbz gj pfobnt byajhvfnjhjd. cdjtq hfåjnt. • Ghfdj cjcnfdkznm ≤xthyst cgbcrb≥ bkb Cdzpb c jåotcndtyyjcnmñ nfrét dféys lkz cj- jncnhfyznm rjhhevgbhjdfyyst pfheåtéyst b plfybz jcyjds ghjabkfrnbxtcrjq ltzntkmyjcnb fy- vtcnyst rjvgfybb jn exfcnbz d rjyrehcfö yf nbrjhhegwbjyyjuj futyncndf. Nfrfz cbcntvf hfåjns gjkextybt ujcelfhcndtyysö rjynhfrnjd. ljkéyf jåtcgtxbdfnm exfcnbt ibhjrjuj rheuf kñltq • Djpvjéyjcnm ghtcktljdfnm d eujkjdyjv b bynthtcjd d ajhvekbhjdfybb gjkbnbrb d catht ghj- gjhzlrt ntö, rnj jåjufnbkcz c yfheitybtv abkfrnbrb b tt ghjdtltybz d ébpym. Nfrbv jåhfpjv, pfrjyf. ghtlcnfdbntkb hfpkbxysö bynthtcjd exfcndeñn d ghj- abkfrnbxtcrjq hfåjnt b vjuen pfltqcndjdfnm cdjb cj- Rhjvt njuj, vjuen ddjlbnmcz jcjåst gjkjétybz, åcndtyyst bycnbnens – rfr d ujcelfhcndtyyjv, nfr b d jnyjczobtcz r nhtåjdfybñ hfcrhsnbz byajhvfwbb xfcnyjv ctrnjht – d gjllthére ecbkbq futyncndf. exfcnybrfvb rjyrehcjd yf gjkextybt ujcelfhcndty- ysö rjynhfrnjd (cv. ybét). Dféyj nfrét, xnjås kñåst jcjåst gjkyjvjxbz, HTRJVTYLFWBB, RFCFÑOBTCZ LHEUBÖ gjkextyyst fynbrjhhegwbjyysv futyncndjv cjjndtn- GHFDBNTKMCNDTYYSÖ FUTYNCND cndjdfkb vtéleyfhjlysv yjhvfv, jnyjczobvcz r ghfdfv xtkjdtrf, f cfvj futyncndj ltqcndjdfkj d Åskj ås ytdthysv cxbnfnm, xnj kñåfz htrjvtylf- cjjndtncndbb c pfrjyjv b åskj gjljnxtnyj celfv. Ghb wbz futyncndf, rfcfñofzcz åjhmås c rjhhegwbtq, dth- jghtltktybb gfhfvtnhjd lkz cjplfybz fynbrjhheg- yf b ébpytcgjcjåyf. Åskj ås ytghjlernbdyj lfdfnm wbjyyjuj futyncndf ghfdbntkmcndj ljkéyj pflfnmcz futyncnde ghfdj nhtåjdfnm jghtltktyysö bpvtytybq. djghjcjv: cjplftn kb jyj dtljvcndj, rjnjhjt jyj cj- Ujhfplj kexit, rjulf ukfdf flvbybcnhfwbb lftn xkj ås ghbtvktvsv, tckb ås yföjlbkjcm d jggjpbwbb. dtljvcndfv erfpfybt cjnhelybxfnm c futyncndjv, f Jxtym xfcnj jndtn yf änjn djghjc vtyztncz d pfdbcb- futyncndj jåceélftn c herjdjlbntktv dtljvcndf vjcnb jn njuj, c rfrjq cnjhjys ghjbpdjlbncz jwtyrf. b dshfåfnsdftn ghfrnbxtcrbt b ghbtvktvst htrj- Cktletn bcrfnm ajhveke, rjnjhfz åskf ås cghfdtlkb- vtylfwbb gj bpvtytybñ cbcntvs. Dtljvcndj ljkéyj djq b hfåjnjcgjcjåyjq c njxrb phtybz kñåjuj xtkj- dsgjkyznm htitybz, dshfåjnfyyst nfrbv jåhfpjv. D dtrf, yföjlbncz kb jy dyenhb bkb dyt ghfdbntkmcndf. ghjnbdyjv ckexft ltgfhnfvtyn ljkéty ghtlcnfdbnm Ghtélt dctuj, futyncndj ljkéyj gjkexbnm ytjåöjlb- jåüzcytybz rfr ukfdt flvbybcnhfwbb, nfr b futyncnde. vst gjkyjvjxbz gj ghjdtltybñ hfccktljdfybz, ghb- Yfghbvth, vjuen ceotcndjdfnm afrnjhs, rjnjhst clt- dktxtybñ r jndtncndtyyjcnb b, xnj jcjåtyyj dféyj, kfñn jceotcndktybt htrjvtyletvsö htajhv ytwtkt- ghjabkfrnbrt ghtcnegktybq. Cnhernehf ljkéyf åsnm cjjåhfpysv. nfrjq, xnjås futyncndj yt njkmrj vjukj dsébnm, yj b Jlyfrj ytrjnjhst cnhfys cnjkryekbcm c ytét- ufhfynbhjdfyyj dsébkj ghb cvtyt dkfcnb. kfybtv jghtltktyysö ujcelfhcndtyysö jhufybpfwbq Ybét cktleñn hfcceéltybz j nhtåjdfybzö, cj- cktljdfnm htrjvtylfwbzv fynbrjhhegwbjyyjuj dtljv- åkñltybt rjnjhsö jåtcgtxbn ecgtiyeñ ltzntkmyjcnm cndf. D nfrbö ckexfzö pfrjyjlfntkmysq jhufy vju ås fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf: bcgjkmpjdfnmcz lkz ghbdktxtybz nfrbö yt étkfñobö cjnhelybxfnm jhufybpfwbq r jndtne pf ytcgjcjåyjcnm (f) Ljcneg r byajhvfwbb ecnhfybnm ytljcnfnrb d cdjtq hfåjnt; änj vjétn åsnm cltkfyj yf jcyjdt tétujlyjuj ljrkflf fynbrjhhegwb- Dféysv afrnjhjv, rjnjhsq cktletn jåcelbnm jyyjuj dtljvcndf, dsdjljd cgtwbfkmyjuj rjynhjkmyj- ghb cjplfybb ghfdjdjq jcyjds lkz ltzntkmyjcnb uj jhufyf bkb bysö vfnthbfkjd. fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf bkb rjvbccbb, zdkzñncz fltrdfnyst gjkyjvjxbz, rfcfñobtcz ljcnegf r ljrevtynfwbb (d njv xbckt r åfyrjd- PFRJYJLFNTKMYST B crbv cxtnfv) b djpvjéyjcnb jghfibdfnm cdblt- FLVBYBCNHFNBDYST HFVRB ntktq. D ytrjnjhsö cnhfyfö ltkfñncz gjgsnrb juhfybxbnm futyncnde ljcneg r byajhvfwbb. Xnjås ecgtiyj hfåjnfnm, fynbrjhhegwbjyyjt Jlyfrj yt ceotcndetn ybrfrbö ntjhtnbxtcrbö futyncndj ljkéyj bvtnm: bkb ghfrnbxtcrbö ghbxby, jåüzcyzñobö, gjxtve futyncndj yt ljkéyj jåkflfnm, d jnkbxbt jn • Ufhfynbhjdfyysq ljcneg r byajhvfwbb. jåvelcvtyf, dctvb ghfdfvb cjnhelybrjd ghfdjjö- • Ghfdj pfvjhfébdfnm frnbds b åfyrjdcrbt hfybntkmysö jhufyjd b ghfdjv gjkyjuj ljcnegf r cxtnf. ghfdbntkmcndtyysv ljrevtynfv b ujcelfhcndty- • Ghfdj pflthébdfnm ghjtplyst ljrevtyns. ysv ckeéfobv. 184 FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB
(å) Jcjåst gjkyjvjxbz, lfñobt ghfdj pfvjhf- 45 (1) D kñåjv celtåyjv ghjwtcct d jnyjitybb ébdfnm frnbds b åfyrjdcrbt cxtnf ghtcnegktybq, ghtlecvjnhtyysö Xfcnmñ Ȫ, cdbltntkm yt ljkéty åsnm jåzpfy hfcrhs- Fynbrjhhegwbjyyjt futyncndj bkb rjvbccbz dfnm bvz bkb flhtc kñåjuj byajhvfnjhf ljkéys bvtnm ghfdj pfvjhfébdfnm cxtnf, bkb ltkfnm rfrbt-kbåj pfzdktybz, rjnjhst rjnjhst, rfr jyj cxbnftn, bvtz yf nj ljcnf- vjuen ghbdtcnb r bö hfcrhsnbñ. njxyst jcyjdfybz, ghbyflktéfn kñlzv, yföjlz- obvcz gjl cktlcndbtv. Rjulf dféyf crjhjcnm, (2)Nfv, ult d rfxtcndt dtotcndtyysö ljrfpf- futyncndj ljkéyj bvtnm djpvjéyjcnm cltkfnm ntkmcnd bcgjkmpeñncz kñåst rybub, ljre- änj lj gjkextybz celtåyjuj ghbrfpf. Tckb futyn- vtyns bkb åevfub (cjlthéfobt tuj bvz b gh.), cndj yt bvttn nfrbö gjkyjvjxbq, åfyrbhfv cel ... ljkéty cltkfnm dct djpvjéyjt, xnjås, gjnhtåetncz dctuj kbim ytcrjkmrj vbyen, xnjås yfcrjkmrj änj djpvjéyj, dct nfrbt ahfu- cjdthibnm äktrnhjyysq gthtdjl ltytu cj cxtnjd. vtyns åskb crhsns bkb bpüzns... Futyncndj nfrét ljkéyj jåkflfnm cjjndtncn- deñobv ghfdjv jåhfofnmcz d dsitcnjzobq cel, (3)Tckb d hfvrfö kñåjuj nfrjuj ghjwtccf ... tckb nhtnmz cnjhjyf cxbnftn ctåz gjcnhflfd- cel, gjkyjcnmñ bpexbd jåcnjzntkmcndf ltkf, itq. eljdktndjhty ntv afrnjv, xnj byajhvfnjh yfvthtyyj cltkfk ceotcndtyyjt pfzdktybt, (d) Ghfdj pflthébdfnm ghjtplyst ljrevtyns rjnjhjt, yfcrjkmrj jy pyfk bkb cxbnfk, zdkz- kjcm ytljcnjdthysv, bkb yt cxbnfk tuj ljcnj- Jåsxyj futyncndj bvttn ghfdj pflthébdfnm dthysv, bkb, tckb d hfvrfö kñåsö lheubö ghj- b bpsvfnm ghjtplyst ljrevtyns, xnjås ght- wtleh cel ghbitk r vytybñ, xnj cghfdtlkbdjt ljndhfnbnm åtucndj gjljphtdftvjuj bp cnhfys; htitybt cgjhf vtéle cnjhjyfvb ghjwtccf yt d ckexft rhfqytq ytjåöjlbvjcnb futyncndj lfét vjétn åsnm yfqltyj åtp hfcrhsnbz bvtyb vjétn dhtvtyyj jåkflfnm ghfdjv ltkfnm änj, byajhvfnjhf ... cel vjétn eljdktndjhbnm yt ljéblfzcm celtåyjuj ghbrfpf. Nfrjt ghfdj ghjcmåe b gjnhtåjdfnm gjkyjuj hfcrhsnbz zdkztncz ytjåöjlbvjcnmñ, gjcrjkmre futyncndj bvtyb.14 jåsxyj gjkexftn ghfdj yf fhtcn njkmrj d njv ckexft, tckb tcnm ljcnfnjxyst jcyjdfybz cxb- Pfrjyjlfntkmcndj ljkéyj jåtcgtxbnm nfrjt nfnm, xnj cjdthityj ghtcnegktybt. gjkjétybt, xnj ntv, rnj pfybvftncz ñhblbxtc- rjq ghfrnbrjq, åeöufknthfv b felbnjhfv nfrét (u) Pfobnf byajhvfnjhjd vjétn åsnm ghtlüzdktyj nhtåjdfybt hfcrhsnm jghtltktyyeñ byajhvfwbñ j cjcnjzybb ltk bö Futyncndj jåsxyj jåkflftn ghfdjv pfobofnm rkbtynjd, ytcvjnhz yf nj, xnj jyb jåkflfñn byajhvfnjhjd. D ytrjnjhsö ckexfzö byajhvf- ghjatccbjyfkmysvb ghfdfvb. njhs vjuen åsnm ghfdbntkmcndtyysvb xbyjd- ybrfvb ytdscjrjuj hfyuf, gjlfñobt éfkjåe (l) Ghfdj jncnhfyznm rjhhevgbhjdfyyst pfhe- yf rjhhegwbjyyst ltqcndbz cdjbö yfxfkmybrjd. åtéyst rjvgfybb jn exfcnbz d rjyrehcfö yf (Dhzl kb vjéyj jéblfnm, xnj jyb jåhfnzncz gjkextybt ujcelfhcndtyysö rjynhfrnjd c éfkjåjq, tckb jyb hbcreñn gjnthznm hfåjne bkb ceotcndetn hbcr lheubö ajhv ghtcktljdfybz.) Pfheåtéyst gjcnfdobrb xfcnj cxbnfñn ctåz Byajhvfnjhs ljkéys bvtnm ghfdj yf pfrjyjlf- cdjåjlysvb jn ytjåöjlbvjcnb cjåkñlfnm vtcn- ntkmyeñ pfobne, f nfrét abpbxtcreñ pfobne yst pfrjys, ghtåsdfz d edthtyyjcnb, xnj jyb ytlj- – d ckexft ytjåöjlbvjcnb nfrfz pfobnf vjétn czuftvs lkz dkfcntq, vjuen yfheifnm eujkjd- drkñxfnm djpvjéyjcnm ghjébdfnm d ljvfö, yst pfrjys b gkfnbnm dpznrb ujcelfhcndtyysv yföjlzoböcz gjl pfobnjq, f d bcrkñxbntkmysö xbyjdybrfv. Nfrjt gjkjétybt vjéyj ehtuekbhj- ckexfzö gjkexfnm eåtébot d lheubö cnhfyfö. dfnm öjnz ås xfcnbxyj, tckb d gjcnfyjdktybt j D rjyntrcnt pfobns dctö byajhvfnjhjd cjjn- cjplfybb fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf dytcnb dtncndeñobt gjkjétybz pfrjyjlfntkmcndf Åjn- geyrns, ghtlecvfnhbdfñobt cjjndtncndeñobt cdfys ghtlecvfnhbdfñn cktleñott: cfyrwbb. Nfrbt geyrns vjuen ecnfyfdkbdfnm, xnj, tckb futyncndj jåkflftn ljrfpfntkmcn- dfvb, gjlndthélfñobvb c dscjrjq cntgtymñ dthjznyjcnb, xnj, djpvjéyj, rfrfz-nj rjvgfybz bkb tt ljxthyzz rjvgfybz yfheiftn pfrjy, futyn- FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB 185
cndj vjétn jåhfofnmcz d cel b nhtåjdfnm Jåzpfntkmyjt hfcrhsnbt hfpvthjd rjvbccbb, htitybz, pfghtofñotuj änjq abhvt bkb tt herj- egkfxtyyjq ghb gjlfxt pfzdrb yf ujcelfhcndtyyst djlcnde, f nfrét kñåsv rjvgfybzv, fccjwbbhj- gjcnfdrb. dfyysv c nfrjq rjvgfybtq, pfybvfnmcz kñåsv Bcgjkmpjdfybt ≤rjvbccbb≥ (egkfxbdftvjq vtcn- åbpytcjv c exfcnbtv ghfdbntkmcndf yf gthbjl, ysv gjchtlybrfv b pfxfcneñ zdkzñotqcz ghbrhsnb- jghtltkztvsq celjv. tv lkz dpznjr) xfcnj zdkztncz bcnjxybrjv rjhhegwbb ghb vtéleyfhjlysö cltkrfö. Nfrfz ghfrnbrf yt njkm- (t) Ghtcnegktybz, cdzpfyyst c yfrjgktybtv cj- rj ytctn euhjpe ghbyznbñ ghfdbkmysö htitybq, yj b cnjzybz, bcnjxybrb rjnjhjuj ytdszcytys edtkbxbdftn ujcelfhcndtyysq ljku. Nt, rnj gjkexftn nfrbt gkfntéb, gkfnzn yfkjub yf ljöjl kbim d ytpyfxb- D hzlt cnhfy pfrjy nhtåetn, xnjås kbwf, dkf- ntkmyjv hfpvtht kbåj yt gkfnzn djdct. Ujcelfhcndj ltñobt cjcnjzybtv, bcnjxybrb rjnjhjuj ytbp- ytctn gjnthb dj dctö nhtö jnyjitybzö. dtcnys, ghtlcnfdbkb ljcnjdthyjt jåüzcytybt Gjänjve pfrjyjlfntkmcndj, ghtlecvfnhbdfñott njuj, rfrbv jåhfpjv jyb gjkexbkb nfrjt cjcnjz- cjplfybt fynbrjhhegwbjyyjuj futyncndf bkb rjvbc- ybt. D ghjnbdyjv ckexft bv vjétn åsnm ghtlüzd- cbb, vjétn cjlthéfnm nhtåjdfybt r ntv, rnj exf- ktyj jådbytybt d njv, xnj jyb ≤ébden yt gj chtl- cndetn d rjyrehcfö yf gjkextybt ujcelfhcndtyysö cndfv≥. Ujyrjyucrfz YGR cxbnftn, xnj Hfpltk rjynhfrnjd – b bö vtcnysv bkb lheubv gjchtlybrfv, 10 Gjcnfyjdktybz, htuekbheñotuj tuj ltzntkm- gjkyjcnmñ hfcrhsdfnm byajhvfwbñ j kñåsö rjvbc- yjcnm, zdkztncz jcjåtyyj äaatrnbdysv: cbjyysö gkfntéfö b åjyecfö, egkfxtyysö d cdzpb c gjlfxtq pfzdrb. Jyj nfrét vjétn cjlthéfnm nhtåj- (1) Kñåjt kbwj, zdkzñottcz bkb åsditt d ghji- dfybt, xnjås exfcnybrb rjyrehcjd hfcrhsdfkb – gj kjv ujcelfhcndtyysv xbyjdybrjv (ujcelfhcn- nhtåjdfybñ – dct ltnfkb eckeu, ghtljcnfdktyysö pf dtyysv ckeéfobv), rjnjhjt: egkfxtyyeñ rjvbccbñ. Nfrjt hfcrhsnbt byajhvfwbb (f) gjllthébdftn ehjdtym ébpyb dsit njuj, ljkéyj ghjbpdjlbnmcz dj dhtvz ghjdtltybz rjyreh- rjnjhsq cjjndtncndetn tuj ysytiybv cf b gjdnjhyj xthtp itcnm vtczwtd gjckt dsgjkytybz bkb ghjiksv jabwbfkmysv ljöjlfv; bkb rjynhfrnf bkb dsöjlf bp ytuj. Öjhjibv ghbvthjv (å) rjynhjkbhetn ltytéyst htcehcs bkb jåhfotybz c nfqysvb rjvbccbjyysvb gkfntéfvb zd- cjåcndtyyjcnm, yt cjjndtncndeñobt tuj kztncz pfrjy j nfqysö rjvbccbjyysö gkfntéfö Yjdjq ysytiybv bkb ghjiksv jabwbfkmysv Ptkfylbb, ghbyznsq d 1910 u.16 ljöjlfv, tckb jyj yt ghtlcnfdbn eljdktn- djhbntkmyjuj jåüzcytybz cele d jnyjitybb njuj, rfrbv jåhfpjv jyj cvjukj jåtcgt- LJKÉYS KB YJDST PFRJYS xbnm nfrjq ehjdtym ébpyb bkb rfrbv jåhf- BVTNM JÅHFNYEÑ CBKE B RFCFNMCZ pjv nfrbt ltytéyst htcehcs bkb cjåcndty- GHTCNEGKTYBQ, CJDTHITYYSÖ LJ BÖ yjcnm gjgfkb gjl tuj rjynhjkm, ljkéyj GHBYZNBZ? cxbnfnmcz dbyjdysv d ghtcnegktybb. (2) Tckb cel yfqltn ghb hfccvjnhtybb ltkf gj Yjdjt fynbrjhhegwbjyyjt futyncndj jåsxyj cjplf- jådbytybñ d cjjndtncndbb c gjlhfpltkjv tncz d cbnefwbb, rjulf rjhhegwbz dsöjlbn bp-gjl rjy- (1)(å) c extnjv åkbpjcnb jnyjitybq rfrjuj- nhjkz. D nfrjq cbnefwbb ceotcndetn vyjétcndj ytht- kbåj kbwf c jådbyztvsv b lheubö jåcnjzntkm- ityysö ghjåktv, nhtåeñobö dybvfybz. D nj ét dhtvz cnd, xnj bvtñncz jcyjdfybz cxbnfnm, xnj nhtåetncz ytjnkjéyfz htajhvf d njv, xnj rfcftncz nfrjt kbwj bvtkj d eghfdktybb bkb lheubv jabwbfkmysö ghjwtleh. Åeltn b åjkmijt rjkbxtcndj jåhfpjv hfcgjhzéfkjcm ltytéysvb htceh- crtgnbrjd, cjvytdfñoböcz d bcnbyyjcnb ecbkbq gj cfvb bkb cjåcndtyyjcnmñ gj gjhextybñ jådb- åjhmåt c rjhhegwbtq. D nfrbö eckjdbzö yjdjt futyn- yztvjuj, bkb ghbjåhtkj nfrbt htcehcs bkb cndj vjétn kturj pfdzpyenm d hfccvjnhtybb cnfhsö cjåcndtyyjcnm gentv lfhtybz cj cnjhjys ltk b d crjhjv dhtvtyb vjétn ghbjåhtcnb htgenfwbñ jådbyztvjuj, nfrbt htcehcs bkb cjåcndty- tot jlyjuj ytäaatrnbdyjuj dtljvcndf. Rfr vjéyj yjcnm, d jncencndbt ljrfpfntkmcnd jåhfn- bpåtéfnm nfrbö jgfcyjcntq? yjuj, ljkéys cxbnfnmcz ghbyflktéfobvb Yfbkexibv htitybtv c njxrb phtybz ecnfyjdktybz jådbyztvjve. pfrjyjlfntkmysö yjhv zdkztncz cjplfybt eckjdbq, d rj- (3)-(4) (Jnvtytyj Gjcnfyjdktybtv 56 jn 1973 u. cn. 2) njhsö yjdjt futyncndj bkb rjvbccbz crjywtynhbhetncz (5) D lfyyjv hfpltkt ≤Jabwbfkmyst ljöjls≥ jpyf- yf åeleotv, f yt cnjkrytncz c ytjåöjlbvjcnmñ hfcxb- xftn gtycbjyyst dsgkfns bkb ltytéyst gjcj- ofnm pfdfks cnfhsö ltk, eyfcktljdfyysö jn gjkbwbb. åbz...15 Nfrjt åhtvz jndtncndtyyjcnb vjétn åscnhj pföktc- 186 FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB
nyenm yjdjt futyncndj jåzpfntkmcndfvb, cdzpfyysvb c D cjjndtncndbb c pfrjyjv j åjhmåt c jhufybpjdfy- ghfdjghbvtytybtv, d eothå lheubv jcyjdysv pflfxfv yjq ghtcnegyjcnmñ 1998 u.,19 cjåcndtyyjcnm, cdzpfy- gj ghtljndhfotybñ b clthébdfybñ rjhhegwbb. yfz c rhbvbyfkjv, ljkéyf åsnm rjyabcrjdfyf d gjkm- Ujyrjyucrfz YGR cvjukf ljåbnmcz änjuj xthtp pe ujcelfhcndf d hfvrfö uhfélfycrjuj celjghjbpdjl- ghbyznbt pfrjyjlfntkmcndf, egjvbyfditujcz dsit. D cndf. Nfrfz rjyabcrfwbz cjåcndtyyjcnb gjpdjkztn ytv, d xfcnyjcnb, ecnfyfdkbdftncz, xnj: ujcelfhcnde rjyabcrjdsdfnm frnbds, gjljphtdftvst Ytcvjnhz yf yfkbxbt Hfpltkf 12 (ñhbclbrwbz), d cdzpb c rhbvbyfkjv, ghjcnj gentv ghtlüzdktybz xkty rjvbccbb yt ljkéty ltqcndjdfnm d cjjndtncndbb uhfélfycrjuj bcrf d jnyjitybb cjåcndtyyjcnb. Ghb c nhtåjdfybzvb geyrnjd (f), (å), (d) änjuj hfpltkf d änjv yt nhtåetncz htitybz celf d hfvrfö eujkjdyjuj jnyjitybb ghtlgjkfuftvsö ghtcnegktybq, cjdthity- ghtcktljdfybz ghjnbd dkfltkmwf cjåcndtyyjcnb. ysö lj 1 zydfhz 1977 u., pf bcrkñxtybtv ltqcndbq d Gj pfzdktybñ yfwbjyfkmyjuj ghjrehjhf Dscjrbq jnyjitybb: cel vjétn jnlfnm ghbrfp j rjyabcrfwbb bveotcndf d gjkmpe ujcelfhcndf, tckb cel cjxntn dthjznysv njn (f) kbw, yföjlzoböcz dyt Ujyrjyuf, bkb kbw, d jnyj- afrn, xnj änf cjåcndtyyjcnm zdkzkfcm ≤bycnhevty- itybb rjnjhsö yf 5 yjzåhz 1977 u. ltqcndjdfkb njv≥ ghtcnegktybz (nj tcnm, xnj jyf åskf pfltqcndj- jhlths yf fhtcn; (å) kñåjuj kbwf, rjnjhjt lj dfyf d cjdthitybb ghtcnegktybq d rfxtcndt chtlcndf 5 yjzåhz 1977 u. jghfibdfkjcm cjnhelybrjv b d bkb zdkzkfcm vtcnjv öhfytybz erhfltyyjuj bveotcn- jnyjitybb rjnjhjuj bvtkbcm pfzdktybz j njv, df) bkb xnj jyf ≤ghbjåhtntyf d htpekmnfnt ytpfrjy- xnj jyj cjdthibkj ghtcnegktybt; b (d) ghtcnegkt- yjq ltzntkmyjcnb≥. Pfrjyyjcnm nfrjuj ghbrfpf yt ybz, rjnjhjt ueåthyfnjh cxbnftn ljcnfnjxyj pfdbcbn jn htpekmnfnf eujkjdyjuj ltkjghjbpdjlcndf. cthmtpysv lkz djpåeéltybz ltkf. Tckb eujkjdysq cel dsyjcbn jghfdlfntkmysq ghbujdjh d jnyjitybb gjljphtdftvjuj d cjdthitybb eujkjdyj- Nfrjt pfrjyjlfntkmcndj jcnfdkztn eét cjdth- uj ghtcnegktybz (ult ujcelfhcndj ljkéyj ljrfpfnm ityyst ghtcnegktybz lkz hfccvjnhtybz d jåsxyjv ghtlüzdkztvst jådbytybz b ghb änjv yt ljkéyj jc- gjhzlrt (gjkbwbtq) d cjjndtncndbb c ceotcndeñobv nfdfnmcz ybrfrbö cjvytybq – xnj ujhfplj ckjéytt, pfrjyjv. Jlyfrj jyj jåtcgtxbdftn ljcnfnjxyj ubårbq xtv dsyjcbnm htitybz yf jcyjdfybb dthjznyjcnb), gjlöjl d jnyjitybb cjåsnbq, ghjbpjitlibö d ghji- cjåcndtyyjcnm gjljphtdftvjuj dct hfdyj vjétn åsnm kjv, rjnjhst ukfdf ghfdbntkmcndf cxbnftn ljcnfnjxyj rjyabcrjdfyf d gjkmpe ujcelfhcndf. dféysvb b ghtlcnfdkzñobvb jåotcndtyysq bynthtc, Rjyabcrjdfyyst frnbds bcgjkmpeñncz lkz njuj, xnjås gjhexbnm bö hfccktljdfybt rjvbccbb. Drkñxt- xnjås gjvjxm ghfdjjöhfybntkmysv jhufyfv åjhjnmcz ybt nfrjuj geyrnf d pfrjyjlfntkmcndj lftn rjvbccbb c jhufybpjdfyyjq ghtcnegyjcnmñ, jnvsdfybtv ltytu, djpvjéyjcnm yfxfnm hfåjne c xbcnjuj kbcnf b ecnhf- ltzntkmyjcnmñ ghtcnegysö cjjåotcnd b ghtcnegyjc- yztn djpvjéyst jgfctybz gj gjdjle yfxfkf jöjns yf nmñ d wtkjv, f nfrét lkz rjvgtycfwbb éthndfv ght- dtlmv d jnyjitybb ghjiksö cjåsnbq. Nfrjq gjlöjl nfr- cnegktybz. D Cjtlbytyysö Infnfö, ult gjljåyjt pfrj- ét ltkftn åjktt ghbtvktvjq bltñ j njv, xnj ghjikst yjlfntkmcndj j rjyabcrfwbb frnbdjd d hfvrfö uhfé- ltkf cktletn jnkjébnm d cnjhjye. lfycrjuj celjghjbpdjlcndf ceotcndetn c 1970 u., rjyabcrfwbz ghbyjcbn atlthfkmyjve ghfdbntkmcnde jrjkj 500 vky ljkkfhjd d ujl. RJYABCRFWBZ BVEOTCNDF – JGSN D Ñéyjq Fahbrt cgtwbfkmyjt vyjujaeyrwbjyfkm- ÑÉYJQ FAHBRB D JNYJITYBB yjt gjlhfpltktybt, drkñxfñott ñhbcnjd (cgtwbf- RJYABCRFWBB BVEOTCNDF D HFVRFÖ kbcnjd d jåkfcnb eujkjdyjuj b uhfélfycrjuj ghfdf), UHFÉLFYCRJUJ GHJWTCCF åeöufknthjd b cgtwbfkbcnjd d jåkfcnb hfccktljdfybz abyfycjdsö yfheitybq åskj cjplfyj d 1999 ujle, xnj- Xhtpdsxfqyj ecgtiyjq d Ñéyjq Fahbrt åskf ås jåtcgtxbnm äaatrnbdyjt ghbvtytybt vtöfybpvf bltz j njv, xnjås dvtcnj cjplfybz fynbrjhhegwbjy- rjyabcrfwbb. yjq rjvbccbb rfr nfrjdjq, dshfåjnfnm cnhfntubñ Jgsn hfåjns d Cjtlbytyysö Infnfö gjrfpfk, xnj rjyabcrfwbb bveotcndf d hfvrfö uhfélfycrjuj ce- pfrjyjlfntkmcndj j rjyabcrfwbb frnbdjd d hfvrfö ljghjbpdjlcndf.18 uhfélfycrjuj celjghjbpdjlcndf xfcnj dsgjkyztncz Jnltk gj rjyabcrfwbb bveotcndf ÑFH zdkztncz ytljcnfnjxyj öjhjij, gjcrjkmre gjkbwbz b jådbytybt gjlhfpltktybtv ujcelfhcndtyyjq ghjrehfnehs (Office gsnfkbcm jcyjdyjq egjh d cdjtq ltzntkmyjcnb ltkfnm of the National Director of Public Prosecutions). Tckb cjåcn- yf dsytctybb ghbujdjhjd, f yt yf njv, xnjås cjåbhfnm dtyyjcnm cdzpfyf c ghtcnegyjq ltzntkmyjcnmñ, gjlhfp- ljrfpfntkmcndf lkz uhfélfycrjuj ghjwtccf, dtle- ltktybt vjétn bybwbbhjdfnm celtåyst ltqcndbz gj tt otuj r rjyabcrfwbb. D jnyjitybb rjyabcrfwbb åsk rjyabcrfwbb d gjkmpe ujcelfhcndf. ghbyzn chfdybntkmyj ckjéysq b yjdfnjhcrbq uhfélfy- FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB 187
crbq pfrjy, j rjnjhjv åjkmibycndj jabwthjd gjkbwbb b bpvtyzn cdjt gjdtltybt. Yfghbvth, ckeifybz gj dj- b ghjrehjhjd pyfkj jxtym vfkj. Njkmrj gjckt njuj, ghjce pkjegjnhtåktybq kmujnfvb yf ghjtpl, rjnjhsvb rfr Rjyuhtcc dsltkbk cgtwbfkmysq åñlétn lkz yfqvf gjkmpjdfkbcm xktys pfrjyjlfntkmyjuj jhufyf Yjdjuj cgtwbfkbcnjd d jåkfcnb rjyabcrfwbb d rféljt gjl- Ñéyjuj Eäkmcf, gjpdjkbkb cltkfnm nfrbt ghjwtlehs hfpltktybt utythfkmyjq ghjrehfnehs CIF gj dctq åjktt ghjphfxysvb b gjdscbkb cnfylfhns gjdtltybz cnhfyt, pfrjyjlfntkmcndj j rjyabcrfwbb frnbdjd d ntö, rnj åsk pfvtify d nfrjq ltzntkmyjcnb. hfvrfö uhfélfycrjuj celjghjbpdjlcndf cnfkj ghbvt- Nfrbt geåkbxyst ckeifybz gjhjlbkb jébdktyyst yznmcz äaatrnbdyj. ltåfns b ghbdtkb r gthtcvjnhe gjlöjljd r hfåjnt Ñéyjfahbrfycrjt gjlhfpltktybt åskj ghtle- futyncndf d åeleotv. Geåkbxyst ckeifybz dyt cbcnt- ghtéltyj j njv, xnj tve ghbltncz dscnegfnm jndtn- vs eujkjdyjuj ghfdjcelbz vjuen jcnfdbnm jådbytybz xbrjv d celt gj ltkfv, bybwbbhjdfyysv åjufnsvb b ytljrfpfyysvb b, xnj tot öeét, pfnhelybnm ghjdtlt- dkbzntkmysvb ghtcnegybrfvb, étkfñobvb cjöhfybnm ybt celf yfl gjljphtdftvsvb, rjnjhst htpjyyj endth- ytghfdtlysv gentv yfébnjt åjufncndj b vjueobö élfñn, xnj gjckt nfrbö ckeifybq cghfdtlkbdjuj celf gjpdjkbnm ctåt yfybvfnm kexibö ñhbcnjd cnhfys c åsnm yt vjétn. Öjnz nfrfz ghfrnbrf d Yjdjv Ñéyjv ntv, xnjås bcgjkmpjdfnm kñåst ajhvfkmyst pfwtgrb. Eäkmct ntgthm jnvtytyf, d ujcelfhcndt, jödfxtyyjv Nfrjt ltqcndbntkmyj ckexftncz, öjnz d Cjtlbytyysö cbcntvyjq rjhhegwbtq b étkfñotv gjrjyxbnm c ghji- Infnfö ljvbybhetn lheujq gjlöjl. Fvthbrfycrbt ce- ksv, nfrjq gjlöjl vjétn åsnm ljcnfnjxyj wtyysv b ls gjcktljdfntkmyj dscnegfñn d pfobne pfrjyjlfntkm- gjvjxm gjkjébnm rjytw rjhhegwbb gentv byajhvbhj- cndf, ghtlecvfnhbdfñotuj rjyabcrfwbñ bveotcndf d dfybz jåotcndtyyjcnb j ytpfrjyyjq ltzntkmyjcnb. hfvrfö uhfélfycrjuj celjghjbpdjlcndf b jndthufñn Tckb pf änbv yt cktletn eujkjdyjt celjghjbpdjlcndj åtcxbcktyyst ajhvfkmyst djphfétybz. Fvthbrfy- (hfpevttncz, tckb byajhvfwbz j nfrjq ltzntkmyjcnb crbt cels ghblthébdfñncz vytybz, xnj chtlcndf, hfcrhsnf xtcnyj b d gjkyjv jåütvt), nfrfz ghfrnbrf gjkextyyst d htpekmnfnt rjyabcrfwbb, zdkzñncz vjukf ås gjckeébnm lkz njuj, xnjås ecnslbnm yfheib- ghbvthjv jåsxyjq htcnbnewbb b yt ghtlcnfdkzñn cj- ntktq, cjdthifdibö nfrbt ltzybz d ghjikjv, f nfrét åjq yb inhfa, yb yfrfpfybt. Jyb nfrét jndthufñn d rfxtcndt chtlcndf byajhvbhjdfybz jåotcndtyyjc- fhuevtyns, xnj frnbds, yföjlzobtcz yf hfccvjnhtybb nb j njv, rfrbt ltqcndbz cxbnfñncz ytghbtvktvsvb b celf, ljkéys bcgjkmpjdfnmcz lkz jgkfns eckeu fldjrf- ljkéys åsnm bpvtytys. njd jådbyztvsö yf njv jcyjdfybb, xnj jådbyztvsq yt Ytrjnjhst kñlb cxbnfñn, xnj rjvbccbb gj dszdkt- bvttn ghfdf hfcöjljdfnm ltymub lheubö kbw. ybñ bcnbys b ghbvbhtybñ vjuen gjvjxm gjrjyxbnm c D yfxfkmysq gthbjl d Ñéyjq Fahbrt djpybrfkb ghjiksv. Jlyfrj djpybrftn hzl ghjåktv. Jlyj ltkj, ghjåktvs d jnyjitybb njuj, ljkéty kb pfrjy ghbvt- rjulf ghjofñn njuj, rnj yfheiftn ghfdf xtkjdtrf, b yznmcz r frnbdfv, ghbjåhtntyysv lj njuj, rfr lfyysq cjdctv lheujt ltkj ghjofnm njuj, rnj ytpfrjyyj ghb- pfrjy dcnegbk d cbke. C ntö gjh d pfrjy åskb dytctys jåhtk åjufncndj b dkflttn bv. gjghfdrb b ecnhfytys hfpyjxntybz. Ntgthm jy hfåjnf- tn åjktt äaatrnbdyj.20 R yfxfke bñyz 2000 u. gjlhfp- ltktybt bybwbbhjdfkj 28 ltk, 23 bp ybö åskb ecgtiyj JÉBLFYBZ pfdthitys. Rjyabcrjdfyyst frnbds yf bñym 2003 u. ghtdscbkb 11 vky ljkkfhjd CIF. Ghtlcnfdkztncz, xnj ltzntkmyjcnm fynbrjhhegwb- jyysö futyncnd ghbdjlbn r ytjlyjpyfxysv htpekmnf- nfv. Gj ghbxbyfv, rjnjhst gjrf gjkyjcnmñ yt dszdkt- GEÅKBXYST CKEIFYBZ ys, nfrbt rjvbccbb ecgtiytt ltqcndeñn d Djcnjxyjq Fpbb – d nfrbö cnhfyfö, rfr Cbyufgeh, Vfkfqpbz, Nfq- Lheubv dtleobv fynbrjhhegwbjyysv futyncndjv dfym, Ujyrjyu, xtv d lheubö htubjyfö. Jlyf ghbxbyf zdkztncz YGR Yjdjuj Ñéyjuj Eäkmcf, Fdcnhfkbz, zcyf: d rféljq bp änbö cnhfy futyncndf gjkmpjdfkbcm rjnjhjt eét d ntxtybt ytcrjkmrbö ktn bvttn gjkyj- åjkmijq gjllthérjq gjkbnbrjd b jåotcndtyyjcnb. vjxbz gj ghjdtltybñ geåkbxysö ckeifybq.21 D nfrbö Jyb nfrét jåkflfkb fltrdfnysvb djpvjéyjcnzvb ckexfzö cdbltntkb ghbukfifñncz lkz lfxb gjrfpfybq ghjdtltybz bccktljdfntkmcrjq hfåjns b hfphfåjnf- b, öjnz bö cdbltntkmcndf yt vjuen bcgjkmpjdfnmcz ghj- kb rfr äaatrnbdyst vtnjls hfccktljdfybz, nfr b by- nbd ybö d eujkjdyjv ghjwtcct, ckeifybz lfñn djpvjé- yjdfwbjyyst ghjuhfvvs ghjabkfrnbrb b jåhfpjdfybz yjcnm byajhvbhjdfnm jåotcndtyyjcnm j njv, rfrbt cj- jåotcndtyyjcnb. åsnbz bvtkb vtcnj. Gjcrjkmre d htpekmnfnt ckeifybq Tcnm gjljphtybt, xnj rjulf cjplfdfkbcm ytrjnj- cdtltybz j ytpfrjyysö ltqcndbzö b cjvybntkmyjv gj- hst lheubt fynbrjhhegwbjyyst futyncndf, jn ybö d dtltybb cnfyjdzncz bpdtcnys jåotcndtyyjcnb, tcnm yf- ltqcndbntkmyjcnb b yt élfkb, xnj jyb åelen pfybvfnm- ltélf, xnj kbwf, pfvtifyyst d änbö ltkfö, ecnslzncz cz ckjéysvb ckexfzvb, rfcfñobvbcz dscjrjuj ghfdb- 188 FYNBRJHHEGWBJYYST RJVBCCBB
ntkmcndtyyjuj ehjdyz. Jyb b jåkflfñn cjjndtncndeñ- bycnbnens. Tckb celtåyfz cbcntvf ckfåf b ytghtlcrf- obv gthcjyfkjv b htcehcfvb. Ytrjnjhst futyncndf petvf, dct ecbkbz, yfghfdktyyst yf nj, xnjås bcghf- ljcnfnjxyj ecgtiyj åjhjkbcm c ytljcnfnrfvb cbcnt- dbnm cbnefwbñ c gjvjomñ celf, åelen ghjåktvfnbxys. vs, yj änj rfcfkjcm ybéybö ehjdytq dkfcnb; jlyfrj Rjulf rjhhegwbz ibhjrj hfcghjcnhfytyf, futyncndj ltzntkmyjcnm åjkmibycndf bp ybö ytufnbdyj dkbzkf yf d jlbyjxre yt vjétn gjkyjcnmñ cghfdbnmcz c cbnefwb- cjcnjzybt åjhmås c rhegyjvfcinfåyjq rjhhegwbtq. tq. Jlyfrj jyj vjétn cnfnm dféyjq xfcnmñ d hfvrfö Lfét rjulf futyncndf bkb rjvbccbb jåkflfñn lj- åjktt ibhjrjuj yfwbjyfkmyjuj gkfyf ltqcndbq. cnfnjxysvb htcehcfvb b cjplfñncz d cjjndtncndbb c åtpeghtxysv pfrjyjlfntkmcndjv, xnjås åsnm ecgtiys- vb, jyb ljkéys gjkfufnmcz d cdjtq hfåjnt yf lheubt
CYJCRB
1 Cfqn Ujyrjyucrjq ytpfdbcbvjq ghjnbdjrjhhegwb- 9 Cv. http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/ jyyjq rjvbccbb (YGR): http://www.icac.org.hk/eng/ day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html. main/ 10 Gj vfnthbfkfv Bertrand de Speville, Why do anti- 2 Byajhvfwbjyyfz cbcntvf gj pfrjyjlfntkmcnde corruption agencies fail, UNGOPAC, Vienna, Austria, Ujyrjyuf yf ldeö zpsrfö: http://www.justice.gov.hk/ April, 2000. Rybue vjéyj pfrfpfnm gj äktrnhjyyjq home.htm gjxnt: bdes@compuserve.com 3 J Ujyrjucrjq ghjnbdjrjhhegwbjyyjq rjvbccbb cv.: 11 Doig, A, Moran, J, and Watt, D. (2001) Working paper: http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html Business Planning for Anti-Corruption Agencies; 4 Cv. lfyyst gj ghjabkfrnbxtcrjq hfåjnt Ujyrjyu- Rjgbñ vjéyj pfrfpfnm gj äktrnhjyyjq gjxnt: crjq YGR gj flhtce: http://www.unafei.or.jp/pdf/56- r.a.doig@tees.ac.uk 26.pdf 12 Rjulf d Ñéyjq Fahbrt Rjvbccbb gj plhfdjjöhfyt- 5 http://www.csb.gov.hk /hkgcsb /rcim /pdf/english / ybñ gjnhtåjdfkjcm jljåhtybt Vbybcnthcndf ñcnb- central/aan_e.pdf wbb lkz ifujd d jnyjitybb rjyrhtnyjq éfkjås, hfåjxbt rjynfrns ghthdfkbcm cj cvtyjq vbybcnhf. 6 Gjkyst ntrcns pfrjyjlfntkmysö frnjd cv. gj flhtce: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D27698819 13 Cv. http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1. 99F47B3482564840019D2F9?OpenView. html 7 Ytpfdbcbvfz ghjnbdjrjhhegwbjyyfz rjvbccbz 14 Pfrjy ≤J rjhhegwbb b ärjyjvbxtcrbö ghtcnegktybzö≥ Yjdjuj Ñéyjuj Eäkmcf: http://www.icac.nsw.gov.au 1994 u. 8 Jvåelcvty ≤ljkéty åscnhj ltqcndjdfnm yf jcyjdf- 15 Gjcnfyjdktybt j ghtljndhfotybb dpznjxybxtcndf, ybb éfkjå, gjkextyysö d kñåjq ajhvt bkb vfytht Ujyrjyu (Cfp 201) b rfcfñoböcz xbyjdybrjd bkb hfåjnybrjd ghfdb- 16 Pfrjy ≤J nfqysö rjvbccbjyysö gkfntéfö≥, ghb- ntkmcndf bkb kñåjuj ghfdbntkmcndtyyjuj gjlhfplt- yznsq d 1910 u. http://www.legislation.govt.nz/ ktybz, futyncndf bkb ujcelfhcndtyyjuj exhtéltybz, browse_vw.asp?content-set=pal_statutes d njv xbckt rjhgjhfwbq, ghbyflktéfobö ghfdb- 17 Cv. http://www.iss.co.za/PUBS/CRIMEINDEX/00VOL ntkmcnde bkb rjynhjkbhetvsö ghfdbntkmcndjv, b 4NO3/Assetforfeiture.html ghbdktrfnm bö r flvbybcnhfnbdyjq, uhfélfycrjq 18 Pfrjy ≤J åjhmåt c jhufybpjdfyyjq ghtcnegyjcnmñ≥, bkb eujkjdyjq jndtncndtyyjcnb c ntv, xnjås jåtc- ÑFH, 1998 u.: http://www.gov.za/acts/1998/a121-98.pdf gtxbnm äaatrnbdyeñ hfåjne ghfdbntkmcndf yf åkfuj yfhjlf (hfpltk 13 R.A. Nj. 6770; cv. nfrét hfpltk 19 Cv. fyfkbp rjycnbnewbjyyjcnb nfrbö ltqcndbq: 12, cnfnmz ÖÈ Rjycnbnewbb 1987 ujlf). Jvåelcvty Deepak Gupta, Republic of South Africa’s Prevention ljkéty cxbnfnm ghbjhbntnjv éfkjås ghjnbd dscj- of Organised Crime Act: A Comparative Bill of Rights rjgjcnfdktyysö ghfdbntkmcndtyysö xbyjdybrjd Analysis:http://www.law.harvard.edu/studnets/orgs/ b/bkb ntö, rnj pfybvftn yflpjhyst gjcns, éfkjås, crcl/v.37/gupta.pdf cjlthéfobt ghtntypbb, rfcfñobtcz nzérbö ght- 20 YGR, Yjdsq Ñéysq Eäkmc: http://www.icac.nsw.gov. cnegktybq, f nfrét éfkjås, rfcfñobtcz åjkmibö au/ ltytéysö cevv b/bkb cjåcndtyyjcnb (hfpltk 15, R.A No. 6770)≥. http://www.ombudsman.gov.ph/about/ mandate.html UKFDF 15 .I CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB 191 B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ
CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB lbcrhbvbyfwbb. D cnhfyfö, ult bvtñncz ghfdb- ntkmcndtyyst jhufys byajhvfwbb, ytpfdbcb- Cdjåjlyst chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb yfhfd- vjq ghtcct ljkéty åsnm ghtljcnfdkty nfrjq yt c ytpfdbcbvjq celtåyjq cbcntvjq zdkzñncz jlyjq ét cdjåjlysq ljcneg rj dctv vfnthbfkfv bp ldeö dtndtq dkfcnb, rjnjhst yt gjljnxtnys gjkbnb- b ntöybxtcrbv chtlcndfv, ytjåöjlbvsv lkz rfv. B nf, b lheufz dscnegfñn d rfxtcndt cthmtpyj- dsgecrf gtxfnyjq ghjlerwbb, f nfrét ntkt- b uj ghjnbdjdtcf rjhhegwbb d jåotcndtyyjq ébpyb b hflbjdtofybz. jåt yeélfñncz d cgtwbfkmyjq pfobnt. D jnkbxbt jn • Ujcelfhcndj yt ljkéyj juhfybxbdfnm ljcneg celtq, ujcelfhcndtyysö jådbybntktq b ghjrehjhjd, r ufptnyjq åevfut, nbgjuhfabzv b cbcntvfv herjdjlcndj xfcnysö chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb hfcghjcnhfytybz, rfyfkfv cdzpb futyncnd yt yfpyfxftncz b yt endthélftncz d dscjrbö gjkbnb- yjdjcntq, xfcnjnfv b jåjheljdfybñ lkz xtcrbö rfåbytnfö. Åtp cdjåjlysö chtlcnd vfccjdjq ntkt- b hflbjdtofybz. byajhvfwbb uhfélfycrjt jåotcndj zdkztncz ytgjk- • Jceélfñncz dct ñhblbxtcrbt, ntöybxtcrbt b yjwtyysv rfr bp-pf ytljcnfnrf byajhvfwbb, nfr bp-pf nfhbayst ghfdbkf jhufyjd rjynhjkz chtlcnd ytcgjcjåyjcnb dtcnb jåotcndtyyeñ lbcreccbñ. cdzpb, pfnhelyzñobt hfcghjcnhfytybt cdtlt- ybq b juhfybxbdfñobt gjnjr byajhvfwbb. • Htlfrnjhs ghfdbntkmcndtyysö jhufyjd byajh- GHBYWBGS CDJÅJLYSÖ CHTLCND vfwbb ljkéys bvtnm ghfdj geåkbrjdfnm hfp- VFCCJDJQ BYAJHVFWBB kbxyst vytybz. Änj gjkjétybt ljkéyj åsnm pfrhtgktyj pfrjyjv b ghfrnbrjq. Ghfdbntkmcnde cktletn ghblthébdfnmcz jcyjdysö • Jhufys gtxfnb b dtofybz dyenhb cnhfys ghbywbgjd ghb ajhvbhjdfybb gjlöjljd r chtlcndfv ljkéys bvtnm cdjåjlysq ljcneg r dytiybv vfccjdjq byajhvfwbb. D wtkjv änb ghbywbgs yfghfd- ckeéåfv yjdjcntq b byajhvfwbb, f ibhjrfz ktys ghjnbd pfrjyjlfntkmyjuj htuekbhjdfybz b juhf- geåkbrf ljkéyf gjkmpjdfnmcz fyfkjubxyjq ybxtybq d änjq jåkfcnb1. cdjåjljq gjkextybz pfheåtéysö geåkbrfwbq, Ghbvthjv änjuj vjétn ckeébnm Öfhnbz cdjåjlyjq ntkt- b hflbjgthtlfx. ghtccs, ghbyznfz éehyfkbcnfvb 34 cnhfy yf Dctvbh- • Uhfybws cnhfys ljkéys åsnm jnrhsns lkz yjq rjyathtywbb ≤Ujkjc cdjåjls≥ gj ghjåktvfv wty- byjcnhfyysö éehyfkbcnjd. Ybrfrbt rdjns yt pehs2. Utythfkmysq ctrhtnfhm JJY Åenhjc Åenhjc- ljkéys ghbvtyznmcz, pfghjcs j gjkextybb Ufkb pfzdbk, xnj ≤jyb [ghbywbgs Öfhnbb] pfckeébdfñn dbp, ghtcc-eljcnjdthtybq b bysö ljrevtynjd gjllthérb dctö, rnj ghbdthéty ltke ghjldbétybz b ljkéys eljdktndjhznmcz d rhfnxfqibq pfobns ltvjrhfnbxtcrbö bycnbnenjd≥. Gj tuj ckjdfv, chjr. Byjcnhfyysv éehyfkbcnfv ljkéyf öjnz gjkjétybz änjuj ljrevtynf yt zdkzñncz jåzpf- åsnm ghtljcnfdktyf cdjåjlf gthtldbétybz ntkmysvb, jyb jghtltkzñn wtkb, ≤r ljcnbétybñ rjnj- gj cnhfyt, ljcneg r jabwbfkmysv b ytjabwb- hsö ljkéys cnhtvbnmcz dct cnhfys≥. fkmysv bcnjxybrfv cdtltybq, f nfrét ghfdj D xfcnyjcnb d Öfhnbb ujdjhbncz: cdjåjlyjuj ddjpf b dsdjpf dctö ytjåöjlbvsö ghjatccbjyfkmysö vfnthbfkjd b fggfhfnehs. • Kñåfz wtypehf, ghzvfz bkb rjcdtyyfz, ytghb- • Juhfybxtybz yf dcnegktybt d éehyfkbcncreñ tvktvf. D änjq cdzpb pfrjys b ghfrnbrf, juhf- ltzntkmyjcnm bkb pfyznbt tñ gentv nhtåjdf- ybxbdfñobt ghfdj chtlcnd vfccjdjq byajh- ybz jajhvktybz kbwtypbq bkb bysö jabwbfkm- vfwbb cdjåjlyj cjåbhfnm b hfcghjcnhfyznm ysö cdbltntkmcnd ljkéys åsnm jnvtytys. cdtltybz, ljkéys åsnm jnvtytys, f jhufys • Éehyfkbcns gjljåyj jcnfkmysv uhfélfyfv vtcnyjq b wtynhfkmyjq dkfcnb yt ljkéys ljkéys gjkmpjdfnmcz ufhfynbtq ytghbrjc- dvtibdfnmcz d cjlthéfybt geåkbretvsö bkb yjdtyyjcnb kbxyjcnb b gjkyjq pfobnjq cj gthtlfdftvsö cjjåotybq, hfdyj rfr b juhfybxb- cnjhjys pfrjyf. Éehyfkbcns, hfåjnfñobt d dfnm ljcneg r bcnjxybrfv byajhvfwbb. pjyfö djtyysö ltqcndbq, cxbnfñncz uhfélfy- • Ytpfdbcbvst jhufys gtxfnb, ntkt- b crbvb kbwfvb b gjkmpeñncz dctvb ghfdfvb b hflbjdtofybz ljkéys bvtnm djpvjéyjcnm ufhfynbzvb, ghtljcnfdktyysvb jcnfkmyjve cdjåjlyj cjplfdfnmcz b aeyrwbjybhjdfnm dj uhfélfycrjve yfctktybñ3. dctö cnhfyfö. • Dkfcnb cnhfys yt ljkéys gjldthufnm jhufys Cdjåjlf dshfétybz vytybz b cdjåjlf chtlcnd byajhvfwbb ybrfrjq ärjyjvbxtcrjq bkb byjq vfccjdjq byajhvfwbb zdkzñncz jlybv bp jcyjdysö 192 CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ
ghfd xtkjdtrf b dféyjq cjcnfdkzñotq kñåjuj lt- D rjycnbnewbb Vfkfdb cdjåjlf chtlcnd vfccjdjq vjrhfnbxtcrjuj jåotcndf. Cdjåjlyst, ytpfdbcbvst byajhvfwbb ghjdjpukfiftncz yt tlbyjéls, f ldféls b gkñhfkbcnbxtcrbt chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb cktleñobv jåhfpjv: zdkzñncz dféysv äktvtynjv cdjåjlyjuj b jnrhsnjuj jåotcndf b gjljnxtnyjq cbcntvs dkfcnb. ≤Rfélsq xtkjdtr bvttn ghfdj yf cdjåjlyjt Ujcelfhcndf-exfcnybrb JÅCT ghjdjpukfcbkb dshfétybt cdjtuj vytybz≥. ghbdthétyyjcnm ghbywbge cdjåjlysö, ytpfdbcbvsö ≤Ghtccf bvttn ghfdj cdjåjlyj cjjåofnm b b gkñhfkbcnbxtcrbö chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb, geåkbrjdfnm byajhvfwbñ rfr d Vfkfdb, nfr b pf gjlndthlbd änj d Pfrkñxbntkmyjv frnt Ötkmcbycrjuj tt ghtltkfvb, f nfrét gjkmpjdfnmcz dctvb ytjå- cjdtofybz 1975 ujlf. Änj cnfkj jcyjdjgjkfufñotq öjlbvsvb chtlcndfvb lkz gjkextybz ljcnegf r rjywtgwbtq lkz dctö cnhfy-exfcnybw JÅCT b cjcnfd- jåotcndtyyjq byajhvfwbb≥5. yjq xfcnmñ ljrevtynjd JÅCT, rfcfñoböcz cdjåjls dshfétybz vytybz c 1975 ujlf b gj ctq ltym. D wtkzö Pfrjys, ghjdjpukfifñobt cdjåjle dshfétybz åjktt xtnrjuj dsgjkytybz änbö ghbywbgjd cdjåjls ds- vytybz, yeélfñncz d gjllthért celjd lkz jåtc- hfétybz vytybz d 1997 ujle cnhfys-exfcnybws JÅCT gtxtybz bö dsgjkytybz. Ghtlgjcskrjq cjplfybz ghbyzkb htitybt j cjplfybb eybrfkmyjq ljkéyjcnb cdjåjlysö chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb zdkztncz – Ghtlcnfdbntkz JÅCT gj djghjcfv cdjåjls chtlcnd nfrbv jåhfpjv nfrfz ñhblbxtcrfz cbcntvf, rjnjhfz vfccjdjq byajhvfwbb4. ytpfdbcbvf jn gjkbnbxtcrjuj dkbzybz b jåkflftn Ghtlcnfdbntkm JÅCT gj djghjcfv chtlcnd vfccj- ghjxyjq rjycnbnewbjyfkmyjq ñhblbxtcrjq åfpjq lkz djq byajhvfwbb dsltkbk hzl djghjcjd, ghtlcnfdkzñ- gjllthérb rjywtgwbb cdjåjlysö chtlcnd vfccjdjq obö ghtlvtn jpfåjxtyyjcnb d Djcnjxyjq Tdhjgt b åsd- byajhvfwbb. Celmb vjuen ltqcndjdfnm d cjjndtncndbb itv Cjdtncrjv Cjñpt. Yfbåjktt dféysv bp ybö zdkz- cj Cnfnmtq 19 Vtéleyfhjlyjq rjydtywbb j uhfélfy- tncz ≤cnhernehyfz wtypehf≥, n.t. rjcdtyyjt lfdktybt crbö b gjkbnbxtcrbö ghfdfö, d rjnjhjq d xfcnyjcnb yf chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb cj cnjhjys gjkb- ujdjhbncz: nbxtcrbö b ärjyjvbxtcrbö cnherneh, rjnjhst xfcnj jrfpsdfñncz gthtébnrfvb ghjikjuj. ≤Cnhernehyfz ≤Rfélsq xtkjdtr bvttn ghfdj yf cdjåjle wtypehf≥ rfr b kñåfz lheufz ajhvf wtypehs vjétn eåtéltybq b bö dshfétybz; änj ghfdj drkñxftn gjueåbnm chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb. Pf ghtltkf- cdjåjle bcrfnm, gjkexfnm b hfcghjcnhfyznm vb ghfdbntkmcndtyysö chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb byajhvfwbñ b bltb ytpfdbcbvj jn uhfybw, rfr CVB zdkzñncz fdnjyjvysvb b d jcyjdyjv ceotcndeñn ecnyj, nfr b gbcmvtyyj bkb d gtxfnyjv dblt, d pf cxtn gjllthérb jåotcndf, rjnjhjt wtybn ghjler- ajhvt ghjbpdtltybz bcreccndf bkb kñåsv lhe- wbñ xfcnysö chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb b ghbjå- ubv cgjcjåjv, rjnjhsq jy bpåthtn≥. htnftn tt d gtxfnyjv bkb äktrnhjyyjv dblt. Dféyjq ghtlgjcskrjq ceotcndjdfybz kñåsö chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb zdkzñncz pfrjyjlf- UJCELFHCNDTYYST CHTLCNDF ntkmyst ufhfynbb cdjåjls dshfétybz vytybz, rjnj- VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B hst pfrhtgktys dj vyjubö rjycnbnewbzö. JÅOTCNDTYYJT DTOFYBT
Ytrjnjhst endthélfñn, xnj ujcelfhcndj yt ljké- YTPFDBCBVJCNM CHTLCND VFCCJDJQ yj zdkznmcz dkfltkmwtv chtlcnd vfccjdjq byajhvf- BYAJHVFWBB wbb. B ntv yt vtytt rjt-rnj dscrfpsdftncz ghjnbd rjywtgwbb jåotcndtyyjuj dtofybz. Rnj ljkéty åsnm ufhfynjv cdjåjlysö chtlcnd Jåotcndtyyjt dtofybt bvttn nhb ceotcndtyyst vfccjdjq byajhvfwbb? Wtypehf d CVB bvttn hfpyj- öfhfrnthbcnbrb. Tuj wtkb jnkbxfñncz jn ntö, xnj jåhfpyst ajhvs b djpybrftn gjxnb dj dctö cnhfyfö. lbrnetn hsyjr; tuj wtkb – byajhvbhjdfnm, jåexfnm b Kbim ytvyjubt cnhfys bvtñn pfrjyjlfntkmyst cbcnt- hfpdktrfnm d hfvrfö dctö éfyhjd; rhjvt dctuj ghjxt- vs, rjnjhst ufhfynbheñn fåcjkñnyeñ cdjåjle chtl- uj, jyj zdkztncz åtcgkfnysv lkz dctö, rfr b gjljåftn cnd vfccjdjq byajhvfwbb. yfcnjzotq jåotcndtyyjq ckeéåt dtofybz. Rfr gjrfpfkb ckeifybz d Dthöjdyjv celt CIF, d Hsyrb dtofybz ltvjycnhbheñn cdjñ ytyf- gthdjq gjghfdrt r fvthbrfycrjq Rjycnbnewbb ufhfy- ltéyjcnm. Tckb jnlfnm dtofybt dctwtkj yf djkñ nbhetncz ceotcndjdfybt jåotcndf, cdjåjlyjuj jn hsyjxyjq cnböbb, gjzdzncz ghjuhfvvs, rjnjhst yt wtypehs, yfcnjkmrj, yfcrjkmrj änj djjåot djpvjéyj pföjxtn cvjnhtnm b ckeifnm lfét yfbåjktt dct- d rjyrhtnyjv pfrjyjlfntkmyjv frnt. zlyfz xfcnm felbnjhbb. Tckb ghtljcnfdbnm hsyjr cfvjve ctåt, nj tuj pföktcnytn djkyf yfcbkbz b CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ 193
gjhyjuhfabb, xtuj yt öjxtn åjkmibycndj gjnhtåbnt- JUHFYBXTYBZ GHFD CJÅCNDTYYJCNB ktq. Nfrbv jåhfpjv, rkñxtdfz hjkm ujcelfhcndtyyjq gjkbnbrb pfrkñxftncz d njv, xnjås rjhhtrnbhjdfnm Ghfdj xfcnyjq cjåcndtyyjcnb yf chtlcndf vfc- änb ltqcndbz6. cjdjq byajhvfwbb ytctn d ctåt jgfcyjcnm cjplf- Dj vyjubö cnhfyfö ghfdbntkmcndj zdkztncz rheg- ybz rjyukjvthfnjd chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb. ytqibv dkfltkmwtv chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb Rjywtynhfwbz ghfd cjåcndtyyjcnb yf CVB d herfö (xfcnj dtleobö ntktdbpbjyysö rfyfkjd bkb hflbjc- ytcrjkmrbö kbw vjétn pfukeibnm ujkjcf ytcjukfcysö nfywbq), xnj gjlhsdftn cfve rjywtgwbñ chtlcnd vfc- b cjplfnm euhjpe ltvjrhfnbb pf cxtn vfybgekzwbb cjdjq byajhvfwbb, gj-yfcnjzotve ytpfdbcbvsö jn äktrnjhfnjv. Änf euhjpf erfpsdftn yf ytjåöjlbvjcnm dkbzybz ujcelfhcndf. Ghfdf éehyfkbcnjd d ujcelfh- ceotcndjdfybz äaatrnbdyjuj b ghbywbgbfkmyjuj vt- cndtyysö chtlcndfö vfccjdjq byajhvfwbb b cntgtym öfybpvf htuekbhjdfybz lkz juhfybxtybz jåütlbytybq cdjåjls, rjnjhjq jyb jåkflfñn, byjulf, yj yt dctulf, b gjukjotybq. Herjdjlcndj cnhfy ljkéyj jåtcgtxbnm jghtltktys b ufhfynbhjdfys pfrjyjv. Jncencndbt pf- rjyrehtywbñ yf hsyrt CVB. Jlyfrj änj ytghjcnfz rjyf b htuekbhjdfybz d änjq jåkfcnb vjétn ghtlcnfd- pflfxf d eckjdbzö ukjåfkbpfwbb b d jcjåtyyjcnb d ähe kznm ghzveñ euhjpe ytpfdbcbvjcnb CVB. cgenybrjdjuj ntktdbltybz. Ntv yt vtytt c hfpdbnbtv Gjéfkeq, yfbkexibv ghbvthjv änjuj zdkztncz Bynthytnf djpvjéyjcnb gj gthtlfxt byajhvfwbb d ≤Åhbnbi åhjlrfcnbyu rjhgjhtqiy≥ (Åb-åb-cb). Cj- jghtltktyyjq cntgtyb cnfkb åjktt ltvjrhfnbxysvb. plfyyfz gj hfcgjhzétybñ ukfds bcgjkybntkmyjq Yj änj vjétn cjplfnm lheubt ghjåktvs. B dct ét änj dkfcnb (gj rjhjktdcrjq uhfvjnt) änf jhufybpfwbz jpyfxftn, xnj cbkmyst vbhf ctuj åjkmit yt jåkflfñn gthbjlbxtcrb pfrkñxftn ajhvfkmyjt cjukfitybt c vjyjgjkbtq yf ukjåfkmyeñ cdzpm. ghfdbntkmcndjv, d rjnjhjv jghtltkzñncz eckjdbz Cjtlbytyyjt Rjhjktdcndj zdkztncz jlyjq bp tt ltzntkmyjcnb. Yfcnjzott cjukfitybt pfrkñxtyj cnhfy, cnhtvzoböcz cgjcjåcndjdfnm lbathcbab- yf 10-ktnybq gthbjl b yt ghbdzpfyj r chjre ltqcndbz rfwbb cjåcndtyyjcnb. Pltcm ceotcndeñn pfghtns vfylfnf ghfdbntkmcndf. Jhufybpfwbz abyfycbhetncz yf cjplfybt vtlbf-öjklbyujd vtcnysvb jhufyfvb pf cxtn ujcelfhcndtyyjuj cåjhf c ntktphbntktq. D gey- dkfcnb, gjkbnbxtcrbvb jhufybpfwbzvb, htkbubjpysvb rnt 2.1 (cfvsq gthdsq ceotcndtyysq hfpltk) d xfcn- jhufybpfwbzvb (htuekbheñobt jhufys bvtñn ghfdj yjcnb ujdjhbncz: yt ghbvtyznm änj d jnyjitybb ytrjnjhsö ckeéå), jåotcndtyyj abyfycbhetvsvb cnhernehfvb, htrkfv- 2.1 ≤Rjhgjhfwbz zdkztncz ytpfdbcbvjq dj dctö ysvb futyncndfvb b jhufyfvb, rjnjhst, gj vytybñ djghjcfö, jnyjczoböcz r cjlthéfybñ tt ghj- htuekbheñobö dkfcntq, eét jåkflfñn xhtpvthysv uhfvv b dhtvtyb bö nhfyckzwbb bkb gthtlfxb, dkbzybtv. Rhjvt njuj, ceotcndeñn pfghtns yf gtht- f nfrét dtltybñ ltk7.≥ rhtcnyjt ghfdj cjåcndtyyjcnb yf chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb, rjnjhst juhfybxbdfñn hjcn vtlbf-rjv- Ghfdbntkmcndj ytbpvtyyj cjgthybxftn c Åb-åb-cb, gfybq, hfåjnfñobö d jåkfcnb ntkt- b hflbjdtofybz b eghfdkzñobt rjnjhjq cnhtvzncz pfobnbnm cdjñ ytpf- gtxfnysö chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb9. dbcbvjcnm d ckexft rhbnbrb cj cnjhjys ujcelfhcndf, lfét ytcvjnhz yf nj, xnj jyb yfpyfxfñncz bv. Yf bö cnjhjyt cthmtpyfz jåotcndtyyfz gjllthérf d pfob- JUHFYBXTYBZ YF CJLTHÉFYBT ne ytpfdbcbvjuj dtofntkmyjuj jhufyf. Fkmnthyfnbdjq änjve zdkztncz fvthbrfycrfz Juhfybxtybz yf jåotghbyznst ghfdf, rfcfñobt- jåotcndtyyfz dtofntkmyfz cbcntvf, rjnjhfz ceotcn- cz cdjåjls dshfétybz vytybz, jnyjczncz r ghfdfv detn yf gjéthndjdfybz xktyjd, åñlétnyst fccbuyjdf- b htgenfwbb xfcnysö kbw, djghjcfv yfwbjyfkmyjq ybz, uhfyns b chtlcndf, dsltkztvst ytghfdbntkmcndty- åtpjgfcyjcnb b pfghtnfv, yfghfdktyysv yf pfobne ysvb jhufybpfwbzvb b rjhgjhfnbdysvb cgjycjhfvb, jåotcndtyysö bynthtcjd, ceotcndjdfybt rjnjhsö f nfrét yf yfkjujdst gjcnegktybz yf atlthfkmyjv, vjétn åsnm jghfdlfyj d hfpevysö ghtltkfö d ltvjr- htubjyfkmyjv b vtcnyjv ehjdyzö. Gb-åb-cb, bkb ≤Gfå- hfnbxtcrjv jåotcndf (n.t. pfghtn yf gjhyjuhfabñ b kbr åhjlrfcnbyu cthdbc≥, zdkztncz ntktdbpbjyysv gtljabkbñ). gjlhfpltktybtv cbcntvs, f hflbjghjuhfvvs nhfyc- D cnfnmt 10 Tdhjgtqcrjq rjydtywbb gj ghfdfv xt- kbheñncz xthtp Äy-gb-äh (≤Yäiyk gfåkbr hälbj≥). kjdtrf ujdjhbncz cktleñott: Ytcvjnhz yf jåotghbyznsq dpukzl, xnj änf cbcntvf abyfycbhetncz d jcyjdyjv bp ujcelfhcndtyyjuj åñ- 1. ≤Rfélsq bvttn ghfdj cdjåjlyj dshféfnm létnf, chtlcndf bp xfcnysö bcnjxybrjd cjcnfdkzñn cdjt vytybt. Änj ghfdj drkñxftn cdjåjle 75 ghjwtynjd tt åñlétnf8. ghblthébdfnmcz cdjtuj vytybz b cdjåjle gjke- xfnm b hfcghjcnhfyznm byajhvfwbñ b bltb 194 CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ
åtp rfrjuj-kbåj dvtifntkmcndf cj cnjhjys ÅHTVZ LJRFPFNTKMCNDF GHFDLS, geåkbxysö dkfcntq b ytpfdbcbvj jn ujcelfhcn- JGFCYJCNM TT JÅYFHJLJDFYBZ dtyysö uhfybw. Yfcnjzofz cnfnmz yt ghtgzn- cndetn ujcelfhcndfv d jceotcndktybb kbwty- D gjcktlybt ujls hzl cnhfy ghbyzk pfrjyjlfntkm- pbhjdfybz hflbjdtofntkmysö, ntktdbpbjyysö cndj, ghtlecvfnhbdfñott cthmtpyjt yfrfpfybt lkz b rbytvfnjuhfabxtcrbö ghtlghbznbq. éehyfkbcnjd pf geåkbrfwbñ cnfntq, rjnjhst vjuen hfccvfnhbdfnmcz rfr gjhjxfobt dscjrjgjcnfdktyysö 2. ≤Jceotcndktybt änbö cdjåjl, yfkfufñott xbyjdybrjd. Byjulf änb pfrjys yt ghjdjlzn hfpuhfyb- jåzpfyyjcnb b jndtncndtyyjcnm, vjétn xtybz vtéle ljcnjdthysvb b ytljcnjdthysvb cjjå- åsnm cjghzétyj c jghtltktyysvb ajhvfkm- otybzvb. Bysvb ckjdfvb, njn afrn, xnj éehyfkbcn yjcnzvb, eckjdbzvb, juhfybxtybzvb bkb ljcnjdthyj cjjåobk j ytåkfujdblysö ltzybzö ghfdb- cfyrwbzvb, rjnjhst ghtlecvjnhtys pfrjyjv ntkmcndtyysö xbyjdybrjd, yt åeltn hfccvfnhbdfnmcz b ytjåöjlbvs d ltvjrhfnbxtcrjv jåotcndt d celjv d rfxtcndt fhuevtynf pfobns d ntö ckexfzö, rju- bynthtcfö yfwbjyfkmyjq åtpjgfcyjcnb, nthhb- lf ghbvtyzñncz pfrjys j pfobnt xtcnb b ljcnjbycndf. njhbfkmyjq wtkjcnyjcnb bkb jåotcndtyyjuj Änb pfrjys gj cenb zdkzñncz ajhvjq ecnhfitybz b gjhzlrf, d wtkzö ghtljndhfotybz åtcgjhzlrjd wtypehs, rjnjhst, d xfcnyjcnb, lfñn ghtbveotcndf bkb ghtcnegktybq, lkz jöhfys pljhjdmz b yhfd- rjhhevgbhjdfyysv xbyjdybrfv. C änjq njxrb phtybz cndtyyjcnb, pfobns htgenfwbb bkb ghfd lhe- pfrjys j pfobnt xtcnb b ljcnjbycndf ljkéys gjgflfnm ubö kbw, ghtljndhfotybz hfpukfitybz byajh- d rfntujhbñ pfrjyf j rktdtnt. Åjktt zhrbt ghbvths vfwbb, gjkextyyjq rjyabltywbfkmyj, bkb jåtc- änjuj vjéyj yfqnb dj ahfywepcrjv b ytvtwrjv pfrj- gtxtybz fdnjhbntnf b åtcghbcnhfcnyjcnb yjlfntkmcndfö. ghfdjcelbz≥. Dj Ahfywbb gjlpfobnysq vjétn gjlfdfnm öj- lfnfqcndj j pfobnt ghfdls, ljåhjcjdtcnyjcnb b Ytcvjnhz yf nj, xnj vyjubt éehyfkbcns cjxkb ås rjyabltywbfkmyjcnb. Ghfdlf zdkztncz fåcjkñnysv nfrbt juhfybxtybz hfpevysvb, gjxnb dct jyb cjukfcb- jghfdlfybtv pf bcrkñxtybtv eujkjdysö bkb uhfélfy- kbcm ås c ntv, xnj jyb ljkéys njkrjdfnmcz d jxtym ep- crbö ltk, ult ghbvtyzñncz yjhvs ghfdf, jöhfyzñobt rjv cvsckt. Bcrb j pfobnt xtcnb b ljcnjbycndf vjuen ytghbrjcyjdtyyjcnm kbxyjq ébpyb, f nfrét d njv cke- cnfnm bycnhevtynjv ecnhfitybz bkb lfét kbitybz xft, tckb ltkj dtltncz eét åjktt 10 ktn bkb yf ytuj cdjåjls b hfpjhtybz éehyfkbcnjd b dkfltkmwtd vt- hfcghjcnhfyzñncz gjkjétybz jå fvybcnbb, htfåbkb- lbf-rjvgfybq. Tot öeét nj, xnj nt ét cfvst pfrjys nfwbb, chjrt lfdyjcnb bkb gjkjébntkmyjt htitybt vjuen åsnm bcgjkmpjdfys lkz njuj, xnjås pfcnfdbnm gj- gj fgtkkzwbb. D ckexft ytdjpvjéyjcnb ecnfyjdktybz kbnbxtcrbö jggjytynjd, rhbnbreñobö ceotcndeñobq bcnbys, gjlpfobnyst vjuen ghtlcnfdbnm ljrfpfntkmcn- htébv, pfvjkxfnm, kbibnm bö chtlcnd r ceotcndjdf- df ljåhjcjdtcnyjcnb, yfghbvth, cdbltntkmcndf njuj, ybñ b jnghfdbnm pf htitnre. xnj jyb cxbnfkb pfzdktybt cjjndtncndeñobv ltqcndb- Ñhblbxtcrfz b yjhvfnbdyfz åfpf ljkéyf jåtcgt- ntkmyjcnb, f nfrét ccskrb yf ecnfyjdktyyst chjrb, xbdfnm äaatrnbdyeñ pfobne ytdbyjdysö b yt ljkéyf étkfybt byajhvbhjdfnm jåotcndtyyjcnm, bcgjkmpjdf- ghtlecvfnhbdfnm ddtltybt juhfybxtybq, rjnjhst vj- ybt ckjdf ≤zrjås≥ bkb nj jåcnjzntkmcndj, xnj lfyyjt uen ghbdtcnb r jnrfpe jn geåkbrfwbb chtlcndfvb vfc- pfzdktybt åskj cltkfyj lheubv bcnjxybrjv. cjdjq byajhvfwbb vfnthbfkjd kbim gj njq ghbxbyt, D Uthvfybb änb yjhvs nfrét öjhjij cåfkfycb- xnj jyb vjuen yfytcnb eothå jåotcndtyyjq htgenfwbb hjdfys. Ytvtwrbt chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb jabwbfkmysö kbw. Nfrbt vths njkmrj ås gjlhsdfkb jåkflfñn rjycnbnewbjyysv ghfdjv yf cdjåjlyjt cdjåjle dshfétybz vytybz. D htitybb Tdhjgtqcrjuj dshfétybt vytybz, xnj juhfybxbdftn djpvjéyjcnb celf gj ghfdfv xtkjdtrf ujdjhbncz, xnj gjkbnbxtcrbq ghbdktxtybz bö r cele gj bcrfv j rktdtnt, f, rhjvt ltzntkm ≤ytbpåtéyj b cjpyfntkmyj cjukfiftncz c njuj, hfpvth rjvgtycfwbq gj ltkfv j lbaafvfwbb ntv, xnj rféljt tuj ckjdj b ltqcndbt åeltn gjldth- vtymit, xtv d CIF bkb lheubö cnhfyfö, nfrbö rfr Dt- ufnmcz nofntkmyjve bpextybñ cj cnjhjys éehyfkbc- kbrjåhbnfybz. njd b jåotcndtyyjcnb, b ljkéty ghjzdkznm åjkmieñ D ytvtwrjv pfrjyt j ghtcnegyjq lbaafvfwbb hfp- nthgbvjcnm≥10. Pfrjys ljkéys ghjdjlbnm xtnreñ kbxfñncz nhb dblf gjljåysö ltqcndbq: jcrjhåktybt, uhfym vtéle ytghtlevsiktyysvb b yfvthtyysvb, pkj- rktdtnf b pkjevsiktyyfz lbaafvfwbz. Jcrjhåktybt evsiktyysvb jibårfvb d cjjåotybzö, f nfrét cgj- – änj ltqcndbz, jxthyzñobt xtcnm bcnwf b gjhjxfobt cjåcndjdfnm crjhtqitve jgeåkbrjdfybñ bpdbytybq htgenfwbñ éthnds d ukfpfö jåotcndtyyjcnb. Rktdtn- d njv ckexft, tckb gjhjxfobq vfnthbfk åsk dsgeoty ybxtcrbt pfzdktybz gthtlfñncz xthtp nhtnmb kbwf b ytyfvthtyyj. ghbybéfñn tuj ljcnjbycndj d ukfpfö ljåhjgjhzljx- ysö xktyjd jåotcndf. Pkjevsiktyyfz lbaafvfwbz jp- CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ 195
yfxftn yfvthtyyjt b evsiktyyjt hfcghjcnhfytybt ltkjdst cnhernehs hfcgjkfufñn ljdjkmyj åjkmibvb kjéyjq byajhvfwbb, rjnjhfz kbåj lbcrhtlbnbhetn djpvjéyjcnzvb lkz gjlregf éehyfkbcnjd (rjnjhst, xtkjdtrf, kbåj yfyjcbn tve dhtl. rfr ghfdbkj, gjkexfñn ytåjkmijt éfkjdfybt) c ntv, Ceotcndeñn cktleñobt dbls ñhblbxtcrjq pfobns xnjås jyb geåkbrjdfkb cnfnmb, jndtxfñobt bö gjkbnb- gj ltkfv j uhfélfycrjq b rhbvbyfkmyjq lbaafvf- xtcrbv b ltkjdsv bynthtcfv. D nfrbö cbnefwbzö chtl- wbb: bcnbyf, pfrjyyst jåotcndtyyst bynthtcs b rjv- cndf vfccjdjq byajhvfwbb xfcnj yt vjuen dsgjkyznm vtynfhbb b rhbnbxtcrbt dpukzls. Ytcvjnhz yf nj, xnj rjynhjkbheñobt aeyrwbb. bcnbyf zdkztncz öjhjibv chtlcndjv pfobns, jyf yt Ytjåöjlbvs xtnrbt ghfdbkf, htuekbheñobt hfpvt- dctulf vjétn jåtcgtxbnm gjkyjwtyyeñ pfobne. Pfrjy- otybt htrkfvs, abyfycbhetvjq bp ujcåñlétnf. yst jåotcndtyyst bynthtcs – änj chtlcndf pfobns, rjnjhst ghbvtyzñncz bcrkñxbntkmyj d ckexft bpkj- étybz jåcnjzntkmcnd ltkf. Ytvtwrbt cels yfcnhjt- RJYNHJKM PF GHTCCJQ GJCHTLCNDJV ys åkfujcrkjyyj d jnyjitybb öjlfnfqcnd j pfobnt, HTUBCNHFWBB UFPTN B ÉEHYFKBCNJD rjulf yf rfhne gjcnfdktys jåotcndtyyst bynthtcs. Rhjvt njuj, jcjåjt dybvfybt eltkztncz bcghfdkt- D ytrjnjhsö cnhfyfö kbwtypbhjdfybt ufptnyjq ybñ ljgeotyysö d gtxfnb jibåjr pf cxtn geåkbrfwbb ltzntkmyjcnb bcgjkmpetncz d rfxtcndt chtlcndf jghjdthétybq bkb bpdbytybq, d nj dhtvz rfr dsgkfnf rjynhjkz pf ghtccjq. Tlbycndtyysv pfrjyysv jcyj- rjvgtycfwbq hfccvfnhbdftncz d rfxtcndt dnjhjcnt- dfybtv lkz ddtltybz kbwtypbhjdfybz zdkztncz yt- gtyyjq vths. jåöjlbvjcnm eåtlbnmcz d njv, xnj e ufptns bvttncz Ghtlcnfdbntkm JÅCT gj djghjcfv cdjåjls b pfhtubcnhbhjdfyysq flhtc, ult ghb yfheitybb tt chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb nfrét erfpfk yf ghj- dkfltkmwfvb pfrjyf vjuen åsnm ghjbpdtltys celtå- åktve ytdthyjuj ghbvtytybz ghfdbntkmcndtyysvb yst ltqcndbz. xbyjdybrfvb pfrjyjd j pfobnt jn rktdtns b lbaaf- Nhtåjdfybz gj kbwtypbhjdfybñ ltzntkmyjcnb vfwbb, xnj xfcnj ghbdjlbn r pfrhsnbñ ytpfdbcbvsö b éehyfkbcnjd vjuen ghbybvfnm hfpkbxyst ajhvs b jcjåtyyj jggjpbwbjyysö chtlcnd vfccjdjq byajhvf- xfcnj zdkzñncz chtlcndjv ecnhfitybz. D ytrjnjhsö wbb. Bcgjkmpjdfybt rktdtns b lbaafvfwbb vjétn yt- cnhfyfö ghfdbntkmcndf gsnfñncz htuekbhjdfnm ghj- ufnbdyj crfpfnmcz yf rjhhtrnbheñotq aeyrwbb chtl- wtcc kbwtypbhjdfybz chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb cnd vfccjdjq byajhvfwbb d jnyjitybb dféytqibö b bö hfåjnybrjd yfghzveñ, d nj dhtvz rfr d lheubö ghfdbntkmcndtyysö bkb ltkjdsö htitybq b jrfpfnm vtcnfö vjuen ceotcndjdfnm ghjacjñps hfåjnybrjd gfueåyjt dkbzybt yf éehyfkbcncrbt hfccktljdfybz CVB, rjnjhst cnhtvzncz yfdzpfnm cdjbv xktyfv ju- ltk j rjhhegwbb. hfybxbntkmyeñ ghfrnbre hfåjns. Kbwtypbhjdfybt yt Xfcnj d ytrjnjhsö cnhfyfö c gthtöjlyjq ärjyj- jndtxftn jåotcndtyysv bynthtcfv, b yt ceotcndetn vbrjq éehyfkbcns, gbieobt j ytpfrjyysö ltqcndbzö rfrjq-kbåj dtcrjq ghbxbys lkz tuj ceotcndjdfybz. ujcelfhcndtyysö jhufyjd, gjldthufñncz lfdktybñ c Vths gj kbrdblfwbb kbwtypbhjdfybz d jåkfcnb CVB wtkmñ hfcrhsnbz bö bcnjxybrjd byajhvfwbb, nj tcnm ljkéys hfcghjcnhfyznmcz b yf byjcnhfyysö rjhhtc- ntö kbw dyenhb cbcntvs, rjnjhst ghtljcnfdkzñn nfrbt gjyltynjd, rjnjhst ljkéys bvtnm nfrjq ét ljcneg r cdtltybz. Änj erfpsdftn yf dféyjcnm Htrjvtylfwbb H byajhvfwbb b nfrbt ét djpvjéyjcnb gj jceotcndkt- (2000) Rjvbntnf vbybcnhjd Cjdtnf Tdhjgs, d rjnjhjq ybñ cdjtq ltzntkmyjcnb, xnj b vtcnyst éehyfkbcns. ujdjhbncz, xnj éehyfkbcns bvtñn ghfdj yt hfcrhs- dfnm cdjb bcnjxybrb byajhvfwbb. WTYPEHF B GJLJNXTNYJCNM
DKBZYBT GHFDBNTKMCNDF XTHTP Kñåjt juhfybxtybt yf ltzntkmyjcnm CVB ljkéyj HFPVTOTYBT BKB YTHFPVTOTYBT cjjndtncndjdfnm egjvzyenjq dsit Tdhjgtqcrjq rjy- HTRKFVS dtywbb gj ghfdfv xtkjdtrf. Dféysv fcgtrnjv, cdzpfyysv c juhfybxtybtv Dj vyjubö cnhfyfö ljöjls jn htrkfvs lkz gjl- cdjåjls CVB, zdkztncz nj, xnj nfrbt juhfybxtybz lthérb chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb ytdtkbrb. ljkéys åsnm ghtlvtnjv jåotcndtyyjq lbcreccbb b by- D htpekmnfnt änjuj CVB yt gjkexfñn ljcnfnjxyjuj nthghtnbhjdfnmcz gjkyjcnmñ ytpfdbcbvsv celtåysv abyfycbhjdfybz b gjgflfñn d jgfcyeñ pfdbcbvjcnm jhufyjv, cjcnjzobv bp kbw, xmz xtcnyjcnm b htgenfwbz jn ljöjljd jn htrkfvs. Jcyjdyst htrkfvjlfntkb yt dspsdfñn cjvytybq. (chtlb rjnjhsö ukfdysv, rfr ghfdbkj, zdkztncz ghf- Jlyfrj, dj vyjubö cnhfyfö c yfhjélfñotqcz dbntkmcndj) jceotcndkzñn étcnrbq rjynhjkm pf cj- ltvjrhfnbtq e chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb bvttn- lthéfybtv vfnthbfkjd. Rhjvt njuj, gjkbnbxtcrbt b cz juhfybxtyysq jgsn b åjkmijq cjåkfpy bpåtéfnm 196 CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ
jndtncndtyyjcnb. Ñhblbxtcrfz cbcntvf, rjnjhfz gj xtcrjv jåotcndt, zdkztncz nfrjq vtöfybpv, ghb rjnj- cenb ljkéyf cjplfdfnm dct eckjdbz lkz jndtncndtyyjq hjv CVB bvtñn gjkyjvjxbz cfvbv ghbybvfnm öjhjij ltzntkmyjcnb CVB, yf cfvjv ltkt vjétn jrfpfnm yt- ghjlevfyyst htitybz. Ghtljcnfdktybt cdjåjls bplf- ufnbdyjt dkbzybt yf hfpdbnbt ltvjrhfnbb. D jlyjq bp ntkmcndfv b éehyfkbcnfv ytctn lkz ybö ljgjkybntkm- cnhfy, bleotq gj genb ltvjrhfnbxtcrjuj hfpdbnbz, yf- yeñ yfuhepre d ajhvt ghbyznbz ytghjcnsö htitybq åkñlfntkb yf dsåjhfö ghbikb r dsdjle, xnj chtlcndf d jnyjitybb jåotcndtyyjq jndtncndtyyjcnb. Jlyfrj vfccjdjq byajhvfwbb b bö ärcnhfdfufynyst htgjhnf- nhflbwbb b rekmnehf cdjåjlysö chtlcnd vfccjdjq éb ghtlcnfdkzñn juhjvyeñ euhjpe lkz bpåbhfntkmyj- byajhvfwbb ajhvbheñncz xthtp jndtncndtyyst ht- uj ghjwtccf11. itybz herjdjlbntktq CVB b bö éehyfkbcnjd, f nfrét Cjdtns gj ghtcct vjuen cjplfdfnmcz rfr cfvbvb gjcktljdfntkmyeñ gjllthére cj cnjhjys celtåyjq CVB c wtkmñ cfvjhtuekbhjdfybz, nfr b ujcelfhcn- dkfcnb. Änf rekmnehf, rhjvt dctuj ghjxtuj, zdkztncz djv. Ghb änjv jyb ljkéys cnfnm jnrhsnjq gkjoflrjq cfvsv dféysv ufhfynjv cdjåjls CVB b bö cgjcjå- lkz jåceéltybz ghtntypbq r ltzntkmyjcnb CVB cj yjcnb dsgjkyznm aeyrwbñ rjynhjkz pf ltzntkmyjcnmñ cnjhjys jåotcndtyyjcnb, jceéltybz CVB pf åt- ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd. Nhflbwbb ét gjpdjkzñn pjndtncndtyyeñ hfåjne b dkbzybz (lj jghtltktyyjq CVB étcnrj ltqcndjdfnm ghb bpextybb ltzntkmyjcnb cntgtyb) yf bö ltzntkmyjcnm. Ytjåöjlbvj, jlyfrj, ntö, rnj jåktxty ljdthbtv jåotcndf12. jnvtnbnm, xnj jgsn hfåjns nfrbö cjdtnjd gj ghtcct Rekmnehf chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb, rfr yt jxtym dyeibntkmysq, b gjänjve yt cnjbn jéblfnm jn dblyj ctujlyz yf ghbvtht vyjubö ltvjrhfnbxtcrbö ybö ckbirjv vyjujuj. ujcelfhcnd, ghtlgjkfuftn, xnj CVB ljkéys ≤åtcgj- Cjdtns gj ghtcct ljkéys åsnm ytpfdbcbvs b yf- rjbnm åkfujgjkexysö≥ (ujcelfhcndtyysö xbyjdybrjd) öjlbnmcz gjl herjdjlcndjv kbw, rjnjhst pfckeébkb lkz njuj, xnjås ≤pfcnegbnmcz pf ytåkfujgjkexysö≥ dctjåott edfétybt, åkfujlfhz jncencndbñ cdzptq (jåotcndj d wtkjv). c rfrjq-kbåj gfhnbtq b cdjtq xtcnyjcnb. Änb jhufys Ytn ybrfrbö cjvytybq d njv, xnj byjulf änj vjétn yt ljkéys jåkflfnm gjkyjvjxbzvb yf jceotcndktybt ghbdjlbnm r åtpjndtncndtyyjcnb CVB. Änj wtyf, rj- rfrbö-kbåj ñhblbxtcrbö cfyrwbq, gjcrjkmre d änjv njheñ ytbpåtéyj ghböjlbncz gkfnbnm. Ytpfdbcbvfz ckexft jyb vjuen ghtdhfnbnmcz d wtypjhjd. Ntv yt b velhfz celtåyfz dkfcnm b äaatrnbdysq cjdtn gj vtytt, jyb ljkéys jåkflfnm fdnjhbntnjv b dscjrbvb ghtcct vjuen jrfpfnm cjltqcndbt d åjhmåt c gtht- vjhfkmysvb rfxtcndfvb, xnjås bö pfrkñxtybz bvtkb ubåfvb d nfrbt gthbjls dhtvtyb. Ntv yt vtytt, jå- dtc. Åskj ås gjktpysv ghbpyfnm ytjåöjlbvjcnm geåkb- otcndj ljkéyj åsnm ujnjdj r njve, xnjås pfgkfnbnm rfwbb jhufyjv CVB, r rjnjhjve bvtñncz ghtntypbb, jghtltktyyeñ wtye pf cdjåjle chtlcnd vfccjdjq gjkyjuj, åtp rfrbö-kbåj cjrhfotybq jnxtnf j htpekm- byajhvfwbb. Gjéfkeq, cnjbn ghbyznm yf djjheétybt nfnfö ghjdtltyyjuj cjdtnjv gj ghtcct hfccktljdf- öjnz ås jcyjdyeñ vjhfkm, tckb yt åerdfkmyj dct bp ybz d njv ckexft, tckb åskb gjlndthéltys dsldbyenst crfpfyyjuj ghtlctlfntktv Rjvbccbb gj hfccvjn- ghjnbd änjuj jhufyf ghtntypbb. htybñ ghtntypbq r ltzntkmyjcnb chtlcnd vfccjdjq Ceotcndetn jxtym njyrfz uhfym vtéle jndtncn- byajhvfwbb Dtkbrjåhbnfybb kjhljv Vfrrhtuthjv dtyyjq b åtpjndtncndtyyjq éehyfkbcnbrjq. Dhtvz b bp Lehhbcf: vtcnj zdkzñncz dféysvb afrnjhfvb, dkbzñobvb yf ≤Cdjåjlyjt jåotcndj, jéblfñott jndtncndtyyjuj ghbyznbt jrjyxfntkmyjuj htitybz. Ltqcndbntkmyj, cb- gjdtltybz cdjåjlyjq ghtccs, ljkéyj åsnm nthgbvj r kf vjhfkmyjuj djpltqcndbz cjdtnf gj ghtcct – åjktt ≥xfcnj ijrbheñotq≤ åtpjndtncndtyyjcnb rfr r wtyt, äaatrnbdysq bycnhevtyn jåtcgtxtybz jndtncndtyyjq rjnjheñ ghböjlbncz gkfnbnm pf cdjåjle, gjcrjkmre hfåjns CVB, xtv ghtljcnfdktybt ghfdbntkmcnde b ghtccf, rjnjhfz cdjåjlyf, xnjås åsnm jndtncndtyyjq, cele ibhjrbö gjkyjvjxbq gj juhfybxtybñ bö ltzntkm- ljkéyf nfrét åsnm b cdjåjlyjq, xnjås åsnm åtpjndtn- yjcnmñ. cndtyyjq≥13. Pfzdktybz j åtpjndtncndtyyjcnb CVB xfcnj ghb- djlzn r ghbpsdfv j ytjåöjlbvjcnb hfphfåjnrb nfrbö pfrjyjd b vtöfybpvjd, rjnjhst ås ufhfynbhjdfkb RJLTRCS XTCNB LKZ ÉEHYFKBCNJD ceotcndjdfybt cdjåjlysö chtlcnd vfccjdjq byajh- vfwbb kbim d ≤hfpevysö≥ ghtltkfö. Jgsn gjrfpsdftn, Ghbvthjv ghbyznbz éehyfkbcnfvb jghtltktyyjq xnj nthvby ≤hfpevyst≥ dtcmvf ceåütrnbdty b xnj tuj jndtncndtyyjcnb b ddtltybz ghjatccbjyfkmysö cnfy- ghbyznbt d änjv rjyntrcnt vjétn cnfnm gthdsv ifujv lfhnjd, ghtlecvfnhbdfñobö jåzpfntkmyst änbxtcrbt gj crjkmprjq ljhjért, dtleotq r hfpyjjåhfpysv yjhvs, vjétn ckeébnm htitybt Cbylbrfnf ckjdfwrbö ajhvfv wtypehs. éehyfkbcnjd j ghbyznbb cktleñobö nhtåjdfybq r cdj- Cfvsv yfltéysv b yfbåjktt äaatrnbdysv vtöf- bv xktyfv14. ybpvjv, ufhfynbheñobv cdjåjle CVB d ltvjrhfnb- CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ 197
È. Éehyfkbcn b jåotcndj ÈÈ. Éehyfkbcn b jåütrn tuj bynthtcjd
Éehyfkbcn åeltn ghtlghbybvfnm dct ytjåöj- Éehyfkbcn ytctn jndtncndtyyjcnm pf dct lbvst ltqcndbz lkz jåtcgtxtybz jåotcndf cdjb geåkbrfwbb. Éehyfkbcn yt bvttn vjhfkm- ljcnjdthyjq, njxyjq, ghjdthtyyjq, gjkyjq b ghj- yjuj ghfdf dvtibdfnmcz d kbxyeñ ébpym kñåjuj atccbjyfkmyjq byajhvfwbtq. Ljcnjdthyjcnm uhfélfybyf, pf bcrkñxtybtv ntö ckexftd, rjulf byajhvfwbb ghtlgjkfuftn, xnj afrns, yf rjnj- lfyyjt kbwj yfheiftn pfrjy bkb cjdthiftn jåot- hsö jyf jcyjdsdftncz, ghtlcnfdkzñncz cfvsv cndtyysq ghjcnegjr. jåütrnbdysv jåhfpjv d ltqcndbntkmyjv rjyntr- D wtkzö cjåkñltybz jåütrnbdyjcnb ghb gjl- cnt åtp rfrbö-kbåj bcrfétybq bkb enfbdfybz ujnjdrt b jceotcndktybb cdjtq ltzntkmyjcnb jåcnjzntkmcnd, bcgjkmpez yflktéfobv jåhf- éehyfkbcn ghtlghbybvftn ifub r njve, xnjås pjv ndjhxtcrbt cgjcjåyjcnb éehyfkbcnf. Tckb lfnm djpvjéyjcnm dscrfpfnmcz dctv pfbynthtcj- rfrbt-kbåj afrns yt vjuen åsnm ghjdthtys, dfyysv cnjhjyfv. ytjåöjlbvj erfpfnm yf änj. Éehyfkbcn vjétn cdjåjlyj dshféfnm kbxyjt vytybt bkb vytybt ÈÈÈ. Éehyfkbcn b bcnjxybrb byajhvfwbb uheggs d hfvrfö gkñhfkbcnbxtcrjuj rjyntrcnf bltq ghb eckjdbb, xnj jy yt yfheiftn uhfélfy- Éehyfkbcn bvttn ytjnütvktvjt ghfdj cdjåjl- crbö ghfd lheujuj kbwf bkb uheggs kbw b yt ghtl- yjuj ljcnegf rj dctv bcnjxybrfv byajhvfwbb. cnfdkztn euhjps vjhfkmysv ecnjzv jåotcndf. Éehyfkbcn jåzpfy ytpfvtlkbntkmyj edtlj- D nj ét dhtvz jy ljkéty edféfnm nhtåjdfybt vbnm bcnjxybr byajhvfwbb j cdjbö yfvthtybzö j cdjåjlyjv jåvtyt vytybq b cdjåjlyjv gjnjrt rfr fdnjhf. byajhvfwbb. Jy dctulf c edfétybtv jnyjcbncz r Ghb cåjht byajhvfwbb jy yt ljkéty ghbåt- ghfdbkfv öjhjituj njyf b dsåjhe evtcnysö ufnm r lfdktybñ. chtlcnd dshfétybz vytybq. Yt hfphtiftncz bcgjkmpjdfnm ytljkéysv Jy bvttn ghfdj b vjhfkmyst jåzpfntkmcndf jåhfpjv cjåsnbz bkb pfzdktybz, cdbltntktv jnrfpfnmcz jn geåkbrfwbb nfrjq byajhvfwbb, rjnjhsö jy cnfk, bkb gjkextyyst bv ljrevtyns. tckb dszcybncz, xnj jyf yt cjjndtncndetn Éehyfkbcn jåzpfy jåtcgtxbdfnm rjyabltywb- ltqcndbntkmyjcnb, zdkztncz gjkeghfdljq (bcrf- fkmyjcnm cdjbö bcnjxybrjd byajhvfwbb lj ntö étyf), cgtrekzwbtq, ytgjkyjq bkb bvtñotq rjv- gjh, gjrf jyb bkb ét cel yt jcdjåjlzn tuj jn vthxtcreñ yfghfdktyyjcnm (nfr yfpsdftvfz änjq jåzpfyyjcnb. ≤crhsnfz htrkfvf≥). Tckb éehyfkbcn jgeåkbrjdfk yt cjjndtn- Ȫ. Éehyfkbcn b htlfrwbjyyfz rjkktubz cndeñoeñ ltqcndbntkmyjcnb byajhvfwbñ, bkb bplfntkm byajhvfwbñ, rjnjhfz zdkztncz gjkeghfdljq (bcrfétyf), cgtrekzwbtq bkb ytgjkyjq, jy ljkéty Éehyfkbcn bvttn ghfdj yf nfrjq nheljdjq bcghfdbnm jibåre, jgeåkbrjdfd gjghfdre bkb ljujdjh, rjnjhsq jåtcgtxbdftn tuj vfnthbfkm- jnpsd. Gjghfdrf ljkéyf åsnm jgeåkbrjdfyf yst gjnhtåyjcnb b pfoboftn tuj ghjatccbjyfkm- ghbåkbpbntkmyj d nfrjv ét uhfabxtcrjv bcgjk- yeñ xtcnm. ytybb b d njv ét vtcnt, xnj b byajhvfwbz, rjnj- Jy bvttn ghfdj jndthuyenm rfrjt-kbåj lfdkt- hfz gjlktébn bcghfdktybñ. Jndtnyfz pfvtnrf ybt, jrfpsdftvjt yf ytuj c wtkmñ pfcnfdbnm tuj fdnjhf gthdjyfxfkmyjq byajhvfwbb yt ljkéyf ltqcndjdfnm ghjnbd cdjbö eåtéltybq. Jy gjlxb- cjghjdjélfnmcz gjcnegbdibv yf ytt jnpsdjv c yztncz hfcgjhzétybzv njkmrj cdjtuj herjdjl- ntv, xnjås jlyf bp cnjhjy yt gjkexbkf gjcnjzy- cndf d cjjndtncndbb c nheljdsv ljujdjhjv. yjuj ghtbveotcndf. Éehyfkbcn bvttn ghfdj yf pfobne cj cnj- Åtpljrfpfntkmyst jådbytybz, pkjegjnhtå- hjys cdjtuj ytgjchtlcndtyyjuj yfxfkmybrf bkb ktybt ljdthbtv, ghjatccbtq bkb chtlcndfvb bplfntkz c bcgjkmpjdfybtv dctö pfrjyysö b bvtñ- vfccjdjq byajhvfwbb d kbxysö bynthtcfö bkb oböcz d bö hfcgjhzétybb chtlcnd, d njv xbckt bynthtcfö uheggs, afkmcbabrfwbz ljrevtynjd, pfobne tuj ghfdf yf bcgjkmpjdfybt gctdljybvf. bcrfétybt afrnjd, kñåfz kjém bkb evsikty- Éehyfkbcn yt ljkéty ghjldbufnm xfcnyst yjt enfbdfybt byajhvfwbb j yfheitybb pfrjyf bkb ceåütrnbdyst bynthtcs hflb cjåcndtyyjq b jåotcndtyyjq vjhfkb hfccvfnhbdfñncz éeh- dsujls, b jy yt gjlgbcsdftn rjvvthxtcrbt bkb yfkbcnjv rfr cthmtpytqibq ghjatccbjyfkmysq gkfnyst jåüzdktybz cdjbv bvtytv. ghjcnegjr. Xktys htlfrwbjyyjq rjkktubb byajhvbheñncz htlfrwbjyyjq rjkktubtq bkb rjkktubtq bplfntkz 198 CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ
gj rféljve htitybñ, bvtñotve dféyjt pyfxt- • Jghtltkzqnt cnhernehs/kbwf, xmb bynthtcs ybt lkz ltzntkmyjcnb erfpfyysö cjnhelybrjd. vjuen åsnm pfnhjyens d htpekmnfnt dfituj hfccktljdfybz. ª. Éehyfkbcn b tuj rjkktub • Ghjrjycekmnbheqntcm c fldjrfnjv, jcjåtyyj ghb hfccktljdfybb, cdzpfyyjv c ljrevtynbhj- Éehyfkbcn yt vjétn geåkbrjdfnm vfnthbfk dfyysvb vfnthbfkfvb. lheujuj xtkjdtrf gjl cdjbv bvtytv bkb bybwbf- • Bpåtufqnt gthcjyfkmysö jghtltktybq d cdjbö kfvb. cnfnmzö. Jy yt vjétn wbnbhjdfnm lheueñ geåkbrfwbñ, • Bcgjkmpeqnt gctdljybv, rjulf åtp änjuj yt erfpfd ghb änjv bcnjxybr. ytkmpz jåjqnbcm. Jy yt vjétn ghtlkjébnm cdjq vfnthbfk lkz • Dctulf rhbnbxtcrb jnyjcbntcm r kñåjq byajh- geåkbrfwbb jlyjdhtvtyyj ytcrjkmrbv bplfybzv. vfwbb, gjkextyyjq jn gjkbwbb, ytegjkyjvjxty- Jy yt vjétn dvtibdfnmcz d cjlthéfybt ysö jabwbfkmysö kbw bkb éthnd. vfnthbfkf åtp cjukfcbz fdnjhf. • Ybrjulf yt njhjgbntcm geåkbrjdfnm htpekm- Jy yt ljkéty dkbznm yf fdnjhbntn b cgjcjå- nfns hfccktljdfybz, yt ghjdthbd cgthdf cdjñ yjcnb cdjbö rjkktu; d öjlt rjkktrnbdyjq hfåjns byajhvfwbñ. jy ljkéty edféfnm bö gjnhtåyjcnb b dpukzls. • Ghb hfccktljdfybb ltkf étkfntkmyj ghjrjy- cekmnbhjdfnmcz c jabwbfkmysvb kbwfvb d ªÈ. Éehyfkbcn b jåotcndtyyst bynthtcs Vbybcnthcndt dyenhtyybö ltk bkb celtåyjq cbcntvt. Éehyfkbcn ljkéty edféfnm rjycnbnewb- • Dctulf gsnfqntcm pfgbcfnm bynthdmñ yf vfu- jyyjt ujcelfhcndtyyjt ecnhjqcndj, tuj ltvjrhf- ybnjajy, d njv xbckt bynthdmñ gj ntktajye. nbxtcrbt bycnbnens, ceotcndeñobt pfrjys b • Bcgjkmpetvst dfvb vtnjls hfccktljdfybz jåotghbyznst ghbywbgs vjhfkb d jåotcndt. ljkéys dctulf åsnm pfrjyys. Éehyfkbcn yt ljkéty ghjgfufylbhjdfnm • Gkfnbnt yfkjub. (Ytegkfxtyyst yfkjub pfödfnybxtcrbt djqys, yfcbkbt b fuhtccbñ rfr vjuen åsnm bcgjkmpjdfys rfr chtlcndj lfdkt- chtlcndj ehtuekbhjdfybz vtéleyfhjlysö rjy- ybz yf éehyfkbcnjd c ntv, xnjås pfcnfdbnm akbrnjd, gjkbnbxtcreñ, uhfélfycreñ, hfcjdeñ, bö jnrfpfnmcz jn cjplfybz vfnthbfkjd, rhb- yfwbjyfkmyeñ, htkbubjpyeñ b lheubt ajhvs nbreñobö dkfcnm). ytnthgbvjcnb. Éehyfkbcn c edfétybtv jnyj- cbncz r lheubv ujcelfhcndfv b yfwbzv, f nfrét bö ltvjrhfnbxtcrbv nhflbwbzv. UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ Dj vyjubö cnhfyfö éehyfkbcnfv ytjåöjlbvs yfdsrb cjcnfdktybz jnxtnjd j ghjdtltybb hfcckt- Delhj Dbkmcjy jlyféls bphtr ahfpe, cnfdieñ ljdfybq b pyfybt vtéleyfhjlysö cnfylfhnjd15. pyfvtybnjq: ≤Ghfdbntkmcndj ybrjulf yt zdkzkjcm bcnjxybrjv cdjåjls. Bcnjxybrjv cdjåjls dctulf åskb tuj gjllfyyst≥. Lkz cdjtuj aeyrwbjybhjdfybz HFCCKTLJDFNTKMCRFZ ÉEHYFKBCNBRF uhfélfycrjve jåotcnde nhtåetncz vbybvev ufhfynbq cdjåjls cjåhfybq b cdjåjls ckjdf. Hfccktljdfntkmcrfz éehyfkbcnbrf zdkztncz jl- D gjcktlytt dhtvz kbwf, ghbybvfñobt gjkbnbxtc- ybv bp rkñxtdsö bycnhevtynjd, c gjvjomñ rjnjhjuj rbt htitybz, jcjpyfkb, xnj vjkjlst ltvjrhfnbxtc- jåotcndtyyjcnm vjétn hfcrhsdfnm afrns rjhhegwbb. rbt bycnbnens d gthtöjlysq gthbjl jxtym öhegrb b Hfccktljdfntkmcrfz éehyfkbcnbrf – änj nhelyjt xnj hsyjxyst cbks cfvb gj ctåt yt vjuen jåtcgtxbnm b byjulf hbcrjdfyyjt pfyznbt, yj jyj nhtåetn gjl- cjwbfkmyjt b ärjyjvbxtcrjt hfdtycndj åtp ehfdyj- lthérb. D hfccktljdfntkmcrjq éehyfkbcnbrt ceot- dtibdfñotuj exfcnbz d ghjwtcct ghbyznbz htitybq cndetn hzl ghfdbk, rjnjhst ytjåöjlbvj cjåkñlfnm uhfélfycrjuj jåotcndf. dj bvz ghjatccbjyfkbpvf. Yfghbvth, ≤Åjkufhcrfz Jndtncndtyyst ytghfdbntkmcndtyyst jhufybpfwbb rjfkbwbz 2000≥ htrjvtyljdfkf 11 ghfdbk lkz cktleñ- (YGJ) jåtcgtxbdfñn ltvjrhfnbxtcrbq b rjynhjkbhet- otuj gjrjktybz éehyfkbcnjd16: vsq öjl änbö ghjwtccjd. Jlyfrj, ghfdlf b nj, xnj lkz vyjubö YGJ yt öfhfrnthyj yb nj, yb lheujt. Ltqcn- • Dctulf gthtghjdthzqnt byajhvfwbñ rfr vbyb- dbntkmyj, vyjubt bp ybö cjplfñncz c tlbycndtyyjq vev d ldeö ytpfdbcbvsö bcnjxybrfö. wtkmñ gjkextybz chtlcnd jn ljyjhjd lkz cjåcndtyysö yeél jcyjdfntktq YGJ. D yfcnjzott dhtvz dtltncz hfåjnf gj ghbyznbñ rjltrcjd gjdtltybz b nhfycgf- CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ 199
htynyjq jnxtnyjcnb YGJ lkz njuj, xnjås cjjndtncn- D kñåjq yfwbjyfkmyjq cnhfntubb ljkéyf jndjlbnm- djdfnm änbv nhtåjdfybzv. Jlyfrj, ukfdyjq ldbéeotq cz jnltkmyfz hjkm ghjatccbjyfkmyjq rjvgtntynyjc- cbkjq htajhvs YGJ ljkéyj åsnm ghbpyfybt njuj, xnj nb. Rjhhegwbz b ytrjvgtntynyjcnm chtlb fldjrfnjd, uhfélfycrjt jåotcndj yt vjétn nhtåjdfnm åjktt ds- dhfxtq b byétythjd yfyjczn jåotcnde pyfxbntkmysq cjrbö cnfylfhnjd d jåotcndtyyjq ltzntkmyjcnb, xtv ehjy. Ghtlcnfdbntkb änbö ghjatccbq ljkéys ghtl- nt, rjnjhsv cfvb YGJ ujnjds cjjndtncndjdfnm. ghbyznm ndthlst ifub gj yfdtltybñ gjhzlrf d cdjbö cjåcndtyysö hzlfö bkb ét gjpdjkbnm änj cltkfnm uj- celfhcndtyysv jhufyfv. Rjytxyj, ceotcndeñn ghtnty- HJKM UHFÉLFYCRJUJ JÅOTCNDF D pbb gj cjåkñltybñ pfrjyyjcnb cj cnjhjys jhufyjd, ÅJHMÅT C RJHHEGWBTQ jceotcndkzñobö rjynhjkm pf ñhblbxtcrjq ghjatccb- tq (ytrjnjhst fldjrfns gjgflfñn d gjkt phtybz ghfdb- Uhfélfycrjt jåotcndj drkñxftn jgsn b ctnm ntkmcndf åkfujlfhz cdjbv rkbtynfv). Nfrbv jåhfpjv, cnherneh, rjnjhst ytjåöjlbvs lkz htitybz djghj- ceotcndeñn dct jcyjdfybz cxbnfnm, xnj ñhblbxtcrbt cjd, ghtlcnfdkzñobö dctjåobq bynthtc, d njv xbckt jåotcndf b fccjwbfwbb ñhbcnjd yt yeélfñncz d lj- gj ghjåktvfv rjhhegwbb. B e ytuj tcnm cdjq bynthtc gjkybntkmysö cnbvekfö, xnjås cjåkñlfnm cnfylfhns d änjv. Gj åjkmitq xfcnb d rjhhegwbñ djdktxtys ldt cdjtq ghjatccbb, hfpevttncz ghb eckjdbb, xnj jyb cnjhjys: ghfdbntkmcndj b xfcnysq ctrnjh. Rfr ghfdb- bvtñn ghfdj pfybvfnmcz änjq ltzntkmyjcnmñ20. kj, uhfélfycrjt jåotcndj zdkztncz ukfdyjq éthndjq. Vtéle ghfdbntkmcndjv, uhfélfycrbv jåotcndjv Ghb hfcghtltktybb dkfcnysö gjkyjvjxbq jn wtynhf d bkb bcnjxybrfvb rfgbnfkf ceotcndetn nhtöcnjhjyyzz htubjys djpvjéyjcnb lkz rjhhegwbb gthtvtofñncz cdzpm. Rjhhegwbz vjétn djpybryenm dj dctö bkb d kñ- dybp gj dthnbrfkb, djdktrfz yjdsö buhjrjd, rjnjhst åjv bp änbö nhtö äktvtynjd. Nfrbv jåhfpjv, yb jlyf yföjlzncz d åjktt ntcyjv rjynfrnt c uhfélfycrbv bp cnjhjy yt vjétn ghfrnbxtcrb bkb ntjhtnbxtcrb ht- jåotcndjv. Änj jpyfxftn, xnj djpvjéyjcnb uhfélfy- ibnm ghjåktve rjhhegwbb jnltkmyj jn lheubö. Gj dctq crjuj jåotcndf gj yfåkñltybñ pf ltqcndbzvb jabwb- dblbvjcnb, nfrét ytdjpvjéyj äaatrnbdyj htibnm fkmysö dkfcntq b ghjnbdjltqcndbñ bv ecbkbdfñncz gj änjn djghjc åtp exfcnbz dctö nhtö cnjhjy. vtht cjrhfotybz lbcnfywbb b hjcnf jcdtljvktyyjc- Cktljdfntkmyj, ghfdbntkmcndj vjétn cjplfnm ñhb- nb gj ghjåktvfv yf vtcnyjv ehjdyt. Ghb dsgjkytybb lbxtcreñ b yjhvfnbdyeñ jcyjde, rjnjhfz jåtcgtxbn änjq aeyrwbb hzl YGJ dtltn cbcntvfnbxtcrbq jåpjh ytjåöjlbvjt ghjcnhfycndj lkz aeyrwbjybhjdfybz chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb b bö cjjåotybq17. uhfélfycrjuj jåotcndf. Änf jcyjdf ljkéyf drkñ- Dct åjkmitt pyfxtybt ghblftncz njq hjkb, rjnj- xfnm cdjåjle dshfétybz vytybq, cdjåjle cjåhfybq, heñ uhfélfycrjt jåotcndj vjétn buhfnm d ghbdktxt- cdjåjle cjplfybz ytghfdbntkmcndtyysö cnherneh. Pf- ybb jåotcndtyysö kblthjd lkz hfåjns d rjvbntnfö gj rjys, htuekbheñobt ajhvfkmyjt exhtéltybt YGJ b yflpjhe b ecbktybz ≤ujhbpjynfkmyjq gjljnxtnyjcnb≥, bö yfkjujdsq cnfnec, åelen ghtnthgtdfnm cthmtpyst rjnjhfz zdkztncz jcyjdyjq cjcnfdkzñotq cbcntvs bpvtytybz, yj jyb ljkéys åsnm gjyznys b ljcnegys, jn- yfwbjyfkmyjuj tlbycndf. dtxfnm vtéleyfhjlysv yjhvfv b yt cjplfdfnm ytyeé- Jlybv bp ghbvthjd änjuj, rjnjhsq eét ghbdjlbk- ysö juhfybxtybq bkb ghtgzncndbq. Ujcelfhcndtyyst cz hfytt, zdkztncz hfåjnf 40 xtkjdtr d rfxtcndt jå- xbyjdybrb, pfybvfñobtcz djghjcfvb frrhtlbnfwbb, otcndtyysö yfåkñlfntktq pf ltzntkmyjcnmñ fynbrjh- ljkéys xtnrj gjybvfnm, xnj pfrjy ytjåöjlbvj ghbvt- hegwbjyyjuj futyncndf d Ujyrjyut. Lheubv ghbvthjv yznm åtcghbcnhfcnyj, åtp gthtubåjd. D änjv rjyntr- vjétn ckeébnm Gjlhfpltktybt gj ghtljndhfotybñ cnt kñåjt nhtåjdfybt gj htubcnhfwbb vjétn åsnm rjhhegwbb (GGR), ult äne aeyrwbñ dsgjkyztn YGJ gj cfvsv kexibv jåhfpjv eljdktndjhtyj d njv ckexft, gjhextybñ Eghfdktybz egjkyjvjxtyyjuj gj ghfdfv xt- tckb cjjndtncndeñobt htitybz åelen ghbybvfnmcz ce- kjdtrf yf Abkbggbyfö d wtkzö cjltqcndbz åjhmåt cj ljv bkb lheubv ytpfdbcbvsv jhufyjv. dpznjxybxtcndjv b rjhhegwbtq18. D hzlt cnhfy b veybwbgfkmysö jåhfpjdfybq åskf ddtltyf ghfrnbrf ≤jnrhsnjuj cjcnfdktybz åñlét- nf≥19 (dvtcnt c eghjotyysv ljcnegjv r byajhvfwbb), b vyjubt YGJ d yfcnjzott dhtvz dtlen vjybnjhbyu pfregjr lkz ujcelfhcndtyysö yeél b öjlf bpåbhfntkm- ysö rfvgfybq. 200 CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB B UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ
CYJCRB
1 Ntrcns pfrjyjd hfpysö cnhfy j chtlcndfö vfccj- 9 Åjktt gjlhjåyeñ byajhvfwbñ vjéyj yfqnb d djq byajhvfwbb d äktrnhjyyjv dblt yföjlzncz gj jnxtnt j htpekmnfnfö hfåjns ctrnjhf cdzpb d Dtkbrj- flhtce: http://www.ijnet.org/FE_Article/MediaLawsea åhbnfybb http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/ rch.asp?UILang=1 10 Htitybt Tdhjgtqcrjuj celf gj ghfdfv xtkjdtrf gj 2 Rjyathtywbz cjcnjzkfcm d Kjyljyt 16-18 zydfhz ltke ≤Kbyutyc ghjnbd ghfdbntkmcndf Fdcnhbb≥ (1986) 1987 ujlf gjl äubljq Vtéleyfhjlyjq atlthfwbb 8 E.H.R. 407 ufptnysö bplfntktq (ABÄÉ), Vtéleyfhjlyjuj bycnb- 11 Dsåjhs d Ufyt: Jnxtn uheggs yfåkñlfntktq Cjlhe- nenf ghtccs, Vtéfvthbrfycrjq fccjwbfwbb ghtccs, étcndf, Ctrhtnfhbfn Cjlheétcndf, Kjyljy, 1991. Ctdthjfvthbrfycrjq yfwbjyfkmyjq fccjwbfwbb 12 Rjltrcs xtcnb hfpkbxysö cnhfy vbhf, cjåhfyyst hflbjdtofybz b Vtéleyfhjlyjq atlthfwbb gthbj- djtlbyj Vtéleyfhjlyjq éehyfkbcncrjq ctnmñ, lbxtcrjq gtxfnb vjéyj yfqnb gj flhtce: http://.ijnet.org/FE_Article/ 3 Öfhnbz cdjåjls gtxfnb: http://www.wpfc.org/index.js DoceEthicsList.asp?UILang=1 p?page=Charter%20For%20A%20Free%20Press 13 Wbnbhetncz www.transparency.org/sourcebook/14.html 4 Ghtlcnfdbntkm JÅCT gj djghjcfv cdjåjls chtlcnd 14 Vtéleyfhjlyfz éehyfkbcncrfz ctnm, rjltrcs xtcnb: vfccjdjq byajhvfwbb cktlbn pf hfpdbnbtv chtl- http://www.ijnet.org/FE_Article/codeethics.asp?UILa cnd vfccjdjq byajhvfwbb d cnhfyfö-exfcnybwfö ng=1&CId=8352&CIdLang=1 JÅCT b bplftn ghtlgbcfybz j yfheitybzö cdjåjls dshfétybz vytybz. D 1997 ujle cnhfys-exfcnybws 15 Dctvbhysq åfyr dhtvz jn dhtvtyb ghjdjlbn rehcs cjplfkb Eghfdktybt ghtlcnfdbntkz JÅCT gj djghj- jåextybz lkz éehyfkbcnjd, pfybvfñoböcz hfcckt- cfv cdjåjls chtlcnd vfccjdjq byajhvfwbb d Dtyt ljdfntkmcrjq ltzntkmyjcnmñ. Åjktt rhegyjvfc- lkz yfåkñltybz pf cjcnjzybtv cdjåjls dshfét- infåyfz ghjuhfvvf, ghtlecvfnhbdfñofz jåextybt ybz vytybz rfr jlyjuj bp jcyjdjgjkfufñobö ghfd d CIF, jceotcndkztncz Vtéleyfhjlysv wtynhjv xtkjdtrf b jcyjdyjq äktvtyn ltvjrhfnbxtcrjuj éehyfkbcnjd, xfcnj d cjnhelybxtcndt c vtcnysvb jåotcndf. Gjl äubljq Gjcnjzyyjuj cjdtnf Ghtl- fccjwbfwbzvb éehyfkbcnjd: http://www.icij.org cnfdbntkm, rjnjhsq yt yfltkty ñhblbxtcrbvb 16 ≤Chtlcndf vfccjdjq byajhvfwbb ghjnbd rjhheg- aeyrwbzvb, dsgjkyztn pflfxb gj vjybnjhbyue cjjn- wbb≥, Cjabz, 2000, cnh. 44-47, yf åjkufhcrjv zpsrt. dtncndeñobö cjåsnbq d jåkfcnb chtlcnd vfccjdjq 17 Gjcjåbt gj vjybnjhbyue chtlcnd vfccjdjq byajh- byajhvfwbb, jåtcgtxtybñ gjkyjuj cjåkñltybz vfwbb yföjlbncz gj flhtce www.media-diversity.org/ ghbywbgjd b jåzpfntkmcnd JÅCT, f nfrét dslfxt resource%20categories/diversity%20manuals.htm cjjndtncndeñobö ghtleghtéltybq. D rfxtcndt jlyjuj bp dféysö äktvtynjd xtkjdtxtcrjuj bpvt- 18 Byajhvfwbñ gj ghjtrne ≤Vtéleyfhjlysq åñlétn≥ htybz Ghtlcnfdbntkm JÅCT bvttn ghfdj yf cåjh vjéyj yfqnb gj flhtce: http://www.ombudsman.gov. byajhvfwbb, cdjåjlyjt gthtldbétybt b jåotybt ph/publications/cpu_program.html c kbwfvb b ghtlcnfdbntkzvb exhtéltybq åtp ghtl- 19 Byajhvfwbñ gj ghjtrne ≤Vtéleyfhjlysq åñlétn≥ dfhbntkmyjuj cjukfcjdfybz. Étkfntkmyj, xnjås jy vjéyj yfqnb gj flhtce: http://www.internationalbu bkb jyf ljrkflsdfkb j htpekmnfnfö cdjtq hfåjns dget.org/faq b ≤Drec ecgtöf: ghbvths åñlétnyjq Gjcnjzyyjve cjdtne JÅCT (http://www.isn.ethz.ch/ hfåjns YGJ (2000)≥: http://www.international budget. osce/structure/osce_bodies_e/fom.htm) org/resoruces/success.pdf; vfnthbfks gj Hjccbb 5 Cnfnmb 35 b 36: http://www.sdnp.org.mw/constitut/ yföjlzncz gj flhtce: http://openbudget.karelia.ru/ chapter4.html#36 eng/anona.shtml 6 Cv. ≤Åeleott cdzpb: jåotcndtyyjt dtofybt≥, 20 Jåobv htitybtv vjukj ås cnfnm exfcnbt ñhbcnjd lbcreccbjyysq ljrevtyn, Äylhñ Uhäv, Åfkkbjk d hfccktljdfybb b dsytctybb htitybq gj éfkjåfv rjkktlé, Jrcajhl (2000) (http://www.communica c ghfdjv fgtkkbhjdfybz r cele gj ceotcnde lbc- tionswhitepaper.gov.uk/dti - dcms_comms - reform_ wbgkbyfhysö vth. Hzl cnhfy yfcnfbdftn yf njv, experts.html) xnj ñhblbxtcrbt cnhernehs ljkéys bvtnm d cdjtv cjcnfdt ytåjkmijt xbckj kbw, yt zdkzñoböcz ghtl- 7 Ntrcns ljrevtynjd yföjlzncz gj flhtce: http://www. cnfdbntkzvb ñhblbxtcrjq ghjatccbb c ntv, xnjås bbc.co.uk/info/policies/charter/ gjdscbnm jåotcndtyyjt ljdthbt r lbcwbgkbyfhysv 8 Rjhgjhfwbz jåotcndtyyjuj dtofybz: yfbåjktt ghjwtlehfv. xfcnj pflfdftvst djghjcs gj jåotcndtyyjve dtof- ybñ http://www.cpb.org/pubcast/#what_is_cpb UKFDF 16 .I CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS 203
CELTÅYST JHUFYS wtccf, rjnjhst åhfkb ås yf ctåz ñhbclbrwbñ jåsxysö celjd bkb ghfdjdsö nhbåeyfkjd. 6. Ghbywbg ytpfdbcbvjcnb celtåysö jhufyjd lftn Vbhjdfz ghfrnbrf gjrfpsdftn, xnj åtp dthöjdty- celtåysv jhufyfv ghfdj b nhtåetn jn ybö jåtc- cndf pfrjyf kñåst ecbkbz gj åjhmåt c rjhhegwbtq gtxtybz cghfdtlkbdjuj dtltybz celtåyjuj hfpåb- jrfpsdfñncz yfghfcysvb. D jncencndbt åtcghbcnhf- hfntkmcndf b cjåkñltybz ghfd cnjhjy. cnyjcnb, ghjatccbjyfkbpvf b ytpfdbcbvjcnb celtq 7. Jåzpfyyjcnmñ rféljuj bp ujcelfhcnd-exfcn- eujkjdyjt pfrjyjlfntkmcndj yt vjétn hfccvfnhb- ybrjd zdkztncz jåtcgtxtybt ytjåöjlbvsö htceh- dfnmcz rfr ukfdyjt jheébt d åjhmåt c rjhhegwbtq. F cjd lkz ljkéyjuj dsgjkytybz celtåysvb jhuf- tckb celmb cfvb rjhhevgbhjdfys, gjkjétybt ltk cnf- yfvb cdjbö aeyrwbq. yjdbncz tot öeét. Ytpfdbcbvjcnm celtåyjq dkfcnb ecnfyjdktyf d vtéleyfhjlysö vfcinfåfö Dctjåotq D ytlfktrjv ghjikjv ukfdyst celmb vyjubö cnhfy ltrkfhfwbtq ghfd xtkjdtrf b Vtéleyfhjlysv gfrnjv vbhf hfphfåjnfkb b ghbyzkb Åfyufkjhcrbt ghbywbgs uhfélfycrbö b gjkbnbxtcrbö ghfd1. xtcnyjcnb b ytgjlregyjcnb celtåysö jhufyjd.3 Änjn Jcyjdyst ghbywbgs ytpfdbcbvjcnb celtåysö jh- ljrevtyn, jljåhtyysq JJY d 2003 u., ghtlyfpyfxty ufyjd JJY åskb ghbyzns d 1985 u. 7-sv Rjyuhtccjv ckeébnm herjdjlcndjv lkz celtq b jcyjdjq lkz hfp- JJY gj ghtleghtéltybñ ghtcnegyjcnb b jåhfotybñ hfåjnrb ghfdbk gjdtltybz xktyjd celtqcrjuj cjjåot- c ghfdjyfheibntkzvb. D gjcdzotyyjq ytpfdbcbvjcnb cndf. Erfpfyyst ghbywbgs nfrét ljkéys gjvjxm ghtl- celtåysö jhufyjd ukfdt änjuj ljrevtynf ujdjhbncz2: cnfdbntkzv bcgjkybntkmysö b pfrjyjlfntkmysö jhufyjd dkfcnb, fldjrfnfv b jåotcnde d wtkjv kexit gjybvfnm 1. Ytpfdbcbvjcnm celtåysö jhufyjd ufhfynbhe- xktyjd celtqcrjuj cjckjdbz b jrfpsdfnm bv gjllth- tncz ujcelfhcndjv b pfrhtgkztncz d Rjycnbne- ére. D ljrevtynt ujdjhbncz, xnj d cdjtq ltzntkmyjcnb wbb bkb pfrjyjlfntkmcndt cnhfys. Jåzpfyyjc- celmb ljkéys åsnm gjljnxtnys cjjndtncndeñobv jhuf- nmñ dctö ujcelfhcndtyysö b bysö exhtéltybq yfv, cjplfyysv d wtkzö gjllthéfybz cjjndtncndeñobö zdkztncz edfétybt b cjåkñltybt ytpfdbcb- cnfylfhnjd ghfdjcelbz. Erfpfyyst jhufys zdkzñncz vjcnb celtåysö jhufyjd. ytpfdbcbvsvb b åtcghbcnhfcnysvb b ghbpdfys ljgjk- 2. Celtåyst jhufys htifñn gthtlfyyst bv ltkf ybnm ceotcndeñobt ghfdjdst b gjdtltyxtcrbt yjhvs d åtcghbcnhfcnyj, yf jcyjdt afrnjd b d cjjndtn- jnyjitybb celtq, f yt jckfåbnm bö dkbzybt. cndbb c pfrjyjv, åtp rfrbö-kbåj juhfybxtybq, D tdhjgtqcrjq ghfrnbrt bpdtcnty wtksq hzl ljre- ytghfdjvthyjuj dkbzybz, gjåeéltybz, lfdkt- vtynjd gj änbv djghjcfv, d njv xbckt Tdhjgtqcrfz ybz, euhjp bkb dvtifntkmcndf, ghzvjuj bkb öfhnbz celtq,4 Htrjvtylfwbz Cjdtnf Tdhjgs j ytpfdb- rjcdtyyjuj, c xmtq ås nj yb åskj cnjhjys b gj cbvjcnb, äaatrnbdyjcnb b hjkb celtq,5 f nfrét Tdhj- rfrbv ås nj yb åskj ghbxbyfv. gtqcrfz öfhnbz cnfnecf celtq, ghbyznfz exfcnybrfvb 3. Celtåyst jhufys jåkflfñn ñhbclbrwbtq gj vyjujcnjhjyytq dcnhtxb d 1998 u.6 Äaatrnbdytt dctv djghjcfv celtåyjuj öfhfrnthf b bvtñn dctuj xtcnyjcnm b ytgjlregyjcnm celtq jåtcgtxbdftn- bcrkñxbntkmyst gjkyjvjxbz htifnm, döjlbn cz cfvbvb celtåysvb jhufyfvb d rfxtcndt ≤nhtnmtq kb ghtlcnfdktyysq yf bö hfccvjnhtybt djghjc dkfcnb≥ ujcelfhcndf (yfhzle c bcgjkybntkmyjq b pf- d bö rjvgtntywbñ d cjjndtncndbb c pfrjyjv. rjyjlfntkmyjq). Änf wtkm ljcnbuftncz gjchtlcndjv 4. Yt ljgecrftncz kñåjt ytghfdjvthyjt bkb ghbyznbz xtnrbö, geåkbxysö b cnhjuj cjåkñlftvsö ytjghfdlfyyjt dvtifntkmcndj d celtåysq ghj- rjltrcjd gjdtltybz, f nfrét åkfujlfhz ntv celmzv, wtcc, f dsytctyyst celfvb ghfdjdst htitybz yt rjnjhst gjrfpsdfñn kbxysq ghbvth åtpeghtxyjuj gj- gjlktéfn gthtcvjnhe. Änjn ghbywbg yt hfc- dtltybz. Herjdjlzoeñ hjkm pltcm ljkéys buhfnm dsc- ghjcnhfyztncz yf celtåysq yflpjh, f nfrét ibt celtåyst jhufys, f dbyjdyst d ghjnbdjpfrjyysö yf cvzuxtybt rjvgtntynysvb jhufyfvb ghbuj- htitybzö b ltqcndbzö d celtåyjq cbcntvt gjlktéfn djhjd, dsytctyysö celtåysvb jhufyfvb d cjjn- yfrfpfybñ. Ytjåöjlbvj rjynhjkbhjdfnm cels c njxrb dtncndbb c pfrjyjlfntkmcndjv. phtybz gjcktljdfntkmyjcnb ghbybvftvsö bvb htit- 5. Rfélsq uhfélfyby bvttn ghfdj ghtlcnfnm ybq. Cktletn jåtcgtxbnm ljkéysq yflpjh yfl ltz- gthtl jåsxysv celjv bkb nhbåeyfkjv d ntkmyjcnmñ cjnhelybrjd celtåysö jhufyjd b cjplfnm cjjndtncndbb c ecnfyjdktyysvb ghfdjdsvb lkz uhfélfy äaatrnbdyst vtöfybpvs jåéfkjdfybz ghjwtlehfvb. Yt ljgecrftncz jåhfpjdfybt nhb- celtåysö htitybq b ltqcndbq. Dféysvb vjvtynfvb zd- åeyfkjd, yt jcyjdfyysö yf ljkéysv jåhfpjv kzñncz b jåtcgtxtybt kbxyjq åtpjgfcyjcnb celtåysö ghbyznsö ghfdjdsö ghjwtlehfö celtåyjuj ghj- hfåjnybrjd, eckjdbz b ehjdtym jgkfns bö nhelf b bö 204 CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS
cjwbfkmysq cnfnec. Yfghbvth, d hzlt åsdibö htcgeå- LJKÉYS KB CELMB BPÅBHFNMCZ? kbr Cjdtncrjuj Cjñpf äaatrnbdysv cgjcjåjv bpåfd- ktybz jn ytrjvgtntynysö celtq jrfpfkfcm fnntcnfwbz Yf gthdsq dpukzl, dsåjhs celtq yfctktybtv – zd- cjnhelybrjd celtåysö jhufyjd, ghjdjlbvfz yf cfvsö ktybt gjkjébntkmyjt.8 Änf ghfrnbrf åskf ghbyznf d ybéybö cnegtymrfö ckeétåyjq ktcnybws, b ntgthm CIF d ÖÈÖ dtrt d gjgsnrt kbibnm rjhhevgbhjdfyysö änjn vtnjl bcgjkmpetncz b d lheubö ujcelfhcndfö. gjkbnbrjd ghfdf yfpyfxtybz celtq, gthtlfd änj ghfdj bpåbhfntkzv. Rfr jnvtxfk jlby extysq, ≤jgfctybz dkbzybz gj- YTPFDBCBVJCNM B CELTÅYST kbnbxtcrbö ghbcnhfcnbq yf ghjwtcc jnåjhf b yfpyf- RJKKTUBB xtybz celtq ecbkbk jåtcgjrjtyyjcnm gj gjdjle ghj- atccbjyfkmyjq äaatrnbdyjcnb b cnfnecf celtåyjuj Celtåysvb jhufyfvb, rfr b kñåsvb bysvb ujcelfh- b fldjrfncrjuj cjckjdbq. Yf cthtlbye 1840-ö ujljd d cndtyysvb jhufybpfwbzvb, ytjåöjlbvj äaatrnbdyj Fvthbrt ghböjlbncz hfcwdtn dnjhjq gfhnbqyjq cbcnt- eghfdkznm c ntv, xnjås jyb jrfpsdfkb cdjb eckeub äa- vs rfr xfcnb erjhtybditqcz gjkbnbxtcrjq rekmnehs, atrnbdyj b cdjtdhtvtyyj. Jlyfrj ≤ghjlerwbtq≥ ce- d hfvrfö rjnjhjq ghfdj yfpyfxtybz yf ujcelfhcn- ltåysö jhufyjd zdkztncz cghfdtlkbdjt hfphtitybt dtyyst ljkéyjcnb ghbyflktéfkj gjåtlbntkñ. Celtq- cgjhjd, xnj ghtlgjkfuftn bö ytpfdbcbvjcnm b cdjåjle crbt ljkéyjcnb zdkzkbcm dféyjq xfcnmñ cbcntvs jn lfdktybz cj cnjhjys lheubö dtndtq dkfcnb. gfnhjyféf, yj d nj ét dhtvz ghtlcnfdbntkb dctö cbk Ythtlrj djpybrfñn cgjhs gj gjdjle vtöfybpvf yf- gjkbnbxtcrjuj cgtrnhf rhbnbrjdfkb hfcghtltktybt pyfxtybz celtq yf ljkéyjcnm. Rfr b ufhfynbb ytpfdb- änbö ljkéyjcntq, åelm nj bcgjkybntkmyjq bkb pfrjyj- cbvjcnb celtåyjq dkfcnb, gjhzljr yfpyfxtybz celtq lfntkmyjq dkfcnmñ, gj gfhnbqyjve ghbywbge. C zhsö jujdfhbdftncz d rjycnbnewbzö vyjubö cnhfy. ≥fynbgfhnbqysö≤ gjpbwbq dscnegfkb hflbrfks. Gj bö Ibhjrj åsnetn vytybt, xnj gjkbnbrb pfbynthtcj- vytybñ, dsåjhs celtq yfctktybtv kbifn gfhnbqysö dfys d yfpyfxtybb njkmrj nfrbö celtq, rjnjhst åelen kblthjd djpvjéyjcntq lbrnjdfnm cjcnfd celtqcrjuj dsgjkyznm bö djkñ. Gjkbnbrb vjuen cxbnfnm, xnj jyb rjhgecf≥.9 bvtñn ghfdj gjldthufnm cjvytybñ gjkyjvjxbz celtq, Yf ghjnzétybb lkbntkmyjuj gthbjlf dhtvtyb rf- hfccvfnhbdfñobö ltkf dsåjhysö ljkéyjcnysö kbw, d pfkjcm, xnj änf cbcntvf aeyrwbjybhetn eljdktndjhb- nj dhtvz rjulf cfvbö celtq ybrnj yt bpåbhfk. D bltf- ntkmyj. Jlyfrj cj dhtvtytv dsåjhs celtq ghtdhfnb- kt cktletn bvtnm vtöfybpv rjycekmnfwbq c lheubvb kbcm d cjcnzpfybt vtéle hfpkbxysvb uheggbhjdrfvb, celmzvb dscjrjuj ehjdyz, f nfrét c ghfrnbreñobvb rfélfz bp rjnjhsö cnhtvbkfcm jåtcgtxbnm gjåtle celmzvb. ≤cdjtuj≥ celmb, rjnjhsq gjpfåjnbncz j tt bynthtcfö. Xnjås bpåtéfnm nfrjuj gjkjétybz, ghb rjnjhjv Ghb änjv d ytdsujlyjt gjkjétybt gjgflfñn gjlujnjd- yfpyfxtybz celtq b eghfdktybt celfvb rjvghjvtnb- ktyyst r pfyznbñ änbö ljkéyjcntq rfylblfns, cgj- heñn ytpfdbcbvjcnm celtåysö jhufyjd, d hzlt cnhfy cjåyst jnghfdkznm ghfdjcelbt åtccnhfiyj, xtcnyj åskb cjplfys celtqcrbt rjkktubb. Änb jhufys, ytpfdb- b åtcghbcnhfcnyj. Åjktt njuj, ythtlrj nfrbt uheggb- cbvst jn lheubö ujcelfhcndtyysö exhtéltybq b bycnb- hjdrb lfét yt pfhexfñncz cjukfcbtv rfylblfnjd yf nenjd, bvtñn cdjtq pflfxtq gjlåjh celtq, bö ghjldb- ljkéyjcnb, rjnjhsö jyb gjllthébdfñn. Dct änj dspdf- étybt gj ckeétåyjq ktcnybwt b eghfdktybt celtåyjq kj r ébpyb gkfys htajhvbhjdfybz cbcntvs d wtkzö cbcntvjq. Ythtlrj d ghthjufnbds rjkktubb döjlbn bpåfdktybz jn ceotcndeñobö rhfqyjcntq. yfpyfxtybt dthöjdyjuj celmb, f nfrét jåtcgtxtybt D cfvjq bltt dsåjhyjcnb celtq pfkjéty ytrbq cjåkñltybz ecnfyjdktyysö yjhv b ghfdbk. Jåsxyj gfhfljrc. Bpåbhfntkzv ytjåöjlbvf byajhvfwbz, ajhvbhjdfybt b ltzntkmyjcnm celtåysö rjkktubq juj- yf jcyjdt rjnjhjq jyb vjukb ås jwtybnm, rfr njn dfhbdfñncz d rjycnbnewbb cnhfys, jlyfrj d jåotv cke- bkb byjq rfylblfn gjdtltn ctåz d rfxtcndt celmb. xft jyb vjuen htuekbhjdfnmcz b pfrjyjlfntkmcndjv. Rfr ghfdbkj, rfylblfns yf dsåjhfö d bcgjkybntkm- Ytcvjnhz yf nj, xnj änb jhufys vjuen jnkbxfnmcz yst bkb pfrjyjlfntkmyst jhufys dkfcnb dscnegfñn lheu jn lheuf d pfdbcbvjcnb jn rjyrhtnyjq cnhfys, c ghtldsåjhysvb jåtofybzvb, hfccrfpsdfz j njv, ecgtö bö ltzntkmyjcnb pfdbcbn jn njuj, yfcrjkmrj äa- xnj jyb cltkfñn d ckexft cdjtuj bpåhfybz. Jlyfrj atrnbdyj dscitt herjdjlcndj cnhfys htiftn djghj- jn celtq bpåbhfntkb öjnzn kbim cghfdtlkbdjuj b åtc- cs, cdzpfyyst c bö ajhvbhjdfybtv b rflhjdsv cjcnf- ghbcnhfcnyjuj hfccvjnhtybz ltk. Gj jghtltktybñ djv, f nfrét c bö jndtncndtyyjcnmñ b gjljnxtnyjcnmñ. celmb yt vjuen cxbnfnmcz åtcghbcnhfcnysvb, tckb Jgsn Bcgfybb b tt Dctjåotuj cjdtnf celtåyjq dkfc- tot lj dsåjhjd jyb hfccrfpsdfñn j cdjtv åeleotv nb (Consejo General del Poder Judicial) gjrfpsdftn, rfr gjlöjlt r hfccvjnhtybñ ntö bkb bysö ltk d ckexft cjjndtncndeñobt djghjcs htifkbcm d jlyjq bp cnhfy cdjtuj bpåhfybz. D CIF tcnm jghtltktyyst ghfdbkf b rfrbt afrnjhs ghb änjv cktletn exbnsdfnm.7 yf änjn cxtn: jn rfylblfnjd nhtåetncz ghtlcnfdbnm ce- CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS 205
otcndtyyeñ byajhvfwbñ, yj bv yt cktletn rjvghjvt- Dsbuhsdftn jn ytpfdbcbvjcnb celtåysö jhufyjd nbhjdfnm cdjñ åtcghbcnhfcnyjcnm d rfxtcndt celtq yt jnltkmysq celmz, f cfv bycnbnen celtåyjq dkfcnb. (yfghbvth, dshféfz gjkbnbxtcrbt vytybz, ghtlgjkf- D nj ét dhtvz ytpfdbcbvjcnm celtq yt ltkftn bö cj- ufñobt, xnj jyb cajhvbhjdfkb jghtltktyyst eåté- dthityyj ytgjljnxtnysvb. ltybz, yt dsckeifd ghfdjdsö ljdjljd). Gjcrjkmre d Äaatrnbdytt dctuj ytpfdbcbvjcnm celtåysö jh- yfib lyb rfylblfns yf ljkéyjcnm celmb b nhtnmb kbwf ufyjd jåtcgtxbdftncz cfvbvb celmzvb, åtheobvb yf dct xfot ghbåtufñn r ≤fuhtccbdyjq b ythtlrj ddjlz- ctåz jndtncndtyyjcnm pf gjljnxtnyjcnm jnltkmyjuj otq d pfåkeéltybt hbnjhbrt≥10 d jncnfbdfybb cdjbö celmb. Gj rhfqytq vtht lj njuj vjvtynf, rfr pfrj- dpukzljd, ytjåöjlbvj dlevxbdj ghjfyfkbpbhjdfnm ce- yjlfntkmysv jhufyjv djpåeélftncz ltkj jå jncnhf- otcndeñobt ghfdbkf b yjhvs, jcjåtyyj d cdtnt njuj, ytybb rfrjuj-kbåj celmb jn ljkéyjcnb, jnltkmyst xnj djghjc dscrfpsdfybq rfylblfnjd yf celtqcrbt celmb ljkéys yfpyfxfnmcz b åsnm gjljnxtnysvb nfrbv ljkéyjcnb d yfcnjzott dhtvz yföjlbncz yf hfccvjn- jåhfpjv, rjnjhsq yt cnfdbk ås gjl cjvytybt bycnbne- htybb d Dthöjdyjv celt CIF. wbjyfkmyeñ ytpfdbcbvjcnm celtåyjq dkfcnb. Ghtlcnf- Bp ltåfnjd gj änjve djghjce vtéle ghtlcnfdbnt- dbntkb celtåyjuj cjckjdbz ljkéys cjcnfdkznm åjkm- kzvb dscibö ehjdytq celtqcrbö cbcntv lheubö cnhfy ibycndj xktyjd lbcwbgkbyfhysö nhbåeyfkjd; bö ñhblb- cnfyjdbncz jxtdblyj, xnj jyb étcnrj dscnegfñn ghj- xtcrbq cnfnec vjéyj erhtgbnm gentv ghbdktxtybz r bö nbd dsåjhjd celtq. ltzntkmyjcnb yt njkmrj ñhbcnjd, yj b ghtlcnfdbntktq lheubö ghjatccbq, yj yb d rjtv ckexft gjkbnbrjd. Ukfdyst celmb, ghbybvfdibt exfcnbt d hfphfåjn- JÅTCGTXTYBT CJÅKÑLTYBZ CELMZVB rt Åfyufkjhcrbö ghbywbgjd (cv. dsit), bcöjlbkb bp ECNFYJDKTYYSÖ YJHV B GHFDBK njuj, xnj celmb dscituj ehjdyz ljkéys dpznm yf ctåz pflfxe ajhvbhjdfybz b gjllthéfybz ghjatccbj- Ceotcndeñn rjycnbnewbjyyst ufhfynbb, pfobofñ- yfkmyjq xtcnyjcnb b åtcghbcnhfcnyjcnb. Yfbåjktt obt celtq jn ghjbpdjkmyjuj jncnhfytybz jn ljkéyjc- äaatrnbdysv cgjcjåjv htitybz änjq pflfxb vju ås nb. D cjjndtncndbb c ybvb xkty jlyjuj bp dscibö jhuf- cnfnm cjjndtncndeñobq rjltrc gjdtltybz. Tuj ljkéys yjd celtåyjq dkfcnb vjétn åsnm jncnhfyty jn ljké- hfphfåjnfnm cfvb celmb, rjnjhst ljkéys jåtcgtxbnm yjcnb njkmrj d cjjndtncndbb c jcjåjq ghjwtlehjq, d rfr tuj cjåkñltybt, nfr b djpvjéyjcnm lkz jnltkmysö rjnjhjq, rfr ghfdbkj, exfcndetn b pfrjyjlfntkmysq celtq jåhfnbnmcz pf htrjvtylfwbzvb d ntö ckexfzö, jhufy. Lfét d änbö ckexfzö ljkéys åsnm cjåkñltys rjulf jyb yt edthtys, ghbvtybvj kb rfrjt-kbåj bp gj- dct ajhvfkmyjcnb. Nfrét pfghtotyj cybéfnm jgkfne kjétybq rjltrcf r rjyrhtnyjq cbnefwbb. nhelf celtq bkb kbifnm bö ceotcndeñobö ghbdbktubq; Rjltrcs gjdtltybz celtq bcgjkmpjdfkbcm, yfghb- änj cltkfyj lkz njuj, xnjås yt lfnm ujcelfhcndtyysv vth, lkz bcrjhtytybz nfrjq ytghbtvktvjq ghfrnbrb, jhufyfv djpvjéyjcnb jrfpsdfnm lfdktybt yf celtq, rfr dscnegktybt d rfxtcndt fldjrfnjd d celt csyjdtq euhjéfz kbibnm bö xfcnb ljöjljd b n.l. Rhjvt njuj, bkb ljxthtq celtq, ghtlctlfntkmcndeñobö yf ghjwtc- xktys celtqcrjuj cjckjdbz pfobotys cdjbvb cjåcn- ct.11 D cnhfyfö, ult celtqcrbq rjhgec gjkmpetncz lj- dtyysvb ltqcndbzvb: jyb dtlen cdjñ ltzntkmyjcnm dthbtv yfctktybz, änj vjétn b yt dspdfnm rfrbö-kbåj d jnrhsnjv pfctlfybb, ghbdjlzn jåjcyjdfybt cdjbö yfhtrfybq, yj tckb ceotcndeñn cthmtpyst gjljpht- htitybq, b d åjkmibycndt ckexftd nfrbt htitybz ybz d rjhhegwbb d celtqcrjq chtlt, nfrfz ghfrnbrf vjuen åsnm jåéfkjdfys d dsitcnjzotv celt. D hzlt dsukzlbn cjdthityyj bysv jåhfpjv. cnhfy cjplfñncz ≤rjvbntns rkbtynjd celjd≥, d hfv- rfö rjnjhsö ghtlcnfdbntkb uhegg uhfélfy ghjdjlzn dcnhtxb c vtcnysvb celmzvb, xnjås cjdvtcnyj yfqnb RFR CELMB VJUEN GJVJXM JÅTCGTXBNM ghbtvktvst htitybz ceotcndeñobö ghjåktv. Nfrbv XTCNYJCNM B ÅTCGHBCNHFCNYJCNM B jåhfpjv ecnfyfdkbdftncz gjljnxtnyjcnm celtq yf cf- ERHTGBNM LJDTHBT JÅOTCNDTYYJCNB vjv ybpitv ehjdyt. R CDJTQ GHJATCCBB Ghtlcnfdkztncz, xnj yfbåjktt dféysv afrnjhjv zdkztncz ufhfynbhjdfyyjt cjöhfytybt ljkéyjcnb. D Yf ytlfdytq dcnhtxt Atlthfkmyjuj ukfdyjuj ce- ckexft tckb celmz vjétn åsnm jncnhfyty jn cdjtq ljké- lmb Ybuthbb c ukfdysvb celmzvb infnjd änjq cnhfys yjcnb kbim pf cthmtpyst ghjcnegrb, tve yt yeéyj hfccvfnhbdfkbcm cnjzobt gthtl ybvb ghjåktvs. D pfdjtdsdfnm cbvgfnbb yb yfctktybz, yb gjkbnbrjd d rfxtcndt herjdjlbntktq cjjndtncndeñobö celtqcrbö wtkzö cjöhfytybz cdjtuj gjkjétybz. Jgsn CIF gjrf- gjlhfpltktybq jyb ljkéys jåtcgtxbnm ecjdthitycn- psdftn, xnj gjckt dcnegktybz d ljkéyjcnm lfét nof- djdfybt ltzntkmyjcnb lj nfrjuj ehjdyz, ghb rjnjhjv ntkmyj jnjåhfyyst rjycthdfnbdysvb dkfcnzvb celmb jåotcndtyyjcnm åeltn gjkyjcnmñ ljdthznm celtåysv vjuen cnfnm ghjuhtccbdysvb htajhvfnjhfvb. jhufyfv rfr bycnbnene, nfr b jnltkmysv celmzv.12 206 CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS
D öjlt jåceéltybq exfcnybrb dcnhtxb jghtltkbkb nfr b bö ljcnegyjcnm lkz yfctktybz. xtnsht jåobö uheggs ghjåktv, éleobö cdjtuj htitybz: 11. Ghjdthbnm ljcnfnjxyjcnm rjvyfn jéblf- ybz b n.g. lkz cdbltntktq b gh., f d ckexft bö • jåktuxtybt ljcnegf r ghfdjcelbñ; jncencndbz ecnfyjdbnm, bvtñncz kb cdjåjl- • gjdsitybt rfxtcndf jnghfdktybz ghfdjcelbz; yst gjvtotybz b n.g., rjnjhst vjukb ås åsnm • gjdsitybt ehjdyz ljdthbz jåotcndtyyjcnb r bcgjkmpjdfys d änbö wtkzö. ghjwtcce ghfdjcelbz; 12. Ghjdthbnm rjkbxtcndj dstplysö celtq, rjnj- • gjdsitybt äaatrnbdyjcnb b ltqcndtyyjcnb hst vjuen hfccvfnhbdfnm ltkf d dstplyjv htfrwbb yf yfhtrfybz jåotcndtyyjcnb d jnyjit- pfctlfybb. ybb ghjwtccf ghfdjcelbz. 13. Hfccvjnhtnm jhufybpfwbñ byajhvfwbjyyjq hfåjns d celfö d wtkzö jåtcgtxtybz ghtlj- Cajhvekbhjdfd erfpfyyst uheggs djghjcjd, cnfdktybz yfctktybñ jcyjdyjq byajhvfwbb exfcnybrb dcnhtxb jghtltkbkb nt vtnjls, cjukfcyj gj djghjcfv jcdjåjéltybz jådbyztvsö gjl rjnjhsv bö, gj bö cjåcndtyyjve vytybñ, cktljdfkj pfkju. ås jwtybdfnm bkb, ujdjhz ntöybxtcrbv zpsrjv, ≤bpvt- 14. Cnhtvbnmcz r yfltktybñ celjd gjkyjvj- hznm≥. xbzvb yfpyfxfnm eckjdyst yfrfpfybz b Änj åskj cltkfyj d htpekmnfnt byntycbdyjuj ≤vjp- inhfas gj gthtcvjnhtyysv cnfdrfv. ujdjuj inehvf≥, d öjlt rjnjhjuj jåceélfkbcm gjrf- pfntkb lkz bpvthtybz äaatrnbdyjcnb ltzntkmyjcnb Rfxtcndj ghfdjcelbz celtq. Ghb änjv exbnsdfkjcm, xnj rjynhjkm yfl nfrbvb gjrfpfntkzvb ljkéty d jghtltktyyjq vtht ghbyflkt- 15. Jåtcgtxbnm dscjrbq ehjdtym dpfbvjltqcndbz éfnm cfvbv celmzv b xnj d bö xbckj ljkéys döjlbnm vtéle hfpkbxysvb jhufyfvb, jndtxfñobvb ltqcndbz, cgjcjåyst cj dhtvtytv jrfpfnm gjkjéb- pf jnghfdktybt ghfdjcelbz (gjkbwbtq, ghjrehj- ntkmyjt dkbzybt yf ghjwtcc ghfdjcelbz. hfvb, nñhtvyjq flvbybcnhfwbtq). D htpekmnfnt ukfdyst celmb Ybuthbb cajhvekbhj- 16. Hfccvjnhtnm djghjcs äaatrnbdyjcnb ltz- dfkb lkz ctåz cktleñoeñ ghjuhfvve ltqcndbq: ntkmyjcnb Rjvbntnf gj eujkjdysv ltkfv b lheubö jåotcndtyysö rjvbntnjd, cjplfnm Ljcneg r ghfdjcelbñ erfpfyyst rjvbntns d ntö ckexfzö, rjulf jyb jncencndeñn, d njv xbckt c exfcnbtv cjjn- 7. Ghjfyfkbpbhjdfnm b, d ckexft ytjåöjlbvjcnb, dtncndeñobö ytghfdbntkmcndtyysö jhufyb- gthtcvjnhtnm rjltrc gjdtltybz nfrbv jåhf- pfwbq. pjv, xnjås jy jrfpfk dkbzybt yf cjukfcjdfy- 17. Ghblfnm gthdjjxthtlyeñ dféyjcnm hfc- yst yf ctvbyfht gjrfpfntkb. D xfcnyjcnb, ckt- cvjnhtybñ ytpfrjyxtyysö cnfhsö ltk b htue- letn chfdybnm tuj c lheubvb, åjktt gjplybvb kzhyj ghjdjlbnm vthjghbznbz gj hfcxbcnrt rjltrcfvb gjdtltybz, d njv xbckt Åfyufkjh- ≤pfdfkjd≥. crbv rjltrcjv. Rhjvt njuj, d ytuj ytjåöjlbvj 18. Ghblfdfnm åjkmit pyfxtybz hfccvjnhtybñ dytcnb gjghfdrb, ghtlyfpyfxtyyst d rfxtcndt ghjcmå j gthtyjct ckeifybq b htét eljdktndj- herjdjlcndf lkz celtq d njv, xnj rfcftncz hznm nfrbt ghjcmås. ljgecnbvjcnb jghtltktyysö ajhv gjdtltybz d 19. Hfccvjnhtnm ghjwtccefkmyst ghfdbkf d wtkzö jnyjitybzö c bcgjkybntkmyjq dkfcnmñ (yfghb- bcrkñxtybz bp ybö gjkjétybq, cjplfñobö djp- vth, ghbcencndbz d fähjgjhnfö lkz ghjdjljd vjéyjcnb lkz pkjegjnhtåktybq. bkb dcnhtx ueåthyfnjhjd). Cktletn jåtcgtxbnm 20. Celfv dctö ehjdytq cdjtdhtvtyyj yfxbyfnm gjkextybt b ljkéyjt hfccvjnhtybt fyjybvysö celtåyst pfctlfybz. Åjktt ibhjrj ghfrnb- éfkjå. rjdfnm rjycekmnfwbb vtéle celtåysvb 8. Hfccvjnhtnm djpvjéyjcnb hfcibhtybz jhufyfvb b fldjrfnehjq d wtkzö ecnhfytybz ljcnegf jåotcndtyyjcnb r Rjltrce gjdtltybz pflthétr b gjdsitybz äaatrnbdyjcnb ltz- celtq. ntkmyjcnb. 9. Hfccvjnhtnm yfbåjktt äaatrnbdyst cgjcjås 21. Ecnfyjdbnm rjkbxtcndj celtq, ghfrnbreñobö exfcnbz ukfdysö celtq d gjdsitybb jcdtljv- cbcntvs eghfdktybz ltkfvb, b ghb ytjåöjlb- ktyyjcnb jåotcndtyyjcnb jå jcyjdysö ghfdfö vjcnb edtkbxbnm xbckj nfrbö celtq. b cdjåjlfö, d gthdeñ jxthtlm c bcgjkmpjdfybtv 22. Jåtcgtxbnm cbcntvfnbxtcrbt gjctotybz CVB. nñhtv cjdvtcnyj c ytghfdbntkmcndtyysvb 10. Hfccvjnhtnm ehjdtym celtåysö gjikby c ntv, jhufybpfwbzvb pfobns ghfd xtkjdtrf b xnjås jåtcgtxbnm rfr bö ljkéysq ehjdtym, bysvb pfbynthtcjdfyysvb kbwfvb. CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS 207
23. Enjxybnm ñhbclbrwbñ celjd ybpituj ehjdyz 35. Gjdsifnm byajhvbhjdfyyjcnm jåotcndty- d xfcnb jcdjåjéltybz jådbyztvsö gjl pfkju yjcnb j vtöfybpvfö jåéfkjdfybz. (yfghbvth, ghb jådbytybb d cjdthitybb ght- 36. Erhtgkznm äaatrnbdyjcnm b ltqcndtyyjcnm cnegktybz, rfhftvjuj cvthnyjq rfpymñ). éfkjå yfctktybz.13 24. Ghjfyfkbpbhjdfnm rjkbxtcndj bycgtrwbq celjd b jåtcgtxbnm bö ljcnfnjxyjcnm. Celmb Ybuthbb ghjltvjycnhbhjdfkb, xnj ceotcn- 25. Ghjfyfkbpbhjdfnm rjkbxtcndj ltk, pfnhtåj- deñn nfrbt caths, d rjnjhsö jyb vjuen jrfpfnm gj- dfyysö cjukfcyj ghfdfv gthtcvjnhf celtåysö pbnbdyjt dkbzybt yf xtcnyjcnm b åtcghbcnhfcnyjcnm htitybq, b jåtcgtxbnm bö ljcnfnjxyjcnm. celtåyjuj ghjwtccf, yt jéblfz ghbyznbz cjjndtncn- 26. Hfccvjnhtnm vtnjls jåtcgtxtybz yfkbxbz deñobö bpvtytybq d pfrjyjlfntkmcndt. njxyjq byajhvfwbb jå eujkjdyjv ghjikjv jådbyztvsö yf vjvtyn dsytctybz ghbujdjhjd. 27. Hfphfåjnfnm vtnjlbxtcrjt herjdjlcndj gj PFRJYJLFNTKMYJT ERHTGKTYBT dsytctybñ ghbujdjhjd (yf jcyjdt ghbvtyztvjq XTCNYJCNB B ÅTCGHBCNHFCNYJCNB d CIF vjltkb). CELJD D KBNDT 28. Rjynhjkbhjdfnm ltkf, d rjnjhsö dsyjczncz htitybz j celtåyjv pfghtnt åtp edtljvktybz bkb d jncencndbt lheujq cnjhjys, d rjnjhsö D Pfrjyt ≤J celjghjbpdjlcndt Kbnds≥ jujdfhbdf- htitybz dsyjczncz d pfrhsnjv pfctlfybb b tncz, xnj celmtq vjétn åsnm yfpyfxty kbim uhfélfyby rjnjhst hfccvfnhbdfñncz c ghjwtlehysvb c åtpeghtxyjq htgenfwbtq. Ghb änjv erfpsdftncz, xnj yfheitybzvb, yfghbvth, d jncencndbt cnj- uhfélfyby (uhfélfyrf) yt vjétn cxbnfnmcz bvtñobv hjy, cgjcjåysö djcghtgzncndjdfnm pkjegj- (bvtñotq) ≤åtpeghtxyeñ htgenfwbñ≥, tckb: nhtåktybzv. 29. Hfccvjnhtnm cgbcrb ltk b hfcgbcfybz ckeif- • jy(jyf) åsk(f) jceélty(f) pf cjdthitybt ghtlyf- ybq b eljcnjdthbnmcz d njv, xnj eöjlzobt d vthtyyjuj ghtcnegktybz, ytpfdbcbvj jn njuj, jngecr celmb yfpyfxfñncz kbim yf ckeifybt bcntr kb chjr yfrfpfybz bkb ytn; ytjnkjéysö ltk. • jy(f) åsk(f) jceélty(f) pf cjdthitybt ghtcneg- ktybz gj ytåhtéyjcnb bkb öfkfnyjcnb, f chjr Ljdthbt jåotcndtyyjcnb r celfv ltqcndbz yfrfpfybz tot yt bcntr; • jy(f) åsk(f) jncnhfyty(f) jn ljkéyjcnb gj 30. Dytlhbnm dsåjhjxyst ghjdthrb celjd Rjvbc- htitybñ Celf xtcnb celtq; cbtq gj ghtljndhfotybñ rjhhegwbb. • tuj(tt) ltzntkmyjcnm yt cjjndtncndetn ghfdb- 31. Ghjdjlbnm htuekzhyst ytpfdbcbvst jåcktlj- kfv ghjatccbjyfkmyjq änbrb celtq. dfybz lkz jwtyrb ehjdyz ljdthbz chtlb fldjrf- njd, celtq, cnjhjy d celtåyjv ghjwtcct, celtå- D wtkzö jåtcgtxtybz ufhfynbq ytpfdbcbvjcnb ysö ckeéfobö, gjkbwtqcrbö, ghtlcnfdbntktq celtq pfrjy f) pfghtoftn kñåjt dvtifntkmcndj d jåotcndtyyjcnb, pfrkñxtyysö gj ghbujdjhe hfåjne celtq cj cnjhjys ujcelfhcndtyysö dkfcntq b celf b kbw, gjkmpeñoböcz eckeufvb celtåysö exhtéltybq, xktyjd Ctqvf b bysö ljkéyjcnysö kbw, jhufyjd. gjkbnbxtcrbö gfhnbq, jåotcndtyysö jhufybpfwbq b 32. Erhtgbnm gjkbnbre b bybwbfnbds, yfghfd- uhfélfy b å) jåtcgtxbdftn gjkjétybt, ghb rjnjhjv ktyyst yf cjdthitycndjdfybt dpfbvjcdzptq celmb yföjlzncz dyt gjkbnbrb. Celmz yt vjétn pfyb- vtéle celtåysvb jhufyfvb b bcgjkybntkm- vfnm rfreñ-kbåj tot dsåjhyeñ bkb yfpyfxftveñ lj- yjq dkfcnmñ. kéyjcnm, pfybvfnmcz åbpytcjv bkb hfåjnfnm d kñåjq 33. Hfcibhbnm exfcnbt uhfélfycrjuj jåotcndf byjq xfcnyjq jhufybpfwbb bkb yf ghtlghbznbb. Jy d hfåjnt rjvbntnjd kbw, gjkmpeñoböcz ecke- (jyf) yt vjétn gjkexfnm kñåeñ byeñ jgkfne nhelf, ufvb celtåysö jhufyjd. rhjvt pfhgkfns celmb bkb kñåjt djpyfuhféltybt pf ghjdjlbveñ ghtgjlfdfntkmcreñ bkb bccktljdfntkmc- Gjdsitybt äaatrnbdyjcnb b ltqcn- reñ hfåjne.14 dtyyjcnb htfrwbb gj éfkjåfv yfctkt- ybz yf hfåjne jhufyjd ghfdjcelbz CJNHELYBRB FGGFHFNF CELF 34. Cbcntvfnbxtcrb htubcnhbhjdfnm éfkjås yfctktybz yf atlthfkmyjv ehjdyt b ehjdyt Ghjdjlbvst d hfpysö cnhfyfö vbhf bccktljdfybz infnjd b jnltkmysö celjd. erfpsdfñn yf nj, xnj pkjegjnhtåktybz cj cnjhjys 208 CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS
cjnhelybrjd celtåyjuj fggfhfnf xfcnj dcnhtxfñncz tot jlyjq cathjq ujcelfhcndtyyjuj dvtifntkmcndf, njulf, rjulf d celt yteljdktndjhbntkmyj dtltncz lt- xhtdfnjuj kbim lfkmytqibv eöelitybtv gjkjétybz kjghjbpdjlcndj. Fldjrfns b bö rkbtyns ujnjds gkfnbnm ltk. Cjåkfpy ≤ghbpdfnm r gjhzlre≥ fldjrfnf, ecgtöb dpznrb pf nj, xnj nthzñncz ljrevtyns, xnj hfccvjnht- rjnjhjuj d celt dspdfkb ytljdjkmcndj dkfcnm bveobö, ybt ltk pfvtlkztncz (kbåj, yfjåjhjn, ecrjhztncz), vjétn jrfpfnmcz ytjljkbvsv. Jlyfrj rjulf htxm pf- xnj yt bcgjkyzñncz celtåyst htitybz, f celmb yfpyf- öjlbn j ckeétybb jåotcnde b dthöjdtycndt pfrjyf, xfñncz gj bö dsåjhe. Dct dsitgthtxbcktyyjt yt vju- uhfélfyt ljkéys bvtnm djpvjéyjcnm ghbåtufnm r kj ås bvtnm vtcnf åtp ltzntkmyjuj exfcnbz cjnhelyb- eckeufv ytpfdbcbvsö fldjrfnjd. rjd celtqcrjuj fggfhfnf. D hzlt cnhfy ghjdjlbkbcm Ghbyznst JJY Jcyjdyst gjkjétybz j hjkb fldj- jghjcs kñltq, exfcndeñobö d celtåysö ghjwtccfö, d rfnehs endthélfñn, d xfcnyjcnb, xnj ghjatccbjyfkm- wtkzö ecnfyjdktybz vfcinfåjd ghjåktvs b hfphfåjn- yst jhufybpfwbb fldjrfnjd ljkéys buhfnm ébpytyyj rb cjjndtncndeñobö celtåysö htajhv. dféyeñ hjkm d jåtcgtxtybb ghjatccbjyfkmysö b änb- D infnt Rfhyfnfrf (Bylbz) jrfpfkjcm, xnj cjnhel- xtcrbö cnfylfhnjd.15 Änj ljcnbuftncz gjchtlcndjv ybrb celtåyjuj fggfhfnf jnrfpsdfñn ghbybvfñobv pfobns xktyjd erfpfyysö fccjwbfwbq jn ghtcktljdf- exfcnbt d ghjwtcct cnjhjyfv d ljcnegt r vfnthbfkfv ybq b ytjghfdlfyysö juhfybxtybq b dvtifntkmcndf d ltk d wtkzö gjkextybz cfvjq jåsxyjq byajhvfwbb, bö ltzntkmyjcnm, ghtljcnfdktybz ñhblbxtcrbö eckeu d njv xbckt lfns cktleñotuj celtåyjuj pfctlfybz. dctv, d ybö yeélfñobvcz, b cjnhelybxtcndf c ujce- Lkz htitybz änjq ghjåktvs åsk cjplfy dtå-cfqn, yf lfhcndtyysvb b bysvb exhtéltybzvb lkz ljcnbétybz rjnjhjv hfpvtoftncz dcz ytjåöjlbvfz byajhvfwbz. wtktq ghfdjcelbz b pfobns jåotcndtyysö bynthtcjd. Cjjåoftncz, xnj cfvj ceotcndjdfybt dtå-cfqnf rfr D cjjndtncndbb c erfpfyysvb ghbywbgfvb jn dkfc- rjyrehtynyjuj bcnjxybrf byajhvfwbb dsyelbkj celtå- nb nhtåetncz: ysö hfåjnybrjd jnrfpfnmcz jn dsvjufntkmcndf. Ghb f) jåtcgtxbnm nfrjt gjkjétybt, ghb rjnjhjv änjv dtå-cfqn yt jåtcgtxbdftn ljcnegf r vfnthbfkfv fldjrfns vjuen dsgjkyznm dct cdjb ghjatccbj- ltk, f njkmrj ghtljcnfdkztn byajhvfwbñ j vtcnt b yfkmyst aeyrwbb åtp rfrjuj-kbåj pfgeubdfybz, dhtvtyb ghjdtltybz jxthtlysö celtåysö ckeifybq. ghtgzncndbq, ghtcktljdfybz bkb ytghfdjvth- yjuj dvtifntkmcndf å) d cjcnjzybb gthtvtofnmcz b cdjåjlyj ghjdj- RJVBNTNS GJNHTÅBNTKTQ ECKEU lbnm rjycekmnfwbb c rkbtynfvb rfr d cdjtq CELTÅYSÖ JHUFYJD cnhfyt, nfr b pf heåtéjv d) yt gjldthufñncz ghtcktljdfybñ bkb flvbyb- Dct åjkmit cnhfy (d n.x. Ybuthbz) cjplfñn ≤rjvb- cnhfnbdysv, ärjyjvbxtcrbv bkb bysv cfyr- ntns gjnhtåbntktq eckeu celtåysö jhufyjd≥, d hfvrfö wbzv bkb euhjpfv ghtcktljdfybz bkb cfyrwbzv rjnjhsö ghtlcnfdbntkb cfvsö hfpysö rfntujhbq kbw, yb pf rfrbt ltqcndbz, ghtlghbyznst d cjjn- ghbybvfñobö exfcnbt d celtåysö ghjwtccfö, ghjdj- dtncndbb c ghbpyfyysvb ghjatccbjyfkmysvb lzn dcnhtxb c celmzvb lkz jåceéltybz djghjcjd aeyr- jåzpfyyjcnzvb, cnfylfhnfvb b änbxtcrbvb wbjybhjdfybz celtåyjq cbcntvs, hfpdbnbz cjnhelyb- ghbywbgfvb. xtcndf b jghtltktybz rfr ceotcndeñobö ghjåktv, nfr b bö htitybq. Änf ljgjkybntkmyfz ajhvf gjljnxtnyjc- Ghbpyfdfz wtynhfkmyeñ hjkm fldjrfnehs d endth- nb yf vtcnyjv ehjdyt vjétn ckeébnm vjoysv cnbve- éltybb dthöjdtycndf pfrjyf b jåtcgtxtybb cghf- kjv lkz dctö xktyjd celtåyjuj cjckjdbz ltqcndjdfnm dtlkbdjcnb d ghjwtcct jnghfdktybz ghfdjcelbz, ht- d leöt xtcnyjcnb b åtcghbcnhfcnyjcnb. ajhvfnjhs eujkjdyjuj ghfdf d nj ét dhtvz ljkéys gjpfåjnbnmcz j ljkéysö vthfö htuekbhjdfybz fldjrf- nehs b cjåkñltybz fldjrfnfvb ecnfyjdktyysö yjhv b FLDJRFNCRJT CJCKJDBT gjkjétybq. Änj gjvjétn elthéfnm cfvbö fldjrfnjd jn exfcnbz d rjhhegwbjyyjq ltzntkmyjcnb rfr d cdjbö Jcyjdysv bcnjxybrjv rjhhegwbb dj vyjubö cnhf- cjåcndtyysö bynthtcfö, nfr b d bynthtcfö cdjbö rkb- yfö zdkztncz fldjrfncrjt cjckjdbt. Fldjrfnjd jå- tynjd. dbyzñn d gjlregt celtqcrbö xbyjdybrjd, lfxt dpznjr Fldjrfns ljkéys cfvb, c gjvjomñ ghjatccbjyfkm- celmzv b jåvfyt rkbtynjd gentv kjéysö endthéltybq yjuj lbcwbgkbyfhyjuj jhufyf, jåtcgtxbdfnm cjåkñlt- j njv, xnj bv ghbikjcm lfdfnm dpznrb. D nfrbö cnhfyfö ybt ceotcndeñobö yjhv b ghfdbk d cdjbö hzlfö, yj d cgjcjås jåtcgtxtybz ljkéysö yjhv gjdtltybz chtlb nj ét dhtvz dct åjkmitt ghbpyfybt pfdjtdsdftn vyt- fldjrfnjd buhfñn dféytqieñ hjkm d jåtcgtxtybb ybt, xnj exfcnbt d änjq ltzntkmyjcnb ytåjkmijuj xbckf xtcnyjcnb b åtcghbcnhfcnyjcnb celjghjbpdjlcndf. gjcnjhjyybö kbw cltkfkj ås htitybz nfrjuj jhufyf D nj ét dhtvz dsiterfpfyyst ghjåktvs zdkzñncz åjktt ghjphfxysvb b ghbtvktvsvb lkz jåotcndf. CELTÅYFZ CBCNTVF: CELMB B FLDJRFNS 209
CYJCRB
1 Bruce Fein and Burt Neuborne, Why Should We Care Regulating Interest Group Activity in Judicial Elections, About Independent and Accountable Judges? Bren- Brennan Center for Justice Judicial Independence Series nan Center for Justice, NYU School of Law published ( http://www.brennancenter.org/resources/jiseries/ in Judicature, Journal of the American Judicature jiseries1.pdf); Deborah Goldberg, Craig Holman Saman- Society, (http://www.brennancenter.org/resources/ tha Sanchez, The New Politics of Judicial Elections: downloads/fein_neuborne.pdf); Report of the Advisory Special Interest Pressure, and TV Advertising in State Panel of Eminent Commonwealth Judicial Experts, Supreme Court Campaigns “Justice At Stake Campaign”, Kenya, 17 May 2002 (www.icjcanada.org/transfer/ Brennan Center for Justice, NYU School of Law, p. 28) documents/default.htm); International Conventions 9 Kermit Hall in The Judiciary on Trial: Constitutional Reform include the Universal Declaration of Human Rights, and the Rise of an Elected Judiciary 1846–1860, The Article 10, 12/10/1948, United Nations, G.A. res. Historian 46 (1983): 337-354 (http://www.pbs.org/wgbh/ 217A(III) Articles of particular relevance include Articles pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html) 6-11, 14-16; International Guidelines and Principles 10 Mark Kozlowski and Praveen Krishna, Freeing Candi- include Amnesty International Fair Trials Manual (1999) date Speech in Judicial Elections: Or, How Safe Are First published December 1998, AI Index: POL 30/ Loose Canons? (Brennan Center for Justice at New 02/98 (http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/ York University Law School), www.brennancenter.org/ fairtria.htm); What is a Fair Trial? A Basic Guide to resources/ji/ji2.pdf Legal Standards and Practice, Lawyers Commit- tee for Human Rights, New York, March 2000 (http: 11 Michael Kirby, Tackling Corruption Globally (http: //www.lchr.org/pubs/descriptions/fair_trial.pdf); The //www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames. Universal Charter of the Judge, General Council of the htm); geåkbrfwbz ≤Änbxtcrbö ghbywbgjd lkz celtq≥ International Association of Judges, Taipei, Taiwan, 11/ ghtlcnfdkztn cjåjq gjcktlybq bp hzlf ifujd, ghtl- 17/1999 (http://www.domstol.dk/html/publikationer/ ghbyznsö d wtkzö jrfpfybz celmzv gjvjob d dsgjk- universal/UniChaUk.pdf) ytybb änbö nhelysö jåzpfyyjcntq. Jyf ghtlcnfdkztn cjåjq rhfnrbq, yj bcxthgsdfñobq gthtxtym ghby- 2 Agreed at the 7th UN Congress on the Prevention wbgjd, jödfnsdfñobö vyjujxbcktyyst ckjéyst of Crime and the Treatment of Offenders, Milan, änbxtcrbt djghjcs, dcnfñobt gthtl celmzvb d öjlt Italy, 08/26-09/06/1985 (http://www1.umn.edu/ bö hfåjns b ébpyb d jåotcndt. Jyf nfrét cgjcjå- humanrts/instree/i5bpij.htm) cndetn kexitve gjybvfybñ hjkb celtq d jåotcndt 3 Bangalore Principles on Judicial Independence: www. b ntö änbxtcrbö lbktvv, c rjnjhsvb jyb pfxfc- unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bang neñ cnfkrbdfñncz. (www.cjc-ccm.gc.ca/english/ alore_principles.pdf; lfyysq ljrevtyn åsk ghbyzn d publications/ethic_e.pdf); D ghtfvåekt r änbxtcrjve vft 2003 u. Utythfkmyjq fccfvåkttq Rjvbccbb JJY rjle celtq Ñéyjq Fahbrb, d xfcnyjcnb, ujdjhbncz: gj ghfdfv xtkjdtrf gj htrjvtylfwbb cgtwbfkmyjuj ≤Lkz njuj, xnjås dsgjkybnm cdjñ rjycnbnewbjyyeñ ljrkflxbrf gj djghjcfv ytpfdbcbvjcnb celtåysö pflfxe, celtqcrjve rjhgece ytjåöjlbvj jåotcndty- jhufyjd. yjt ghbpyfybt tuj vjhfkmyjuj fdnjhbntnf, xtcnyjcnb 4 20 vfhnf 1993 u., htrjvtylfwbz Tdhjgtqcrjq fccj- b åtcghbcnhfcnyjcnb, xnj zdkztncz bcnbyysv bcnjxyb- wbfwbb celtq Nj. R (94)12 Rjvbntne vbybcnhjd ujce- rjv tuj gjkyjvjxbq. Gjänjve Rjycnbnewbz nhtåetn lfhcnd-xktyjd gj djghjcfv ytpfdbcbvjcnb, äaatr- jn dctö ujcelfhcndtyysö jhufyjd cgjcjåcndjdfnm nbdyjcnb b hjkb celtq, 13 jrnzåhz 1993 u, 518-fz ytpfdbcbvjcnb, åtcghbcnhfcnyjcnb, xtcnb, ljcneg- dcnhtxf vbybcnhjd-ltgenfnjd, Cjdtn Tdhjgs http: yjcnb b äaatrnbdyjcnb celtåysö jhufyjd b pfob- //cm.coe.int/ta/rec/1994/94r12.htm ofnm änb rfxtcndf. Jlyfrj tot åjktt dféyj, xnjås 5 Htrjvtylfwbz Nj. R (94) 12 åskf ghbyznf Rjvbntnjv celmb dctulf cnhtvbkbcm gjllthébdfnm, pfobofnm vbybcnhjd Cjdtnf Tdhjgs 13 jrnzåhz 1994 u. (http:// b erhtgkznm cnfnec celtåysö jhufyjd. Lkz änjuj bv www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_co-operation/ cktletn cnhjuj herjdjlcndjdfnmcz änbxtcrbvb ghfdb- Legal_professionals/Judges/Instruments_and_docu kfvb ltzntkmyjcnb b gjdtltybz celtq rfr yf hfåjnt, ments/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20memo nfr b dyt tt...≥ (http://www.sundaytimes.co.za/2000/ randum.pdf) 04/16/politics/pol16.htm) 6 Dcnhtxf gj djghjcfv cnfnecf celtq d Tdhjgt, jhuf- 12 Strengthening Judicial Integrity and Capacity in Nige- ybpjdfyyfz Cjdtnjv Tdhjgs 8-10 bñkz 1998 u. (http: ria: Extract Report of the First Federal Integrity Meeting //www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/ for Nigerian Chief Judges, Abuja, 26-27 October 2001 Legal _ profe ssionals /Judge s / Instruments _ and _ 13 Cv. “Strengthening Judicial Integrity and Capacity in Nige- documents/charte%20eng.pdf) ria: Report of the First Federal Integrity Meeting for Nige- 7 Cv. Guerra, Luis Lopez: Governing the justice system: rian Chief Judges, Abuja, Nigeria, 26-27 October 2001”. Spain’s judicial council, World Bank PREM Note 54 14 Anti-Corruption Network for Transition Economies: http: (:http://www1.worldbank.org/prem/premnotes.cfm? //www.anticorruptionnet.org/acncgi/user_side/project offset=21) s.cgi?lang=en&site_type=graphics&come_from=proj 8 Cv. Mark Kozlowski and Praveen Krishnan, Freeing ects&search=1&country_id=14 Candidate Speech in Judicial Elections: Or, How Safe 15 8th UN Congress on the Prevention of Crime and the areLoose Cannons? Brennan Center for Justice Judi- Treatment of Offenders, Havana, Cuba, 08/27-09/07/ cial Independence Series (http://www.brennancenter. 1990 adopted by the UN Congress in Havana (http:// org/resources/jiseries/jiseries2.pdf); Mark Kozlowski, www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm) UKFDF 17 .I GJCKTCKJDBT 211
Yf ghjnzétybb gjcktlybö ltcznb ktn ghfdbntkm- 1. YB JLYF CNHFYF YT VJÉTN cndf, vtéleyfhjlyst jhufys b ytghfdbntkmcndtyyst GHTNTYLJDFNM YF VJHFKMYJT jhufybpfwbb ghtlghbybvfkb åtcghtwtltynyst ecbkbz GHTDJCÖJLCNDJ gj åjhmåt c rjhhegwbtq. F yf ghjnzétybb vyjubö ktn lj änjuj rjhhegwbñ jnrfpsdfkbcm cxbnfnm xtv-nj åj- D åskst dhtvtyf ytrjnjhst hfpdbnst cnhfys åskb ktt cthmtpysv, xtv ≤ytåjkmijq vtcnyjq ghjåktvjq≥. crkjyys dsrfpsdfnm cdjt vjhfkmyjt ghtdjcöjlcndj d Gjdcñle, pf bcrkñxtybtv Djcnjxyjq Fpbb, yt åskj ntö ckexfzö rjulf ltkj rfcfkjcm rjhhegwbb. Gj bö ytjåöjlbvjuj jgsnf htitybz nfrbö ghjåktv, rjnj- endthéltybzv ≤pf uhfybwtq ltkf ltkfñncz byfxt≥, hst jcnfdfkbcm vfkjbccktljdfyysvb b jåceélfkbcm b ≤yfv ghböjlbncz ltkfnm dtob, j rjnjhsö e ctåz yf cthmtpysvb extysvb kbim jn ckexfz r ckexfñ. Ghjåkt- hjlbyt vs b gjvsckbnm yt vjukb ås≥. Ntgthm ljcnjz- ve rjhhegwbb gjghjcne yt ghbybvfkb dcthmtp. ybtv ukfcyjcnb cnfkf djdktxtyyjcnm ärcgjhnthjd bp Ibhjrjvfcinfåyst ltqcndbz gj htitybñ änjq änbö cnhfy d cbcntvfnbxtcreñ rjhhegwbñ gj dctve ghjåktvs åskb ghtlghbyzns kbim ytlfdyj, gjckt vbhe, f cntgtym rjhhevgbhjdfyyjcnb bö cjåcndtyysö njuj, rfr ghbikj jcjpyfybt hfpvföf b ukeåbys änjq gjkbnbxtcrbö bycnbnenjd, c ujnjdyjcnmñ ghbybvfñ- ghjåktvs. D yfcnjzott dhtvz ghbyzn hzl dpfbvj- obö ≤xthyst≥ ltymub, pfcnfdbkf åjkmibycndj bp änbö cdzpfyysö vtéleyfhjlysö rjydtywbq, d njv xbckt cnhfy gthtcvjnhtnm cdjt vytybt. Rjydtywbz JÄCH gj åjhmåt c gjlregjv ljkéyjcnysö kbw byjcnhfyysö ujcelfhcnd, Rjydtywbz JJY ghjnbd 2. C RJHHEGWBTQ CKTLETN ÅJHJNMCZ rjhhegwbb, f nfrét htubjyfkmyst rjydtywbb Tdhjgs b CFVJCNJZNTKMYJ, BCGJKMPEZ CDJB Ctdthyjq b Ñéyjq Fvthbrb; dcrjht nfrfz rjydtywbz CJÅCNDTYYST VTNJLS åeltn ghbyznf b d Fahbrt. Ntv cfvsv dgthdst d bc- njhbb åsk ljcnbuyen ukjåfkmysq rjyctycec d njv, xnj Htajhvs cktletn hfphfåfnsdfnm yf vtcnfö b cjåjq ghtlcnfdkztn rjhhegwbz, gjxtve c ytq yeéyj ghjdjlbnm gjchtlcndjv vtcnysö bybwbfnbd. Bö vjuen åjhjnmcz b rfr änj ltkfnm. Ytcvjnhz yf nj, xnj rjycty- cnbvekbhjdfnm b gjjohznm b dytiybt gfhnyths (yfghb- cec ytbpåtéyj ghtlgjkfuftn ljcnbétybt vbybvfkmyj- vth, ljyjhs b vtéleyfhjlyst abyfycjdst jhufybpf- uj htpekmnfnf, cjjndtncndeñobt rjydtywbb d öjlt wbb), yj vjnbdfwbz änjuj ghjwtccf b herjdjlcndj bv gthtujdjhjd åskb cjukfcjdfys, bltn bö hfnbabrfwbz, ljkéys åsnm jntxtcndtyysvb. C dyenhtyytq rjhhegwb- f pfntv gjcktleñn b ltqcndbz gj bö ghtndjhtybñ d tq cktletn åjhjnmcz bpyenhb, f c rjhhegwbtq d vté- ébpym. Dct änj cekbn öjhjibt gthcgtrnbds lkz åjhm- leyfhjlyjq ltkjdjq ltzntkmyjcnb – c jåtbö cnjhjy ås c rjhhegwbtq d ukjåfkmysö vfcinfåfö. wtgjxrb cdzptq. Htitybq ≤yf dct ckexfb ébpyb≥ ytn. Xnj ét vjéyj crfpfnm jå ecgtöfö bkb ytelfxfö änbö ecbkbq yf ghjnzétybb gjcktlybö ltcznb ktn? 3. ≤ÅSCNHSÖ HTITYBQ≥ YT ÅSDFTN Rjhhegwbz ghtlcnfdkztn cjåjq yfcnjkmrj ckjéyjt zdktybt, xnj rféeobqcz ecgtö rfrjq-kbåj rjyrhtnyjq Rjulf htxm pföjlbn j clthébdfybb rjhhegwbb, fynbrjhhegwbjyyjq bybwbfnbds bkb hzlf bybwbfnbd nfrfz dtom, rfr ≤åscnhst htitybz≥, yt ceotcndetn. ythtlrj jåvfyxbd. Åskb ghjdtltys jghtltktyyst Vjuen åsnm jåkfcnb, d rjnjhsö djpvjéys åscnhst gj- cthmtpyst htajhvs, rjnjhst, jlyfrj, yt jrfpfkb åtls – nfrbt rfr egjhzljxtybt ghjwtleh d nfvjéty- rfrjuj-kbåj jxtdblyjuj dkbzybz yf ehjdtym rjhheg- yjq flvbybcnhfwbb, jåyfhjljdfybt ujcelfhcndtyysö wbb. Jlyfrj dgjkyt dthjznyj, xnj d jncencndbt änbö pfregjr, xnjås cltkfnm bö åjktt ghjphfxysvb, jhufyb- htajhv cbnefwbz vjukf ås cnfnm ujhfplj öeét. Åskj pfwbz celtåyjuj ghtcktljdfybz åjkmijuj xbckf rjh- ås ytghfdbkmyj ghtlgjkjébnm, xnj gjcrjkmre ehjdtym hevgbhjdfyysö xbyjdybrjd – jlyfrj, yt ceotcndetn rjhhegwbb dshjc, ghtlghbybvftvst vths åjhmås c jåotuj ≤åscnhjuj htitybz≥. Åjhmåf c rjhhegwbtq ytq jrfpfkbcm ytäaatrnbdysvb. Ytjåöjlbvs ujhfplj – änj lkbntkmysq, nzétksq, ytcrjyxftvsq ghjwtcc. åjktt njxyst chtlcndf rjynhjkz b jwtyrb atyjvtyf rjhhegwbb lkz njuj, xnjås jndtnbnm yf vyjujxbckty- 4. YTLJGECNBVJCNM ÅSCNHJUJ yst djghjcs, djpybrfñobt d öjlt åjhmås c ytq. CFVJECNHFYTYBZ LJYJHJD Ghbdtltyyst d lfyyjq åhjiñht ehjrb fynbrjh- hegwbjyyjq ltzntkmyjcnb yb d rjtq vtht yt zdkzñncz Cnhfntubb åjhmås c rjhhegwbtq yt bvtñn abrcb- bcxthgsdfñobvb, f bpkjébnm bö åjktt gjlhjåyj yt hjdfyysö dhtvtyysö hfvjr. Yf hfphfåjnre htajhv, ghtlcnfdkztncz djpvjéysv d cbke juhfybxtyyjuj bö htfkbpfwbñ b gjkextybt htpekmnfnjd nhtåetncz jåütvf geåkbrfwbb. Pltcm ghtlkfufñncz kbim jcyjd- dhtvz. Rjulf htxm bltn j ljyjhfö, jyb yt ljkéys yst dsdjls, b cfvsv jcyjdysv bp ybö zdkztncz nj, xnj cnhtvbnmcz r hfyytve eöjle, f åsnm ujnjdsvb r lkb- dctv yfv ghtlcnjbn yfexbnmcz tot jxtym vyjujve. ntkmyjve gthbjle exfcnbz d ghjwtcct. 212 GJCKTCKJDBT
5. NHTÅETNCZ XTNRFZ CNHFNTUBZ vtékbxyjcnysö jnyjitybq. Nfvjéyz, yfghbvth, ghtl- ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ B cnfdkztn cjåjq jlye bp ytcrjkmrbö jåkfcntq, gjllfñ- ÄAATRNBDYFZ RFVGFYBZ GJ CDZPZV oböcz nfrjuj hjlf egjhzljxtybñ ghjwtleh. Rjulf C JÅOTCNDTYYJCNMÑ nhtåetncz kbxysq rjynfrn, cjplfybt äktvtynjd yt- ghtlcrfpetvjcnb d djghjct j njv, rfrjq rjyrhtnysq Ytrjvgktrcysq gjlöjl r htajhvfv zdkztncz yt- xbyjdybr vjétn cghfdbnmcz c djghjcjv bkb rkbtynjv, yfltéysv. Cnhfntubz ljkéyf åsnm dctjåütvkñotq b cjrhfnbn gjntywbfk lkz dpznjxybxtcndf. Rjvgmñnthb- jödfnsdfnm dct fcgtrns yfwbjyfkmyjq cbcntvs ytgjl- pfwbz nfvjétyyjq cbcntvs vjétn ghjldbyenm dgthtl regyjcnb rflhjd. Rfr njkmrj yfxbyftncz htfkbpfwbz änb ghjwtccs, jlyjdhtvtyyj edtkbxbdfz crjhjcnm, c htibntkmyjuj ecbkbz, ghtlcnfdktybz jåotcndtyyjcnb rjnjhjq njdfhs ghjöjlzn nfvjétyyeñ jxbcnre, dszd- vjuen jrfpfnmcz gjl ytåkfujghbznysv djpltqcndb- kzz pflthérb b cjplfdfz djpvjéyjcnb lkz hfcckt- tv ljrkfljd rjvbccbq gj ecnfyjdktybñ afrnjd bkb ljdfybz ghbxby nfrbö pflthétr. Dj vyjubö cnhfyfö elhexfñotuj phtkbof cnfhibö ljkéyjcnysö kbw, djpybrkf uhjvjplrfz åñhjrhfnbz bvtyyj c gjzdktyb- zdkzñoböcz jåütrnfvb celtåyjuj ghtcktljdfybz pf tv vscktq j djpvjéyjcnb åhfnm dpznrb. Änb htajhvs cthmtpyst ghtcnegktybz. Tckb ghjwtcc htajhv yt vjuen åsnm cfvjjxtdblys, jlyfrj, bö, ntv yt vtytt, cjghjdjélftncz yflktéfobv ghjwtccjv gjdsitybz nhelyj htfkbpjdfnm. jcdtljvktyyjcnb jåotcndtyyjcnb b ghjuhfvvjq by- ajhvfwbb, vjétn ckjébnmcz dgtxfnktybt, xnj ltkf 8. BYAJHVFNJHJD CKTLETN GJJOHZNM jåcnjzn rfr ybrjulf gkjöj. Jxtym dféyj eltkznm B PFOBOFNM jcjåjt dybvfybt cdzpzv c jåotcndtyyjcnmñ c cfvjuj yfxfkf. Jéblfybzvb jåotcndf ytjåöjlbvj eghfdkznm Jåbétyyst uhfélfyt b byajhvfnjhs dyenhb flvb- b ytjåöjlbvj clthébdfnm gjkbnbxtcrbt hbcrb. ybcnhfwbb vjuen gjjohznmcz r njve, xnjås gjlfdfnm éfkjås d yjdst exhtéltybz, nfrbt rfr fynbrjhheg- 6. ÄNBXTCRBT RJLTRCS wbjyyst rjvbccbb bkb jnltks jvåelcvtyf bkb ét gj- B ÖFHNBB UHFÉLFY chtlcndjv ≤ujhzxbö kbybq≥ ntktajyf. Tckb jyb änjuj yt åelen ltkfnm, nj ghbyznbt ytjåöjlbvsö vth åeltn Änb ljrevtyns ljkéys bcgjkmpjdfnmcz yt rfr lt- jnrkflsdfnmcz, djpvjéyj, yf ytjghtltktyysq chjr. rjhfwbb, f rfr ldbufntkb gthtvty. Änbxtcrbt rjltr- Bcnws ljkéys bvtnm pfdthtybz d njv, xnj bö éfkjås cs gjktpys, yj njkmrj njulf, rjulf cjjndtncndeñobq åelen djcghbyzns cthmtpyj, b xnj jyb cfvb yt åelen gthcjyfk bö gjllthébdftn. Dtcm gthcjyfk ljkéty ybxtv hbcrjdfnm. D ytrjnjhsö cnhfyfö, djpvjéyj, exfcndjdfnm d bö hfphfåjnrt, b ytjåöjlbvj jceotcn- ghbltncz ghtjljktnm cjwbfkmyst nfåe, cdzpfyyst c dkznm ghjuhfvvs gjlujnjdrb lkz dctö. Ghjuhfvvs gjl- ≤hfpjåkfxtybtv≥ cjuhfélfy. Ghjåktvf gjdsitybz ujnjdrb ljkéys jnkbxfnmcz dscjrjq cntgtymñ exfcnbz jcdtljvktyyjcnb jåotcndf d änbö djghjcfö d yfcnjz- b ghtlecvfnhbdfnm jåceéltybt ubgjntnbxtcrbö cbnef- ott dhtvz frnbdyj jåceélftncz, jlyfrj tt htitybt wbq, djpvjéyj, c bpdtcnysv bcgjkytybtv rjyrhtnysö gjxnb gjkyjcnmñ jcnfdkztncz yf ecvjnhtybt uhfélfy- hjktq. Ghjcnj ktrwbb bkb ét byajhvfwbjyyst vfnt- crjuj jåotcndf. hbfks zdkzñncz ytäaatrnbdysvb. Gjljåysv ét jåhf- pjv öfhnbb uhfélfy vjuen dscnegfnm d rfxtcndt gjk- 9. NHTÅETNCZ YTGHTHSDYSQ yjwtyysö jåzpfntkmcnd gthtl jåotcndjv b gjåeélfnm VJYBNJHBYU ghfdbntkmcndtyyst futyncndf r dsgjkytybñ cdjbö jåtofybq. Änj jpyfxftn, xnj jåzpfntkmcndf, cjlthéf- Jgsn gjrfpsdftn, xnj, yfghbvth, d ckexfzö rjh- obtcz d öfhnbzö, ljkéys åsnm htfkbcnbxtcrbvb. Cfvb hegwbb gjkbwtqcrbö ytljcnfnjxyj kbim ≤dsxbcnbnm≥ öfhnbb ljkéys htrkfvbhjdfnmcz. rjhhevgbhjdfyyeñ gjkbwbñ. Tckb yt åelen cjplfys ghjwtlehs ytghthsdyjuj vjybnjhbyuf, nj hfyj bkb gj- 7. EGJHZLJXTYBT ÅÑHJRHFNBXTCRBÖ plyj gjkbwtqcrfz jhufybpfwbz gjuhepbncz d nhzcbye GHJWTLEH rjhhegwbb b gjnhtåetncz tot jlyj xhtpdsxfqyjt ecb- kbt gj tt htfåbkbnfwbb. Ytljcnfnjxyj kbim elfkbnm C åñhjrhfnbtq ytjåöjlbvj åjhjnmcz, åñhjrhfnb- rjhhevgbhjdfyysö xbyjdybrjd, yt kbrdblbhez ghb xtcrbt gjnhtåyjcnb cktletn gthtjwtybdfnm b cdjlbnm änjv ceotcndeñobt djpvjéyjcnb b yt jåtcgtxbdfz lj vbybvevf. Kbwf, pfybvfñobt ≤ezpdbvst≥ ljkéyjc- ghb änjv, xnjås xtcnyst ljkéyjcnyst kbwf yfpyfxf- nb, ljkéys hfåjnfnm gj ghbywbge hjnfwbb nfv, ult änj kbcm yf ljkéyjcnb, cdzpfyyst c ljdthbtv. ≤Ghjdth- djpvjéyj, b jcjåtyyj d ezpdbvsö jåkfcnzö rjynfrn rf ytgjlregyjcnb≥ vjétn gjvjxm njve, xnjås xtcnyst vtéle gthcjyfkjv b jåotcndjv ljkéty åsnm jåtp- xbyjdybrb åskb jnvtxtys b hfccvfnhbdfkbcm rfr rfy- kbxty c ntv, xnjås evtymibnm ifycs djpybryjdtybz lblfns yf ghjldbétybt gj ckeéåt. GJCKTCKJDBT 213
10. EGJH YF JÅOEÑ CBCNTVE 12. KBLTHCNDJ BVTTN RKÑXTDJT PYF- EGHFDKTYBZ BKB VTYTLÉVTYNF XTYBT, RJNJHJT CFVJ GJ CTÅT YT- LJCNFNJXYJ. RJFKBWBB BYNTHTCJD Xnjås pfgjkexbnm gjllthére cj cnjhjys jåotcn- (XFCNYSQ CTRNJH, UHFÉLFYCRJT df, ghjuhfvvf htajhv yt ljkéyf åsnm cjchtljnjxt- JÅOTCNDJ, HTKBUBJPYST JHUFYBPF- yf kbim yf bcrkñxtybb kbw c cjvybntkmysvb gjckeé- WBB, GJNHTÅBNTKB, ÄRJKJUB, GHFDJ- ysvb cgbcrfvb d catht rjhhegwbb. D cbnefwbb cbcntv- PFOBNYBRB B N.L.) VJUEN GJVJXM yjq rjhhegwbb rjhhevgbhjdfyyjt kbwj yt zdkztncz tlbycndtyysv ≤uybksv zåkjrjv≥ b bcrkñxtybt tuj bkb Åtp erfpfybq cdthöe kñåfz gjgsnrf ghjdtcnb tt yt cgfctn cjlthébvjt dctq åjxrb. Dvtcnj änjuj, rhegyst htajhvs d chtlt cbcntvyjq rjhhegwbb yeéyj pfybvfnmcz dctq cbcntvjq, gjnjve xnj xtkjdtr, yfdthyzrf pfrjyxbncz ytelfxtq. Gthcjyfkmyjt kb- rjnjhjuj yfpyfxfn yf pfvtye, gjldthuytncz ntv ét lthcndj bvttn rkñxtdjt pyfxtybt b kblth ljkéty cfvsv cjåkfpyfv. Ghjabkfrnbrf vjétn åsnm åjktt hfccvfnhbdfnmcz yt ghjcnj rfr xtkjdtr, bphtrfñ- äaatrnbdysv b åtcrjytxyj åjktt ärjyjvysv ifujv, obq åfyfkmyjcnb. Jlyfrj, nfr ét, rfr pfrjys cfvb ytétkb hfccktljdfybt b celtåyjt hfpåbhfntkmcndj. gj ctåt ytljcnfnjxys lkz ljcnbétybz htajhvs nfv, Dtlm d rjytxyjv cxtnt ghfdbntkmcndj ljkéyj bvtnm ult rjhhegwbz yjcbn cbcntvysq öfhfrnth, kblthcndj rjvgtntynysq gthcjyfk b åsnm cgjcjåysv dthibnm cfvj gj ctåt nfrét ytljcnfnjxyj. Vjuen cjplfdfnmcz ujcelfhcndtyyst ltkf d hfvrfö aeyrwbjybheñobö rjfkbwbb d gjllthére kblthcndf, jlyfrj tcnm jgfc- bycnbnewbjyfkmysö hfvjr b c extnjv äaatrnbdyjuj yjcnm, xnj jyb yfxyen jncnfbdfnm bynthtcs, ghjikjt htébvf ghfdjghbvtytybz. rjnjhsö yjcbn cjvybntkmysq öfhfrnth. B dct ét, tckb d rjfkbwbñ åelen ghbybvfnm kbim uheggs, yt- 11. FVYBCNBB, DJPVJÉYJ, YTBPÅTÉYS pfgznyfyyst gjljphtybtv bkb ghjåktvfvb ghjikjq rjhhegwbb, bö yfåthtncz jxtym vfkj. Dféyj, xnjås Eqnb ghjxm bp rjhhevgbhjdfyyjuj cnfnecf – ltkj rjfkbwbjyyst gfhnyths dpzkb yf ctåz jåzpfntkmcndj xhtpdsxfqyj nhelyjt. Vyjubt vjueotcndtyyst cbks gjcnhjbnm yjdjt åeleott, b, dpzd yf ctåz änj jåzpf- bvtñn jcyjdfybz gjåfbdfnmcz, yt åeltn kb yjdfz ntkmcndj, jyb ljkéys tuj ghblthébdfnmcz. cbnefwbz xhtpvthyj euhjéfñotq lkz ybö. Nfv, ult rjhhevgbhjdfyyst äktvtyns ghbjåhtkb rhegyst öjk- 13. YT CKTLETN EGECRFNM BP DBLE lbyub, ghbyznbt ghjnbd ybö vth vjétn gjntywbfkmyj UHFÉLFYCRJT JÅOTCNDJ ltcnfåbkbpbhjdfnm ärjyjvbre cnhfys. Rfr vjéyj bcghfdbnm gjkjétybt, yt eöelibd ghb änjv gjkjét- Ghtlcnfdkztncz, xnj tcnm bpdtcnyfz rjhhtkzwbz ybz ltk? Fvybcnbb ytghbtvktvs, jlyfrj vjuen åsnm vtéle dscjrbvb ehjdyzvb rjhhegwbb b ybprbvb ehjd- ytbpåtéysvb. Rjytxyj ét, jyb zdkzñncz ytbpåtéys- yzvb ltzntkmyjcnb uhfélfycrjuj jåotcndf. Ecbkbz gj vb d rjyntrcnt vtkrbö ghfdjyfheitybq, cjdthiftvsö jrfpfybñ gjvjob d djpybryjdtybb ndjhxtcrjuj b äyth- ljkéyjcnysvb kbwfvb ybprjuj hfyuf. Öjnz djghjc jå ubxyjuj uhfélfycrjuj jåotcndf nhtåeñn hfphfåjnrb fvybcnbzö yjcbn ghjåktvfnbxysq öfhfrnth, tcnm bp- rfr ñhblbxtcrbö hfvjr, d rjnjhsö uhfélfycrjt jåot- dtcnyst ghtbveotcndf d njv, xnjås cyznm ytrjnjhst cndj vjétn cjplfnm cdjb bycnbnens, cdjåjlyst jn ghf- jådbytybz c xfcnb gthcjyfkf. Djpvjéyj, ghbltncz dbntkmcndtyyjuj dvtifntkmcndf b rjynhjkz, nfr b yf- cyznm c ljkéyjcntq ytrjnjhsö cnfhibö xbyjdybrjd kfébdfybz gjpbnbdyjuj lbfkjuf vtéle uhfélfycrbv bkb gjldthuyenm bö lbcwbgkbyfhyjve dpscrfybñ, jl- jåotcndjv b ghfdbntkmcndjv. Änjuj yt dctulf kturj yfrj gthcjyfk vkflituj ehjdyz, yt ghbyflktéfobq ljcnbxm, jcjåtyyj d yfhjélfñotqcz ltvjrhfnbb, båj r ntv, rnj cthmtpyj pkjegjnhtåkzk cdjtq cdzpfyyjq c änj vjétn yfghzveñ pfnhjyenm cnfhst dpukzls yf nj, ljdthbtv ljkéyjcnmñ, yt ljkéty cxbnfnm, xnj bv euhj- rfr cktletn hfpdbdfnm b dytlhznm ghfdbntkmcndtyyst éftn hbcr. Gjrf yt åelen hfphfåjnfys ghfrnbxtcrbt htitybz. Jlby bp cgjcjåjd ghjdthrb bcnbyyjcnb fy- htitybz (hfccvfnhbdfkbcm djpvjéyjcnb bcgjkmpj- nbrjhhegwbjyysö jåtofybq ghfdbntkmcndf cjcnjbn d dfybz ≤rjvbccbq gj ghfdlbdjcnb b ghbvbhtybñ≥), njv, xnjås ghjdthbnm, ltqcndbntkmyj kb ghfdbntkmcndj djghjc j njv, xnjås yfqnb ≤ghbvbhtybt≥ c ghjiksv, ujnjdj cjnhelybxfnm c uhfélfycrbv jåotcndjv. jcnfytncz jlybv bp rhegysö rfvytq ghtnryjdtybz d kñåjq htajhvt. 14. JHUFYBPFWBB UHFÉLFYCRJUJ JÅOTCNDF VJUEN ÅSNM BCNJXYBRFVB RJHHEGWBB CFVB GJ CTÅT
D hzlt cnhfy jhufybpfwbb uhfélfycrjuj jåotcn- df djpybrkb ad hoc, lkz jghtltktyyjq wtkb, ghjcnj 214 GJCKTCKJDBT
lkz njuj, xnjås bcgjkmpjdfnm ghtlyfpyfxtyyst lkz 17. YTPFDBCBVST JHUFYS, gjvjob ljkkfhs, rjnjhst dytiybt ljyjhs ujnjds ght- HERJDJLBNTKB RJNJHSÖ YT ljcnfdkznm jhufybpfwbzv lkz ltzntkmyjcnb, dtleotq PFOBOTYS JN EDJKMYTYBZ r erhtgktybñ uhfélfycrjuj jåotcndf. Jhufybpfwbb uhfélfycrjuj jåotcndf ljkéys åsnm ghjphfxysvb Bycnbnens jvåelcvtyf b utythfkmyjuj felbnjhf b gjljnxtnysvb d cdjtq cjåcndtyyjq ltzntkmyjcnb. zdkzñncz ghbdktrfntkmysvb d ntjhbb, jlyfrj vjuen Zdkzzcm exhtéltybzvb jabwbfkmyjuj öfhfrnthf, jyb aeyrwbjybhjdfnm äaatrnbdyj njkmrj tckb jåkflfnt- yeélfñncz d vjybnjhbyut yf ghtlvtn ghjphfxyjcnb. kb änbö ljkéyjcntq pfobotys jn ghjbpdjkmyjuj cvt- otybz ntv cfvsv bcgjkybntkmysv kbwjv, pf rjnjhsv 15. PFRJYJLFNTKMYST JHUFYS VJUEN jyb ljkéys yflpbhfnm... Gjljåyst ljkéyjcnb ljkéys CEOTCNDJDFNM D LBFGFPJYT JN åsnm pfrjyjlfntkmyj juhféltys jn djpvjéyjuj gjkb- ≤CNJHJÉTDSÖ GCJD≥ LJ DJHJD nbxtcrjuj lfdktybz, b gj vtht ytjåöjlbvjcnb bö ujkj- cf ljkéys åsnm cksiys. Cthmtpysq ytljcnfnjr ghjzdbkcz d hzlt cnhfy, ult pfrjyjlfntkmysq jhufy zdkztncz yt njkmrj ≤cnj- 18. LJCNEG R BYAJHVFWBB VJÉTN hjétdsv gcjv≥, jöhfyzñobv jabwbfkmyst hfcöjls, ÅSNM DSCJRJÄAATRNBDYSV yj nfrét jhufyjv, nhfnzobv ujcelfhcndtyyst ltymub BYCNHEVTYNJV ÅJHMÅS C (drkñxfz gjdsitybt pfhfåjnyjq gkfns pfrjyjlfntktq) RJHHEGWBTQ b dslfñobv hfphtitybz yf ujcelfhcndtyyst gjlhz- ls. Nfrjt cjxtnfybt aeyrwbq ≤cnjhjétdjuj gcf≥ c Ytrjnjhst ghfdbntkmcndf hfccvfnhbdfñn ghj- aeyrwbzvb bcgjkybntkmyjq dtndb dkfcnb gjhjélftn phfxysq ljcneg r byajhvfwbb rfr cfvjt äaatrnbd- rjyakbrns bynthtcjd b afrnbxtcrb jnhfdkztn gjkbnb- yjt chtlcndj jåeplfybz rjhhegwbb b ghbybvfñn cjjn- xtcrbq jhufybpv ujcelfhcndf. Jyj nfrét gjhjélftn dtncndeñott pfrjyjlfntkmcndj. Ghfdbntkmcndtyyst ytljdthbt r ltvjrhfnbxtcrbv bycnbnenfv chtlb ibhj- futyncndf vjéyj pfghjcbnm jnyjcbntkmyj ghtljcnfd- rjq jåotcndtyyjcnb. B tckb änb ghjnbdjhtxbz yt åelen kztvsö bvb eckeu b gjkexbnm jabwbfkmyst hfcwtyrb hfphtitys eljdktndjhbntkmysv jåhfpjv (yfghbvth, gj bö jgkfnt. Byljytpbz zdkztncz ghbvthjv cnhfys, gentv xtnrjuj hfpuhfybxtybz dkfcntq), tcnm cjvytybz ult jåotcndtyyjcnm, ålbntkmyj cktlz pf ghjtrnfvb d njv, cvjuen kb äaatrnbdyst fynbrjhhegwbjyyst ht- hfpdbnbz, vjétn åtcghtgzncndtyyj gjkexfnm kñåeñ ajhvs åsnm ghjdtltys d ébpym d änbö cnhfyfö. byajhvfwbñ.
16. ABYFYCBHJDFYBT GJKBNBXTCRBÖ 19. HFPEVYJT EGHFDKTYBT PFGBCZVB GFHNBQ GHJLJKÉFTN JCNFDFNMCZ YTJÅÖJLBVJ LKZ JNCKTÉBDFYBZ GHJÅKTVJQ RJHHEGWBB
Lj ytlfdytuj dhtvtyb djghjc j abyfycbhjdfybb Jåotcndtyysq ljcneg r byajhvfwbb nhtåetn hf- gjkbnbxtcrbö gfhnbq d pyfxbntkmyjq vtht buyjhbhj- pevyjuj eghfdktybz pfgbczvb. Nfr ét jåcnjbn ltkj dfkcz d hfvrfö vtéleyfhjlyjuj cjjåotcndf. Ytrj- b c jåtcgtxtybtv jnxtnyjcnb bylbdblefkmysö ujce- njhst kñlb endthélfñn, xnj cfvsq kexibq cgjcjå lfhcndtyysö ckeéfobö. Ghfdbntkmcndtyyjve exhté- juhfybxbnm dkbzybt ≤gjkbnbrb ltytu≥ pfrkñxftncz yt ltybñ nfrét vjéyj gjhexbnm jceotcndkznm yflpjh cnjkmrj d njv, xnjås juhfybxbnm ltytéyst chtlcndf, pf ghjwtccfvb jåhfotybz ljrevtynjd cj cnjhjys ntreobt d gjkbnbxtcreñ gfhnbñ, crjkmrj juhfybxbnm jnltkmysö ltgfhnfvtynjd b ghtlecvfnhbdfnm clfxe jåütv hfcöjljd b dtotq, yf rjnjhst ltymub vjuen åsnm enhfnbdibö frnefkmyjcnm ljrevtynjd d fhöbd. gjnhfxtys. Cvtyf nfqdfymcrjuj ghfdbntkmcndf d vfhnt 2000 ujlf ghjltvjycnhbhjdfkf, xnj cjcnjzntkmyfz gj- 20. CHTLCNDF VFCCJDJQ BYAJHVFWBB kbnbxtcrfz gfhnbz c rhegysvb bydtcnbwbzvb b vjueot- B BYAJHVFNJHS. ÉEHYFKBCNS cndtyysvb lhepmzvb vjétn, ntv yt vtytt, åsnm kbityf JNÅSDFÑN CHJR dkfcnb gentv ujkjcjdfybz. Änj gjlrhtgkztn dthe d nj, xnj vfybgekzwbz abyfycbhjdfybtv gjkbnbxtcrjq Åjkmibycndj ckexftd eåbqcnd éehyfkbcnjd d gj- gfhnbb yt jåzpfntkmyj ljkéyf åsnm ytghtjljkbvsv cktlybt ujls jåüzcyzkjcm ntv, xnj jyb hfccktljdfkb åfhmthjv yf genb cvtys ghfdbntkmcndf. ckexfb rjhhegwbb, b, nfrbv jåhfpjv, ceotcndetn yt- jåöjlbvjcnm cltkfnm bö hfåjne vtytt hbcrjdfyyjq b gjlyznm cnfylfhns ghjatccbjyfkbpvf. Ytrjnjhst exhtéltybz jhufybpeñn rehcs gjlujnjdrb d jåkfcnb hfccktljdfntkmcrjq éehyfkbcnbrb. Jlyfrj, dj vyj- GJCKTCKJDBT 215
ubö hfqjyfö vbhf cfvb chtlcndf vfccjdjq byajh- jnvtnbk: ≤Ljrfpfntkmcndf d kexitv ckexft yt zcys vfwbb cnhflfñn jn rjhhegwbb. Chtlcndf vfccjdjq jnyjcbntkmyj njuj, xnj gjdsitybt pfhfåjnyjq gkfns byajhvfwbb d ukfpfö jåotcndtyyjcnb zdkzñncz ≤cnjk- d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht vjétn cjrhfnbnm rjhheg- gjv ytgjlregyjcnb≥ b änf ghjåktvf nhtåetn cthmtpyj- wbñ. Lf, d hfvrfö dctjåütvkñotuj gfrtnf htajhvs uj dybvfybz dj vyjubö cnhfyfö. ujcelfhcndtyyjq ckeéås yflktéfofz rjvgtycfwbz b cnbveks vjuen buhfnm bpdtcnyeñ hjkm, jlyfrj, ≥uke- 21. GEÅKBRFWBZ CGBCRJD JÅDBYZTVSÖ åbyysq≤ dpukzl yf lfyyst gj rjyrhtnyjq cnhfyt yt D RJHHEGWBB XFCNJ YT LFTN gjlndthélftn endthéltybz, xnj ghjcnj gjdsitybt ÉTKFNTKMYSÖ GJCKTLCNDBQ jabwbfkmyjq pfhgkfns ysytiytve gthcjyfke ytrjh- hevgbhjdfyysö exhtéltybq gjktpyj≥. Gjgsnrb ≤yfpdfnm gj bvtyb b ghtlfnm gjpjhe≥ d rtybqcrjv gfhkfvtynt jrfpfkbcm ≤öjkjcnsv dscnht- 23. GJDSITYBT PFHFÅJNYJQ GKFNS kjv≥ d 2000 ujle, rjulf ljrkfl rjvbntnf, d rjnjhjv VJÉTN DSCNEGFNM GJ RHFQYTQ ≤åskb yfpdfys bvtyf≥, åsk gjldthuyen wtypeht b yt- VTHT RFR ÄKTVTYN CNHFNTUBB rjnjhst bp ntö, rnj åsk ≤yfpdfy≥, euhjéfkb gjlfnm GJ ÅJHMÅT C RJHHEGWBTQ d cel yf ufptns, jgeåkbrjdfdibt gjlhjåyjcnb – öjnz byajhvfwbz jå änjv eét cnfkf ljcnjzybtv jåotcn- Htfkmyfz pfhfåjnyfz gkfnf cjrhfofkfcm d ujce- dtyyjcnb. D Bylbb Rjvbccfh gj ghjåktvfv ålbntkm- lfhcndtyyjv ctrnjht vyjubö cnhfy yf ghjnzétybb yjcnb ghbåtu r gjvjob Bynthytnf, xnjås hfpukfcbnm ljcnfnjxyj lkbntkmyjuj gthbjlf dhtvtyb. D hzlt cke- bvtyf cjnty xbyjdybrjd, gjljphtdftvsö d rjhheg- xftd änj cjrhfotybt jnhféfkj cgfl äaatrnbdyjcnb wbb. Wdtnbcnst dscrfpsdfybz, gjchtlcndjv rjnjhsö ujcelfhcndtyyjuj ctrnjhf. Jlyj bp bccktljdfybq ghtlctlfntkm ybuthbqcrjuj ctyfnf, kbibdibqcz gjrfpsdftn, xnj åjktt dscjrbt ehjdyb pfhfåjnyjq cdjtq ljkéyjcnb dj dhtvz ujkjcjdfybz d fduecnt gkfns lfñn djpvjéyjcnm yfåbhfnm kexibö, åjktt 2000 ujlf, pfzdkzk j cdjtq ytdbyjdyjcnb, ytcvjn- rdfkbabwbhjdfyysö kñltq yf ujcelfhcndtyyeñ ckeé- hz yf ytcjvytyyst cdbltntkmcndf pkjegjnhtåktybz åe, gjdsifnm rfxtcndj ghtljcnfdkztvsö eckeu b, rfr ckeétåysv gjkjétybtv, cdbltntkmcndeñn j njv, xnj ujdjhbncz d ljrevtynt, cevve cjåbhftvsö yfkjujd. gjkbnbxtcrbt herjdjlbntkb, djpvjéyj, jnkbxfñncz Ghjcnjt gjdsitybt yfkjujdsö cnfdjr, djpvjéyj, yt åjkmitq njkcnjrjétcnmñ, xtv nt, rnj hfphfåfnsdftn cjåbhftn ljgjkybntkmyjuj ljöjlf lkz ujcelfhcndf; cnhfntubñ åjhmås c rjhhegwbtq. D kñåjv ckexft nht- änj djpvjéyj ghb gjdsitybb rdfkbabrfwbb ntö, rnj åetncz cfvfz nofntkmyfz ghtljcnjhjéyjcnm, xnjås exfcndetn d cåjht änbö yfkjujd. yt cjplfnm gjkjétybz, ghb rjnjhjv kñlb kbifñncz ifycf yf cfvjpfobne. 24. YTPFDBCBVST YFKJUJDST JHUFYS VJUEN CJLTQCNDJDFNM HJCNE 22. GJDSITYBT PFHFÅJNYJQ GKFNS ÅÑLÉTNYSÖ GJCNEGKTYBQ CFVJ GJ CTÅT YTLJCNFNJXYJ LKZ GJYBÉTYBZ EHJDYZ RJHHEGWBB Cfvjcnjzntkmyst jhufys gj cåjhe yfkjujd d åñl- étn vjuen åsnm erjvgktrnjdfys c gthcjyfkjv, yföj- Dgjkyt gjyznyj, xnj vfkj jgkfxbdftvst ujcelfh- lzobvcz gjl ghbcnfkmysv rjynhjktv b xmb pfhgkfns cndtyyst ckeéfobt ljkéys åsnm åjktt ezpdbvsvb r dsit, xtv e ckeéfobö, dsgjkyzñobö fyfkjubxyst cjåkfpyfv, xtv nt, nhel rjnjhsö jgkfxbdftncz öjhj- aeyrwbb d ujcelfhcndtyyjv ctrnjht. Änb jhufys ij. Jlyfrj, gtxfkmyfz bcnbyf pfrkñxftncz d njv, xnj vjuen gjdscbnm cåjh yfkjujd d åñlétn b gjpdjkbnm vyjubt bp yfbåjktt rjhhevgbhjdfyysö xbyjdybrjd hfpdbdfñotqcz cnhfyt gkfnbnm tt xbyjdybrfv b jå- pfybvfñn herjdjlzobt ljkéyjcnb, rjnjhsvb jyb pkj- ckeébdfnm abyfycjdst gjnhtåyjcnb cdjbö bycnbnenjd egjnhtåkzkb b yfrjgbkb åjkmibt cjcnjzybz gjchtlcn- åjktt fltrdfnysv jåhfpjv. djv ≤rhegyjvfcinfåyjq rjhhegwbb≥. Cktljdfntkmyj, pfhfåjnyfz gkfnf, crjhtt, ghjåktvf lkz ntö, rnj 25. ÅKFUF, DSGKFXBDFTVST GJ pfybvftn vtkrbt ljkéyjcnb, b bö nhtåjdfybt j njv, EÖJLE YF GTYCBÑ, JCJÅTYYJ LKZ xnjås pf eckeub gkfnbkb, vjétn hfccvfnhbdfnmcz hfd- GJKBNBXTCRBÖ HERJDJLBNTKTQ, ysvb bv kbwfvb rfr dfhbfyn endthéltybz, xnj ≤gkf- XFCNJ YT ZDKZÑNCZ YFLKTÉFOBV nbn gjkmpjdfntkm≥. Jåpjhs ujdjhzn j njv, xnj kñlb, JNDTNJV YF RJHHEGWBÑ djpvjéyj, ujnjds gkfnbnm pf gjkexftvst bvb eckeub ghb eckjdbb, xnj nfreñ jgkfne vjéyj ctåt gjpdjkbnm Kjubrf gjlcrfpsdftn, xnj ytljcnfnjxyjt jåtcgtxt- b xnj jyf pfrjyyf. Nj, xnj bv cjdthityyj yt yhfdbncz, ybt ghb eöjlt yf gtycbñ zdkztncz jlybv bp afrnjhjd änj rjulf e ybö dsvjufñn ltymub. Jlby yfåkñlfntkm d rjhhegwbjyyjv ehfdytybb. Jlyfrj, rjulf htxm pföj- 216 GJCKTCKJDBT
lbn j cnfhibö ghfdbntkmcndtyysö xbyjdybrfö, ecnyst ntkmcnd ljkéys jåyjdkznmcz, b ytjåöjlbvj exbnsdfnm cdbltntkmcndf ujdjhzn jå byjv. drkñxtybt d ybö rjyrhtnysö ghfdjyfheitybq, yf åjhm- åe c rjnjhsvb åeltn yfghfdktyf fynbrjhhegwbjyyfz 26. YJDST FYNBRJHHEGWBJYYST PFRJ- bybwbfnbdf. Änjn vtnjl gjpdjkbk ljåbnmcz jcjåjuj YS YT LFÑN JNDTNF CFVB GJ CTÅT ecgtöf d Ujyrjyut.
Rjytxyj, jlyb njkmrj pfrjys yt jåtcgtxbdfñn 29. DHTVTYYST GHTLTKS CELTÅYJUJ rjhjnrjuj genb r jåeplfybñ rjhhegwbb, pf bcrkñxtyb- GHTCKTLJDFYBZ LJKÉYS ÅSNM tv, djpvjéyj, ntö ckexftd, rjulf jyb yfltkzñn cels HTFKBCNBXYSVB ñhbclbrwbtq, rjnjhjq e ybö yt åskj hfymit: fyfkbpb- hjdfnm pfrjyyjcnm flvbybcnhfnbdysö htitybq, ghbyb- Vjétn gjnhtåjdfnmcz vyjuj dhtvtyb lkz jå- vftvsö xbyjdybrfvb. Ytjlyjrhfnyj pfrjyjlfntkmyst yfheétybz ckexftd ≤åjkmijq rjhhegwbb≥ b lfét jhufys ghbybvfkb yjdst fynbrjhhegwbjyyst pfrjys c ljgjkybntkmyjt dhtvz c ntv, xnjås nofntkmyj gjluj- åjkmijq gsiyjcnmñ b hfccvfnhbdfkb ltzntkmyjcnm gj njdbnm ltkj b yfrfpfnm dbyjdysö. Gj änbv ghbxbyfv htajhvt (bkb gj rhfqytq vtht dblbvjcnm fynbrjhheg- dhtvtyyst juhfybxtybz yf celtåyjt ghtcktljdfybt wbjyyjq htajhvs) rfr pfdthityyeñ hfåjne. Jlyfrj, bkb rjyrhtnyst ltkf ljkéys åsnm htfkbcnbxysvb. D pfrjys yt hfåjnfñn d rféljq cnhfyt, ult rjhhegwbz ytrjnjhsö cnhfyfö afrnbxtcrb ytdjpvjéyj ljdtcnb yjcbn cbcntvysq öfhfrnth, b änb pfrjys yt hfåjnfñn ghjbpdjlcndj gj ltke lj cfvjuj rjywf. Celtåyjt ght- d åjkmitq vtht d cbke ytljcnfnjxyjuj ghfdjghbvt- cktljdfybt b/bkb ghbpsds r njve, xnjås ≤bcxthgfnm ytybz, ytétkb d cbke ytljcnfnrjd d cfvbö pfrjyfö. dhtvz≥, ghjcnj ckeéfn kbim lkz njuj, xnjås gjhjlbnm Tcnm nfrét genb jåtcgtxtybz htajhv lfét d jåkfcnb ytedfétybt r pfrjye b gjdscbnm ehjdtym hfpjxfhjdf- ujcelfhcndtyysö pfregjr åtp bpvtytybz pfrjyf, bc- ybz d jåotcndt. gjkmpez rjynhfrns b uhfélfycrbt inhfas c wtkmñ jåtcgtxbnm ekexitybt cnfylfhnjd gjdtltybz. 30. PFRJY J GHJNBDJGHFDYJV JÅJUFOTYBB UJCELFHCNDTYYSÖ CKEÉFOBÖ VJÉTN ≤DJPUKFDBNM≥ 27. RJHHEVGBHJDFYYST CELTÅYST RFVGFYBB ÅJHMÅS C RJHHEGWBTQ CBCNTVS YT VJUEN GJLLTHÉBDFNM DTHÖJDTYCNDJ GHFDF Jlby rjyrhtnysq pfrjy, rjnjhsq gjrfpfk cdjñ äaatrnbdyjcnm d ytrjnjhsö cnhfyfö – änj pfrjy j Ceotcndetn jhufybxtcrjt ghjnbdjhtxbt d gjgsn- ≤ghjnbdjghfdyjv jåjufotybb≥. Änjn pfrjy jnyjcbncz rfö bcgjkmpjdfnm rjhhevgbhjdfyyeñ celtåyeñ cbc- r ghbjåhtntybñ ujcelfhcndtyysvb ckeéfobvb åj- ntve lkz gjllthéfybz dthöjdtycndf ghfdf. Ljkéys ufncndf, ghjbcöjéltybt rjnjhjuj nhelyj jåüzcybnm. åsnm ddtltys gjkjétybz jå bycnbnewbjyfkmysö äkt- Nfrjq pfrjy d cjxtnfybb c aeyrwbjybheñotq ñhblb- vtynfö celtåyjq dkfcnb, d xfcnyjcnb, ntö, xnj cdzpfys xtcrjq b celtåyjq cbcntvjq ≤itk dj ukfdt≥ fynbrjh- c yfpyfxtybzvb, cyznbtv b jnxtnyjcnmñ. Jvåelcvty hegwbjyysö htajhv d Ujyrjyut. Jlyfrj, ytrjnjhst vjétn ghtlkjébnm genm bcghfdktybz gjkjétybz, rj- pfrjyjlfntkmyst cjåhfybz jnrfpsdfkbcm ghbybvfnm njhsq vjétn åsnm åscnhsv b äaatrnbdysv b yt åsnm nfrbt pfrjys, zrjås yf njv jcyjdfybb, xnj jyb vjuen gjldthétyysv bcrfétybzv, rjnjhst vjuen ghtgzncn- åsnm gjczufntkmcndjv yf ghfdf xtkjdtrf. Yf cfvjv djdfnm celtåyjq dkfcnb, jlyfrj djghjcs j celtåyjq ltkt ghtlcnfdkztncz, xnj jnrfp ghbyznm nfrjq pfrjy ytpfdbcbvjcnb b ytgjlregyjcnb celtåyjq dkfcnb dsntrftn bp étkfybz cjöhfybnm cnfnec rdj. ljkéys htifnmcz c cfvjuj yfxfkf. 31. VJYBNJHBYU FRNBDJD 28. PFRJY YT LJKÉTY ÅSNM UJCELFHCNDTYYSÖ XBYJDYBRJD GHTGZNCNDBTV LKZ CELTÅYJUJ GJRF XNJ JCNFTNCZ YTBCGHJÅJDFY- GHTCKTLJDFYBZ D CDZPB C YSV BYCNHEVTYNJV RJHHEGWBTQ Ceotcndetn ibhjrj hfcghjcnhfytyyjt vytybt, Gj-ghtéytve yeéys pfrjys, rjnjhst hfåjnfñn. xnj gjntywbfkmyj änj – äaatrnbdysq bycnhevtyn lkz Åhtvz ljrfpfntkmcndf, rjnjhjt kjébncz yf jådbyb- clthébdfybz rjhhegwbb, jlyfrj gj yfcnjzott dhtvz ntkz, yt ljkéyj åsnm xhtpvthyj nzétksv. Ufhfy- celtåyjt ltkj nfrjuj hjlf bvtkj vtcnj njkmrj yf nbhjdfybt jådbyztvjve cghfdtlkbdjuj celtåyjuj åevfut. Gfhkfvtynfhbb ghjzdkzñn gjhfpbntkmyeñ pf- hfpåbhfntkmcndf yt jåktuxftn pflfxb lkz ghjrehjhf cntyxbdjcnm, rjulf htxm pföjlbn j ghbyznbb pfrjyjd, gj ljrfpfntkmcnde tuj bkb tt dbys. Pfrjys ljrfpf- ghtlecvfnhbdfñobö vjybnjhbyu frnbdjd b ljöjljd GJCKTCKJDBT 217
cnfhibö ljkéyjcnysö kbw. Rjulf ghbybvfñncz pfrj- 34. PFREGRB RFR GJKT ÅBNDS ys, htlrj nhtåeñncz pfzdktybz geåkbxyjuj öfhfrnt- hf. B d tot vtymitq vtht änb pfrjys hfccvfnhbdf- Jåkfcnm ujcelfhcndtyysö pfregjr zdkztncz gjktv ñncz yf ghtlvtn njxyjcnb bö bcgjkytybz. Bybwbfnbds åbnds lkz rjhhevgbhjdfyysö åjqwjd. Bvtyyj d ujce- d änjq jåkfcnb ghjljkéfñn jcnfdfnmcz jåütrnjv ghb- lfhcndtyysö pfregrfö ghjbcöjlbn åjkmifz xfcnm ≤dt- cnfkmyjuj dybvfybz. kbrjq rjhhegwbb≥, ghbxtv pyfxbntkmyfz xfcnm eothåf zdyj yfyjcbncz ghjwtcce hfpdbnbz d åjktt åtlysö 32. JABWBFKMYST BVVEYBNTNS B cnhfyfö b cnhfyfö gthtöjlyjuj gthbjlf. Öjnz gth- GHBDBKTUBB YT LJKÉYS ERHSDFNM djyfxfkmyj ceotcndjdfkb crtgnbrb, rjnjhst djtdfkb RJHHEGWBJYTHJD JN JNDTNCNDTY- ghjnbd bltb ≤gfrnjd ytgjlregyjcnb≥, yfkbxbt ecgtöjd YJCNB PF BÖ GHTCNEGKTYBZ ghbpyftncz dj dct åjkmitq cntgtyb. ≤Gfrns ytgjlreg- yjcnb≥ ghtlcnfdkzñn cjåjq ghjwtcc, d hfvrfö rjnjhj- Dj vyjubö cnhfyfö bvveybntns b ghbdbktubb cnfh- uj pfrkñxfñncz ljåhjdjkmyst cjukfitybz c exfcnbtv ibö ujcelfhcndtyysö kbw jöhfyzñn bö jn dthöjdtycn- ntö, rnj exfcndetn d njhufö, b ghfdbntkmcnd, xnjås cj- df ghfdf. Ltqcndbntkmyj, d ytrjnjhsö cnhfyfö ght- rhfnbnm djpvjéyjcnb lkz rjhhegwbb d rjyrhtnyjv ghj- cnegybrb ltkfñn dsåjh d gjkmpe dsåjhyjq ljkéyjcnb trnt. Bcgjkmpjdfybt Bynthytnf lkz ujcelfhcndtyysö ghjcnj lkz njuj, xnjås pfgjkexbnm bvveybntn. Änb pfregjr ujhjljv Ctekjv b d Vtrcbrt nfrét zdkztncz ghbdbktubb b bvveybntns ljkéys åsnm jwtytys dyjdm, b jåyfltébdfñotq ghfrnbrjq. bö jödfn ljkéty åsnm vbybvbpbhjdfy lj ehjdyz ghfr- nbxtcrbö gjnhtåyjcntq. Jyb ghtljcnfdkzñncz yt lkz 35. RJVBCCBJYYST, RJNJHST njuj, xnjås cltkfnm xtcnm kbwe, f lkz njuj, xnjås lfnm EXFCNYBRB NJHUJD GKFNZN FUTYNFV, kbwe djpvjéyjcnm bcgjkyznm cdjb jåzpfyyjcnb äa- LJKÉYS LTRKFHBHJDFNMCZ atrnbdysv jåhfpjv. Ytrjnjhst cxbnfkb, xnj pfrjyjlfntkmcndj, nht- 33. BYNTHYTN VJÉTN GJLLTHÉBDFNM åeñott hfpukfitybz rjvbccbjyysö, åeltn gjlhsdfnm JNRHSNSQ JÅVTY BYAJHVFWBTQ vtéleyfhjlyst rjyrehtynyst njhub b xnj ytrjnjhst VTÉLE GHFDBNTKMCNDJV B NTVB, rjhgjhfwbb yt gjétkfñn cktljdfnm nfrjve ghfdbke. RTV JYJ EGHFDKZTN Jlyfrj, rjulf nfrjt nhtåjdfybt åskj ghbyznj, cnfkj gjyznyj, xnj änf ghfrnbrf ghbyjcbn öjhjibt htpekm- Bynthytn vjétn gjvjxm cjplfdfnm åjktt jnrhsnst nfns. Xtcnysv kñlzv ghznfnm ytxtuj, b tckb rjhheg- cbcntvs eghfdktybz. Pfrjyjlfntkmyst jhufys vjuen wbjyths eöjlzn bp ghjwtccf njhujd, jn bö jncencndbz cjplfdfnm dtå-cfqns, gjpdjkzñobt uhfélfyfv dpf- dsbuhsdfñn dct pfbynthtcjdfyyst cnjhjys. Jgsn bvjltqcndjdfnm c bö dsåjhysvb ghtlcnfdbntkzvb b u. Ymñ-Qjhrf ckeébn dljöyjdkzñobv ghbvthjv lkz byajhvbhjdfnm bö jnyjcbntkmyj gfhkfvtyncrbö ltk. åjhwjd c rjhhegwbtq. Ghfdbntkmcndtyyst jhufys vjuen dscnfdkznm cdjñ ljrevtynfwbñ d htébvt htfkmyjuj dhtvtyb. Htajh- 36. RJHHEVGBHJDFYYST EXFCNYBRB vfnjhs vjuen htrkfvbhjdfnm cdjb yfwbjyfkmyst fynb- NJHUJD LJKÉYS DRKÑXFNMCZ D rjhhegwbjyyst gkfys lkz dctuj vbhf b jncktébdfnm ≤XTHYST CGBCRB≥ ljcnbuyensq ghjuhtcc dtcmvf jnrhsnsv jåhfpjv. Bynthytn vjétn bcgjkmpjdfnmcz lkz geåkbxysö njh- Pfytctybt abhv, ekbxtyysö dj dpznjxybxtcndt, d ujd d htébvt htfkmyjuj dhtvtyb, cjrhfofz, nfrbv ≤xthyst cgbcrb≥ vjétn ckeébnm vjuexbv chtlcndjv. jåhfpjv, djpvjéyjcnb lkz cjplfybz gjntywbfkmyj Rjytxyj, lkz änjuj nhtåetncz, xnjås cbcntvf åskf rjhhegwbjyysö kbxysö rjynfrnjd. Rjytxyj, gjktp- cghfdtlkbdjq b xnjås yfrfpfybz yjcbkb ghjgjhwbj- yjcnm ≤gfenbys≥ d änjv jnyjitybb juhfybxtyf xbckjv yfkmysq öfhfrnth. Jlyfrj, yt vjétn åsnm cjvytybz kñltq, vjueobö bvtnm r ytq ljcneg. Pyfxbntkmyfz d njv, xnj vtéleyfhjlyst rjhgjhfwbb, pfytctyyst d xfcnm gjntywbfkf Bynthytnf d yfcnjzott dhtvz yt xthyst cgbcrb d Cbyufgeht d 1990-t ujls, bcgsnfkb ljcnegyf lkz vyjubö åtlytqibö cnhfy vbhf, jlyfrj ceotcndtyysq ijr. C njuj dhtvtyb dct lheubt gjlevf- hfcnen hzls kñltq d ntö cnhfyfö, rjnjhst bvtñn lj- ñn ytcrjkmrj hfp, ghtélt xtv gjghjåjdfnm gjlregbnm cneg r ≤gfenbyt≥, b kñåst dsbuhsib, gjkextyyst jn cbyufgehcrjuj xbyjdybrf. Dgjcktlcndbb Dctvbhysq jåtcgtxtybz åjkmitq gjljnxtnyjcnb bö bycnbnenjd b åfyr gjitk gj njve ét cfvjve genb bcgjkmpjdfybz kbw, ljkéys åsnm d bynthtcfö dctö. xthysö cgbcrjd. Åfyr jåüzdkztn bvtyf drkñxtyysö d xthyst cgbcrb abhv b kbw yf cdjtv dtå-cfqnt. Yf yfwbjyfkmyjv ehjdyt änj chtlcndj kexit dctuj hfåj- nftn d cnhfyfö, ult ghfdbkj dthöjdtycndf ghfdf aeyr- 218 GJCKTCKJDBT
wbjybhetn yflktéfobv jåhfpjv b ult ceotcndeñn hf, cnfyjdzncz ytjåöjlbvsvb. Vjybnjhbyu jcjåtyyj yflktéfobt vtöfybpvs fgtkkzwbq. Jlyfrj, ytjåöjlb- rjycnhernbdyjuj nbgf ghtlecvfnhbdftncz d tdhjgtq- vj ufhfynbhjdfnm yflktéfobq ghjwtcc c ntv, xnjås crbö rjydtywbzö xthtp vtöfybpvs UHTRJ, jlyfrj, r cfv ghjwtcc bcgjkmpjdfybz xthysö cgbcrjd yt ght- cjéfktybñ, jncencndetn ult-kbåj tot. Öjnz ghjwtcc dhfnbkcz d bycnhevtyn dsvjufntkmcndf b rjhhegwbb. UHTRJ bvtyetncz ≤vjybnjhbyujv≥, d htfkmyjcnb änj – eghféytybt d ntöybxtcrjv cjnhelybxtcndt, jåtcgt- 37. VTÉLEYFHJLYST GHJÅKTVS xbdftvjv dscjrjäaatrnbdysv b ≤lheétcndtyysv lkz NHTÅEÑN VTÉLEYFHJLYSÖ gjkmpjdfntkz≥ jåhfpjv. HTITYBQ 39. C GJVJOMÑ JÅPJHJD VJÉYJ R elbdktybñ vyjubö fvthbrfywtd ldf ghjdtlty- BPVTHZNM B DSZDKZNM ECGTÖB B ysö jåpjhf gjrfpfkb, xnj pfrjy CIF ≤J rjhhevgb- YTELFXB hjdfyyjq byjcnhfyyjq ghfrnbrt≥, ghbyznsq tot d 1977 ujle, jxtdblyj, yt ghbyjcbn htpekmnfnjd, yf Ghjuhfvvs htajhv ljkéys åsnm jåütrnjv vjyb- rjnjhst hfccxbnsdfkb. Jrfpfkjcm, xnj fvthbrfycrbt njhbyuf c wtkmñ jghtltktybz ljcnbuyensö htpekmnf- rjvgfybb, ärcgjhnbheñobt ghjlerwbñ d rkñxtdst yf- njd. Vjybnjhbyu nhtåetn yflktéfotuj bpvthtybz, b hjélfñobtcz hsyrb, ghbvthyj cnjkm ét rjhhevgbhj- änj ljcnbuftncz yfbkexibv jåhfpjv xthtp jåpjhs dfys, crjkm b ytvtwrbt ärcgjhnths, hfåjnfñobt åtp – ghbxtv, bö lfyyst ljkéys jåyfhjljdfnmcz. C gjvj- nfrjuj clthébdfñotuj chtlcndf b c ljgjkybntkmysv omñ jåpjhjd vjéyj bpvthznm djpltqcndbt rjhhegwbb ghtbveotcndjv d dblt dsxtnjd bp yfkjujjåkfuftvsö yf åbpytc, åsneñobt d jåotcndt ghtlcnfdktybz b cevv lkz rjvgtycfwbb dpznjr, rjnjhst jyb lfdfkb. gentv dsltktybz bpåhfyysö gjcnfdobrjd eckeu bpvt- Ghtlcnfdkztncz, xnj jlyjcnjhjyybt ltqcndbz jlyjuj hznm ehjdyb rjhhegwbb d hfvrfö eckeu, rjnjhst ghtlj- ghfdbntkmcndf, lfét cfvjq vjueotcndtyyjq cnhf- cnfdkzñncz. Änb jåpjhs vjuen åsnm vtéleyfhjlysvb, ys d vbht, ytljcnfnjxys lkz njuj, xnjås jåhfnbnm yfwbjyfkmysvb bkb vtcnysvb, yj bö ghfrnbxtcrfz dcgznm ukjåfkmyeñ ghjåktve. Ghjåktvf nhtåetn crj- gjkmpf ecbkbdftncz, xtv åkbét jyb gjlöjlzn r ybpj- jhlbybhjdfyyjuj vtéleyfhjlyjuj jndtnf. Jncñlf dsv cnhernehfv jåotcndf. Chfdybdfz htpekmnfns, gj- gjnhtåyjcnm d vtéleyfhjlysö cjukfitybzö, d nfrbö kextyyst exhtéltybzvb d hfpkbxysö hfqjyfö cnhfys, rfr Rjydtywbz JÄCH ghjnbd gjlregf byjcnhfyysö uj- vjéyj dszdbnm yfbvtytt äaatrnbdyst b, djpvjéyj, celfhcndtyysö xbyjdybrjd d Vtéleyfhjlysö ltkjdsö yfbåjktt rjhhevgbhjdfyyst exhtéltybz b vjéyj nhfypfrwbzö. Yfvthtybz änjq rjydtywbb ljkéys åsnm ghtlghbyznm ifub gj bcghfdktybñ bö ltzntkmyjcnb. ghtndjhtys d ébpym, gj-ghtéytve tcnm vfkj ghbpyf- Vtéleyfhjlyst jåpjhs gjvjufñn cnfdbnm rjyrhtn- rjd njuj, xnj jnltkmyst ghfdbntkmcndf ujnjds änj clt- ysq djghjc d hfvrfö yfwbjyfkmyjq gjdtcnrb lyz b cj- kfnm. Nt ét cfvst jåpjhs gjrfpfkb, xnj pyfrjvcndj öhfyznm tuj ghbjhbntnyjt hfccvjnhtybt d jåotcndty- vtéleyfhjlysö åbpytcvtyjd c änjq rjydtywbtq zdkz- yjq lbcreccbb. Jlyfrj, vtéleyfhjlyst jåpjhs yjczn tncz xhtpdsxfqyj ckfåsv. Dhzl kb vjéyj jéblfnm, chfdybntkmysq öfhfrnth b xhtdfns cnfnbcnbxtcrbvb xnj jyb åelen cktljdfnm gjkjétybzv, j rjnjhsö jyb gjuhtiyjcnzvb b, cktljdfntkmyj, bvtñn juhfybxty- ybxtuj yt pyfñn. yeñ gjkmpe. Jlybv bp bö yfbåjktt wtyysö fcgtrnjd ås- kf djpvjéyjcnm cnfdbnm djghjc j rjhhegwbb d hfvrfö 38. VTÉLEYFHJLYST CJUKFITYBZ yfwbjyfkmyjq gjkbnbxtcrjq gjdtcnrb lyz b jcdtofnm NHTÅEÑN VJYBNJHBYUF gjnhtåyjcnm d yfwbjyfkmysö jåpjhfö, rjnjhst ctqxfc ghjdjlzncz c jcjåjq nofntkmyjcnmñ. Ytljcnfnjxyj, xnjås rfrfz-nj cnhfyf gjlgbcfkf rfreñ-nj rjydtywbñ. Änf rjydtywbz ljkéyf dcnegbnm 40. BYCNBNENS, CGJCJÅYST GJVJXM d cbke. Rjulf rjydtywbz yfyjcbn elfh ecgtiyjq ärc- D GHJABKFRNBRT, YEÉLFÑNCZ D gjhnyjq cnhfntubb cnhfys, ytelbdbntkmyj, xnj ytrj- ERHTGKTYBB njhst cnhfys-ärcgjhnths vjuen åsnm yfcnhjtys c vtymibv äynepbfpvjv jnyjcbntkmyj wtktq cjukfit- Irjks ujcelfhcndtyyjq flvbybcnhfwbb ghbpdfys ybz. C lheujq cnjhjys, nt, rnj gjllthébdftn wtkb buhfnm bpdtcnyeñ hjkm d gjlujnjdrt b gthtgjlujnjd- rjydtywbb, vjuen hfccvfnhbdfnm ytrjnjhst cnhfys- rt ujcelfhcndtyysö ckeéfobö. Djpvjéyjcnb änbö rjyrehtyns c gjljphtybtv b yeélfñncz d edthtyyjc- irjk ljkéys åsnm hfcibhtys, jcjåtyyj d jåkfcnb nb, xnj jyb yt gjgflfñn d kjdeire. Cnhjufz jwtyrf b änbxtcrjq gjlujnjdrb b d jåkfcnb eghfdktybz hbcrjv vjybnjhbyu jceotcndktybz b ghfdjghbvtytybz, rfr rjhhegwbb. Irjks åbpytcf nfrét yeélfñncz d jåzpf- cj cnjhjys cjjndtncndeñobö ghfdbntkmcnd, nfr b cj ntkmysö rehcfö gj eghfdktybñ hbcrjv rjhhegwbb, b cnjhjys uhfélfycrjuj jåotcndf b xfcnyjuj ctrnj- ljkéyj gthtcnfnm jåhfofnmcz c änbrjq åbpytcf rfr GJCKTCKJDBT 219
c vfkjpyfxbntkmysv dfhbfynjv gjkextybz extyjq cnt- Åjhmåf pf ljcnbétybt ecnjqxbdsö fynbrjhhegwb- gtyb Äv-Åb-Äq. jyysö htajhv åeltn ljkujq b nzétkjq. Nj, xnj cnfdrb dscjrb, cjvytybq yt dspsdftn. B dct ét, dhtvz, ytjå- 41. XFCNYSQ CTRNJH RFR YTYFLTÉYSQ öjlbvjt lkz htfkbpfwbb änjq wtkb, zdkztncz ytjght- GFHNYTH ltktyysv. Djpvjéyj, xnj kñlb d cfvsö rjhhevgbhjdfyysö Öjnz ytrjnjhst gfhnyths bp xfcnyjuj ctrnjhf cnhfyfö vjuen åsnm jåtcrehfétys, vjuen enhfnbnm dytckb gjpbnbdysq drkfl d åjhmåe c rjhhegwbtq b dthe d ltvjrhfnbxtcreñ ghfrnbre b ghbåtuyenm r fdnj- dpzkb yf ctåz rjhgjhfnbdyeñ cjwbfkmyeñ jndtncn- hbnfhbpve d rfxtcndt, jxtdblyj, kjubxtcrjq htfrwbb dtyyjcnm, xfcnyjve ctrnjhe tot ghtlcnjbn ghjltkfnm yf ytelfxe ltvjrhfnbb. Rjytxyj, ytn rfrbö-kbåj jcyj- lkbyysq genm, ghtélt xtv jy ltqcndbntkmyj åeltn dj- dfybq ghtlgjkfufnm, xnj tot jlby hfeyl fdnjrhfnbb cghbybvfnm fynbrjhhegwbjyyst cnhfntubb hbcrf rfr åeltn vtytt rfnfcnhjabxty, xtv jy åsk d ghjikjv. jndtxfñobt tuj cjåcndtyyjve ltkjdjve bynthtce. Vtéleyfhjlyjt cjjåotcndj nfrét vjétn yfxfnm Ytpfdbcbvj jn ysytiytq ≤gfåkbcbnb≥, eltkztvjq jckfåkznm cdjñ ghbdthétyyjcnm änjve genb. Tuj dyb- rjhhegwbjyyjq ltzntkmyjcnb, rhegyst rjhgjhfwbb vfybt vjétn nfrét åsnm jndktxtyj lheubvb djghjcf- ghjljkéfñn buyjhbhjdfnm b pfrjy, b jåotcndtyyjt vb, b, djpvjéyj, åelen ghtlkjétys åjktt ytgjchtlcn- vytybt, b ckbirjv xfcnj jyb d nfrjv gjdtltybb gj- dtyyst jndtns yf bö dvtifntkmcndf. kexfñn gjllthére ghbybvfñobö bö ghfdbntkmcnd. Jlyfrj jlyj ghtlcnfdkztncz zcysv. Tckb dkfcnb, Vtéleyfhjlyfz njhujdfz gfkfnf (VNG) ltqcndjdfkf uhfélfycrjt jåotcndj, xfcnysq ctrnjh b vtéleyf- dtcmvf äythubxyj d ghjldbétybb cdjtq gjkbnbrb åjhm- hjlyst jhufybpfwbb yt djcgjkmpeñncz ysytiybvb ås cj dpznjxybxtcndjv, jlyfrj, åelexb ljåhjdjkmyjq djpvjéyjcnzvb äaatrnbdyj ghjnbdjcnjznm rjhheg- jhufybpfwbtq, jyf yt bvttn ljcnfnjxyjuj gjntywbfkf wbb, njulf änb ifycs bcxtpyen. Rjhhegwbz åeltn gj- lkz vjybnjhbyuf ltzntkmyjcnb tt xktyjd. cnjzyyj b ytevjkbvj gjlhsdfnm yjdst ltvjrhfnbb b cjrhfofnm djpvjéyjcnb nhflbwbjyysö ltvjrhfnbq. 42. UFHFYNBB ÄRCGJHNYSÖ RHTLBNJD Jyf nfrét åeltn ghjljkéfnm jnhbwfntkmyj dkbznm yf VJUEN ENHFNBNM ÑHBLBXTCREÑ ghfdf xtkjdtrf, jrheéfñoeñ chtle b dct fcgtrns CBKE D CKEXFT RJHHEGWBB ukjåfkbpfwbb. Ctujlyz cnfdrb dscjrb, rfr ybrjulf hfytt. Hzl ghfdbntkmcnd cybvftn ≤rhsire≥, ghtljcnfd- ktyyeñ ufhfynbzvb ärcgjhnysö rhtlbnjd c wtkmñ cnhföjdfybz rjynhfrnjd, rjulf jåyfheébdftncz, xnj CYJCRB jyb jnvtxtys gtxfnmñ rjhhegwbb. Ntv yt vtytt, yt- 1 Daniel Kaufmann: See http://www2.worldbank.org/hm/ rjnjhst ghfdbntkmcndf ghjljkéfñn pfrhsdfnm ukfpf anticorrupt/0140.html yf rjhhegwbñ, rjulf vfcinfås rjynhfrnjd dtkbrb, b jyb hfccvfnhbdfñncz rfr jndtxfñobt yfwbjyfkmysv bynthtcfv. 220 FLHTCF WEB-CNHFYBW
FLHTCF WEB-CNHFYBW
UKFDF 1
cnh. 5 Japanese Government Information – New Rules for Access: http://www.freedominfo.org/analysis/japan1/
cnh. 5 Commonwealth Ombudsman – Australia – Freedom of Information: http://www.comb.gov.au/publications_information/freedom_information.htm.
cnh. 5 U.S. Freedom of Information Act: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html
cnh. 10 (I) World Bank Governance Policy Research Working Papers: http://econ.worldbank.org/resource.php?topic=13&type=5
cnh. 10 (I) World Bank Institute – Governance Indicators (1996-2002): http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/
cnh. 10 (ii) The Office of the Commissioner for Public Appointments: http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm
cnh. 11 (x) “Newspapers: A Ban Is Not a Ban Unless Restricted,” 2002 Presentation by Francis T. Seow, Former Solicitor-General of Singapore: www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html
UKFDF 2
cnh. 1 International Institute for Democracy and Electoral Assistance – Participation, Political Parties and Institutions: http://www.idea.int/thematic_b.htm
cnh. 13 (1) The Center for Public Integrity: www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp
cnh. 13 (1) Administration and Cost of Elections Project: http://www.aceproject.org
cnh. 13 (1) International Institute for Democracy and Electoral Assistance – State of Democracy Project: http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm
cnh. 13 (1) The Comparative Study of Electoral Systems: http://www.umich.edu/~cses/
cnh. 13 (3) Administration and Cost of Elections Project – Cost Considerations: http://www.aceproject.org/main/english/ei/ei40.htm
UKFDF 3
cnh. 14 (4) Independent Commission Against Corruption: www.icac.nsw.gov.au
cnh. 14 (9) Parliament of Australia Library – “Conflicts of Interest Avoidance – Is There a Case for Blind Trusts?”: http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97cib14.htm FLHTCF WEB-CNHFYBW 221
UKFDF 4
cnh. 2 Center for Responsive Politics – Lobbying Spending: http://www.opensecrets.org/lobbyists/
cnh. 4 Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
cnh. 4 U.S. Code – “Crimes and Criminal Procedures – Lobbying with Appropriated Moneys” – Title 18 > Part I > Chapter 93 > Sec. 1913: http://liimirror.warwick.ac.uk/uscode/18/1913.html
cnh. 5 (1) Lobbyists Registration Act: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html
cnh. 5 (1) Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
UKFDF 5
cnh. 10 (1) Rules on Parliamentary Immunity in the European Parliament and the Member States of the European Union: http://www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf
cnh. 10 (2) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
cnh. 10 (3) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
cnh. 10 (5) Impeachment Documents Relating to a U.S. President: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html
cnh. 10 (6) GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
UKFDF 6
cnh. 19 (6) Applied Ethics Resources on the World Wide Web: http://www.ethics.ubc.ca/resources/govt/
cnh. 19 (6) OECD/PUMA – Ethics and Corruption Homepage: http://www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm
cnh. 19 (6) U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov
cnh. 19 (6) TI Source Book 2000, Chapter 20: Public Service Ethics, Monitoring Assets and Integrity Testing: http://www.transparency.org/sourcebook/20.html
cnh. 19 (6) Office of the Ethics Counsellor: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
cnh. 19 (6) International Institute for Public Ethics: http://www.iipe.org 222 FLHTCF WEB-CNHFYBW
cnh. 19 (12) Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
cnh. 19 (12) Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
cnh. 19 (12) TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
cnh. 19 (14) U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov/
cnh. 19 (15) Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
cnh. 19 (16) The Ethics Package: Conflict, Conduct, and a Commissioner for Parliament Hill – A Commentary Prepared by Gregory J. Levine, General Counsel, Office of the Ombudsman, Province of British Columbia: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/EthPackPaper2002.htm#_edn1
cnh. 19 (17) TI Source Book 2000, Chapter 3: Developing Responses: http://www.transparency.org/sourcebook/03.html
cnh. 19 (19) TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
cnh. 19 (19) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Recruitment and Promotion: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
cnh. 20 (20) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Public Service Pay Policy in Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
cnh. 20 (20) IMF – Corruption and the Rate of Temptation: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
cnh. 20 (20) TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation: http://www.transparency.org/sourcebook/01.html cnh. 20 (20) World Bank Institute – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
cnh. 20 (20) IMF – Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
cnh. 20 (20) The Honest Reformer’s Guide to Fighting Corruption: http://www.people.hbs.edu/rditella/papers/honest_reformer.pdf
cnh. 20 (20) World Bank Institute – Governance and Anti-Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
cnh. 20 (21) Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies: http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
cnh. 20 (21) TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
cnh. 20 (21) Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug FLHTCF WEB-CNHFYBW 223
cnh. 20 (22) TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
cnh. 20 (22) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Recruitment and Promotion: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
cnh. 20 (24) TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation http://www.transparency.org/sourcebook/01.html
cnh. 20 (24) IMF – Corruption and the Rate of Temptation: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
cnh. 20 (24) World Bank – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
cnh. 20 (24) IMF – Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
cnh. 20 (24) Tax Evasion, Corruption and the Remuneration of Heterogeneous Inspectors: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
cnh. 20 (24) World Bank – Public Sector Management – Anticorruption: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1
cnh. 21 (24) World Bank – Administrative and Civil Service Reform – Public Service Pay in Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
cnh. 21 (24) World Bank – Adminstrative and Civil Service Reform – Site Map: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap.htm
UKFDF 7
cnh. 14 (4) Public Interest Disclosure Act, 1998: www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980023.htm
p. 14 (10) Public Concern at Work: http://www.whistleblowing.org.uk
cnh. 14 (11) Open Democracy Advice Centre: http://www.opendemocracy.org.za
cnh. 14 (12) Government Accountability Project: http://www.whistleblower.org
UKFDF 8
cnh. 5
cnh. 6 (1) IACC – Practical Measures to Improve Integrity in Customs Administrations: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html
cnh. 6 (1) World Bank – Working Papers and Articles – Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
cnh. 6 (1) OECD – Taxation: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html 224 FLHTCF WEB-CNHFYBW
cnh. 6 (3) IACC – Corruption in the Public Finances: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html
cnh. 6 (6) Transparency International Working Paper – Review of Integrity Management of Staff in the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities: http://www.transparency.org/working_papers/mwaller/integrity_management_review.html#summary
cnh. 6(8) Utstein Anti-Corruption Resource Centre – FAQs: http://u4.no/document/faqs1.cfm
UKFDF 9
cnh. 9 Foreign Corrupt Practices Act: www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa.html
cnh. 9 OECD Convention on Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions: http://www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm
cnh. 20 (2) Transparency International, The Corruption Fighters’ Toolkit, Integrity Pacts – Colombia: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ip-columbia.html
cnh. 20 (3) Excluded Parties Listing System: http://epls.arnet.gov/
UKFDF 10
cnh. 7 (2) World Bank – Measuring Governance, Corruption, and State Capture: How Firms and Bureaucrats Shape the Business Environment in Transit: http://econ.worldbank.org/view.php?type=5&id=1066
cnh. 7 (3) National Bureau of Economic Research – “Does ‘Grease Money’ Help Speed Up the Wheels of Competition?” http://www.nber.org/papers/w7093
cnh. 7 (4) Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/about/
cnh. 7 (5) World Bank – Helping Countries Combat Corruption – The Role of the World Bank – Helping Countries Strengthen Institutions: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note35.
UKFDF 11
cnh. 7 (2) Centre for European Reform – Corruption in Eastern Europe: http://www.cer.org.uk/articles/n_10_2.html
cnh. 7 (3) PSI: Water Privatisation Corruption and Exploitation: http://www.labournet.net/world/0208/psi4.html
cnh. 7 (4) TI Sourcebook 2000 – Chapter 26: Competition Policy and Containing Corruption: http://www.transparency.org/sourcebook/26.html FLHTCF WEB-CNHFYBW 225
cnh. 7 (4) OECD Global Forum on Corruption – Contribution from Thailand: www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc
cnh. 7 (4) Competition Commission, South Africa: http://www.compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level=1&child=1
cnh. 7 (6) Corruption Risks in the Privatisation Process: http://www.internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Small- scale%20Privatisation
cnh. 7 (7) Transparency International – The Corruption Fighters’ Toolkit: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_tele-bulgaria.html
UKFDF 12
cnh. 32 (1) World Bank – PREM Notes – Writing an Effective Anticorruption Law: http://www1.worldbank.org/publicsector/legal/PREMnote58.pdf
cnh. 32 (1) Eighth IACC – Reversing the Onus of Proof: Is it Compatible with Respect for Human Rights Norms?: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/despeville.html
cnh. 32 (2) Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expand=201.1
cnh. 33 (7) Parternship Against Corruption -ICAC-Interpol Conference 2003: http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/Progframe.html
cnh. 33 (8) Interpol – Global Standards to Combat Corruption in Police Forces/Services: http://www.interpol.int/Public/Corruption/Standard/Default.asp
cnh. 33 (9) International Prosecution Standards: www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001-%20International%20Prosecution%20Standards.htm
cnh. 33 (9) International Association of Prosecutors: http://www.iap.nl.com/
cnh. 33 (10) Why Should We Care About Independent and Accountable Judges?: http://www.brennancenter.org/resources/downloads/fein_neuborne.pdf
cnh. 33 (10) ICJ Canada – Documents: http://www.icjcanada.org/transfer/documents/default.htm
cnh. 33 (10) Article 16 Universal Declaration of Human Rights: http://www.un.org/Overview/rights.html
cnh. 34 (10) Article 16 UN Office of the High Commissioner for Human Rights – International Covenant on Civil and Political Rights: http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm
cnh. 34 (10) Article 16 Amnesty International Fair Trials Manual: http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm
cnh. 34 (10) Article 16 The Universal Charter of the Judge: http://www.domstol.dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf 226 FLHTCF WEB-CNHFYBW
cnh. 34 (11) Basic Principles on the Independence of the Judiciary, Seventh United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Milan, 26 August to 6 September 1985: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm
cnh. 34 (12) The Bangalore Principles of Judicial Conduct 2000: http://www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf
cnh. 34 (13) European Association of Judges – Judges’ Charter in Europe: http://www.richtervereinigung.at/international/eurojus1/eurojus15a.htm
cnh. 34 (14) Independence, Efficiency and the Role of Judges – Recommendation adopted on 13 October 1994 by the Committee of Ministers of the Council of Europe: http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Judges/Instruments_and_ documents/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20memorandum.pdf
cnh. 35 (17) The New Politics of Judicial Elections: http://www.justiceatstake.org/files/JASMoneyReport.pdf
cnh. 35 (18) Public Broadcasting System, Frontline, Justice for Sale: http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html
cnh. 35 (20) The St. James Ethics Centre – Tackling Judicial Corruption Globally: http://www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames.htm
cnh. 35 (20) Ethical Principles for Judges – Canadian Judicial Council: http://www.cjc-ccm.gc.ca/english/publications/ethic_e.pdf
cnh. 35 (20) “Judicial Ethics in South Africa,” The Sunday Times, March 2000: http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16.htm
cnh. 35 (22) Basic Principles on the Role of Lawyers, Eighth United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Havana, 27 August to 7 September 1990: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm
UKFDF 13
cnh. 12 (1) TI Sourcebook 2000 – Confronting Corruption – The Elements of a National Integrity System: http://www.transparency.org/sourcebook/index.html
cnh. 12 (2) United Nations Office on Drugs and Crime – Anti-Corruption Toolkit: http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html
cnh. 12 (4) National Pledge of Integrity for the Sustainable Development of a New Honduras: http://www.wri.org/governance/pdf/ncsds- gfed/honduraspledge-eng.pdf
cnh. 12 (6) Anti-Corruption Network for Transition Economies – Status Report of the Republic of Lithuania on the Baltic Anti-Corruption Act: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf
cnh. 12 (9) European Commission Strategy Paper and Report 2003 – The Copenhagen Criteria: http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php FLHTCF WEB-CNHFYBW 227
cnh. 12 (10) Anticorruption Prosecutor’s Office in Spain and Some Suggestions for Slovakia: http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_eng/anticorruption_prosecution_spanish_slovakia.doc
cnh. 12 (11) Transparency International – National Integrity Systems: http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/nis_index.html
cnh. 13 (12) Griffith University – Key Center for Ethics, Law, Justice and Governance: http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/
UKFDF 14
cnh. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/eng/main/
cnh. 1 Current English Ordinance & Sub. Leg: http://www.justice.gov.hk/home.htm
cnh. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong – About the ICAC: http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html
cnh. 1 Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
cnh. 8 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong – Checks and Balances: http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1.html
cnh. 11 Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
cnh. 15 (1) TI Sourcebook 2000 – Independent Anti-Corruption Agencies: http://www.transparency.org/sourcebook/11.html
cnh. 16 Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
cnh. 16 (1) Independent Commission Against Corruption, New Zealand: http://www.icac.nsw.gov.au/
cnh. 16 (1) Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/
cnh. 16 (3) Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines – Mandate: http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html
cnh. 16 (4) International Anti-Corruption Conference – The Role of the Ombudsman in Fighting Corruption: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html
cnh. 16 Statutes of New Zealand: http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes 228 FLHTCF WEB-CNHFYBW
UKFDF 15
cnh. 3 About the BBC: http://www.bbc.co.uk/info/
cnh. 10 (2) Communications Reform White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti-dcms_comms-reform_experts.html
cnh. 10 (3) Communications White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/
cnh. 10 (4) Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines – Primer on Corruption Prevention Unit (CPU) Program: http://www.ombudsman.gov.ph/publications/cpu_program.html
cnh. 10 (5) The International Budget Organization: FAQs: http://www.internationalbudget.org/faq/
cnh. 10 (5) Open Budget – Regions of Russia – Regulations for Regional Representatives: http://openbudget.karelia.ru/eng/anona.shtml
Please contact the OCEEA Project Support Unit if you find some of these websites are no longer accessible. Email: psu-oceea-at@osce.org
Korupcija je bolest koja sputava privredni razvoj, onemogu}ava u~vr{}ivanje demokratskih
institucija i negira na{e zajedni~ke evropske vrednosti. Korupcija je nespojiva sa pravnom
dr`avom. Ve}ina dr`ava u svetu, ako ne i sve, susretale su se sa ovim kompleksnim
problemom. Mnogo se mo`e nau~iti iz njihovog iskustva o najboljem pristupu u borbi
protiv ovog zla. Ta iskustva mogu biti od koristi novim demokratskim dr`avama
jugoisto~ne Evrope i, posebno, Srbiji i Crnoj Gori.
Ova knjiga, izra|ena na osnovu najboljih iskustava dr`ava ~lanica OEBS-a i drugih
zemalja, sada je dostupna i na srpskom jeziku. Njen cilj je da pru`i prakti~na sredstva
dr`avnim funkcionerima i gra|anima - da poslu`i kao podrška njihovim nastojanjima da
izgrade institucije, donesu zakone i utvrde postupke koji }e omogu}iti efikasniju borbu
protiv korupcije i u~vrstiti vladavinu prava. „Svaka vlast se kvari; apsolutna vlast kvari apsolutno.“ Lord Akton (Acton), britanski istori~ar, 1887.
Ne postoji zemlja, ma koliko ona bila demokratska, u I druge me|unarodne organizacije - Ujedinjene naci- kojoj nema korupcije. To dru{tveno zlo na isti na~in je, Savet Evrope, Organizacija za ekonomsku sarad- napada dr`avne slu`benike, politi~are, biznismene i nju i razvoj, Svetska banka i Evropska banka za ob- novinare. Ono uni{tava privredu zemlje, podriva so- novu i razvoj - zapo~ele su sli~ne sna`ne akcije u cijalnu stabilnost i naru{ava poverenje javnosti. ovoj oblasti.
Usled korupcije se smanjuju poreski prihodi, uve}a- Politi~ki lideri mnogih zemalja proglasili su borbu pro- vaju rashodi javnih slu`bi i pogre{no preusmeravaju tiv korupcije za svoj prioritet. U nekim zemljama us- resursi u privatnom sektoru. Utvr|ena je i negativna vojeni su nacionalni planovi za borbu protiv korupci- korelacija izme|u korupcije, s jedne strane, i dobre je i formirana specijalizovana tela. Sve je ve}i broj vladavine odnosno privrednog razvoja sa druge stra- nevladinih organizacija koje su na me|unarodnom ne. Korupcija poni`ava obi~ne gra|ane i slabi dr`avu. planu ili u okviru pojedinih zemalja uklju~ene u razot- krivanje korupcije. Tamo gde su mediji slobodni, oni Borba protiv korupcije se odskora nalazi na vrhu pri- ukazuju na korupciju u politici i poslovanju. oriteta zemalja ~lanica OEBS-a. U Istambulskoj po- velji o evropskoj bezbednosti iz 1999. poziva se na Ipak, i dalje je te{ko do}i do prakti~nih znanja o tome pove}anje napora u borbi protiv korupcije. U vreme kako treba voditi kampanju protiv korupcije a da ona dok je Rumunija predsedavala OEBS-om pitanjima pru`i rezultate. Ova publikacija sadr`i prakti~ne pri- dobre vladavine bili su posve}eni Ekonomski forum mere iz zemalja OEBS-a i ostalih delova sveta koji u Pragu (2001) i seminar u Bukure{tu (2002). Kan- treba da pomognu u nastojanjima zemalja ~lanica celarija OEBS-a za demokratske institucije i ljudska OEBS-a u borbi protiv korupcije. Studije slu~ajeva prava, kao i predstavni{tva OEBS-a u pojedinim koje su opisane u knjizi ne predstavljaju gotova re{e- zemljama organizovali su rasprave i programe za nja koja se moraju primeniti u borbi protiv korupcije. obuku. U nekim slu~ajevima OEBS je u sprovo|enju Njih treba posmatrati kao primere ~ije se pouke mo- antikorupcijskih kampanja sara|ivao sa me|unarod- gu primeniti u pojedinim zemljama kada to okolnosti nim i lokalnim partnerima. dozvoljavaju.
Decembra 2003. OEBS je potvrdio svoju privr`e- Ova publikacija je namenjena zakonodavcima, javn- nost dobroj vladavini Novim strate{kim dokumentom im slu`benicima, medijima, nevladinim organizacija- za pitanja ekonomije i `ivotne sredine (New Strategy ma, poslovnom svetu i celokupnom gra|anskom Document for the Economic and Environmental Di- dru{tvu. ^itaocima koji su zainteresovani za vi{e mension). Re{enost 55 zemalja ~lanica da }e raditi informacija o opisanim primerima na raspolaganju je na obezbe|enju transparentnosti i borbi protiv korup- spisak veb-sajtova i drugih materijala, koji se nalazi cije podle`e sistematskim proverama. Istovremeno, na kraju knjige. institucije OEBS-a su spremne da ponude zemljama ~lanicama pomo} u doradi zakonodavstva, izgradnji institucionalnih kapaciteta i osmi{ljavanju nacional- nih antikorupcijskih strategija. Izdavanjem ove pub- likacije OEBS jo{ jednom potvr|uje spremnost da pru`i pomo}.
Kancelarija koordinatora aktivnosti u oblasti ekonomije i za{tite `ivotne sredine `eli da izrazi svoju duboku zahvalnost delegacijama SAD-a, Velike Britanije i Norve{ke za finansiranje ove publikacije. Tako|e smo posebno zahvalni g. D`eremiju Poupu (Jeremy Pope), jednom od direktora organizacije TIRI - mre`a za upravljanje, pristup i u~enje (TIRI - the governance-access-learning network), i Emilu Cenkovu, vi{em saradniku Centra za demokratske studije iz Sofije, Bugarska, za znanje i savete koje su podelili sa nama. POGLAVLJE 1 POLITIČKA OTVORENOST 7
POGLAVLJE 2 IZBORI I FINANSIRANJE POLITIČKIH STRANAKA 19
POGLAVLJE 3 SUKOB INTERESA I KONTROLA IMOVINE 31
POGLAVLJE 4 REGULISANJE LOBIRANJA 45
POGLAVLJE 5 POLITIČKI I SUDSKI IMUNITET 51
POGLAVLJE 6 STVARANJE I ODRŽAVANJE ETIČNE JAVNE UPRAVE 59
POGLAVLJE 7 MEHANIZMI ZA PRITUŽBE I OMBUDSMAN 79
POGLAVLJE 8 TRANSPARENTNOST UBIRANJA JAVNIH PRIHODA 91
POGLAVLJE 9 JAVNE NABAVKE 109
POGLAVLJE 10 DOZVOLE I ODOBRENJA 125
POGLAVLJE 11 PRIVATIZACIJA I POSTUPCI ZA BORBU PROTIV KORUPCIJE 135
POGLAVLJE 12 KRIVIČNO PRAVO I NJEGOVA PRIMENA 143
POGLAVLJE 13 NACIONALNE STRATEGIJE ZA BORBU PROTIV KORUPCIJE 163
POGLAVLJE 14 KOMISIJE ZA BORBU PROTIV KORUPCIJE 173
POGLAVLJE 15 MEDIJI I GRAĐANSKO DRUŠTVO 187
POGLAVLJE 16 SUDSKI SISTEM - SUDIJE I ADVOKATI 199
POGLAVLJE 17 POGOVOR 209
INTERNET ADRESE 217 7
[ta je to „otvoreno dru{tvo“? Otvoreno dru{tvo je Nau~eni smo da po{tujemo sudove i zakone, kao i ono koje nikome ne priznaje monopol na istinu. U da nikada ne zaboravimo da se {titimo kada smo takvom dru{tvu gra|ani mogu da energi~no povre|eni. Tako|e smo nau~eni da se dr`imo onih raspravljaju o politici koju vlasti vode i o budu}nosti nepisanih zakona ~ija jedina sankcija po~iva u svoje zemlje. Sloboda je najve}a mogu}a, a slabi i op{tem ose}anju za pravi~nost... siroma{ni su za{ti}eni. Postoje pravne garancije za slobodu udru`ivanja i slobodu govora. Na{ grad je otvoren prema svetu; mi nikada ne}emo oterati stranca... Slobodni smo da `ivimo Otvoreno dru{tvo nije isklju~iva tekovina razvijenih ba{ onako kako nam je po volji i uvek smo sprem- demokratija. Ono mo`e biti deo demokratskog ni da pogledamo opasnosti u o~i... Nas nije sramo- razvoja svake zemlje. Otvoreno dru{tvo ne zavisi ta da priznamo ne~ije siroma{tvo, ali smatramo neposredno od kulture ili istorije, ve} od toga da li sramotnim ako ne u~inimo napor da se siroma{tvo se vlasti iskreno zala`u da obezbede transparent- izbegne... ^oveka koji ne pokazuje zanimanje za nost svog rada i po{tovanje gra|anskih prava. dr`avne poslove mi ne smatramo bezopasnim, ve} beskorisnim; i mada samo nekolicina mo`e da Pojam otvorenog dru{tva prvi put je u{ao u savre- stvara politiku, svi mi o toj politici mo`emo da meni politi~ki re~nik objavljivanjem jedne od najuti- damo svoj sud. Mi na rasprave ne gledamo kao na cajnijih knjiga XX veka. Znamenita studija Karla kamen spoticanja na stazi politi~ke akcije, ve} kao Popera (Karl Popper) Otvoreno dru{tvo i njegovi na neophodnu pripremu za mudro delovanje... neprijatelji (The Open Society and its Enemies) iz 1945. predvidela je pad komunizma i razotkrila sla- Danas se model otvorenog dru{tva suo~ava sa bosti politi~kih sistema koji su zasnovani na novim izazovima. Korupcija je jedan od najpod- dru{tvenom planiranju. Autor se zalagao za naj{ire muklijih. U zemljama Balkana i biv{eg Sovjetskog mogu}e slobode, ali i upozorio da „treba da stvo- Saveza gra|ani i izabrane politi~ke vo|e se ve} rimo dru{tvene institucije, koje dr`ava treba da dugo bore protiv onoga {to Svetska banka opisuje uspostavi na osnovu svoje mo}i, radi za{tite eko- kao „fenomen zarobljene dr`ave“. Ovaj fenomen nomski slabih...“ se pojavljuje kada kriminalne grupe i oligarsi prod- ru u dr`avne poslove ili kada korumpirani dr`avni Tragovi otvorenog dru{tva mogu se na}i u jo{ slu`benici koriste svoje polo`aje za finansiranje daljoj pro{losti, u drevnoj Gr~koj. Perikle, legen- unosnih poslovnih poduhvata. Na du`e vreme, ova darni vo|a Atine u periodu 462-429. godine p.n.e., pojava dovodi do pusto{enja. Ali, to se mo`e imao je viziju otvorenog dru{tva koja ni do danas izbe}i. nije izgubila na zna~aju: Poslednjih godina brojne nevladine organizacije Na{ politi~ki sistem se ne takmi~i sa institucijama sprovode kampanje kako bi pomogle pojedinim koje postoje drugde. Mi ne prepisujemo od svojih dr`avama da uspostave dobru vladavinu. Jedna suseda, ve} poku{avamo da im budemo primer. od najistaknutijih organizacija je Institut za otvo- Na{a uprava je naklonjena mnogima, a ne neko- reno dru{tvo, koji vodi filantrop D`ord` Soros licini: zato se ona zove demokratija. Zakoni pru- (George Soros), ro|en u Ma|arskoj. Me|u ostalim `aju jednaku za{titu svima u privatnim sporovima, organizacijama ~ije su aktivnosti u izgradnji otvore- ali mi ne ignori{emo pretenzije na izuzetnost. Kada nog dru{tva vredne pomena nalaze se Transpa- se neki gra|anin isti~e, bi}e pozvan da slu`i dr`avi rency International, Reporteri bez granica (Report- pre nego drugi, {to ne}e zna~iti da se njemu daje ers Without Borders), Internews i Article 19. prednost, ve} da se nagra|uje zasluga; siroma{- tvo nije prepreka tome. Nedavni izve{taj Svetske banke je pokazao da one vlade koje upravljaju zemljom transparentnije Slobode koje mi u`ivamo se prostiru i na obi~an tako|e vladaju „bolje“.1 Ve{tina je u tome kako `ivot: mi ne sumnji~imo jedni druge, niti zameramo posti}i da se to `eljeno stanje i ostvari. na{em susedu ako odlu~i da ide svojim putem... Ali te slobode ne zna~e da smo mi bez zakona. 8
sticanja finansijske ili druge materijalne koristi za sebe, svoju porodicu ili svoje prijatelje.
Najzna~ajniji element za stvaranje uspe{nog Integritet - Nosioci javnih funkcija ne treba sebe otvorenog dru{tva su garancije za slobodan pris- da dovedu u polo`aj u kome }e imati finansijske ili tup informacijama. Sloboda govora i sloboda orga- druge obaveze prema pojedincima ili organizacija- nizovanja tako|e igraju zna~ajnu ulogu. Gra|a- ma sa strane, koje bi mogle da uti~u na njihovo nima treba da stoje na raspolaganju mogu}nosti vr{enje slu`benih du`nosti. da raspravljaju o svakodnevnim pitanjima, da tu`e medije i vlast i da, kada smatraju da tome ima Objektivnost - Prilikom obavljanja javnih poslova, mesta, iza|u na ulice i iska`u svoj protest u vidu uklju~uju}i tu i postavljanje na javne funkcije, do- mirnih demonstracija. S druge strane, od onih koji deljivanje poslova ili preporu~ivanje pojedinaca za su na polo`ajima zahvaljuju}i poverenju gra|ana nagrade i povlastice, nosioci javnih funkcija treba o~ekuje se da saslu{aju ono {to gra|ane mu~i. O da donose odluke na osnovu kvaliteta i zasluga. predlozima zakona treba konsultovati bira~e. Osim u izuzetnim okolnostima, predstavni~ka tela treba Odgovornost - Nosioci javnih funkcija odgovorni da zasedaju javno, a sednice njihovih odbora treba su za svoje odluke i postupke prema javnosti i da budu otvorene za sve. moraju da se pot~ine nadzoru koji je primeren nji- hovoj funkciji. Pronicljivi i nezavisni mediji, koji su spremni i sposobni da navedu ljude na javnim polo`ajima da Otvorenost - Nosioci javnih funkcija treba da budu se pridr`avaju standarda otvorenog dru{tva, pred- {to je mogu}e otvoreniji u vezi sa svim odlukama stavljaju zna~ajnu potporu ovim procesima. Vlasti koje donose i postupcima koje preduzimaju. Oni treba da prihvate da su mediji ovla{}eni da pre- moraju da obrazlo`e svoje odluke, a informacije ispituju politiku koja se vodi, kao i podr{ku koju smeju da uskrate samo kada {iri javni interes to javnost pru`a tim kritikama. Politi~ari treba da jasno zahteva. budu na raspolaganju medijima. U otvorenom dru- {tvu mediji preuzimaju na sebe odgovornost da Po{tenje - Nosioci javnih funkcija imaju obavezu vr{e odabir informacija na po{ten i objektivan da prijave svaki privatni interes koji ima veze sa nji- na~in, tako da korisnici informacija budu na vreme hovom javnom du`no{}u i da preduzmu korake za obave{teni. razre{enje svakog sukoba interesa koji se pojavi, tako da javni interes bude za{ti}en. Svrha ovakvog pristupa informacijama je jasna: da slu`i kao za{tita od korupcije. Politi~ari koji se Vo|stvo - Nosioci javnih funkcija treba da unapre- nalaze pod sna`nim i redovnim nadzorom javnosti |uju i podr`avaju ove principe vo|stvom i li~nim bi}e pre skloni tome da delaju po{teno, eti~no i u primerom. javnom interesu, nego da prodaju javni zarad sop- stvenog interesa. Kodeksi pona{anja - za ministre, zakonodavce, javne slu`benike, diplomate, pravosu|e i lokalnu Kako bi obezbedila da se javni slu`benici samoupravu3 - mogu da budu od pomo}i dr`ava- pridr`avaju tih standarda, Velika Britanija je 1994. ma kada se trude da ove principe u~ine delotvor- uvela razra|en kodeks pona{anja u javnom `ivotu. nim. Na sli~an na~in, „gra|anske povelje“ mogu da Sedam principa javnog `ivota,2 koji su osmi{ljeni prisile organizacije vlasti da gra|anima pru`e pod rukovodstvom lorda Nolana, imaju univerzalnu odre|eni nivo usluga i da saslu{aju pritu`be u primenu, bez obzira na politi~ke, istorijske ili raz- slu~aju kada taj nivo nije postignut. like u kulturi: Zapo{ljavanje u javnom sektoru treba da bude Nesebi~nost - Nosioci javnih funkcija treba da otvoreno i zasnovano na kvalitetu.4 Organizacije donose samo one odluke koje su u skladu sa jav- javnog sektora i njihova rukovodstva treba da se nim interesom. Oni ne treba da donose odluke radi pridr`avaju visokih standarda odgovaraju}eg 9
pona{anja, koji uklju~uju nepristrasnost, po{tenje i Na{e najzna~ajnije oru`je u ratu protiv korupcije objektivnost u vezi sa rukovo|enjem javnim fon- bi}e porast broja demokratskih zemalja u svetu, dovima. Oni }e u najve}em stepenu obezbediti da {to ima za posledicu {irenje oblasti gde je {tampa se raspolo`ivim sredstvima ostvari najve}a vred- slobodna. Bez prava da postavlja pitanja ili da nost tako {to }e raditi na najefikasniji i najekono- uti~e na promene narod ne}e imati vlast. Umesto mi~niji na~in za bud`et, uz postojanje nezavisnog toga, zaple{}e se u sistem povr{ne demokratije. vrednovanja njihovog rada kad god je to mogu}e. Jedna od najva`nijih sloboda u demokratiji jeste Oni treba da budu odgovorni parlamentu i celokup- sloboda {tampe. Kada se ugu{i glas jednog mu{- noj javnosti za aktivnosti koje preduzimaju, za karca ili jedne `ene, svi glasovi su u opasnosti da upravljanje finansijama i za to u kojem su obimu budu ugu{eni. Ako se sakrije i najmanji deli} istine, ostvarili postavljene ciljeve. mo`e da se rodi velika la`.5
Zaklju~ivanje ugovora sa vlastima treba da se vr{i u otvorenoj tenderskoj proceduri kako bi gra|ani imali potpune informacije o komercijalnim obave- zama koje vlasti imaju. [to vi{e informacija je dostupno javnosti i {to je To mo`e da spre~i da se na tro{ak dr`avnog izvesnija njihova ta~nost, ve}e su {anse da }e bud`eta finansiraju kronizam i politi~ko za{titni- vlast biti transparentna i javno odgovorna. Kada {tvo. Oni koji su zadu`eni da motre na finansije pristup informacijama ne postoji, ugro`eno je po- treba da javno svedo~e zakonodavnoj vlasti o verenje u javne institucije. rezultatima rada vlade u finansijskoj sferi, a njihove izve{taje treba redovno objavljivati. O{te}eni Me|utim, ~ak i kada dru{tvo prepoznaje zna~aj slo- gra|ani treba da imaju pristup ombudsmanu, ~iji bode informisanja, ukoliko se to pravo ne mo`e za- izve{taji tako|e treba da budu javni i koji treba da konski ostvariti, gra|ani }e biti ostavljeni na milost dela tako da obezbedi pravovremeno preduzima- javnim slu`benicima i politi~arima, koji mo`da ne}e nje mera za pobolj{avanje situacije. `eleti da sa njima podele neke informacije. Kako bi ispravio ovu praksu, Savet Evrope je ~vrsto istupio Sve ~e{}e se ~uje stav da slobodu govora i okup- u pravcu davanja formalne garancije: ljanja, kao i pravo na pristup informacijama, treba ograni~iti iz razloga za{tite dr`avne bezbednosti Zemlje ~lanice treba da svakome garantuju pravo pred pretnjom naraslog terorizma. Iako se ne mo- da po zahtevu ima pristup slu`benim dokumentima `e pore}i da terorizam predstavlja stvarnu pretnju, koji se nalaze u posedu organa javne vlasti. Ovaj u stvarnosti se ovim stavom posti`e upravo ono princip treba da se primenjuje bez diskriminacije {to teroristi `ele: razgradnja gra|anskog dru{tva. po bilo kojoj osnovi, uklju~uju}i tu i dr`avu porekla Zato je potrebno na}i ravnote`u. podnosioca zahteva.6
Korupcija, poput terorizma, dobro uspeva tamo Zbog toga se jasan zakon o slobodi informisanja gde nema dovoljno pouzdanih informacija. Kao {to mo`e smatrati ne~im {to stvara osnov za odr`ivu je dobitnik Nobelove nagrade za mir za 1987, demokratiju. Oskar Arijas San~ez (Oscar Arias Sanchez), pri- metio:
Ne smemo se sa o~ajanjem predati raku korupci- je. Koliko god upozoravali na globalizaciju korupci- ^lan 19 Univerzalne deklaracije o ljudskim pravi- je, moramo pozdraviti i globalnu plimu zahteva ma predstavlja polaznu osnovu za ovaj proces, ali javnosti da vlade budu dobre. Vo|e savremenih je njegov domet ograni~en.7 Jasno je da je prven- dr`ava po~inju da prihvataju da se o korupciji mora stveni cilj ovog ~lana smanjenje cenzure od strane govoriti i na doma}oj i na me|unarodnoj sceni. vlasti, a ne unapre|enje transparentnosti vlade.8 10
Usled toga, zadatak reformatora je da dalje ela- boriraju ~lan 19.
Mo`e se po}i od postavke da sve informacije pri- Jedna od zemalja ~lanica OEBS-a ~iji ustav izri~ito padaju javnosti. Osim u slu~aju kada postoje ubed- propisuje pravo na pristup informacijama je Leto- ljivi razlozi usled kojih bi vlasti trebalo da informa- nija. Tamo je re~eno: cije zadr`e za sebe, treba smatrati da je vlastima povereno raspolaganje informacijama kako bi one ^lan 100. Svako ima pravo na slobodu izra`ava- bile upotrebljene u javnom interesu.9 nja, koja uklju~uje pravo da se slobodno primaju, dr`e i distribuiraju informacije i izra`avaju stavovi. U nekim zemljama, recimo u Brazilu i na Novom Cenzura je zabranjena. Zelandu, primenjen je pristup prema kojem zakon tra`i da sve slu`bene informacije budu dostupne ^lan 104. Svako ima pravo da podnosi predstavke svakom ko ih zatra`i, osim ako postoji odgovara- institucijama centralne ili lokalne vlasti i da dobije ju}i razlog da informacija bude zadr`ana.10 Ukoliko su{tinski odgovor na svoje pitanje. po|emo od toga da informacija pripada dr`avi i da postoji da bi bila iskori{}ena u interesu vlade, ^lan 115. Dr`ava }e {tititi sva~ije pravo na `ivot u prava zasnovana na takvom polazi{tu }e pru`iti blagonaklonom okru`enju, pru`aju}i informacije o mali doprinos unapre|enju demokratskog okru`e- uslovima `ivotne sredine i promovi{u}i o~uvanje i nja ili obezbe|enju da se rasprave vode na osnovu unapre|enje `ivotne sredine. potpunih podataka. U ~lanu 5 novozelandskog Za- kona o slu`benim informacijama iz 1982. se ka`e: Na sli~an na~in, letonski Zakon o slobodi informi- sanja iz 1998. garantuje javnosti pristup svim infor- 5. Princip dostupnosti - Pitanje da li neku macijama koje se nalaze „u bilo kojem tehni~ki slu`benu informaciju treba u~initi dostupnom... odr`ivom obliku“, osim kada je to izri~ito ograni- treba da bude re{eno, osim kada se ovim zako- ~eno zakonom. Organi vlasti moraju da odgovore nom druga~ije zahteva, u skladu sa... principom da na zahteve kojima se informacije tra`e u roku od informacije treba u~initi dostupnim osim ako ne 15 dana. Pristup informacijama se mo`e ograni~iti postoje dobri razlozi za njihovo zadr`avanje.11 jedino zakonom, i to: ukoliko je informacija name- njena za internu upotrebu u okviru neke institucije; Ne postoje razlozi zbog kojih bi u otvorenom i ukoliko informacija predstavlja poslovnu tajnu koja demokratskom dru{tvu dr`avni prihodi predstav- nije u vezi sa javnim nabavkama; ukoliko se ona ljali tajnu za gra|ane. Nema razloga da se u demo- odnosi na privatan `ivot pojedinaca; ili, ukoliko se kratskom dru{tvu od gra|ana krije za{to se van- informacija odnosi na postupak procenjivanja ili bud`etska sredstva dr`e izvan formalnog ra~uno- izdavanja sertifikata. vodstvenog sistema vlade. Bud`et treba da bude podvrgnut reviziji od strane nezavisnog finansij- @albe se mogu podneti hijerarhijski vi{em organu skog kontrolora, a nalazi revizije javni. Narasta i vlasti ili neposredno sudu. Na primer, Ustavni sud globalna saglasnost oko toga da gra|anima treba Letonije je 1999. doneo odluku da je propis izdat priznati pravo da znaju {ta njihove vlade dobijaju od strane Kabineta ministara, kojim se ograni~ava kao nadoknadu za eksploataciju prirodnih resursa. pristup informacijama o bud`etu, neva`e}i zato {to U sklopu toga, ni transakcije sa multinacionalnim se njime kr{e odredbe Zakona o slobodi informi- korporacijama ne treba da predstavljaju tajnu. sanja.
Sli~ni uslovi preovla|uju i u Bugarskoj, gde se u ~lanu 41 Ustava iz 1991. ka`e:
(1) Svako je ovla{}en da tra`i, dobije i saop{ti informaciju. To pravo se ne sme koristiti tako da nanosi {tetu pravima i ugledu drugih, ili 11
dr`avnoj bezbednosti, javnom redu, javnom je registar u kojem je predstavljen sistem dr`avne zdravlju i moralu. uprave, kao i „svi normativni, pojedina~ni i op{ti upravni akti“. Propisano je i da se primerak regis- (2) Gra|ani su ovla{}eni da dobiju informacije od tra objavljuje i na Internetu. dr`avnih organa i slu`bi o bilo kojoj stvari u vezi sa kojom imaju legitiman interes ukoliko Tre}i primer propisa o pristupu informacijama iz takve informacije ne predstavljaju dr`avnu ili zemalja ~lanica OEBS-a uzet je iz Moldavije, ~iji drugu zakonom propisanu tajnu i ukoliko se Ustav u ~lanu 34 propisuje: time ne povre|uju prava drugih. (1) Pravo na pristup informacijama od javnog Bugarski Ustavni sud je 1996. doneo odluku da interesa je neotu|ivo pravo svakoga. iako ustav svima daje pravo na informacije, posto- ji potreba za dodatnim zakonima kako bi se utvrdili (2) Shodno svom nivou nadle`nosti, organi vlasti uslovi pod kojima to pravo mo`e da bude ograni- }e obezbediti da gra|ani budu ispravno ~eno. Po{to su brojni ni`i sudovi odbijali zahteve informisani kako o javnim poslovima, tako i o gra|ana i nevladinih organizacija da pru`e infor- pitanjima od pojedina~nog interesa. macije, 2000. godine je usvojen Zakon o pristupu javnim informacijama. Tim zakonom je svakom (3) Pravo na pristup informacijama ne sme da fizi~kom ili pravnom licu omogu}eno da tra`i pris- poremeti mere koje se preduzimaju radi tup ma kojoj informaciji koja je u posedu dr`avnih za{tite gra|ana ili dr`avne bezbednosti. institucija. (4) Dr`avni i privatni mediji su obavezni da Zakon o za{titi li~nih podataka, koji je po~eo da se obezbede da do javnosti dospeju ta~ne infor- primenjuje januara 2002, pru`a pojedincima pravo macije. da pristupe i isprave informacije koje se na njih odnose a koje se nalaze u posedu organizacija Pored toga, ~lanom 37 se omogu}ava pristup javnog ili privatnog sektora. Radi nadzora nad informacijama o `ivotnoj sredini, zdravlju i pravima sprovo|enjem ovog zakona, 2002. je formirana potro{a~a. Komisija za za{titu podataka. Iste godine je donet i Zakon o dr`avnim arhivima. Za sada Bugari ne- (2) Dr`ava garantuje svakom gra|aninu pravo na maju pravo na `albu ukoliko im je uskra}en pristup pristup istinitim informacijama u vezi sa sta- tim informacijama. njem prirodne sredine, uslovima za `ivot ili rad i kvalitetom prehrambenih proizvoda i aparata Kao {to su u~inile i druge zemlje regiona, Bugar- za doma}instvo. ska je donela i Zakon o za{titi poverljivih informa- cija (aprila 2002), kao deo napora da ova zemlja Prema Zakonu o pristupu informacijama, koji je stu- pristupi Severnoatlanskom paktu (NATO). Zako- pio na snagu avgusta 2000, lica sa dr`avljan-stvom nom je formirana Komisija za poverljive informaci- ili prebivali{tem u Moldaviji mogu tra`iti informacije je, ~ije ~lanove postavlja premijer, i uspostavljena od dr`avnih institucija, organizacija koje se finansir- su ~etiri nivoa bezbednosti poverljivih informacija. aju iz javnih izvora i pojedinaca ili pravnih lica koji Svako ko je ovla{}en da dokument potpi{e ovla{- vr{e javnu slu`bu i imati pristup slu`benim informa- }en je i da odredi njegovu poverljivost. Ne postoji cijama. Institucije moraju da daju odgovor u roku od provera prete`nog javnog interesa koja bi mogla 15 radnih dana. da poslu`i za otklanjanje neopravdano progla{ene tajnosti. Na Internetu se mo`e na}i kratak vodi~ za Ograni~enja mogu da se postave radi za{tite gra|ane u kojem se obja{njava kako funkcioni{e slede}ih vrsta informacija: dr`avne tajne u vezi sa bugarsko zakonodavstvo u ovoj oblasti.12 vojnim, ekonomskim, tehni~ko-nau~nim, spoljno- politi~kim, obave{tajnim, kontraobave{tajnim i is- Na osnovu posebnog propisa, Zakona o upravi, tra`nim aktivnostima, ukoliko bi objavljivanje infor- bugarski Savet ministara je obavezan da objavlju- macije dovelo bezbednost dr`ave u opasnost; 12
poslovne informacije podnete dr`avnim institucija- Pristup informacijama mo`e da bude uskra}en ma pod uslovom da ostanu poverljive; li~ni podaci ukoliko bi njihovo objavljivanje prouzrokovalo ~ije bi objavljivanje moglo da se smatra kr{enjem „ozbiljnu {tetu“ interesima odbrane ili sigurnosti, privatnosti pojedinca; informacije u vezi sa radom za{titi javne bezbednosti, spre~avanju i otkrivanju istra`nih i njima sli~nih organa; i informacije koje krivi~nih dela. Informacije se ne}e objaviti ako se predstavljaju kona~ne ili fazne nalaze nau~nog ili odnose na savetovanja u organima vlasti, poslov- tehni~kog istra`ivanja. Organ koji poseduje infor- ne tajne ili privatnost pojedinaca. Kod svakog pro- maciju mora da doka`e da je ograni~enje propi- pisanog izuzetka vr{i se provera postojanja javnog sano zakonom i da bi {teta koja bi nastala objavlji- interesa zbog kojeg bi pristup informaciji bio vanjem informacije bila prete`na u odnosu na javni uskra}en. interes koji bi se time ostvario. @albe razmatra ombudsman. Oni kojima je infor- U Moldaviji se `albe na odbijanje pristupa, ka{nje- macija uskra}ena mogu tako|e da pokrenu nje, kao i zahtevi za naknadu {tete, mogu podneti upravni ili sudski postupak radi za{tite. Ombuds- organu koji je neposredno pretpostavljen onome man Federacije BiH je doneo dva mi{ljenja o pri- na koji se `alba odnosi. U slu~aju odbijanja zahte- meni ovog zakona. Prvo, izdato pre nego {to je va, `alba se mo`e podneti i direktno sudu ili po~ela primena zakona, bio je poziv ministarstvi- ombudsmanu. Godine 2001. izvr{ene su izmene ma da podele uputstva, pripreme registre i odrede zakona o upravnom i krivi~nom postupku, tako da slu`benike koji }e pru`ati informacije. U drugom se za kr{enje Zakona o pristupu informacijama aktu ombudsman je preporu~io da se ne objavljuju mogu izre}i nov~ane i druge kazne. podaci obave{tajnih slu`bi o kandidatima na pred- stoje}im izborima. ^etvrti primer predstavlja Bosna i Hercegovina. Na dr`avnom nivou Zakon o slobodi pristupa informa- Na osnovu iskustava iz regiona OEBS-a, kao i iz cijama je oktobra 2000, a na nivou Republike drugih zemalja, prime}uje se da je potrebno vre- Srpske maja 2001. Zakon je stupio na snagu feb- mena da se reforme sprovedu i da se novi pristupi ruara 2002. (prema podacima dobijenim od Trans- uklope u birokratsku kulturu. Neke zemlje su shva- parency International Bosne i Hercegovine, zakon tile da manjak edukacije javnosti o gra|anskim je na dr`avnom nivou stupio na snagu novembra pravima, zajedno sa nepouzdanim sistemom za 2000; na nivou Republike Srpske zakon se prime- vo|enje evidencija i nespremno{}u funkcionera da njuje od novembra 2001 - prim. prev.). promene svoje pona{anje, dovodi do toga da zakon ne donese koristi kakve su njegovi promo- Dono{enje zakona je predlo`ila Kancelarija viso- teri imali na umu. To se mo`da i moglo o~ekivati. kog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu, glavna S druge strane, pozitivno je to {to se veliki broj civilna slu`ba za implementaciju mirovnog spo- vlada i nevladinih organizacija trudi da obrazuje razuma, koja je nalo`ila izradu Zakona o slobodi javnost i javne slu`benike u vezi sa zahtevima koje informisanja. Grupa me|unarodnih i doma}ih postavlja nova otvorenost. Nove zakone treba stru~njaka na visokom nivou pripremila je zakon energi~no promovisati kako bi dali `eljene rezul- juna 2000, na osnovu nekih od najboljih primera iz tate.13 celog sveta.
Zakon se primenjuje na informacije koje u bilo kojem obliku dr`i bilo koji organ vlasti, uklju~uju}i tu i pravna lica koja vr{e javne funkcije. Zakonom Kao {to se mo`e videti iz navedenih primera, svi se tako|e omogu}ava {iroko postavljeno pravo zakoni uz pravo na pristup informacijama propisu- fizi~kih i pravnih lica iz Bosne i Hercegovine i ju i izuzetke. Pitanje kriterijuma za propisivanje izu- stranih lica na pristup informacijama. Zahtev mora zetaka predstavlja veliki izazov. Neizbe`no je da da bude u pisanom obliku. Rok za odgovor na me|u izuzetke budu uklju~eni podaci koji se odno- zahtev je 15 dana. se na bezbednost dr`ave, kriminalisti~ke slu`be, privatnost pojedinaca i poslovne tajne. 13
Globalna nevladina organizacija Article 19 (^lan Savet Evrope priznaje da se ograni~enja mogu 19) osmislila je model zakona o slobodi informisa- postaviti kada su u pitanju informacije iz javnog nja koji mo`e da bude od koristi onima koji takav sektora u slede}im oblastima: zakon imaju nameru da napi{u.14 Prema ovom modelu predvi|ena su slede}a ograni~enja: ` bezbednost, odbrana i me|unarodni odnosi ` neopravdano obelodanjivanje li~nih podataka, dr`ave,
` informacija ne bi potom mogla da poslu`i kao ` javna bezbednost, dokaz na sudu itd., ` prevencija, istraga i gonjenje krivi~nih dela, ` poslovna ili poverljiva informacija ~ije bi obelo- danjivanje dovelo do naru{avanja poverenja i ` privatnost i drugi legitimni privatni interesi, otkrivanja trgova~kih tajni, ili ~ije bi obelodanji- vanje verovatno u ozbiljnoj meri nanelo {tetu ` komercijalni i drugi ekonomski interesi - javni ili poslovnim ili finansijskim interesima tre}ih lica, privatni, ` poverljiva informacija dobijena od druge dr`ave ` ravnopravnost strana u sudskom postupku, ili me|unarodne organizacije koja se ne mo`e obelodaniti a da se time ne nanese ozbiljna {teta kada su u pitanju odnosi sa tom dr`avom ` za{tita `ivotne sredine, ili me|unarodnom organizacijom, ` inspekcija, kontrola i nadzor organa vlasti, ` objavljivanje informacije koja bi verovatno ugrozila `ivot, zdravlje ili bezbednost nekog lica, ` ekonomska, monetarna i kursna politika dr`ave,
` dokumenta slu`bi koje sprovode zakone ~ije bi ` poverljivost savetovanja unutar organa vlasti ili objavljivanje u javnosti verovotano nanelo izme|u njih tokom pripreme nekog predmeta.16 ozbiljnu {tetu aktivnostima slu`be (npr. spre~a- vanje otkrivanja zlo~ina, hvatanje ili gonjenje U isto vreme, treba biti oprezan u primeni ovih prekr{ilaca, odre|ivanje i prikupljanje poreza i ograni~enja. U suprotnom, lako se mo`e desiti da carine i sli~no - prim. prev.), se pri ograni~avanju prava na pristup informacija- ma igra na kartu za{tite dr`avne bezbednosti, na ` informacije koje bi verovatno ugrozile bezbed- primer, ~ak i kad tome nema mesta. Mo`e se nost ili odbranu dr`ave, dogoditi da se pome{a koncept bezbednosti ` privredne informacije ~ije bi objavljivanje moglo dr`ave i bezbednosti politi~kih elita kad god posto- da podrije sposobnost vlade da rukovodi eko- ji opasnost od neprilika na politi~kom planu. nomijom zemlje ili koje bi verovatno prouzroko- Tako|e, postoje slu~ajevi da se Zakonom o slu`- vale ozbiljnu {tetu legitimnim poslovnim ili finan- benim tajnama ukine ve}ina prava koja donese sijskim interesima javnih tela, napredan Zakon o slobodnom pristupu informaci- jama.17 Singapur je tu`io Biznis tajms (The Busi- ` informacije ~ije bi objavljivanje verovatno pro- ness Times) zbog objavljivanja zvani~nih prog- uzrokovalo ozbiljnu {tetu delotvornom formuli- noza privrednog rasta te zemlje - materijal koji je u sanju ili razvoju politike vlade.15 razvijenim zemljama obi~no dostupan besplatno - a zatim zabranio rasturanje me|unarodnog Savet Evrope je 2002. godine oja~ao ovaj pristup nedeljnika Ekonomist (The Economist) kada je stavom da „zemlje ~lanice mogu da ograni~e ovaj kritikovao takav potez vlasti.18 pravo na pristup slu`benim dokumentima“. Me|u- tim, Savet Evrope smatra da sva ograni~enja mo- raju da budu precizno navedena u zakonu, da su Na prvi pogled, lak{e je razre{iti pitanje privatnos- neophodna u demokratskom dru{tvu i da moraju ti pojedinaca. Retko ko bi mogao da se usprotivi da budu srazmerna vrednosti informacije koja tajnosti zdravstvenih dosijea, ali i tu treba da pos- u`iva za{titu. toje izuzeci: na primer, ako neka osoba pati od 14
visokozarazne smrtonosne bolesti. I dalje se vred- nosti koje pojedina dru{tva pridaju privatnosti poje- dinaca veoma razlikuju, za {ta postoje istorijski Kada se ustanovi pravo na pristup informacijama u razlozi. ^injenica da u [vedskoj svaki gra|anin odgovaraju}em obimu, postavlja se pitanje kako mo`e da ostvari uvid u svoju ili susedovu poresku razre{iti sporne slu~ajeve. Koliko }e lako biti da prijavu nije dovoljna da ubedi druge zemlje u to da politi~ki interesi prevladaju nad javnim kada je takva otvorenost ne{to po`eljno. gra|anin ili novinar zatra`i informaciju?
Javne li~nosti se ~esto pozivaju na pravo da se nji- U nekim zemljama ministri imaju diskreciono hov privatni `ivot ne obelodanjuje u masovnim ovla{}enje da uskrate pristup informacijama. medijima. Sudovi {irom sveta su skloni stavu da Jasno je da nijednom ministru ne treba dati ovak- javne li~nosti neizbe`no podle`u ve}em nadzoru vo ovla{}enje osim ako ono podle`e proveri dru- javnosti i medija.19 To zna~i da se u sve ve}em gostepenog organa, jer bi se ina~e moglo vrlo lako broju zemalja njihova privatnost manje {titi nego zloupotrebiti. U smernicama i uputstvima treba privatnost obi~nih gra|ana. Politi~ari moraju da jasno utvrditi kada se pristup informacijama mo`e ulo`e poseban trud da bi dobili tu`bu za klevetu, odbiti. Ni u kom slu~aju razlog za to ne treba da jer su znatno manje za{ti}eni od ostalih. bude mogu}e uznemirenje ministra ili vlade, niti bi ministri smeli da spre~avaju pristup uz argu- Izgovori da je tra`ena informacija previ{e osetljiva mentaciju da se tra`ioca informacija „ne ti~e“ ili da iz poslovnih razloga tako|e su ~esti. Ipak, stvar je bi je tra`ilac ili mediji mogli „pogre{no razumeti“.22 principa da gra|ani imaju demokratsko pravo da saznaju pojedinosti poslovnih ugovora o javnim U nekim zemljama mogu}e je izjaviti `albu neza- nabavkama, kao i podatke o privatizaciji javnih visnom povereniku za informacije, ombudsmanu ili dobara. Poverljivost mo`e da bude odlika zakoni- organu za `albe. Kada takav organ dâ preporuku tih transakcija u okviru privatnog sektora, ali se ne da se omogu}i pristup, a ona ne bude prihva}ena, mo`e braniti kada je u pitanju novac poreskih mogu}e je izjaviti `albu sudu. U drugim zemljama, obveznika.20 Bilo bi suvi{e lako za nepo{tene ako npr. ministar ne postupi po preporuci i ne dr`avne funkcionere kada bi mogli da zaklju~uju izmeni svoju prvobitnu odluku kojom je uskratio poslove sa privatnim sektorom i da se potom pozi- pristup, pravo se ne mo`e dalje {tititi na sudu. Sis- vaju na to da zbog za{tite poslovne tajne, informa- temi se mogu razlikovati, ali kada god je samom cije o tome treba da budu izuzete od nadzora organu prepu{teno da odlu~i da li je bio u pravu, javnosti. postoji neprihvatljiv sukob interesa.
Mo`da je najproblemati~nije pitanje u kojem obimu javnost treba da zna kakve su savete funkcioneri dobili od svojih savetnika. Oni koji se protive pris- tupu takvim informacijama obrazla`u to stavom da slu`benici koji daju savete i preporuke treba to da Da li ljudi uvek treba da zatra`e informaciju na koju ~ine iskreno i bez straha. Ukoliko bi njihovi saveti imaju pravo? Prema jednom mi{ljenju, organi vlas- bili izlo`eni pogledu javnosti, to bi naru{ilo atmos- ti ne treba da sede i ~ekaju dok im neko ne zatra`i feru poverenja, koje je od su{tinskog zna~aja, a informaciju. Oni treba da gra|anima pru`aju infor- samim tim i delotvornost procesa dono{enja odlu- macije od su{tinskog zna~aja pre bilo kakvog ka. Sa osloncem u ovakvoj argumentaciji, interna zahteva. Takvo delovanje mo`e da se poka`e kao slu`bena dokumentacija je ~esto izuzeta od prava daleko isplativije i korisnije od ~ekanja na to da na pristup informacijama. Mada se ovaj argument stigne zahtev.23 To tako|e zna~i da se informacija ~ini privla~nim, one zemlje koje su postupile su- mo`e preto~iti u jednostavnu i smislenu poruku, protno nisu zbog toga imale mnogo problema i {to je za gra|ane daleko bolje od kopanja po doku- prema rezultatima istra`ivanja neprestano pokazu- mentima koji su razbacani po veb-sajtu organiza- ju nizak nivo korupcije.21 cije. Nikako, me|utim, ne treba dozvoliti da se pri- 15
prema takvih poruka pretvori u manipulaciju i izno- veru u novodobijena prava. Bolje bi bilo zapo~eti {enje poluistina. obnovu sistema za vo|enje dokumentacije nego dopustiti da trenutno lo{ sistem postane razlog za Ovaj pristup je naro~ito koristan za vlade ~iji su blokadu reformi. Pravo na pristup ne treba da va`i resursi ograni~eni. Time {to }e informacije u~initi za ranije nastala dokumenta u oblastima u kojima dostupnim u svojim prostorijama i na drugim jav- je informacioni sistem takav da ne mo`e da obez- nim mestima organi }e znatno smanjiti broj poziva bedi njihovu pouzdanost. upu}en njihovim slu`benicima, a gra|ani }e mo}i da saznaju svoja prava a da pri tom nisu ni svesni Koji god put da jedna zemlja odabere, mora da da su ovla{}eni da tra`e pristup informacijama.24 postoji nedvosmislena obaveza da se pru`aju pot- pune, dosledne i razumljive informacije. Stalno se Kada se zala`emo za pove}ani pristup informaci- kao razlog zbog kojeg ne treba sprovoditi reforme jama, tako|e se moramo zalagati za unapre|enje pominju tro{kovi. Treba li oni koji tra`e informacije na~ina na koji se vode spisi. Nema mnogo smisla da plate tro{kove pripreme odgovora? Ukoliko da, da postoji pravo na pristup informacijama ako su treba li da postoji ograni~enje tro{kova koje organ one u haosu i nepouzdane. Zato je sistematsko, mo`e da tra`i? O~igledno je da bi propisivanje potpuno i pouzdano arhiviranje od su{tinskog zna- visokih nadoknada odbilo tra`ioce i na taj na~in ~aja. Na sli~an na~in, ukoliko ne postoje pisani podrilo svrhu celog reformskog poduhvata. Na tragovi, mali je, ili nikakav, stepen javne odgovor- sre}u, vlade su shvatile da koristi koje otvorenost nosti i korupcija u tom vakuumu mo`e da cveta. donosi mogu da pretegnu nad tro{kovima. [tavi{e, u zemljama koje imaju odgovaraju}e zakone tra`i Sve vi{e uloga rukovodioca arhiva dolazi u se samo naplata minimalnih procesnih tro{kova. sredi{te pa`nje. Iako se to dugo previ|alo, sada je sve jasnije da je u rukama tog slu`benika klju~ javne odgovornosti. Arhive ~uvaju pisani trag koji mo`e biti klju~ni dokaz u razotkrivanju lo{eg upravljanja i korupcije. Na`alost, ljudi zadu`eni za I privatni sektor ima potrebu za pristup potpunim i vo|enje dokumentacije su obi~no potcenjeni u pouzdanim informacijama iz javnog sektora; to se okviru hijerarhije, ba{ kao i njihov rad. Nasuprot posebno odnosi na informacije o pravilima i spro- tome, rukovodiocu arhiva bi trebalo pru`iti ustavnu vo|enju javnih nabavki. Te informacije su u nekim za{titu, mo`da sli~nu onoj koju u`ivaju sudije zemljama dostupne preko Interneta.26 Vrhovnog suda ili rukovodilac nezavisne institucije za kontrolu javnih finansija. Iako se na informacije koje poseduje privatni sek- tor primenjuju principi druga~iji od onih koji va`e za Kada se vlade otvaraju prema javnosti, reformatori informacije koje se nalaze u rukama javnog sekto- moraju da budu spremni da prihvate svet onakav ra, neke vrste informacija moraju se u~initi dostup- kakav jeste - sa haoti~nim arhivama, koje ~ine da nim potro{a~ima, dobavlja~ima i zaposlenima. Pri- je za pristup informacijama potrebno previ{e vre- meri se kre}u od a`urnog ozna~avanja podataka o mena ili se on ne mo`e ni ostvariti. Za Meksiko, na hrani koja se prodaje do poslovnih ra~una, od stru~- primer, gde je aprila 2002. usvojen zakon o pris- ne revizije i finansijskih slu`bi do li~nih dosijea. tupu informacijama, u izve{taju se navodi da se „javni spisi, prepisi i zabele{ke sa va`nih sastana- Javnost sa pravom o~ekuje pove}anu javnu odgo- ka namerno kriju od o~iju javnosti, tako da ne osta- vornost kad god neko iz privatnog sektora vr{i je gotovo nikakav slu`beni trag o tome kako su javne funkcije ili kada do|e do privatizacije pre- odluke donete. U mnogim slu~ajevima zapisnici su duze}a koja su tradicionalno pripadala javnom uni{teni ili su ih slu`benici odneli ku}ama po sektoru. Ne sme se dozvoliti privatnim firmama da odlasku sa posla“.25 zamagle svoju odgovornost. Naprotiv, gra|ani su vlasni da saznaju mnogo vi{e o poslovnim podu- U takvim slu~ajevima su od su{tinskog zna~aja hvatima u kojima se dodiruju javni i privatni sektor prelazni aran`mani, kako gra|ani ne bi izgubili nego o onima koji su potpuno u okvirima privatnog 16
sektora. Na kraju krajeva, takve aktivnosti ti~u se se smatrati da polaganje ra~una privatnog sektora novca poreskih obveznika. celokupnoj javnosti jeste sr` narastaju}eg pokreta za dru{tvenu odgovornost korporacija. Gra|ani, penzioni fondovi i osiguravaju}a dru{tva tako|e sa pravom o~ekuju da dobiju ta~ne infor- macije o preduze}ima koja su upisana u javne re- gistre. Revizori u privatnom sektoru treba da vr{e svoje du`nosti nezavisno od subjekta revizije i sa ^ak i kada se podrazumeva da otvorenost donosi javnim interesom na umu, a ne tako da zadovolje koristi, mo`e se desiti da se slu`benici navikli da uske ciljeve menad`era kojima je stalo samo do dokumenta dr`e „na sigurnom“ od o~iju javnosti dobijanja bonusa za uspe{no poslovanje. Njihovi prete}i odnose prema gra|anima koji poku{aju da finansijski izve{taji su od `ivotne va`nosti za novodobijeno pravo ostvare. blagostanje gra|ana. Ti profesionalci vr{e javnu funkciju pru`aju}i informacije koje daju pravu sliku Potrebno je promeniti kulturu javnih slu`benika - o tome u kojoj meri se kompanija koja je pod- od najni`eg osoblja do najodgovornijih ministara. vrgnuta reviziji nalazi na zdravim nogama.27 Do shvatanja da uvo|enje politike pristupa infor- macijama mo`e da o~igledno pove}a kvalitet rada Za svoje dobro, vode}e korporacije po~inju da pri- uprave treba do}i kroz obuke i primere sa vrha. hvataju legitimnost uvida javnosti u njihov rad i u Takva politika podsti~e slu`enje javnosti na eti~an nekim slu~ajevima omogu}avaju pristup informaci- na~in, pove}ava zadovoljstvo radom i ose}anje da jama o poslovnoj politici koju vode.28 Zaista, mo`e su javni slu`benici deo sredine u kojoj `ive i rade.
1 Svetska banka - Istra`ivanje o politici upravljanja (The 6 Preporuka (2002)2 Komiteta ministara Saveta Evrope World Bank - Governance Policy Research Working Pa- zemljama ~lanicama o pristupu slu`benim dokumentima pers): http://econ.worldbank.org/resource.php?topic=13& [Rec. (2002)2 of the Council of Europe Committee of type=5 Videti tako|e pokazatelje za upravljanje (Gover- Ministers to member states on access to official docu- nance Indicators): http://www.worldbank.org/wbi/gover- ments: http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/adopted_texts nan-ce/govdata2002/ /recommendations/2002r2.htm.] Za pregled stavova u 2 Javni standardi, Velika Britanija: http://www.public-stan- zemljama Komonvelta videti: „Otvoreni Sezam: U potrazi dards.gov.uk/about%20us/seven_principles.htm za pristupom informacijama u Komonveltu“ (Open Sesame: Looking for the Right to Information in the 3 Velika Britanija ima poverenika koji nadzire otvorenost i Commonwealth), izve{taj grupe nevladinih organizacija prikladnost postavljenja u javnom sektoru (videti: pod nazivom Komonveltska inicijativa za ljudska prava http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm). Drugi skora{nji pri- (Commonwealth Human Rights Initiative) (2003): mer otvorenosti na nivou lokalne vlasti je britanski pro- http://www.humanrightsinitiative.org/publications/chogm/ jekat „Moderna lokalna uprava u dodiru sa narodom“ chogm_2003/default.htm. (Modern Local Government in Touch with the People) (http://www.odpm.gov.uk/stellent/groups/odpm_localgov 7 Article 19 predla`e model zakona o slobodi informisanja, /documents/page/odpm_locgov_605468.hcsp). U novom videti: http://www.article19.by/publications/freedominfo eti~kom okviru od lokalnih saveta se o~ekuje da prihvate law/ Zakon SAD-a o slobodi informisanja (US Freedom of novu kulturu otvorenosti i spremnost da se polo`e ra~uni, Information Act) najotvoreniji je primer ove vrste zakona. zbog ~ega je stvoren novi Model kodeksa pona{anja za Videti: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act. html; Australijski Zakon o slobodi informisanja iz 1982. ve}nike. Kodeks tra`i od izabranih gradskih ve}nika (Australia’s 1982 Commonwealth Freedom of Informa- Engleske da se vladaju u skladu sa najvi{im standardima tion Act) http://www.comb.gov.au/publications-informa li~nog pona{anja pri vr{enju du`nosti. tion/freedom_information.htm; i irski Zakon o slobodi in- 4 Videti, na primer, Zakon o javnim slu`bama Estonije formisanja (The Irish Freedom of Information Act) (1997) (http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/docu- at http://www.finance.gov.ie/viewdoc.asp?DocID=837; za ments/NISPAcee/UNPAN007216.pdf). analize prvog japanskog zakona iz ove oblasti videti: 5 Antikorupcijski priru~nik (prevod na srpski, Transparent- http://www. freedominfo.org/analysis/japan1/. nost - Srbija, 2003), uvod (Transparency International 8 Videti tekst An Mari Gec (Anne Marie Goetz) i Roba D`enk- Source Book 2000: http://www.transparency.org/source insa (Rob Jenkins), „Hibridni oblici odgovornosti“ (“Hybrid book/00-foreword.html) Forms of Accountability”) o anga`ovanju gra|a-na u nad- zoru institucija javnog sektora u Indiji (Public Management 17
Review Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383). Tako|e, Rob California at Berkeley’s Graduate School of Journalism) D`enkins i An Mari Gec: „Ra~uni i javna odgovornost - teo- www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link%20Folders/Pre retske implikacije pokreta za pristup informacijama u Indiji“ ss%20Free dom/seow.html. (“Accounts and Accountability: theoretical implications of 19 „Prazna pobeda se ogleda u neznatnoj {teti“(“Hollow vic- the right-to-information movement in India”, Third World tory reflected in paltry damages”), The Times of London Quarterly, Vol. 20, No. 3, pp 603-622). (UK), 29. mart 2002: „The Mirror je bio ovla{}en da 9 [vedska vlada je odskora uspostavila „Otvorenu [ved- poka`e da je [supermodel Naomi Kempbel (Naomi sku“, kao deo programa „Vlada u slu`bi demokratije“, koji Campbell)] lagala da nije bila zavisnik od droge i da nije ima za cilj da obezbedi da vlada te zemlje u praksi bila na tretmanu. Ali, novine su oti{le predaleko u objavlji- sprovodi osnovne principe demokratije, vladavine prava i vanju osetljivih li~nih podataka…“ „Daleko od toga da je efikasnosti. Program se sprovodi u 150 administrativnih napredak univerzalan kad zakoni Zimbabvea jasno tela [ved-ske. Potreba za ve}om otvoreno{}u je u zabranjuju kritiku predsednika.“ sredi{tu pa`nje u svakom od 21 {vedskih okru`nih ve}a i 20 „Inicijativa protiv obmanjivanja javnosti“ (“Public Fraud 289 op{tina. Rezultat je „Otvorena [vedska“, kao zajed- Initiative”), The Guardian (UK), 18. jun 2002: „Kroz la`no ni~ki poduhvat centralnog i ni`ih nivoa vlasti. ra~unovodstvo razotkriva se pla}anje javnih slu`bi privat- 10 Ustav Brazila, ~lan 5, ta~ka 33. Isti je slu~aj i sa Zakonom nim novcem kao kra|a poreskih obveznika...” o slu`benim informacijama Novog Zelanda iz 1982. 21 Skandinavske zemlje i Novi Zeland, prema istra`ivanjima, Zakon je preokrenuo princip tajnosti postavljen Zakonom slove za zemlje najmanje uprljane korupcijom. o slu`-benim tajnama iz 1951, koji je ukinut. 22 Komisija za javne slu`be Novog Zelanda (New Zealand 11 Zakon o slu`benim informacijama Novog Zelanda iz 1982. State Services Commission), 1995. (New Zealand Official Information Act): http://www. legisla- 23 Takav zahtev se sada ispostavlja lokalnim vlastima u tion.govt.nz/browse_vw.asp?contentset=pal_statutes. Velikoj Britaniji. Pogledati prezentaciju engleskog Odbora 12 Access to Information Programme (http://www.aipbg.org/ za standarde (Standards Board for England) www.stan- library/laws/apia.htm). Videti tako|e priru~nik „Kako ost- dardsboard.co.uk/guidance/guidance_index.htm. variti pristup informacijama: vodi~ za gra|ane“ (http:// 24 U Indoneziji je, na primer, Svetska banka podstakla posta www.aip-bg.org/handy.htm). vljanje bilborda na gradili{tima koji sadr`e pojedinosti o 13 Izra`avamo veliku zahvalnost Dejvidu Banisaru (David projektu koji se tu sprovodi. Na taj na~in lokalna zajedni- Banisar) iz organizacije Privacy International za pomo} u ca mo`e da prati i nadzire proces. Videti: D`enkins i Gec. ovim stvarima. Videti tako|e prezentacije Privacy Inter- Videti tako|e: En Meri Gec i Rob D`enkins: „ Hibridni obli- national (http://www.privacyinternational.org/) i Article 19 ci odgovornosti - anga`ovanje gra|ana u nadzoru institu- (http://www.article19.org/). cija javnog sektora u Indiji“ (Public Manage-ment Review 14 Article 19 predla`e model zakona o slobodi informisanja. Vol. 3 Issue 3 2001 pp 363-383). Tako|e, Rob D`enkins Videti: http://www.article19.by/publications/freedominfolaw/ i En Meri Gec, „Ra~uni i odgovornost: teoretske implikaci- 15 ^lanovi 25 do 32. je po-kreta za pravo na informacije u Indiji” (Third World Quarte-rly, Vol. 20, No. 3, pp 603-622). 16 Preporuka(2002)2 Komiteta ministara Saveta Evrope zemljama ~lanicama o pristupu slu`benim dokumentima: 25 The Washington Post (USA), 1. maj 2002. http://cm.coe.int/stat/E/Public/2002/adopted_texts/recom 26 Dobar primer je OPEN sistem u gradu Seulu u Ju`noj m endations/2002r2.htm. Koreji; www.transparency.org/building_coalitions/public 17 Zimbabve kombinuje dva pristupa u jednom zakonu, /local_goverment/projects_topic/procurement.html. Videti daju}i naizgled liberalan naziv veoma represivnim odred- tako|e portal vlade Kolumbije: http://www1.worldbank. bama. 17. juna 2002. u ~lanku britanskog Dejli telegrafa org/publicsector/egov/colombiaportal_cs.htm, gde je (Daily Telegraph) navodi se da su takse za izdavanje predsednik nalo`io da svi dr`avni organi naprave veb-saj- dozvola za rad, ustanovljene na osnovu ovog zakona, tove, postave informacije i rade preko elektronske mre`e. „apsolutno ne~uvene“ i takve da mogu da navedu me|u- 27 „Eti~ka dimenzija - posebno pitanje du`nosti prema narodu narodne novinske agencije da prestanu sa radom u a ne samo prema klijentima - kao da jo{ nije pokrenuta…“, Zimbabveu. Drugi, poput BBC-ja, ve} su primorani da odu. Piter Martin (Peter Martin) u „Moralna du`nost ra~unovo|a“ 18 Urednik singapurskog Biznis tajmsa (Business Times) i [“Accountants Moral Duty”, Financial Times (UK)], 17. jan- drugi krivi~no su gonjeni na osnovu Zakona o slu`benim uar 2002. Videti tako|e Financial Times (UK), 5. mart 2002. tajnama te zemlje zbog objavljivanja preliminarnih proce- 28 Jedna od tih inicijativa je NIREX (www.nirex.co.uk/pub- na bruto nacionalnog dohotka - ranih kalkulacija najnovi- licn/guide.htm), korporacija „koja radi na stvaranju sig- jih ekonomskih kretanja - pre nego {to su oni zvani~no urnih i u odnosu na okru`enje odgovornih re{enja za objav-ljeni. Kada se londonski Economist podrugljivo upravljanje radioaktivnim otpadom“. Njihova „politika osvrnuo na ove optu`be, do{lo je do toga da je u Singa- transparentnosti“, koja se mo`e na}i na Internetu, govori puru zabranjeno rasturanje tog lista. Videti: “Newspapers: o odanosti korporacije „politici otvorenosti“; korporacija a ban is not a ban unless restricted”, Francis T. Seow tako|e sprovodi politiku davanja odgovora po individual- (biv{i glavni javni tu`ilac Singapura), prezentovano na nim zahtevima i daje pravo na `albu nezavisnom kontrol- konferenciji „Ograni~enja kontrole: Mediji i tehnologija u nom telu. Kini, Hong Kongu i Singapuru“, april 1998. (University of 19
Otvoreno dru{tvo ne mo`e da postoji tamo gde izbori nisu slobodni i po{teni.1 Zato je potrebno obezbediti da se izbori odr`e po me|unarodnim Moralni autoritet nove vlade bi}e znatno ve}i uko- demokratskim standardima. Institut za me|unaro- liko je izborni proces efikasno i delotvorno nad- dnu i demokratsku pomo} pri izborima (IDEA)2, bri- gledala nezavisna izborna komisija. tanska nevladina organizacija koja {irom sveta promovi{e odr`ivu demokratiju, predla`e da se U mnogim zemljama je izborna komisija ustavna po{tuje nekoliko op{tih smernica: kategorija; u drugima se one uvode zakonom.3
` u~initi da institucije uspe{nije predstave Uobi~ajeno je da takvu komisiju ~ine ljudi iz razli~i- raznovrsnost i zastupljenost razli~itih interesa u tih politi~kih partija, predstavnici gra|anskog dru{- okviru dru{tva (uklju~uju}i i zastupljenost oba tva i pripadnici oba pola. Od na~ina izbora ~lanova pola); komisije umnogome }e kasnije zavisiti i njen legiti- mitet. Ukoliko izbor vr{i vlada, bez ikakvih kon- ` dodeliti ve}a ovla{}enja institucijama lokalne sultacija sa drugima, mnogi }e ~lanove komisije vlasti; smatrati za marionete te vlade, sa svim posledica- ma koje takva percepcija ima na prihvatanje rezul- ` prihvatiti da su opozicione partije klju~ni element tata izbora od strane javnosti. Zato se smatra da je politi~kog sistema i stvoriti mehanizme koji }e najbolje kada se politi~ke stranke me|usobno kon- omogu}iti su`ivot i me|usobno po{tovanje sultuju i, ako je mogu}e, prethodno se dogovore o vladaju}ih i opozicionih stranaka; izboru ~lanova komisije. Ako politi~ke stranke insis- tiraju na imenovanju sopstvenih pristalica, o~i- ` podsticati razvoj odr`ivog strana~kog sistema; gledno je da na taj na~in podrivaju poverenje jav- nosti u nepristrasan rad tog tela. ` priznati i uklju~iti kao partnere u op{tem razvoju zemlje grupe gra|anskog dru{tva, grupe za Najve}i zna~aj IDEA pridaje nezavisnosti stru~ne lobiranje koje se kriti~ki odnose prema vlastima, komisije. Ona ukazuje na to da sprovo|enje izbo- poput aktivista za ljudska prava, manjinske ra mo`e da bude veoma politizovano i emocional- grupe, grupe i politi~ka udru`enja `ena; no, kao i da su kontrolisanje izborne komisije i manipulacije u izbornom procesu uobi~ajeno sred- ` uvesti propise i procedure potrebne za stvara- stvo za odr`anje nedemokratskih re`ima na vlasti. nje demokratskog okru`enja, u kojem politi~ke Na slu`benike koji sprovode izbore ~esto pada stranke, lokalne institucije, nevladine organi- sumnja da su zastupnici vlade, odre|ene politi~ke zacije i mediji mogu slobodno da rade. stranke ili nekog sektora dru{tva.
U tranzicionim re`imima mladih demokratija opozi- cija ~esto izra`ava bojazan da }e partija na vlasti iskoristiti poluge kontrole nad organima koji sprovode izbore za sopstvenu korist. Vlada dobija legitimnost tako {to joj bira~i daju mandat. Izbori koji nisu legitimni mogu da pro- Sumnju ra|a i situacija kada komisija ne poseduje uzrokuju gra|anske nemire i nestabilnost i stvore dovoljno iskustva, npr. ako su njeni ~lanovi nepo- okru`enje u kojem }e se ubrzo pojaviti korupcija i znati ili neprovereni. Veterani na politi~koj sceni kr{enje ljudskih prava. Zbog toga je od klju~nog lako mogu da to neiskustvo iskoriste. Takav se zna~aja na~in na koji je mandat dobijen. Ne samo slu~aj desio u Kampu}iji 1998. godine. Mada je da izbori treba da budu po{teni ve} je neophodno prema zakonu organ za sprovo|enje izbora treba- da tako nedvosmisleno izgledaju u o~ima svakog lo da bude neutralan, vladaju}a partija je uspela da posmatra~a. u njega uklju~i svoje pristalice, me|u kojima su bili i vladini slu`benici. 20
Sumnja u pravilnost izbornog procesa je glavni provere koliko je listi}a upotrebljeno i da li se taj razlog zbog kojeg se {irom sveta primenjuju i broj sla`e sa brojem listi}a koji se na|u u glasa- dodatni mehanizmi za kontrolu izbora od strane ~kim kutijama. politi~kih stranaka i civilnog dru{tva. Kada neki od u~esnika na izborima ili sami bira~i misle da su ` Nadzor nad celokupnom logistikom izbora, organi koji sprovode izbore pristrasni i da mani- uklju~uju}i bira~ka mesta, izborni materijal, gla- puli{u rezultatima, odbi}e da u~estvuju na takvim sa~ke kutije, prevoz, odabir i obuku osoblja koje izborima, odnosno odbi}e da priznaju izborne radi na bira~kim mestima i ostalih koji su u vezi rezultate. sa izborima. Bira~ka mesta treba da budu tako osmi{ljena da garantuju privatnost bira~a pri- Dobro organizovana, verodostojna i neutralna iz- likom ozna~avanja svog izbora na glasa~kom borna komisija je su{tinski uslov prihvatanja izbora listi}u. Bira~i moraju imati potpuno poverenje u kao slobodnih i po{tenih. Takva komisija mo`e tajnost izbora koji ~ine. bitno da umanji mogu}nost za manipulacije. Na taj na~in se izgra|uje poverenje kako u izbore tako i u ` Nadzor nad administracijom koja sprovodi iz- institucije. bore na bira~kim mestima. Ovaj nadzor obuhva- ta: omogu}avanje predstavnicima stranaka da pristupe bira~kim mestima; organizovanje poseb- nog prebrojavanja glasova na svakom bira~- kom mestu; proveru da li su izve{taje sa izbor- Komisija treba da bude zadu`ena za sva pitanja nih mesta potpisali predstavnici stranaka; dava- koja mogu da uti~u na izbore, sa ciljem smanjivanja nje primerka izve{taja svakom od prisutnih mogu}nosti da oni koji su na vlasti manipuli{u rezul- predstavnika partija; prikupljanje i objavljivanje tatima. Me|u zadu`enjima se nalaze i slede}a: ukupnih izbornih rezultata.
` Sprovo|enje edukativnih programa (zajedno sa Prikupljanje i objavljivanje rezultata izbora organizacijama civilnog dru{tva koje imaju sli~- ne ciljeve) radi upoznavanja gra|ana sa priro- ` Objavljivanje potpunog izve{taja o izborima. dom izbora, ulogom bira~a u izbornom procesu Rezultate treba dati i posebno po bira~kim mes- i na~inom glasanja tima. Davanje preporuka za neophodne prome- ne pre narednih izbora. ` Kontrola da li se politi~ke stranke i kandidati pridr`avaju izbornih pravila
` Registrovanje bira~a i priprema bira~kog spiska. Taj postupak treba da bude otvoren, uz dava- Transparentnost se garantuje kako bi bira~i imali nje mogu}nosti politi~kim strankama i javnosti poverenje u izbore. Uvek }e biti pritu`bi na proces da ga prate. Zavr{na verzija spiska treba da po- kampanje ili na same izbore, npr. da je vladaju}a dle`e javnoj kontroli. Politi~kim partijama mora partija bila u prednosti zbog mogu}nosti kori{}enja biti omogu}eno da ulo`e eventualne prigovore. dr`avnih resursa. Na takve primedbe uobi~ajeni odgovor je da vladaju}a partija tako|e nosi breme ` Registrovanje kandidata i provera ispunjenosti odgovornosti za trenutno stanje u zemlji. uslova. I ovaj proces treba da bude javan, a od- bijeni kandidati treba da imaju pravo `albe sudu [iroko je rasprostranjeno mi{ljenje da se izbori protiv svake odluke kojom im je neko pravo gube i dobijaju pre nego {to do|e do glasanja. uskra}eno. Sam izborni proces mo`e biti korumpiran a izborni rezultati la`irani na razne na~ine: ` Nadzor nad pripremom, {tampanjem i distribuci- jom glasa~kih listi}a. Listi}i treba da budu nu- merisani kako bi predstavnici partija mogli da 21
` nea`urnim bira~kim spiskovima, na kojima su mo`e da radi i samo jedan slu`benik. S druge izostavljeni protivnici vlasti a dodati tzv. „duhovi“, strane, obi~no se smatra potrebnim da izgled glasa~kih listi}a ostane tajna sve do poslednjeg ` spre~avanjem bira~a da glasaju i zastra{iva- trenutka kako bi se na najmanju meru svele njem bira~a na putu do birali{ta, mogu}nosti za krivotvorenje.
` zamenom kutija sa glasa~kim listi}ima kutijama Na kraju glasanja predstavnici stranaka treba da koje su unapred pripremljene, imaju jasan uvid u to koliko je ljudi glasalo i koji su glasa~ki listi}i iskori{}eni (na osnovu serijskih bro- ` zaokru`ivanjem kandidata protivno volji hendi- jeva). Na taj na~in se ote`ava eventualna zamena kepiranih ili starijih ljudi, glasa~kih kutija. Zatim, predstavnici partija treba da imaju mogu}nost da ostanu uz glasa~ke kutije ` tajnim prebrojavanjem glasova, do trenutka otvaranja. Svako od njih treba da potvrdi da je prebrojavanje glasova obavljeno kako ` la`iranjem pri prikupljanju rezultata, treba. Primerak izve{taja o glasanju na odre|e- nom bira~kom mestu, koji potpi{u svi prisutni ` kori{}enjem manjih neregularnosti kao povoda ~lanovi bira~kih odbora i politi~kih stranaka, treba za ponavljanje izbora kada je o~igledno da ih da ostane svakom od njih. Na taj na~in svaka par- oni koji su na vlasti gube. tija mo`e da formira svoju sliku o rezultatima izbo- ra. ^ak i kada nema rezultate sa svih bira~kih Jedinstveno re{enje za mnoge od ovih problema mesta, politi~ka stranka na taj na~in mo`e da me- je transparentnost. Sâmo glasanje mora da bude todom provere slu~ajnog uzorka u odnosu na tajno, ali postoje mnogi delovi izbornog procesa zvani~no progla{ene rezultate na delotvoran na~in koji treba da budu pod nadzorom predstavnika spre~i falsifikovanje ve}eg obima. kandidata na izborima i me|unarodnih posma- tra~a. Broj ljudi koji je uklju~en u izborni postupak je u neposrednoj vezi sa nivoom transparentnosti i Transparentno treba da bude imenovanje ~lanova pouzdanosti tog postupka. [to je vi{e ljudi izborne komisije. Svaka politi~ka stranka treba na uklju~eno, to je te`e prikriti informacije i manipu- vreme da pripremi listu kandidata za ~lanove lisati ciframa. Naro~ito onda kada su u proces komisije kako bi njeni politi~ki protivnici imali razu- uklju~eni i predstavnici gra|anskog dru{tva, nivo man rok za procenu da li su neki od predlo`enih poverenja u izborni postupak zna~ajno raste. kandidata politi~ki pristrasni. Naravno, ~itav proces je br`i kada stranke predla`u kandidate ~ija se Nave{}emo nekoliko prakti~nih sugestija za nepristrasnost ne mo`e osporiti. re{avanje problema u izbornom postupku i finan- siranju izbornih kampanja, koje su proistekle iz Raspore|ivanje izbornog materijala tako|e mora velikog broja izve{taja posmatra~a na izborima iz da bude potpuno transparentno. Svaka stranka raznih krajeva sveta: mora da ima uvid u kretanje tog materijala, kao i u serijske brojeve glasa~kih listi}a. Dok glasanje ` Pre izbora treba ustanoviti kodeks pona{anja traje, slu`benici koji sprovode izbore treba da oba- koji bi potpisale sve politi~ke stranke i koji bi se ve{tavaju predstavnike partija na bira~kim mesti- odnosio na njihovo pona{anje tokom izborne ma o materijalu koji je iskori{}en i kojim redom. kampanje, ~ime se obezbe|uje da ona bude Kopije bira~kih spiskova treba da budu dostupne slobodna i po{tena. predstavnicima partija kako bi i oni mogli da evi- dentiraju koji su bira~i iza{li na izbore, a koji ne. Pri ` Kad god je to mogu}e, izborna komisija treba da odre|ivanju slu`benika koji poma`e hendikepira- stvori uslove za prethodnu raspravu me|u parti- nim bira~ima treba voditi ra~una da broj bira~a koji- jama da bi se obezbedilo da se one upoznaju sa ma }e pomagati jedan slu`benik bude ograni~en. svojim pravima i obavezama u svim segmenti- Naravno, ako se sve stranke saglase, taj posao ma izbornog postupka. 22
` Vrednost poklona (u novcu ili uslugama) koje kojima bi tro{kovi izbora za razne nivoe vlasti bili politi~ke stranke mogu da primaju od pojedi- posebno iskazani. naca ili firmi treba da bude ograni~ena kako bi se spre~ilo „kupovanje“ uticaja. Takvim ograni- ` Treba zabraniti anonimne donacije i donacije ~enjima ne bi trebalo da podle`e rad partijskih preko organizacija koje slu`e kao fasada za po- volontera. liti~ke partije.
` Predlaga~i lista za koje se utvrdi da su dali la`ne ` Treba omogu}iti finansiranje iz bud`eta, bilo na izjave ili da su prekomerno tro{ili u izbornoj osnovu rezultata na pro{lim izborima bilo na kampanji treba da budu ka`njeni gubitkom os- osnovu dogovorene formule. Ta sredstva treba vojenih mandata. raspore|ivati kandidatima i partijama preko ne- zavisne izborne komisije. Sredstvima iz bud`eta ` Od svih partija i kandidata treba zatra`iti da pri- ne bi trebalo pokrivati samo potrebe finansira- jave svoju imovinu i obaveze pre nego {to po~- nja izbornih kampanja, ve} i rad partija u perio- ne izborna kampanja, kao i neposredno nakon du izme|u izbora. glasanja. U nekim zemljama se od kandidata takvi podaci tra`e prilikom podno{enja prijave za u~estvovanje na izborima.
` Pla}ene radio i televizijske reklame treba da Aktivno posmatranje je klju~no za obezbe|ivanje budu ograni~ene, ako ne i potpuno zabranjene. po{tenih izbora i primenjuje se u svim demokrat- Pored toga, izborna komisija treba da odredi skim sistemima koji funkcioni{u u praksi. Opozi- besplatne termine na javnim radio i TV stanica- cione politi~ke stranke treba da radi sopstvenih ma koji bi bili ponu|eni svim partijama koje potreba prate sve aspekte izbora, da prikupe doku- u~estvuju u izbornoj kampanji. mentaciju o nepravilnostima koje primete i da o njima izveste. Kao {to je ranije prime}eno, one ` Reklamiranje interesnih grupa i drugih koji ne moraju da budu uklju~ene u izborni postupak od u~estvuju na izborima a u vezi su sa izborima samog po~etka. treba da bude zabranjeno kako bi se spre~ilo zaobila`enje ograni~enja o maksimalnom utro{- Povrh toga, gra|ansko dru{tvo mo`e da odigra ku sredstava za reklamiranje tokom kampanje. va`nu ulogu u pra}enju izbora na nepristrasan Svi ~lanovi izborne komisije treba da prijave na~in. Stvar dobre politike je da se gra|anima svoje imovno stanje, prihode i obaveze pre i omogu}i da posmatraju tok izbora predstavnika za posle svakih izbora na dr`avnom nivou. svoje organe. Uvo|enje takve prakse mogu da za- tra`e me|unarodni posmatra~i, a doma}e grupe ` Izborne kampanje ne treba da traju predugo da gra|anskog dru{tva sa pravom ra~unaju na to. tro{kovi ne bi bili preveliki, ali ni prekratko da vladaju}a stranka ne bi bila u prednosti nad U mnogim zemljama u kojima su predstavnici opozicijom. gra|anskog dru{tva prihvatili ovakvu ulogu potre-bno je promeniti izborne zakone kako bi i oni bili ovla{}eni ` Treba uvesti ograni~enja toškova politi~kih par- posmatra~i pri prebrojavanju glasova. I kada im tija i kandidata (u gotovini i robi u uslugama) za zakoni ne dozvoljavaju da budu zvani~ni posmatra~i vreme izborne kampanje. izbornog procesa, oni ipak mogu da deluju tako da se njihovo prisustvo oseti. Mogu da vr{e nadzor nad agi- Izve{taji o utro{ku sredstava tokom kampanje tovanjem i tako {to }e ispitivati glasa~e nakon {to treba da budu dostupni javnosti i predati izbornoj glasaju. „Anketiranje glasa~a pri izlasku“ mo`e da komisiji najkasnije dva meseca od dana zavr{etka poslu`i kao dodatna provera manipulacije izbornim izbora zajedno sa sertifikatom ovla{}enog revizo- rezultatima. Objavljivanje rezultata ovakvih ra. Pored toga, politi~ke stranke svake godine istra`ivanja se pokazalo kao delotvorno protiv nam- treba da podvrgnu reviziji svoje finansijske knjige u era vlade da la`ira rezultate izbora. 23
Timovi me|unarodnih posmatra~a imaju naro~ito vorne prema dru{tvu - ne samo u smislu politi~ke va`nu ulogu u novim demokratskim sistemima. odgovornosti o kojoj se odlu~uje na izborima ve} i Oni mogu da pomognu i da pru`e smernice za za postupanje tokom izbornog procesa. izgradnju poverenja u izborni postupak kada ocene da je on bio po{ten, a mogu i da skrenu Kada je broj politi~kih stranaka velik, kao {to je pa`nju na slabosti izbornog procesa koji nije izve- slu~aj u mnogim novim demokratskim dr`avama, den u skladu sa me|unarodnim standardima. stvara se konfuzija i dodatno deli i ina~e podeljeno Grupe gra|anskog dru{tva tako|e treba da budu dru{tvo. U zemljama sa velikim brojem malih par- aktivne. Na du`i rok, integritet izbornog sistema tija verovatnije je da }e politi~ke stranke kojima jedne zemlje po~iva na oceni njenih gra|ana. efektivno vladaju pojedinci ili dr`avni krugovi domi- nirati politi~kom scenom. Ustanovljenje cenzusa, u vidu broja gra|ana za registraciju partije ili broja glasova za sticanje legitimnosti, mo`e da poslu`i onima koji su na vlasti da na lak na~in onesposobe Strani donatori mogu da pomognu, i to ne samo protivnike. Kada se izbornim sistemom tra`i da pokrivanjem tro{kova izbora ve} i posredovanjem pobedni~ki kandidat dobije vi{e od polovine glaso- u slu~aju spora. U Kampu}iji su strani donatori dali va bira~a u jednoj izbornoj jedinici, to vodi koncen- ve}u pomo} da bi se formirao Ustavni savet, trisanju glasova oko kandidata koji imaju najvi{e vrhovni sudski organ koji olak{ava razre{enje izgleda. Sli~no, uslov da partije polo`e finansijski izbornih sporova. depozit prilikom predaje kandidatura mo`e da bude ozbiljna prepreka za stranke koje predstav- U vezi sa tro{kovima, va`no je imati na umu ljaju siroma{ne i one kojima je oduzeta imovina.5 odr`ivost izbornog procesa. Prilikom obezbe|iva- Kako bi se spre~ile takve situacije, dovoljno je pos- nja po{tenih izbora treba voditi ra~una o tro{kovi- taviti cenzus od 4-5 posto glasova. Stranke koje u ma. Transparentnost ne treba samo da uve}a tro{- proporcionalnom izbornom sistemu dobiju manje kove odr`avanja izbora.4 Delotvorno planiranje i glasova od tog cenzusa ne dobijaju mandate u razvoj dobrog sistema pre svega zavisi od vreme- parlamentu ili im se iz bud`eta dodeljuje manje na i stru~nosti koje budu imali na raspolaganju oni sredstava od iznosa koji je potreban za vo|enje koji izbore prate. kampanje.
Bez odgovaraju}eg sistema provera i ravnote`e, vladaju}e stranke mogu da ostvare veliki i u su{tini nedemokratski upliv na javni `ivot i politi~ku mo}. Mediji u dr`avnom vlasni{tvu se gotovo neizbe`no U nekim zemljama su napori da se ovakve situaci- nalaze na izbornom boji{tu. Treba da postoje jas-na je izbegnu usmereni na davanje ovla{}enja izbor- pravila o zastupljenosti opozicionih partija na tim noj komisiji da sprovodi i slobodne i po{tene medijima. Ukoliko je to neophodno, raspored pojavlji- unutarpartijske izbore. Svrha ovoga je odvajanje vanja pojedinih stranaka na radiju i televiziji mo`e se funkcije koju partija ima od funkcije vlasti i da se odrediti `rebom. Sli~no, treba da postoje jasna pravi- izbegne de facto integrisanje politi~ke partije sa la i o sadr`aju informativnog programa. Izve{taji u tim dr`avom. Sli~nu ulogu mogu da imaju i ad hoc emisijama treba da budu objektivni, zasnovani na strana~ke komisije. ~injenicama i li{eni politi~kog stava novinara.
Rimski car Vespazijan (9-79) jednom je primetio da „novac nema miris“. Ali, kad je o izborima re~, U javnom je interesu da politi~ke stranke budu miris novca mo`e biti veoma neprijatan. Politi~ke adekvatno finansirane od strane zajednice i odgo- stranke su veoma skupe za odr`avanje. Potrebna 24
su im sredstva za kancelarije, pla}anje osoblja i Kakav god da je proces finansiranja, va`no je komunikaciju sa bira~ima. obezbediti da se politi~ki sistem ne izvrgne u svoju suprotnost - da demokratske institucije ne skliznu Obi~no se smatra legitimnim da pojedinci i organi- u naru~je onih koji imaju pristup novcu. Mnoge zacije koji se bave politikom prikupljaju novac od zemlje su uvele mehanizme kojima bi predupredile svojih pristalica, barem do izvesne granice. S takve situacije, ali su se oni ~esto pokazali kao druge strane, prikupljanje manjih priloga od velikog nedelotvorni. Kao {to je prime}eno, ~ak i stare, broja pristalica je u ve}ini zemalja skup posao, pa stabilne demokratije, koje izda{no finansiraju svoje je glavni izvor finansiranja politi~kih partija privatni politi~ke stranke iz javnih izvora, bile su `rtva veli- sektor. Ova ~injenica najvi{e dolazi do izra`aja kih skandala. U jednoj zemlji je predsednik vlade u kada je re~ o izbornim kampanjama. Glavni razlog odlasku uporno odbijao da otkrije identitet finansi- koji opredeljuje pojedince ili firme da finansiraju jera pozivaju}i se na to da je obe}ao da }e njihova politi~ku stranku je o~ekivanje da }e dobiti ne{to imena ostati tajna. za uzvrat, bilo u formi postavljanja na funkcije u dr`avnim ili paradr`avnim institucijama, bilo u Izvesno je da uslov za objavljivanje izvora donaci- formi dobijanja prilike za lak{e sklapanje poslova ja mo`e biti povod tvrdnjama da se na taj na~in kr{i sa dr`avom, naravno u slu~aju da oni koje finan- privatnost. Obezbe|ivanje tajnosti skromnijih siraju do|u na vlast. donacija obi~no mo`e da ubla`i ove brige. I kada se praktikuje obelodanjivanje tih informacija, treba ^esto se de{ava da je veliki deo novca koji se sliva obezbediti pravo na slobodu udru`ivanja. Na u partijske fondove nezakonito ste~en ili barem primer, da li od dr`avnih slu`benika tra`iti da neprijavljen poreskim organima. U nekim zemlja- obelodane ~injenicu da su dali prilog opozicionoj ma se i kriminalci odlu~uju na bavljenje politikom partiji? Da li se ograni~enje rashoda kandidata kako bi sebi obezbedili imunitet od krivi~nog mo`e smatrati ugro`avanjem njihove slobode go- gonjenja u slu~aju da budu izabrani. vora?
Postoje dva modela finansiranja politi~kih stranaka Ukoliko proces finansiranja nije transparentan i - finansiranje iz javnih izvora (npr. Japan, Francus- ako se od politi~kih partija ne tra`i da objave izvore ka, [panija) i finansiranje iz privatnih izvora (npr. ve}ih donacija, onda se javnosti ostavlja da sama SAD i Velika Britanija). Me|utim, retki su sistemi donese zaklju~ak, npr. kada oni za koje se misli da koji su ~isti predstavnici jednog od modela. Razlika su finansirali vladaju}e partije ostvaruju korist kroz me|u njima je pre razlika u stepenu finansiranja iz ugovore koje zaklju~uju sa vladom. Izbori se mogu jednog ili drugog izvora. I u zemljama u kojima je brzo degenerisati u aukciju politi~ke mo}i jer parti- finansiranje iz javnih izvora zna~ajno ipak postoji i je uzimaju sredstva od pristalica koje veruju u privatno finansiranje, i obrnuto. Kao {to se mo`e mogu}nost pobede. Zato je transparentnost poli- videti na primeru [panije, ne postoji su{tinska pro- ti~kih priloga postalo vode}e pitanje u gotovo svim tivre~nost izme|u postojanja ograni~enja za demokratijama. potro{nju i sistema finansiranja iz javnih izvora. U nekim zemljama su tro{kovi politi~ke kampanje Dr`avno finansiranje nosi sa sobom rizik stvaranja postali toliko visoki da prevazilaze ograni~enja mno{tva malih i slabih partija, {to mo`e da pred- postavljena zakonom. Zbog toga se de{ava da stavlja prepreku za demokratski razvoj politi~kih politi~ke stranke tiho kr{e propise o finansiranju institucija. Naravno, cenzus za u~estvovanje na kampanje. Politi~ki protivnici ~esto dostavljaju pri- politi~koj sceni ne bi smeo da bude nerealan. tu`be o takvoj praksi me|unarodnim posmatra~i- Cenzusi mogu da dovedu i do pitanja ustavnosti ma, ali samo retki su voljni da zvani~no pokrenu to izbornog procesa. Na primer, u Ju`noafri~koj Re- pitanje. publici pominjan je argument da je finansiranje iz javnih izvora prema zakonu iz 1998. godine bilo Donacije politi~kim strankama iz inostranstva diskriminativno prema onima koji nisu pre{li izborni ~esto mogu da budu razlog za brigu demokratski cenzus. orijentisanih gra|ana pre nego pomo} koja dolazi 25
iz inostranstva za finansiranje samog izbornog procesa. Takve donacije se lako mogu predstaviti kao poku{aj stranih vlasti, kompanija ili pojedinaca Tokom 90-tih, Vlada Ju`ne Koreje je preduzela da na vlast dovedu partiju koja }e ih najbolje jedinstvene mere kako bi odstranila politi~ku slu{ati. Politi~ke stranke u SAD, Velikoj Britaniji, korupciju i druge vrste finansijskih zloupotreba. Nema~koj i Australiji su bile pozvane da objasne Uredbom br. 13957 zabranjena je upotreba izmi- za{to im stranci i strane korporacije daju velike {ljenih ili „pozajmljenih“ imena u finansijskom pos- priloge. Neke zemlje, poput Poljske, problem su lovanju. U starom sistemu Koreanci su mogli da potpuno izbegle tako {to su zabranile politi~ke prikriju svoju imovinu, izbegnu pla}anje poreza, priloge iz inostranstva. podmi}uju slu`benike i daju nezakonite priloge partijama koriste}i la`na imena.
Prema uredbi, obavezna je upotreba pravih imena u svim finansijskim transakcijama, uklju~uju}i i bankarske depozite, akcije i obveznice. Po stu- Nema nikakvog smisla tretirati sve partije jednako. panju uredbe na snagu, oni koji su koristili la`na Te{ko da bi se moglo smatrati demokratskim uko- imena morali su da se u roku od dva meseca legit- liko bi i sasvim male i najve}e partije dobijale isti imi{u pravim imenima, a isti je slu~aj bio i sa onima iznos sredstava od dr`ave. koji su `eleli da otvore ra~un ili da podignu ve}e sume novca. Oni koji nisu postupili po uredbi bili su Ostaje, dakle, pitanje kako podeliti “finansijski podvrgnuti istrazi poreskih vlasti i rizikovali su da kola~” koji dru{tvo investira u izgradnju partija kao budu ka`njeni oduzimanjem dela novca koji se dela demokratskog sistema. U nekim zemljama se nalazio na ra~unu. sredstva raspodeljuju srazmerno broju glasova koje su stranke dobile na prethodnim izborima. To omogu}ava partijama da se zadu`e kod svojih pristalica i da pri tom budu sigurne da }e taj dug vratiti kad do|e vreme za to. Aprila 2003. Savet Evrope je dr`avama ~lanicama preporu~io slede}a Op{ta pravila protiv korupcije u finansiranju politi~kih stranaka i izbornih kam- panja6: Mada je za mnoge taj koncept relativno nov, pres- tup u vidu „trgovine uticajem“ je ve} dugo poznat u I. Spoljni izvori finansiranja politi~kih stranaka nekim zemljama, npr. u Francuskoj. „Trgovina uti- cajem“ stvara koruptivne veze u kojima osoba sa ^lan 1 - Finansiranje politi~kih stranaka iz javnih i stvarnim ili pretpostavljenim uticajem „prodaje“ taj privatnih izvora uticaj za novac. Posrednik se ne „podmi}uje“ kao javni slu`benik, ve} uglavnom slu`i kao veza izme- I dr`ava i gra|ani su ovla{}eni da finansijski |u dve strane. Na primer, politi~ari i visoki slu`- podr`e politi~ke stranke. benici, u zamenu za tajno finansiranje strana~kih aktivnosti, „trguju“ svojim uticajem menjaju}i svrhu Dr`ave treba da obezbede podr{ku politi~kim funkcija koje vr{e u demokratskom sistemu, kr{e strankama. Podr{ka od strane dr`ave treba da na~elo jednakosti i podrivaju na~elo meritornosti. bude ograni~ena na razuman iznos. Podr{ka od strane dr`ave sme da bude finansijska. Evropska konvencija zabranjuje ovakvo pona{a- nje, a sli~na re{enja su se nalazila i u ranim nacr- Pri raspodeli dr`avne podr{ke treba da se prime- tima Konvencije UN protiv korupcije. U praksi, njuju objektivni, po{teni i razumni kriterijumi. Dr`a- te{ko je povu}i jasnu liniju izme|u „trgovine utica- ve treba da obezbede da pomo} koju one ili gra|a- jem“ i ~istog sponzorstva. ni daju ne uti~e na nezavisnost politi~ke stranke. 26
^lan 2 - Definicija priloga koji se daju politi~kim b. Dr`ave treba da preduzmu mere sa ciljem ogra- strankama ni~avanja, zabrane ili drugog strogog regulisa- nja donacija pravnih lica koja dobavljaju dobra i Prilog je svaki svestan ~in kojim se poklanja neka usluge za javnu upravu. ekonomska ili druga korist politi~koj stranci. c. Dr`ave treba da zabrane pravnim licima koja su ^lan 3 - Op{ti principi u vezi sa prilozima pod njihovom kontrolom ili pod kontrolom drugih organa vlasti da daju donacije politi~kim stran- a. Mere koje dr`ava preduzima prilikom dodele kama. donacija politi~kim strankama treba da pru`e pravila: ^lan 6 - Donacije entitetima koji su povezani sa za izbegavanje sukoba interesa; politi~kim strankama za obezbe|enje transparentnosti donacija i izbegavanje tajnih donacija; Pravila koja se odnose na davanje priloga za izbegavanje predrasuda o aktivnostima politi~kim strankama, osim onih koja se odnose na politi~kih stranaka; mogu}nost smanjenja poreske osnovice iz ~lana za obezbe|enje nezavisnosti politi~kih 4, treba da se primene, kada je to mogu}e, i na sve stranaka. entitete koji su neposredno ili posredno povezani sa politi~kim strankama ili se nalaze pod njihovom b. Dr`ave treba da: kontrolom.
i. obezbede da prilozi koje partije dobijaju budu ^lan 7 - Donacije inostranih donatora javni, naro~ito donacije koje prelaze utvr|eni iznos, Dr`ave treba da odrede ograni~enja, zabrane ili da na drugi na~in reguli{u priloge stranih donatora. ii. razmotre mogu}nost uvo|enja gornje granice visine priloga koji se mo`e dati politi~koj stranci, II. Izvori finansiranja kandidata na izborima i izabranih predstavnika naroda iii. usvoje mere za spre~avanje zaobilaznog kr{e- nja postavljenih ograni~enja. ^lan 8 - Primena pravila o finansiranju kandidata na izborima i izabranih predstavnika naroda ^lan 4 - Poreske olak{ice za priloge Pravila o finansiranju politi~kih stranaka treba da Poreskim propisima treba predvideti mogu}nost se mutatis mutandis primenjuju i na: smanjenja poreske osnovice za iznos dat kao prilog politi~kim strankama. Mogu}nost smanjenja finansiranje izbornih kampanja kandidata na poreske osnovice treba tako|e da bude ograni- izborima; ~ena. finansiranje politi~kih aktivnosti izabranih ^lan 5 - Prilozi pravnih lica predstavnika naroda.
a. Pored op{tih principa o prilozima, dr`ave treba III. Ograni~enja rashoda izborne kampanje da obezbede: ^lan 9 - Ograni~enja rashoda i. da se donacije pravnih lica politi~kim partijama registruju u njihovim poslovnim knjigama i na Dr`ave treba da razmotre uvo|enje mera radi ra~unima i spre~avanja preterane potrebe za finansiranjem politi~kih stranka, kao {to je ustanovljenje ograni- ii. da deoni~ari i pojedina~ni ~lanovi pravnog lica ~enja visine rashoda izborne kampanje. budu informisani o datom prilogu. 27
^lan 10 - Evidencija o rashodima b. Nezavisno pra}enje treba da obuhvati i nadzor nad ra~unima politi~kih stranaka i rashoda u Dr`ave treba da propi{u obavezu da sve stranke, vezi sa izbornim kampanjama, kao i njihovo predlaga~i lista kandidata i svaki kandidat na prezentovanje i objavljivanje. izborima vode posebnu evidenciju o svim rashodi- ma, direktnim ili indirektnim, koji se odnose na ^lan 15 - Specijalizovano osoblje izbornu kampanju. Dr`ave treba da uvedu specijalizaciju u okviru IV. Transparentnost pravosu|a, policije i drugih slu`bi koje se bore pro- tiv nezakonitog finansiranja politi~kih stranaka i ^lan 11 - Ra~uni izbornih kampanja.
Dr`ave treba da zahtevaju od politi~kih stranaka i VI. Sankcije svih entiteta navedenih u ~lanu 6 da vode odgo- varaju}e poslovne knjige i ra~unovodstvo. Ra~uni ^lan 16 - Sankcije politi~kih stranaka treba da budu konsolidovani, tako da obuhvataju, kada je to mogu}e, i ra~une Dr`ave treba da propi{u da kr{enje pravila u vezi entiteta iz ~lana 6. sa finansiranjem politi~kih stranaka i izbornih kam- panja podle`e delotvornim, srazmernim i odvra}a- ^lan 12 - Evidencija priloga ju}im sankcijama.
a. Dr`ave treba da zahtevaju da se u poslovnim Dalje smernice sti`u od 50 {efova dr`ava ili vlada knjigama politi~kih stranaka evidentiraju svi zemalja Komonvelta, sadr`ane u „Okvirnim prin- prilozi koje politi~ka stranka dobije, uklju~uju}i i cipima Komonvelta za borbu protiv korupcije“ vrstu i vrednost svakog pojedina~nog priloga. (“Commonwealth Framework Principles on Com- bating Corruption”).7 Ovaj dokument sadr`i i od- b. U slu~aju da je visina priloga ve}a od utvr|ene redbe o finansiranju politi~kih stranaka. Te odred- vrednosti, treba evidentirati i imena donatora. be su usmerene na:
^lan 13 - Obaveza da se ra~uni prika`u i u~ine javnim ` spre~avanje sukoba interesa i kori{}enja neprik- ladnog uticaja, a. Dr`ave treba da zahtevaju od politi~kih stranaka da ra~une iz ~lana 11 prikazuju redovno, a najma- ` o~uvanje integriteta demokratskih politi~kih nje jednom godi{nje, nezavisnom telu iz ~lana 14. struktura i procesa,
b. Dr`ave treba da zahtevaju od politi~kih stranaka ` zabranu kori{}enja sredstava ste~enih na neza- da redovno, a najmanje jednom godi{nje, u~ine konit na~in ili korupcijom za finansiranje politi- javnim ra~une iz ~lana 11, ili makar sa`etak ~kih stranaka, izvoda iz tih ra~una, koji treba da obuhvati i informacije tra`ene u ~lanu 10, kada je to prik- ` zaokru`enje koncepta transparentnosti finansiran- ladno, i one tra`ene u ~lanu 12. ja politi~kih stranaka uvo|enjem obaveznog pri- javljivanja priloga koji prelaze odre|enu granicu. V. Nadzor
^lan 14 - Nezavisno pra}enje
a. Dr`ave treba da obezbede nezavisno pra}enje finansiranja politi~kih stranaka i izbornih kam- panja. Kao {to je ve} pomenuto, izbori dobijaju na te`ini kada njihovo sprovo|enje prate ne samo zvani~ni 28
organi dr`ave ve} i predstavnici gra|anskog dru{- Cuidadano (Mo} gra|ana) zapo~ela je program u tva. Grupe gra|anskog dru{tva, naro~ito u Latin- jednoj saveznoj izbornoj jedinici u kojoj su kandi- skoj Americi, oti{le su i dalje od toga da naprosto dati na izborima morali da podnose sertifikovane posmatraju glasanje. One su razvile metodologiju finansijske izve{taje o svojoj imovini, kao i pisanu za pra}enje tro{kova izborne kampanje bele`e- njem o~iglednih rashoda (televizijske reklame, izjavu o svojim finansijskim pozicijama u vezi sa mesta gde se lepe posteri, bro{ure, itd.) i poredile izbornom kampanjom. Zna~ajna pa`nja medija je su te rezultate sa izve{tajima o utro{ku koje su pomogla da se ovaj program ostvari; u~e{}e kan- partije dostavljale. didata je bilo sna`no. Naredna inicijativa je obuh- vatila pra}enje i izve{tavanje o rashodima kam- panje na mese~nom nivou. Ovaj skup inicijativa, Tvrdnje o {iroko rasprostranjenoj korupciji u jav- nazvan „Sporazum o integritetu“, rezultirao je nom sektoru Argentine bile su stalno mesto tokom reformom izborne kampanje u celoj Argentini.8 poslednje decenije pro{log veka, a ni korupcija u Sli~ne inicijative se danas preduzimaju u nekoliko finansiranju izbornih kampanja nije bila izuzetak. drugih zemalja tog regiona, a ceo pristup je Kao odgovor na takvu situaciju, organizacija Poder privukao pa`nju {irom sveta.
1 Najva`niji resursi: Projekat o politi~koj transformaciji i 3 Velika Britanija je tek nedavno preduzela ovaj korak izbornom procesu u postkomunisti~kim zemljama Evrope ustanovljenjem Izborne komisije i stvaranjem uslova za (The Project on Political Transformation and the Electoral kontrolu finansiranja politi~kih stranaka na osnovu Zakona Process in Post-Communist Europe), sa sedi{tem u bri- o politi~kim strankama, izborima i referendumu iz 2000. tanskom Univerzitetu u Eseksu (University of Essex ), (Political Parties, Elections and Referendums Act 2000), uklju~uje i bazu podataka na Internetu koja sadr`i rele- slede}i preporuke Odbora za standarde u javnom `ivotu. vantne izborne zakone, zakone koji se odnose na finan- 4 Vi{e o tro{kovima videti na http://www.aceproject.org/ siranje kampanje, zakone o medijima i masovne medije. main/english/ei/ei40.htm Me|u zemljama koje se prate nalaze se Bugarska, ^e{ka, Estonija, Ma|arska, Letonija, Litvanija, Moldavija, 5 Ostavljanje depozita je veoma sporno pitanje. Kancelarija Poljska, Rumunija, Rusija, Slova~ka i Ukrajina. Videti: OEBS-a za demokratske institucije i ljudska prava je http://www.essex.ac.uk/elections/; Komparativna studija 2001. godine preporu~ila Ukrajini da „sistem depozita izbornih sistema Mi~igenskog univerziteta (SAD) [The mo`e da poslu`i za izbegavanje na fin na~in velikog broja University of Michigan (US)’s Comparative Study of prakti~nih problema regulisanja i verifikovanja prikupljan- Electoral Systems] omogu}ava korisnicima da analiziraju ja potpisa za podr{ku kandidatu ili stranci“. Me|utim, juna iskustva o izborima iz 50 zemalja {irom sveta. Videti: 2003. Izborna komisija Velike Britanije je preporu~ila uki- Comparative study of electoral systems: http://www. danje izbornog depozita od £500 (oko $927, po kursu od umich.edu/~cses/; Projekat Demokratska dr`ava, IDEA 8. marta 2004) koji se tra`io od svih kandidata na op{tim (State of Democracy Project). Videti: http://www.idea. izborima. int/ideas_work/14_political_state.htm; za informacije o 6 Savet Evrope, Komitet ministara, Preporuka: Rec(2003)4: administriranju i tro{kovima izbora, videti projekat ACE na http://www.cm.coe.int/stat/E/Public/2003/adopted_texts/ adresi http://www.aceproject.org/; za informacije o medi- recommendations/2003r4.htm jskoj pokrivenosti izbora, videti Centar za javni integritet 7 Skup {efova vlada Komonvelta iz 1999, dokument „Za (Center for Public Integrity) http://www.publicintegrity.org/ borbu protiv korupcije potrebna je dobra vlada“ Nihala dtaweb/home.asp; K. D. Juing (urednik): Finansiranje po- D`ajavikrama (Fighting Corruption Requires Good liti~kih stranaka u Evropi i van nje, 1999 [K. D. Ewing (ed.) Government by Nihal Jayawickrama): http://www.chogm The Funding of Political Parties: Europe and Beyond 99.org/bgpapers/f2.htm (1999)] (Bologna; ISBN 88-491-1269-6); R. Vilijams: 8 Studija slu~aja o gra|anskim inicijativama i nadzoru nad Finansiranje stranaka i politi~ka korupcija (Williams, R., finansiranjem kampanje u Argentini (Working Paper 248, Party Finance and Political Corruption (Palgrave, London, Center for Institutional reform and the Informal Sector, 2000). University of Maryland, USA): http://128.8.56.16/docs/ 2 IDEA: http://www.idea.int/thematic_b.htm docs/wp248.pdf 29 30 31
Osnovni zadatak vlade i javnih institucija je te zemlje. Odredbe nala`u vladinim slu`benicima slu`enje javnom interesu. Gra|ani imaju pravo da da budu politi~ki nepristrasni4 i zabranjuju ~lanovi- o~ekuju da svaki funkcioner vr{i svoje du`nosti ma predstavni~kog doma parlamenta da se stave po{teno, na pravi~an i nepristrasan na~in. Javni u situaciju koja predstavlja sukob interesa. U ~lanu slu`benici koji preterano neguju privatne interese 1105 jasno se ka`e da ~lan predstavni~kog doma tokom mandata mogu predstavljati pretnju ovom ne sme da: osnovnom pravu. Takvi sukobi interesa mogu os- labiti poverenje gra|ana u javne institucije1. ` zauzima polo`aj ili vr{i du`nost u dr`avnom organu ili dr`avnom preduze}u, niti da zauzima U mnogim zemljama javni slu`benici redovno, a u polo`aj u lokalnoj skup{tini ili u lokalnoj upravi, nekim slu~ajevima i otvoreno, kr{e propise o spre- niti neki drugi politi~ki polo`aj; ~avanju sukoba interesa. Ne samo da se zakoni ignori{u ve} se gotovo nikakav napor ne ula`e da ` dobije koncesiju od dr`ave, dr`avnog organa ili se izdejstvuje njihovo sprovo|enje. U takvim dr`a- dr`avnog preduze}a, niti da zaklju~i ugovor sa vama je izgradnja javnog sektora zasnovanog na dr`avom, dr`avnim organom ili dr`avnim pre- etici jedan od najva`nijih prioriteta. duze}em, koji bi mu omogu}ili monopolsku poziciju, odnosno ne sme da postane ortak ili Iako moramo priznati da je sukob interesa u nekim deoni~ar u preduze}u koje takvu koncesiju dobi- zemljama postao op{ta stvar, izlaganje koje sledi je ili takav ugovor zaklju~i; zasnovano je na pretpostavci da nepo{tovanje zakona nije pravilo, naprotiv. Ovde se daje op{ti ` dobije neku posebnu pogodnost ili novac od pregled na~ina na koji javna uprava zasnovana na strane dr`avnog organa ili dr`avnog preduze}a etici mo`e da spre~i da do takvih sukoba interesa osim ako je dodeljivanje takve pogodnosti dos- do|e. (Izazovi pri stvaranju i odr`avanju eti~ne jav- tupno i drugim licima i predstavlja deo redovnog ne uprave obra|eni su u poglavlju broj 6). poslovanja dr`avnog organa ili dr`avnog pre- duze}a. Sukob interesa nastaje kada neki slu`benik u javnom sektoru ili dr`avni funkcioner svoj posao U ~lanu 111 se ka`e: obavljaju pod uticajem privatnih interesa. Stoga se odluke koje takav slu`benik donosi zasnivaju na „^lan Predstavni~kog doma ne sme svoj polo`aj pogre{nim razlozima. Kada se neka situacija samo da koristi za vr{enje uticaja na zapo{ljavanje, opa`a u javnosti kao sukob interesa, ~ak i kada postavljanje, reorganizaciju, preme{taje, unapre- funkcioner donosi potpuno ispravne odluke, |enje ili procenjivanje visine plate dr`avnih slu`- posledice mogu biti iste kao kod istinskog sukoba benika koji vr{e stalne funkcije, ili onih koji primaju interesa - uni{tavanje ugleda dr`avnog organa i platu za nepoliti~ke funkcije, na funkcionere i za- javne slu`be i slabljenje poverenja javnosti. poslene u dr`avnim organima, dr`avnim preduze- }ima ili organima lokalne vlasti, niti sme da uti~e da Ve}ina zemalja smatra ovo pitanje toliko va`nim takva lica budu uklonjena sa svojih polo`aja.“ za dobro vr{enje javnih poslova da usvaja poseb- ne zakone o sukobu interesa. Takvi zakoni propi- Na osnovu odredbe ~lana 128, navedena odredba suju, na primer, da „dr`avni funkcioner, ili zaposle- se primenjuje i na senatore. ni u javnom sektoru, ne sme da postupa kao slu`beno lice u predmetima u kojima ima direktan ili indirektan li~ni finansijski interes koji bi mogao da umanji njegovu objektivnost ili sposobnost nezavisnog prosu|ivanja“.2 Ve}ina sukoba interesa je o~igledna: funkcioneri koji zaklju~uju ugovore sami sa sobom, sa ~lanovi- Pisci Ustava Tajlanda iz 1997. godine3 videli su ma svoje porodice, prijateljima ili politi~kim za{tit- sukob interesa kao pretnju osnovama demokratije, nicima; funkcioneri koji imaju deonice u kompani- pa su to pitanje obradili u najvi{em pravnom aktu jama ~iji rad reguli{u (ili deonice imaju njima bliska 32
lica), pa sa tim kompanijama zaklju~uju ugovore, ` Ukoliko u~estvujem u proceni ili dono{enju izdaju im dozvole i sli~no. Nije potrebno posebno odluke, da li }e me zabrinuti ako moje kolege i obrazlagati za{to u navedenim slu~ajevima sukob javnost postanu svesni povezanosti mojih interesa postoji. Ovakve okolnosti ugro`avaju javni interesa sa tim radnjama? interes ma koliko funkcioner tvrdio da je po{ten. ` Da li bi po{tena i razumna osoba smatrala da Situacije koje predstavljaju sukob interesa se ne sam slu`benu du`nost obavljao pod uticajem mogu izbe}i. Neizbe`no je da s vremena na vre- privatnih interesa? me, pri dono{enju odluka ili obavljanju slu`benih radnji, iskrsne li~ni interes onoga ko odluku donosi ` Da li sam uveren u svoju sposobnost da radim ili radnju preduzima. Kako bi se izbegli konfuzija i nepristrasno i u javnom interesu? nerazumevanje, va`no je takve okolnosti utvrditi od samog po~etka. Lista pitanja koja sledi mo`e [ta da u~ini neko ko shvati da bi mogao da ima da pomogne svakom javnom slu`beniku da uo~i sukob interesa? Na prvom mestu bi trebalo da situacije u kojima je verovatno da }e se pojaviti zatra`i da se potencijalni sukob interesa slu`beno sukob interesa: zabele`i i da potra`i dalja uputstva od svog pret- postavljenog ili od eti~kog savetnika, ukoliko takav ` [ta bih mislio da je situacija obrnuta: da sam ja postoji. taj koji tra`i posao ili unapre|enje, a da se neko od onih koji }e doneti odluku nalazi na polo`aju Jasno je da neki “sukobi” mogu biti toliko na kojem sam ja sada? Da li bih smatrao da je bezna~ajni da je dovoljno jednostavno ih obznani- postupak odlu~ivanja pravi~an? ti ostalima koji u~estvuju u dono{enju odluke. Na primer, neko mo`e da bude vlasnik malog broja ` Da li }emo ja, moj ro|ak, prijatelj ili ortak imati deonica u nekom preduze}u, ~ija vrednost bi se finansijske dobitke ili gubitke u zavisnosti od samo neznatno uve}ala kao plod odre|ene odluke donete odluke ili preduzete radnje u ovom pred- u ~ijem dono{enju u~estvuje, tako da se ne mo`e metu? smatrati da }e ta ~injenica zna~ajno uticati na sadr`inu konkretne odluke. Njegove kolege u ` Da li }emo ja, moj ro|ak, prijatelj ili ortak dobiti takvom slu~aju mogu slobodno da mu dozvole da ili izgubiti na ugledu u zavisnosti od donete u~estvuje u daljem procesu. Ukoliko tako ne u~ine, odluke ili preduzete radnje u ovom predmetu? lice koje ima sukob interesa bi trebalo da se izuzme od daljeg u~e{}a u odlu~ivanju. Naravno, ` Da li su moji privatni interesi uticali na bilo koji sve to pod uslovom da ve} nisu uspostavljena na~in na dono{enje odluke ili na preduzimanje pravila za ovakve slu~ajeve. radnje? Slede}a lista pitanja mo`e da pomogne u zauzi- ` Da li sam dobio neki poklon ili besplatnu uslugu manju stava drugih slu`benika prema obeloda- od nekoga ko }e imati koristi od dono{enja ove njenom sukobu interesa: odluke ili preduzimanja ove radnje? ` Da li su dostupne sve potrebne informacije za ` Da li sam ~lan nekog udru`enja, kluba ili profe- dono{enje ispravne ocene? sionalne organizacije koja }e imati korist ili pre- trpeti {tetu u zavisnosti od toga kakva se odluka ` Koja je priroda odnosa i veza usled kojih nasta- donese? Da li imam posebne veze sa organi- je sukob interesa? zacijama i ljudima koji }e imati korist ili {tetu u zavisnosti od toga kakva se odluka donese? ` Da li je potrebno zatra`iti pravni savet?
` Da li }u u budu}nosti ostvariti li~nu korist od ove ` Da li je u pitanju stvar od bitnog interesa za odluke i da li ta ~injenica mo`e da uti~e na moju javnost? Da li je pitanje sporno? objektivnost? 33
` Da li }e ume{anost odre|enog pojedinca u taj brana zapo{ljavanja ro|aka ve} zaposlenog osobl- slu~aj dovesti u pitanje njegovu ~estitost? ja mogla bi se smatrati kr{enjem ljudskih prava i diskriminacijom. Treba razlikovati op{tu zabranu ` Da li }e ume{anost odre|enog pojedinca u taj od zabrane zapo{ljavanja koja dovodi do toga da slu~aj dovesti u pitanje po{tenje organizacije? jedan ro|ak nadzire rad drugoga. Cilj nije da se spre~i da ~lanovi iste porodice rade zajedno, ve} ` Kako bi taj slu~aj mogao da izgleda u o~ima da se spre~i mogu}nost da javni slu`benik gra|ana ili potencijalnog poslovnog saradnika, favorizuje svoje ro|ake kada, koriste}i diskreciona odnosno dobavlja~a robe i usluga za organi- ovla{}enja, odlu~uje koji je kandidat najkvalifiko- zaciju? vaniji za rad u javnoj slu`bi.
` Koje je najbolje re{enje da bi se obezbedile Kao {to je pripadnik kancelarije ju`noafri~kog nepristrasnost i pravi~nost i za{titio javni inte- ombudsmana rekao: res? „Tipi~an primer je kada se tvrdi da neko u`iva Mada je va`no baviti se percepcijom sukoba nedoli~nu prednost zato {to mu ~lan porodice, koji interesa, ni na osnovu jednog od ovih pitanja ne bi radi u odre|enom ministarstvu, omogu}ava da trebalo automatski ozna~iti kao nedopustive sklopi poslove sa tim ministarstvom. Mo`e se desi- odnose u kojima nijedna pravi~na i razumna osoba ti da u takvom postupanju nema krivi~nog dela, ali ne bi videla sukob interesa. je nemoralno pona{anje o~ito. Nepotizam jo{ nije priznat kao krivi~no delo u na{em pravu, ali takvo Postoje i druge strategije koje neka organizacija ili pona{anje zaslu`uje prekor i u dovoljnoj meri je vlada mogu da primene kako bi izbegle pravljenje neprihvatljivo da ima mesta za intervenciju kompromisa po pitanju svog integriteta, odnosno ombudsmana. Pored toga, ~in nepotizma mo`e da kako bi izbegle da se drugima ~ini da su takav deluje kao upozorenje ombudsmanu na to da je kompromis napravile: odre|eni slu`benik mo`da uo~io potrebu da se okru`i onima u koje }e mo}i vi{e da se pouzda ` potpuno i a`urno vo|enje zapisnika o procesu kada u budu}nosti bude donosio 'diskrecione' dono{enja odluka, odluke“.6
` obezbe|enje otvorenosti pru`anjem a`urnih Nepotizam se ~esto javlja u privatnom sektoru, informacija o procesima koji se odigravaju u posebno u kontekstu unapre|enja ~lanova poro- organizaciji, postupku dono{enja odluka i o pre- dice u porodi~nim firmama, gde je to legitimno. Uti- duzetim radnjama, caj nepotizma se u krajnjoj liniji odra`ava na dobit takve firme, a ta dobit je vlasni{tvo porodice. Ne- ` potvr|ivanje kona~ne odluke od strane svih potizam mo`e da prouzrokuje lo{u atmosferu na u~esnika kada preti opasnost da bi se neka poslu u takvim firmama, ali nema razloga da dr`a- situacija mogla posmatrati kao sukob interesa. va protiv toga interveni{e.
Me|utim, u javnom sektoru nepotizam uni{tava javni interes. Nepotizam zna~i da najbolji kandidat ne}e biti zaposlen ili unapre|en i da }e zbog toga Nepotizam je posebna vrsta sukoba interesa. dru{tvo trpeti posledice - da ne pominjemo posle- Mada izraz ima {iru upotrebu, njegovo zna~enje se dice koje trpi o{te}ena osoba. Nepotizam mo`e da vezuje za situaciju u kojoj neko lice koristi svoja dovede i do toga da slabiji ponu|a~ dobije priliku ovla{}enja kako bi ostvarilo neku prednost - naj- da sklopi posao sa dr`avom, a sve na {tetu pores- ~e{}e pri zapo{ljavanju - za ~lana svoje porodice. kih obveznika.
Zabrana nepotizma nije potpuna zabrana zapo{- Nepotizam mo`e da prouzrokuje sukob lojalnosti u ljavanja ro|aka u javnom sektoru. Sveop{ta za- okviru organizacije, posebno tamo gde je jedan 34
ro|ak pretpostavljeni drugom. Takve situacije tre- postoji odnos subordinacije ili kontrole me|u ba izbe}i. Tipi~an primer zakonske zabrane bi bio njima); da roditelji, bra}a i sestre, ujaci, tetke, stri~evi i nji- hovi bra~ni drugovi, bra~ni drug, deca, zetovi, ` neposredno ili posredno nadgledanje bliskog snaje i ne}aci ne mogu da budu jedan drugome ro|aka ili lica sa kojim `ivi u vanbra~noj zajedni- pretpostavljeni niti podre|eni. ci ili preno{enje ovla{}enja za nadzor na podre|enog7. Jo{ je gori slu~aj kada sudija postupa u slu~aju u kojem ima finansijski interes ili u koji su ume{ani Javni interes zahteva da „samo najbolji slu`e njegovi ro|aci i dobri prijatelji. U gra|anskom pos- dr`avi“. Bi}e prilika u kojima }e ro|ak bez sumnje tupku, nakon {to sudija izlo`i u ~emu se sastoji biti najkvalifikovanija osoba za polo`aj za koji kon- njegov potencijalni sukob interesa, stranke mogu kuri{e i zbog toga se mora uspostaviti ravnote`a da se izjasne da li imaju ne{to protiv da taj sudija interesa. Iz tog razloga pravila o nepotizmu ne nastavi da vodi postupak. U krivi~nom procesu }e treba da budu nesavladiva prepreka i razlog za sudija naprosto da obznani da po zakonu ne mo`e diskvalifikaciju kvalifikovanih kandidata. Ova pravi- da nastavi sa vo|enjem pretresa. la se postavljaju kako ne bi ostalo mnogo prostora za kr{enje propisa i diskreciju pojedinaca.8 Re|e se postavlja pitanje nepotizma kada se sudi- jina deca pojavljuju na sudskim procesima pred Vlada jednog okruga u SAD-u je usvojila slede}i svojim roditeljima (kao sudski slu`benici). U nekim pristup radi spre~avanja nepotizma pri zapo{lja- sudskim sistemima takve situacije ne stvaraju vanju u lokalnoj upravi: nikakve komplikacije. U drugima one izazivaju `estoke rasprave i dovode do ozbiljnih tvrdnji da se Okrug je zainteresovan za zapo{ljavanje kvalifiko- tako otvara put tajnom dogovaranju i korupciji. vanog osoblja i razmotri}e prijavu svakog lica koje ispunjava uslove. Nepotizam se pre svega odnosi na slede}e: Cilj okruga je da zaposli najkvalifikovanije osobe ` zauzimanje da se zaposli, u~e{}e u procesu koje najvi{e odgovaraju potrebama datog polo`a- zaposlenja, postavljenje, ponovno postavljenje ja. ^lanovi Va{ih porodica, Va{eg doma}instva ~lana porodice ili lica sa kojim `ivi u vanbra~noj (ovim izrazom su obuhva}ena lica koja `ive u zajednici na poziciju, u oblasti ili organizaciji u istom doma}instvu, ali nisu ni u braku, niti u kojoj slu`benik ima nadle`nost ili nad kojom ima krvnom srodstvu; uglavnom se ovim izrazom pokri- kontrolu; procenjivanje rada, davanje unapre|e- vaju homoseksualni partneri, kada se ne `ele nja, preme{tanje ili izricanje disciplinskih mera imenovati kao takvi - prim. prev.) i Va{i ro|aci bi}e prema ~lanu porodice ili licu sa kojim `ivi u van- u konkurenciji za zapo{ljavanje osim ako: bra~noj zajednici; ` bi Va{i polo`aji bili takvi da uklju~uju uzajamni ` u~e{}e u odre|ivanju nadoknade za ro|aka ili nadzor, postavljenje, re{avanje po `albi, otpu{- lice sa kojim `ivi u vanbra~noj zajednici; tanje, vo|enje disciplinskog postupka ili uticaj na taj postupak; ` preno{enje zadataka u vezi sa zaposlenjem, po- stavljenjem, raspore|ivanjem, procenjivanjem ` biste Vi ili uposlenik vr{ili reviziju, potvr|ivanje, rada, unapre|ivanjem, preme{tanjem ili izrica- prijem ili zadu`enje novca ili imovine kojom njem disciplinskih mera prema ~lanu porodice ili okrug raspola`e; licu sa kojim `ivi u vanbra~noj zajednici na podre- |enog; ` bi postojale okolnosti usled kojih bi se moglo predvideti da bi interes okruga i Va{ ili ` lobiranje u korist bliskog ro|aka, koji se potom uposlenikov interes bili u sukobu ili bili dovedeni zapo{ljava u javnom sektoru ili kao izvr{ni ruko- u pitanje; vodilac u privatnom sektoru (u tom slu~aju ne 35
` bi okrug morao da ograni~i zapo{ljavanje kako Od su{tinskog zna~aja je da se organizacija ~vrsto bi izbegao sukob interesa sa korisnicima svojih opredeli i da ima razumljivu politiku i procedure, usluga, regulatornim telima ili drugima koji pos- poput pisanih kodeksa pona{anja za razre{avanje luju sa njim; stvarnog, potencijalnog i percipiranog sukoba interesa, uklju~uju}i tu i nepotizam i kronizam. ` bi okrug morao da ograni~i zapo{ljavanje kako bi izbegao diskriminaciju pri zapo{ljavanju, kr{e- Dok je nepotizam mogu}e odrediti navo|enjem nje personalne politike i sli~ne probleme. stepena srodstva ro|aka po krvnoj ili tazbinskoj li- niji, nemogu}e je dati delotvornu zakonsku defini- Okrug Vas ne}e svesno staviti u polo`aj da Vas ciju kronizma. Zato se tome mora pristupiti manje nadgleda ~lan porodice, ~lan doma}instva ili formalno, sa slede}im pitanjem kao osnovom: Da ro|ak, niti u polo`aj u kome se mogu razviti favo- li bi dobro informisan i razuman ~ovek mislio da su rizam, me|uljudski sukobi, manjak produktivnosti, ovo postavljenje ili ova odluka primereni? manjak efikasnosti ili drugi nezdravi uslovi za rad, uklju~uju}i i one pomenute u ovom dokumentu. Ponekad se stvar mo`e re{iti jednostavno. Ukoliko Ova politika se ne}e primenjivati retroaktivno, osim se kandidat za odre|enu poziciju i ~lan komisije ukoliko nisu nastupili prethodno opisani uslovi. U koja odlu~uje o prijemu dobro poznaju, ~lan tom slu~aju okrug zadr`ava pravo da zaposlene o komisije treba da se izuzme iz daljeg postupka. kojima je re~ premesti na drugi radni nivo, u drugi Su{tinsko je pitanje u kojem trenutku neka osoba platni razred ili u drugo mesto rada9. postaje dovoljno prisan prijatelj da bi se odluka koja se donosi mogla svrstati u kronizam. Kako bi Bli`im uputstvima, odgovaraju}om politikom i pro- odredio gde treba povu}i crtu, ~lan komisije treba cedurama treba zadovoljiti potrebu da svima budu da postavi sebi pitanje: [ta bi pomislili ostali kan- poznata sredstva za obelodanjivanje sukoba inte- didati kada bi znali za na{ odnos? Da li bi oni resa, njegovo slu`beno bele`enje, kao i odgovara- pomislili da }e to na~initi postupak zapo{ljavanja ju}e radnje koje treba preduzeti kako bi se na naj- nepo{tenim? U slu~aju sumnje, pitanje se mo`e manju meru sveo uticaj sukoba interesa na inte- postaviti javno, ostalim ~lanovima komisije. Ono gritet rada organizacije. {to je neophodno u svakom slu~aju jeste da se ~lan koji je u dilemi potpuno jasno izjasni o prirodi veze koju ima sa kandidatom i da se ta izjava unese u zapisnik.
Kronizam je {iri pojam od nepotizma i obuhvata S druge strane, ukoliko je kandidat poznat kao situacije u kojima se prednost daje prijateljima, bez oprezna osoba sa jasnim rasu|ivanjem, ~lanovi obzira na to koliko su oni podobni. Najverovatnija komisije ga mogu sa vi{e poverenja izabrati. je pojava kronizma pri zapo{ljavanju ili postavlja- Osnovna je stvar da sve odluke koje se donesu nju na funkcije, ali do njega mo`e do}i kada god se budu takve da se mogu braniti, kako pred drugim odlu~uje na osnovu diskrecionih ovla{}enja. kandidatima tako i pred {irom javno{}u.
U Velikoj Britaniji se kronizam ozna~ava izrazima Ponekad sam zakon tra`i da odre|eni funkcioner „stare {kolske veze“, „momci iz starog kluba“ i vr{i odabir kandidata. Ukoliko, me|utim, nastane sli~no. U brojnim zemljama poslovi se dodeljuju na situacija da se kao kandidati jave ro|aci i prijatelji osnovu kronizma ili zloupotrebe veza. Indonezija iz funkcionera, trebalo bi predvideti i mehanizam za doba re`ima generala Suharta pru`a mno{tvo izuze}e iz postupka. Funkcioneru treba da stoji na primera za kronizam. Ali, ~ak i u tim slu~ajevima raspolaganju i mehanizam za dobijanje zvani~nog ~ini se da je privilegovanje vr{eno u okviru zakona i nezavisnog saveta od strane drugog slu`benika i da nije bilo krivi~nih dela. Me|utim, malo koja od istog ili vi{eg ranga po kome bi mogao da pos- tih odluka bi mogla da pro|e sudsko preispitivanje tupi.10 postupka i primenjenih kriterijuma. 36
Na kraju krajeva, svrha je da se mo`e nedvosmis- jalnih kandidata. Kriterijume za izbor treba leno odgovoriti na pitanje da li je odluka doneta na preispitati pre pokretanja postupka regrutovanja osnovu podobnosti kandidata za odre|enu funkci- kadrova kako bi adekvatno odra`avali zahteve ju. Bliskost kandidata sa onima koji odluku donose radnog mesta i privukli {to {iri krug kandidata. sa punim pravom }e poslu`iti kao povod za Samo u izuzetnim okolnostima treba dozvoliti raspravu o tome da li je ta svrha ispunjena. da se izbor ne vr{i u potpuno otvorenoj konku- renciji. Kada se tako u~ini, donosilac takve od- luke mora da poka`e jasne i nedvosmislene raz- loge koji opravdavaju direktno zapo{ljavanje.
` Otvorenost treba da bude najve}a mogu}a. Osnovna na~ela ~ijom primenom se mogu izbe}i Opasnost od korupcije se minimalizuje kada nepotizam i kronizam u javnom i u privatnom sek- postoje politika i procedure koje garantuju otvo- toru su slede}a:11 renost u razre{avanju sukoba interesa. Admini- stracija koja primenjuje politiku otvorenosti pri- ` Nepristrasnost u postupku odabira novih slu`- likom tra`enja i odabira novih radnika izbe}i }e benika. Ona je od su{tinskog zna~aja da bi javni da principi koje pri tome primenjuje budu po- slu`benici radili moralno i u javnom interesu. gre{no shva}eni. Ta otvorenost }e pomo}i da i Kako bi se izbegao utisak da postoje pristras- drugi po{tuju utvr|ena pravila i procedure za nost ili korupcija, potencijalni kandidati ne smeju zapo{ljavanje novih slu`benika, jer ne}e imati imati neposrednog uticaja na proces zapo{lja- izgovor da ~ine druga~ije. Otvorenost naravno vanja. To zna~i da ne smeju da rade kao osobe ne zna~i da treba naru{iti poverljivost odre|enih za kontakt sa potencijalnim kandidatima, da podataka. u~estvuju u sastavljanju oglasa ili pripremi uslo- va koji se tra`e od kandidata. Svakom kandi- ` Integritet je uvek glavna stvar. Kori{}enje datu treba uputiti ista pitanja, koja su u vezi sa pre~ica mo`e da ugrozi integritet procesa zapo- kriterijumima za izbor, i sva pitanja i odgovori {ljavanja. Da bi se obezbedio neophodan inte- treba da se na|u u dokumentaciji. gritet ovog postupka, treba da postoje jasne sankcije u slu~aju odstupanja od pravila postup- Svakom koga to zanima treba da bude jasno ko je ka i da se te sankcije primenjuju kad do povrede odgovoran za dono{enje klju~nih odluka u postup- postupka do|e. Mora da se vidi da donosioci ku i koje }e vrednosti biti uzete u obzir pri ocenji- odluka primenjuju sankcije kada je to neophod- vanju. O ovom postupku treba voditi zapisnik, a no. U brojnim zemljama je utvr|eno da integritet sve odluke i razlozi za dono{enje odluka u proce- postupka odabira novih radnika mo`e da se su odabira treba da budu dokumentovani. zna~ajno uve}a kada su u taj proces uklju~ene i nezavisne li~nosti. Nezavisni ~lanovi komisije Kao i u svim drugim oblastima administracije, dob- ne treba da budu poznanici drugih ~lanova. ro vo|enje zapisnika pove}ava javnu odgovornost. Ukoliko to nije mogu}e posti}i, u najmanju ruku U dru{tvima u kojima postoji jak pritisak klanova i bi trebalo da veze nezavisnih ~lanova sa drugim {ire porodice po`eljno je da svako ko je ume{an u ~lanovima komisiije budu zapisni~ki konstato- proces dono{enja odluke formalno potvrdi da niko vane pre nego {to zapo~nu razgovori s kandi- od kandidata nije njegov ro|ak, odnosno, ako to datima. Ti podaci treba da budu deo doku- nije mogu}e, da se u potpunosti izuzme iz procesa mentacije o procesu zapo{ljavanja. odlu~ivanja. ` Treba da postoji pravo na `albu. Kandidati koji ` Treba podsticati konkurenciju. Oglasi treba da su ispunjavali sve tra`ene uslove, a nisu izabra- budu sastavljeni tako da adekvatno odra`avaju ni i koji smatraju da je prekr{ena procedura izb- zahteve posla i da ujedno maksimalno pro{ire ora treba da imaju pravo na `albu, po kojoj broj mogu}ih kandidata. Treba ih objavljivati zavr{nu ocenu daje odgovaraju}e nezavisno tako da privuku pa`nju {to {ireg kruga potenci- telo. 37
poslodavca; pravo podmi}ivanje, kada javni slu`benik budu}e zaposlenje dobija kao naknadu za odre|ene usluge koje je ~inio dok [ta se de{ava kada javni slu`benik napusti slu`bu i se nalazio na polo`aju. pre|e u privatni sektor? Ovo je postalo jedno od najzna~ajnijih pitanja razre{avanja sukoba interesa. ` Biv{i javni slu`benici na neodgovaraju}i na~in koriste poverljive informacije koje su doznali - Nekoliko ~inilaca je dovelo do toga. Reforme radi radi li~ne koristi ili koristi drugog lica ili organi- pove}anja efikasnosti rada su dovele do sve zacije. To se naravno ne odnosi na informacije ~e{}eg delegiranja klasi~nih javnih funkcija privat- koje su postale deo ste~enih sposobnosti ili nom sektoru. To ima za posledicu da je u mnogim znanja biv{eg javnog slu`benika i koje se legi- zemljama tradicionalna podela na karijeru u timno mogu koristiti u cilju dobijanja budu}eg javnom i privatnom sektoru znatno manje odredi- zaposlenja. va. Usled toga, mnogi javni slu`benici ne shvataju vi{e zapo{ljavanje u dr`avnoj slu`bi kao potez koji ` Biv{i javni slu`benik te`i da uti~e na druge javne }e odrediti njihov celokupan radni vek, ve} samo slu`benike. To su situacije u kojima biv{i javni kao stepenicu posle koje }e mo`da karijeru nas- slu`benik poku{ava da uti~e na biv{e kolege ili taviti u nekoj privatnoj kompaniji. podre|ene kako bi pomo}u tog uticaja ostvario odre|ene koristi za sebe. Kako bi se obezbedilo da oni koji vr{e javne poslove ne budu u isku{enju da javni interes zapo- ` Ponovno zapo{ljavanje ili anga`ovanje biv{ih stave radi dobijanja posla u privatnom sektoru javnih slu`benika. Tu se misli na slede}e nakon odlaska iz javne slu`be, na pravi na~in situacije: treba pristupiti pitanju mogu}nosti zapo{ljavanja a) vi{i javni slu`benici dobijaju velikodu{nu po prestanku rada u javnom sektoru. Time se sma- otpremninu prilikom odlaska iz javnog sek- njuje opasnost od pojave korupcije i obezbe|uje tora, a zatim ponovo bivaju anga`ovani u tajnost osetljivih informacija koje su poznate javnom sektoru, ovaj put na funkcijama koje biv{em javnom slu`beniku (a koje bi privatni sek- nisu izvr{ne, i istovremeno nastavljaju da tor rado pribavio). koriste otpremninu; b) javni slu`benici napu{taju radni odnos samo Razlog za brigu mo`e biti situacija kada biv{i javni zato da bi ponovo bili anga`ovani kao savet- slu`benik na|e posao koji je u tesnoj vezi sa delat- nici ili po osnovu ugovora uz vi{u nadok- no{}u koju je vr{io za vreme koje je proveo u nadu, a za obavljanje prakti~no istog posla; dr`avnoj slu`bi. Ukoliko javni slu`benik zloupotre- c) po{to su sami prekinuli radni odnos, biv{i bi svoj slu`beni polo`aj zarad budu}e karijere, bilo javni slu`benici se pojavljuju kao ponu|a~i da to ~ini namerno ili nehotice, naru{ava se pov- usluga organizacijama u kojima su prethod- erenje javnosti u dr`avnu administraciju. no radili.
Prilikom odlaska iz javnog sektora, postoje ~etiri Kodeksi pona{anja nisu naro~ito delotvorno re{e- glavne oblasti koje mogu da vode sukobu interesa nje u ovim situacijama. ^ak i kada sadr`i odredbe i koje stoga zahtevaju posebnu pa`nju: koje pokrivaju ovakvu situaciju, kodeks prestaje da se primenjuje na slu`benika ba{ u momentu kada ` Javni slu`benici menjaju svoje pona{anje na nastupa situacija na koju se odredba odnosi. Osta- poslu kako bi pove}ali izglede za zapo{ljavanje ju tri mogu}a pristupa re{avanju tog problema: nakon odlaska iz dr`avne slu`be. Takav pristup obuhvata favorizovanje privatnih interesa u ` da svaka organizaciona celina u okviru vlasti odnosu na javnu du`nost; bla`u primenu razvije svoju posebnu politiku u odnosu na ovo ovla{}enja zarad interesa budu}e karijere; pitanje. Pri osmi{ljavanju te politike treba uzeti u selektivno preduzimanje mera u pojedinim obzir nivo opasnosti za organizaciju koja mo`e slu~ajevima u skladu sa interesima budu}eg nastati kada neki njen slu`benik pre|e u privat- 38
ni sektor i verovatni uticaj politike organizacije primenjuju na sve slu`benike, a zatim rastu kako na budu}u karijeru njenih slu`benika; na primer, rang dr`avne funkcije postaje vi{i. na visokokvalifikovane stru~njake koji imaju ograni~en krug mesta na kojima mogu da na|u Na osoblje vrlo visokog ranga odnose se slede}a posao; ograni~enja:
` da ugovori o radu sadr`e pismena ograni~enja ` do`ivotna zabrana (koja se odnosi na sve u pogledu budu}eg zaposlenja. U nekim zeml- zaposlene na izvr{nim funkcijama) predstavlja- jama postoje zakonska ograni~enja za uvo|enje nja bilo koje organizacije u stvarima na kojima takvih zabrana, {to stvara te{ko}e u ovakvom su neposredno radili vr{e}i izvr{nu funkciju, pristupu; ` dvogodi{nja zabrana za predmete na kojima ` da se donesu zakoni koji bi regulisali ovaj pro- nisu neposredno radili, ali za koje su bili nepo- blem. Kada se donose ovakvi propisi, treba sredno zadu`eni, voditi ra~una o tome da se ograni~enja svedu na najmanju meru, odnosno da se ograni~enja ` jednogodi{nja zabrana predstavljanja bilo koje ne uvode kada to nije potrebno.13 organizacije pred predstavnicima izvr{ne grane vlasti, Postoji i potreba da ograni~enja u zapo{ljavanju po odlasku iz dr`avne slu`be budu u srazmeri sa rizi- ` jednogodi{nja zabrana predstavljanja stranih kom koji takvo zaposlenje nosi za dr`avnu slu`bu. entiteta „pred bilo kojim organom vlasti Sjedi- Iz tog razloga, rukovodioci javnih slu`bi iz australi- njenih Ameri~kih Dr`ava“ i zabrana pru`anja po- jske dr`ave Novi Ju`ni Vels su se odlu~ili da je mo}i ili saveta stranom entitetu.14 najbolji pristup onaj u kojem se re{enje tra`i od slu- ~aja do slu~aja. Po njihovom shvatanju, nivo opas- Dr`avna Slu`ba za eti~nost u vladi (Office of nosti po integritet javnog sektora nije takav da bi Government Ethics) pru`a savete zaposlenima u nalagao uvo|enje ote`avaju}ih okolnosti i neefi- izvr{noj vlasti radi obezbe|enja po{tovanja ovog kasnosti koje idu uz {iroko postavljena ograni~enja zakona. za mogu}nost potonjeg zapo{ljavanja. U Kanadi je juna 1994. donet Kodeks o sukobu interesa i zapo{ljavanju po napu{tanju slu`be za vr{ioce javnih funkcija (Conflict of Interest and Post-employment Code for Public Office Hol- ders).15 Ovaj dokument se mo`e smatrati sred- stvom za izvr{enje obaveza pre nego zakonom, ali Ministri zauzimaju uticajan i mo}an polo`aj. Neka ga sprovodi organ ustanovljen na osnovu zakona, saznanja do kojih do|u mogu biti poverljive prirode Slu`ba eti~kog savetnika (Office of the Ethics Co- ili im mogu pribaviti preimu}stva kada po napu{ta- unsellor). Kodeks se odnosi na ministre. U njemu nju funkcije kao obi~ni gra|ani po~nu da rade u su navedeni ciljevi i „mere koje se moraju po{tovati oblasti za koju su prethodno bili zadu`eni. Postalo pri napu{tanju slu`be“ kako bi se na najmanju je uobi~ajeno da se pona{anje ministara nakon meru svele mogu}nosti da: prestanka mandata ograni~ava. (a) mogu}nost zaposlenja van javnog sektora U SAD-u, rukovodioci izvr{nih organa nisu ~lanovi stvori stvarni, potencijalni ili prividni sukob Kongresa, ve} lica koja postavlja predsednik te interesa javnog funkcionera dok se nalazi na zemlje. Na njih se primenjuje Naslov 18, ~lan 207, polo`aju, Ameri~kog kodeksa (zbirka ameri~kih saveznih propisa - prim. prev.), prema kojem se oni smatra- (b) javni funkcioner pribavi za sebe povla{}en ju „osobljem vrlo visokog ranga“. Sistem ograni~e- tretman od strane vlasti ili privilegovan pristup nja u SAD-u je takav da se ona u odre|enoj meri vlastima nakon napu{tanja slu`be, 39
(c) javni funkcioner pribavi neko preimu}stvo za davni odbor smatra da bi prihvatanje takvog sebe usled toga {to je neku informaciju saznao radnog mesta od strane biv{eg ministra moglo da vr{e}i slu`bene du`nosti, sve dok ta informaci- proizvede sumnju javnosti da su ministrova stano- ja ne postane dostupna op{toj javnosti, vi{ta i odluke dok se nalazio u vladi bili pod utica- jem nade ili o~ekivanja da }e dobiti posao u firmi ili (d) javni funkcioner koristi svoj polo`aj kao nepra- organizaciji koja je u pitanju, odnosno da bi even- vi~no preimu}stvo pri dobijanju {anse za za- tualni poslodavac mogao na neprili~an na~in da poslenje van dr`avne slu`be. (^lan 27) koristi informacije kojima je biv{i ministar za vreme mandata imao pristup, Odbor mo`e da donese Kanadski sistem je sli~an ameri~kom u pogledu odluku kojom se preporu~uje da se stupanje biv- „rastu}ih ograni~enja“. On sadr`i do`ivotnu zabra- {eg ministra na novo radno mesto odlo`i, najvi{e nu za javnog funkcionera koji je „promenio stranu“ do dve godine...17 da u~estvuje u svim „teku}im postupcima, transak- cijama i pregovorima u kojima je prethodno delo- Dakle, u Kanadi postoji dvogodi{nja zabrana sve vao na strani vlade ili kao njen savetnik“ [~lan dok premijer ne odlu~i da napravi izuzetak, dok u 29(1)]. Klju~na odredba je ipak ona kojom se Velikoj Britaniji ograni~enje za biv{e ministre pos- biv{im ministrima zabranjuje da u roku od dve toji samo u slu~aju da nakon {to zatra`e mi{ljenje godine: Savetodavnog odbora, ovaj preporu~i da se sa~eka sa zapo{ljavanjem u privatnom sektoru. (a) „[prihvate] imenovanje u upravni odbor ili zaposlenje u entitetu sa kojim su u poslednjih Najbolja re{enja nas navode da bi: godinu dana vr{enja funkcije imali neposred- ne i zna~ajne slu`bene odnose, ili ` u svakom kodeksu koji se odnosi na ministre trebalo da se na|u odredbe o njihovom zapo- (b) [nastupaju kao] predstavnici ili u ime nekog {ljavanju po napu{tanju javnog sektora; lica ili entiteta pred nekom slu`bom sa kojom su imali neposredne i zna~ajne slu`bene od- ` trebalo da postoji stalno savetodavno telo koje nose u poslednjoj godini vr{enja javne funkci- bi moglo da pomogne ministrima da ispo{tuju je“ (~lan 30).16 smernice koje se odnose na njihovo potonje za- poslenje. Me|u sredstvima za postizanje eti~no- Za razliku od SAD-a, kanadski premijer ima diskre- sti u zakonodavnoj i izvr{noj grani vlasti, u mno- ciono pravo da u pojedinim slu~ajevima, na osno- gim zemljama je postojanje ovakvih tela uobi~a- vu prethodnog razmatranja niza ~inilaca, skrati taj jena pojava. Savetodavna tela imaju i drugu dvogodi{nji period. svrhu osim da re{avaju pitanja zapo{ljavanja po napu{tanju javnog sektora.18 Sli~no kao u Kanadi, i u Velikoj Britaniji se pitanje zapo{ljavanja biv{ih ministara u vladi reguli{e izvr{nim uputstvom, a ne aktom zakonskog tipa. Deveto poglavlje Ministarskog kodeksa (Ministerial Code), „Privatni interesi ministara“, daje smernice Brojne su zemlje koje imaju izri~ite zakone o spre- u vezi sa pitanjem zapo{ljavanja po prestanku ~avanju sukoba interesa. Prema hrvatskom zako- funkcije: nu, ne samo da se zahteva prijavljivanje imovine i prihoda i zabranjuje sukob interesa ve} se odre|u- Po napu{tanju slu`be, ministri treba da zatra`e je i stvaranje komisije koja takve prijave prima, pru- savet od nezavisnog Savetodavnog odbora `a savete i daje smernice. Tu komisiju bira parla- (Advisory Committee on Business Appointments) ment, ali politi~ari ne smeju da budu njeni ~lanovi. u vezi sa svakim radnim mestom koje `ele da pri- hvate u periodu od dve godine po prestanku Primer hrvatskog zakona tako|e upu}uje na to funkcije, osim u slu~aju kada je re~ o radnom kako se pona{ati kada je ponu|eno mito: mestu koje nije pla}eno... Stoga, ukoliko Saveto- 40
^lan 14. korisne. (O njima se vi{e govori u poglavlju 6 ove knjige). Jasno je tako|e da sukob interesa, kroni- (1) Fukcioneri su obavezni da bez odlaganja zam i nepotizam treba da budu pokriveni na odgo- obaveste organ koje ih je izabrao ili imenovao, varaju}i na~in i u kodeksima pona{anja. kao i Komisiju za odlu~ivanje o sukobu intere- sa, o svakom pritisku ili neprimerenom uticaju kojem su bili izlo`eni u vršenju javne funkcije.
(2) Funkcioneri kojima je, suprotno odredbama Nepotizam donosi posebne probleme. Nije izne- ovog Zakona, ponu|en poklon ili kakva druga na|uju}e {to smo jo{ daleko od toga da sve zem- korist u vezi sa vršenjem javne funkcije mora- lje imaju antinepotisti~ke propise, ma koliko bi bilo ju da: po`eljno da je druga~ije. Kada ovakvih propisa nema, favorizovanje ro|aka se mo`da mo`e pokri- 1. odbiju takvu ponudu, ti drugim zakonskim zabranama. Na primer, pomo- 2. poku{aju da utvrde identitet lica koje je dalo }u zabrana neopravdanog sticanja privilegija, ne- ponudu, posrednog ili posrednog li~nog finansijskog intere- 3. zadr`e poklon koji se s obzirom na okolnos- sa za koji se s razlogom mo`e o~ekivati da }e uti- ti ne mo`e vratiti, i to prijave bez odlaganja, cati na objektivnost i nezavisnost rasu|ivanja ili 4. navedu svedoke doga|aja ako je to mogu}e, dovesti do neprikladnog pona{anja. 5. podnesu u razumnom roku pismeni izve{taj o doga|aju nadle`nom licu ili organu, Tipi~an primer takvog propisa glasi: 6. prijave slu~aj organima nadle`nim za vo|enje postupka, ukoliko se radi o IC 4-15-7-1, Nepotizam - „Osoba koja je u rodbin- ka`njivom delu. skim vezama sa ~lanom dr`avnog tela ili komisije, ili sa rukovodiocem dr`avne institucije ili odeljenja, Ovakav pristup uspostavlja ravnote`u izme|u i to kada su u pitanju roditelji, bra}a, sestre, ujaci, potrebe za ~vrstim pravnim okvirom za postavlja- stri~evi, tetke i njihovi bra~ni drugovi, supru`nici, nje prema ovoj vrsti sukoba interesa i potrebe da deca, snaje i zetovi i ne}aci, ne mo`e da bude po- se o~uva izvesna fleksibilnost. Treba imati na umu dobna za polo`aj u dr`avnom telu, komisiji, slu`bi, da, s obzirom na slo`enost situacija koje se mogu odeljenju ili instituciji u kojoj ro|ak te osobe zauzi- pojaviti, usvajanje ambicioznijih zakona u oblasti ma polo`aj, niti mo`e da dobije neku nadoknadu po sukoba interesa mo`e da se pretvori u stvaranje osnovu rada za te slu`be iz bud`etskih sredstava. „tupih oru|a“. Zato su se mnoge zemlje opredelile Ova odredba se ne}e primenjivati ukoliko je takva da primene razne pristupe pojedinim aspektima osoba radila bez prekida 12 meseci pre imenova- ovog problema. ^esto se ne odre|uju nikakve nja odnosno postavljenja ro|aka na polo`aj na ~elo sankcije za one koji odbiju da pru`e tra`ene infor- ili u upravni organ te dr`avne slu`be, odeljenja ili macije. institucije. Osobe koje se nalaze u prethodno nave- denom rodbinskom odnosu ne mogu se nalaziti u U takvom pristupu, usvaja se zakon koji se odnosi odnosu pretpostavljenog i podre|enog“.19 na vi{e nivoe izvr{ne vlasti (kao {to je u~injeno u Ustavu Tajlanda iz 1997, koji je navo|en u pret- Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave imaju Slu`bu za etiku hodnom tekstu), i koji donosi osnovne principe za pri vladi koja se bavi pitanjima sukoba interesa na sve. Zatim se svim organizacijama koje funkcioni- saveznom nivou, dok je Kanada odabrala da se {u u okviru vlasti prepu{ta da kreiraju politiku koja ovim pitanjem bavi ve}i broj eti~kih savetnika na najbolji na~in odgovara specifi~nostima njihove (okvir njihovog delovanja opisan je u poglavlju 6). situacije.
^ak i u primeni te politike, u velikoj meri va`i prin- cip oslanjanja na zdrav razum. Slu`be za re{ava- nje eti~kih pitanja mogu se pokazati kao posebno 41
Tvrdi se i da prijavljivanje treba da se odnosi i na odre|eni period po prestanku funkcije, kao mera U mnogim delovima sveta tvrdi se da su prijave pri- odvra}anja od primanja nadoknade za raniju hoda jedno od klju~nih oru|a u o~uvanju integri- korupciju posle odlaska iz slu`be. Studije ukazuju teta javnih slu`bi. U njima se prikazuje stanje imo- na to da je malo verovatno da bi takvo pla}anje vine i obaveza svih onih koji se nalaze na uticajnim moglo da bude izvr{eno kada pro|e vi{e od tri polo`ajima, kao i ~lanova njihove najbli`e porodi- godine od prestanka funkcije. ce. Ova teza je zadobila i podr{ku me|unarodnih agencija. Na kraju, ovakve prijave ponekad daju Ali, da li ovakva ograni~enja funkcioni{u u praksi? iluziju postojanja brzog leka protiv korupcije. U U `ivim demokratijama, kao {to je ona u SAD-u, nekim zemljama se od vi{ih funkcionera tra`i da se prijava imovine funkcioni{e zahvaljuju}i pritisku li{e svih svojih ve}ih poslovnih poduhvata, dok se u tre}ih lica. Na izborima }e, na primer, me|usobno drugima zadovoljavaju zahtevom za privremenim suprotstavljeni kandidati prou~iti prijavu imovine prenosom upravlja~kih prava (“blind trusts”)20. svog takmaca i napravi}e veliko pitanje od svake naznake da protivkandidat tro{i preko svojih Mada se od onih koji prime mito te{ko mo`e o~eki- mogu}nosti. Sli~na vrsta nadzora postoji i nad vati da }e odmah potom a`urirati svoju prijavu izve{tajima o prihodima i rashodima tokom izborne imovine i prihoda, smatra se da }e formalni zahtev kampanje. Ukoliko kandidat tvrdi da je primio samo za prijavljivanjem finansijskog stanja mo}i da skromne priloge, a putuje u iznajmljenom mlaznom poslu`i kao kamen temeljac za krivi~no gonjenje avionu i boravi u hotelima visoke klase, njegov pro- koje mo`e da usledi. Na taj na~in bi se funkcioner tivnik }e to postaviti kao temu za raspravu. Postoje koji prima mito onemogu}io da navodi kako bogat- i grupe gra|anskog dru{tva koje proveravaju stvo koje je nakon prvog prijavljivanja imovine obrasce i izve{taje koji se ~ine najproblemati~ni- stekao, a o tome nije izvestio nadle`ne u stvari jim, kao i darodavce za koje se ~ini da su imali predstavlja legitiman prihod. koristi od podr{ke koju su dali kandidatu.21
Hrvatski Zakon o spre~avanju sukoba interesa u Kada je re~ o obi~nim slu`benicima, proces je vr{enju javnih funkcija sadr`i i slede}u odredbu: manje izra`en, ali i pored toga mo`e da bude delo- tvoran. Primera radi, u SAD-u potencijalni ponu|a- (1) Funkcioner su obavezni da u roku od 30 dana ~i u procesu javnih nabavki pa`ljivo ispituju prijave od dana stupanja na funkciju podnesu izve{taj imovine slu`benika koji donose odluke u tom pro- sa podacima o svojoj imovini, stalnim prihodi- cesu kako bi otkrili mogu}i sukob interesa ili bogat- ma, imovini svog bra~nog druga i maloletne stvo ~ije se poreklo ne mo`e objasniti. dece, sa stanjem na dan podno{enja izve{taja, kao i izve{taj po prestanku vr{enja Uop{teno gledano, zemlje koje su uvele prijavu javne funkcije, a ako je u vreme vr{enja imovine i prihoda nailazile su na puno problema u funkcije do{lo do bitne promene i po isteku primeni tih propisa. U zemljama gde korupcija godine u kojoj je promena nastupila. predstavlja veliki problem politi~ari se na po~etku na-~elno zalo`e za uvo|enje ove mere, a zatim u (2) Funkcioneri su obavezni da u izve{taj iz stava potpunosti ignori{u obaveze koje zakon pred njih 1. ovog ~lana unesu i podatke o {tednim uloz- postavlja. Sli~no pona{anje sre}emo i kada poli- ima, ukoliko je njihov iznos ve}i od godi{njih ti~ari ustanove neku agenciju koja samo prima neto prihoda funkcionera. izve{taje o imovini funkcionera, ali nijedan njihov deo ne u~ini dostupnim medijima i javnosti. [tavi- (3) Funkcioner ne mo`e da primi platu pre nego {e, takve agencije uglavnom nemaju ni ovla{}enja što izvr{i obaveze iz stava 1. ovog ~lana. ni resurse za proveru ta~nosti tih izve{taja. Ne samo da takve agencije ne vr{e svoju funkciju ve} (6) Podaci iz poreske prijave funkcionera su javni. onemogu}avaju i tre}im licima (o ~ijoj ulozi je bilo re~i u prethodnom tekstu) da izdejstvuju primenu zakona. 42
Istina je da je u skorije vreme u nekoliko zemalja pe{an. Ti izve{taji nisu javni. Na sli~an na~in i kanad- proces podno{enja izve{taja o imovini i prihodima ski savetnici za etiku postupaju sa izve{tajima, ali, za odneo i neke `rtve - mada se mo`e raspravljati o razliku od Australije, tamo postoji i pravo pristupa od tome da li su one posledica istinskog nemara ili strane javnosti. Treba primetiti i da u Hrvatskoj pos- namere da se prikrije korupcija. Ono {to se mo`e toji takvo pravo pristupa, koje omogu}ava gra|a- posti}i vo|enjem evidencije o imovini i prihodima nima da budno prate funkcionisanje sistema. funkcionera je dobijanje slike o interesima tih lica, dakle informacije koja mo`e da se poka`e kao U Nigeriji je od 1979. Komisija za kodeks pona- neprocenjivo vredna ukoliko se pitanje sukoba {anja (Code of Conduct Commission) ovla{}ena interesa bude postavilo na dnevni red. da od svih dr`avnih funkcionera tra`i da joj pod- nose popunjene izve{taje. Me|utim, ova komisija Kada se prihvati ovaj argument u korist prijavljiva- nema ni resurse ni pravna sredstva da u stvarnos- nja, sledi nekoliko pitanja: Kome da se izve{taji ti proverava sadr`aj tih izjava. Posledica toga je da podnose? [ta sve treba da obuhvata izve{taj? U u zemlji koju su dr`avni funkcioneri godinama kom stepenu izve{taj treba da se odnosi na plja~kali ni u jednom slu~aju nije pokrenut krivi~ni podatke o ~lanovima porodice funkcionera? Koji postupak zbog podno{enja prijave sa la`nim nivo pristupa tim podacima treba da imaju mediji i podacima. Jedini koji su ka`njavani bili su oni koji op{ta javnost? Kad je re~ o stalnim slu`benicima takve izve{taje uop{te nisu podneli. javne administracije, postavlja se i pitanje u kojoj meri se ta obaveza i na njih odnosi, to jest do kog U dana{njem svetu vlasti tragaju za smislenijim ranga u hijerarhijskoj lestvici. Ni na jedno od ovih oblicima obelodanjivanja podataka o imovini pitanja ne mo`e se dati jednostavan odgovor. funkcionera. U Ju`noafri~koj Republici je osmi{ljen zanimljiv model. Njime je uveden plan za nadzor Nije toliko sporno pitanje vrste imovine koja treba nad finansijskim statusom svih ~lanova parlamen- da se na|e u izve{taju, niti kategorije funkcionera i ta i ministara. Na|en je i kompromis sa ostvare- slu`benika koji treba da podnose izve{taje, ali njem legitimnog prava na za{titu privatnosti. Neki pitanje pristupa tim informacijama jeste. „Lakmus interesi se tako obelodanjuju potpuno otvoreno i test“ za dono{enje ove odluke treba da bude pitan- javno; drugi interesi se tako|e objavljuju u javnos- je „{ta je potrebno uraditi da bi se umirila javnost“ ti, ali tako da je samo njihova priroda dostupna a ne „na {ta bi pristali najbu~niji protivnici obelo- javnosti, a ne i njihov aktuelni nov~ani ekvivalent. danjivanja“. Stvari nisu uvek tako jednostavne ka- Interesi ~lanova porodice se tako|e prijavljuju, ali kvima se ~ine. ^esto se citira izjava ministra finan- su ti podaci poverljivi. Argument za ovakvo re{enje sija Kolumbije, koji je rekao da je „javno deklarisa- je da ~lanovi porodice funkcionera imaju puno nje bogatstva jednog politi~ara otvoreni poziv za pravo na privatnost i da je dovoljno da se njihovi kidnapere da odrede cifru koju }e tra`iti za otkup“. interesi prijave nadle`nom organu, ali da ne bi bilo u redu u~initi ih u potpunosti javnim. Me|utim, ukoliko javnost nema pristup informacija- ma iz izve{taja i ukoliko se ne vr{i striktna kontro- Aktivisti u borbi protiv korupcije }e budno pratiti la izve{taja, ~itav prethodni proces ne}e imati ve- dalji razvoj delotvornih i pravi~nih sistema za kon- }eg zna~aja. trolu prihoda, imovine i obaveza vi{ih dr`avnih funkcionera. Ukoliko ti sistemi budu funkcionisali - U Australiji je sistem takav da slu`benici i funkcio- a o~ito je da se tu nailazi na te{ko}e - oni }e slu`iti neri sa~injavaju godi{nje pisane izve{taje svojim kao vredno sredstvo odvra}anja od zloupotrebe pretpostavljenima. Ovaj sistem se pokazao kao us- slu`benog polo`aja. 43
1 Videti: Smernice OECD-a za razre{avanje sukoba intere- Commission Against Corruption (NSW ICAC), Sydney, sa u vr{enju javnih slu`bi (OECD Guidelines for Australia]. Duboko se zahvaljujemo Komisiji za pomo} u Managing Conflict of Interest in the Public Service): pripremi ovog materijala. Neke studije slu~ajeva se mogu http://www.anticorrutpionnet.org/ Na istoj adresi se mo`e na}i u publikaciji ove komisije „Najbolja re{enja, najbolji na}i i odli~an materijal za obuku koji je osmislio Hauard pojedinci: Integritet pri regrutovanju i odabiru kadrova za Viton (Howard Whitton) (howard.whitton@oecd.org). rad u javnom sektoru“ (Best Practice, Best Person: OECD - Preporuka Saveta o smernicama za razre{avan- Integrity in Public Sector Recruitment and Selection), koja je sukoba interesa u vr{enju javnih slu`bi iz juna 2003. se mo`e na}i na veb-sajtu Komisije, kao i mno{tvo koris- (Recommendation of the Council on Guidelines for nih informacija i pristupa u spre~avanju korupcije: Managing Conflict of Interest in the Public Service), http://www.icac.nsw.gov.au http://www.oecd.org/pdf/M00041000/M00041994.pdf; 12 Izlaganja iz ovog odeljka knjige su zasnovana na dijalogu slede}i odli~an izvor podataka je kanadski veb-sajt, Nezavisne komisije za borbu protiv korupcije Novog Values and Ethics Codes for the Public Service Ju`nog Velsa (Australija) i poslodavaca u javnom sektoru (Vrednosti i eti~ki kodeksi za javne slu`be), http://www. te dr`ave. Naslov celog izve{taja je Corruption Prevention tbs-sct.gc.ca/pubs_pol/hrpubs/TB_851/vec-cve1_e.asp Publications: Strategies for Managing Post Separation #_Toc46202807 Employment Issues (Publikacije o spre~avanju korupcije: 2 Videti: Eti~ki kodeks dr`ave Nju D`ersi (SAD) (Code of Strategije za re{avanje pitanja zapo{ljavanja po Ethics, State of New Jersey USA): http://www.iit.edu/ napu{tanju javnog sektora), a mo`e se na}i na veb-sajtu departments/csep/PublicWWW/codes/coe/State_of_New Komisije: http://www.icac.nsw.gov.au _Jersey_Community_Affairs.html; detaljnije o pitanjima 13 Za kanadsku regulativu, videti http://strategis.ic.gc.ca/ sukoba interesa kod vi{ih funkcionera videti: Sukob SSG/oe00002e.html interesa: zakonodavci, ministri i javni slu`benici (Conflict of Interest: Legislators, Ministers and Public Officials by 14 Slu`ba za etiku u vladi, SAD, Memorandum o revidiranim Gerard Carney) (Transparency International, Berlin) na ograni~enjima za zapo{ljavanje po napu{tanju javnog http://www.transparency.org/working_papers/carney/inde sektora (US Office of Government Ethics, Memorandum x.html. Regarding Revised Post-Employment Restrictions, 26 October 1990). 3 Ustav Kraljevine Tajland: http://www.kpi.ac.th/en/con_th. asp 15 Slu`ba savetnika za etiku Kanade (Canadian Office of the Ethics Counsellor): http://strategis.ic.gc.ca/SSG/oe01188 4 Ustav Tajlanda, ~lan 70, poglavlje IV. e.html 5 Ustav Tajlanda, ~lan 70, poglavlje VI, deo 2. 16 Slu`ba savetnika za etiku Kanade (Canadian Office of the 6 Citirano prema Izve{taju o ispitivanju tvrdnji o nepotizmu Ethics Counsellor): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/ u vladi [Report on the Investigation of Allegations of inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home7 Nepotism in Government: Report No 11 (Special Report)] 17 ^lan 140, Ministarski kodeks: Kodeks pona{anja i smer- parlamenta Ju`noafri~ke Republike, koji je podneo nice o procedurama za ministre, sekretarijat Vlade, jul dr`avni tu`ilac te zemlje 15. aprila 1999. 2001. (S.140 Ministerial Code: A Code of Conduct and 7 Odbor za etiku, okrug King, dr`ava Va{ington, SAD Guidance on Procedures for Ministers, Cabinet Office, (Board of Ethics, King County, State of Washington, July 2001). http://www.cabinet-office.gov.uk/central/1997/ USA). Za detaljnije informacije kontaktirati g. D`eremi mcode/ Poupa: jeremy.pope@tiri.org 18 Ovaj odeljak je zasnovan na istra`ivanju „Zapo{ljavanje 8 Prema „Politika u odnosu na nepotizam“, grad Bristol, ministara po napu{tanju javnog sektora“, koje je pripremi- dr`ava Tenesi (SAD), septembar 1996. [City of Bristol, lo odeljenje Parlamentarne biblioteke Australije [Post- Tennessee, Nepotism Policy (US), September 1996] Separation Employment of Ministers, Research Note, 9 Odbor za etiku, okrug King, dr`ava Va{ington, SAD Australian Department of the Parliamentary Library (Board of Ethics, King County, State of Washington, (Research Note 40, 28 May 2002)] http://www.aph.gov. USA). Za detaljnije informacije kontaktirati g. D`eremi au/library/pubs/rn/2001-02/02rn40.pdf Poupa: jeremy.pope@tiri.org 19 Dr`ava Nebraska, SAD. 10 Na Novom Zelandu, ministar pravde bi u slu~aju da se 20 Videti: Bernar Pule, Izbegavanje sukoba interesa: Da li me|u kandidatima za posao nalaze ministrovi prijatelji, institut „slepog poverenja“ mo`e da odigra ulogu? zamolio dr`avnog tu`ioca ili javnog tu`ioca da postupa (Bernard Pulle, Conflicts of Interest Avoidance: Is There a umesto njega. Kada ministar dobije preporuku o tome Role for Blind Trusts?), u: Current Issues Brief 14, 1996- kakvu odluku da donese da bi razre{io situaciju, prih- 97. http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97 vati}e je i postupati slu`beno u svoje ime. cib14.htm 11 U ovom odeljku kori{}en je materijal koji je sa~inila 21 Na primer, Centar za integritet u javnom sektoru (Center Nezavisna komisija za borbu protiv korupcije Novog for Public Integrity), http://www.publicintegrity.org, i orga- Ju`nog Velsa (Australija) [New South Wales Independent nizacija Common Cause, http://commoncause.org 45
Lobiranje je integralni deo mnogih demokratskih Posledica toga je da mnogi danas smatraju da je sistema. Ono je vrsta zalaganja koje ima za cilj da lobiranje oti{lo predaleko i da su dana{nje vlade se odre|eni zakoni koji uti~u na `ivote pojedinaca prakti~no taoci grupa za lobiranje, a sve na {tetu ili zajednice donesu, ukinu ili promene. Povezi- istinskog stvaranja politike i op{teg dobra. Postoji vanjem u organizaciju koja ima poseban dru{tveni, strah da je relativna nadmo} lobista iz odre|enih ekonomski ili politi~ki program, gra|ani stvaraju privrednih grana nad celokupnim politi~kim proce- interesnu grupu koja mo`e neposredno da uti~e na som pretvorila politi~are u zarobljenike onih krugo- proces dono{enja odluka u organima vlasti. va koji ih finansiraju i laskaju im.1
Lobisti mogu da igraju zna~ajnu ulogu tako {to pripremaju prikaz stanja u stvarima od javnog interesa a, delaju}i na dve strane, sa gra|anima i organima vlasti u prilici su da omogu}e zakono- Razo~arani primetnim nedostatkom sredstava davcima da budu mnogo bolje informisani nego kojim bi uticali na proces kreiranja politike na smis- {to bi to ina~e bio slu~aj. Ohrabrivanjem lobiranja len na~in, bira~i u mnogim delovima sveta kao da zadovoljava se potreba javnosti da u~estvuje u do- gube snagu da u~estvuju u demokratskim proce- no{enju odluka, {to predstavlja i veoma zna~ajan sima, a odziv na izborima se smanjuje. Bira~i ose- potencijalni kanal za ostvarivanje interesa manji- }aju da se najva`nije politi~ke odluke umesto na na. Grupe za lobiranje su veoma razli~ite - od naft- osnovu izra`ene volje gra|ana, donose kroz na- nih kompanija do seoskih nadni~ara, ali sve imaju godbe politi~ara sa organizovanim interesnim gru- lobiste u prestonicama {irom sveta koji {tite nji- pama, koje predvode profesionalni lobisti. hove interese i zala`u se za njihovo ostvarivanje. Sve ~e{}e se ~ini da su lobisti postali previ{e blis- Ipak, nije svako lobiranje okrenuto javnom dobru. ki zakonodavcima, a ovi pak previ{e osetljivi na Negativan aspekt ove aktivnosti, ispoljen u moder- besplatne usluge i druge vrste poklona. Dok traje nom dobu, kada lobiranje vr{e profesionalci, jeste poga|anje, postoji zna~ajan rizik da se pojave si- taj da odnos izme|u lobista i lobiranih mo`e posta- tuacije koje predstavljaju sna`an sukob interesa. ti nezdrav i zasnovan na korupciji. Pojavu ovakve Velika Britanija je samo jedna od zemalja u kojoj je situacije olak{avaju novac i privilegije koji se lobis- usled skandala iznu|eno stvaranje sistema za be- tima nude. U Sjedinjenim Ameri~kim Dr`avama, le`enje besplatnih usluga i poklona koje zakono- jedna od odlika skandala sa firmom Enron koja davci prime. najvi{e zabrinjava bilo je otkri}e da je korporacija razvila softver sa posebnom svrhom pra}enja „ost- Zabrinuti gra|ani u demokratskim dru{tvima sve varenja“ odre|enog kongresmena koji je radio za ~e{}e tra`e da znaju ko {ta ~ini i za kojeg politi~ara njih kako bi se uverila da su njegovi „rezultati rada“ ili vladinog slu`benika.2 u skladu sa „energijom“ koju je kompanija u njega ulo`ila.
Uticaj grupa za lobiranje u raznim krajevima sveta pre svega zavisi od lokalne dru{tveno-politi~ke kul- Mogu se uvesti posebna pravila na osnovu kojih ture, i to kako u vezi sa vladom, tako i u vezi sa se ustanovljava registracija lobiranja, radi formali- gra|anskim dru{tvom. ^uvena studija o praksi zovanja tog ina~e veoma neformalnog procesa. lobiranja u SAD iz 60-tih sadr`ala je zaklju~ak da Na taj na~in se obi~nim gra|anima, novinarima i lobiranje nije imalo zna~ajnijeg uticaja na politiku drugim lobistima daje prilika da vide ko lobira, kod koja se vodila u Kongresu. Me|utim, od tog doba koga i u koje svrhe. je praksa lobiranja postala znatno sofisticiranija. I pored raznih nivoa za{tite koji postoje, SAD je Kao najbolja re{enja se mogu uo~iti ona koja pred- ~esto vi|ena kao jedan od najgorih primera pret- vi|aju da se registar lobiranja objavi na Internetu, varanja otvorenog dru{tva u sopstvenu suprotnost {to omogu}ava brz i efikasan nadzor nad objavlje- kao posledica mo}i lobista. nim podacima. Ameri~ka nevladina organizacija 46
Center for Responsive Politics pru`a bogate infor- Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave i njihov severni su- macije o ameri~kim lobistima i interesnim krugovi- sed, Kanada, najvi{e su razvili forme registracije ma (http://www.opensecrets.org/lobbyists/). lobiranja u svojim parlamentima. U Kanadi je 1995. revidiran Zakon o registraciji lobista3 kako bi se odgovorilo na brojne skandale u vezi sa sukobom interesa koji su bacili senku na ugled ina~e uspe{- nih vlada. Nije bila namera da se spre~i ili pretera- Sistemi registracije i obelodanjivanja informacija no reguli{e proces lobiranja, ve} da se ceo sistem ipak ne treba da predstavljaju prepreku za pristup na~ini transparentnijim. vlastima, javnim slu`benicima ili parlamentu. Oni ne treba da zapu{e usta obi~nim gra|anima niti da Kanadski zakon o registraciji lobista je zasnovan umanje mogu}nost gra|ana da uti~u na vladin pro- na ~etiri osnovna principa: gram rada. S druge strane, op{te je mi{ljenje da je lobiranje sastavni deo politi~kog procesa i da je ` Slobodan pristup vlastima je stvar od zna~ajnog zasigurno dovelo do toga da mnoge zdrave ideje javnog interesa. dospeju do donosilaca odluka. U ve}ini zakonskih sistema se lobiranje - sve dok je otvoreno - prizna- ` Lobiranje nosilaca javnih funkcija je legitimna je za legitimnu aktivnost koja se nalazi u samoj sr`i aktivnost. politi~kog procesa. ` Nosioci javnih funkcija i javnost moraju imati Javnost, preko organizacija i interesnih grupa, tre- mogu}nost da saznaju ko poku{ava da uti~e na ba da ima mogu}nost pristupa procedurama za vladu. lobiranje, ukoliko se za to odlu~i. Po{to se ~esto smatra da je lobiranje teren na kojem caruju dobro ` Sistem registracije pla}enih lobista ne treba da povezane specijalizovane organizacije koje koriste predstavlja prepreku za slobodan i otvoren pris- tajne veze radi uticanja na politi~ke institucije, tup vlastima. va`no je pokazati da i druge interesne grupe mogu uspeti u svojim naporima. Zakonom se lobisti dele na tri vrste:
` Lobisti konsultanti - pojedinci, poput advokata, ra~unovo|a i stru~njaka za odnose u vladi, koji su pla}eni da lobiraju za svoje klijente. U Poljskoj je Ministarstvo unutra{njih poslova i administracije izradilo nacrt akta koji ima za cilj ` Doma}i lobisti iz korporacija - radnici korporaci- kontrolu lobiranja. Lobiranje se defini{e kao svaka ja koji kao zna~ajan deo svojih radnih zadu`enja aktivnost preduzeta zakonskim sredstvima ~ija je imaju lobiranje za svog poslodavca, koji obavlja namera da se uti~e na javne vlasti kako bi ove raz- komercijalne aktivnosti sa ciljem sticanja finan- motrile argumente u korist interesa posebnih dru{- sijske dobiti. tvenih ili profesionalnih grupa. ` Doma}i lobisti iz organizacija - kada u neprofit- Prema tom predlogu, od lobista se tra`i da se re- nim organizacijama jedan ili vi{e zaposlenih lo- gistruju i da se potom pridr`avaju propisanih prav- biraju, a ukupno vreme posve}eno lobiranju ~ini ila pona{anja. Lobiranje treba da bude otvoreno, a zna~ajan deo radnih zadu`enja tih ljudi. svi kontakti lobista i slu`benika zadu`enih za pred- met lobiranja zabele`eni. Ti kontakti bi zatim bili i Registracija lobiranja je prema ovom zakonu rela- objavljeni u javnom informativnom biltenu. Od tivno uska zato {to se samo pla}eni lobisti moraju slu`benika koji su lobirani se tra`i da o tome infor- registrovati. Prednost ovakvog re{enja je {to se od mi{u svoje pretpostavljene. obaveze registrovanja automatski izuzimaju goto- vo svi poku{aji da se uti~e na vlasti koji poti~u neposredno od zainteresovanih gra|ana. 47
Kanadskim zakonom se tra`i od svih lobista da federalnih fondova. Nevladine organizacije i do- obelodane svoje politi~ke aktivnosti; usled toga, brotvorna udru`enja, koji imaju pravo na poreske svako ko pretra`i registar mo`e da doku~i ko je olak{ice, smeju da lobiraju sve dok rashodi za lobi- lobirao vlasti i {ta je u tim razgovorima izneto. ranje ne prevagnu u ukupnim rashodima organi- Veoma je va`na i odredba kojom se tra`i da lobisti zacije. obelodane svoje eventualno prethodno anga`o- vanje u vladi. Kanadski registar lobista, koji se Drugi propis iz SAD, Zakon o obelodanjivanju lobi- redovno a`urira, mo`e se lako pretra`iti i putem ranja, bli`e odre|uje postupak registracije i propi- Interneta.4 suje obavezu izve{tavanja o lobisti~kim aktivnosti- ma svake druge godine. Drugi va`an zadatak kanadskog federalnog savet- nika za etiku bio je da sa~ini Kodeks pona{anja za Tre}i propis, Zakon protiv lobiranja (Anti-Lobbying lobiste,5 kao i da pru`i odgovore na sva pitanja o Act, 18 U.S. Code §1913),7 krivi~nopravne je priro- eti~koj i poslovnoj praksi koja se pojavljuje u vla- de i njime se zabranjuje kori{}enje bud`etskih dinim odnosima. Eti~ki savetnik, koga imenuje pre- sredstava, bilo direktnih bilo indirektnih, za lobira- mijer, daje uputstva i lobistima i njihovim klijentima nje. Tim propisom se odre|uje da: u slu~ajevima dileme da li je odre|ena aktivnost koju namerevaju da preduzmu prihvatljiva. Trenu- Nijedan deo novca koji je dodeljen bilo kojom odlu- tno se razmatra nov nacrt zakona kojim se pred- kom Kongresa ne}e, osim u slu~aju da to Kongres vi|a da u budu}nosti savetnik podnosi izve{taje o odobri, mo}i da bude upotrebljen, direktno ili indi- svom radu parlamentu umesto premijeru. rektno, za pla}anje li~nih usluga, reklamiranje, slanje telegrama, telefoniranje, slanje pisama, Dodatnu potporu zakonu pru`a Kodeks pona{anja {tampanog ili pisanog materijala, ili za kori{}enje lobista, jer propisuje standarde pona{anja koje drugog sredstva komunikacije ako je namera ili lobisti treba da ispune u svojim odnosima sa sa- svrha da se time uti~e na bilo koji na~in na ~lana veznim funkcionerima. U preambuli se navodi da Kongresa da podr`i ili da se usprotivi, glasanjem ili je lobiranje legitimna aktivnost ukoliko je otvoreno na drugi na~in, dono{enju zakona ili raspolaganju i ukoliko ne ometa slobodan i otvoren pristup vlas- novca od strane Kongresa, bilo da se to ~ini pre ili tima. Kodeksom se omogu}ava pojedincima da se posle uvo|enja zakona ili odluke o raspolaganju u vezi sa pritu`bama na lobiste obrate eti~kom sredstvima u proceduru predlaganja ili odlu~ivanja; savetniku, kao i dostupnost izve{taja koje slu`ba to ne treba da spre~i funkcionere ili slu`benike eti~kog savetnika sa~ini rade}i na osnovu pritu`bi. Sjedinjenih dr`ava, organa izvr{ne vlasti i drugih agencija da komuniciraju sa ~lanovima Kongresa Polo`aj eti~kog savetnika je tako osmi{ljen da on po zahtevu ~lana Kongresa, preko odgovaraju}ih ima kontrolu nad primenom kodeksa. Ukoliko se slu`benih kanala, tra`e}i dono{enje nekog zakona smatra da lobisti daju neprimerene poklone ili da ili odluke o raspolaganju sredstvima za koju sma- prikupljaju sredstva za funkcionere kod kojih lobi- traju da je neophodna radi efikasnog vr{enja javnih raju, `alba na takvo pona{anje se upu}uje savet- poslova. niku. Prekr{ioci podle`u nov~anim i zatvorskim kazna- Dva glavna propisa kojima se reguli{e lobiranje u ma, kao i otpu{tanju iz slu`be. SAD su Birdov amandman (Byrd Amendment, 31 US Code, §1352)6 i Zakon o obelodanjivanju lobi- ranja (Lobbying Disclosure Act, 2 US Code, §1605). Birdovim amandmanom zabranjena je upotreba federalnih sredstava, bilo da su dobijena kao donacije, ili za izvr{enje ugovora, ili na osnovu sporazuma o saradnji, za lobisti~ke aktivnosti. Propisi o lobiranju u SAD su razli~iti u pojedinim Amandman tako|e omogu}ava kontrolu rashoda dr`avama ~lanicama. Na primer, vi{e od dvadeset u~injenih za lobiranje radi provere da li poti~u iz dr`ava postavlja kao ograni~enje period koji treba 48
da pro|e pre nego {to biv{i ~lan zakonodavnog iznutra kada postane pla}eni lobista. Period se tela sme da predstavlja klijente pred tim telom kao kre}e izme|u jedne i dve godine. lobista. Neke dr`ave, poput Kalifornije, zabranu su pro{irile Ove odredbe, poznate kao „vrata koja se okre}u“ na sve biv{e vladine slu`benike tako {to im se brani (revolving door), ili „period mirovanja“ (cooling off da kao lobisti kontaktiraju odre|ene organe vlasti u periods), osmi{ljene su sa ciljem da se prekinu jednogodi{njem periodu. Novi Meksiko je jedina veze izme|u du`nosti koje je biv{i ~lan zakono- dr`ava u kojoj postoji do`ivotna zabrana biv{im davnog tela profesionalno vr{io i interesa onih koji funkcionerima (uklju~uju}i i biv{e ~lanove parla- `ele lobiranje. Cilj odredaba je da se stvori sistem menta) da zastupaju druga lica u poslovima sa u kojem biv{i javni slu`benik ne mo`e da ostvari vladom u bilo kojoj stvari u kojoj su dok su se nalazili preimu}stvo koje mu pru`a poznavanje prilika na polo`aju u zna~ajnoj meri li~no u~estvovali8.
1 (Kanada) Zakon o registraciji lobista [Lobbyists’ Registra- 2 Weblobbying.com omogu}ava u~esnicima da koriste}i tion Act, R.S. 1985, c. 44 (4th supp.)], kojim se reguli{e Internet kreiraju sopstvenu lobisti~ku kampanju, kao i da registracija lobiranja: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/ progovore o pitanjima koja ih ti{te: http://www.weblobby- text.html; (Kanada) Kodeks pona{anja za lobiste (Lobby- ing.com. ists’ Code of Conduct): http://strategis.gc.ca/SSG/lr010 3 Sistem registracije lobista: http://strategis.gc.ca/lobbyist. 44e.html Godi{nji izve{taj na osnovu kanadskog Zakona o registraciji lobista [Annual Reports Under the 4 Sistem registracije lobista, propisi i drugi dokumenti: (Canadian) Lobbyists Registration Act]: http://strategis.gc. http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inlr-el.nsf/en/ ca/SSG/lr0 1066e.html; SAD, savezni propisi o lobiranju: h_lr2000 7e.html. http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lo 5 Kodeks pona{anja za lobiste: http://strategis.ic.gc.ca/epic bby99.pdf; ograni~enja za lobiranje u pojedinim dr`avama /internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/h_oe01438 SAD http://www.ncsl.org/programs/ethics/e_revolving. e.html htm; SAD, zabrane biv{im ~lanovima zakonodavnih tela 6 31 U.S. Code, §1352: http://tinyurl.com/23t5b da lobiraju vlade dr`ava nakon {to im prestane mandat: 7 Zakon protiv lobiranja (Anti-Lobbying Act, 18 U.S. Code http://www. nesl.org/programs/ethics/c_revolving.htm. §1913) - lobiranje novcem iz bud`eta. Zahvaljujemo se Gustavu Andou (Gustav Ando) za pomo} u sastavljanju ovog poglavlja. 8 Zabrane lobiranja po prestanku javne funkcije: http:// www.ncsl.org/programs/ethics/e_revolving.htm. 51
Politi~ki imunitet je star koliko i sama politika. On je ulaskom u parlament obezbedili sebi imunitet od op{teprihva}en na~in za{tite najvi{ih javnih li~nosti krivi~nog gonjenja. i sudija.1 Me|utim, rasprave o obimu tog prava su veoma polarizovane. Za jedne, princip imuniteta je ^ak i kada korupciona{ nije u stanju da obezbedi za{titnik slobode govora u skup{tini, koja je u sebi javnu funkciju, mo`da }e poku{ati da se pri- samoj sr`i demokratskog sistema vlasti. Za druge, bli`i politi~kom mo}niku koji }e koristiti svoj imu- imunitet aktivno podriva same temelje demokratije nitet da bi ga za{titio. Veoma je verovatno da }e u i na~elo jednakosti pred zakonom. takvoj situaciji do}i do razmene usluga i mita. Kada je politi~ki imunitet prekomeran, politi~ari postaju prakti~no nedodirljivi.
[irom sveta narasta frustracija zbog rasprostra- njenosti podmi}ivanja politi~ara, korupcije i skan- dala u vezi sa sukobom interesa. Frustracija pos- Svaka rasprava o imunitetu pokre}e ~etiri pitanja: taje jo{ ve}a usled toga {to politi~ari koji se nalaze pod sumnjom ~esto mogu da de facto u`ivaju imu- Kome se pru`a za{tita od gonjenja? nitet od krivi~nog gonjenja u takvim slu~ajevima. U istra`ivanju koje je nedavno sproveo Gallup Koja dela su pokrivena imunitetom? International, 63 procenta ispitanika je iznelo stav da je imunitet funkcionera od krivi~nog gonjenja Koliko dugo traje imunitet funkcionera ili glavni uzrok porasta korupcije u njihovim zemlja- politi~ara? ma.2 Usled toga, u mnogim delovima sveta i sama ideja politi~kog imuniteta po~inje da se smatra Koliko se daleko za{tita prostire (na primer, anahronom i ne~im {to je u suprotnosti sa osnov- da li se odnosi samo na ono {to je izre~eno nim principima ustavnosti i jednakosti gra|ana u skup{tini)? pred zakonom. Politi~ki imunitet podse}a na popu- larnu maksimu iz Orvelove „@ivotinjske farme“ da Imunitet i privilegije zna~e da su odre|eni funk- su „sve `ivotinje jednake, ali su neke `ivotinje jed- cioneri za{ti}eni od krivi~nog gonjenja od strane nakije od drugih“. javnog tu`ioca ili od privatnih tu`bi. Kategorije funkcionera koji u`ivaju imunitet i nivo imuniteta Zaista se ~ini da su mnoge istrage korupcije u odre|uju se ustavom ili zakonom. visokim nivoima vlasti ozbiljno zako~ene poziva- njem na politi~ki imunitet. Obim ovog imuniteta se Takva za{tita nije osmi{ljena kako bi slu`ila za li~- mo`e pro{iriti i vi{e nego {to je bila namera ustavo- nu korist funkcionera, ve} da bi mu olak{ala vr{e- tvorca. Kada se odredbe o imunitetu tako tuma~e, nje funkcije. Cilj ove za{tite nije omogu}avanje ne- politi~ari u`ivaju de facto imunitet ~ak i za ozbiljne kom visokom funkcioneru da vodi privatan biznis zlo~ine. ne pla}aju}i najamninu ili poverioce, niti ona va`i u slu~ajevima vezanim za ugovorne obaveze li~ne U mnogim zemljama, za{tita koju imunitet pru`a prirode. vi{im funkcionerima je tako sna`na da kriminalci ~esto poku{avaju da do|u na visoke polo`aje kako Nasuprot tome, imunitet od krivi~nog gonjenja po- bi na jednostavan na~in izbegli krivi~no gonjenje. drazumeva: U takvim slu~ajevima je veoma visok rizik da korupcija zatvori pun krug; parlament, zahvaljuju}i meru obezbe|enja da izabrani predstavnik privilegovanoj za{titi koja se nudi njegovim ~lano- naroda mo`e da pri~a u zakonodavnom telu vima, privla~i nemoralne pojedince, koji zatim ove- bez straha od krivi~nih ili gra|anskih sankci- kove~uju i uve}avaju korupciju u zemlji. Oni kojima ja ili bujice optu`bi za klevetu; je bila hitno potrebna za{tita od pravnog sistema davali su mito kako bi se popeli na partijskoj listi i 52
za{titu izabranog predstavnika naroda od Smernice koje se razmatraju u Sloveniji su slede}e: arbitrarnog hap{enja koje bi ga spre~ilo da u~estvuje u radu skup{tine; I. Pravilo je da se imunitet ne}e dati ako je:
delovanje koje {titi od zlonamernih i politi~ki a) poslanik pritvoren ili ako je protiv njega motivisanih optu`bi koje bi protiv njega pokrenut krivi~ni postupak pre nego {to mu mogle da budu pokrenute. je mandat potvr|en; ili
Imunitet politi~ara treba zato posmatrati kao meru b) poslanik zate~en u vr{enju krivi~nog dela za ~ija je svrha za{tita demokratskog procesa - a ne koje se mo`e izre}i kazna zatvora du`a od ustanovljenje jedne nove klase pojedinaca koja je 5 godina; ili iznad i van doma{aja zakona. c) ako se poslanik ne pozove na imunitet. Mada je princip neodgovornosti za date izjave ili princip slobode govora op{te prihva}en i nes- II. U svim navedenim slu~ajevima, kao i u bilo poran, takozvani „princip nepovredivosti“ (za{- kom drugom, primeni}e se slede}a proce- tita od hap{enja) sve se vi{e odbacuje. U starom dura: Rimu se rad nepodobnih tribuna spre~avao pogu- bljenjima. U dana{nje vreme, parlamentarni imuni- a) svako od krivi~nih dela na koje se sumnja tet se ~esto naziva anahronim, suprotnim temelj- bi}e tretirano odvojeno, na osnovu prijave ili nim principima modernog ustavnog prava. Ovim zahteva nadle`nog organa; kritikama se neki suprotstavljaju tvrde}i da, i pored svih postoje}ih anomalija, razlozi koji su doveli do b) bi}e utvr|eno da li lice vr{i funkciju poslanika; uvo|enja imuniteta narodnih predstavnika u savre- mene ustave i dalje postoje. U nekim zemljama c) bi}e procenjeno da li je davanje imuniteta rasprave su rezultirale izmenom procedure i pro- od su{tinskog zna~aja za vr{enje funkcije menom prakse u skup{tinama, ~ime je obim pri- poslanika; i mene principa nepovredivosti smanjen. d) po pravilu, imunitet ne}e biti dat, a svaka odluka o davanju imuniteta treba da bude dobro zasnovana5.
Imunitet od hap{enja je razlog za zabrinutost Gru- Prilikom sastavljanja izve{taja o Rumuniji, tim eks- pe zemalja za borbu protiv korupcije (GRECO), perata GRECO-a je primetio da se prema ustavu koju ~ine ~lanice Saveta Evrope. Ta zabrinutost je te zemlje poslanicima i senatorima dodeljuje ne izra`ena u izve{tajima o antikorupcijskom zakono- samo imunitet od krivi~nog gonjenja za mi{ljenje davstvu zemalja u tranziciji.3 izra`eno tokom vr{enja svoje funkcije ve} i imu- nitet od hap{enja, pritvaranja, istrage i optu`be za Jedna od zemalja u kojoj se otvoreno raspravljalo bilo koje krivi~no delo ili prestup. Takav imunitet o pitanju imuniteta je Slovenija. U svom izve{taju postoji sve dok ministar pravde ne podnese zahtev GRECO je preporu~io sa~injavanje smernica sa za njegovo uskra}ivanje, a parlament potvrdi op- kriterijumima za odlu~ivanje o zahtevu da se ukloni tu`nicu dvotre}inskom ve}inom glasova ~lanova parlamentarni imunitet. Smisao tih smernica je da predstavni~kog doma, odnosno prostom ve}inom se obezbedi da kada se odlu~uje o imunitetu sudi- glasova ~lanova Senata. Zatim se postupak vodi ja, odluka o tome bude li{ena politi~kih obzira i da pred Vrhovnim sudom. Imunitet se automatski ob- se donese u zavisnosti od osnovanosti zahteva navlja ukoliko isto lice bude u me|uvremenu pono- koji podnese javno tu`ila{tvo.4 vo izabrano na funkciju. Kao {to je GRECO prime- tio, „ovakva situacija neporecivo predstavlja mo- gu}nost da se sudski sistem neprestano ometa“. 53
U slu~aju da su uhva}eni in flagrante delicto (to- `nosti). Radi za{tite od politi~kih pritisaka, sudija- kom vr{enja krivi~nog dela), poslanici i senatori se ma se daje i imunitet od krivi~nog gonjenja koji va- mogu pritvoriti i ispitati u istra`nom postupku, ali se `i sve dok ne bude uskra}en. protiv njih ne mo`e pokrenuti krivi~ni postupak. O tome se obave{tava onaj dom parlamenta ~iji je U slu~aju Estonije, u izve{taju GRECO-a preporu- prekr{ilac ~lan i taj dom mo`e da naredi momen- ~eno je da sve odluke o uskra}ivanju sudskog imu- talno pu{tanje iz pritvora6. Prema izjavi jednog tu- niteta budu li{ene politi~kog uticaja. Odluka treba `ioca iz rumunskog Odeljenja za borbu protiv kor- da bude zasnovana na zahtevu tu`ioca iza koga upcije, „mi imamo probleme sa parlamentarnim stane Vrhovni sud.8 imunitetom. Moje je mi{ljenje da nije normalno da neki poslanik koji je oplja~kao banku ili koji je Prema ustavu Estonije, postupak za uskra}ivanje ume{an u krijum~arenje mo`e da iskoristi poziva- imuniteta sudijama uklju~uje i anga`ovanje pred- nje na imunitet. To je jedan od razloga zbog kojih sednika republike ili predsednika parlamenta (Rii- je pravosu|e ~esto bespomo}no“. Nacionalni plan gikogu). Zakonom o sudovima iz 2002. godine us- za borbu protiv korupcije koji je donela rumunska tanovljena su pravila o podizanju optu`nih akata vlada sadr`i i opredeljenje da se imunitet ograni~i. protiv sudija u oba slu~aja. Njima se garantuje od- sustvo politi~kog uticaja na dono{enje odluke o us- kra}ivanju imuniteta. Odluka o uskra}ivanju imu- niteta treba da se zasniva na zahtevu tu`ioca iza kojeg stane i Vrhovni sud. Me|utim, jo{ uvek pos- Pored ~lanova zakonodavnih tela, i {efovi dr`ava su toji potreba da se obezbedi saglasnost parlamenta tako|e lica kojima se generalno priznaje imunitet za za podizanje optu`nog akta protiv sudija vi{eg vreme vr{enja funkcije (kao {to je potvr|eno nedav- ranga. nom odlukom u Francuskoj). Ustav obi~no predvi|a mogu}nost opoziva („impeachment“) predsednika, O polo`aju sudija, njihovoj nezavisnosti i njihovoj a kao osnov mogu da poslu`e ozbiljna krivi~na dela odgovornosti vi{e se govori u poglavlju 16 ove koja predsednik po~ini. Dakle, postoji na~in za us- knjige. kra}ivanje imuniteta, ali je on uglavnom u nadle`no- sti parlamenta, a ne sudstva.7
Treba tako|e obratiti pa`nju i na rizike koje nosi imunitet tu`ilaca. Brojne su zemlje u kojima je imu- Postoje i druge kategorije slu`benika koji u`ivaju nitet tu`ilaca {iroko odre|en. To podriva njihovu li~ni imunitet za preduzete slu`bene radnje. To na- sposobnost da vr{e svoju funkciju branilaca javnog prosto zna~i da ih niko ne mo`e li~no tu`iti za gre{- interesa, a u nekim slu~ajevima dovodi i do stvara- ke koje u~ine u svom poslu. Pravni lek za gra|ani- nja korumpiranog partnerstva izme|u tu`ilaca i vo- na kojem je u~injena nepravda je da tu`i poslodav- de}ih li~nosti podzemlja. ca takvog slu`benika - dr`avu. Me|utim, ne posto- ji dobar razlog zbog kojeg bi se imunitet ovih slu`- U nekim zemljama, kao {to je doskora bio slu~aj u benika od krivi~nog gonjenja protezao i na druge Bugarskoj, tu`ioci su bili prakti~no nedodirljivi, {to sfere, kao {to su li~ni `ivot ili privatni poslovi. je dolilo ulje na vatru ra{irenom kriticizmu javnosti i me|unarodnim pritiscima za sprovo|enje refor- me. Vode}e nevladine organizacije iz te zemlje su preporu~ile da se takav imunitet ograni~i sistem- skom reformom, sna`enjem unutra{njih kontrola i Imunitet sudija predstavlja posebnu te{ko}u. Sudi- pro{irivanjem obima transparentnosti u pravosu|u jama se generalno garantuje imunitet od tu`bi pro- uop{te. (Videti Izve{taj o korupciji, Sofija, 2004, tiv njih zbog gre{aka koje su na~inili u svojim sud- str. 32-33) (Corruption Assessment Report 2003, skim odlukama (na primer, za prekora~enje nadle- Sofia, 2004). 54
bodu govora poslanik zloupotrebi, same institucije imaju pravila po kojima postupaju. Odgovornost poslanika na osnovu ovih pravila ogleda se u tome Kao {to smo videli, postoje na~ela koja se mogu {to ga sam parlament mo`e suspendovati za odre- primeniti kao relevantna za sve zemlje u vezi sa pi- |eno vreme. tanjem politi~kog imuniteta. Uop{teno govore}i, postoje dve vrste imuniteta: Isto se na~elo primenjuje i u sudstvu, kome je dat sli~an nivo imuniteta. Kada bi sudije bile li~no od- Princip neodgovornosti ili neobaveznos- govorne za gre{ke koje bez zle namere na~ine ti: Ovo je izvorna, osnovna za{tita koja se vode}i sudski postupak, bila bi ugro`ena delotvor- dodeljuje politi~arima i odnosi se uglavnom nost sudstva. Princip se ne primenjuje na sudije na slobodu govora i izra`avanja. koje takve „gre{ke“ na~ine zbog korupcije. Mnogo je delotvorniji sistem u kome se dr`ava u ovakvim Princip nepovredivosti: Odnosi se na {iru, slu~ajevima javlja kao odgovorna za nastalu {tetu, fleksibilniju za{titu, koja se daje politi~arima a sudije se razre{avaju du`nosti jedino ako se do- kao brana od hap{enja. ka`e njihova nestru~nost ili neizvr{avanje du`no- sti. Treba da postoje i posebne procedure radi za{- Princip neodgovornosti se priznaje {irom sveta, tite sudija od politi~ki motivisanih zahteva za razre- a izvorno je zasnovan na shvatanju da politi~ari {enje. treba da u`ivaju za{titu od nepravednih optu`bi koje protiv njih {ire vi{i nivoi vlasti. Tako, ~lanovi Nasuprot tome, princip nepovredivosti je daleko parlamenta ne}e biti odgovorni za optu`be ili ko- sporniji i zavisi u velikoj meri od toga kako je defi- mentare koje izreknu u visokonaelektrisanoj i poli- nisan, kao i od politi~ke sredine u kojoj se primenju- tizovanoj atmosferi. Neodgovornost se tako|e od- je. U Holandiji politi~ari ne u`ivaju ovakvu za{titu nosi i na to kako je ~lan parlamenta glasao pri ime- uop{te. U Velikoj Britaniji ~lanovi parlamenta imaju novanjima ili dono{enju zvani~nih deklaracija, jer veoma mali stepen za{tite po ovom pitanju. Oni ne se na taj na~in {tite interesi naroda koji on pred- mogu biti uhap{eni na osnovu gra|anskopravne stavlja. tu`be, ali, po{to danas nema mnogo osnova za hap- {enje iz razloga koji proisti~u iz gra|anskopravnog Princip neodgovornosti se uglavnom usko odre- spora, ova privilegija ima neznatan domet. Ukoliko |uje, ali se, tako odre|en, primenjuje apsolutno; u se zakonima tra`i da i parlament u~estvuje u proce- ve}ini zemalja ovaj princip nije vremenski ograni- su uskra}ivanja ove vrste imuniteta, to se svodi na ~en i nema mogu}nosti da imunitet odre|en na davanje odobrenja da se povede istraga. osnovu njega bude uskra}en. Ovaj princip je blisko povezan sa na~elom bezuslovne slobode govora. U Belgiji policija mo`e da istra`uje aktivnosti parla- U njemu je sadr`ana i pre}utna pretpostavka da }e mentaraca koje nisu politi~ke prirode - {to zna~i da oni koji ovu slobodu u`ivaju svesti na apsolutni mo`e da vr{i pretrage, zaplene i ispitivanja - ali je minimum optu`be i uvredljive izjave. Smatra se da potrebno odobrenje da bi parlamentarci bili poslati bi se, u slu~aju da za{tita nije garantovana na ovaj na sud. Kada do|e do toga, takav zahtev ne naila- na~in, ~lanovi parlamenta ose}ali ograni~enima, zi na ve}e prepreke. I dalje, optu`eni ima odre|e- da bi nastupali kompromisno i bili onemogu}eni da na posebna prava, kao {to je, na primer, pravo da govore ili glasaju slobodno i za dobro gra|ana koje predstavnik skup{tine bude prisutan tokom svih predstavljaju. istra`nih radnji.
Bez takvog imuniteta, sama nezavisnost parla- S druge strane, u Nikaragvi je preko pola miliona mentarnih institucija bi tako|e bila dovedena u pi- gra|ana 2002. godine moralo da potpi{e peticiju tanje. Sigurno je da bi narodni predstavnici bili ma- pre nego {to je parlament nerado uklonio pravne nje kadri da vr{e svoj posao ukoliko bi morali da prepreke da biv{i predsednik bude optu`en (i osu- strepe od istraga za klevetu zasnovanih na politi~ki |en) za proneveru preko 100 miliona dolara bu- motivisanim optu`bama. Kada takvo pravo na slo- d`etskih sredstava.9 55
Kada je re~ o neodgovornosti, obim imuniteta se da je re~ o politi~arima i obi~nim gra|anima, ali su obi~no odnosi na dela koja politi~ar po~ini vr{e}i politi~ari ~esto za{ti}eni ne samo nejasnim slovom du`nost u parlamentu ili u slu`benim prigodama. odredaba o imunitetu ve} i oklevanjem svojih kole- Zna~i, imunitet se uop{teno gledano ne pro{iruje ga, koji su ponekad zadu`eni za ispitivanje ozbilj- na izjave date neslu`beno ili izjave date novinama. nih prestupa, da povedu postupak protiv njih. Zidovi zgrade parlamenta zato predstavljaju vidlji- vu granicu ove vrste imuniteta. Van njih, politi~ar Od zemlje do zemlje se propisi razlikuju i u tome postaje ponovo obi~an gra|anin. koliko dugo princip nepovredivosti mo`e da se pri- menjuje na parlamentarce i zvani~nike. Vremen- U nekim zemljama postoje odredbe kojima se sko ograni~enje va`enja ovog principa je posebno omogu}ava da i druga lica osim ~lanova parla- zna~ajno pitanje, o kojem treba voditi ra~una pri menta u`ivaju apsolutnu slobodu govora. U Velikoj pisanju propisa kojima se odre|uje imunitet. U Britaniji, na primer, svi oni koji prisustvuju parla- nekim zemljama se princip primenjuje samo za mentarnim raspravama i sednicama, uklju~uju}i tu vreme trajanja sednica parlamenta. U drugim zem- i javne slu`benike i svedoke - ve{take, pokriveni su ljama, praksa je takva da se imunitet obnavlja istim principom neodgovornosti za izre~eno. automatski sa obnovom mandata. Ponegde poli- ti~ari u`ivaju imunitet i za dela koja su po~inili pre Me|utim, op{te je prihva}eno i to da kada parla- stupanja na funkciju. Ovakva odredba mo`e da mentarac bude uhva}en in flagrante delicto - ima opasne posledice zato {to privla~i kriminalce drugim re~ima, kada je uhva}en tokom ili nepo- da se kandiduju za javne funkcije kako bi izbegli sredno nakon izvr{enja krivi~nog dela - ne mo`e krivi~no gonjenje. Ova vrsta odredaba mo`e da ko- da u`iva za{titu po osnovu drugog principa imu- rumpira politi~are kao grupu i treba je izbegavati u niteta - nepovredivosti. Postoje razli~ita shvatanja propisima o imunitetu. in flagrante delicto kad je re~ o du`ini vremena koje protekne posle u~injenog prestupa. U nekim Svakako, do`ivotni imunitet od hap{enja se ne zemljama ovaj termin obuhvata i slu~ajeve kada je mo`e nikako braniti. Privilegija koja postoji u krivac uhva}en u roku od 24 sata po izvr{enom vreme trajanja mandata mora da bude oduzeta krivi~nom delu. kada mandat prestane. Treba da postoji i ograni- ~enje broja mandata koje mo`e imati predsednik Kada je re~ o delima koja su pokrivena principom i/ili premijer. Na neki na~in, slu`benici i politi~ari nepovredivosti, pravni sistemi pojedinih dr`ava su moraju biti odgovorni za svoja dela ~ak i ako su daleko manje usagla{eni. U nekim zemljama se za{ti}eni imunitetom za vreme trajanja mandata. odre|uje koja krivi~na dela nisu pokrivena imunite- Svakako, to }e u~initi istragu te`om, jer se mo`e tom; u drugima se postavljaju ograni~enja u vezi desiti da istra`itelji ispituju doga|aje koji su se sa du`inom zatvorske kazne koja se za po~injeno desili pre nekoliko godina. Imunitet se ne dodelju- krivi~no delo po zakonu mo`e izre}i. Tako, u usta- je kao po~ast ili privilegija, ve} pre kao blagoslov vu [vedske se ka`e da ovaj princip ne pokriva koji omogu}ava pojedincu da uspe{no obavi svoje krivi~na dela za koja se mo`e izre}i kazna zatvora du`nosti. Po napu{tanju slu`be, slu`benici treba od dve godine ili du`e. U Finskoj su odredbe stro- da odgovaraju za svako kriminalno pona{anje u `ije: parlamentarci su za{ti}eni samo od potenci- koje su bili ume{ani tokom trajanja mandata.10 jalne istrage koja se odnosi na zlo~in koji je ka`njiv sa manje od {est meseci zatvora. Smatra se da je ovo re{enje najbolje od postoje}ih.
Naravno, nije zakonito da politi~ari podmi}uju ili primaju mito, iako mogu}nost da se za ovakva kri- Postupak za uskra}ivanje parlamentarnog imuni- vi~na dela povedu postupci umnogome zavisi od teta mo`e se veoma razlikovati od zemlje do ze- politi~kog okru`enja i striktnosti primene principa mlje. U stvari, u mnogim dr`avama uop{te ne pos- nepovredivosti. Mo`e u nekoj zemlji nominalno da toji procedura za ovakva pitanja, bilo zbog toga {to bude na jednak na~in zabranjeno podmi}ivanje ka- nije bilo slu~ajeva na osnovu kojih bi se uspostavi- 56
la standardna procedura, bilo zbog uo~ljivog odsu- stra pravde, imenuju se izvestilac i ad hoc odbor. stva politi~ke volje da se ta osetljiva pitanja objas- O njihovim zaklju~cima se raspravlja u Narodnoj ne. U nekim slu~ajevima, procedure za uskra}iva- skup{tini i Senatu, na javnim sednicama.11 nje imuniteta su namerno na~injene slo`enim kako bi se obeshrabrilo podno{enje takvih zahteva. Pitanje politi~kog imuniteta prelazi dr`avne grani- ce. Mnoge sumnje na korupciju u vezi su sa me|u- U svakom slu~aju, naro~ito je va`no da se usta- narodnom trgovinom oru`jem, izno{enjem bogat- nove ~vrsti principi za postupanje po zahtevima za stva iz zemlje i sli~nim pitanjima. Tako|e, privilegi- uskra}ivanje imuniteta. Kao op{te pravilo treba pri- ja politi~kog imuniteta se primenjuje i na brojne hvatiti da takvi principi uzimaju u obzir slede}e: strane diplomatske predstavnike. Zbog toga je po- sebno va`no da i izabrani javni slu`benici tako|e zahtev se odnosi na ozbiljan zlo~in zbog podle`u merama izru~enja. To sa sobom nosi i pi- kojeg bi i ugled samog parlamenta mogao tanje ispunjenosti uslova da zemlja koja tra`i izru- da bude ugro`en; ~enje i zemlja u kojoj se lice nalazi imaju ugovor o uzajamnom priznavanju krivi~nopravnih akata. zahtevom se ne naru{avaju na nepravi~an na~in sloboda govora parlamentarca i pravo da vr{i svoj mandat predstavnika gra|ana;
svrha zahteva nije da se na nepravi~an na- U Holandiji je obim parlamentarnog imuniteta veo- ~in izdvoji ili diskrimini{e odre|eni politi~ar; ma mali. Jo{ od 1884, holandski parlamentarci su, kad je re~ o krivi~nom i drugim pravnim postupci- ~injenice slu~aja se ne nalaze u senci o~i- ma, stavljeni u istu ravan sa obi~nim gra|anima. gledne politi~ke mahinacije. Privilegija pozivanja na imunitet se prote`e samo na po{tovanje principa neodgovornosti, kojim su Kada do|e na red razmatranje zahteva za uskra}i- obuhva}ena samo ona postupanja parlamentara- vanje parlamentarnog imuniteta, ~esto se ustanov- ca koja su izri~ito povezana sa njihovim manda- ljava poseban skup{tinski odbor radi razmatranja tom. Tako su ~lanovi holandskog parlamenta za{ti- konkretnog slu~aja. U zavisnosti od zaklju~aka tog }eni samo kada je re~ o glasanju i mi{ljenju koje odbora, parlament glasa kako bi odlu~io o statusu izraze tokom vr{enja svoje du`nosti. To pravo je imuniteta svog ~lana. Dr`avni tu`ilac, specijalni tu- potpuno i neograni~eno. Parlament nema nikakvu `ilac ili ministar pravde su obi~no lica koja se pojav- ulogu u uskra}ivanju imuniteta svojim ~lanovima. ljuju kao podnosioci zahteva za uskra}ivanje imu- Umesto toga, Vrhovni sud ve} 150 godina proce- niteta, kojim se ova procedura pokre}e. U ve}ini suira takve slu~ajeve. Nema potrebe za posebnom slu~ajeva, predsednik skup{tinskog doma i jedan pravnom procedurom koja bi se odnosila na uskra- ili dva ministra dobijaju obave{tenje o podignutom }ivanje imuniteta.12 zahtevu. Kada poseban skup{tinski odbor donese odluku, sam parlament obi~no sledi usvojene pre- Ustanovljenje jasnih i primenljivih standarda koji se poruke. Skup{tinska ve}ina koja je potrebna za odnose na politi~ki imunitet postalo je jedna od potvr|ivanje odluke o uskra}ivanju politi~kog imu- su{tinskih ta~aka svake nacionalne antikorupcij- niteta je obi~no dvotre}inska. Naravno, u nekim ske kampanje, posebno u zemljama u kojima su zemljama su stvari regulisane i na druga~iji na~in. va`ne istrage zako~ene privilegijama i za{titom ko- je imunitet pru`a. Otklanjanje preteranosti i zloupo- U Francuskoj, Biro narodne skup{tine je ovla{}en trebe politi~kog imuniteta mo`e da pomogne iz- da li{i ~lana parlamenta prava na imunitet. Na gradnji poverenja u demokratski sistem. Na taj na- po~etku, ovaj organ donosi odluku samo o tome ~in se pokazuje vera u stvarnu sposobnost institu- da li je zahtev da se ograni~i pravo poslanika na cija, kao i visok nivo politi~ke volje za unapre|enje imunitet istinit, ta~an i sa~injen u dobroj veri. Uop- javne odgovornosti. {te se ne razmatra da li je sama optu`ba osnova- na. U postupku, koji se vodi obi~no na zahtev mini- 57
Svakako je zna~ajno da se imunitet i privilegije us- da razmotre obim svakog imuniteta kao neodlo`no ko odrede i da se ne odstupi suvi{e od principa pitanje i da preduzmu neophodne akcije kako bi imu- jednakosti pred zakonom. Zabrinjavaju}e je to {to nitet bio ograni~en na legitimnu i opravdanu meru“. su kretanja u mnogim zemljama i{la u suprotnom pravcu - pokre}u se promene u pravcu uve}anja Svaki propis o politi~kom imunitetu mora da obima politi~kog imuniteta kako bi politi~ke vo|e uspostavi osetljivu ravnote`u izme-|u za{tite rada izbegle da njihove sumnjive aktivnosti budu ispi- demokratski izabranih funkcionera i politi~ki tane. motivisanih su|enja, sa jedne strane. Is-tovremeno, u svakom demokratskom dru{tvu koje ceni princip Nasuprot tome, zavr{nom deklaracijom 11. me|u- jednakosti pred zakonom bilo bi apsurdno imati narodne antikorupcijske konferencije odr`ane 2003. situaciju da oni koji zakone donose u isto vreme godine proklamovano je da je „imunitet do-deljen budu oslobo|eni obaveze da se zako-na preterano velikom broju ljudi i na bespotrebno {irok i pridr`avaju. Politi~ki imunitet ne sme nikada da se op{ti na~in... Mi verujemo da vlade moraju ponovo pretvori u potpunu nemogu}nost ka`njavanja.
1 Izvori: „Pravila parlamentarnog imuniteta u Evropskom odnosio na korupciju. Na primer, 1997. je Dom poslanika parlamentu i zemljama ~lanicama Evropske unije“, Evrop- odbio da uskrati imunitet poslaniku Gabrijelu Bivolaruu ski centar za parlamentarna istra`ivanja i dokumentaciju, (Gabriel Bivolaru), u vezi sa sumnjama da je prevarom 2001. [“Rules On Parliamentary Immunity In The Euro- do{ao do 2.425 miliona. Antikorupcijsko odeljenje je bez pean Parliament And The Member States Of The Europe- uspeha zahtevalo da ministar pravde pokrene uskra}iva- an Union”, European Centre For Parliamentary Research nje prava na imunitet u jednom drugom slu~aju. And Documentation (ECPRD), 2001]: http://www.ecprd. 7 Za dokumenta koja se odnose na proceduru impi~menta org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf; GRECO izve{- predsednika SAD-a, Endrju D`onsona, Ri~arda Niksona i taji (videti dalje). Bila Klintona (Andrew Johnson, Richard Nixon and Bill 1 Ukupno je ispitano 48.038 ljudi iz 47 zemalja. Istra`ivanje Clinton), videti: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/imp glasa naroda (Voice of the People survey) sproveo je each.html Gallup International jula 2002. 8 GRECO, Evaluacioni izve{taj o Estoniji (Evaluation Rep- 2 GRECO: http://www.greco.coe.int/ ort on Estonia), 9. jul 2003: http://www.greco.coe.int/eval- 3 GRECO, Evaluacioni izve{taj o Sloveniji (Evaluation Re- uatio ns/cycle1/Eval1Reports.htm port on Slovenia), 28. mart 2003: http://www.greco.coe. 9 Transnationale.org, “Nicaraguan ex-leader loses his int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm (scroll down) immunity,” („Biv{em nikaragvanskom lideru uskra}en 4 GRECO, Izve{taj o usagla{enosti - Slovenija (Complian- imunitet“) 18. decembar 2002: http://forums.transna- ce Report on Slovenia): http://www.greco.coe.int/evalua- tionale.org/viewtopic.php?t=765&view=previous tions/ cycle1/GrecoRC-I(2003)1ESlovenia.pdf 10 Neodgovornost za slu`bene radnje bi naravno i dalje 5 GRECO, Evaluacioni izve{taj o Rumuniji (Evaluation va`ila. Report on Romania), 8. mart 2002. http://www.greco.coe. 11 ^lan 26 Ustava Francuske. int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm (scroll down) 12 ^lan 71 Ustava Francuske. 6 Bilo je svega nekoliko slu~ajeva da je rumunskim parla- mentarcima bio uskra}en imunitet i nijedan od njih se nije 59
me|u crnog i belog, takvi odgovori obi~no le`e u pronala`enju razlike izme|u vi{e nijansi sive boje.
Mada se tradicija javne uprave u pojedinim zeml- Uzmimo, na primer, slede}a pitanja: jama razlikuje u zavisnosti od kulture te zemlje, op{teprihva}eno gledi{te je da javni slu`benici Da li da primenim zakon u ovom slu~aju iako }e treba da ispunjavaju svoje du`nosti pravi~no, po{- taj postupak ko{tati zajednicu dosta novca? teno i delotvorno. Me|utim, ove vrednosti mogu do}i u sukob sa drugim o~ekivanjima. Na primer, Da li treba da se povu~em iz procesa pregova- ~lanovi porodice javnih slu`benika i drugi ponekad ranja o zaklju~enju ovog ugovora iako se kao veruju da bi njihovi ro|aci ili prijatelji koji su na druga ugovorna strana javlja moj veoma daleki polo`aju trebalo da im obezbede zaposlenje, skla- ro|ak? panje poslovnog ugovora sa dr`avom ili da im us- tupe deo javne imovine. Pritisak ~lanova velikih Da li treba da radim kao {to je ministar nalo`io porodica je veoma intenzivan, ~ak i kada je zapo- iako nije potpuno jasno da li po zakonu smem slenje koje tra`e od ro|aka na polo`aju toliko slabo da uradim ono {to se od mene tra`i? pla}eno da te{ko mo`e pokriti i osnovne `ivotne potrebe zaposlenog. Da li treba i{ta da preduzmem u vezi sa slu~a- jem sitne korupcije na mom radnom mestu ako Na vrhuncu takvih pritisaka dolazi do situacija mogu da o~ekujem da }e me smatrati nelojal- kada nije lako doneti ispravnu odluku i kada je ~ak nim kolegom ukoliko u~inim tako? te{ko utvrditi u ~emu se ta~no sastoji moralna dile- ma. Zbog toga je od klju~nog zna~aja da se javni Da li treba da se uverim da klijenti koji koriste slu`benici pridr`avaju standarda, sa kojima su se, usluge programa koji vodim dobijaju svu finansij- naravno, pre toga upoznali i koje su razumeli, te da sku pomo} na koju imaju pravo iako moje ode- na osnovu tih standarda donesu moralno ispravne ljenje primenjuje mere {tednje i poku{ava da sa- odluke. Treba im obezbediti i mogu}nost da u po- ~uva novac? verenju dobiju savet kada za njim osete potrebu. ^ak i kada se ~ini da su odgovori jasni, i dalje Ve}ina ljudi bi `elela da bude po{tena i po{tovana mogu postojati elementi li~nog rizika kada se po i da ih drugi smatraju ~estitima. Budu}i da je ova njima postupa i oklevanje da se tako u~ini. pretpostavka ta~na, ona pru`a polaznu ta~ku za stvaranje sistema kojim se obezbe|uje eti~nost i U dana{njem svetu, kako u razvijenim zemljama koji bi mogao da predstavlja udarac neprimerenom tako i u zemljama u tranziciji, pritisci na javne slu`- pona{anju - pogotovo kada se ima u vidu ~injenica be dolaze sa raznih strana. Me|u njima su: poja- da prestupi mogu da budu kako posledica nerazu- ~ana privatizacija i sklapanje ugovora sa privatnim mevanja i pogre{nih tuma~enja, tako i o~iglednog sektorom u oblastima koje su bile tradicionalno kr{enja zakona. vezane za javni sektor; preno{enje zadu`enja, a posebno odgovornosti za finansije u okviru organi- U takvom okru`enju obi~no je veoma lako do}i do zacija javnog sektora; pritisci za ve}u otvorenost i odgovora {ta je ispravno, a {ta pogre{no. Odgovor intenzivni nadzor medija nad radom javnog sekto- na pitanje „Da li ja, kao javni slu`benik, treba da ra; poja~an intenzitet lobiranja onih koji `ele da poklonim robu nabavljenu za potrebe slu`be do- zauzmu teren na kome vlada posluje; uve}ana brotvornom udru`enju za koje kao pojedinac sma- spremnost gra|ana da se `ale kada je kvalitet ra- tram da je zaslu`ilo da mu se pomogne?“ nije ba{ da javnih slu`bi lo{. Svi ovi razlozi su doprineli ja- tako te{ko prona}i. ~anju svesti o potrebi da se preduzmu koraci kako bi se poduprla moralna osnova na kojoj su zasno- Pravi problem u vezi sa moralom iskrsava kod pi- vane javne funkcije. Povrh svega, mnoge zemlje u tanja koja nisu tako jednostavna. Umesto izbora iz- tranziciji su morale da se uhvate u ko{tac sa prob- lemom demoralisanih i nefunkcionalnih kadrova u 60
javnom sektoru. To osoblje je ~esto pla}eno manje pona{anja u jav-nim slu`bama koji su u vezi sa nego {to treba za `ivot, ili ~ak nije pla}eno uop{te, sprovo|enjem anti-korupcijskih mera ili politike. Na pa mu je prepu{teno da sredstva za pre`ivljavanje primer, ~lan 6, koji se odnosi na arbitrarno postu- potra`i u onome {to mo`e da izvu~e od korisnika panje, dovoljno je {i-rok da pokrije probleme od usluga javne slu`be. diskriminacije uop{te do pona{anja koje je pris- trasno usled uticaja ko-rupcije. Reforme uprave, koje uklju~uju poja~ano preno{e- nje odgovornosti javnih slu`bi i diskrecije javnih Studijska grupa u okviru OECD-a je sugerisala slu`benika, bud`etske pritiske i nove na~ine pru- slede}e {iroko postavljene principe za eti~no po- `anja usluga javnog sektora, predstavljaju izazov na{anje u javnoj upravi. Prema stavu ove organi- tradicionalnoj etici javnih slu`bi. Mo`da se moral zacije, dr`ave mogu da koriste te principe kao nije promenio, ali se u upravljanju savremenim instrument koji treba prilagoditi uslovima svake od javnim slu`bama pro{iruju oblasti u kojima se pri- njih i da izna|u sopstveni put za dosezanje efek- menjuje diskreciono odlu~ivanje.1 [tavi{e, istra`i- tivnog pravnog okvira koji }e najbolje poslu`iti svrsi vanja su otkrila da se stepen neprijateljstva javno- u datom okru`enju. Naravno, ova na~ela nisu sa- sti prema strukturama vlasti tako|e nalazi na viso- ma za sebe dovoljna, ali mogu da poslu`e kao kom nivou. Zemlje ~lanice Organizacije za eko- sredstvo za uklju~enje upravljanja eti~kim pitanji- nomsku saradnju i razvoj (OECD) uzele su u~e{}e ma u {ire podru~je upravljanja u javnom sektoru.3 u komparativnom istra`ivanju kako bi me|usobno podelile iskustva i oja~ale sopstvene eti~ke pro- grame.
[kole za obuku budu}ih kadrova javne admini- stracije imaju zna~ajnu ulogu u razvoju eti~kih Javnim slu`benicima treba da budu poznati standarda i u obezbe|ivanju prihvatanja tih stan- osnovni principi i standardi koje treba da primenju- darda od strane budu}ih javnih slu`benika. ju u svom radu, kao i gde su granice prihvatljivog pona{anja.
To se mo`e posti}i tako {to }e na pogodan na~in biti objavljena sa`eta izjava o su{tinskim eti~kim standardima i na~elima kojima treba da se ru- Ujedinjene nacije su 1996. usvojile Me|unarodni kovode javne slu`be, na primer u obliku kodeksa kodeks pona{anja javnih slu`benika (United Nati- pona{anja. Na taj na~in se stvara i {iri razumeva- ons International Code of Conduct for Public Offici- nje u okviru organa vlasti i {ire zajednice. als) (Rezolucija 51/59: akcija protiv korupcije, us- vojena od strane Generalne skup{tine 12. decem- [Napomena: Ovde je naglasak na tome da se na- bra 1996). Zemljama ~lanicama je ovaj kodeks ~ela navedu na op{ti na~in. Izjava o na~elima ne preporu~en kao smernica u naporima u borbi pro- treba da sadr`i pojedinosti, da li~i na zakonske tiv korupcije.2 odredbe, niti da bude lista zabrana i ograni~enja. Bitno je ista}i osnovne vrednosti. Te vrednosti su Sli~an kodeksu Ujedinjenih nacija je Model kodek- vi{e od minimalnog praga dozvoljenog pona{anja sa pona{anja javnih slu`benika Saveta Evrope iz koji propisuje, na primer, krivi~ni zakon. Ovom izja- 2000. godine. Kodeks sadr`i odre|ene obavezne vom se ukazuje na dugoro~ne ciljeve.] stavke, ali on, ipak, predstavlja preporuku i cilj mu je da poslu`i kao uzor za zemlje koje }e same napisati kodekse pona{anja sa obavezuju}om snagom. Mnogi standardi promovisani ovim mode- lom odnose se na sli~ne stvari kao tekst doku- menta Ujedinjenih nacija, a dokument Saveta Zakonski okvir predstavlja osnovu koja predvi|a Evrope ide dalje samo u onim aspektima minimalne standarde i na~ela pona{anja svakog 61
javnog slu`benika. Zakoni i drugi propisi mogu da [Napomena: Osnovna vrednost javnih slu`bi je postave osnovne vrednosti javnih slu`bi i treba da odanost vladavini prava. To je vi{a vrednost od oba- pru`e okvir za savetovanje, istragu, disciplinske veze prema pretpostavljenima, kolegama i podre|e- mere i krivi~no gonjenje. nima. Ona je tako|e ja~a i od lojalnosti prema parti- ji koja je na vlasti.] [Napomena: Ovaj princip je postavljen na suprot- noj strani u odnosu na prethodni. Kada se donosi Pitanje „duvanja u pi{taljku“ je obra|eno u poseb- kodeks, njegovi dugoro~ni ciljevi se mogu odrediti nom poglavlju. Nikad, sem u izuzetnim slu~ajevi- tako da poja~aju vrednosti koje se {tite zakonima i ma, ne bi smelo da se desi da se javni slu`benik propisima.] ose}a prisiljenim da nekome izvan sistema skre}e pa`nju na uo~eni prestup.
Ova oblast sve vi{e zanima i privatni sektor. Neka- da{nji menad`eri su vi{e voleli da ne znaju za probleme, ali danas su oni spremniji da obezbede uslove u kojima }e se njihovo osoblje ose}ati slo- Kroz profesionalnu socijalizaciju javni slu`benici bodno da uka`e na zabrinjavaju}e stvari. Na taj treba da razviju neophodne sposobnosti za pri- na~in rukovodstvo mo`e da postavi stvari na me- menu eti~kih principa pri rasu|ivanju u konkretnim sto, odnosno da popravi pogre{no ste~ene utiske. okolnostima. Obuka olak{ava sticanje svesti o etici Zbog toga je va`no da zvani~ni kanali za pritu`be i razvija neophodne sposobnosti za analiziranje budu dostojni poverenja kako bi ih osoblje koristilo zasnovano na etici i moralno rezonovanje. Nepris- bez straha da }e biti izlo`eno represalijama pret- trasan savet mo`e da pomogne pri stvaranju postavljenih na koje se `ali. Ovi kanali treba da okru`enja u kojem }e javni slu`benici biti spremni- budu i takvi da osoblju ulivaju poverenje da }e iz- ji da se uhvate u ko{tac sa moralnim dilemama i nete pritu`be biti ozbiljno razmotrene, odnosno da problemima i razre{e ih. Javnim slu`benicima tre- ne}e biti ignorisane. ba da budu dostupni mehanizmi za dobijanje uput- stava i saveta u okviru javne uprave, kao vid pomo}i u primeni osnovnih eti~kih standarda na radnom mestu.
[Napomena: Kodeks bez mentora ili savetnika je kao brod bez krme. Javni slu`benici treba da znaju Politi~ke vo|e su odgovorne za o~uvanje visokih gde i kome mogu da se obrate kada se suo~e sa standarda primerenog pona{anja u obavljanju te{ko}ama. To treba da budu osobe u koje oni javnih funkcija. Oni svoju privr`enost treba da po- imaju poverenje i kojima bi u tajnosti mogli da se ka`u li~nim primerom i preduzimanjem akcija koje povere.] su mogu}e samo na politi~kom nivou, na primer stvaranjem zakonskih i institucionalnih aran`mana koji podr`avaju eti~ko pona{anje i sankcioni{u prestupe, pru`anjem adekvatne podr{ke i sredsta- va za aktivnosti koje se odnose na etiku a koje se sprovode u okviru vlade, kao i izbegavanjem da eti~ka pravila i propise koriste u politi~ke svrhe. Javni slu`benici imaju potrebu da znaju koja su im prava i obaveze kada po`ele da uka`u na prestup [Napomena: Sve dok politi~ke vo|e ne poka`u koji se desio u okviru javne slu`be ili na koji sum- visok nivo moralnosti, one ne}e imati autoritet na njaju. Treba da postoje jasna pravila i postupci koji bi se mogle pozvati kada treba da ukore druge koje slu`benici treba da slede i formalan lanac od- koji odstupe od ispravnog pona{anja. Iskustvo govornosti. Slu`benici treba da znaju i na kakvu pokazuje da tamo gde se smatra da se pretpos- za{titu }e mo}i da ra~unaju kada otkriju prestup. tavljeni pona{aju nepravilno sli~no mo`e da se 62
o~ekuje i od podre|enih. Va`no je da politi~ke vo- sektora po{tuju osnovne principe poslovanja koji- |e jasno artikuli{u svoju nedvosmislenu podr{ku ma su oni odani.] visokim eti~kim standardima.]
Radno okru`enje u kojem se na odgovaraju}i na- ~in podsti~e visokomoralno pona{anje ima nepo- Javnost ima pravo da zna kako javne institucije sredan uticaj na svakodnevno praktikovanje os- koriste svoja ovla{}enja i poverena im sredstva. novnih vrednosti javnih slu`bi i eti~kih standarda. Nadzor od strane javnosti treba olak{ati time {to Me|u podsticaje spadaju obezbe|ivanje adekvat- }e postupci biti transparentni i demokrati~ni, zatim nih uslova rada i delotvorna ocena radnih ostvare- obezbe|enjem nadzora od strane parlamenta i nja. Menad`eri imaju va`nu ulogu jer treba da se omogu}avanjem pristupa informacijama. Transpa- pona{aju dosledno i da slu`e kao uzor u pogledu rentnost se mo`e jo{ uve}ati merama kao {to su eti~kog pona{anja i profesionalnog odnosa sa poli- obelodanjivanje informacija i priznavanje uloge ko- ti~arima, drugim javnim slu`benicima i gra|anima. ju imaju aktivni i nezavisni mediji. [Napomena: Ovo na~elo odra`ava, samo kada je [Napomena: Korumpirana i/ili neefikasna adminis- re~ o menad`erima, iste interese koji su sadr`ani i tracija `ele}e da se prikrije tako {to }e uskratiti pri- u na~elu broj 5. Adekvatni uslovi rada obuhvataju stup informacijama. Uspe{an lek za ovu boljku je nivo zarade, izglede za profesionalni razvoj i fizi~- pravo na pristup informacijama i obezbe|ivanje ko radno okru`enje.] kanala za protok informacija. [to je ve}a transpa- rentnost, manja je senka u kojoj takva adminis- tracija mo`e da se sakrije.]
Politika i praksa menad`menta treba da uka`u na privr`enost organizacije eti~kim standardima. Nije dovoljno da vlasti imaju samo sistem zasnovan na Prilikom poslovanja sa privatnim sektorom javni pravilima ili na pridr`avanju zakona. Sistemi za- slu`benici moraju da imaju jasne putokaze za pri- snovani na pridr`avanju zakona, ako nema ni~ega menu eti~kih standarda, na primer u javnim vi{e, mogu nenamerno da dovedu do toga da slu`- nabavkama, pri zaklju~ivanju podugovora ili prili- benici rade na ivici malverzacija, uz izgovor da ako kom propisivanja uslova za zapo{ljavanje u jav- ne kr{e zakon, postupaju moralno. Vladina politika nom sektoru. Pove}ana interakcija izme|u privat- treba ne samo da ocrta minimalne standarde ispod nog i javnog sektora iziskuje da se vi{e pa`nje kojih slu`bene radnje ne}e biti tolerisane ve} i da posveti vrednostima javnih slu`bi i da se o~ekuje jasno artikuli{e vrednosti javnih slu`bi kojima za- da i spoljni saradnici javnih slu`bi ta pravila po{tuju. posleni treba da te`e.
[Napomena: Znatan deo „korupcije velikog obima“ [Napomena: Ovo na~elo nagla{ava va`nost dugo- koja kvari administraciju {irom sveta de{ava se na ro~nih ciljeva standarda eti~kog pona{anja i potre- dodirnim ta~kama privatnog i javnog sektora, pre bu da se izbegne minimalisti~ki pristup, ograni~en svega u domenu ugovora koji se izme|u ova dva propisima, u kome je sve {to nije izri~ito zabranje- sektora zaklju~uju. Pitanje po{tovanja zajedni~kih no dozvoljeno.] vrednosti ne vezuje se isklju~ivo za javni sektor. Vode}i akteri u privatnom sektoru se poja~ano trude da obezbede da i njihovi partneri iz privatnog 63
frastrukture. Neophodne su pouzdane procedure i sredstva za pra}enje, izve{tavanje i istra`ivanje kr{enja pravila javnih slu`bi, kao i srazmerne ad- ministrativne ili disciplinske sankcije koje bi obes- hrabrile malverzacije. Menad`eri treba da rasu|uju Uslovi za zasnivanje radnog odnosa, {anse za na odgovaraju}i na~in pri kori{}enju ovih mehani- napredovanje i li~ni razvoj, adekvatna nadoknada zama u situacijama kada treba preduzeti odre|ene i politika upravljanja ljudskim resursima treba da radnje. budu takvi da stvaraju okru`enje pogodno za eti~- ko pona{anje. Dosledno pridr`avanje osnovnih na- [Napomena: Ti mehanizmi treba da budu po{teni ~ela, poput zapo{ljavanja i unapre|ivanja na osno- i dostojni poverenja. Oni treba da {tite nevine i vu pokazane vrednosti, u svakodnevnoj praksi do- naivne, isto kao {to treba da otkrivaju krivce. Kada prinosi tome da integritet u javnim slu`bama posta- se izri~u kazne, one treba da budu srazmerne i ne stvarnost. dosledne. Re`im sankcija u koji osoblje nema po- verenje mo`e ozbiljno da podrije napore za podi- [Napomena: Moralno pona{anje mo`e da isceli, zanje i za{titu eti~kih standarda.] kao {to i nemoralno mo`e da bude zarazno. Ukoli- ko vlada praksa nepotizma, favorizovanja, selek- tivne primene i zaobila`enja pravila, ostvarenje postavljenih standarda }e zbog toga trpeti.]
Preduslovi za uspostavljanje i odr`avanje eti~nih javnih slu`bi su:
Rukovo|enje od strane vi{ih slu`benika Javni slu`benici treba da budu odgovorni za svoje koje pobu|uje po{tovanje eti~kih pravila radnje pretpostavljenima i, u {irem smislu, javno- sti. Odgovornost treba da se odnosi na povinova- Izgradnja vrednosti od dna ka vrhu umesto nje propisima i eti~kim pravilima, kao i na ostvari- odozgo nadole vanje rezultata. Mehanizmi odgovornosti mogu da budu unutra{nji, u okviru samog organa ili na nivou Jasna pravila i smernice, zasnovani na op- cele vlade, a mo`e ih obezbediti i gra|ansko dru{- {terazumljivim i op{teprihva}enim vrednos- tvo. Mehanizmi za unapre|enje odgovornosti mo- tima i principima. Te vrednosti treba da bu- gu biti takvi da obezbe|uju adekvatnu kontrolu i u du politi~ki neutralne i primenljive i u slu~aju isto vreme ostavljaju prostor za dovoljno fleksibil- da se vlada promeni nosti u upravljanju. U~e{}e {irokog kruga sagovornika u ras- [Napomena: Korupcija i neefikasnost cvetaju u pravi o vladinom eti~kom kodeksu i svemu okru`enju li{enom odgovornosti. U vezi sa tim pro- {to zabrinjava one na koje }e se kodeks pri- blemom ombudsman mo`e da odigra naro~ito zna- menjivati ~ajnu ulogu.] Efikasni mehanizmi javne odgovornosti
Dostavljanje kodeksa pona{anja i drugih dokumenata u vezi sa etikom i o~ekivanim standardima pona{anja vladinim slu`bama, kao i pojedincima i organizacijama koje sa Mehanizmi za otkrivanje i nezavisnu istragu pres- njima posluju tupa poput korupcije neophodan su deo eti~ke in- 64
Obuka zaposlenih u javnom sektoru kako d`eri, a zatim se prosle|uju ostalom osoblju. Suvi- da koriste kodeks pona{anja da bi doneli {e retko je osoblje na svim nivoima uklju~eno u nji- eti~ne odluke hovu pripremu. Ishod je da kodeks ne uspeva da na odgovaraju}i na~in odrazi situaciju i te`nje Pozitivni podsticaji za pridr`avanje pravila osoblja na svim nivoima. Zato takve kodekse javni slu`benici manje ose}aju svojim, budu}i da nisu Obezbe|ivanje smernica od strane savetni- bili ni{ta pitani onda kada su se odredbe kodeksa ka; savetnici kao organ za primenu eti~kog definisale. kodeksa Na neki na~in, va`nost postupka pripreme je jed- Nepartijski okvir za ispunjenje obaveza iz naka va`nosti samog kodeksa. Tako|e je va`no kodeksa pona{anja. Kodeks treba da sadr`i da kodeks govori o dalekose`nim ciljevima, barem standarde koje mo`e da podr`i svaki u jednom svom delu, umesto da naprosto navodi zaposleni, bez obzira na svoje politi~ko listu zabranjenih aktivnosti. Treba mu dati poziti- opredeljenje van karakter da ne bi li~io na neku vrstu krivi~nog zakona. Zbog toga su kodeksi do kojih se dolazi odozdo bolje re{enje od nekog propisa koji se odnosi na sve bez obzira na specifi~nosti, koji se zaposlenima name}e od strane zakonodavne vlasti bez njihovog prethodnog u~e{}a u procesu Ni`i slu`benici za uzor uzimaju pona{anje svojih pripreme. pretpostavljenih. Zato je svaki put kada se povede akcija za borbu protiv korupcije od su{tinskog zna- Kao {to je opisano u daljem tekstu, zakonodavna ~aja da najvi{i rukovodioci otvoreno poka`u svoju tela severoisto~ne australijske dr`ave Kvinslend podr{ku takvoj kampanji. prepoznala su zna~aj izbegavanja situacije u kojoj se kodeks name}e izvr{noj vlasti bez njenog u~e{- Jedan od na~ina za postizanje ovih ciljeva je dono- }a u procesu pripreme. Primer dobro sro~enog ko- {enje kodeksa ili izjave o pona{anju koja se prime- deksa je Eti~ki kodeks javne administracije Repub- njuje na sve one koji rade u odre|enom odelu ili like ^e{ke.5 agenciji vlade. Kada se kodeks dovr{i, mnogi misle da je proces Nakon toga, od najvi{ih rukovodilaca u okviru or- zavr{en. Da bi bio delotvoran, kodeks treba obzna- ganizacije o~ekuje se ne samo da svojim pona- niti celoj organizaciji u kojoj va`i, kao i spoljnim {anjem preporu~e i drugima po{tovanje kodeksa zainteresovanim licima, tako da se svako mo`e ve} i da rade na obja{njavanju vrednosti koje se upoznati sa njegovim sadr`ajem. I vi{e od toga, kodeksom `ele posti}i. treba redovno odr`avati obuke, na kojima bi grupe slu`benika zajedno razre{avale probleme koji pro- Kao i u privatnom sektoru, kodeksi pona{anja u isti~u iz stvarnog `ivota. javnim slu`bama igraju sve ve}u ulogu u razvoju sistema dru{tvenog integriteta.4 Oni nude put za Tuma~enje kodeksa je tako|e va`no radi za{tite osmi{ljavanje strategije koja treba da spre~i da osoblja koje ima pritu`be. Iz tog razloga dobar do|e do skandala prouzrokovanih korupcijom i kodeks treba da odredi ko }e da savetuje i upu}uje drugim nezakonitim radnjama. O~igledno je da }e slu`benike u situacijama kada imaju te{ko}e u ako se slu`benici od po~etka pona{aju primereno odre|ivanju svog polo`aja u odnosu na odredbe i ako od po~etka razumeju principe kojih treba da kodeksa. ^ak i kada je slu`benik pogre{no razu- se pridr`avaju, mnogi problemi biti svedeni na naj- meo savet, ako obznani sve relevantne ~injenice i manju meru. trudi se da po savetu postupa, trebalo bi ga oslo- boditi krivice. Takva vrsta za{tite se, me|utim, mo- Me|utim, kodeksi u javnom sektoru se obi~no pi{u `e primeniti samo u slu~aju da je slu`benik na na vrhu, gde ih izra|uju vi{i funkcioneri ili mena- 65
koga bi se za{tita odnosila zaista obelodanio sve Po{tovanje zakona i sistema parlamentarne ~injenice koje su mu bile poznate. demokratije Po{tovanje li~nosti Zanimljivo je da je australijska dr`ava Kvinslend Integritet ustanovila pravni okvir u kojem se od pojedinih Marljivost odeljenja dr`avne uprave tra`i da sama osmisle svoje kodekse pona{anja.
Zakon je ove obaveze postavio na slede}i na~in:9
Integritet - Prihvataju}i da javna slu`ba zahteva Kvinslend je jedina dr`ava u Australiji, i jedna od poverenje javnosti, svaki javni slu`benik treba da retkih dr`ava u svetu, koja je usvojila posebne te`i da: zakone koji se odnose na eti~nost pona{anja u (a) odr`i i unapredi poverenje javnosti u ~esti- javnom sektoru.6 Zakon o etici u javnom sektoru7 iz tost javne administracije; i 1994, kao i njegov parnjak, Zakon o za{titi „duva~a (b) radi za dobro zajednice kojoj slu`i. u pi{taljku“,8 prvi su primeri da se u Australiji dono- se posebni zakoni sa ciljem obezbe|ivanja visokih U vezi sa tom obavezom, javni slu`benik: profesionalnih standarda. Zakonima se tra`i od iz- (a) ne}e na neprikladan na~in koristiti svoja vr{nih rukovodilaca ministarstava da osmisle ko- ovla{}enja ili polo`aj, niti dozvoliti da oni dekse, da ih u~ine dostupnim celokupnom osoblju budu iskori{}eni na neprikladan na~in; i javnosti, da uspostave programe obuke i da u go- (b) obezbedi}e da se bilo koji sukob koji se di{nji izve{taj o radu ministarstava uklju~e i izve{- pojavi izme|u njegovog li~nog interesa i taj o pridr`avanju eti~kog kodeksa. slu`bene du`nosti razre{i u korist javnog interesa; i Oba zakona su nastala kao odgovor na izri~ite (c) razotkri}e svaku prevaru, korupciju i lo{e zahteve zaposlenih i njihovih {efova za ve}om upravljanje za koje sazna. izvesno{}u u vezi sa pona{anjem koje se od njih o~ekuje na radnom mestu. Ovaj zahtev je rezultat Prakti~no, ova obaveza zna~i da slu`benik ne}e, svakodnevne brige za po{tenje, pravi~nost, pravo- na primer, otkriti slu`bene informacije na nepri- vremeno reagovanje, integritet, kao i o~ekivanja kladan na~in, ne}e zloupotrebiti ovla{}enja niti zajednice da se prestupi zvani~nika delotvorno sredstva koja su mu na raspolaganju, da }e izbe- obuzdaju u okviru samog sistema. gavati svaki sukob izme|u li~nog interesa i slu`bene du`nosti, a kada je sukob neizbe`an, takav sukob }e razre{iti u korist javnog interesa.
Marljivost - U vr{enju slu`benih du`nosti slu`- benik treba da poka`e marljivost, brigu i pa`nju i da te`i dostizanju visokih standarda javne admini- Zakon je proglasio pet na~ela kao osnovu „Moral- stracije. nih obaveza“, koje su tako|e odre|ene Zakonom, i nalo`io da one budu osnova za posebne eti~ke U praksi ova obaveza zna~i da }e slu`benik, na kodekse pojedinih dr`avnih organa. Posebne eti~- primer, pru`iti „po{ten svakodnevni rad“, da }e se ke kodekse organi treba da razviju uz konsultacije pridr`avati proceduralnih uslova za pravilno sa svojim osobljem i zainteresovanim krugovima iz dono{enje odluka u javnoj administraciji, u~initi {ire zajednice. sve razumne napore da bi obezbedio da usluge koje pru`a strankama budu na visokom nivou, Ove osnovne vrednosti su: postupati u skladu sa pravilima o „du`noj pa`nji“, 66
po{tovati pravila za za{titu zdravlja i bezbednosti Zaposlenje u javnom sektoru podrazumeva pov- drugih na radnom mestu, izbegavati nemarno erenje javnosti. pona{anje; pru`ati stru~ne i razumljive savete mini- stru; te`iti odr`avanju visokih standarda u vo|enju Standardi pona{anja koji se o~ekuju od javnih javnih poslova. slu`benika na svim nivoima su zato stvar legitimne i stalne brige onih koji su na vlasti, organizacija Ekonomi~nost i efikasnost - U vr{enju slu`benih javnog sektora i zajednice. du`nosti javni slu`benik treba da obezbedi da su javna sredstva za{ti}ena od rasipanja, zloupotrebe Javni slu`benici kontroli{u na razne na~ine upotre- i neprikladnog ili preskupog kori{}enja. bu finansijskih i drugih vrednih resursa koje zajed- nica obezbe|uje. Upotreba ili zloupotreba tih re- U praksi to zna~i da javni slu`benici treba da sve sursa spadaju me|u najva`nija pitanja njihove pro- oblike javnih sredstava (kao {to su ljudski, materi- fesionalne etike. jalni i finansijski resursi, intelektualna svojina i informacije) koriste ~uvaju}i dr`avnu imovinu i Od javnih slu`benika koji kontroli{u finansijske i obezbe|uju}i efikasno sprovo|enje programa i druge resurse o~ekuje se da, kao deo ispunjava- pru`anje usluga. nja svoje moralne du`nosti, obezbede da se oni koriste efikasno i na odgovaraju}i na~in. „Obaveze izvr{nih rukovodilaca“ - Zakon zahte- va od izvr{nih rukovodilaca organizacija u javnom Zakonodavstvo Kvinslenda je postavilo repere za sektoru da obezbede primenu zakona u svojim integritet u javnom sektoru, izbegav{i pri tom da se organizacijama, obuku slu`benika u oblasti etike, bavi zamagljivanjem razlika koje postoje izme|u te da kao stvar od najve}e va`nosti obezbede da privatnog i javnog sektora. „administrativna praksa i postupci“ budu u skladu sa Zakonom i internim kodeksom pona{anja.
Sankcije za propu{tanje izvr{enja ovih obaveza predvi|aju se u ugovoru o radu rukovodilaca, a mogu da imaju ishod i u gra|anskopravnoj tu`bi za Litvanski Zakon o javnim slu`bama iz 1995. godine nadoknadu tro{kova koji su nastali kao posledica je postavio prava, du`nosti i osnovne principe jav- propusta koje izvr{ni rukovodilac napravi. Do takve nih slu`bi i doneo odredbe usmerene na spre~a- tu`be mo`e do}i kada su interesi stranke ili javne vanje korupcije. Tim zakonom je onemogu}eno slu`be pretrpeli {tetu usled neeti~kog pona{anja licima koja su osu|ena za te`a krivi~na dela ili za zaposlenog koje se moglo predvideti i spre~iti, na krivi~na dela protiv slu`bene du`nosti, kao i onima primer prilikom pregovaranja ili kod tendera za koja su u poslednjih 10 godina otpu{tena iz javnih nabavke u okviru organizacije u kojoj rukovodilac slu`bi zbog gre{aka u radu, da se (ponovo) zapo- vr{i funkciju. sle u javnim slu`bama.
Slu`benik se ne sme nalaziti na polo`aju u kojem bi sa svojim neposredno pretpostavljenim bio u od- nosu bliskog krvnog ili tazbinskog srodstva. Slu`- benici ne smeju da budu povezani sa neposredno Smernice izdate slu`bama u javnom sektoru podre|enima niti sa onima koji su nadle`ni za nad- Kvinslenda 1995. oti{le su korak dalje, bacaju}i zor nad njihovim radom. Slu`benici ne smeju isto- novo svetlo na tradicionalno vi|enje zadu`enja i vremeno obavljati dva posla u okviru javnih slu`bi. javne odgovornosti javnih slu`benika i njihovog odnosa prema ovla{}enjima koja im je dodelio par- U zakonu se navodi i koje su sve aktivnosti nespo- lament i zajednica u celini. Smernice sadr`e slede- jive sa radom u javnim slu`bama. Tako, javni slu`- }u izjavu: benici ne mogu vr{iti upravlja~ke funkcije u privat- nim preduze}ima i neprofitnim organizacijama, niti 67
smeju da zaklju~uju ugovore (u ime institucije ili be}i pojava gubitaka, kao i skupe i nepotrebne organa u kojem vr{e slu`bu) sa preduze}ima u istrage. (O ulozi ombudsmana se vi{e govori u kojima imaju udela. Javni slu`benici ne smeju da poglavlju 7). se pojavljuju kao zastupnici stranih dr`ava ili pre- duze}a.
Od slu`benika se tra`i da bez odlaganja obznane svom pretpostavljenom svaku situaciju kada sma- traju da je neki zadatak ili uputstvo koje dobiju u suprotnosti sa zakonom. Svaki slu`benik ima pra- Radi ve}e delotvornosti, mora postojati odgovor- vo da odbije izvr{enje zadatka ili uputstva za koje nost za razvijanje eti~nosti i obuku zaposlenih i smatra da je u suprotnosti sa zakonom ili sa odlu- mora se znati koji je organ nadle`an za ova pita- kom vlade. O takvoj stvari slu`benik mora da pod- nja u okviru strukture vlasti.12 Obi~no se taj organ nese pismeni izve{taj pretpostavljenom, a obave- nalazi u okviru ministarstva za dr`avnu upravu. za da izvr{i takav zadatak ili uputstvo }e postojati Ovakav organ pru`a savete javnim slu`benicima samo ako je njeno izvr{enje ponovo nalo`eno u koji se suo~e sa te{kim pitanjima, poput mogu}eg pisanom obliku. U takvom slu~aju, odgovornost za sukoba interesa, i omogu}ava im da se obrate pro- sve posledice do kojih do|e snosi funkcioner koji je fesionalcu od poverenja na ~iji se savet mogu nalog izdao, a ne onaj ko je postupio po nalogu. osloniti. Me|utim, u slu~aju da izvr{enje zadatka ili uput- stva predstavlja krivi~no delo ili prekr{aj, slu`benik Na tragu skandala Votergejt, Sjedinjene Ameri~ke ne sme da postupi po nalogu. Tada je odgovornost Dr`ave su 1978. oformile Slu`bu za eti~nost u za mogu}e posledice kako na slu`beniku koji je vladi - OGE (Office of Government Ethics).13 OGE zakon prekr{io, tako i na njegovom pretpostavlje- obezbe|uje politi~ko vo|stvo i izdaje smernice za nom koji mu je nalo`io izvr{enje nezakonitog zada- eti~ke programe u okviru izvr{ne vlasti. Sistem je tka ili uputstva. Sli~nom odredbom se propisuje da decentralizovan i svako ministarstvo (odeljenje) se ne smeju izvr{avati zadaci i uputstva koji bi vo- odgovorno je za sprovo|enje sopstvenih eti~kih dili poni`avanju ljudskog dostojanstva.10 programa.
OGE je izdala jedinstven set Standarda za eti~ko pona{anje zaposlenih u izvr{noj vlasti (Standards of Ethical Conduct for Employees of the Executive Branch), koji se primenjuju na sva ministarstva i odeljenja. Ovaj propis sadr`i izjavu o 14 op{tih na- Ombudsman vlade, generalni inspektor i komisije ~ela kojima treba da se rukovode zaposleni u fed- za javni sektor imaju interes da javne slu`be dosti- eralnoj administraciji. U sredi{tu ovih principa je gnu po{tovanje visokih eti~kih standarda.11 [to su koncept da javna slu`ba predstavlja funkciju pove- ti standardi vi{i, svima njima }e posao biti lak{i. renu od strane javnosti. Federalni slu`benici mo- Neki dr`avni organi koji vr{e reviziju javnih finansi- raju da budu nepristrasni u radu i ne smeju da ja po~eli su da razvijaju „reviziju etike“ kako bi od- koriste svoj polo`aj za dobijanje privatne koristi. redili u kom pravcu treba da usmere svoje ograni- Tako|e su navedeni posebni standardi koji pru`aju ~ene resurse. detaljna uputstva u mnogim oblastima: pokloni sa strane, pokloni me|u zaposlenima, sukob finansij- Svaki od ovih organa i institucija mo`e da odigra skih interesa, nepristrasnost, tra`enje zaposlenja, korisnu ulogu tako {to }e: izvr{iti analizu unutra{- zloupotreba polo`aja, aktivnosti sa strane. Ako je njih procesa upravljanja u vladinim telima, raditi sa potrebno, pravila se primenjuju i kroz disciplinski vi{im rukovodiocima na izgradnji isplativih, efikas- postupak. nih i nekorumpiranih unutra{njih procesa. Ovakva preventivna uloga mo`e da donese mnogo koristi. OGE tako|e primenjuje jedinstven sistem za ob- Spre~avanje korupcije mo`e da zna~i da }e se iz- javljivanje finansijskih izve{taja. Ovaj sistem se pri- 68
menjuje u svim delovima izvr{ne vlasti i podle`e Kanadski pristup za izgradnju eti~kog sistema i periodi~nim proverama OGE. Sistem se odnosi ka- upravljanje njime okre}e se izbegavanju mogu}- ko na izve{taje koji su javni, tako i na one ~ija je nosti za sukob interesa pre nego {to on postane priroda poverljiva. OGE redovno vr{i pregled eti~- ~injenica. Pristup je okrenut radu sa ljudima i zas- kih programa pojedinih organa vlasti, daje prepo- novan na pretpostavci da i oni sami `ele da rade ruke i organizuje obuku za slu`benike zadu`ene ispravno. za etiku u Va{ingtonu i {irom zemlje. Kanadska Federalna slu`ba eti~kog savetnika se Poslednjih godina je mnogo zemalja sledilo ovaj bavi potencijalnim sukobom interesa i drugim eti~- model, a me|u njima su Argentina i Ju`noafri~ka kim pitanjima za koja je najverovatnije da mogu da Republika. uti~u na dono{enje klju~nih odluka u federalnoj vladi. Predmet razmatranja je pona{anje onih funkcionera koji su obavezni da se podvrgnu pre- nosu upravlja~kih prava nad privatnom imovinom („blind trusts“). Svrha ovog pravnog instituta je da se omogu}i donosiocima odluka u vlasti da preda- Brojne kanadske pokrajine, kao i federalna vlada, ju upravljanje nad privatnim investicijama poseb- ustanovile su slu`be koje pru`aju smernice u vezi nom i nezavisnom ovla{}enom licu (koje radi u sa pitanjima etike ~lanovima parlamenta i vi{im poverenju) kako bi se izbegao sukob interesa. Pri dr`avnim slu`benicima.14 Slu`be imaju razli~ite na- tom funkcioner nema uvida u to gde su investirana zive - „poverenik za etiku“ u Alberti, „poverenik za njegova sredstva i na taj na~in biva onemogu}en integritet“ u Ontariju, „poverenik za sukob interesa“ da svojim odlukama uti~e na njihov prirast. u Britanskoj Kolumbiji, Saska~evanu, Novoj [kot- skoj, Novom Brunsviku, Severozapadnoj teritoriji i Slu`ba eti~kog savetnika pokriva pona{anje svih Jukonu, „poverenik za interese ~lanova (parlamen- ~lanova kabineta, uklju~uju}i i premijera. Obuhva- ta i javnih slu`bi)“ u Njufaundlendu, odnosno „eti~ki }eni su i supru`nici ovih lica i njihova izdr`avana savetnik“ na federalnom nivou. deca, politi~ki name{tenici u ministarstvima, kao i vi{i javni slu`benici savezne dr`ave. Slu`ba se ba- Sve ove slu`be prepoznaju da u oblasti etike pos- vi kontrolom imovine, prihoda i obaveza tih lica. toje dva velika rizika u potpunom oslanjanju na za- Slu`ba naravno nije zamena za policiju, tu`ioce i konske odredbe. sudije kada postoji sumnja da je u~injeno krivi~no delo. Ona se bavi situacijama koje se nalaze u „si- Prvo, nosioci javnih funkcija ~esto zaborave {ta je voj zoni“ i koje se mogu ~initi pogre{nim u o~ima u stvarnom `ivotu moralno pona{anje i brane se gra|ana ~ak i ako nisu nezakonite. U praksi ova zaklanjanjem iza svog tuma~enja slova i koncepta slu`ba blisko sara|uje sa onima koji su obuhva- zakonskih normi. }eni kanadskim Kodeksom o sukobu interesa.15 Oni dolaze sa pitanjima kako tretirati odre|enu Drugo, pravila su ~esto veoma detaljna u stvarima imovinu ili interes, a slu`ba im nudi savete. Na koje bi trebalo da podrazumeva svako ko pravilno molbu premijera slu`ba istra`uje i komentari{e i moralno rasu|uje, {to na prose~ne gra|ane osta- posebna pitanja kad ona iskrsnu. vlja utisak da nosioci javnih funkcija uop{te nema- ju ose}aj {ta je moralno. Kada se to desi, norme }e Slu`ba je odgovorna i za sprovo|enje Zakona o doneti vi{e {tete nego koristi u sticanju poverenja registraciji lobiranja i Kodeksa pona{anja lobista. javnosti. Kanadska federalna vlada je po{la od Ovi propisi su osmi{ljeni da bi se uneo odre|eni ni- toga da nosioci javnih funkcija `ele da postupaju vo otvorenosti u delatnost lobiranja i da bi se obez- moralno. Ona pretpostavlja da funkcioneri `ele da bedili visoki profesionalni standardi u radu ljudi koji su uklju~eni u te aktivnosti. O oba ova zakona se zadobiju ve}e po{tovanje gra|ana. Iz tog razloga vi{e govori u poglavlju broj 4. nije izabran ~est pristup ovom problemu - rigidna kodifikacija eti~kog pona{anja koja se izra`ava na- Sada{nji kanadski eti~ki savetnik veruje da njego- vo|enjem iscrpne liste zabranjenih pona{anja. va slu`ba uspeva da ostvari svoje ciljeve: „Ljudi sa 69
kojima radim shvataju da dono{enje pravih odluka Treba utvrditi i dokumentovati koje su funkcije poma`e da se obezbedi zdrav politi~ki `ivot na visokorizi~ne, a zatim, pre nego {to se problem du`e staze. Oni shvataju da Kana|ani o~ekuju pojavi, pripremiti planove za reagovanje ako ne`e- visoke standarde pona{anja i da na to imaju pravo. ljena situacija nastupi. Me|u ovim funkcijama nala- Uop{teno re~eno, oni su na putu da dostignu te standarde.“ ze se slede}e:
inspekcija, regulisanje i kontrola standarda za I pored svega toga, skora{nji skandali u Kanadi su prostorije, poslovanje, opremu ili proizvode, naveli premijera da najavi takozvani „paket eti~kih mera“, koji }e, ako bude usvojen, zna~ajno oja~ati izdavanje potvrda o kvalifikacijama ili dozvola polo`aj eti~kog savetnika.16 pojedincima, kojima se potvr|uje njihova spo- sobnost ili im se omogu}ava da obavljaju odre- |ene vrste delatnosti,
prijem gotovinskih uplata,
Upravljanje rizikom uklju~uje uo~avanje problema raspodela donacija iz javnih sredstava, pre nego {to oni do|u do izra`aja, kao i sprovo- |enje mera da do toga nikada i ne do|e. pru`anje pomo}i ili briga o ugro`enim i hendikepiranim osobama. Postoje neki o~igledni znaci upozorenja: Od pomo}i pri upravljanju rizikom mogu biti Zaposleni ne uzima odmor. Mo`da je re~ o ne- slede}a sredstva: kome ko je opsednut radom, ali postoji i mogu}- nost da je u pitanju strah da neko od kolega ne Kodeks pona{anja; relevantnost ovog kodeksa zaviri u dokumentaciju koju taj zaposleni vodi. treba da se razmatra na svake dve godine
Zaposleni ide na odmor koji sebi ne mo`e da Obuka za primenu kodeksa pona{anja; treba je priu{ti od plate. sprovoditi u redovnim intervalima, ne du`im od dve godine Zaposleni na osetljivom polo`aju je postao zav- isnik od kockanja. Registrovanje poklona i koristi
Nijedno od ovih pona{anja ne predstavlja dokaz Kori{}enje informati~kog upravljanja i tehnologije da je re~ o prestupniku, ali ona treba da privuku pa`nju menad`era. Obrazovanje osoblja o njegovoj ulozi u obezbe- |ivanju sigurnosti informati~kog sistema Daleko formalnija su pravila o obaveznom prijavlji- vanju imovine i obaveza osoblja koje radi na oset- Regrutovanje zaposlenih; strategije u vezi sa ljivim polo`ajima, kao i pravilo da se ti zaposleni zaklju~enjem ugovora i nabavkama periodi~no menjaju.17 Pru`anje informacija osoblju o po`eljnoj praksi Menad`eri treba da budu svesni oblasti koje su po- eti~kog pona{anja sebno izlo`ene opasnosti od korupcije. Te oblasti treba da podle`u redovnim pregledima, a strategi- Procedure za reviziju ju rizika u okviru organizacije treba a`urirati i pri- meniti. U toj strategiji treba na odgovaraju}i na~in Redovno informisanje osoblja o politici unutra{- tretirati i pitanje korupcije. njeg izve{tavanja u okviru organizacije, kanali- ma internog i eksternog informisanja i njihovom na~inu funkcionisanja 70
Redovno informisanje osoblja o mogu}nostima Slu`benici imaju podsticaj da posti`u bolje re- za interne istrage; treba da postoje posebni de- zultate. Politizovanje javnih slu`bi vodi postiza- taljni planovi za postupanje u slu~ajevima kada nju osrednjeg uspeha. Kada politi~ari imaju ne- se sumnja na postojanje korupcije posredan uticaj na zapo{ljavanje, unapre|iva- nje, otpu{tanje i preme{taj javnih slu`benika iz razloga koji nisu zasnovani na zaslugama tih slu`benika, te{ko }e se posti}i profesionalna disciplina i podsticaj na dobar rad, jer je mandat politi~ara kratak.
Ni od jedne institucije se ne mo`e o~ekivati da po- Politi~ki postavljeni javni slu`benici }e biti stupa profesionalno ukoliko ne poseduje kvalifiko- spremniji da prekr{e pravila kako bi maksimi- vano i motivisano osoblje. Jedna od najdestruktiv- zirali li~nu dobit u ograni~enom periodu svog nijih odlika korupcije je to da ljudi stupaju u javne slu`bovanja. slu`be zahvaljuju}i svojim vezama umesto svojim sposobnostima.18 Javni slu`benici koji za svoj polo`aj imaju da zahvale li~nim sposobnostima i jasnim i prover- Institucionalni aran`mani za odabir i regrutovanje ljivim kriterijumima ose}a}e odgovornost prema osoblja, unapre|ivanje i otpu{tanje iz javnih slu`bi dr`avi za koju rade pre nego prema onima koji nalaze se u sredi{tu ispravnog funkcionisanja jav- se trenutno nalaze na vlasti. nog sektora i najbolje je da se utvrde zakonom.19 Treba privu}i prave ljude na prava mesta. Da bi Javne slu`be zasnovane na kvalitetu omogu}a- bilo tako, sami polo`aji treba da budu dovoljno vaju da se izbegne gubitak iskusnih kadrova na- privla~ni za kvalifikovane gra|ane i da predstavlja- kon svake promene vlasti, do kojeg dolazi kada ju dobru alternativu radu u privatnom sektoru. se slu`benici postavljaju na osnovu politi~kih kri- terijuma. Javne slu`be ~iji su ~lanovi zaposleni i unapre|eni na osnovu sopstvene vrednosti bi}e daleko manje Me|utim, ~ist sistem javnih slu`bi zasnovan na prijem~ive na korupciju od onih gde su politi~ke i kvalitetu ponekad treba da se prilagodi afirmativ- li~ne veze presudan ~inilac pri zapo{ljavanju. U nim akcionim programima koji su u skladu sa de- meritokratskom sistemu slu`benici napreduju na mokratskim postupcima. Na primer, takvi programi osnovu pokazanih rezultata i svoj polo`aj duguju, se prave kako bi se obezbedilo da i manjine budu makar delimi~no, javnosti kojoj slu`e. Tamo gde se pravi~no zastupljene u javnim slu`bama, ili da bi polo`aji sti~u zahvaljuju}i mo}nim vezama, slu`- se ispravila neravnote`a zastupljenosti polova i benici su lojalni svojoj vezi, a ne instituciji u kojoj regija odre|ene zemlje. Ipak, ni sistem javnih slu`- vr{e odre|enu funkciju. U slu~aju da se pojave bi zasnovan na kvalitetu ne predstavlja garanciju neke te{ko}e, slu`benici koji su na ovaj na~in do{li da ne}e do}i do korupcije. do polo`aja naj~e{}e }e ponovo zatra`iti za{titu svog mo}nog patrona. Oni koji je partija postavila Pretpostavke za regrutovanje osoblja u javnom na polo`aj mogu predstavljati posebno te`ak prob- sektoru koje }e biti li{eno korupcije su slede}e: lem za menad`ere koji su slabije povezani sa vladaju}im strukturama. dominantno zapo{ljavanje na osnovu kvaliteta i programi za napredovanje koji nude objektivne i Javne slu`be koje su zasnovane na kvalitetu zapo- proverljive kriterijume i jasan put karijere koji se slenih imaju brojne prednosti: mo`e o~ekivati,
Kandidati se procenjuju na osnovu proverljivih smanjenje politi~kog uticaja u delovanju javnog kriterijuma; ti kriterijumi se mogu proveriti u slu- sektora i u kadrovskim pitanjima, ~aju da se sumnja na prekr{aj. 71
striktno ograni~avanje politi~kih postavljenja na ~enja ve}eg broja obu~enih ljudi. Ve}i kvalitet najvi{e polo`aje u administraciji, ljudskih resursa pove}ava efikasnost u javnom sektoru, a mo`e da dovede i do ve}eg po{tova- odgovaraju}a plata i postojanje ostalih pogod- nja kodeksa pona{anja. Primer za to su Singa- nosti kako bi se obezbedio adekvatan podsticaj pur i Hong Kong. zaposlenih, Me|u mere za stvaranje podsticajne atmosfere za{tita javnih slu`benika internim mehanizmima za nekorumpirano pona{anje treba uklju~iti i tzv. koji obezbe|uju vladavinu prava. „socijalne beneficije“, na primer, dodeljivanje odre|enog mese~nog iznosa penzionisanim Mnogi intuitivno pretpostavljaju da bi pove}anje javnim slu`benicima. Na sli~an na~in, javni slu`- zarada otklonilo korupciju me|u javnim slu`benici- benici koji budu uhva}eni u prestupu - kako pri- ma koji su uglavnom slabo pla}eni. U praksi je maju mito ili druge koristi - treba automatski da situacija ne{to slo`enija. Reforma zarada, koliko izgube pravo na ovakve beneficije. god bila va`na, samo je jedan od ~itavog niza pod- streka koje je potrebno u~initi.20
Ipak, reformisanje strukture plata mo`e da bude veoma zna~ajno sredstvo za spre~avanje korupci- je. Takvim reformama se menja sistem podsticaja za javne slu`benike, naknade postaju transparent- Profesionalne javne slu`be su klju~ne za nesme- nije, otklanja se nedovoljno pla}anje i dobija {ansa tano funkconisanje dr`avne uprave. Kada se vlada za zapo{ljavanje sposobnijeg osoblja u javnom promeni, najve}i deo slu`benika ostaje na svojim sektoru: polo`ajima. Politi~ari iz biv{e vlasti i oni koje su do- veli na polo`aj odlaze, ali rad uprave se nastavlja i Podsticaji za javne slu`benike da se odupru pod novom vladom. korupciji i rade efikasno daleko su ve}i u siste- mu nadoknada koji je zasnovan na zaslugama. Kao i svi gra|ani, i javni slu`benici su du`ni da se Kada plata i unapre|enje jasno zavise od toga povinuju zakonu. Me|utim, javni slu`benici imaju i da li je javni slu`benik po{tovao pravila pona{a- profesionalnu obavezu da obezbede da se slu`be- nja i postizao dobre rezultate, mnogo je verovat- ne radnje koje preduzimaju - uklju~uju}i i one koje nije da }e to kod slu`benika predstavljati podsti- od njih zahtevaju nadre|eni politi~ari i ministri - caj da se trudi na oba polja. I sam posao posta- kre}u u okviru zakona. je vredniji. Zbog toga otkaz ili smena sa polo`a- ja postaju daleko ozbiljnija stvar. S druge strane To zna~i da se od javnih slu`benika tra`i da nadre- to zna~i da moraju postojati odgovaraju}i i delo- |ene politi~ke funkcionere obaveste da odre|ena tvorni disciplinski mehanizmi. radnja koja im je nalo`ena nije zakonita. Od slu`- benika se tra`i da odbiju povinovanje nezakonitim Ukoliko javni slu`benici nisu dovoljno pla}eni, to instrukcijama. To je, naravno, lak{e re}i nego u~i- predstavlja zna~ajan podsticaj za njih da tra`e niti i re{enja za ovakve situacije nisu uvek jasna. mito. Reforme plata u javnom sektoru, kojima bi one bile podignute na nivo dovoljan za `ivot, mo- Vi{im javnim slu`benicima mora biti omogu}eno gu da budu na~in za zaustavljanje sitne korupci- da o svim spornim stvarima izveste pravne savet- je. Ovaj pristup je promovisala Svetska banka u nike vlade. Kada ministar od njih tra`i da deluju brojnim zemljama u kojima je sprovodila pro- koruptivno, treba da im bude jasno da takav zah- grame pomo}i. tev ne}e mo}i da im bude izgovor od krivi~nog go- njenja koje im sledi u slu~aju da takvom zahtevu Reforma plata mo`e imati za cilj i podizanje pla- udovolje. I vlada je podre|ena zakonu. Ministri ni- ta u javnom sektoru na nivo koji se mo`e pore- su iznad pravnog sistema. De{avalo se da su javni diti sa uslovima u privatnom sektoru radi privla- slu`benici ministrima davali odgovor da bi se rado 72
povinovali njihovim `eljama, ali da bi voleli da sa- motiva, po~ev od prijateljstva, gostoprimstva i zah- ~uvaju i ministre i sebe od krivi~nog gonjenja. valnosti do mita i iznude.
Problem je daleko akutniji kada ministri iza|u iz U kontekstu poslovnih odnosa, pokloni se retko okvira svoje uloge i ume{aju se u rad administra- nude pojedincima iz milosr|a ili gostoljubivosti. cije i primenu zacrtane politike. Uloga ministara je Takvim se mogu smatrati pokloni koji imaju malu ili da politiku kreiraju, ali javni slu`benici su ti koji poli- nikakvu komercijalnu vrednost, poput sitnih uspo- tiku pretvaraju u delo. Kada ovakva podela uloga mena i bezvrednog nakita. Me|utim, u slu~ajevima nije jasno na~injena i kada vi{e javne slu`benike kada se vrednost poklona ne mo`e smatrati sit- uznemiravaju ministri koji nisu spremni da prihvate nom, vrlo je mogu}e da je poklon dat kako bi se ~injenicu da se i na njihove radnje primenjuje za- stvorilo ose}anje obaveze ili ~ak o~ekivanja da se kon ba{ kao i na aktivnosti bilo kog drugog gra|a- ne{to dâ za uzvrat. nina, korupcija mo`e da cveta. Ose}anje obaveze se mo`e pojaviti i kada se prih- Veoma je va`no da se prilikom obuke vi{ih javnih vati besplatan obrok, karte za sportski doga|aj ili slu`benika istakne ~injenica da to {to je od njih ne- popust pri kupovini. Kada jednom prihvati takav ki ministar tra`io da po~ine nezakonito delo samo poklon, javni slu`benik se mo`e kompromitovati. za sebe ne predstavlja argument koji }e ih odbra- Ukoliko davalac poklona zatra`i kasnije privilego- niti od krivi~nih optu`bi. van tretman, slu`beniku mo`e biti te{ko da takav zahtev odbije. Davalac poklona mo`e ~ak da za- preti da }e u javnost izneti kako je slu`benik od njega tra`io dati poklon.
Oni koji poku{avaju da korumpiraju javne slu`be- nike ~esto po~inju sa darivanjem sitnica, tako da Va`no je da postoje jasna pravila i propisi o tome se ~ini da iza toga ne mo`e postojati neki nedo- {ta zaposleni smeju da prime u vezi sa obavlja- li~an motiv. njem svog posla i na koji na~in treba zabele`iti pri- jem tih poklona. Jedan od na~ina da slu`benik postane ume{an u korupciju je njegovo psihi~ko racionalisanje prih- U privatnom kontekstu pokloni se obi~no ne tra`e vatanja poklona ili koristi. ^esto se koriste slede}i i oni predstavljaju na~in da davalac poklona izrazi izgovori: neko ose}anje, na primer zahvalnost. Ne postoji neko o~ekivanje ili pla}anje za uzvrat. Takvi pok- Svi drugi rade isto. loni, dati u nesumnjivo privatnom kontekstu, nisu predmet ovog teksta. Me|utim, ponekad se poje- Poklonodavac je motivisan ~istom velikodu{- dincima nude pokloni koji su u vezi sa poslovnim no{}u, ljubazno{}u i prijateljstvom. odnosima. Takvi se pokloni obi~no daju sa name- rom da se stvori ose}anje obaveze kod poklono- Razmena poklona i povlastica nikome ne {kodi. primca. Pokloni i povlastice u~vr{}uju poslovne odnose, U svim zemljama je krivi~no delo kada javni slu`- koje podsti~u efikasnost administracije i ru{e benik primi poklon ili neku korist koja se daje kao birokratske formalnosti. mito. Problem je kako }e slu`benik razlu~iti da li mu se nudi mito ili poklon. Pokloni i povlastice su samo deo kulturnog ritu- ala i prakse. Bilo bi uvredljivo odbiti ih. Poklon mo`e da bude dat potpuno nevino i u do- broj veri, a mo`e da bude i poku{aj uticaja na Javni slu`benici nisu dovoljno pla}eni. Oni zas- slu`benika. Davalac poklona mo`e imati mno{tvo lu`uju malu dodatnu nadoknadu preko plate. 73
Ovi argumenti ignori{u koncept javne du`nosti. stres i zabrinutost kod zaposlenih. Prednost zabra- Javni slu`benici imaju du`nost da obezbede da se ne primanja poklona i povlastica je to {to }e odbi- vladini poslovi vr{e na nepristrasan na~in i po{- jeni poklonodavci imati manje razloga da odbijanje teno. Ukoliko prihvataju poklone i druge koristi koje do`ive kao uvredu. Zaposleni mogu da odbiju po- im se nude u vezi sa njihovim poslom, oni mogu nude uz obja{njenje da bi prihvatanje bilo protiv osetiti obavezu prema licima koja su im takve pok- politike organizacije i da sam slu`benik zbog toga lone ponudila. Ose}anje obavezanosti mo`e da nema mogu}nosti da odlu~uje da li }e poklon da podrije nepristrasnost javnih slu`benika i da dopri- primi. Kada tako u~ine, zaposleni vi{e nisu u te{koj nese podrivanju poverenja u javne slu`be. poziciji, u kakvoj se nalaze kada moraju da razlu~e da li je poklon poku{aj podmi}ivanja ili ne. Model Kodeksa pona{anja za organizacije javnog sektora Novog Ju`nog Velsa (Australija)21 sadr`i odredbu da zaposleni ne smeju da prihvate poklon ili povlasticu koji se daju sa namerom, ili koji }e verovatno da prouzrokuju, da javni slu`benici u okviru svojih du`nosti deluju sa predrasudama u korist davaoca poklona. Ukoliko je poklon ili povla- stica ve}e vrednosti, od zaposlenih se o~ekuje da organu koji je zadu`en za nadzor nad njima daju zabele{ku u kojoj se u kratkim crtama opisuje taj postupak (opisano ni`e u tekstu). O svim ponudama poklona ili povlastica koji su ve}e vrednosti, pa ~ak i o odbijenim ponudama, Teret odlu~ivanja o tome da li da prihvati ili ne treba odmah izvestiti nadzorne organe. [to je pre ponu|eni poklon ili povlasticu ne treba da bude mogu}e, nakon usmenog izve{taja zaposleni bi samo na zaposlenom. Umesto toga, organizacija u trebalo da podnese i pisanu zabele{ku. Ta zabe- kojoj on radi trebalo bi da postavi ograni~enja i le{ka treba da sadr`i: pru`i smernice u vezi sa vrstama poklona i povlas- tica koje zaposleni sme da primi. To se mo`e datum, vreme i mesto incidenta, posti}i osmi{ljavanjem odgovaraju}ih uputstava i politike. kome je poklon dat ili povlastica u~injena,
ko je ponudio poklon ili povlasticu, uz detalje za kontakt (ukoliko su poznati),
odgovor koji je dat na ponudu,
sve druge relevantne detalje ponude,
potpis podnosioca i datum. Odbijanjem poklona ili povlastice javni slu`benici mogu da izbegnu gubitak ugleda i dobijanje pris- Po jedan primerak zabele{ke treba da imaju za- trasnog izgleda u o~ima javnosti. Organizacija ~ija posleni i nadzorni organ, koji tako|e treba da se je politika takva da se zabranjuje primanje poklona potpi{e i datira dokument, a zatim da zabele{ku i povlastica {titi svoje zaposlene od kompromito- smesti u odgovaraju}e mesto u dokumentaciji. vanja. U stvari, poslodavac ima pozitivnu pravnu obavezu prema zaposlenima da im pru`i bezbed- Pi{u}i zabele{ku, zaposleni kome je ponu|en no radno okru`enje. Ako organizacija ne pru`i sa- neprikladan poklon ili povlastica mo`e da zadr`i vete zaposlenima kako da se pona{aju u kompro- kontrolu nad situacijom. Ve}ina javnih slu`benika mituju}im situacijama, mo`e se desiti da prekr{i ose}a neprijatnost kada se na|e u situaciji koja ovu svoju obavezu, {to sve mo`e da prouzrokuje mo`e biti kompromituju}a. Pisana izjava dozvolja- 74
va slu`beniku da zabele`i svoju verziju doga|aja, {to mu omogu}ava odre|eni stepen olak{anja. Izve{tavanje o incidentu tako|e ima za cilj da obave`e organizaciju u kojoj slu`benik radi da pre- duzme odgovaraju}u akciju.
Organizacije treba da jasno uka`u zaposlenima na to kada je prihvatljivo primiti poklon ili povlasticu koja pripada ovoj kategoriji. Primer poklona ili pov- lastice koja je u vezi sa radom slu`be je knjiga koja govori o temi relevantnoj za rad slu`be. Takvi pok- loni treba da postanu vlasni{tvo organizacije.
U nekim situacijama te{ko je odbiti poklon; na Tako|e, mo`e biti prikladno da organizacija (ali ne primer, ukoliko poklonodavac ignori{e nameru da i neki njen ~lan) zadr`i poklon ili povlasticu koje se poklon odbije i istraje sa svojom ponudom. Ta- prodavci nude kao podsticaj ve}im kupcima. Na ko|e, u situacijama kada se poklon nudi javno, primer, kompanija koja snabdeva slu`bu automo- mo`e biti neprijatno odbiti ga; na primer, ako se bilima mo`e da donese odluku da ponudi bespla- poklon nudi gostu govorniku na nekoj konferenciji. tan automobil svim svojim klijentima koji su naba- Kada poklon ili povlastica postanu vlasni{tvo orga- vili ve}i broj vozila. Od tog poklona ne bi trebalo da na, njima raspola`e organ, a ne pojedinac. Poklo- ima koristi bilo koji pojedinac iz slu`be. Najpriklad- nom se mo`e raspolagati na razne na~ine, na niji na~in da organizacija postigne ovaj cilj, a da primer mo`e se prodati na javnoj aukciji. ipak stekne korist od dobijenog vozila, bio bi da dobije refundaciju za automobil tako {to }e ga pro- dati na javnoj aukciji ili da obezbedi da se kola koriste isklju~ivo za slu`bene potrebe ukoliko se ne odlu~i na prodaju. Tako|e je va`no da se orga- nizacija ne kompromituje u o~ima javnosti kao pris- Pokloni ili povlastice manje vrednosti obi~no ne trasna time {to }e poku{avati da dobije ovakve stvaraju ose}aj obavezanosti kod primaoca, koji bonuse od ponu|a~a. uti~e ili bi mogao uticati na vr{enje njegove slu`be- ne du`nosti. Iz tih razloga, time {to }e slu`benici- ma biti dozvoljeno da u retkim prilikama prime pok- lone male vrednosti ne}e se stvoriti mnogo rizika da do|e do korupcije. Primeri poklona i povlastica koji se mogu smatrati poklonima male vrednosti su jeftini predmeti izra|eni u marketin{ke svrhe, neki predmeti sa oznakom korporacije koje poklono- davac nije specijalno pripremio zarad obavljanja Nu|enje ~aja ili kafe je uobi~ajeni akt u~tivosti, za posla u organizaciji u kojoj poklon daje. Nikada ne razliku od poklona ili povlastica, i ve}ina organi- bi trebalo da zaposleni bude taj koji odlu~uje da li zacija }e to ponuditi posetiocu. Skroman ru~ak koji je poklon manje vrednosti. Smernice o tome treba se ponudi radnoj grupi spada tako|e u ovu kate- da pru`i organizacija u kojoj radi. goriju. 75
poklona, mo`e se dokazati da je slu`ba postupala otvoreno i transparentno.
Jedna od najva`nijih odrednica u~estalosti neeti~- kih odluka je pona{anje menad`era. Drugim re~i- U nekim zemljama se novi proizvodi prodaju po ma, verovatnije je da }e zaposleni raditi ono {to specijalnim cenama, ili je cena robe zna~ajno rade menad`eri nego da }e se pridr`avati politike umanjena za odre|eno vreme. Ova odredba suge- o eti~kom pona{anju. Ukoliko zaposleni smatraju ri{e da mo`e biti prikladno za javne slu`benike da da menad`ment organizacije propoveda jedno a prihvate takve ponude ukoliko one nisu u vezi sa radi drugo, ni zaposleni ne}e dugo imati iluzije o njihovom slu`benom du`no{}u. tome {ta treba da ~ine.
Menad`ment mo`e da u~vrsti razvoj eti~nosti u or- ganizaciji sopstvenim primerom. U tome menad`- mentu stoje na raspolaganju razne mere: usvaja- nje posebne strategije u vezi sa poklonima i Ukoliko organizacija odlu~i da je prihvatljivo da povlasticama, obave{tavanje zaposlenih o situaci- njeno osoblje u nekim okolnostima primi poklon ili jama u kojima su menad`eri odbili da prihvate neku drugu povlasticu, ipak treba da uspostavi nedoli~an poklon ili povlasticu, kao i preduzmanje odre|ena ograni~enja i da ovakvo pona{anje regu- koraka da se nagrade oni zaposleni koji poka`u li{e i prati. Na primer, treba da zatra`i da se svi razumevanje koncepta eti~kog pona{anja. pokloni i povlastice koji prelaze odre|eni iznos pri- jave i zabele`e, zajedno sa imenom primaoca, u Postoje brojni proaktivni pristupi koje organizacija registru poklona koji je dostupan javnosti. Ime mo`e da usvoji u vezi sa poklonima i povlastica- osobe koja je ponudila poklon i naziv organizacije ma. Organizacija mo`e da se obrati pismom po- iz koje ta osoba dolazi treba tako|e da se na|u u tencijalnim dobavlja~ima, obave{tavaju}i ih o tome registru. Tako|e, u registru treba zabele`iti i odlu- da preferira da se slu`benicima ne nude pokloni, ku u vezi sa poklonom, a odgovaraju}u rubriku re- bez obzira na to koje su vrednosti. Ovaj pristup gistra treba da potpi{e i datira lice koje je zadu`e- ima prednost jer obezbe|uje da se potencijalni no za nadzor nad zaposlenim (ili odgovaraju}i vi{i dobavlja~i nadme}u pod jednakim uslovima i da se slu`benik). Ukoliko se kasnije postavi pitanje tog proces tendera sprovodi nepristrasno, otvoreno i odgovorno.22 76
1 Videti: Okvir etike za dr`avni sektor, avgust 1999, 8 Australijski Zakon o etici javnog sektora (Australian Public Velington, Novi Zeland (An Ethics Framework for the Sector Ethics Act): http://www.legislation.qld.gov.au/LEGI State Sector, State Services Commission, Wellington, SLTN/ACTS/1994/94AC067.pdf New Zealand): http://www.ssc.govt.nz/display/document. 9 Australijski Zakon o za{titi „duva~a u pi{taljku“ (Australian asp?NavID=82&DocID=2822; Kako sa~initi delotvoran Whistleblower Protection Act): http://www.legislation.qld. kodeks Nezavisne komisije za borbu protiv korupcije gov.au/LEGISLTN/CURRENT/W/Whistle-blowA94_03E_ Novog Ju`nog Velsa, Sidnej, Australija (How to Develop 030509.pdf an Effective Code of New South Wales Independent Commission Against Corruption), Sydney, Australia: 10 Zakon o etici u javnom sektoru, Kvinslend (Public Sector http://www.icac.nsw.gov.au/pub/summary_pub.cfm?ID=3 Ethics Act): www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURR 06 ENT/PublicSecEthA94.pdf
2 U vezi sa implementacijom, videti izve{taj generalnog 11 Antikorupcijska mre`a ekonomija u tranziciji, Balti~ka sekretara UN E/CN.15/2002/6/Add.1. http://www.unodc. antikorupcijska inicijativa (Anti-Corruption Network for org/unodc/crime_cicp_commission_session_11.html?pri Transition Economies, Baltic Anti-Corruption Initiative): nt=yes http://www.anticorruptionnet.org/acncgi/user_side/pro jects.cgi?lang=en&site_type = graphics&come_from=pro 3 Ove napomene nisu deo OECD-ovog dokumenta, ve} ih jects&search=1&country_id=14. 2 Camerer, Lala, (10/ je uneo autor knjige. 2001): Pretpostavke za delotvornu antikorupcijsku slu`bu 4 Videti: Najbolji primeri kodeksa pona{anja javnih ombudsmana i antikorupcijske agencije (Prerequisites for slu`benika (Best Practice Codes of Conduct for Public Effective Anti-corruption Ombudsman’s Offices and Anti- Officials) http://www.ti-bangladesh.org/cgi-bin/cgiwrap/ corruption Agencies, 10th IACC, Workshop Papers, Wtiban/bpvodocs.cgi; Centar za primenjenu etiku, politiku Prague, IACC, Transparency International) (http://www. i etiku javnog sektora (Centre for Applied Ethics - Govern- 10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf); D`eremi Po- ment, Policy and Public Sector Ethics Page): www.ethics. up, Antikorupcijski priru~nik (naslov prevoda na srpskom ubc.ca/resources/govt/; Me|unarodni institut za javnu jeziku, izdanje Transparentnost - Srbija, Beograd, 2003 - etiku (International Institute for Public Ethics): http://www. prim. prev.), poglavlje 10 - Ombudsman (J. Pope, Trans- iipe.org; OECD/ PUMA stranica o etici i korupciji, poseb- parency International Source Book 2000. Confronting no: „Principi upravljanja etikom u javnom sektoru“ iz 1998. Corruption: The Elements of a National Integrity System, (“Principles for managing ethics in the public sector”, Chapter 10 - Ombudsman, Berlin, Transparency Inter- 1998): www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm; Slu`ba national) (http://www.transparency.org/sourcebook/10.ht eti~kog savetnika, Kanada (Office of the Ethics Counse- ml); Gra|anski ombudsmani - sistemi obelodanjivanja u llor, Canada): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec lokalnoj vlasti - Japan (Citizen Ombudsmen- Local Gover- bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home; D`eremi Poup, Anti- nment Disclosure Systems - Japan), (http://www.transpa korupcijski priru~nik (naslov prevoda na srpskom jeziku, rency.org/toolkits/monitor_ombudsman-japan.html) izdanje Transparentnost - Srbija, Beograd, 2003 - prim. Globalni program UN za borbu protiv korupcije (UN prev.), poglavlje 20, „Etika javnih slu`bi, kontrola imovine Global Programme against Corruption), CICP, Nacrt i provera ~estitosti“ [Jeremy Pope, Transparency skupa sredstava za borbu protiv korupcije [Draft Anti- International Source Book, Chapter 20 “Public Service Corruption Tool Kit, Version 3, (last edited 01/2002)]: Ethics, Monitoring Assets and Integrity Testing” (2000)] Izgradnja institucija, Ombudsmani, Be~, UN (Institution http://www.transparency.org/sourcebook/20.html); SAD, Building: Ombudsmen, Vienna, UN) (http://www.undcp. Slu`ba za eti~nost u vladi (U.S. Office of Government org/adhoc/crime/toolkit/f2.pdf); Link za slu`bu generalnog Ethics): http://www.usoge.gov; J‡nos Bert-k, Izgradnja inspektora Vlade Ugande (http:/www.igg.go.ug) poverenja u vladu: lekcije iz zemalja OECD-a (Building 12 Opis je preuzet od Stjuarta D`ilijena (Stuart Gillian), Trust in Government: Lessons from OECD Countries): Federalna vlada SAD-a: Upravljanje etikom i pona{anjem http://www.oecd.org/dataoecd/60/43/1899427.pdf; Vred- u javnim slu`bama, OECD, decembar 1995. (The United nosti i etika kodeksa za javne slu`be u Kanadi [Values States Federal Government: The Management of Ethics and Ethics Codes for the Public Service (Canada)] and Conduct in the Public service, OECD, December 5 Videti: Smernice za pona{anje javnih slu`benika u okviru 1995). slu`be, Australija [Guidelines on Official Conduct of 13 SAD, Slu`ba za eti~nost u vladi: http://www.usoge.gov/ Public Servants (Australia)], www.apsc.gov.au/publica tions96/conduct.pdf; Standardi eti~nog pona{anja zapos- 14 Slu`ba eti~kog savetnika (Kanada): http://strategis.ic.gc. lenih u izvr{noj vlasti, SAD [(Standards of Ethical Conduct ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGenerated InterE/Home for Employees of the Executive Branch, (US)] 15 Slu`ba eti~kog savetnika (Kanada): http://strategis.ic.gc. ethics.od.nih.gov/LawReg/soc0999.pdf; Eti~ki kodeks ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGenerated InterE/Home javnih slu`benika (Gruzija) [Ethics Code of Public 16 Za diskusiju, videti: The Ethics Package by Gregory Servants (Georgia)]; http://www.una.org.ge/transparen J.Levine, 2002: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/Eth cy/code.html; Eti~ki kodeks javnih slu`benika (Ma|arska): PacPaper2002.htm#_edn1 http://www.b-m.hu/kozszolgalat/etika/angol/aetika_ 17 Rotacija poslova se preporu~uje kao preventivna mera u 21.htm knjizi Antikorupcijski priru~nik (naslov prevoda na srp- 6 ^e{ki Kodeks pona{anja: http://www1.oecd.org/puma/ skom jeziku, izdanje Transparentnost - Srbija, Beograd, ethics/pubs/czechcode.pdf. 2003 - prim. prev.) [Transparency International Source 7 Preuzeto od Vitona (Whitton), gornji naslov. Book (2000)]: http://www.transparency.org/sourcebook/ 77
03.html; lista za proveru Nezavisne komisije za borbu pro- pogor{anju korupcije u Buenos Ajresu“ (R. Di Tella, E. tiv korupcije: http://www.icac.org.hk/eng/prev/prev_dept_ Schargrodsky, The Role of Wages and Auditing during a 22.html. Crackdown on Corruption in the City of Buenos Aires). 18 D`. Poup, Antikorupcijski priru~nik (naslov prevoda na www.hbs.edu/dor/papers2/9900/00-047.pdf; „Vodi~ po{- srpskom jeziku, izdanje Transparentnost - Srbija, Beo- tenim reformatorima za borbu protiv korupcije“ (R. Di grad, 2003 - prim. prev.), poglavlje 12, „Javne slu`be u Tella, The Honest Reformer’s Guide to Fighting Corrup- slu`bi javnosti“ [J. Pope, Transparency International tion, HBS paper 2001. http://www.people.hbs.edu/rditella Source Book 2000, Chapter 12 “Public Service to Serve /papers/honest_reformer.pdf; „Utaja poreza, korupcija i the Public” (2000)]: http://www.transparency.org/source naknade za razli~ite inspektore“ (W. Wane, Tax Evasion, book12.html; Administrativna i civilna reforma Svetske Corruption, and the Remuneration of Heterogeneous Ins- banke: zapo{ljavanje i napredovanje (World Bank Admi- pectors) http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/ nistrative and Civil Service Reform: Recruitment and Pro- wps2394.pdf; Svetska banka o pitanjima javnih slu`bi (uk- motion Page: http://www1.worldbank.org/publicsector/ lju~uju}i i podatke iz raznih zemalja o platama i zapo{lja- civilservice/recruitment.htm vanju u vladi): http://www1.worldbank.org/publicsector/ civilservice/sitemap.htm; Svetska banka o zna~aju adek- 19 Videti, na primer, estonski Zakon o javnom sektoru: vatnih zarada: http://www1.worldbank.org/publicsector/ 64.49.225.236/Documents/estonia.pdf. anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1; Predstavni~- 20 D`. Poup, Antikorupcijski priru~nik (naslov prevoda na ki dom Velike Britanije, Izabrani odbor za me|unarodni srpskom jeziku, izdanje Transparentnost - Srbija, razvoj [(UK) House of Commons, Select Com mittee on Beograd, 2003 - prim. prev.), poglavlje 1, „Izazov obnove“ International Development, 4th Report]: http://www.parlia- [J. Pope, Transparency International Source Book, Chap- ment.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200001/cmselect/ ter 1 “The Challenge of Renovation” (2000)]: http://www. cmintdev/39/3907.htm; Svetska banka o politici plata u transparency.org/sourcebook/01.html; „Korupcija i stepen javnom sektoru u zemljama anglofonske Afrike: http:// isku{enja: da li niske zarade javnih slu`benika prouzroku- www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_ ju korupciju?“, MMF 1997. (C. Van Rijckeghem, B. We- africa.htm der, Corruption and the Rate of Temptation: Do Low Wa- 21 Model kodeksa pona{anja za javne slu`be Novog Ju`nog ges in the Civil Service Cause Corruption? IMF Working Velsa, Australija [Model Code of Conduct for New South Paper 1997): www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp977 Wales Public Agencies (Australia)]: http://www.premiers. 3.pdf; „Uloga reforme javnih slu`bi u borbi protiv korupci- nsw.gov.au/pubs_dload_part4/prem_circs_memos/prem je“ (D. Shand, S. Sohail, The Role of Civil Service Reform _memos/1997/m97-10.html in Combating Corruption, iz knjige: D. Kaufmann, M.G. de Asis, P. Dininio, Improving Governance and Controlling 22 Nezavisna komisija za borbu protiv korupcije Novog Ju`- Corruption, 2001): http://www.worldbank.org/wbi/gover nog Velsa: „Pokloni, povlastice ili obi~no mito? Smernice nance/pubs/improving.html; V. Tanci: Korupcija {irom za slu`be u javnom sektoru i zaposlene u njima“ (New sveta: uzroci, posledice, obim i lekovi (V. Tanzi, South Wales Independent Commission Against Corrupt- Corruption Around the World: Causes, Consequences, ion: “Gifts, benefits or just plain bribes? Guidelines for Scope and Cures, IMF Staff Papers Vol. 45, No. 4, public sector agencies and officials”): http://www.icac.ns December 1998). http://www.imf.org/external/Pubs/FT/ w.gov.au/pub/public/pub2_37cp.pdf staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf; „Uloga zarada i revizije u 79
Organizacije, kako u javnom tako i u privatnom strane, a od lica koje je pokre}e se tra`i da pru`i sektoru, imaju potrebu za pouzdanim sistemom za dokaze za ono {to tvrdi. Mehanizam bi bio delo- podno{enje i re{avanje pritu`bi. Oni koji posumn- tvorniji kada bi procedura dozvoljavala da zapos- jaju na postojanje korupcije treba da imaju na~ina leni pokrene odre|eno pitanje pred licem iz orga- da na tu svoju bojazan skrenu pa`nju odgovornim nizacije koje ima mogu}nost da sprovede dalju is- rukovodiocima. Ukoliko su sami rukovodioci uzrok tragu. problema, zaposleni moraju imati na~ina da pritu`- be podnesu organu od poverenja koji je ovla{}en za istra`ivanje takvih slu~ajeva.
U odsustvu pouzdanog mehanizma za pritu`be, po{teni rukovodioci }e znati relativno malo o tome {ta se de{ava u organizaciji. S druge strane, ko- Napomena prevodioca: U ovoj knjizi, engleski iz- rumpirani rukovodioci }e mo}i da delaju onako ka- raz „whistlebowling“ bukvalno je preveden kao „du- ko su naumili i ose}a}e se pri tom bezbedno, jer vanje u pi{taljku“, odnosno „whistlebowlers“ kao pot~injeni ne}e imati na~ina da prijave uo~enu ko- „duva~i u pi{taljku“. Nema sumnje da bi se u duhu rupciju. Kada du`e vremena traje pogre{no razu- srpskog jezika mogao prona}i bolji izraz koji bi mevanje poteza rukovodilaca ili zaposlenih, to mo- ozna~avao ova lica i njihove postupke. Najpreciz- `e da se odrazi na smanjenje morala. Dobar me- niji opis mo`e se na}i u zakonskim definicijama hanizam za pritu`be mo`e da popravi ovakvu situ- (npr. u nacrtima zakona koje su izradile nevladine aciju. organizacije), ali kori{}enje takvog opisa u ovoj knjizi ne bi bilo prakti~no. Drugi poku{aji da se ova Me|utim, u mnogim dru{tvima je prisutno okleva- re~ prevede nisu bili naro~ito uspe{ni, jer su budili nje kada treba prijaviti pogre{no pona{anje kole- pogre{ne ili nepotpune asocijacije (npr. dostavlja~, ga. Na prijavljivanje takvog pona{anja gleda se razotkriva~, insajder, zvi`da~). S druge strane, u kao na antisocijalno pona{anje, kao na „uho|enje“ krugu ljudi koji se u Srbiji i regionu bave ovim pita- bli`njih i „otkucavanje“ drugova. Ali, u sve ve}em njem, izraz „duva~i u pi{taljku“ je nedvosmisleno broju zemalja po~inju da posmatraju stvari i na dru- razumljiv. Praksa }e (nakon eventualnog uvo|enja gi na~in. Gra|ani dolaze do saznanja da se intere- za{tite „duva~a u pi{taljku“ u pravni sistem Srbije) sima dru{tva najbolje slu`i ukoliko oni koji po- sigurno ponuditi najbolje re{enje za ovu dilemu. stanu svesni ozbiljnih prestupa, kao {to je korupci- Do tada, i ~itaoci ove knjige mogu dati korisne ja, o tome progovore. predloge.
Mada mo`e potrajati dok se stav javnosti promeni, U Velikoj Britaniji, osamdesetih godina pro{log sigurno je da program reforme, koji nagla{ava zna- veka, posle serije katastrofalnih doga|aja koji su ~aj omogu}avanja zaposlenima u dr`avnoj slu`bi se mogli izbe}i, najzad je shva}eno da zaposleni da podnose pritu`be, podi`e na vi{i nivo sposob- imaju nezamenljivu ulogu u spre~avanju skandala nost svakog zaposlenog da bude ~uvar od korup- i katastrofa i neprestanoj kontroli zloupotreba. cije na svom radnom mestu.1 Gotovo sve javne istrage su pokazale da su zapo- sleni znali za opasnosti pre nego {to je do{lo do {tete i da su bili suvi{e upla{eni da bi na njih upo- Svaki organ vlasti (kao i svaka organizacija privat- zorili, ili da su pitanje pokretali pred pogre{nim nog sektora, bez obzira na veli~inu) treba da ima ljudima i na pogre{an na~in. Ovo su neki od pri- jasno definisan postupak za re{avanje pritu`bi u mera: okviru organizacije. ^esto se de{ava da se te pro- cedure razumeju na pogre{an na~in. One su obi- ` Kada se decembra 1988. godine voz slupao ~no napravljene za pojedince koji te`e da kroz pro- pokraj najprometnije londonske stanice ubiv{i ceduru ostvare neki li~ni interes; procedura je tak- 35 ljudi, istraga je pokazala da je kontrolor va da omogu}ava da se suprotstavljaju tvrdnje dve primetio da su elektri~ni vodovi labavi, {to je 80
verovatno dovelo do udesa, ali da o tome nije tivne posledice - na zaposlenog, na poslodavca, rekao ni{ta iz straha da ne uznemiri nadre|ene. na {iru javnost (deoni~are, na gra|ane koji pla}aju porez, na putnike, kupce i sli~no). ` Nakon propasti banke Credit and Commerce International, jula 1991, istraga je pokazala da Kada su suo~eni sa podjednako neprijatnim izbori- je autokratsko okru`enje u banci spre~avalo ma, opcija koju }e ve}ina izabrati bi}e zatvaranje osoblje da se oglasi o problemati~nim aktivnos- o~iju i }utanje. To je najsigurniji izbor za pojedinca. tima banke. Na nesre}u, takav izbor dovodi do toga da opas- nost postoji i dalje u nesmanjenom obimu, a korup- ` Istraga o potonu}u trajekta Herald of Free Ente- cija mo`e da pro|e bez provere. Poslodavac koji rprise, marta 1987, kod Zebri`a u Belgiji, otkrila }e biti odgovoran za eventualnu {tetu do koje kas- je da su zaposleni upozoravali pet puta da tra- nije do|e tako gubi priliku da za{titi sopstvene inte- jekti plove otvorenih vrata, ali su sva upozore- rese, a beskrupulozni konkurenti ili menad`eri pos- nja ignorisana. taju uvereni da „sve mo`e da pro|e“.
` Ispitivanje tovara oru`ja za Irak iz 1996. otkrilo je da je jedan slu`benik pismeno informisao bri- tansko Ministarstvo inostranih poslova da se Zakonom treba omogu}iti da se „duva~i u pi{taljku“ sprema izvoz municije u Irak, ali da na to nad- obrate sa svojim sumnjama i dokazima barem dve- le`ni nisu reagovali. ma vrstama institucija. U prvu vrstu spadaju tela u okviru same organizacije, npr. supervizori, rukovo- Svaki od ovih skandala je mogao da se izbegne. dioci organizacije, interni ili eksterni nadzorni organi Sva je prilika da }e gre{ku u instituciji ili preduze}u ~ija je oblast delovanja lo{ rad administracije. Kada prvi da primete oni koji tamo rade. Ipak, preovla- je „duva~ u pi{taljku“ javni slu`benik, trebalo bi da |uju}a kultura pona{anja na radnom mestu je ona ima mogu}nost da izvesti organe poput ombuds- koja odvra}a zaposlenog da o gre{kama javno go- mana, antikorupcijske agencije ili glavnog revizora. vori. Zaposleni se nalaze na polo`aju sa kojeg bi mogli da na vreme upozore o opasnostima, delu- „Duva~i u pi{taljku“ treba da imaju i drugu mogu}- ju}i kao „duva~i u pi{taljku“. Ali, oni se istovremeno nost - za slu~aj da obave{tenje koje su dali institu- i boje da }e izgubiti posao i naklonost kolega ukoli- ciji prve vrste ne donese odgovaraju}e rezultate, a ko tako u~ine.2 To je pog otovo istinito kada zapos- pogotovo u slu~ajevima kada lice ili institucija koji- leni na ni`im polo`ajima postanu svesni korumpi- ma je informacija obelodanjena postupe na neki ranosti svojih {efova. od slede}ih na~ina:
Takvi zaposleni se suo~avaju sa ~etiri opcije: ` odlu~e da ne sprovedu ispitivanje,
` da }ute o slu~aju, ` ne obave ispitivanje u razumnom roku,
` da pokrenu internu proceduru u okviru organi- ` ne preduzmu nikakvu akciju i pored toga {to zacije, ispitivanje potvrdi ono na {ta je zaposleni ukazao, ` da pokrenu pitanje pred spoljnim organom, npr. organom nadle`nim za kontrolu i nadzor, ` ne izveste „duva~a u pi{taljku“ o svom postu- panju u odre|enom roku. ` da informaciju obelodane u medijima. „Duva~i u pi{taljku“ treba tako|e da imaju mogu}- Svaka od ovih opcija je u odre|enoj meri nezado- nost da se neposredno obrate drugoj instituciji u voljavaju}a. Ukoliko na radnom mestu ne postoji slu~aju da: kultura pona{anja koja omogu}ava zaposlenima da bez straha progovore, sve opcije }e imati nega- 81
` imaju razloga da veruju da }e biti sankcionisani instinktivan odgovor }e biti poricanje. Ukoliko im se ukoliko pokrenu pitanje u internoj proceduri ili ka`e da postoje i dokazi koji potkrepljuju iznete pred propisanim spoljnim organom; tvrdnje, oni }e se na}i u isku{enju da zauzmu stav koji bi se najbolje mogao opisati kao „ubiti glaso- ` imaju opravdanu bojazan da postoji zavera. no{u“. Na primer, mogu}e je da }e organizacija reagovati tako {to }e verbalno zloupotrebiti dono- Drugu instituciju mogu da predstavljaju ~lanovi sioca informacija i {iriti o njemu zlonamerne pri~e, predstavni~kih tela, vlade ili mediji. Iskustvo je po- ili ga oslikavati kao ogor~enog pojedinca ~ijim re~i- kazalo da dono{enje zakona koji pru`a pravnu ma ne treba verovati. za{titu zaposlenima kad progovore o problemima samo za sebe ne ohrabruje ljude dovoljno da tako Te{ko da ovakvi doga|aji doprinose poverenju jav- i ~ine. Ispitivanje javnih slu`benika u Novom Ju`- nosti u organizaciju o kojoj je re~. Na sli~an na~in, nom Velsu (Australija) o delotvornosti za{tite koju organizacije koje koriste zid }utanja kako bi se pru`a Zakon o „duva~ima u pi{taljku“ te zemlje iz borile protiv iznetih tvrdnji te{ko mogu da razuvere 1992. (Whistleblower Act) pokazalo je da 85 posto javnost u pogledu njihove istinitosti. Njihovo }uta- njih nije bilo uvereno u spremnost ili `elju svojih nje }e pre biti posmatrano kao pre}utno priznava- poslodavaca da ih za{tite ukoliko uka`u na prob- nje krivice. lem korupcije ili druga pitanja. Pedeset procenata ispitanika je izjavilo da ih strah od posledica vodi Ukoliko se zaposlenima pru`i bezbedan i prihvat- ka tome da ne obelodane ono {to im je poznato. ljiv put da pitanja pokrenu pred svojim poslodav- cem, verovatno je da }e se suzbiti lo{a praksa. Kako bi pomogla da Zakon postane delotvoran, Tako|e je verovatno i da }e, kada se ne{to lo{e Nezavisna komisija za borbu protiv korupcije desi, biti mnogo lak{e da se stvari otkriju i zaus- Novog Ju`nog Velsa je zaklju~ila da: tave u ranoj fazi i uz minimalne neprijatnosti za organizaciju. Neke organizacije tra`e od eksternih ` mora da postoji istinska re{enost u okviru orga- revizora da kada vr{e reviziju njihovog poslovanja, nizacije da se postupa po svakoj prijavi i da se ispitaju i njihove mehanizme za pritu`be. za{tite oni koji prijave podnesu;
` organizacije moraju da uspostave delotvoran in- terni sistem izve{tavanja i da taj sistem predsta ve u okviru organizacije. Javna odgovornost treba da prati svaki poku{aj kojim se ohrabruje obelodanjivanje informacija od Zaposleni koji ose}a da ne{to mora da se u~ini je strane tzv. „duva~a u pi{taljku“. jednako voljan da stvar objavi unutar organizacije ili van nje. Kada nema jasnih znakova o tome Zakon Velike Britanije o obelodanjivanju u javnom kakav vid spoljnog obelodanjivanja mo`e da bude interesu (Public Interest Disclosure Act - PIDA) ima prihvatljiv, i u kojim okolnostima, zaposleni koji za cilj da promovi{e javnu odgovornost i dobro odlu~i da obelodanjivanje u~ini van organizacije upravljanje u organizacijama tako {to upu}uje rad- verovatno }e se obratiti medijima. Ova opcija se nike da je bezbedno i prihvatljivo da uka`u na ne- obi~no uzima kao poslednje ishodi{te i sigurno je pravilnosti u poslovanju organizacija u kojima rade. da nije najdra`i izbor lojalnog radnika. Tom re{enju Zakonom se omogu}ava potpuna i pravovremena }e pribe}i duboko nezadovoljni radnici ili oni koji za{tita od otpu{tanja ili ka`njavanja radnika koji pi- iskreno ose}aju da ne postoji drugi na~in da obez- tanje pokrene u skladu sa propisanim odredbama.3 bede da se o pitanju govori a da pri tom ne riziku- ju svoju karijeru. Za{tita na osnovu ovog zakona se primenjuje kada je postojala istinska zabrinutost radnika da je u~i- Gotovo je neizbe`no da obelodanjivanje u mediji- njeno krivi~no delo, gra|anski prestup (nemar- ma dovede do odbrambenog odgovora organizaci- nost, povreda ugovora, povreda upravnih propisa) je. Ukoliko odgovorni nisu svesni problema, njihov ili gre{ka pravosudnih organa, da su zdravlje, bez- 82
bednost ili `ivotna sredina dovedeni u opasnost, Zakon ne {titi one koji samo izazivaju nevolje. Da kao i kod poku{aja da se neki od ovih doga|aja bi dobio za{titu, zaposleni mora da postupa u do- prikrije. Primenjuje se na privatni, javni i neprofitni broj veri. Jedini slu~aj kada se postupanje u dobroj sektor, i to na radnike, ugovara~e, instruktore, veri ne postavlja kao uslov jeste kada zaposleni slu`benike i zaposlene u dr`avnoj zdravstvenoj obelodanjuje neke informacije tra`e}i pravni savet. slu`bi (DZS). Njime nisu obuhva}ena lica koja sama sebe zapo{ljavaju (osim onih koji rade u Zakon na du`e staze obezbe|uje da radnici ne DZS), volonteri, pripadnici obave{tajnih slu`bi, zatvaraju o~i pred malverzacijama u svojim orga- vojske i policije.4 nizacijama, ve} da se ose}aju dovoljno uvereni da pitanje mogu da pokrenu i pred svojim poslodav- Najpotpuniju i najdostupniju za{titu po ovom za- cem. Poslodavci koji poku{aju da u}utkaju ovakve konu u`ivaju radnici koji pokrenu pitanje u okviru glasove rizikuju da plate od{tetu u slu~aju da pro- organizacije ili pred licem koje je po propisima tiv njih bude podignuta tu`ba. odgovorno za re{avanje takvih nepravilnosti. U tim slu~ajevima }e radnik u`ivati za{titu ukoliko je nje- Sli~ni zakoni postoje u Australiji, kako na federal- gova sumnja zasnovana na razumnim razlozima i nom nivou tako i na nivou pojedinih dr`ava.6 ukoliko je bio iskren. Ova odredba je utemeljena na shvatanju da su oni koji se nalaze u organizaci- ji u najboljem polo`aju da primete i isprave svaku nepravilnost.5 Ovaj pristup tako|e produbljuje prin- cip javne odgovornosti. Kad se u daljem postupku Prava i ugled pojedinaca moraju biti za{ti}eni od poka`e da je prijava bila osnovana, lak{e }e biti tvrdnji koje su nebitne, usmerene na uznemiravanje ustanovljena zakonska odgovornost pojedinaca ili su uvredljive. Se}anje na zastra{uju}i fenomen koju su znali za odre|enu radnju ili su je primetili. „dostavlja~a“ iz biv{ih autoritarnih re`ima skre}e nam pa`nju na to koliko ove stvari mogu da budu Zakon Velike Britanije tako|e propisuje okolnosti u opasne. Propisi koji se odnose na „duva~e u pi{talj- kojima obelodanjivanje van organizacije mo`e da ku“ zbog toga treba da sadr`e jasna pravila za na- u`iva za{titu. Zakonom su odre|ene nadle`nosti u doknadu {tete koju prouzrokuju la`ne optu`be. vezi sa ovakvim vidom obelodanjivanja koje su do- deljene regulatornim telima. Obelodanjivanje infor- Naro~ito je bitno da propisi sadr`e barem osnovne macija tim telima u`iva za{titu sve dok radnik ima mere o naknadi za {tetu nanetu ugledu pojedina- razumne razloge da bude uveren u istinitost infor- ca. Me|u takvim merama se obi~no navode objav- macija i tvrdnji. To prakti~no zna~i da zaposleni ljivanje izvinjenja i ispravka podataka o li~nosti. U treba da ima dobar dokaz za zasnovanost svojih krivi~nom pravu zemalja se obi~no nalaze odredbe tvrdnji ~ak i onda kada se na kraju poka`e da su kojima se propisuje kazna za one koji svesno izno- njegova uverenja bila pogre{na. se la`ne tvrdnje. Svakom potencijalnom „duva~u u pi{taljku“ treba od po~etka da bude jasno da se Kod drugih oblika obelodanjivanja, kao {to su doja- ove norme mogu primeniti i na njega ukoliko obe- ve policiji, izjave u medijima ili predstavka poslani- lodanjivanje koje u~ini nije bilo „u dobroj veri“. ku, potrebno je zadovoljiti vi{e uslova da bi radnik u`ivao za{titu. Da bi u`ivao za{titu, radnik mora prethodno da pokrene pitanje pred poslodavcem ili propisanim kontrolnim ili nadzornim organom. Izu- zetak od ovog pravila su situacije kada je zaposle- Kada je ~e{ka vlada uspostavila prvu telefonsku ni imao razloga za zabrinutost da }e biti ka`njen „vru}u liniju“ za pitanja korupcije u Ministarstvu zbog svoje izjave; ukoliko bi stvar verovatno bila unutra{njih poslova (sa ciljem borbe protiv korup- zata{kana da nije do{lo do prijave, a propisani cije u okviru same policije), mnogi su se pitali koli- kontrolni ili nadzorni organ ne postoji; ako se sma- ko }e prose~an gra|anin imati poverenja u ovaj tra da je u pitanju izuzetno ozbiljna stvar. mehanizam budu}i da ga sprovode dr`avni slu`- benici.7 83
^ini se da, barem kada je re~ o ^e{koj, nevladine ovu uslugu gra|anima. Oni koji sumnjaju na korup- organizacije u`ivaju ve}i nivo poverenja, a ve}a su i ciju u projektima Svetske banke imaju mogu}nost o~ekivanja da }e se takve organizacije pozabaviti da se obrate slu`bi koju je sama banka ustanovila i primljenim `albama. Ovo nas upu}uje na to da ne- koja ima ispostave u velikom broju zemalja.8 vladine organizacije mogu biti dobro mesto za spro- vo|enje akcije koja }e gra|anima, bili oni anonimni U Ukrajini funkcioni{u dve vrste antikorupcijskih ili ne, omogu}iti da iska`u svoje brige. „vru}ih linija“. Jedna od njih, koju je organizovala vlada, omogu}ava zaposlenima da iznesu svoje Kada su nevladine organizacije uklju~ene u borbu pritu`be u vezi sa poreskom slu`bom. Na`alost, protiv korupcije na ovaj na~in, va`no je: ova „vru}a linija“ nije jo{ zadobila poverenje javno- sti, delimi~no i zbog toga {to je vode dr`avni orga- ` precizno definisati ulogu telefonskog centra i ni. Druga linija, koju je uspostavila organizacija pitanja u vezi sa identitetom onih koji svojim po- gra|anskog dru{tva Slu`ba za zastupanje gra|a- zivima pokazuju da se pouzdaju u njega, na, pokazala se korisnijom. Tamo se primaju pozi- vi 24 sata dnevno, a na njih odgovaraju operateri ` da ovaj metod bude deo {ire strategije, ili telefonska sekretarica. Zavode se i anonimne
` obezbediti da telefonska linija ne izgubi svrhu usled preterano dugih poziva, prijave. Kada takve prijave ukazuju na ne{to, pre- ` dobro usmeriti reklamnu kampanju za ovu tele- duzima se odgovaraju}a akcija. fonsku slu`bu tako da se objasni njena svrha, na~in rada i ko slu`bu vodi, U nekoliko zemalja postoje nevladine organizacije ` obezbediti da se telefonske linije ni na koji na~in koje pru`aju pomo}, savete i preporuke „duva~ima ne prislu{kuju, u pi{taljku“. Zaposleni se ohrabruju da kontaktiraju NVO kako bi mogli da iska`u svoje bojazni na pri- ` doneti jasnu odluku o tome da li se mogu primati meren na~in i kako bi se obezbedilo da budu sves- anonimne informacije, ni svega {to }e prouzrokovati akcija koju namera- vaju da preduzmu. Neke organizacije nude i stru~- ` dati jasne instrukcije za upotrebu “vru}e linije” ne savete o internim sistemima za pritu`be u jav- nom i privatnom sektoru, a mogu i same da poslu- ` zaposliti iskusne i obu~ene operatere, koji su `e kao zvani~an kanal za pritu`be. sposobni da objasne onima koji zovu koja su nji- hova prava i da im predlo`e osnovne mere za U Velikoj Britaniji, nevladina organizacija Public razre{enje problema, Concern At Work (PCAW) zapravo je i zaslu`na {to je usvojen zakon koji reguli{e ovu oblast. Sada ` dati povratnu informaciju onima koji su zvali i se ta organizacija trudi da obezbedi primenu predstavili se o tome {ta je ura|eno posle njiho- zakona na odgovaraju}i na~in, rade}i sa svim rele- vog poziva. vantnim ~iniocima (poslodavcima, sindikatima, kontrolnim i nadzornim organima). Njeno delova- Nemamo nameru da sugeri{emo da organi vlasti ne nje u zajednici tako|e je i da poka`e kako akcija bi trebalo da ustanove ovakve telefonske linije. U pojedinca mo`e da doprinese javnom interesu i da nekim zemljama postoje telefonske slu`be koje promovi{e obelodanjivanje informacija ne samo funkcioni{u potpuno zadovoljavaju}e, bilo da je re~ kao privatno pravo ve} kao javno dobro, zasnova- o policiji, carinskim ili poreskim organima. Ali tamo no na brizi za druge.9 PCAW sara|uje sa sli~nom gde je poverenje javnosti slabo, bolje je da se vlas- nevladinom organizacijom iz Ju`noafri~ke Repu- ti udru`e sa nekom nevladinom organizacijom koja blike, Savetodavnim centrom za otvorenu demo- u`iva ugled u javnosti. Tako udru`ene, organizacija kratiju (Open Democracy Advice Centre).10 iz javnog sektora i NVO mogu zajedno da pru`aju Vode}a organizacija za pitanja „duva~a u pi{taljku“ 84
u SAD-u je Projekat za odgovornu vladu (Govern- Mada je klasi~na uloga ombudsmana usredsre|e- ment Accountability Project - GAP). Ova organiza- na na otklanjanje lo{eg rada javne uprave, posled- cija promovi{e odgovornost vlasti i korporacija za- njih godina su mnoge zemlje ovu ulogu pro{irile na la`u}i se za slobodu govora na radnom mestu, za{titu od kr{enja ljudskih prava i korupcije. procesuiraju}i slu~ajeve koji se odnose na „duva~e Ombudsmani su u raznim vidovima ustanovljeni u u pi{taljku“, publikuju}i njihova obave{tenja, mnogim zemljama u tranziciji: poverenik parlmen- osmi{ljavaju}i politiku primene i reformu propisa ta za ljudska prava u Ma|arskoj; branilac gra|an- koji se odnose na ovu materiju.11 skih prava u Sloveniji; poverenik za ljudska prava u Rusiji; Dr`avna slu`ba za ljudska prava u Leto- niji; i narodni advokat u Gruziji i Rumuniji.14
Litvanija je na osnovu ustava i zakona koji su sle- [ta mo`e da uradi obi~an gra|anin kada stvari dili ustanovila savet koji se sastoji od pet parla- krenu pogre{nim putem? Kada podigne glas nego- mentarnih ombudsmana, ~ija je glavna du`nost dovanja protiv dr`avne birokratije, ali kad nema ni- ispitivanje peticija u vezi sa zloupotrebom ovla{}e- koga da ga ~uje? Jedna od mogu}nosti je tra`enje nja i birokratijom. Dva ombudsmana ispituju javne re{enja u okviru sudskog postupka, ali ~ak i kad slu`benike, jedan vojna lica, a ostala dva slu`be- sudovi rade po zakonu, oni su spori, skupi i daleko nike organa lokalne vlasti. od toga da budu bliski korisnicima. I sami sudovi, pored toga, mogu da budu korumpirani, a njihovo Da bi ombudsman bio delotvoran, treba da ispuni pridr`avanje vladavine prava problemati~no. ~etiri kriterijuma:
U takvim situacijama gra|ani imaju potrebu da se ` nezavisnost od organizacija koje je ovla{}en da obrate ombudsmanu.12 U [paniji, ombudsman ispituje; nosi naziv „narodni branilac“ (Defensor del Pueb- lo); u Ju`noafri~koj Republici - „narodni za{titnik“ ` njegove radnje dovode do izgradnje poverenja (Public Protector). Budu}i da postupa na prijatelj- javnosti prema vlastima; u principu se postupa ski na~in i da je manje formalan u praksi, ombuds- po ombudsmanovim preporukama; man mo`e da predstavlja idealnog partnera za or- ganizacije gra|anskog dru{tva koje rade sa pritu`- ` ombudsman se pona{a pravi~no; bama gra|ana i na obrazovanju gra|ana u vezi sa njihovim pravima. Ovo je posebno slu~aj u zemlja- ` ombudsman je javno odgovoran. ma u kojima je ustanovljenju ombudsmana pretho- dilo postojanje neformalnih medijatora koji su pre- Ombudsman zapravo predstavlja slu`bu koja mo{}avali podelu izme|u gra|ana i lokalnih vlasti. nezavisno prima i istra`uje optu`be o lo{em radu U Kataloniji ([panija), sâm zakon je poslu`io za dr`avnih slu`bi. Ombudsman nema zadatak da se ustanovljenje lokalnih ombudsmana koji su neza- nadme}e sa sudovima, niti da bude organ kome visni od Narodnog za{titnika. }e se `aliti oni ~ije `albe na sudu padnu u vodu. Ve}ina ombudsmana nije nadle`na da ispituje rad Pojam javnog ombudsmana nastao je u Kini pre samih sudova. 2000. godina, a u Skandinaviju je dospeo preko Turske. Skandinavci su ovoj instituciji dali njen sa- Odre|enja uloge ombudsmana mogu biti razna. vremeni oblik. Poslednjih godina, mnoge zemlje su Prema pakistanskom zakonu, osnovni zadatak prihvatile ovaj koncept smatraju}i da }e biti od kori- ombudsmana je da ispita: sti gra|anima koji imaju posla sa mo}nom ma{ine- rijom vlasti. Novi Zeland je bio prva neskandinav- (1) odluke, postupke, preporuke, akt propu{tanja, ska zemlja koja je uvela ombudsmana u svoj sis- akt protivan zakonu, radnju koja je u suprotno- tem (1962). Te iste godine slu`bu je organizovala sti sa zakonom i drugim propisima ili predstav- i Norve{ka.13 lja odstupanje od utvr|ene prakse, osim ako je u~injena u dobroj veri (bona fide) i uz postoja- 85
nje valjanih razloga; da li su odluke izopa~ene, demokratijama, jednopartijskim dr`avama i vojnim proizvoljne, nesuvisle, nepravedne, pristrasne, diktaturama. plod nasilja ili diskriminacije; da li su zasnovane Poljska je formirala kancelariju ombudsmana 1987. na nebitnim ~injenicama; ili da li su ovla{}enja godine radi istrage kr{enja zakona i principa `ivota iskori{}ena za to da se odluka donese iz razlo- zajednice i socijalne pravde od strane uprave. Njen ga koji su koruptivne ili neodgovaraju}e priro- uspeh je inspirisao druge evropske zemlje u tranzici- de, usled podmi}ivanja, plja~ke, favorizovanja, ji da urade isto.17 Me|utim, iako su brojne zemlje u nepotizma i prekora~enja ovla{}enja; tranziciji ustanovile slu`bu ombudsmana, proces izb- ora, mada je na papiru bio sasvim u redu, nije uvek (2) nemar, nepa`nju, nestru~nost, odugovla~enje, omogu}avao da se izabere osoba pravog kalibra neefikasnost i nespretnost u upravljanju ili u koja mo`e da odigra ulogu ombudsmana. Tako|e, izvr{avanju du`nosti i odgovornosti.15 ~esto se de{avalo da slu`bama ombudsmana nisu bila dodeljena odgovaraju}a sredstva za rad. U osnovi, kao {to je u poznatoj odluci kanadskog suda re~eno: „Ombudsman mo`e da unese svet- lost nadzora na mesta koja bi ina~e ostala u tami ~ak i pored otpora onih koji bi vi{e voleli da upra- v-ljaju slepcima.“16 U Poljskoj se ova slu`ba pokazala kao popularna. Kada je 1987. ustanovljen, ombudsman je pred- Institucija ombudsmana pru`a dodatnu priliku stavljao jednu od prvih demokratskih institucija te pojedincima da se po`ale na rad izvr{ne vlasti ne- zemlje. Poverenika za za{titu gra|anskih prava zavisnom i stru~nom telu. Pritu`be ombudsmanu (ombudsmana) bira Donji dom parlamenta, a izbor mogu da rezultiraju akcijom ~iji je cilj otklanjanje potvr|uje Senat. Isto lice mo`e biti izabrano samo lo{eg rada uprave u posebnom slu~aju, odnosno, jednom, a du`ina mandata je pet godina. Svako, {ire posmatrano, da pomognu povra}aju vere u uklju~uju}i i strance, ima pravo da pred ombuds- po{tenje institucija vlasti. manom brani svoja prava i slobode za koje veruje da su ugro`ene od strane organa vlasti. Pristup Kao institucija visokog ranga, utvr|ena ustavom, ombudsmanu je besplatan i neformalan, a pove- ombudsman je u boljoj poziciji da se odupre pri- renik je ovla{}en da postupa i na sopstvenu inicija- tisku izvr{ne vlasti nego organi poput komisije za tivu.18 javne slu`be, za policiju ili vojsku. Ombudsman mo`e da vr{i ispitivanja koja kao rezultat imaju Poverenik mo`e da bude lice koje je dr`avljanin otkrivanje informacija o korupciji u okviru vlade. Na Poljske, visokomoralnog dr`anja, politi~ki i ideo- taj na~in ombudsman mo`e da korupciju i obuzda. lo{ki neutralno i koje dobro poznaje propise. Pove- renik se ne mo`e nalaziti na drugim polo`ajima Poverljivost postupka daje ovoj slu`bi dodatnu dok vr{i ovu funkciju. prednost, jer se tako dostavlja~i informacija i `alite- lji {tite od mogu}eg zastra{ivanja.
U mnogim zemljama ovla{}enja ombudsmana prote`u se i na ispitivanje i nadzor sistema uprave kako bi se obezbedilo svo|enje korupcije na mini- mum. Takvi ombudsmani mogu da preporu~e una- Da li je poslovanje bilo nepravilno? Ako je neko de- pre|ivanje postupaka i prakse i da na taj na~in pod- lo vlasti protivno propisima i principima, a ne pos- staknu zaposlene u dr`avnim slu`bama da nepre- toji drugi osnov koji bi ga opravdavao, onda se, u stano vode urednu dokumentaciju. principu, ne mo`e smatrati da je poslovanje bilo pravilno. U idealnom slu~aju reakcija ombudsma- Smatra se da je koncept slu`be ombudsmana na }e se zasnivati na {irokom pristupu koji obu- veoma prilagodljiv i da dobro deluje u razli~itim et- hvata proveru da li je prekr{eno pisano pravilo, ne- ni~kim i religioznim sredinama, u parlamentarnim 86
pisano na~elo ili standard dobre vladavine. Re~ je budsman morati da se usmeri na korupciju kada je o slede}im na~elima: ona uzrok propusta u radu uprave. Pitanje je samo ` jednako tretiranje jednakih slu~ajeva, kako }e to da u~ini. Da bi se bavio unapre|ivanjem rada javne uprave, ` razlo`nost, ombudsman treba da razvije odnos poverenja sa onima koje treba da nadzire. Uop{te uzev, nije pre- ` srazmernost izme|u ciljeva i sredstava kada se poru~ljivo, ako mo`e da se izbegne, da ombuds- procenjuju slu`bene radnje, man zauzima stav istra`itelja ili tu`itelja. To bi pret- vorilo „prijateljskog ombudsmana“ u „opasnog poli- ` pravna sigurnost legitimnog o~ekivanja gra|ana cajca“, {to u nekim sredinama mo`e da vodi sma- da }e se izboriti za pravo kada takvo o~ekiva- njenju uspe{nosti ombudsmana u ostvarivanju dru- nje proisti~e iz dobre vere, gih njegovih funkcija.
` davanje obrazlo`enja za donete odluke, Pa ipak, neke zemlje su zauzele stav da ombuds- man, koji ima pravo neograni~enog pristupa doku- ` za{tita gra|ana od slu`benih radnji koje na njih mentaciji, mo`e da bude u boljoj poziciji da vr{i imaju neopravdani negativni uticaj.
Pored toga, kada razmatra rad vlasti, ombudsman tako|e koristi standarde ili smernice za dobru vla- istragu u upravi od policijskih istra`itelja, koji su davinu koje opisuju prihvatljive na~ine rada izvr{ne manje iskusni u administrativnim poslovima.19 vlasti.
Ove smernice se javljaju u vidu odre|enih prihva- U nekim zemljama, na primer u Papui Novoj Gvi- }enih standarda upravnog postupanja i pona{anja neji i na Tajvanu, smatra se da ombudsman ima javnih slu`benika prema javnosti. Tra`i se postu- jedinstvenu priliku da pregleda izjave o prihodima i panje bez neopravdanih ka{njenja, pru`anje svih imovini koje podnose vi{i dr`avni slu`benici.20 Ne- va`nih informacija pojedincima, jednak odnos i zavisan od vlasti, uva`en u javnosti i sposoban da po{tovanje prema strankama, nepristrasnost i istra`uje sadr`aj ovih prijava, ombudsman i njego- spremnost za pomo}. va slu`ba postaju delotvorni izvr{ioci ovih aktivno- sti, pa se tako izbegava stvaranje posebnih organa Najzad, ombudsman postavlja standarde i samim koji bi imali ovu funkciju21. Alternativa ovom re{e- organima vlasti, koji se odnose na koordinaciju me- nju, u slu~aju kada se ~ini da }e preveliki broj pri- |u pojedinim organima vlasti koji pru`aju usluge java biti osporavan, moglo bi da bude ustanovlje- gra|anima. Ombudman nadzire koliko se te`i ispu- njavanju standarda za pru`anje tih usluga i standar- nje posebne slu`be ili lokalnih slu`bi ombudsmana koje bi se bavile ovim pitanjima.22
Kao {to je slu~aj i sa mnogim drugim elementima da profesionalnog pona{anja. Ombudsman {titi pri- sistema provera i ravnote`e izme|u raznih grana vatnost gra|ana i pravo na pristup organima vlasti. vlasti, i kod ombudsmana je proces izbora klju~an za zadobijanje i odr`avanje poverenja javnosti u dr`avne institucije. Ako su u slu`bi prete`no zapo- Klasi~an ombudsman se brine o otklanjanju lo{ih sleni odani ~lanovi partije ili penzionisani slu`beni- postupaka uprave, drugim re~ima, o spre~avanju ci, {anse za uspeh }e biti veoma ograni~ene. U lo{eg obavljanja javnih poslova. Uop{teno gleda- nekim zemljama sâm parlament vr{i izbor ~lanova, no, takvi postupci mogu u odre|enoj meri da poti- a {ef dr`ave ih formalno imenuje. U drugim dr`a- ~u od korupcije u javnoj upravi. Zbog toga }e om- vama postavljanje obavlja {ef dr`ave nakon kon- 87
sultovanja sa vo|om opozicije i predsednikom vla- tavlja kao organ ~ija diskreciona odluka menja dis- de. U nekim slu~ajevima vlada naprosto vr{i imen- krecionu odluku izvr{ne vlasti. Sud se ograni~ava ovanje bez ikakvih konsultacija. na re{avanje o tome da li su vlada odnosno njen Stvarni mehanizam procesa je od sekundarnog slu`benik delovali u granicama zakonom dodeljenih zna~aja u odnosu na rezultat. Slu`ba treba da u ovla{}enja. Zna~i, sudije ne vladaju zemljom i ne o~ima javnosti bude po{tena, kompetentna, neza- vr{e vlast umesto vlade kada odlu~uju o osporenim visna, neko ko slu`i interesima naroda, a ne biro- vladinim odlukama.24 kratski dodatak koji slu`i ostvarenju ciljeva vlada- ju}e politi~ke partije. Kako u mnogim zemljama narasta uloga privatnog sektora, a vlada se vi{e okre}e pitanjima regula- Jedan istaknuti ombudsman je primetio da: tive, uloga sudova postaje jo{ bitnija nego {to je bila. Kada se klasi~ne javne funkcije povere privat- Kakva god da je procedura za imenovanje, institu- nom sektoru, sudovi, mnogo vi{e nego parlament, cionalne garancije nezavisnosti }e biti podrivene igraju ulogu u obezbe|ivanju odgovornosti pri vr{e- ukoliko postoji mogu}nost da partijska pristras- nju takvih funkcija. nost, ili samo privid pristrasnosti, bude uo~ljiva pri imenovanju ombudsmana. Jednako je va`no spre- Odluke vladinih kontrolnih i nadzornih organa ne- ~iti imenovanje pri kojem ne bi bili ispo{tovani, ili bi posredno uti~u na poslovne krugove ~iji je rad pred- bili ubla`eni, uslovi u pogledu stru~nih kvalifikacija. met regulisanja, pa privatni sektor sve ~e{}e u su- S obzirom na to, jedino {to preostaje onda kada dovima tra`i za{titu od prekomernog kori{}enja i zakon predvidi dobar postupak izbora, jeste nada zloupotrebe regulatornih ovla{}enja dr`ave. Do}i }e da }e organ odgovoran za izbor da postupi mudro. vreme kada }e se od sudova o~ekivati da idu i dalje Sam ombudsman, naravno, mora da nastoji da se i da razmatraju zakonitost odluka donetih u samom uzdr`ava od bilo kakvog pona{anja koje bi moglo privatnom sektoru. Od privatnog sektora se o~ekuje da podrije njegovu nepristrasnost ili poverenje jav- da primenjuje principe upravnog prava (koje se nosti. On nikad ne sme da koristi slu`bu radi zado- nekada odnosilo samo na dr`avne institucije) kada odluke imaju zna~ajan uticaj na javni interes.
voljenja sopstvenih interesa, na primer radi izgrad- Ustav Ju`noafri~ke Republike iz 1996. je oti{ao nje svoje budu}e karijere.23 tako daleko da je „pravedno upravno postupanje“ postalo ustavom za{ti}eno pravo:
Prosto re~eno, uslov za vladavinu prava je da vla- (1) Svako ima pravo na zakonito, razumno i pro- da radi u granicama zakona. O{te}eni gra|ani, ~iji ceduralno pravi~no upravno postupanje. su interesi pogo|eni, imaju pravo da se obrate (2) Svako protiv ~ijih prava je neka odluka u nezavisnom sudu koji treba da odlu~i da li je neka upravnom postupku doneta ima pravo da radnja koju je preduzela vlada ili neko u njeno ime dobije pismeno obrazlo`enje takve odluke. u skladu sa zakonom. To pravo mo`e biti garanto- (3) Moraju se doneti zakoni koji }e ova prava vano ustavom ili zakonima. U nekim zemljama po- u~initi delotvornim, i ti zakoni moraju: stoje specijalizovani upravni sudovi ~iji je zadatak a. omogu}iti razmatranje upravnog postu- re{avanje ovakvih sporova; u drugima su i za ova panja od strane sudova ili, kada je to pri- pitanja nadle`ni redovni sudovi. mereno, nezavisnog i nepristrasnog tribu- nala; U ovom kontekstu, sudovi ispituju pojedina~nu odlu- b. uvesti du`nost dr`ave da prava iz stava 1 ku slu`benika ili organa kako bi odredili da li je odlu- i 2 u~ini delotvornima; i ka doneta u skladu sa ovla{}enjima koja su zako- c. promovisati efikasnu administraciju. nom poverena donosiocu odluke. Ju`noafri~ki Zakon o unapre|enju pravednosti ad- Drugim re~ima, sudovi odlu~uju da li je odluka upra- ministracije25 uvodi kao pravo da upravno postu- ve pravno valjana ili ne. Rade}i to, sudija se ne pos- panje bude „zakonito, razumno i proceduralno pra- 88
vi~no“, kao i pravo da se dobije obrazlo`enje za ta iv) usled neovla{}enog ili nepotrebnog nalo- postupanja, kao {to je navedeno i u Ustavu. ga druge osobe ili organa; v) suprotno na~elu „dobre vere“; ili ^lan 6, stavovi (1) i (2), glasi: vi) proizvoljno ili kapriciozno; f) samo postupanje je: 1) Svako mo`e da pokrene postupak pred i) suprotno zakonu ili nije u skladu sa odred- sudom ili tribunalom za sudsko razmatranje bama o nadle`nosti; ili postupanja uprave. ii) nije u razlo`noj vezi sa: 2) Sud ili tribunal je ovla{}en da sudski razmatra aa) svrhom preduzimanja; postupanje uprave ukoliko: bb) svrhom odredaba o nadle`nosti; a) lice koje je preduzelo postupanje cc) informacijama koje je lice koje je pre- i) nije bilo ovla{}eno da to u~ini po odredba- duzelo postupanje imalo; ili ma kojima se ure|uje nadle`nost; dd) sa razlozima koje je lice koje je pre- ii) postupalo je po osnovu prenetih ovla{}e- duzelo postupanje dalo; nja kada ovla{}enja nisu preneta u skladu g) postupanje se sastoji od propusta da se odlu- sa odredbama o nadle`nosti; ka donese; ili h) kori{}enje ovla{}enja ili vr{enje funkcije po iii) je bilo pristrasno, odnosno postojala je raz- odredbama o nadle`nosti na osnovu kojih je lo`na sumnja u pristrasnost; radnja preduzeta bilo je tako nerazlo`no da ni- b) nije postupano u skladu sa obaveznim i mate- jedna razumna osoba ne bi na taj na~in koris- rijalnim procedurama ili uslovima koji su pro- tila ovla{}enja ili vr{ila funkciju; ili pisani u odredbama o nadle`nosti; c) postupanje nije bilo proceduralno pravi~no; d) postupanje je pretrpelo materijalni uticaj usled i) postupanje je na drugi na~in neustavno ili ne- pogre{ne primene zakona; zakonito. e) postupanje je preduzeto: i) iz razloga koji nisu navedeni u odredbama Nijedno dru{tvo ne mo`e da o~ekuje da }e se na o nadle`nosti; delotvoran na~in boriti protiv korupcije ukoliko nje- ii) tako da su svrha ili motiv za postupanje govi gra|ani nemaju volje ili mogu}nosti da saop- bili skriveni; {te ono {to znaju kada postanu svedoci korupcije. iii) tako da su uzete u obzir nebitne okolnos- Kao {to igraju klju~nu ulogu u privatnom sektoru, ti, odnosno bitne okolnosti nisu uzete u pouzdani i bezbedni mehanizmi za pritu`be pred- stavljaju i sr` svake vladine strategije za borbu pro- obzir; tiv korupcije. 89
1 Primeri zakona su: Zakon o za{titi „duva~a u pi{taljku“ iz 11 Government Accountability Project (US): http://www. 1994, Kvinslend, Australija (Whistleblowers Protection whistleblower.org Act); Zakon o obelodanjivanju u javnom interesu iz 1998, 12 D`on Ha~ard (John Hatchard), „Slu`ba ombudsmana“ Velika Britanija (Public Interest Disclosure Act); Zakon o (“The Office of the Ombudsman”), objavljeno u: Institucije podr{ci „duva~ima u pi{taljku“iz 1998, distrikt Kolumbija, za ljudska prava u dr`avama Komonvelta (National Hu- SAD (Whistleblower Reinforcement Act) i Sveobuhvatni man Rights Institutions in the Commonwealth, Common- zakon o kvalitetnom osoblju vlade iz 1978, distrikt Kolum- wealth Secretariat, London, 1992) bija, SAD (Government Comprehensive Merit Personnel Act). 13 Novozelandski propis mo`e se videti na http://www.om budsmen.govt.nz/ombudsme.htm. U vezi sa slu`bom 2 Izraz „duva~ u pi{taljku“ (kao fudbalski sudija) poreklom je ombudsmana Novog Zelanda, videti vi{e na: http://www. iz SAD-a. Ekvivalent u holandskom jeziku je „zvonar“ ombudsmen.govt.nz/ (osoba koja udara u zvono upozoravaju}i na opasnost). Rasprave o ovom pitanju su vo|ene na{iroko u zemljama 14 Pogledati izve{taj „Mogu}nosti za stvaranje institucije om- isto~ne i srednje Evrope. U tim raspravama su diskutanti budsmana u Republici Bugarskoj“, Centar za demokrat- me{ali legitimnost ovakvog delovanja sa postupcima koji ske studije, Nacionalni antikorupcijski dokumenti: http:// zaslu`uju daleko manje po{tovanja, kao {to je potkazi- 64.49.225.236/russian/ni_National_Docs_ru.htm vanje suseda u vreme totalitarnih re`ima koje su te zeml- 15 Definicija poti~e iz pakistanskog zakona kojim je ustanovl- je iskusile. jena ova slu`ba. 3 Zakon o obelodanjivanju u javnom interesu Velike Brita- 16 Citirano prema kanadskom sudskom slu~aju koji je pred- nije iz 1998. (Public Interest Disclosure Act) stupio je na stavljao prekretnicu. Za bli`e informacije, obratiti se D`e- snagu slede}e godine. Tekst zakona se mo`e na}i na remiju Poupu na: jeremy.pope@tiri.org www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980023.htm. 17 Kori{}enje ombudsmana za nadzor nad javnim slu`beni- 4 Vlada Velike Britanije je obe}ala da }e policajci dobiti za{- cima (Using an Ombudsman to Oversee Public Officials, titu ravnu onoj koja se pru`a na osnovu ovog zakona. Nick Manning and D. J. Galligan, PREM Notes, The Wor- 5 Primenom ovog pristupa na princip parlamentarne odgov- ld Bank, Washington DC 1999). Za bli`e informacije, ob- ornosti, Zakon obezbe|uje za{titu sli~ne snage ljudima ratiti se D`eremiju Poupu na: jeremy.pope@tiri.org koji neposredno pokrenu pitanje pred odgovaraju}im 18 Mandat poverenika je opisan u izve{taju Poljske Komisiji odeljenjem vlade. UN za ljudska prava, oktobra 2003: http://www.unhchr.ch/ tbs/doc.nsf/0/a6e8802acbd8d5b4802567a80053e0d4?O 6 Propisi Kvinslenda o za{titi „duva~a u pi{taljku“ iz 1999. (Queensland Whistleblowers Protection Regulation)(http: pendocument //www.legislation.qld.gov.au/LEGISLTN/CURRENT/W/ 19 Na primer, Slu`ba generalnog inspektora vlade Ugande. WhistleblowProR99_01_.pdf); Australijska komisija za 20 Primer za ovo je Finska. pravnu reformu je sna`no istupila u prilog za{tite „duva~a 21 Obra}anje dr Martena Ostinga (Dr Marten Oosting), pred- u pi{taljku“. Videti: Scope of Complaints System na http:// sednika Me|unarodnog instituta ombudsmana i ombuds- www.austlii.edu.au/au/other/alrc/publications/reports/82/ mana Holandije, 1998, na skupu „Nezavisni ombudsman ALRC82Scopeofcomplaintssys.html#Ch14Protectionand u demokratiji zasnovanoj na vladavini prava“ (“The Inde- encouragementofwhistleWhistleblowers; Australia, Inc. je pendent Ombudsman in a Democracy Governed by the nevladina organizacija koja pru`a podr{ku onima koji su Rule of Law”), u okviru ceremonije otvaranja Tre}e azi- svedo~ili o korupciji ili sumnji o njenom prisustvu na svom jske konferencije ombudsmana, Makao, 4. maj 1998. radnom mestu. Videti: http://www.whistleblowers.org.au/. 22 ^esto se smatra da je model Papue Nove Gvineje imao 7 Ova rasprava poti~e sa okruglog stola Transparency pozitivan uticaj. S druge strane, na Tajvanu, sa ciljem pri- International ^e{ke, odr`anog pod nazivom “Rad kontakt- mene propisa o prijavi imovine, Kontrolni juan (organ koji centara za `rtve korupcije i antikorupcijskih telefonskih nadzire vladu) avgusta 1993. je ustanovio Odeljenje za slu`bi”) (Work of Contact Centres for Corruption Victims prijavu imovine javnih funkcionera. and Anti-Corruption Hotlines), koji je odr`an u Pragu, ^e{ka, 2. novembra 1999. 23 O prijavi imovine se bli`e govori u tre}em poglavlju ove knjige. 8 Bli`e informacije i kontakt-telefoni mogu se na}i na veb- sajtu Svetske banke: http://www.worldbank.org. 24 O sudovima se vi{e govori u poglavlju 16 ove knjige. 9 Public Concern at Work: http://www.whistleblowing.org. 25 Celokupan tekst ovog zakona se mo`e na}i na: http:// uk. www.acts.co.za/prom_admin_justice/Index.htm. Tako|e i u publikaciji: Jeffrey Jowell, Andrew Le Sueur, Woolf Judi- 10 Open Democracy Advice Centre (South Africa): http:// cial Review of Administrative Action, 5th edition: Sweet & www.opendemocracy.org.za Maxwell (UK) SBN: 0-421-60790-4 (meki povez). 91
` kontrola i odgovornost postoje na niskom nivou.
Svetska carinska organizacija dodaje i da brojni ^ini se da nema oblasti u kojoj o~iglednije dolazi drugi ~inioci treba da budu uzeti u obzir kada je re~ do korupcije, niti oblasti u kojoj posledice mogu biti o mogu}nosti da do|e do korupcije u okviru upra- tako ozbiljne.1 ve. Me|u te ~inioce spadaju:
U nekim zemljama (na primer u Peruu i Ugandi), ` nivo zarade carinika, korupcija prilikom ubiranja dr`avnih prihoda je pos- tala tako ra{irena da su se vlasti odlu~ile da ugase ` stepen u kojem kultura organizacije i norme po- postoje}e poreske slu`be i da uspostave nove. Broj- na{anja neguju ili aktivno obeshrabruju korum- ne su zemlje u kojima vlada velika potra`nja za pirano pona{anje, uklju~uju}i tu i kaznenu poli- poslom u slabo pla}enoj poreskoj i carinskoj admi- tiku prema prestupnicima, nistraciji zato {to je kandidatima poznato da ti polo- `aji pru`aju mogu}nost za zna~ajan dodatni prihod. ` nivo u kojem postoje}e administrativne kontrole U nekim zemljama je zainteresovanost tolika da se odvra}aju od korupcije, ovi polo`aji bukvalno kupuju i prodaju.2 ` u~estalost kontakta licem u lice izme|u carinika Kada su carinici korumpirani, onda i granice posta- i njihovih klijenata. ju „porozne“, pa tako u zemlju ulaze ne samo neo- carinjena roba ve} i oru`je, droga, ilegalni imigran- Pored toga, mali je zna~aj onoga {to se predvi|a ti, roba koja predstavlja nelojalnu konkurenciju do- planovima za borbu protiv korupcije ukoliko je ma}oj privredi, kao i biljne i `ivotinjske vrste koje opasnost od otkrivanja sa kojom se korumpirani u`ivaju posebnu za{titu na osnovu me|unarodnih i suo~avaju mala.3 doma}ih propisa, poput slonova~e. [teta koja se na taj na~in nanosi zemlji je mnogo ve}a od fiskal- I druge stvari mogu doprineti razvoju korupcije: ne. U doba postojanja me|unarodnih mre`a tero- rista, korumpirani slu`benici (carinici, grani~na poli- ` Propisi su te{ko razumljivi i mogu}e ih je tuma- cija itd.), koji u praksi deluju kao deo transnacional- ~iti na razne na~ine. nih organizovanih kriminalnih grupa, mogu da oz- biljno ugroze dr`avnu i me|unarodnu bezbednost. ` Pri pla}anju poreza ~esti su kontakti izme|u obveznika i slu`benika. Bud`et zemlje mo`e da pretrpi ogromne gubitke. Za {aku dolara carinski slu`benik ponekad propusti ` Korupcija slu`benika ostaje nepoznata ili se tovare cigareta za koje nije pla}eno nekoliko hilja- te{ko otkriva, a kada se otkrije, sa korumpirani- da dolara poreza. U [angaju je nedavno utvr|eno ma se postupa blago ili nikako. da je jedan carinik o{tetio dr`avu za oko 145 mil- iona ameri~kih dolara. On je nabavljao la`ne po- ` [ire gledano, slabe su dr`avne kontrole slu`be- reske potvrde i prodavao ih lokalnim kompanijama. nika koje vr{e ove du`nosti. Zaplenjeno je 3.194 la`na ra~una. Istra`ivanja su pokazala da nedelotvorno i diskre- Kao {to je Svetska carinska organizacija (World ciono vr{enje poreskih i drugih regulatornih funkcija, Customs Organization - WCO) primetila, do korup- kao i korupcija, uve}avaju zastupljenost sive eko- cije najverovatnije mo`e do}i kada: nomije. Na taj na~in se unaza|uje razvoj celokupne privrede: zemlje sa visokom zastupljeno{}u sive ` carinski slu`benici imaju monopolska ovla{}e- ekonomije pokazuju sklonost ka usporenijem priv- nja u odnosu na klijente, rednom rastu.4 Korupcija ujedno smanjuje dr`avne prihode i usporava privredni rast. U isto vreme, ko- ` carinski slu`benici imaju diskreciona ovla{}enja rumpirani slu`benici te`e da uve}aju dr`avne rasho- u vezi sa nabavljanjem robe i pru`anjem usluga, 92
de - i shodno tome, svoje mogu}nosti za zaradu. Na taj na~in bud`etski deficit postaje jo{ ve}i.5 Me|u primerima reforme koje je dala Svetska ban- Prema nalazima Saveta Ujedinjenih nacija za trgo- ka nalaze se Letonija i Gvatemala.7 vinu i razvoj, tro{ak za carinske da`bine u mnogim zemljama prema{uje tro{ak dopremanja robe do Letonska antikorupcijska strategija slu`bi za ubi- te zemlje. To nas dovodi do osnovnog problema - ranje dr`avnih prihoda bila je deo {ire nacionalne slo`enih carinskih procedura. Uvoznici i izvoznici strategije. Organizaciona struktura Slu`be dr`av- se godinama `ale da im procedure stvaraju nih prihoda te zemlje je unapre|ena tako {to su te{ko}e i da na taj na~in rastu mogu}nosti da do|e objedinjene poreske slu`be, carina i slu`be za ubi- do korupcije.6 ranje socijalnih doprinosa i stvorena je sna`na in- terna kontrola i kontrola korupcije. Ustanovljena je S druge strane, neke zemlje praktikuju dampin{ku jedinica za nadzor, koja radi nezavisno od poreske politiku i otvoreno podsti~u „kofer-trgovinu“. Rade- policije sa ciljem: }i tako, one nanose ozbiljnu {tetu privredi sused- nih zemalja i ohrabruju stvaranje ortakluka u ko- ` nadzora i obrazovanja osoblja na osnovu eti~- rupciji izme|u carinika i uvoznika. kog kodeksa,
Svo|enje korupcije u sistemu ubiranja prihoda na ` ispitivanja slu~ajeva nezakonitog boga}enja, manju meru je va`no iz nekoliko razloga: ` sprovo|enja disciplinskih postupaka, ` Na taj na~in dr`ava dobija prihode koji su joj neophodni za finansiranje javnih rashoda, obez- ` osmi{ljavanja smernica za menad`ere koji se be|ivanje osnovnih dobara za gra|ane, odr`a- bave borbom protiv korupcije, vanje sistema bezbednosti, finansiranje razvoja i odr`avanje infrastrukture. ` preure|enja poslovnih procesa radi smanjenja mogu}nosti da odluke budu donete bez nadzora, ` Tako se olak{ava postizanje efikasnosti privre- de, jer se otklanjaju poreme}aji do kojih dolazi ` osmi{ljavanja podsticaja za po{teno i dobro usled izbegavanja da se plati porez. pona{anje,
` Tako se podsti~e po{teno nadmetanje (koga ne- ` kontrole izve{taja o prihodima i imovini ~lanova ma kada jedni pla}aju porez a drugi ne). parlamenta, ministara i javnih slu`benika.
` Tako se podsti~u privredni rast i razvoj, unapre- Implicitna je bila potreba da se obezbedi jednos- |uje klima za investicije kako doma}ih tako i tavno ra~unanje poreza i primena realnih stopa. stranih preduze}a. Tokom {est meseci razvijan je Kodeks pona{anja, zasnovan na modelu Svetske carinske organizaci- ` Tako se umanjuje spoljni deficit i zadu`enost i je. Ovaj kodeks jasno obja{njava zakone i propise stabilizuje kurs nacionalne valute. Korupcija je i povezuje ih sa svakodnevnim radom carinskog ~esto povezana sa visokim nivoom odliva kapi- osoblja. Me|u smernicama se nalaze i uputstva za tala iz zemlje. davanje odgovaraju}eg odgovora kada neko po- nudi mito slu`beniku.8 ` Tako se {tite obi~ni gra|ani koji snose tro{ak negativnih posledica korupcije. Gvatemala je odlu~ila da objedini poresku i carinsku slu`bu u jednu samostalnu agenciju. Osoblje koje je radilo za ranije slu`be je preme{teno na druge polo- `aje. Oni koji su hteli da dobiju posao u novoj agen- ciji morali su da konkuri{u iznova. Organizovanje zapo{ljavanja povereno je privatnim firmama koje 93
se tim poslom profesionalno bave i lokalnom uni- pre|u u privatni sektor, gde bi kao konsultanti za verzitetu. Pored toga, uveden je i integrisani sistem poreska pitanja imali mogu}nost da koriste svoje finansijskog upravljanja,9 a procedure su pobolj{ane veze u dr`avnim organima i da tako nastave sa ko- i upro{}ene. Organizovana je i kampanja informisa- rupcijom. I pored toga, valja primetiti da su se pri- nja javnosti kako bi se prikazao napredak agencije hodi od poreza uve}ali. koji se ogleda u unapre|enju carinske slu`be i po- ve}anom ubiranju javnih prihoda.10 Neke je iskustvo dovelo do zaklju~ka da se priho- di od poreza mogu uve}ati ako se poja~aju ovla{- Centralni odbor carina Poljske zapo~eo je daleko- }enja ubira~a poreza u pogledu mogu}nosti da se se`ne reforme ubiranja prihoda, kojima se uti~e na poga|aju sa obveznicima. Taj stav je zasnovan na integritet osoblja i uvodi niz antikorupcijskih mera. pretpostavci da }e ubira~i poreza prikupiti vi{e za Poja~an je oprez pri zapo{ljavanju novih carinika. dr`avu ~ak i ako vi{e prikupe za sebe. Ova teza se U toku probnog perioda novi zaposleni se prove- te{ko mo`e braniti: ^ime bi se vlada mogla oprav- ravaju svakih {est meseci kako bi se potvrdila ne dati ako ohrabruje korumpirane slu`benike da na samo njihova stru~nost ve} i podlo`nost korupciji. ovaj na~in `ive na ra~un gra|ana? Kakvu bi poru- Sli~ne provere se vr{e i za one koji su stalno zapo- ku time vlada poslala ostatku javnog sektora?12 sleni u slu`bi. Uvedeno je godi{nje prijavljivanje finansijskih dobara; direktor mo`e da zatra`i ove izve{taje i u bilo koje drugo doba. Unutra{nje kon- trole su oja~ane, a donet je i carinski eti~ki kodeks. Pored toga, nezavisna firma sprovodi istra`ivanja Antikorupcijski programi mogu da sadr`e slede}e klijenata i javnosti. Na taj na~in carina dobija pov- mere: ratne informacije o uspe{nosti reforme. ` Upro{}avanje poreskih i carinskih propisa. Tri afri~ke zemlje (Gana, Tanzanija i Uganda) na- Ovi zakoni i kodeksi su ~esto veoma slo`eni i laze se me|u onima koje su sprovele sveobuhvat- te{ko ih je razumeti; njima se slu`benicima daju ne reforme poreskih slu`bi kako bi uve}ale prihode diskreciona ovla{}enja. Radi svo|enja korupcije i suzbile korupciju. One su ustanovile posebne or- na manju meru, pravila treba da budu jednostav- gane za ubiranje poreza koji se nalaze van redov- na i jasna, uz nekoliko izuzetaka, i poznata svi- ne strukture javnih slu`bi. To je bio na~in da se ma. Treba svesti na najmanju meru zahteve za plate zaposlenih u ovim institucijama podignu na informacijama i dokumentima. Slu`be za ubira- vi{i nivo od onog koji imaju njihovi parnjaci u dru- nje prihoda mogu da defini{u svoje potrebe za gim javnim slu`bama. Tanzanija je uvela i telefon- informacijama i dokumentima tako da adminis- ske linije za prijavljivanje korupcije, kao i sistem za trativni zahtevi budu {to manji. Klijente i op{tu nagra|ivanje onih koji dostave informaciju o utaji javnost treba informisati o novim objavama i va`- poreza. Me|utim, posle po~etnih uspeha, javili su nim najavama. Ukoliko su carinski i poreski sis- se problemi u sve tri zemlje. Prvo, nije odr`avana tem u o~ima javnosti pravi~ni, gra|ani }e imati razlika u platama u odnosu na ostatak javnih manje povoda da sumnjaju na korupciju. slu`bi, {to je rezultiralo gubitkom „elitnog“ statusa. Drugo, nije postojala delotvorna interna strategija ` Standardizovanje procedura i tuma~enja. za uspostavljanje i odr`avanje zdravog eti~kog Ubiranje javnih prihoda je transparentnije kada okvira11. postoje priru~nici za te postupke i obrasci u elektronskom obliku. Na taj na~in se smanjuju i U odsustvu delotvornog upravljanja etikom, ~ak i mogu}nosti da slu`benici donose odluke bez uz relativno visoke zarade i dobre uslove rada za- nadzora i ja~a njihova odgovornost. Standardi- poslenih, korupcija je nastavila da cveta u Tanza- zovane procedure treba da ograni~e broj kon- niji i Ugandi. Pove}anje zarada se pokazalo kao takata „jedan na jedan“ izme|u slu`benika i kli- na~in da se stvori dobro pla}ena, ali i dalje korum- jenata i da smanje broj potrebnih obrazaca i pirana poreska administracija. Korumpirani slu`- odobrenja („postupci u jednom koraku“13). Tu- benici koji su otkriveni i otpu{teni te`e tome da ma~enja poreskih propisa moraju da budu dos- 94
ledna. Od uvoznika i poreskih obveznika se mo- gra|anskog dru{tva, sa medijima i drugim dr- `e o~ekivati da prijave svoje obaveze samo u `avnim organima.14 okru`enju u kojem je tuma~enje propisa dosled- no, a postupak standardizovan i u kojem se sva- Lista za samoprocenu Svetske carinske organi- ka transakcija tretira na jednak na~in kao i pret- zacije15 pokriva pitanja na koja je ukazano u Dekla- hodna. raciji te organizacije iz Aru{e (1993), o kojoj se go- vori u daljem tekstu. Me|u pitanjima na koje admi- ` Profesionalni standardi. Treba zapo{ljavati vi- nistracija treba da odgovori se nalaze i slede}a: sokoobu~ene rukovodioce umesto politi~kih na- me{tenika. I drugo osoblje treba zapo{ljavati i ` Da li zaposleni koji zauzimaju polo`aje na koji- unapre|ivati na osnovu vrednosti, pla}ati ga da ma mogu biti izlo`eni korupciji od strane pojedi- ima dovoljno za `ivot i pru`iti mu redovnu obuku. naca ili firmi ostaju du`e vreme na tim radnim Pored toga, treba podeliti zadu`enja po funkcija- mestima? ma i ustanoviti mehanizam za pritu`be. Treba racionalisati proceduru za zapo{ljavanje, nagra- ` Da li se od osoblja o~ekuje da se u redovnim diti izuzetan u~inak i sprovesti disciplinske mere intervalima preme{ta ili rotira? prema slu`benicima koji prekr{e carinske pro- pise. ` Da li su rotacija i preme{taji svima jasan uslov vr{enja slu`be? ` Kontrole. Poreske i carinske slu`be treba da podle`u redovnim unutra{njim i spolja{njim kon- ` Da li su ustanovljeni mehanizmi za nadzor nad trolama. Kako bi se ove kontrole na~inile delo- razme{tanjem osoblja u redovnim intervalima? tvornima, treba ustanoviti standarde za procenu Da li je ovaj postupak li{en pristrasnosti i favori- rezultata (u odnosu na ciljeve ubiranja prihoda i zovanja? na~in vr{enja slu`be), kao i kodekse pona{anja. Za kr{enje obaveza iz ovih kodeksa treba propi- ` Da li radno okru`enje podsti~e stvaranje nepri- sati delotvorne sankcije. Kod manjih prekr{aja merenih odnosa izme|u osoblja i klijenata? Uko- to bi mogle da budu interne disciplinske mere, liko je tako, koji mehanizmi postoje radi obez- dok bi se kod ozbiljnijih slu~ajeva prevare ili ko- be|ivanja prikladne kontrole, odgovornosti i nad- rupcije tra`ila pomo} kriminalisti~ke policije. Po- zora osoblja koje u takvom okru`enju radi? sebne nadzorne jedinice mogu da budu dobra podr{ka unutra{njim kontrolama. ` Da li postoje mehanizmi koji na mestima inter- akcije sa javno{}u spre~avaju da se unapred ` Kompjuterizacija. Mo`da vi{e nego bilo koja zna koji }e slu`benik biti na odre|enom radnom druga promena, uvo|enje kompjuterske obrade mestu u odre|eno vreme? carinskih dokumenata omogu}ava primenu standardizovane procedure koja ostavlja malo ` Da li postoji nespojivost funkcija u oblastima prostora za diskreciono odlu~ivanje slu`benika. koje su posebno osetljive na korupciju? Na pri- Takav sistem mo`e tako|e da pru`i korisne mer, da li je mogu}e da isti slu`benik pokre}e, podatke o transakcijama koje izlaze iz prethod- proverava i odobrava pla}anje? no pode{enih rokova za obradu ili o slu`benici- ma koji preduzimaju radnje koje odstupaju od redovnog postupka (npr. fizi~ka inspekcija velikog broja tovara). Do ove vrste inspekcije dolazi kada se anga`uje ` Ispitivanja klijenata i konsultovanje sa koris- posebna kompanija radi kontrole robe u nekom nicima. Ispitivanja klijenata su korisno sredstvo tovaru pre njegovog prevo`enja ili uvoza. U osno- za utvr|ivanje problema i pra}enje teku}ih dejs- vi, izvoznik podnosi deklaraciju kompaniji koja vr{i tava reforme. Najzad, treba odr`avati redovne „inspekciju pre iskrcavanja“, a ova proverava robu konsultacije sa grupama iz privatnog sektora, i prate}e ra~une, nakon ~ega podnosi sopstveni 95
izve{taj carini zemlje uvoznice. Nakon uvoza robe, dva izve{taja se upore|uju sa pristiglim tovarom. Ideja koja stoji iza ove vrste kontrole je da se delu- Korupcija mo`e znatno da se razvije u me|unaro- je protiv prakse prijavljivanja manje ili vi{e robe u dnim razmerama ukoliko ne postoji odgovaraju}a odnosu na stvaran broj, kao i protiv pogre{nog kla- saradnja izme|u organa dr`ava sa obe strane sifikovanja robe. granice. Takva saradnja je obi~no predmet bilate- ralnih sporazuma izme|u vlada tih zemalja. Ova Ovaj koncept inspekcije neki osporavaju time {to oblast se ~esto zapostavlja i potrebne su periodi~- tvrde da je daleko va`nije boriti se protiv korupcije i ne provere aktuelnog obima i odr`ivosti na~ina na neefikasnosti carinske administracije u zemljama koji postupaju pojedine zemlje. uvoznicama. Malo je ~vrstih dokaza da ove inspe- kcije imaju efekta u situacijama koje odlikuje korup- Motre}i na doga|aje u sopstvenoj zemlji, grupe cija u zemlji uvoznici. Dosluh izme|u inspektora i iz- gra|anskog dru{tva iz Bugarske su osmislile i pri- voznika i dalje ostaje kao mogu}nost bez obzira na menile mehanizme za merenje obima krijum~are- to {to je kompanijama koje vr{e inspekciju veoma nja u uvozu i izvozu. Ovaj mehanizam se naziva stalo da za{tite svoj ugled i po{tenje. Desio se ~ak „statistika u ogledalu“. Porede}i slu`bene podatke slu~aj da je evropska kompanija koja je vr{ila ins- o bugarskom izvozu i uvozu sa podacima sused- pekciju bila osu|ena zbog toga {to je podmitila min- nih zemalja, oni su izvr{ili analizu obima sive eko- istra u vladi Pakistana kako bi dobila taj posao. Ta- nomije i utvrdili koje se robe u Bugarskoj naj~e{}e ko|e, ove vrste inspekcija su skupe za naru~ioca, krijum~are.17 iako i izvoznici obi~no daju doprinos izdvajaju}i oko 1 procenat vrednosti robe za pla}anje ovih usluga.
Jedan od razloga neuspeha ove strategije za kon- trolu robe mogao bi da bude i to {to carinske vlasti ~esto nisu u mogu}nosti da kontroli{u granice sop- Godine 1993, Savet za carinsku saradnju (sada- stvene zemlje. Usled toga, carinske ispostave na {nji naziv: Svetska carinska organizacija - WCO) granicama se sa lako}om zaobilaze. Kako god bi- izdao je deklaraciju koja se odnosi na pitanja do- lo, ukoliko se kontrola ubiranja prihoda poka`e kao brog upravljanja i integriteta na carinama.18 Dekla- delotvornija, oni koji su spremni da krijum~are i racija je dobila ime po tanzanijskom gradu u kojem izbegnu pla}anje da`bina imaju vi{e motiva da to je odr`an skup. Uz deklaraciju je prilo`eno uputs- ~ine. Glavni razlog za neuspeh ove vrste inspekci- tvo za samoprocenu, u kojem se obja{njava kako je je taj {to korumpirana ili neefikasna carinska treba primeniti principe iz deklaracije.19 slu`ba ne upore|uje podatke iz jednog seta doku- menata sa drugim. Ovaj proces, poznat i kao srav- Deklaracija iz Aru{e20 nagla{ava da je pitanje inte- njivanje dokumenata, su{tinski je za funkcioni- griteta od najve}eg zna~aja za razvoj i odr`anje sanje „inspekcija pre iskrcavanja“. Ako se ne vr{i poverenja javnosti u carinske slu`be. Deklaracija sravnjivanje dokumenata, podriva se osnova na prepoznaje negativne efekte koje korupcija mo`e kojoj po~iva ovaj sistem. da ima i ustanovljava deset osnovnih principa koje carinske administracije treba da po{tuju kada raz- Me|utim, sve ~e{}e se javlja i shvatanje da u vijaju programe za postizanje integriteta na dr`av- slu~aju razumnog stepena pouzdanosti carinske nom nivou. administracije zemlje izvoznice, inspekcije pre iskr- cavanja mogu da poslu`e kao dodatno sredstvo u 1. Vo|stvo i posve}enost borbi protiv korupcije.16 Glavna odgovornost za spe~avanje korupcije mora da le`i na rukovodiocu carine i izvr{nom rukovod- stvu. Mora da se naglasi potreba za vi{im nivoom integriteta, a posve}enost borbi protiv korupcije mora da se dugoro~no odr`ava. 96
2. Regulatorni okvir 8. Upravljanje ljudskim resursima Carinski zakoni, propisi, administrativna uputstva i U upravljanju ljudskim resursima, kao korisni u eli- procedure treba da budu usagla{eni i upro{}eni u minisanju korupcije u carinskoj slu`bi, pokazali su najve}em mogu}em obimu. Carinske formalnosti se slede}i postupci: ne treba da budu preterano optere}ene. Treba uvek iznova razmatrati i menjati carinske postupke kako ` obezbe|ivanje zarada koje su dovoljne i koje bi se eliminisale nepotrebne formalnosti i ponavlja- mogu da obezbede carinskom osoblju odr`ava- nje radnji. Da`bine za uvoz i izvoz robe treba da nje pristojnog `ivotnog standarda; budu umerene kada god je to mogu}e, a izuzeci od standardnih pravila svedeni na najmanju meru. ` regrutovanje i zadr`avanje u slu`bi osoblja koje poseduje i koje }e verovatno odr`avati visoke 3. Transparentnost standarde integriteta; Carinski zakoni, propisi, procedure i administrativ- na uputstva treba da budu javni, lako dostupni i pri- ` obezbe|ivanje da su procesi za odabir i unapre- menjeni na jedinstven i dosledan na~in. Na jasan |enje osoblja li{eni pristrasnosti i favorizovanja na~in treba definisati osnove za primenu diskre- i zasnovani na principu vrednosti; cionih ovla{}enja. Treba ustanoviti mehanizme za `albu i prigovor u okviru administracije kako bi se ` obezbe|ivanje da se odluke o razvoju karijere, klijentima omogu}ilo da ospore ili tra`e ponovno rotaciji i preme{taju osoblja preduzimaju imaju}i razmatranje carinskih odluka. Treba doneti povelje u vidu potrebu uklanjanja mogu}nosti da carin- o uslugama koje se pru`aju klijentima i o stan- ski slu`benici zauzimaju dugo vremena polo`a- dardima uspe{nog rada i na taj na~in postaviti nivo je koji mogu da izazovu sumnju u korumpiranost; usluga koje klijenti mogu o~ekivati od carinske slu`be. ` obezbe|ivanje odgovaraju}e obuke i profesio- nalnog usavr{avanja za carinske slu`benike, 4. Automatizacija odmah nakon zapo{ljavanja i tokom celog slu`- Automatizacija ili kompjuterizacija carinskih funkci- bovanja, kako bi se neprestano podsticao i ja mo`e da unapredi efikasnost i delotvornost, isto- potvr-|ivao zna~aj odr`avanja visokih eti~kih i vremeno otklanjaju}i mnoge mogu}nosti za korup- profesionalnih standarda; ciju. ` primena odgovaraju}eg sistema za procenu re- 5. Reforma i modernizacija zultata rada, kao i sistema upravljanja koji pod- Carinska administracija treba da reformi{e i moder- sti~e dobar rad i visok nivo li~nog i profesional- nizuje svoj sistem i procedure kada primeti da se nog integriteta. zaobila`enjem zvani~nih uslova mo`e zadobiti ne- ka prednost kako bi eliminisala takve mogu}nosti. 9. Moral i kultura organizacije Ve}a je verovatno}a da }e carinski slu`benici pos- 6. Revizija i istrage tupati po{teno ukoliko je njihov moral visok, uprav- U prevenciji i kontroli korupcije mogu da budu od ljanje ljudskim resursima pravi~no i kada postoje pomo}i mehanizmi za nadzor i kontrolu poput pro- razumne mogu}nosti za razvoj karijere. grama za interno proveravanje, interne i eksterne revizije i istrage, kao i radnje koje preduzima tu`i- 10. Odnosi sa privatnim sektorom la{tvo. Carinska administracija treba da neguje otvorene, transparentne i produktivne odnose sa privatnim 7. Kodeksi pona{anja sektorom. Klijente iz privatnog sektora treba pod- Klju~ni element svakog delotvornog programa in- sta}i da prihvate na sebe primereni nivo odgov- tegriteta su razvoj, dono{enje i prihvatanje sveo- ornosti za uo~ene probleme na carini, kao i za buhvatnog kodeksa pona{anja, koji na nedvosmis- utvr|ivanje i primenu prakti~nih re{enja. len na~in postavlja pravila o tome kakvo se pona- {anje o~ekuje od celokupnog carinskog osoblja. 97
Jasno je da privatni sektor ima ulogu u radu na smanjenju korupcije u okviru carinske slu`be. U [Napomena: kori{}en je zvani~an prevod doku- sve ve}em broju zemalja carinska administracija menta koji je sa~inio OECD, i koji je podeljen u~es- se redovno konsultuje sa uvoznicima i izvoznicima nicima konferencije o transparentnosti bud`eta u u vezi sa ovim pitanjima. Konsultacije se obavljaju Beogradu, 3-4 jul 2004. - prim. prev.] u okviru stalnih odbora, sa ciljem da se utvrdi gde se nalaze problemi, kao i da se utvrdi napredak Bud`et je vladin klju~ni strate{ki dokument. On tre- koji je u~injen u re{avanju problema. ba da bude sveobuhvatan, da obuhvata sve vladine prihode i izdatke, tako da se mogu proceniti nu`ni Me|unarodna privredna komora je osmislila sop- ustupci izme|u razli~itih strate{kih opcija. stvene Carinske smernice, koje su usmerene na razvoj moderne, efikasne i delotvorne carinske ad- „Najbolje metode“ OECD-a za bud`etsku transpa- ministracije. Ovaj plan u 54 ta~ke pokriva procesui- rentnost uklju~uju visok nivo javne odgovornosti i ranje tereta, potrebu da postupanje i propisi budu transparentnosti. Svi dokumenti o kojima se u da- transparentni i jednostavni, kao i automatizaciju, ljem tekstu govori treba da budu objavljeni odmah klasifikaciju, sporove, sankcije i procesuiranje put- po dono{enju: nika.21 ` Vladin nacrt bud`eta treba da se podnese Skup- {tini dovoljno unapred da se Skup{tini omogu}i da ga valjano razmotri. Skup{tina treba da odo- bri bud`et pre po~etka fiskalne godine. Bud`et, ili dokumenti u vezi s njim, treba da sadr`e deta- Poreski inspektori tako|e imaju ulogu u suzbijanju ljan komentar o svakom programu prikupljanja podmi}ivanja. Potpisnice Konvencije OECD-a o prihoda i potro{nje. Podaci o nefinansijskoj reali- suzbijanju podmi}ivanja stranih javnih slu`benika u zaciji, uklju~uju}i postavljene ciljeve realizacije, me|unarodnim poslovnim transakcijama (1997) treba da budu prezentirani za programe potro- na~inile su podmi}ivanje stranih javnih slu`benika {nje gde god je to prakti~no. krivi~nim delom. Va`no je da poreski inspektori bu- du svesni odredaba ove konvencije i sopstvene ` Bud`et treba da sadr`i srednjoro~nu perspek- uloge u sprovo|enju Konvencije, koja je delom tivu koja ilustruje kako }e se prihodi i potro{nja osmi{ljena i radi za{tite integriteta njihove zemlje. U razvijati. Sli~no tome, teku}i predlog bud`eta tom kontekstu, OECD je objavio i Priru~nik za ispi- treba uskladiti sa predvi|anjima koja su sadr`a- tiva~e poreske prakse u vezi sa podmi}ivanjem.22 na u ranijim fiskalnim izve{tajima za isti period; sva zna~ajna odstupanja treba da budu obja{- njena.
` Potrebno je dati komparativne informacije o [iroko je rasprostranjeno vi|enje da je transpa- stvarnom prihodu i potro{nji u toku prethodne rentnost u ubiranju prihoda jedan od klju~nih ele- godine i a`urirana predvi|anja za teku}u godinu menata za postizanje dobrog upravljanja. OECD i za svaki program. Potrebno je prikazati sli~ne Me|unarodni monetarni fond imaju kodekse koji komparativne informacije za sve podatke nefi- su relevantni za postizanje ovog cilja. nansijske realizacije.
` Ako su prihodi i izdaci odobreni po stalnom za- konodavstvu, iznose takvih prihoda i izdataka ipak treba prikazati u bud`etu radi informisanos- ti, zajedno sa drugim prihodima i izdacima. 98
` Ekonomske pretpostavke na kojima se zasniva Dugoro~ni izve{taj ocenjuje dugoro~nu odr`ivost izve{taj treba da budu objavljene. Bud`et treba da teku}e vladine politike. On treba da se objavljuje sadr`i raspravu o poreskim izdacima. Oba doku- najmanje svakih pet godina, ili kad se vr{e ve}e menta treba da budu data u skladu sa Najboljim promene u va`nijim programima za ubiranje priho- metodama OECD-a. da ili javnu potro{nju. Izve{taj treba da oceni bu- d`etske implikacije demografskih promena, kao {to Treba da postoji predbud`etski izve{taj koji slu`i je starenje stanovni{tva, i drugih doga|aja koji mo- da podstakne raspravu o bud`etskim iznosima i o gu nastupiti tokom dugoro~nog perioda (10-40 go- njihovom me|usobnom uticaju na privredu. Kao dina). Sve klju~ne pretpostavke na kojima se zas- takav, on tako|e slu`i da se formuli{u odgovara- nivaju projekcije sadr`ane u izve{taju treba eksplic- ju}a o~ekivanja za sam bud`et. Ovaj izve{taj treba itno navesti. U ovom izve{taju treba prikazati niz objaviti najkasnije mesec dana pre podno{enja mogu}ih scenarija. predloga bud`eta. Tako|e se tra`i objavljivanje posebnih vrsta U predbud`etskom izve{taju treba eksplicitno podataka: navesti ciljeve vladine dugoro~ne ekonomske i fiskalne politike i namere vladine ekonomske i fis- ` Ekonomske pretpostavke: Odstupanja od pred- kalne politike za naredni bud`et i za najmanje dve vi|anja kod najva`nijih ekonomskih pretpostav- naredne fiskalne godine. U njemu treba jasno ista- ki na kojima je vlada zasnovala bud`et pred- }i ukupni nivo prihoda, potro{nju, deficit odnosno stavljaju njen glavni fiskalni rizik. vi{kove, i dug. ` Poreski izdaci: Poreski izdaci su procenjeni tro{- Izve{taj na kraju godine predstavlja klju~ni doku- kovi za poreske prihode zbog preferencijalnog ment o odgovornosti vlade. Nezavisna kontrolna tretmana pojedinih aktivnosti. Procenu tro{kova institucija treba da izvr{i reviziju ovog dokumenta i za klju~ne poreske izdatke treba objaviti kao on treba da bude objavljen u roku od {est meseci dopunsku informaciju u bud`etu. U meri u kojoj od zavr{etka fiskalne godine. je to prakti~no, potrebno je uklju~iti raspravu o poreskim izdacima za posebne oblasti u op{tu Izve{taj na kraju godine pokazuje koliko je po{- raspravu o izdacima radi informisanja o bud`et- tovan nivo prihoda i potro{nje koji je odobrila Skup- skim opcijama. {tina u bud`etu. Svaku izmenu u odnosu na prvo- bitni bud`et do koje do|e u toku godine treba za- ` Finansijske obaveze i finansijska sredstva: Sve sebno prikazati. Izve{taj treba da sadr`i sveobu- finansijske obaveze i finansijska sredstva treba hvatnu raspravu o vladinim finansijskim sredstvima obelodaniti u bud`etu, polugodi{njem izve{taju i i finansijskim obavezama, nefinansijskim sredstvi- u izve{taju na kraju godine. ma, obavezama za penzije zaposlenih i nepred- vi|enim obavezama. ` Nefinansijska sredstva: Treba obelodaniti nefi- nansijska sredstva, uklju~uju}i nepokretnu imo- Predizborni izve{taj slu`i da jasno prika`e op{te vinu i opremu. stanje vladinih finansija neposredno pre izbora. To doprinosi boljoj informisanosti izbornog tela i slu`i ` Obaveze za penzije zaposlenih: Obaveze za za podsticanje javne rasprave. Mogu}nost izrade penzije zaposlenih treba obelodaniti u bud`etu, ovog izve{taja mo`e da zavisi od ustavnih odreda- u polugodi{njem izve{taju i u izve{taju na kraju ba i izborne prakse. Optimalno bi bilo da se ovaj godine. izve{taj objavi najkasnije dve nedelje pre izbora i on treba da sadr`i iste informacije kao i polugo- ` Nepredvi|ene obaveze: Nepredvi|ene obaveze di{nji izve{taj. Posebno treba paziti da se osigura su obaveze ~iji uticaj na bud`et zavisi od budu- integritet takvog izve{taja, u skladu sa Najboljim }ih doga|aja koji mogu da se dogode ili ne. metodama OECD-a. ^esti primeri za ove obaveze su vladine garan- cije za zajmove, vladini programi osiguranja i 99
pravni zahtevi protiv vlade. Sve zna~ajne ne- voj verziji se dodatno nagla{ava obezbe|enje kvali- predvi|ene obaveze treba obelodaniti u bud`e- teta fiskalnih podataka.23 tu, polugodi{njem izve{taju i u godi{njim finan- sijskim izve{tajima. MMF je mi{ljenja da fiskalna transparentnost mo`e da predstavlja najve}i doprinos ostvarivanju dobre Odeljak „Integritet, kontrola i odgovornost“ iz doku- vladavine. Ona treba da dovede do javne debate menta OECD-a: zasnovane na boljim informacijama o stvaranju fis- kalne politike i njenim rezultatima, da na~ini vladu ` Uz sve izve{taje treba dati kratak prikaz rele- odgovornijom za sprovo|enje fiskalne politike i da vantnih ra~unovodstvenih metoda. Treba koris- na taj na~in oja~a verodostojnost i javno razume- titi iste ra~unovodstvene metode za sve fiskalne vanje makroekonomske politike i na~injenih izbora. izve{taje. U globalizovanom okru`enju, fiskalna transparent- ` Treba u potpunosti obelodaniti svaku promenu nost je od izuzetnog zna~aja za postizanje makro- politike vo|enja ra~una. Informacije iz prethod- ekonomske stabilnosti i delotvornog privrednog nog perioda pokrivenog izve{tajem treba kori- rasta. Me|utim, to je samo jedan od aspekata dob- govati koliko god je to prakti~no mogu}e, kako rog fiskalnog upravljanja. Pa`nju treba posvetiti bi se mogla izvr{iti pore|enja izme|u izve{tajnih tako|e pove}anju efikasnosti vladinih aktivnosti i perioda. postavljanju javnih finansija na zdrave osnove.
` Potrebno je ustanoviti dinami~an sistem internih Zemlje ~lanice MMF-a se podsti~u da primene Ko- finansijskih kontrola, uklju~uju}i internu reviziju, deks dobrih postupaka za fiskalnu transparentnost da bi se osigurao integritet informacija koje se u (ni`e naveden), koji je proiza{ao iz saznanja MMF- izve{tajima navode. Svaki izve{taj treba da sa- a o postupcima fiskalnog upravljanja u zemljama dr`i izjavu o odgovornosti ministra finansija i vi- ~lanicama. {eg slu`benika zadu`enog za izradu izve{taja. Ministar potvr|uje da su u izve{taj uklju~ene sve Prema kodeksu, treba da bude jasna podela uloga vladine odluke koje imaju fiskalni uticaj. Vi{i i zadu`enja u okviru vlade; informacije o vladinim slu`benik potvr|uje da je Ministarstvo finansija aktivnostima treba pru`iti javnosti; priprema i pri izradi izve{taja rasu|ivalo na najprofesional- izvr{enje bud`eta, kao i bud`etski izve{taji, treba niji na~in. da budu otvoreni; fiskalne informacije treba da dostignu {iroko prihva}ene standarde kvaliteta ` Nezavisna institucija za finansijski nadzor treba podataka i da podle`u nezavisnim mehanizmima da izvr{i reviziju godi{njeg izve{taja u skladu sa za obezbe|enje integriteta. Izdat je i priru~nik koji op{teprihva}enim postupcima finansijske revi- treba da pomogne pri implementaciji kodeksa. zije. Skup{tina treba da pa`ljivo prou~i revizors- ki izve{taj koji ta nezavisna institucija pripremi. Revidirani Kodeks dobrih postupaka za fiskalnu transparentnost MMF-a propisuje slede}e: ` Skup{tina treba da ima priliku i resurse da ispi- ta fiskalne izve{taje kad god na|e za shodno. I. Jasna podela uloga i zadu`enja
1.1 Vladin sektor treba da bude odvojen od ostat- ka javnog sektora i od ostatka privrede. Treba da postoji jasna podela politi~kih i upravlja~kih uloga u okviru javnog sektora i te uloge treba da budu obznanjene u javnosti. MMF je Kodeks dobrih postupaka za fiskalnu trans- parentnost revidirao 2001. godine. Mada su osnov- 1.1.1 Treba jasno odrediti strukturu i funkcije ni principi ostali isti kao {to su bili u izvorniku, u no- vlade. 100
1.1.2 Treba dobro odrediti zadu`enja razli~itih nosti centralne vlade; treba objaviti konsoli- nivoa u okviru vlade, kao i podelu zadu`e- dovane fiskalne pozicije centralne vlade. nja i odgovornosti izme|u izvr{ne, zakono- davne i sudske grane vlasti. 2.1.2 Treba pru`iti informacije o realizaciji bud`e- ta za prethodne dve fiskalne godine koje su 1.1.3 Treba ustanoviti jasne mehanizme za koor- uporedive sa teku}im godi{njim bud`etom, dinaciju i upravljanje bud`etskim i van- kao i prognozu glavnih bud`etskih agrega- bud`etskim aktivnostima24. ta za dve godine koje slede.
1.1.4 Odnosi izme|u vladinih i „nevladinih“ orga- 2.1.3 Kao deo bud`etske dokumentacije treba ob- nizacija javnog sektora (tj. Centralne ban- javiti i opis vrste i fiskalnog zna~aja nepred- ke, javnih finansijskih institucija i nefinansij- vi|enih obaveza i poreskih tro{kova central- skih javnih preduze}a) treba da budu jasno ne vlade, kao i kvazifiskalnih aktivnosti. ure|eni. 2.1.4 Centralna vlada treba da objavi potpune 1.1.5 Me{anje vlade u privatni sektor (npr. kroz informacije o nivou i sastavu svojih dugova regulisanje i vlasni{tvo nad akcijskim kapi- i finansijskih sredstava. talom) treba da se vr{i otvoreno i javno i na osnovu jasnih pravila i procedura koje se 2.1.5 Kada vlast na subdr`avnom nivou ima zna- primenjuju bez diskriminacije. ~ajne nadle`nosti, onda treba objavljivati kom- binovane i konsolidovane fiskalne pozicije tih 1.2 Treba da postoji jasan zakonski i administra- nivoa vlasti i centralne vlasti. tivni okvir fiskalnog upravljanja. 2.2 Treba obavezati vlast da na vreme objavljuje 1.2.1 Svako preuzimanje obaveze na ra~un jav- fiskalne informacije. nih fondova i svaki javni rashod moraju biti vr{eni na osnovu sveobuhvatnog zakona o 2.2.1 Objavljivanje fiskalnih informacija treba da bud`etu i otvoreno dostupnih administra- bude zakonska obaveza vlade. tivnih pravila. 2.2.2 Treba unapred najaviti raspored objavlji- 1.2.2 Porezi, carine i druge da`bine treba da ima- vanja fiskalnih informacija. ju izri~itu zakonsku osnovu. Poreski zakoni i propisi treba da budu lako dostupni i razum- III. Otvorena priprema i izvr{enje bud`eta; ljivi, a kada postoji mogu}nost diskrecionog otvoreno izve{tavanje o bud`etu odlu~ivanja u njihovoj primeni, ono se mora vr{iti na osnovu jasnih kriterijuma. 3.1 U bud`etskoj dokumentaciji treba specifikova- ti ciljeve fiskalne politike, makroekonomski ok- 1.2.3 Standardi za eti~ko pona{anje javnih slu`- vir, zasnovanost bud`eta na politici i najve}e benika treba da budu jasni i treba ih objav- fiskalne rizike koji se mogu utvrditi. iti na dobar na~in. 3.1.1 Stanovi{te o ciljevima fiskalne politike i ana- II. Dostupnost informacija liza fiskalne odr`ivosti treba da ~ine okvir za godi{nji bud`et. 2.1 Javnosti treba pru`iti potpune informacije o pro{lim, trenutnim i projektovanim fiskalnim 3.1.2 Treba jasno specifikovati svako usvojeno aktivnostima vlade. fiskalno pravilo (npr. zahtev da bud`et bude uravnote`en ili ograni~enja za zadu`ivanje 2.1.1 Bud`etska dokumentacija, zavr{ni ra~un i subdr`avnih nivoa vlasti). drugi fiskalni izve{taji za javnost treba da pokriju sve bud`etske i vanbud`etske aktiv- 101
3.1.3 Godi{nji bud`et treba pripremiti i prikazati u 3.3.1 Treba da postoji sveobuhvatni, integrisani ovkiru sveobuhvatnog i doslednog kvantita- ra~unovodstveni sistem. Ovaj sistem treba tivnog makroekonomskog okvira; treba dati da pru`i pouzdanu osnovu za procenu za- osnovne pretpostavke na kojima bud`et ostalih dugova. po~iva. 3.3.2 Propisi o nabavkama i zapo{ljavanju treba 3.1.4 Treba na jasan na~in opisati novu politiku da budu standardizovani i dostupni svim koja se uvodi godi{njim bud`etom. zainteresovanim stranama.
3.1.5 Treba utvrditi i kada je mogu}e kvantifiko- 3.3.3 Izvr{enje bud`eta treba podvrgnuti internoj vati glavne fiskalne rizike, uklju~uju}i tu mo- reviziji; procedura revizije treba da bude gu}a odstupanja kod ekonomskih pretpos- otvorena za pregled i razmatranje. tavki i neizvesnu cenu odre|enih preuzetih obaveza (npr. finansijsko restrukturiranje). 3.3.4 Dr`avna poreska administracija treba da bude zakonski za{ti}ena od politi~kih us- 3.2 Bud`etske informacije treba prikazati na na~in meravanja i treba da redovno izve{tava jav- koji olak{ava analizu utvr|ene politike i pod- nost o svojim aktivnostima. sti~e odgovornost. 3.4 Treba da postoji redovno izve{tavanje zakon- 3.2.1 Bud`etske podatke treba u izve{tajima odavnog tela i javnosti o fiskalnim pitanjima. prikazivati u bruto iznosima, i to prihode, rashode i finansiranje; rashode treba klasi- 3.4.1 Zakonodavnom telu treba prikazati polugo- fikovati po ekonomskim, funkcionalnim i di{nji izve{taj o de{avanjima u vezi sa bu- administrativnim kategorijama. Podatke o d`etom. Jo{ ~e{}e (najmanje jednom u tri vanbud`etskim aktivnostima treba prikazi- meseca) treba objavljivati izve{taje sli~ne vati u izve{taju na isti na~in. sadr`ine.
3.2.2 Treba dati i izjavu o ciljevima koji se `ele 3.4.2 Zakonodavnom telu treba prikazati zavr{ni posti}i najve}im bud`etskim programima ra~un najkasnije godinu dana od isteka (npr. pobolj{anje socijalnih pokazatelja koji fiskalne godine. su od zna~aja za program). 3.4.3 Na godi{njem nivou, zakonodavnom telu 3.2.3 Ukupni bilans centralne vlade treba da treba prikazati postignute rezultate koji su u bude standardni sumarni pokazatelj vladi- vezi sa najve}im bud`etskim programima. nih fiskalnih pozicija. Ovaj bilans treba dop- uniti kada je to prikladno i drugim pokaza- IV. Garancije integriteta teljima koji se odnose na centralnu vlast (npr. radni bilans, strukturalni bilans, pri- 4.1 Kvalitet fiskalnih podataka treba da bude u marni bilans). skladu sa prihva}enim standardima kvaliteta podataka. 3.2.4 Kada organizacije javnog sektora koje ne pripadaju vladi preduzimaju zna~ajne kvaz- 4.1.1 Bud`etski podaci treba da odra`avaju sko- ifiskalne aktivnosti, i o tim aktivnostima tre- ra{nje trendove prihoda i rashoda, makro- ba podneti izve{taj u obliku bilansa. ekonomska kretanja koja stoje iza njih i pra- vilno odre|ene obaveze na osnovu usvo- 3.3 Treba na jasan na~in specifikovati proceduru jene politike. izvr{enja i pra}enja odobrenih rashoda i ubi- ranja prihoda. 4.1.2 U godi{njem bud`etu i zavr{nom ra~unu treba navesti ra~unovodstvenu osnovu (npr. gotovinsko ili obra~unsko ra~unovod- 102
stvo) i standarde koji su kori{}eni u prikup- Forum se prvi put sastao 1999. godine da bi radio ljanju i prikazivanju bud`etskih podataka. na unapre|enju me|unarodne finansijske stabil- nosti i integriteta. Forum deluje pomo}u razmene 4.1.3 Treba obezbediti posebne garancije za informacija, me|unarodne saradnje i finansijske kvalitet fiskalnih podataka. Naro~ito je supervizije i nadgledanja. potrebno da se navede da li su podaci u fiskalnim izve{tajima dosledni unutar samih Forum okuplja organe vlasti pojedinih dr`ava koji izve{taja i da li su sravnjeni sa podacima od su zadu`eni za finansijsku stabilnost na me|una- zna~aja koji poti~u iz drugih izvora. rodno zna~ajnim finansijskim tr`i{tima, me|unaro- dne finansijske institucije, me|unarodne regula- 4.2 Fiskalne informacije treba podvrgnuti nezavis- torne i supervizorske grupe, kao i odbore stru~nja- nom nadzoru. ka Svetske banke. Od samog po~etka Forum je prepoznao zna~aj razvoja i unapre|enja me|unar- 4.2.1 Dr`avni organ zadu`en za reviziju, odnos- odnih standarda kako za ja~anje doma}ih finansij- no njegov ekvivalent, koji je nezavisan od skih sistema, tako i za unapre|enje me|unarodne izvr{ne vlasti, treba da zakonodavnom telu finansijske stabilnosti i integriteta. i javnosti podnosi pravovremene izve{taje o finansijskom integritetu vladinih ra~una. Mada postoji razlika u prihva}enosti pojedinih klju~nih standarda na me|unarodnom nivou, {iro- 4.2.2 Treba pozvati nezavisne stru~njake da pre- ko je zastupljeno stanovi{te da oni predstavljaju gledaju fiskalne prognoze, makroekonomske minimalan uslov za dobro postupanje. prognoze na kojima su ove prve zasnovane, kao i sve pretpostavke koje stoje iza njih. Neki od klju~nih standarda zna~ajni su za vi{e ob- lasti. Na primer, odeljak Kodeksa MMF-a o najbo- 4.2.3 Dr`avni organ za statistiku treba da bude ljim postupcima za transparentnost u monetarnoj i institucionalno nezavisan kako bi mogao da finansijskoj politici (IMF Code of Good Practices on proveri kvalitet fiskalnih podataka. Transparency in Monetary and Financial Policies) zna~ajan je sa aspekta pla}anja i obra~una, ali i finansijskih propisa i supervizije. Revizorska slu`- ba ^e{ke Republike je jedna od onih koji su radili na sprovo|enju ovih standarda.26
Standardi su slede}i: Dvanaest standarda je osmislio Forum za finansi- jsku stabilnost (Financial Stability Forum - FSF). Makroekonomska politika i transparentnost Ovi standardi predstavljaju osnovu zdravog finan- podataka sijskog sistema i zaslu`uju da imaju prvenstvo u primeni, pri ~emu treba voditi ra~una o uslovima u 1. Transparentnost monetarne i finansijske poli- pojedinim zemljama.25 tike: Kodeks MMF-a o najboljim postupcima za transparentnost u monetarnoj i finansijskoj Forum za finansijsku stabilnost okuplja vi{e pred- politici [Monetary and financial policy trans- stavnike organa finansijske vlasti pojedinih dr`ava parency: Code of Good Practices on Transpa- (npr. centralne banke, nadzorni organi i odeljenje rency in Monetary and Financial Policies trezora), me|unarodne finansijske institucije, (IMF)]27 me|unarodne regulatorne i nadzorne grupe, odbo- 2. Transparentnost fiskalne politike: Kodeks re stru~njaka centralnih banaka i Centralnu evrop- dobrih postupaka za fiskalnu transprentnost sku banku. (MMF) [Code of Good Practices in Fiscal Transparency (IMF)]28 Ovaj forum ima sredi{nju ulogu u multilateralnim 3. Slanje podataka: Posebni standardi za slanje naporima da se postigne zdrav finansijski sistem. podataka29/Op{ti sistem za slanje podata- 103
ka30(MMF) [Special Data Dissemination nu politiku i promenu pona{anja pokazalo se kao Standard /General Data Dissemination Sys- veoma te`ak posao. Saradnja sa organizacijama tem(IMF)] gra|anskog dru{tva mo`e da predstavlja mogu}- nost da se ova situacija promeni. U ovom kontekstu Infrastruktura institucija i tr`i{ta sprovodi se Me|unarodni bud`etski projekat, koji okuplja grupe gra|anskog dru{tva iz mnogih kraje- 4. Nesolventnost (standard priprema Svetska va sveta, uklju~uju}i tu i brojne zemlje u tranziciji.41 banka) Me|unarodni bud`etski projekat poma`e nevladi- 5. Korporativno upravljanje: Principi korporativ- nim organizacijama i istra`iva~ima u njihovim nog upravljanja (OECD) [Principles of Corpo- te`njama da analiziraju bud`etsku politiku i da una- rate Governance (OECD)]31 prede bud`etske procese i institucije. Projekat se 6. Ra~unovodstvo: Me|unarodni ra~unovodstve- posebno bavi pru`anjem pomo}i kod primenjenih ni standardi (International Accounting Standa- istra`ivanja koja se koriste u teku}im raspravama o rds) (IAS) (IASB)32 politici, kao i kod istra`ivanja posledica bud`etske 7. Revizija: Me|unarodni standardi za reviziju politike na siroma{ne. Na projektu se ostvaruje sa- (International Standards on Auditing) (ISA) radnja prvenstveno sa istra`iva~ima i nevladinim (IFAC)33 organizacijama iz zemalja u razvoju i novih demo- 8. Pla}anje i obra~un: Su{tinski principi zna~aj- kratskih dr`ava. Pored toga, postoji i projekat „Otvo- nih sistema za pla}anje (Core Principles for reni bud`et“ koji je razvijen u Sankt Petersburgu.42 Systemically Important Payment Systems) (CPSS)34 i Preporuke za sistem obra~una har- Aktivnosti su usredsre|ene na zakonodavnu fazu tija od vrednosti (Recommendations for Secu- bud`etskog procesa, mada su grupe aktivne kada rities Settlement Systems) (CPSS/IOS-CO)35 je to mogu}e i u pisanju nacrta zakona i pra}enju 9. Integritet tr`i{ta: ^etrdeset preporuka Grupe njegovog sprovo|enja. Do sada su grupe gra|an- za finansijsku akciju (The Forty Recommen- skog dru{tva manje bile uklju~ene u fazu revizije dations of the Financial Action Task Force) bud`etskog procesa, mada postoji nekoliko nazna- (FATF)36 i Osam posebnih preporuka protiv ka da se i ovde situacija menja. Saradnja sa orga- finansiranja terorista (Eight Special Recom- nizacijama gra|anskog dru{tva daje nove mogu}- mendations Against Terrorist Financing) nosti za unapre|enje revizije i nadzora od strane (FATF)37 javnosti.
Finansijsko regulisanje i supervizija Jedan od mogu}ih razloga zbog kojih nalazi revizi- je ne nailaze na {iri odjek u javnosti mo`e da bude 10. Bankarska supervizija: Su{tinski principi za to {to ljudi nisu svesni uloge koje institucije za kon- delotvornu bankarsku superviziju (Core Prin- trolu javnih finansija imaju u njihovoj zemlji i koji je ciples for Effective Banking Supervision) potencijalni uticaj ovih pitanja na njihove `ivote. (BCBS)38 11. Propisi o hartijama od vrednosti: Ciljevi i prin- Kako bi se gra|anstvo zainteresovalo da vlast na- cipi propisa o hartijama od vrednosti (Objecti- ~ini odgovornom, neophodno je demistifikovati ulo- ves and Principles of Securities Regulation) gu ovih institucija i podi}i nivo znanja o pitanjima (IOSCO)39 bud`eta i revizije. 12. Supervizija osiguranja: Su{tinski principi osi- guranja (Insurance Core Principles) (IAIS)40 Institucija koja sprovodi reviziju mo`e i sama da obavi ovaj zadatak tako {to }e sprovsti kampanju za javnost, ili tako {to }e raditi zajedno sa gra|an- skim dru{tvom i medijima. Bud`etske grupe imaju iskustvo u pretvaranju slo`enih materijala u pravo- I pored najve}eg truda parlamenta, finansijskih i re- vremene, pristupa~ne dokumente, kao i u tome da vizorskih institucija, a ponekad i izvr{ne grane vlasti, osmisle i sprovedu obuku za nestru~ni deo javno- prevo|enje preporuka za dobru reviziju u delotvor- sti, kao {to je, na primer, u~injeno u Hrvatskoj, gde 104
je Institut za javne financije izdao „Porezni (pores- vo|enje javnog bud`eta su politi~ari smatrali svojom ki - prim. prev.) vodi~ za gra|ane“ i „Prora~unski ekskluzivnom zonom. Tek nedavno je u nekim zem- (bud`etski - prim. prev) vodi~ za gra|ane“.43 ljama po~elo da se smatra po`eljnim da bud`etski procesi budu otvoreni za uticaj nevladinog sektora. Gra|ansko dru{tvo mo`e da pomogne na vi{e Za mnoge zemlje u razvoju i zemlje u tranziciji, niz na~ina: negativnih mitova i dalje predstavlja prepreku neza- visnom radu gra|anskog dru{tva, zakonodavnog te- ` Grupe gra|anskog dru{tva mogu da pomognu u la i medija u oblasti bud`eta. Me|u verovanjima koja podizanju nivoa znanja gra|ana o funkcijama navode na pogre{an trag nalaze se slede}a: institucija za kontrolu finansija, kao i o pitanjima finansijskog upravljanja i nadzora. ` Bud`et se mora formulisati u tajnosti, jer se u suprotnom mogu poremetiti finansijska tr`i{ta. ` Grupe gra|anskog dru{tva i mediji mogu da po- krenu pitanja za koja smatraju, na osnovu svog ` Upliv nevladinog sektora mo`e da uni{ti integri- bliskog kontakta sa gra|anima, da bi organi za tet bud`eta. kontrolu finansija trebalo da ih istra`e. ` ^lanovi zakonodavnih tela i gra|ansko dru{tvo ` Grupe gra|anskog dru{tva i mediji mogu da spro- imaju ve}i interes da rade za sredinu iz koje do- vedu po~etna ispitivanja gre{aka u finansijskom laze nego u interesu cele zemlje. upravljanju ili da bli`e ispitaju pitanja koja proisti~u iz revizorskih izve{taja. ` Vlada je nadle`na da napravi bud`et sama, u zatvorenom procesu, a zakonodavno telo da ta- ` Grupe gra|anskog dru{tva mogu da pomognu u kav bud`et odobri. pra}enju vladinih aktivnosti na osnovu izve{taja revizije i rasprava u parlamentu. Uz pa`nju me- Tajnost bud`eta mo`e da ohrabri spekulacije na dija, i na ovaj na~in se mo`e izvr{iti pritisak na tr`i{tu, a ve}a transparentnost mo`e zapravo da izvr{nu granu vlasti da preduzme mere za po- olak{a prilago|avanje tr`i{ta poznatom politi~kom bolj{anje situacije. izboru. Nadalje, upotrebljive, pristupa~ne i pravo- vremene informacije o bud`etu olak{avaju doma- ` Gra|ansko dru{tvo mo`e neposredno da pomo- }em i inostranom privatnom sektoru planiranje i gne u radu institucija za kontrolu finansija tako investiranje. {to }e bele`iti rashode, pomagati pri lokalnoj reviziji i meriti ostvarenje pojedinih programa. Rad grupa za transparentnost bud`eta mo`e pos- tati jedan od najinovativnijih i najkorisnijih zadata- Rast broja bud`etskih grupa mo`e da ozna~i va`an ka koje gra|ansko dru{tvo u potrazi za dobrom pomak u praksi javnih finansija. U ve}ini zemalja, vladavinom obavlja. 105
1 Priru~nik za upravljanje javnim rashodima, Svetska banka carina ima, da standardizuje uslove u pogledu podataka (Public Expenditure Management Handbook, The World koji se tra`e i da standardizuje format za izve{tavanje o Bank) (1998): http://www1.worldbank.org/publicsector/pe tim podacima. Videti Inicijativu G7 o standardizaciji carina /handbook/pem98.pdf; Prakti~ne mere za unapre|enje i upro{}avanju jezi~kih opisa (G7 Initiative on Customs integriteta u carinskoj administraciji (J. Crotty, Practical Standardization and Simplification Plain Language Des- Measures to Promote Integrity in Customs Administrati- cription) (Principi carinskih podataka iz Kjota) (KYOTO ons): http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/ Customs Data Principles): http://www.wcoomd.org/ie/En/ crotty.html; Antikorupcijska strategija administracije za Topics_Issues/FacilitationCustomsProcedures/DataMo ubiranje prihoda, Svetska banka (LINK A. Das-Gupta, An delG7Initiative.html Anticorruption Strategy for Revenue Administration, 7 Opis reformi u Maroku se mo`e na}i u: „Najbolji primeri World Bank PREMnote October 33, 1999): http://www1. reforme na carini - lekcije iz Maroka“ (Best Practices in worldbank.org/publicsector/tax/documents/ Customs Reform - Lessons from Morocco PREM notes PREMnote33.pdf; „Kontrolisanje fiskalne korupcije“, Me- No. 67 April 2002): http://www1.worldbank.org/publicsec |unarodni monetarni fond, (Sheetal K. Chand & Karl O. tor/tax/documents/PREMnote67.pdf; Moene, “Controlling Fiscal Corruption”, International Monetary Fund, August 1997); Svetska banka: „Elektron- 8 Kodeks pona{anja u carinskoj slu`bi Letonije: http://www ska vlada: reforma carine na Filipinima“ (World Bank, “E- .vid.gov.lv/eng/user/show.asp?ID=208&CId=30 Government: Philippine Customs Reform”), Reforma 9 Videti: Antikorupcijski priru~nik (naslov prevoda na srpski upravljanja i reforma javnog sektora (Governance & Pub- jezik u izdanju Transparentnost - Srbija, 2003 - prim. lic Sector Reform). Carine: razvoj integrisane strategije za prev.), 23. poglavlje, „Dobro upravljanje finansijama“ borbu protiv korupcije (J. Gill, Customs: Developing an (Transparency International Source Book 2000, Chapter Integrated Anticorruption Strategy), iz „Unapre|enje vla- 23 - Good Financial Management): http://www.transpare davine i kontrolisanje korupcije“ [D. Kaufmann, M. G. de ncy.org/sourcebook/23.html Asis, P. Dininio (2001), Improving Governance and 10 Videti: World Bank PREM note 33 (videti gore): http:// Controlling Corruption]: http://www.worldbank.org/wbi/ www1.worldbank.org/publicsector/tax/documents/PREM governance/pubs/improving.htm; Svetska banka: poma- note33.pdf; ganje dr`avama da reformi{u ekonomsku i sektorsku poli- 11 Pregled upravljanja integritetom osoblja u organima za tiku (World Bank: Helping countries reform economic and ubiranje prihoda - Gana, Tanzanija i Uganda (Michael sector policies): http://www1.worldbank.org/publicsector Waller, Review of Integrity Management of Staff in the /anticorrupt/corruptn/cor05.htm; veb-sajt OECD-a o Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities TI- poreskim pitanjima: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_ CIR, London): http://www.transparency.org/working_pap 2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html ers/mwaller/integrity_management_review.html#summary 2 Vito Tanci, Korupcija {irom sveta: uzroci, posledice, obim 12 Borba protiv fiskalne korupcije: lekcije tanzanijskih organa i lekovi (Vito Tanzi, Corruption Around the World: Causes, za ubiranje prihoda u javnoj administraciji i razvoju Consequences, Scope and Cures): http://www.imf.org/ex [Fjeldstad, Odd-Helge (2003) Fighting fiscal corruption: ternal/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.htm Lessons from the Tanzania Revenue Authority in Public 3 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ie/ Administration and Development 23/2, p.165-175]; i: En/en.html. Svetska carinska organizacija ima strategiju i Fiskalna korupcija: greh ili vrlina [Fjeldstad, Odd-Helge & program za izgradnju integriteta carinskih organizacija. Bertil Tungodden (2003) Fiscal corruption: A vice or a Model kodeksa pona{anja za carinske slu`benike pokri- virtue?, World Development, vol. 31 no. 8 pp. 1473-1475] va: li~nu odgovornost; povinovanje zakonu; odnose sa 13 U slu~aju reforme na carini, to mo`e biti proces u jednom javno{}u; primanje poklona, nagrada, besplatnih usluga i koraku. Kada carinski slu`benik dobije carinsku deklaraci- popusta; izbegavanje sukoba interesa; politi~ke aktivnos- ju, celokupan dalji postupak sa dokumentacijom mo`e da ti; pona{anje po pitanju novca; poverljivost i kori{}enje zavr{i carinska administracija bez potrebe za li~nim kon- slu`benih informacija; kori{}enje slu`bene imovine i uslu- taktom sa klijentom. ga; kupovinu vladine imovine od strane osoblja; radno okru`enje. 14 Prema: „Prakti~ne mere za unapre|enje integriteta carin- ske administracije“ (Practical Measures to Promote Inte- 4 Korupcija, javne finansije i nezvani~na ekonomija (Simon grity in Customs Administrations) (videti gore): http:// Johnson, Daniel Kaufmann & Pablo Zoido-Lobaton, Co- www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html; i rruption, Public Finances, and the unofficial Economy, prema odgovorima na ~esto postavljana pitanja Ut{tajn World Bank Working Paper. 2169). centra za antikorupcijske resurse (Utstein Anti-Corruption 5 Vito Tanci, 1997: Korupcija u javnim finansijama, prezen- Resource Centre FAQ): http://u4.no/document/faqs1.cfm tovano na Osmoj me|unarodnoj antikorupcijskoj konfer- 15 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ie/ enciji u Limi, Peru (Tanzi, Vito (1997) Corruption in the En/en.html Public Finances): http://www.transparency.org/iacc/8th_ iacc/papers/vtanzi.html 16 Izbegavanje da`bina i korupcija na carini: da li inspekcija pre iskrcavanja poma`e? (José Anson, Olivier Cadot and 6 Zemlje ~lanice G8 te`e da olak{aju me|unarodnu trgov- Marcelo Olarreaga, Tariff Evasion and Customs Corrup- inu, smanje tro{kove poslovnih ljudi i vlada i unaprede tion: Does PreShipment Inspection Help?) http://www. privredni rast. Radi tih ciljeva, carinska grupa G8 te`i da econ.worldbank.org/files/30442_wps3156.PDF; i: Posve- svede uslove u pogledu carinskih podataka na minimum }enost reformi javnih slu`bi: rezultati inspekcija pre iskr- koji je u skladu sa delotvornim vr{enjem du`nosti koje cavanja u raznim institucionalnim re`imima (Noel John- 106
son, Committing to Civil Service Reform: The Perform- 26 Deseta me|unarodna antikorupcijska konferencija: http:// ance of Pre-Shipment Inspection under Different Institu- www.10iacc.org/content.phtml?documents=102&art=177 tional Regimes) http://www.econ.worldbank.org/files/17 27 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 14_wps2594.PDF dium/compendium_of_standards_2_9.html 17 Korupcija i krijum~arenje: Monitoring i prevencija: http:// 28 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen www.csd.bg/news/law/CorTREP_E.html dium/compendium_of_standards_2_10.html 18 Deklaracija iz Aru{e o Burundiju iz 1996. i Deklaracija iz 29 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen Aru{e o pravima domoroda~kog stanovni{tva iz 1999. dium/compendium_of_standards_2_12.html 19 World Customs Organization: http://www.wcoomd.org/ie/ 30 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen En/en.html dium/compendium_of_standards_2_11.html 20 Celokupan tekst se mo`e na}i na: www.wcoomd.org/ie/ 31 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen En/Topics_Issues/FacilitationCustomsProcedures/Revi dium/compendium_of_standards_2_17.html sed% 20Arush%20E-Print%20version.PDF 32 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 21 Smernice za carine Me|unarodne trgovinske komore: dium/compendium_of_standards_2_18.html http://www.iccwbo.org/home/statements_rules/state ments /2003/customs_guidelines.asp 33 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen dium/compendium_of_standards_2_19.html 22 Drugi krug evaluacije: trening-seminar za eksperte evalu- atore GRECO: Informacije i radni dokumenti: http://www. 34 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen greco.coe.int/evaluations/seminar/DocsE.htm. Tako|e dium/compendium_of_standards_2_7.html dostupno i na ruskom jeziku. 35 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 23 IMF Code of Good Practices on Fiscal Transparency: dium/compendium_of_standards_2_24.html http: //www.imf.org/external/np/fad/trans/code.htm#code 36 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 24 Vanbud`etski ra~uni su uobi~ajeni u mnogim zemljama. dium/compendium_of_standards_2_30.html Neki od njih su legitimni i uspostavljeni su za posebne 37 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen svrhe (penzije, fond za puteve itd.). Drugi su pak dium/compendium_of_standards_2_28.html osmi{ljeni kako bi se smanjile politi~ke i administrativne 38 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen kontrole koje su verovatnije kada se tro{enje ostvaruje dium/compendium_of_standards_2_4.html kroz bud`et. U nekim zemljama se strana pomo} i dobit 39 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen od prodaje prirodnih resursa tako|e usmeravaju preko dium/compendium_of_standards_2_52.html posebnih ra~una, koji imaju sklonost ka tome da budu manje transparentni i manje kontrolisani od novca koji se 40 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen usmerava kroz bud`et. To ~esto ima za posledicu da se dium/compendium_of_standards_2_72.html sredstva koriste za nelegitimne potrebe i zavr{avaju u 41 „Kakvu ulogu mogu da imaju gra|ansko dru{tvo i parla- d`epovima zvani~nika. Vito Tanci: Korupcija {irom sveta: ment u ja~anju funkcije eksterne revizije?“ (Warren Kraf- uzroci, posledice, obim i lekovi (Vito Tanzi, Corruption chik, What Role Can Civil Society and Parliament Play in Around the World: Causes, Consequences, Scope and Strengthening the External Auditing Function?): Cures): http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/ http://www. internationalbudget.org/auditorgeneral.htm 12-98/tanzi.htm 42 Open Budget Project: http://www.pskov.org.ru/budget/ 25 Financial Stability Forum: http://www.fsforum.org/compen 43 The International Budget Project: http://www.international dium/key_standards_for_sound_financial_system.html budget.org/groups/croatia.htm 109
Malo je delatnosti koje predstavljaju ve}e isku{e- Zna~aj javnih nabavki je toliki da im je Ju`noafri~ka nje i koje nude vi{e mogu}nosti za korupciju u jav- Republika posvetila posebnu pa`nju u Ustavu iz nom sektoru od nabavki.1 1994. godine. U ~lanu 187 se ka`e:
Nabavke robe i usluga od strane javnih tela ~ine 1. Nabavljanje robe i usluga za sve nivoe vlasti bi- prose~no izme|u 15 i 25 procenata bruto doma}eg }e regulisano zakonima donetim u parlamentu proizvoda, a u nekim zemljama ~ak i vi{e. U apso- dr`ave i zakonima pokrajina koji }e sadr`ati od- lutnim ciframa, na svetskom nivou to zna~i rashod redbu o izboru nezavisnih i nepristrasnih komisi- od nekoliko biliona ameri~kih dolara svake godine. ja za razmatranje ponuda na tenderima u pro- Ne ~udi da su mnogi u~esnici u isku{enju da manip- cesu javnih nabavki. uli-{u ovim procesom zarad sopstvene dobiti, tako {to }e iznu|ivati novac i druge pogodnosti od 2. Sistem javnih tendera o kome se govori u stavu ponu|a~a, podmi}ivati slu`benike koji vr{e nabavke 1 obezbedi}e po{teno i javno nadmetanje, a i omogu}a-vati prijateljima i ro|acima da zaklju~e tenderske komisije }e na zahtev zaintereso- povoljan ugo-vor sa dr`avom. Rezultat ovakvih vanih strana obrazlo`iti svoje odluke. slu~ajeva je niz osuda, velike nov~ane kazne i privre- meno odstranjivanje brojnih multinacionalnih kom- 3. Nijedan dr`avni organ i nijedan dr`avni funkci- panija iz projekata koje {irom sveta finansira Svetska oner niti bilo ko drugi ne}e se na neprimeren banka.2 na~in me{ati u dono{enje odluka i u rad tender- skih komisija. Iako je pitanje da li je ovo stvarno naj~e{}i oblik ko- rupcije u javnom sektoru, on je bez sumnje uzne- 4. O svim odlukama tenderskih komisija vodi}e se miruju}e rasprostranjen. Gotovo je sigurno da je to zapisnik. oblik korupcije o kojem se najvi{e pi{e i onaj koji nanosi najvi{e {tete javnom blagostanju. Skandali Na korupciju u javnim nabavkama ponekad se gleda u vezi sa javnim nabavkama su bili povod za broj- kao na pojavu tipi~nu samo za zemlje u razvoju, koje na otpu{tanja visokih javnih slu`benika, ~ak i za imaju slabe vlade i lo{e pla}ene javne slu`benike. raspu{tanje vlada pojedinih zemalja. Korupcija u Poslednjih godina su i najrazvijenije zemlje pru`ile javnim nabavkama je izvor astronomskog rasipa- obilje dokaza da korupcija u javnim nabavkama mo- nja pri utro{ku bud`etskih sredstava, koje se u ne- `e da postane sastavni deo njihovog na~ina poslo- kim slu~ajevima procenjuje i na 30 % od ukupne vanja. Korupcija u nabavci robe i usluga ne zavisi sa- vrednosti nabavljene robe ili usluga. Korupcija u mo od kupca u ~ijim je rukama novac. Inicijativa lako javnim nabavkama je naj~e{}i pokreta~ za korup- mo`e da potekne i od potencijalnih ponu|a~a ili ugo- ciju u finansiranju politi~kih partija. Na`alost, o tom vara~a koji {alju ponude i pre nego {to su tra`ene. problemu se i dalje mnogo vi{e govori nego {to se na njegovom re{avanju radi.3
Nestru~nim licima poslovi javnih nabavki izgledaju komplikovano i tajanstveno. Ti poslovi su ~esto pred- met brojnih vidova manipulacije, pri ~emu opasnost Nabavljanje robe i usluga treba da bude ekono- od otkrivanja nije velika. Oni koji se u takvim okol- mi~no. Ono treba da rezultira najboljim kvalitetom nostima dobro snalaze i koji su spremni da pomo}u robe i usluga za pla}enu cenu. I cena i kvalitet tre- korupcije ostvare svoje ciljeve lako nalaze saradnike ba da budu predmet procene pri dono{enju odluke na drugoj strani. Ovaj se problem mora re{avati sa o nabavci; nijedan od ovih ~inilaca ne sme se sam posebnom pa`njom, jer i oni koji nabavljaju i oni koji primeniti kod dono{enja odluke. takve nabavke odobravaju ili o njima odlu~uju mo`da ne}e to raditi doma}inski, budu}i da pri javnim Cena robe je obi~no „procenjeni utro{ak“, {to zna~i nabavkama tro{e novac institucije za koju rade, a ne da se dodatni ~inioci kao {to su tro{kovi rada, dos- svoj. tupnost rezervnih delova i mogu}nosti za servisira- nje razmatraju pri odlu~ivanju o ponudama. 110
Odluke o prihvatanju najbolje ponude treba da Kada projekat finansiraju me|unarodne finansijske budu donete po{teno i nepristrasno. Javni fondovi institucije, obi~no se postavljaju i dodatni zahtevi: ne treba da slu`e za sticanje koristi privilegovanih. Standardi i specifikacije koji se tra`e od ponu|a~a ` U procesu nadmetanja mora se pru`iti jednaka ne smeju biti postavljeni na diskriminatorski na~in. {ansa ponu|a~ima, ugovara~ima i konsultanti- Izbor izme|u ponu|a~a treba izvr{iti na osnovu nji- ma iz raznih zemalja, naro~ito onima iz zemalja hovih kvalifikacija i vrednosti njihovih ponuda. Tre- ~lanica me|unarodne institucije koja finansira ba jednako tretirati sve ponu|a~e u pogledu odre- nabavku. |ivanja rokova i poverljivosti podataka. ` Doma}i ponu|a~i i dobavlja~i mogu ponekad da Treba imati na umu i nekoliko zahteva: u`ivaju po~etnu prednost, izra`enu u odre|e- nom procentu od vrednosti ugovora (na primer, ` Proces treba da bude transparentan. Uslovi i za Svetsku banku je to 15 % za nabavke robe i pravila nabavke, kao i kriterijumi za dono{enje 7,5 % za nabavke radova). Ova ~injenica se odluka, treba da su lako dostupni svim potenci- obi~no navodi u pozivu za davanje ponuda. jalnim ponu|a~ima i ugovara~ima, a najbolje je da budu objavljeni i u pozivu na tender. Otvara- ` Za ugovara~e se obi~no tra`i pretkvalifikacija nje ponuda treba da bude javno, a sve odluke (obja{njeno u daljem tekstu). treba da budu zabele`ene u zapisniku. ` Kada se tra`e konsultanti, obi~no se sa~injava ` Procedura javnih nabavki treba da bude efikas- u`a lista onih koji se pozivaju da daju ponude. na. Pravila procedure treba da budu u skladu sa Listu priprema naru~ilac, a ne finansijer. Na taj vredno{}u i slo`eno{}u predmeta nabavke. Pos- na~in se smanjuju tro{kovi mnogih konsultanata tupci za nabavke male vrednosti treba da budu jer }e samo manji broj njih u}i u skup proces jednostavniji i br`i; kako vrednost nabavke i slo- priprema za odre|eni tender. U`i spisak mora u `enost zahteva koji se pred ponu|a~e stavljaju svakom slu~aju da bude geografski raznovrstan rastu, du`i rokovi i vi{e dobro osmi{ljenih pravila (obi~no ne sme da bude vi{e od dve ponude iz bi}e neophodni da bi se obezbedilo po{tovanje jedne zemlje). ovih na~ela. U procesu dono{enja odluka za ve- like nabavke mo`da }e biti nu`no da se obezbe- ` Mogu da se predvide podsticaji za strane kon- di i u~e{}e posebnih tela koja }e dodatno raz- sultantske ku}e za slu~aj da uklju~e i savetnike matrati sve bitne ~injenice u nadzornom proce- iz zemlje doma}ina, bar za deo poslova; tako|e su, ali treba te`iti ka tome da birokratske inter- se ponekad podsti~e zajedni~ko konkurisanje vencije budu svedene na minimum. stranih i lokalnih savetodavnih firmi.
` Odgovornost je od su{tinskog zna~aja. Proce- Kada Ujedinjene nacije finansiraju projekat, kupac duru treba da odlikuju pouzdanost i sistemati~- je u ve}ini slu~ajeva sama organizacija Ujedinjenih nost. Zapisnici treba da sadr`e obja{njenja i nacija. Iako Ujedinjene nacije u principu primenjuju razloge koji opravdavaju sve donete odluke i ko- standarde za nabavku robe i usluga sli~ne onima rake koji su na osnovu njih preduzeti, pa ih treba koji su prethodno opisani, one ~ine posebne napore voditi sa posebnom pa`njom. da isporu~ioci budu iz zemalja donatora koje su do tada imale nesrazmerno mali udeo u nabavkama te ` Treba ohrabrivati stru~nost i integritet pri javnim organizacije ili iz zemalja u kojima Ujedinjene nacije nabavkama. To navodi ponu|a~e da daju naj- imaju velike iznose nekonvertibilnih sredstava. bolje ponude, {to dalje vodi ka ostvarenju jo{ povoljnijih nabavki u budu}nosti. Naru~ioci koji Jasno je da mito i korupcija ne moraju nu`no da ne uspeju da dostignu visoke standarde odgo- prate sklapanje poslova. Iskustvo pokazuje da mno- vornosti i po{tenja u sprovo|enju nabavki brzo go toga mo`e da se uradi na zaustavljanju korupci- izbijaju na glas kao lo{i partneri za poslovanje. je u postupku nabavki ako postoje `elja i volja da se tako i uradi. Da bismo {to bolje razumeli kako se 111
treba obra~unavati sa korupcijom pri nabavljanju ` u slu~ajevima izuzetne hitnosti usled prirodnih robe i usluga, dobro je najpre znati kako do nje katastrofa; dolazi. ` kada je bezbednost dr`ave dovedena u pitanje;
` kada ve} postoji ugovor o nabavci a iskrsnu do- datne potrebe; U ugovoru postoje kupac (naru~ilac) i prodavac (po- nu|a~). Svako od njih na mnogo na~ina mo`e da ` kada postoji samo jedan dobavlja~ koji mo`e da pokvari (korumpira) proces nabavke u svakoj nje- zadovolji specifi~ne potrebe naru~ioca. govoj fazi. Naravno, nisu svi ugovori o nabavci koji su za- Pre nego {to odlu~i sa kim }e da sklopi ugovor, klju~eni neposrednim pregovaranjem sa jednim po- naru~ilac mo`e da: nu|a~em plod korupcije. U nekim slu~ajevima nepo- sredno pregovaranje mo`e da bude najbolje re{enje. ` specifikaciju tra`ene robe ili usluga napravi tako Me|utim, ukoliko se tvrdi da za postupak nepo- da ona odgovara odre|enom ponu|a~u; srednog pregovaranja postoje opravdani razlozi, a njih u stvari nema, obi~no iza toga le`i pobuda da se ` ne da potpune podatke o uslovima nabavke; olak{a korupcija.
` preduzme neposredne pregovore samo sa jed- ^ak i ako postoji nadmetanje ponu|a~a, jo{ uvek nim ponu|a~em tvrde}i da zbog hitnosti ne mo- je mogu}e favorizovati nekog od njih. [to manji `e da organizuje nadmetanje; broj ponu|a~a zna uslove tendera, konkurencija se smanjuje, a izgledi da dobije favorizovana stra- ` naru{i poverljivost ponuda; na se pobolj{avaju. Jedan od na~ina je objavljiva- nje oglasa sa pozivom na tender u najmanjem i ` onemogu}i u~e{}e potencijalnim ponu|a~ima najne~itanijem glasilu koje zadovoljava propisane postavljaju}i neprikladne pretkvalifikacione uslove; uslove ogla{avanja, uz nadu da ga niko ne}e vide- ti. Oni koji su u dosluhu sa naru~iocem, naravno, ` uzme mito. dobijaju informaciju iz prve ruke.
U isto vreme, dobavlja~i mogu da: Konkurencija ponu|a~a mo`e dalje da se ogra- ni~ava uspostavljanjem neprikladnih ili nepotreb- ` rade u dosluhu da bi namestili cenu ponude, nih zahteva za pretkvalifikacijom, nakon ~ega se jedino probranim firmama dopu{ta da daju ponu- ` promovi{u diskriminatorne tehni~ke standarde, du. Treba naglasiti da pretkvalifikacija, ukoliko se sprovede na korektan na~in, postaje savr{eno ` ume{aju se ne neprimeren na~in u rad proceni- prikladan postupak koji obezbe|uje da se pojave telja ponuda, ponu|a~i sa pravim iskustvom i sposobnostima da odgovore potrebama naru~ioca. Me|utim, ako su ` ponude mito. standardi i kriterijumi za kvalifikaciju proizvoljni i nekorektno odre|eni, oni postaju mehanizam za Najneposredniji na~in da se nabavka dodeli `elje- isklju~ivanje konkurentnih ali ne`eljenih ponu|a~a. noj strani je sprovo|enje nabavke putem nepo- srednog pregovaranja, bez ikakvog nadmetanja. Ne`eljeni ali uporni, koji uspeju da savladaju ove ^ak i tamo gde su sistemi nabavki zasnovani na prepreke, jo{ uvek mogu da se uspe{no elimini{u postojanju javnih tendera, obi~no postoje izuzetne prilago|avanjem specifikacija tako da odgovaraju situacije kada se dopu{ta neposredno pregovara- odre|enom ponu|a~u. Stavljanje u oglas imena nje. Na primer: ponu|a~a ili odre|enog modela koji samo taj po- nu|a~ proizvodi suvi{e je o~igledno, ali se isti re- 112
zultat mo`e posti}i uklju~ivanjem u zahteve speci- Bilo bi pogre{no misliti da su uvek kupci strana fi~nih dimenzija, svojstava i karakteristika dizajna koja je „gre{nija“ u ovom poslu. ^esto su prodavci kojima mo`e udovoljiti samo favorizovani ponu- robe i usluga ti koji poku{avaju da ih „iskvare“, pa |a~. Nemogu}nost konkurenata da obezbede tra- u tome i uspeju, jer se, mo`da, ni kupci previ{e ne `ene karakteristike, koje obi~no nemaju nikakve brane. veze sa kvalitetom koji je naru~iocu neophodan, dovodi do odbijanja njihovih ponuda kao „neodgo- Prodavci mogu da ohrabre kupce da mitom i varaju}ih“. drugim podsticajima preduzmu neku od prethodno opisanih radnji. Uz to, oni mogu da budu u dogo- Nadmetanje ponu|a~a }e zaista postojati samo voru sa drugim ponu|a~ima da bi odlu~ili ko }e od ako se sa~uva tajnost prispelih ponuda do isteka njih da dobije posao i da podese cene svojih ponu- roka koji je odre|en za njihovo otvaranje. Jedno- da tako da dogovoreni pobednik dobije posao, a stavan na~in da se predodredi ishod tendera je da dogovoreni gubitnik nadoknadu za u~estvovanje u naru~ilac prekr{i ovo pravilo, da otvori prispele po- la`iranju. Ovakva prevara, ako se mudro izvede, nude pre isteka roka za podno{enje ponuda i da mo`e da ostane neotkrivena od strane kupca, ~ak otkrije ve} ponu|ene cene `eljenom dobavlja~u da ni sumnju ne probudi, osim ako se ~esto ne po- kako bi ovaj dao najmanju. Ovaj mehanizam je je- navlja. Pa ~ak i kada se sumnja pojavi, prevara }e dnostavan, a funkcioni{e naro~ito dobro ako ponu- se te{ko dokazati i krivci }e ostati neka`njeni. |a~ima nije dozvoljeno da budu prisutni kada se ponude otvaraju. Pri~a se ne zavr{ava odlukom o tome s kim }e ugo- vor biti zaklju~en, mada je to faza za koju se naj- Ovaj proces mo`e postati transparentniji ukoliko ~e{}e sumnja da je povezana sa korupcijom. Naj- nevladina oraganizacija koja vr{i kontrolu javnih ozbiljniji i najskuplji oblici korupcije mogu da uslede nabavki mo`e da prisustvuje otvaranju tenderske posle, tokom sprovo|enja ugovora. To se doga|a dokumentacije. onda kada kupac robe ili usluga:
Poslednja prilika da se preokrene rezultat tendera ` ne uspe da izdejstvuje zadovoljenje ugovorenih u korist `eljenog ponu|a~a pru`a se u fazi procene standarda u pogledu kvaliteta, koli~ine itd.; ponuda i njihovog upore|ivanja. U toj fazi postup- ka ispravno bi bilo na~initi objektivnu analizu svake ` upotrebi dobijenu robu za preprodaju ili u pri- ponude, oceniti koliko one zadovoljavaju uslove vatne svrhe; zadate u tenderskoj dokumentaciji i odrediti koja je me|u njima na osnovu propisanih kriterijuma naj- ` zahteva od dobavlja~a neku privatnu korist (pu- bolja. Kada postoji namera da se ugovor o nabav- tovanja, {kolovanje dece, poklone). ci zaklju~i sa odre|enim ponu|a~em, proces pro- cene (evaluacije) nudi gotovo neograni~eni broj Sa svoje strane, beskrupulozni ugovara~ ili dobav- mogu}nosti: Ako je nu`no i ako nije onemogu}eno lja~ mo`e da: da se tako radi, ~lanovi komisije mogu da osmisle ceo repertoar novih kriterijuma za odlu~ivanje {ta ` falsifikuje sertifikate o kvalitetu robe i sli~no; je „najbolje“ i da ih zatim na arbitraran na~in prime- ne da bi se dobio `eljeni rezultat. U tom poslu im ` navede vi{u ili ni`u vrednost fakture; od pomo}i mogu biti namerno nejasno sro~eni uslovi koje treba zadovoljiti da bi se ponuda sma- ` podmiti one koji su zadu`eni za kontrolu spro- trala prihvatljivom i kriterijumi na osnovu kojih }e vo|enja ugovora. biti izabrana najbolja ponuda. Kad prodavci daju mito ili u ponudi navedu nereal- Tehnike koje su predstavljene pru`aju samo kratak no niske cene u cilju dobijanja posla, nadaju se da osvrt na neke od na~ina pomo}u kojih je naru~ilac }e te tro{kove naplatiti tokom realizacije ugovora. u mogu}nosti da uvede koruciju u proces nabavke. Ponavljamo da inicijativa mo`e da potekne sa bilo koje strane, ali je za uspeh korupcije neophodno 113
da i na drugoj strani postoji aktivna saradnja ili bar da dovede slu`benika do situacije u kojoj on nes- nemar u izvr{avanju du`nosti. vesno biva uhva}en u zamku darodavca.
Najzad, beskrupulozni snabdeva~i mogu vreme- Linija razgrani~enja bi mogla da se postavi tamo nom da proizvode koje isporu~uju zamene proiz- gde poklon name}e primaocu obaveze prema pok- vodima ni`eg kvaliteta od prvobitno ponu|enog. lonodavcu. Situacija se razlikuje od jednog do dru- Oni mogu da falsifikuju koli~inu isporu~ene robe ili gog dru{tva, ali se obi~no defini{e vredno{}u pok- usluga pri podno{enju zahteva za isplatu i da pod- lona, bilo da je re~ o materijalnom dobru ili besplat- mite jo{ vi{e one koji nadziru sprovo|enje ugovo- noj usluzi koju slu`benik mora da prijavi ukoliko ona ra da bi im i ubudu}e gledali kroz prste. Pored pri- prema{uje propisani iznos. Poku{aji da se razlika hvatanja mita i propusta da se izbore za kvalitet napravi izme|u „onoga {to je u~injeno slu`beniku realizacije ugovorenih standarda, kupci ponekad kao li~nosti“ i „slu`beniku s obzirom na funkciju koju preusmeravaju nabavljenu robu i usluge za privat- vr{i“ obi~no dovode do besplodnih sporova i zato je nu korist ili za preprodaju. najbolje izbegavati ih.
Poenta je da su slu`benici koji vr{e nabavke uvek pod rizikom i da na njih treba pa`ljivo motriti. Bilo koji znak o tome da slu`benik `ivi preko mogu}- Neke poklone javni slu`benici mogu prihvatiti; dru- nosti koje mu pru`a plata predstavlja o~iti znak za gi, koji stvaraju ose}anje obaveze, nisu prihvatljivi. uzbunu. Mito mo`e biti u vidu „poklona“, a „poklon“ mo`e da se pojavi u najrazli~itijim oblicima - besplatan ru~ak, Vlada treba da ima jasna pravila za pona{anje karta za sportski doga|aj, sat „rolex“, deonice kom- slu`benika na slede}i na~in: panije, letovanje u inostranstvu, mo`da {kolarina za dete. ` Slu`benici (i ~lanovi njihovih porodica) ne smeju da prihvate nikakvu vrednost od pojedinca ili Procena prihvatljivosti prakse poput „korporativne kompanije koji se nalaze u ugovornom odnosu zabave“ mo`e da krene od pitanja da li su pret- sa ministarstvom ili odeljenjem u kojem taj slu`- postavljeni u mogu}nosti da nadziru posledice po- benik radi. na{anja svojih slu`benika zadu`enih za nabavke ili ne. Tako|e je va`no da li postoji obaveza da se ` Treba uvesti i primeniti pravila o obelodanjiva- slu`benici izuzmu iz odlu~ivanja o nabavkama u nju imovine, obaveza i prihoda vi{ih slu`benika; budu}im situacijama kada se firme sa kojima su u ukoliko postoji bogatstvo koje se ne mo`e ob- vezi mogu pojaviti kao ponu|a~i. Isto tako, zna- jasniti, treba sprovesti istragu. ~ajno je da li sve firme koje bi mogle da se na|u u konkurenciji za dobijanje posla deluju na sli~an ` Slu`benici treba da prijave svaku sumnju u pres- na~in, tako da se ne stvara obaveza kod slu`beni- tup nekog od svojih kolega i treba da u`ivaju ka da dâ prednost nekoj od njih. Dalje, u zavisnos- za{titu pri vr{enju ove du`nosti. ti od obi~aja u dru{tvu, o~ekivani i uobi~ajeni nivo gostoljubivosti iz kojeg ne proizlaze nikakve oba- ` Od slu`benika koji rade na poslovima nabavki i veze veoma se razlikuje. drugim aktivnostima vezanim za ugovaranje treba tra`iti da polo`e zakletvu da ne}e tra`iti Ono {to je o~igledno neprihvatljivo jeste da slu`- niti prihvatiti bilo koju vrednost koja mo`e uticati benik za nabavke prihvati preteran poklon poput ili stvoriti utisak da uti~e na primenu diskrecionih odmora sa potpuno pla}enim tro{kovima za dve ovla{}enja za potrebe vlade. osobe. Manje o~igledne su „nepristojne“ ponude kao {to su pla}eni ru~kovi ili obezbe|ivanje karata ` Slu`benici }e dobiti obave{tenja i obuku o pri- za muzi~ke festivale; prihvatanje naoko bezna~aj- meni pravila za eti~no pona{anje. nih poklona i besplatnih usluga mo`e vremenom 114
~a. (O ograni~enjima po napu{tanju dr`avne slu`be vi{e se govori u poglavlju 3).
Jedna od klju~nih oblasti korupcije - i ona koja sve vi{e postaje razlog za brigu - jeste praksa korpo- racija da javnim slu`benicima sa kojima su poslovali dok su bili u dr`avnoj slu`bi nude zaposlenje kod njih nakon napu{tanja polo`aja. Razume se da su Transparentnost igra dvostruku ulogu u suzbijanju pravila koja reguli{u zaposlenje nakon napu{tanja korupcije kod javnih nabavki. Prvo, postoji mogu}- dr`avne slu`be va`na. Me|utim, ne bi bilo ni prak- nost da se postupak na~ini otvorenim koliko je mo- ti~no ni logi~no insistirati da se javnim slu`benicima gu}e. To zna~i da se svi pozivi na tender objavlju- zabrani anga`ovanje u privredi po odlasku sa polo- ju (u novinama i specijalizovanim trgova~kim ~aso- `aja. U isto vreme, spoljni dobavlja~i mogu isplesti pisima za koje je verovatno da }e ih potencijalni ~itavu mre`u korupcije ne samo podmi}ivanjem u ponu|a~i ~itati), a dostupni su i na Internetu. Bitno novcu i skupim odmorima u inostranstvu ve} i obe- je da se objavljivanje vr{i pravovremeno. }anjem slu`benicima da ih nakon penzionisanja ~e- ka unosno zaposlenje. Druga uloga transparentnosti je izlo`enost pogle- du javnosti, {to mo`e da bude i najmo}nije sredst- Za svakog dr`avnog ~inovnika koji ima bogato vo. Mediji mogu da odigraju klju~nu ulogu u skre- radno iskustvo, ali manje nego zadovoljavaju}u tanju pa`nje javnosti na ovaj problem i u stvaranju penziju veliki je izazov da prihvati zaposlenje kod podr{ke za primenu mera koje su usmerene na firmi sa kojima je sara|ivao dok je bio u slu`bi. borbu protiv korupcije. Ako javnosti budu predo~e- Ponekad nema ni~eg lo{eg u takvim sporazumi- ni svi neprijatni detalji slu~aja korupcije - ko je sve ma. Uistinu, mo`e biti konstruktivno i korisno obez- bio uklju~en, koliko je novca bilo u opticaju, koliko bediti da njihovo za dru{tvo vredno iskustvo ne je korupcija na{kodilia bud`etu - i ako se stalno iz- propadne. nose novi slu~ajevi, te{ko je zamisliti da ljudi ne}e tra`iti da se preduzmu reformski koraci. Istina je da U takvoj situaciji se, me|utim, lako de{avaju zloupo- je percepcija javnosti o nedopustivosti njihovog po- trebe. Na primer, slu`benik koji napu{ta dr`avni na{anja dovela do toga da vlade izgube na izbori- polo`aj mo`e da ponese sa sobom i poverljive infor- ma u razvijenim demokratskim sistemima. U novim macije o strategiji za vo|enje pregovora sa konku- demokratijama uop{te nije retka situacija da opozi- rentima njegovog budu}eg poslodavca. U tom slu~a- cioni kandidati do|u na vlast zahvaljuju}i tome {to ju, neograni~ena mogu}nost zaposlenja javnih slu`- je biv{a vlada bila umrljana korupcijom. Naj~e{}e benika nakon napu{tanja dr`avne slu`be ne koristi je re~ o korupciji vlade pri zaklju~ivanju ugovora. ni javnom interesu ni privatnom sektoru. Vlade {irom sveta otkrivaju da poreski obveznici jo{ Obe}anje o zaposlenju nakon penzionisanja mo- uvek smatraju javne fondove svojim novcem i da im gu, tako|e, koristiti beskrupulozni poslovni ljudi kao nije drago kada vide da se taj novac uludo tro{i. „slatku pilulu“ da bi sklopili ugovor o nabavci; to Nezadovoljstvo je posebno jako kada novac odlazi u obe}anje se ne}e videti kada nadzorne slu`be bu- tu|e d`epove, kao nagrada za korupciju. Kad se ra- du kontrolisale prihode i imovinu slu`benika. Mada {iri podr{ka za reformu sistema sprovo|enja javnih nije ni po{teno ni po`eljno da se stavi apsolutna nabavki, problem mo`e da se re{ava sa svih strana. zabrana na zapo{ljavanje nakon odlaska iz slu`be, Uobi~ajeno je da se reforma po~ne ja~anjem zakon- prihvatanje nekih poslova o~igledno {teti javnom skog okvira, na primer dono{enjem autoritativnog interesu. Na primer, ako ministar ili javni slu`benik antikorupcijskog zakona sa propisanim efikasnim na visokom polo`aju napuste slu`bu dok se jo{ sankcijama. uvek vode pregovori o projektima za velike javne radove, ne bi bilo korektno da takva osoba odmah Jedan od najve}ih nedostataka antikorupcijskih preuzme novi posao kod neke od kompanija koje bi propisa kad su javne nabavke u pitanju je taj da mogle da se u takvom poslu na|u u ulozi ponu|a- mnoge dr`ave izri~ito zabranjuju podmi}ivanje kod 115
ku}e, ali }utke posmatraju ili ~ak nagra|uju podmi- Na`alost, pravila koja su obavezna da se prime- }ivanje u inostranstvu (priznavanjem poreskih olak- njuju kada novac poti~e iz zajmova me|unarodnih {ica na dato mito). finansijskih institucija ne mogu da spre~e korupci- ju pri nabavkama koje se finansiraju iz drugih izvo- U najboljem slu~aju, ovakvo pona{anje se oprav- ra. Nedavno su, me|utim, banke za razvoj shvatile dava stavovima koji navode na pogre{an zaklju~ak da je u zajedni~kom interesu njih i zemalja ~lanica da je podmi}ivanje nu`an uslov za uspe{no poslo- da se na nivou dr`ava usvoje takva politika i pro- vanje na me|unarodnoj sceni; u najgorem slu~aju, pisi koji bi bili otelotvorenje razvijenih standarda i ono je izraz cini~nih i paternalisti~kih stavova o koji bi se primenjivali na sve nabavke bez obzira tome {ta je dobro za druge. Sjedinjene Ameri~ke na izvor sredstava. Banke su spremne da potpo- Dr`ave imaju Zakon o korumpiranju u inostranstvu mognu ovakve inicijative u zemljama koje su voljne (Foreign Corrupt Practices Act) od 1977. godine.4 da preduzmu reformu procesa javnih nabavki i Tamo se izri~ito navodi da je podmi}ivanje stranog stvore odgovaraju}e institucije, pru`aju}i im finan- slu`benika u cilju dobijanja ili produ`enja posla sijsku i tehni~ku pomo}. krivi~no delo, ka`njivo po doma}im propisima bez obzira na to {to je do njega do{lo van granica SAD- a. Novijeg datuma je Konvencija OECD-a, usmere- na na to da se kriminalizuje podmi}ivanje javnih slu`benika u stranim zemljama5 od strane me|u- Kada postoji zakonski okvir, narednu branu korup- narodnih korporacija. Ta konvencija ima su{tinski ciji predstavlja uspostavljanje niza otvorenih i zna~aj u internacionalizovanju ameri~kog pristupa transparentnih postupaka javnih nabavki, kao i ovom pitanju. stvaranje dobrih obi~aja u tom postupku. Niko jo{ nije na{ao bolji odgovor na korupciju pri javnim Slede}i korak zakonodavca je uspostavljanje os- nabavkama od obezbe|enja da odabir ponu|a~a novnih principa koji moraju da budu po{tovani pri- bude izvr{en u uslovima njihovog istinskog me|u- likom javnih nabavki. sobnog nadmetanja.
Ovaj deo reforme mo`e da poprimi razne oblike, Slo`enost ili jednostavnost svakog postupka zavi- ali je sve ve}a svest o prednosti jedinstvenog za- si}e od vrednosti i prirode robe i usluga koje se kona o javnim nabavkama, koji postavlja osnovne nabavljaju, ali osnovne smernice su sli~ne u svim principe za javne nabavke i koji u praksi dopunjuju slu~ajevima: detaljna unutra{nja pravila i procedure organizaci- ja koje sprovode nabavke. Neke zemlje sada sta- ` opisati jasno i po{teno {ta je predmet nabavke, paju razne zakone i pravila koji su se razvijali ne- zavisno tokom mnogo godina i kodifikuju ih, dono- ` objaviti poziv da se naprave ponude, se}i jedan op{ti zakon. ` uspostaviti po{tene kriterijume za odabir ponu- Poslednjih godina su neke od najve}ih multilater- |a~a i ugovara~a, alnih razvojnih agencija podr`ale stvaranje propisa o javnim nabavkama u zemljama u kojima ula`u ` primiti ponude svih ponu|a~a, no-vac i pomogle uspostavljanje organa koji }e takve propise da primenjuju. Godinama unazad ` uporediti ponude i odrediti koja je najbolja pre- mnoge finansijske institucije su same razvijale ma unapred odre|enim pravilima za izbor, smernice za sprovo|enje javnih nabavki, kojih su oni koji su od njih pozajmljivali novac morali da se ` ponuditi zaklju~enje ugovora izabranom ponu- pridr`avaju prilikom tro{enja pozajmljenog novca. |a~u bez zahteva da smanji cenu ili na drugi Te smernice imale su u stvarnosti zna~ajnu ulogu na~in izmeni ponudu. prilikom obli-kovanja standarda za sprovo|enje javnih nabavki koji su danas {iroko prihva}eni na Za male nabavke dobavlja~i se mogu izabrati vrlo me|unarodnom nivou. jednostavnim postupcima koji slede navedene prin- 116
cipe. Me|utim, kada se sprovode ve}e nabavke, vedu korektno i nepristrasno, a istovremeno pru`a treba ispo{tovati formalnu tendersku proceduru, najvi{e mogu}nosti za manipulaciju ako se `eli da koja podrazumeva bri`ljivo pripremljene specifika- kona~na odluka ide u korist odre|enog ponu|a~a. cije, uputstva za potencijalne ponu|a~e i uslove ko- je }e izabrani ponu|a~ morati da ispuni. Sve to tre- Oni koji ponude procenjuju mogu da odbace ne`e- ba pripremiti kao komplet dokumenata (tenderska ljene ponude zbog neva`nih proceduralnih pitanja, dokumentacija) koji se obi~no prodaje zaintereso- ako je ne{to na ponudi brisano, ako neka strana vanim stranama. nije parafirana, ili zbog odstupanja od specifikacija za koje komisija odlu~i da su zna~ajne. Nakon {to Ponekad su potrebni meseci da bi se pripremila ponude pregledaju, ~lanovi komisije mogu da izne- tenderska dokumentacija, a i potencijalnim ponu- nada „otkriju“, ako ih niko u tome ne spre~i, da ima |a~ima je potrebno dosta vremena da pripreme novih ta~aka koje bi trebalo da se uzmu u razma- svoje ponude, i najzad, potrebno je vreme da se tranje pri odabiru najbolje ponude. I sami kriteriju- ponude ocene i me|usobno uporede. Sve ove pro- mi po kojima se vr{i procenjivanje ponuda mogu cedure mogu da traju po pola godine, pa i du`e. da budu propisani tako da omogu}avaju subjektiv- Kada se nabavke planiraju, treba voditi ra~una o nost pri procenjivanju, pa onima koji procenjivanje tome da se ~itava procedura preduzme pravovre- vr{e nije te{ko da naprave kakav god `ele rezultat. meno kako bi se obezbedilo da roba i usluge stignu kada bude potrebno. Trebalo bi izbegavati Sve ovo nas upu}uje na neophodnost da kriteriju- svaki pritisak da se donose „hitne“ odluke. mi za procenjivanje ponuda budu jasno i detaljno navedeni u tenderskoj dokumentaciji i da se obez- bedi da nepristrasno telo zadu`eno za kontrolu mo`e da proveri razlo`nost odluka komisije. Ako kriterijumi nisu bili dovoljno jasno navedeni, ponu- Jedan od na~ina da se obezbedi transparentan i |a~i treba da imaju priliku da unapred stave prigo- po{ten proces javnih nabavki jeste da se ponude vor na sprovo|enje postupka; u drugom pomenu- otvaraju u za to odre|eno vreme, na odre|enom tom slu~aju, dodatno se obezbe|uje da }e komisi- mestu i u prisustvu svih u~esnika tendera koji to `ele ja pravilno proceniti ponude. ili njihovih predstavnika. Takvo javno otvaranje po- nuda, gde svako mo`e da ~uje ko je sve podneo ponude i koje su cene iz drugih ponuda, smanjuje rizik da }e poverljive informacije jedne strane biti prosle|ene drugoj, da }e se preko neke od ponuda Princip da organi koji vr{e provere i reviziju budu pre}i bez razmatranja, da }e ponude biti menjane ili nezavisni je {iroko prihva}en kao na~in otkrivanja da }e se njima na drugi na~in manipulisati. i ispravljanja gre{aka ili manipulacija i ima va`no mesto u procesu javnih nabavki. Na nesre}u, on U nekim zemljama se vlasti opiru ovom vidu jav- se koristi i za stvaranje novih prilika za korupciju. nog otvaranja ponuda navode}i da se isti efekti Posebno se ova pojava vezuje za delegiranje mogu posti}i tako {to ponude otvara komisija koju nadle`nosti za odobrenje ugovora. je zvani~no imenovao kupac, ali bez prisustva ponu|a~a. Jasno je da ovakva praksa ne garantu- Obrazlo`enje za delegiranje nadle`nosti je ubedlji- je postizanje efekta kojem se te`i kada se ponude vo: na ni`im nivoima vlasti donose se odluke o veo- javno otvaraju, pogotovo od kada je ra{ireno vero- ma malim nabavkama, ali se na vi{im nivoima sve vanje da su naru~ioci ~esto korumpirani. nabavke moraju razmotriti i odobriti. [to je ve}a vrednost ugovora koji treba da se zaklju~i, to je hije- rarhijski vi{i organ koji takvu odluku treba da odobri. Na primer, kupovinu stola mo`e da odobri slu`benik zadu`en za nabavke; nabavku kompjutera treba da Procenjivanje ponuda je jedan od najte`ih koraka odobri direktor; gradnju puta odobrava ministar, a u procesu nabavki ukoliko se `eli da se one spro- gradnju brane mo`da mora da odobri predsednik. 117
U nekim zemljama i u nekim organizacijama ovaj rasprave na kojima je gradona~elnik li~no izlo`io sistem funkcioni{e bez ikakvih problema. U drugi- planove i pozvao sve da daju svoje opaske i pred- ma, gde je dobijanje posla sa dr`avom glavni na~in loge u vezi sa lokacijom nove linije, mestom i izgle- sticanja bogatstva, ova hijerarhija zna~i da se na dom budu}ih stanica i procesom izbora firme koja svakoj vi{oj instanci vlasti tra`i sve ve}e i ve}e mito. }e da obavi posao. Procenjuje se da su ta izlagan- Nimalo slu~ajno, to ujedno zna~i da {to je ve}a ja imala veliki uspeh; lokalna televizija ih je u`ivo vrednost nabavke, to se du`e ~eka na izdavanje prenosila, a na~injeni su i snimci radi kasnijeg pre- odobrenja. Sve nam ovo ukazuje na slede}i bitan gledanja. momenat u smanjivanju korupcije u procesu javnih nabavki - postojanje dobro obu~enog, stru~nog i po{tenog tima javnih slu`benika koji treba da sprovede taj proces. „Sporazumi o integritetu“ se zaklju~uju izme|u mo- Da bi se osnovalo takvo telo, neophodno je ulo`iti gu}ih ponu|a~a i organa vlasti koji je raspisao ten- napor na duge staze koji nikada u potpunosti ne der. U tom sporazumu se svi sagla{avaju o pravil- prestaje. Potrebni su stalni programi obuke i do- ima tog posla i obavezuju se da ne}e podmi}ivati.6 obuke; potrebno je da postoji sigurnost javnih slu`- O tekstu sporazuma se pregovara sa svim ponu- benika da ne}e izgubiti posao ako bude bio iza- |a~ima zainteresovanim za odre|eni posao koji bran ponu|a~ koji nije bio ministrov favorit; potreb- vlada nudi. Kada se postupak nabavke pokrene, na je i odgovaraju}a nadoknada, visoka barem organ koji sprovodi nabavku izla`e ovaj proces toliko da javni slu`benik ne do|e u situaciju da pri- zainteresovanim ponu|a~ima i poziva sve njih na ma mito da bi mu porodica pre`ivela. Ako se osob- razgovore o mogu}em zaklju~enju sporazuma. Or- lje zadu`eno za nabavke osposobi da bude stru~- gan vlasti prisustvuje ovom sastanku, osim u slu- no, a postoje mnoga mesta na kojima se sa tim ~aju kada je verovatno da bi takvo prisustvo sme- uspelo, dugi niz onih koji treba da odobre nabavke talo ponu|a~ima da slobodno govore. i u tome odugovla~e mo`e da bude sveden na mi- nimum. Sporazumom o integritetu se propisuje odre|iva- nje nezavisnog arbitra za re{avanje po pritu`bama protiv strana koje u njemu u~estvuju. Arbitru se daju odre{ene ruke da odlu~i o sankcijama za one koji ne rade u skladu sa sporazumom (funkcije ar- Nije nam namera da predlo`imo da se ukinu sve bitra i vrste sankcija tako|e predstavljaju deo spo- provere od strane nezavisnih i nadzornih tela; nji- razuma). hova uloga je tako|e va`na. Me|utim, ima zema- lja u kojima je propisani broj provera i revizija toliki Ukoliko potencijalni ponu|a~i u dovoljnoj meri po- da je ceo sistem prakti~no paralisan. U nekim dr`e ovaj proces, tekst sporazuma potpisuje najvi- zemljama to ide dotle da je posao na tenderu za {i funkcioner organa koji }e zaklju~iti ugovor u ime veliku nabavku skoro nemogu}e dobiti za manje dr`ave i najvi{i predstavnici firmi koje }e se nad- od dve godine od slanja ponude. metati za dobijanje posla.
Iskustvo sve ve}eg broja zemalja pokazuje da niz otvorenih rasprava koje se objavljuju na dobar U jednom broju zemalja gra|ansko dru{tvo je spo- na~in mo`e da poslu`i kao naro~ito delotvorno sobno da odigra aktivnu ulogu u posmatranju i sredstvo u {irenju informacija, pribavljanju mi{lje- kontroli velikih projekata javnih nabavki, kao i u nja i podr{ke javnosti za velike projekte. Na primer, pru`anju garancija javnosti da je sve ura|eno kako prilikom izgradnje nove linije podzemne `eleznice treba. u Buenos Ajresu, organizovane su tri velike javne 118
U takvim slu~ajevima treba primeniti slede}e kri- Treba tako|e primetiti da gra|anskom dru{tvu, terijume: uop{te uzev, nedostaju mogu}nosti da prati ono {to se de{ava nakon zaklju~enja ugovora, onda kada ` Posmatra~i treba da budu visokopo{tovane i se ~esto modifikuju cena i specifikacije, ~ime se u nesumnjivo po{tene osobe. stvarnosti podriva privid po{tenja koji je ugovor imao u vreme zaklju~enja. ` Posmatra~i treba da ispunjavaju potrebne uslo- ve u pogledu profesionalne stru~nosti (ili do po- trebnih znanja mogu na jednostavan na~in da do|u). Drugo mo}no sredstvo u borbi protiv zloupotreba ` Ako lokalni predstavnici gra|anskog dru{tva ne prilikom javnih nabavki je Internet. Nekoliko dr`ava poseduju tra`eno znanje, treba da odmah anga- (Meksiko, ^ile i odskora Austrija), kao i brojne lo- `uju stru~no lice sa strane, ako je potrebno i iz kalne samouprave (npr. grad Seul u Ju`noj Koreji) inostranstva. Ukoliko ne postoji dovoljan stepen kompletan sistem informacija o javnim nabavkama znanja, problemi }e ostati sakriveni, predlozi za smestile su na Internet i omogu}ile slobodan pristup korektivne mere ne}e biti stu~ni i posmatra~i tim informacijama. Ima i onih koji tvrde da }e omo- ne}e zadobiti po{tovanje javnih slu`bi. gu}avanje pristupa nekim vrstama informacija o na- bavkama koje sprovodi vlada podriti kvalitet nabav- ` Vlada ne bi trebalo da ima pravo veta na izbor ki i ugroziti celokupne projekte. pojedinih posmatra~a. Sistem grada Seula za unapre|enje postupanja sa ` Posmatra~i treba da imaju slobodan i neogra- gra|anskim podnescima elektronskim putem ni~en pristup svim vladinim dokumentima, kao i (OPEN) osmi{ljen je sa namerom da se postigne pravo na to da se sastanu sa svim relevantnim transparentnost gradske administracije spre~ava- slu`benicima. njem nepotrebnog ka{njenja i nepravilnog rada javnih slu`benika na predmetima gra|ana. Sistem ` Posmatra~i treba da pokrenu sporna pitanja i je zasnovan na kori{}enju Interneta i omogu}ava pritu`be prvo pred vlastima, a javnosti da se gra|anima da prate svoje zahteve za dozvolama ili obrate tek ako se u razumnom roku ne preduz- odobrenjima, kod kojih je najverovatnije da }e se mu mere za ispravljanje propusta. pojaviti korupcija, i da pokrenu pitanje bilo koje otkrivene nepravilnosti. Ovaj veb-sajt ima oko 2.000 ` Posmatra~i treba da budu spremni da polo`e posetilaca dnevno.7 zakletvu da }e kao tajnu sa~uvati odre|ene vrs- te poslovnih informacija. Sve vi{e }e se interakcija izme|u gradske adminis- tracije, kompanija koje sa njom rade ili `ele da ` Posmatra~i treba da pregledaju i imaju pun pris- zaklju~e posao i gra|ana odvijati posredstvom In- tup tenderskoj dokumentaciji, izve{tajima o pro- terneta. Ukoliko svako u svako doba mo`e da pro- ceni ponuda, odlukama o izboru najbolje ponude veri koje poslove je grad ponudio i pod kojim uslovi- i izve{tajima o nadzoru nad sprovo|enjem ugov- ma i ukoliko se mogu videti ponu|a~i i cene koje su ora kako tehni~kim, tako i finansijskim. Posmatra- ponudili, znatno }e se smanjiti mogu}nosti da se ~i treba da u~estvuju na sastancima i da imaju procesom javne nabavke manipuli{e, pa time i is- pravo da postavljaju pitanja. ku{enje da se deluje na korumpiran na~in.
Ve} je, me|utim, prime}eno da gra|ansko dru{tvo nije uvek sposobno da obezbedi dovoljno visok nivo stru~nosti koji se tra`i u nekim situacijama, pa zato treba omogu}iti da se do neophodne stru~no- Vlasti treba da imaju mogu}nost za izricanje ove sti do|e pomo}u nekog drugog nezavisnog izvora. vrste sankcija (stavljanje na „crnu listu“ ili „isklju- ~enje“) kad god njeni ugovorni partneri prekr{e 119
standarde eti~kog pona{anja ili kvaliteta rada. Oni- Ugovorne strane koje potpadnu pod neku od ovih ma za koje se utvrdi da su podmi}ivali, name{tali kategorija ne}e dobiti mogu}nost da zaklju~e ugo- cenu, simulirali nadmetanje na tenderu, da su dos- vor u budu}nosti. Dr`avni organi ne mogu da na- tavili robu i usluge koje ne zadovoljavaju standarde kon isklju~enja od ovakvih firmi primaju ponude, da ili specifikacije, u dosluhu sa slu`benicima ili neza- im dodele posao, da obnove ili produ`e va`enje visno, treba da bude uskra}ena mogu}nost da ugovora koje ve} imaju sa njima, niti da se saglase ubudu}e zaklju~uju ugovore sa vladom. Ta zabra- da ove firme budu podugovara~i za nekog drugog na mo`e da bude potpuna ili da va`i odre|eno vre- kada je dr`avni organ naru~ilac. Do izuzetaka mo- me. Pored zabrane, ovakvi partneri treba tako|e `e do}i samo u slu~aju da postoje ubedljivi razlozi da podle`u: za to, o ~emu odlu~uje rukovodilac organa koji se pojavljuje kao naru~ilac ili lice koje on ovlasti. U ` gubitku ili uskra}ivanju prava iz ugovora; odluci o isklju~enju navodi se i period njenog va`e- nja. Taj rok odre|uje organ koji je odluku o isklju- ` preuzimanju posla ili obezbe|enju garancije od ~enju doneo.8 strane solventne institucije koja }e izvesti rado- ve umesto isklju~ene firme, odnosno koja }e U Ju`noafri~koj Republici je preduzet unekoliko umesto nje isporu~iti robu (obezbe|enje izvr- razli~it pristup. Predlog zakona koji se trenutno {enja, odnosno rezultata); nalazi pred ~lanovima ju`noafri~kog parlamenta9 predvi|a da }e „crna lista“ biti javni dokument. Na ` odgovornosti za {tetu, kako vladi tako i drugim taj na~in }e i svi ostali iz javnog i privatnog sekto- ponu|a~ima, za gubitke koje su ovi pretrpeli us- ra mo}i da saznaju ko je ka`njen na ovaj na~in i led toga {to nisu izabrani na tenderu. zbog ~ega.
Firme koje su isklju~ene mogu se ponovo priklju~iti Stavljanje na crnu listu (odnosno isklju~enje) prak- tenderskom procesu nakon toga {to ispune odre- tikuju Svetska banka i zemlje poput Singapura. O |ene uslove, kao {to su pla}anje od{tete, otpu{ta- tom pitanju se detaljno govori u Izve{taju o stavlja- nje zaposlenih koji su podmi}ivali javne slu`beni- nju na crnu listu Komisije za javne slu`be Ju`no- ke, uvo|enje delotvorne politike protiv podmi}iva- afri~ke Republike iz 2002. godine [South Africa’s nja u okviru firme i sistematskog programa za ispu- Public Service Commission: Report on Blacklisting njenje nove politike. (2002)].10
Isklju~ivanje se ~esto koristi u SAD-u, kako na fe- deralnom nivou tako i na nivou pojedinih dr`ava, u slu~ajevima kao {to su: Najprostije pokri}e za korupciju u me|unarodnom ` krivi~na ili gra|anska osuda za prevarno kr{enje nabavljanju robe i usluga je provizija pla}ena lokal- propisa protiv monopola, za proneveru, kra|u, nom zastupniku. Zastupnik ima zadatak da obez- krivotvorenje, podmi}ivanje, davanje la`nih is- bedi zaklju~enje ugovora sa vladom odre|ene zem- kaza i druga dela koja ukazuju na manjak po{te- lje. Za to mu se obezbe|uje dovoljno finansijskih nja u poslovanju; sredstava, tako da korporacija koja je sme{tena ne- gde u razvijenom svetu ne mora ni da zna vi{e nego ` kr{enje uslova iz ugovora sa vladom, poput {to je neophodno. Tako se stvara zid izme|u korpo- svesnog propu{tanja da se ugovor izvr{i u skla- racije koja podmi}uje i korupcije, {to omogu}ava ru- du sa uslovima, odnosno vi{e neuspe{nih reali- kovodstvu kompanije da izrazi iznena|enje i u`asnu- zacija ugovora iz pro{losti; tost kada neprijatni doga|aji iza|u na videlo. Samo- stalnost u radu stvara zastupniku priliku da lepu ` bilo koje drugo delo koje uti~e na odgovornost sumu koja preostane kada isplati sve „provizije“ ugovorne strane, koje na ozbiljan i ubedljiv na- zadr`i za sebe. Ve}i deo tog novca je bio namenjen ~in nala`e da se izvr{i suspenzija ili isklju~enje za podmi}ivanje zvani~nika koji donose odluke, ali te strane. se, naravno, ne knji`i na taj na~in, pa je te{ko utvrdi- 120
ti odgovornost zastupnika kada ovaj novac zadr`i. tion Authority - SCA), koje je imalo i veoma aktivnu To dovodi do procvata prakse uzajamnih davanja na i dobro finansiranu slu`bu generalnog inspektora, celom putu koji novac prevaljuje, pri ~emu slu`beni- stvorenu kako bi se otklonio uticaj mafije i za{titile ci u stvari ostvaruju korist na ra~un svoje kompanije. investicije u {kolski sistem. U 1989. godini SCA je dobila 5 milijardi dolara za izgradnju novih {kola i Kada bi davanje provizije moglo da se u~ini trans- za ve}e popravke; bud`et slu`be generalnog ins- parentnim, to bi o~igledno zadalo glavni udarac pektora je bio ne{to preko 2 miliona dolara (tj. ma- ovoj vrsti korupcije. nje od 0,05 % od ukupne sume).
Bez svake sumnje, delovanje nekih me|unarodnih Generalni inspektor se latio posla da ra{~isti sa institucija koje se bave pozajmljivanjem novca je korupcijom i reketiranjem koji su bili odoma}eni u mnogo doprinelo re{avanju ovakvih situacija, pre oblasti izgradnje i uspeo je u tome. Zna~ajno je da svega ube|ivanjem vlada pojedinih zemalja da se je taj uspeh bio postignut bez dono{enja novih opredele za otvoreno nadmetanje na tenderu. Jas- propisa i bez tro{enja miliona dolara poreskih ob- no je tako|e da bi te institucije mogle da daju jo{ veznika na skupe preventivne mehanizme protiv ve}i doprinos antikorupcijskim reformama ukoliko korupcije. On je koristio postoje}i zakon i koncept bi se pridu`ile naporima da se i provizije u~ine gra|anskog ugovora da bi postigao svoje ciljeve, transparentnijim. kao i jednostavne mere za pra}enje i nadzor radi obezbe|enja po{tovanja zakona. Uspeh je pre- vazi{ao sva o~ekivanja.
Na primer, inspektor je iznova sa~inio standarde obrazaca za ponude i ugovore tako da su u njih uklju~eni i zahtevi za: Gra|evinarstvo Njujorka je generacijama predsta- vljalo mesto endemske korupcije i reketiranja. Ka- ` prijavu vlasni~ke strukture i radne istorije sva- da su tu`ioci dr`ave Njujork i federalni tu`ioci, ra- kog ponu|a~a (kao i njihovih podizvo|a~a i ugo- de}i zajedno sa FBI i njujor{kom policijom, uspe{- vara~a); no podigli seriju optu`nica protiv mafije tokom 80- ih godina pro{log veka, gotovo svaka presuda je ` obelodanjivanje pojedinosti o prethodnim osu- imala i stavku da je mafija profitirala na ra~un grad- dama, a posebno o utvr|enim slu~ajevima da- skih slu`bi za izgradnju putem iznuda, podmi}iva- vanja mita, u~estvovanju u prevarama ili name- nja, name{tanja ponuda, reketiranja radnika, pre- {tanju ponuda, kao i vezama sa bilo kojim obli- vara i stvaranja nezakonitih kartela. I pored uspe{- kom organizovanog kriminala; nosti tih optu`bi i hap{enja desetine mafija{kih {e- fova, ~inilo se da je korupcija ostala nepora`ena. ` obavezivanje svakog ponu|a~a na po{tovanje kodeksa poslovne etike; Bio je to toliko ozbiljan problem da je zakonodavno telo dr`ave Njujork odbilo da obezbedi milijarde ` sertifikat da su sve date informacije istinite i ta~- dolara za finansiranje Gradskog odbora za obrazo- ne, kao i napomenu da je ponuda namenjena vanje, namenjenih za pobolj{anje tro{ne infrastruk- sklapanju ugovora sa SCA. ture u {kolama, iako je re~ o najve}oj takvoj ustano- vi u zemlji, koja obuhvata vi{e od 1.100 {kola koje Standardni ugovor koji je SCA zaklju~ivala sadr- poha|a vi{e od milion |aka. Rukovodioci dr`ave `ao je i klauzulu da se ugovor mo`e poni{titi u slu- Njujork bili su uvereni da bi ve}i deo novca koji bi ~aju da ponu|a~ preda falsifikovanu dokumentaci- bio prosle|en Gradskom odboru za obrazovanje ju. U praksi, ako se utvrdi da je ponu|a~ lagao u zavr{io u rukama mafije, ili bi bio utro{en na potku- tenderskoj dokumentaciji ili da je bio ume{an u pljivanje i na prevare. Da bi iza{li iz tog }orsokaka, podmi}ivanje ili prevaru tokom izvr{enja ugovora, Grad se saglasio da se formira nova gradska upra- suo~i}e se ne samo sa poni{tenjem ugovora nego va, Nadle{tvo za izgradnju {kola (School Construc- i sa zakonskim mehanizmima prinudnog povra}aja 121
celokupne sume koju je dobio za izvr{enje ugovo- vno rezultiralo daljim smanjenjem tro{kova, pa ~ak ra. [tavi{e, takav ponu|a~ i lice koje je zaklju~ilo i boljim kvalitetom izvedenih radova. ugovor ne}e u budu}nosti mo}i da sklopi posao sa SCA. Najzad, firmama za koje je utvr|eno da nisu kvali- fikovane za u~e{}e na tenderu, ili da bi ugovori sa Informacije koje su podneli zainteresovani ponu- njima trebalo da budu raskinuti iz razloga vezanih |a~i pa`ljivo su pregledane u slu`bi generalnog za integritet ili li~nost, bile su nu|ene dve mogu- inspektora, gde se detaljno proveravala i osnova- }nosti: mogle su ili da se povuku iz posla sa SCA nost tih informacija. Kad god se pojavljivao neki ili da ga nastave, ali uz uslov da to bude uz nadzor razlog za zabrinutost, iz slu`be generalnog inspek- firme Independent Private Sector Inspector Gene- tora su pozivali ponu|a~e da pod zakletvom odgo- ral (IPSIG). IPSIG je odabran me|u brojnim firma- vore na sva sporna pitanja. Oni koji su odbili da na ma koje su specijalizovane na polju sudskog ve{- taj na~in sara|uju nisu imali pravo da u~estvuju u ta~enja u oblasti knjigovodstva, prava i vo|enja is- daljem procesu nabavke. Naravno, oni za koje je trage. Zadatak te firme je bio da predaje izve{taje utvr|eno da su lagali pod zakletvom bili su optu`e- generalnom inspektoru SCA, a tro{kove njenog ra- ni za krivokletstvo na osnovu postoje}eg krivi~nog da snosio je nedovoljno kvalifikovani ponu|a~. zakona. Treba razmisliti o prednostima ovakvog pristupa, a Od onih firmi sa kojima je SCA sklopila posao ~injenica da su se reforme pokazale efikasnima zatra`eno je da uredno vode i tri godine ~uvaju svu razlog je {to su i drugi po~eli da prou~avaju ovaj dokumentaciju relevantnu za posao po osnovu „ugovorni model“ kao pristup borbi protiv korupcije, ugovora sa SCA. SCA je ovla{}ena da podvrgne prilago|avaju}i ga uslovima u svojoj sredini. proveri tu dokumentaciju. Ukoliko se u postupku provere (revizije) utvrdi da su neki tro{kovi na bilo koji na~in precenjeni i ako je razlika u ceni ve}a od polovine procenta ukupne vrednosti posla, izvo|a~ radova, pored toga {to je du`an da vrati utvr|enu razliku, treba da plati i primereni deo tro{kova Uticaj obi~nog antikorupcijskog zakonodavstva se revizije. obi~no poja~ava dodavanjem dva elementa: pode- {avanjem vremena akcije i uklju~ivanjem „spoljnih Za vreme prvih pet godina postojanja SCA, nekoli- saradnika“. ko stotina izvo|a~a radova dobilo je zabranu u~es- tvovanja na tenderima. Na desetine ugovora je ot- Odre|ivanje pravog vremena je od su{tinskog zna- kazano, {to je rezultiralo povra}ajem nekoliko mi- ~aja. Ve}ina javnih slu`benika ne mo`e da ka`e liona dolara u bud`et. I sve to je postignuto kroz „da“, ali mo`e da ka`e „ne“, „mo`da“ ili da ne ka`e obi~an parni~ni postupak, uz svega nekoliko slo`e- ni{ta. Nerazumno odlaganje va`nih odluka je obi~- nijih sudskih slu~ajeva. Tako|e, desetak ugovara- no najvidljiviji pokazatelj da se radi o korupciji. U ~a je bilo osu|eno za krivokletstvo zbog davanja postupku nabavke se zato treba dr`ati striktno la`nih izjava generalnom inspektoru. zacrtanih rokova (uz izuzetke koji proizlaze iz pos- tojanja legitimnih razloga za odlaganje). Za slu~aj Jo{ zna~ajniju potvrdu uspesima pru`ili su tajno da se kalendar ne po{tuje, treba da postoji alterna- snimljeni razgovori pripadnika mafije, u kojima su tivni proces odlu~ivanja koji bi eliminisao „ucenji- se oni `alili da im je u potpunosti uskra}en pristup vanje odugovla~enjem“. tenderima koje organizuje SCA. Najbolje od svega je to {to je zna~ajno porastao broj gra|evinskih Po{to partneri u korupciji nisu za{ti}eni zakonom, firmi koje su nudile ponude, jer su se pored starih za obavljanje takvog posla potrebno je vi{e vreme- sposobnih firmi, koje ranije nisu mogle da dobiju na nego za dozvoljene poslovne transakcije. Potre- posao zbog toga {to su preovla|ivali korupcija i bno je odre|eno vreme da bi se osnovala la`na pre- reketiranje, pojavile i nove. To je dovelo do inteziv- duze}a i napravili kanali za pranje novca. Sporazu- nog nadmetanja me|u ponu|a~ima, {to je nara- mi me|u partnerima treba da ostanu nevidljivi i takvi 122
da ih se oni lako mogu odre}i. Sam ~in davanja mita ` Dr`avni organ koji izvodi radove ne bi trebalo da i onoga {to se za uzvrat dobija treba da budu vre- ima pravo glasa u komisiji koja ocenjuje ponu- menski tesno povezani zato {to je uzajamno pove- de, ali treba uvek da bude spreman da odgo- renje strana obi~no na niskom nivou. Ponekad se vara na njena pitanja. Isto va`i i za me|unaro- „posao“ vr{i preko dva ili tri „posrednika“ kako bi se dne stru~njake koji su u~estvovali u pripremi smanjio rizik otkrivanja u~esnika. Pregovori su deli- tenderske dokumentacije. katni i zato {to u svakom trenutku jedna od strana mo`e da odustane i da otkrije celu {emu. Za sve to ` Konsultanti koji nadgledaju izvo|enje projekta potrebno je vreme - vreme koje ne}e postojati ako ne treba da budu oni isti koji su u~estvovali u je regulativa delotvorna. pripremi tenderske dokumentacije.
U osnovi, uloga spoljnih saradnika jeste da ometa- ` Posebnim postupcima se moraju zatvoriti mo- ju stvaranje odnosa preteranog „poverenja“ izme- gu}nosti da se ve{ta~ki stvoreno prekora~enje |u onih koji su uklju~eni u dono{enje odluka i spro- tro{kova pokriva iz bud`eta umesto iz stranog vo|enje javnih nabavki. Saradnici sa strane treba zajma. to i da ostanu i ne bi trebalo da se suvi{e me{aju u procese koji se odvijaju unutar organa koji na- ` Prekora~enje predra~unskih tro{kova mo`e da bavke sprovode. Poput spoljnih revizora, oni treba se prihvati jedino ako su i izve{taji nadzornih or- da pru`e stru~ne nalaze potkrepljene integritetom. gana ukazali na to da su razlozi za pove}anje cena postali o~igledni tek u trenutku kada su oni Ovde treba pomenuti nekoliko mera: nastali. Naknadne izve{taje supervizora (ex post facto) ne treba uva`iti. Na taj na~in }e stra- ` Spoljni saradnici mogu da pomognu u priprema- na koja dobije posao biti odgovorna da na vre- nju tenderske dokumentacije (naro~ito nezavi- me izvesti o te{ko}ama na koje nai|e. sni savetnici sa dobrom reputacijom u javnosti).
` Spoljni saradnici mogu da u~estvuju u proceni ponuda (nezavisno daju}i napomene o usagla- {enosti ili na drugi na~in). Program informisanja javnosti o javnim nabavka- ma mora da se obrati svim stranama - slu`benici- ` Komisija koja odlu~uje o dodeli ugovora o na- ma koji sprovode nabavke, ponu|a~ima i ugovara- bavci treba da se sastoji od osoba sa integrite- ~ima zainteresovanim da u~estvuju na tenderima, tom, ne nu`no od stru~njaka; u~estvovanje u kao i op{toj javnosti. Poruka mora da glasi: radu takvih organa treba da bude po~ast, a imovina ~lanova tog tela treba da se podvrgne ` odre|ena dr`ava, ili neka njena organizacija, jas- kontroli javnosti. no je formulisala pravila za sprovo|enje javnih nabavki i ima nameru da ih rigorozno primenjuje; ` ^lanovi komisije ne treba unapred da znaju za koje sve projekte }e biti neophodna njihova us- ` prekr{ioci }e biti gonjeni po zakonu; luga. Na listama potencijalnih ~lanova tog tela treba da bude vi{e ljudi nego {to }e biti potre- ` slu`benici ume{ani u korupciju bi}e otpu{teni; bno kada se bude odlu~ivalo. Prilikom dono- {enja odluke ~lanovi komisije treba da budu ` ponu|a~i koji prekr{e pravila bi}e ka`njeni nov- sme{teni tamo gde ponu|a~i ne mogu da s ~ano, mo`da i zatvorom, i bi}e isklju~eni iz bu- njima do|u u kontakt, {to ponekad zahteva iz- du}ih tendera stavljanjem na „crnu listu“. dvajanje u posebno kontrolisano okru`enje, npr. hotel. Ako komisija ne mo`e da donese odluku Naravno, oni koji budu stavljeni na „crnu listu“ mo- u predvi|enom roku, pri novom zasedanju bi raju imati pravo `albe nezavisnom i stru~nom tri- trebalo da njen sastav bude druga~iji. bunalu. To je preduslov za spre~avanje korumpi- ranih slu`benika da zloupotrebljavaju ovla{}enja 123
tako {to }e u administrativnom postupku stavljati rani napori na svim frontovima ima}e, me|utim, firme na ovakvu listu i kada tome nema mesta. sna`no dejstvo. Ako se antikorupcijski propisi oja- Takvo pravo obi~no postoji svuda gde su sudovi ~aju i obznane, ako se sprovode jasne i dokazane nadle`ni za razmatranje odluka organa uprave. procedure, ako se stru~nost javnih slu`benika uve- }ava kroz obuku tokom njihovog radnog veka i ako Jasno je da nijedna od radnji koje su ovde pred- je svima jasna re{enost vlasti da se nabavke spro- lo`ene nije dovoljna sama po sebi da preko no}i vode po{teno i pravi~no - do}i }e do promene. suzbije korupciju pri javnim nabavkama. Koordini-
1 Na polju nabavki ve} godinama radi nekoliko me|uvla- and Services), kao i Priru~nik o proceduralnim pravilima dinih organizacija. Komisija UN za me|unarodno trgovin- [Manual of Procedural Rules (SCR)] Evropske komisije. sko pravo (UN Commission on International Trade Law) Sva ova pravila predstavljaju poku{aj da se protiv korupci- ima Model zakona o nabavkama robe, radova i usluga je deluje na preventivan na~in. Nijedno od njih, me|utim, (Model Law on Procurement of Goods, Construction and ne nudi niti postavlja dovoljno razgranatu strukturu trans- Service): http://www.undp.org.fj/gold/docs/UNICITRA. parentnosti i javne odgovornosti kao uslov. Potrebno je PDF; smernice i propisi Evropske unije u vezi sa javnim obezbediti potpunu transparentnost i pouzdane garancije nabavkama se mogu na}i na: www.bisinfonet.ac.uk/Info kontrole efikasnosti sprovo|enja pravila: efikasnu kontro- Kits/contract-negotiation/InfoKits/infokit-related-files/ec- lu, u~estalo pra}enje i nadzor, kako interno tako i od stra- procurement-issues; za smernice o politici javnih nabavki ne javnosti. videti: http://www.ogc.gov.uk/index.asp?id=1000084; „od- 4 Zakon SAD-a protiv podmi}ivanja u inostranstvu (Foreign li~an model nabavki“, videti na: http://www.ogc.gov.uk/ Corrupt Practices Act): http://www.usdoj.gov/criminal/fraud index.asp?id=417; predloge OECD-a za borbu protiv ko- /fcpa.html rupcije u nabavkama iz programa pomo}i videti na: http:// www.oecd.org/document/30/0,2340,en_2649_201185_2 5 Konvencija OECD-a protiv podmi}ivanja stranih javnih 394526_119672_1_1_1,00.html; o prevenciji korupcije u slu`benika u me|unarodnim poslovnim transakcijama projektima Svetske banke videti na: http://www1.world (OECD Convention on Combating Bribery of Foreign bank.org/publicsector/anticorrupt/preventing.htm; panel Public Officials in International Business Transactions): stru~njaka za nabavke Svetske banke: Upravljanje pove- http: //www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm reni~kim rizikom, izgradnja kapaciteta i borba protiv ko- 6 Transparency International, Modeli oru|a za borce protiv rupcije (Fiduciary Risk Management, Capacity Building korupcije (Transparency International, The Corruption and Anti Corruption), videti: http://www.worldbank.org/ Fighters’ Toolkit): http://www.transparency.org/toolkits/20 html/extdr/business/dfid.htm; oru|a za borbu protiv 01/ccinp_ipcolumbia.html korupcije i smernice za multinacionalne kompanije 7 Online Procedures Enhancement for Civil Applications: OECD, videti na: http://www.greco.coe.int/web/Default- http://open.metro.seoul.kr/ orgE.htm. 8 Imena isklju~enih se objavljuju na Internetu. EPLS je elek- 2 Ju`noafri~ki centar za dokumentaciju i saradnju: „Te{ka tronska verzija Spiska u~esnika isklju~enih iz federalnih kazna na su|enju za korupciju u Lesotu“ (Southern Afri- nabavki i programa koji ne uklju~uju nabavke (Lists of can Documentation and Cooperation Centre, “Heavy Fine Parties Excluded from Federal Procurement and Non- in Lesotho Corruption Trial,” October 30, 2002): http:// Procurement Programs). Na tom spisku se nalaze oni www.sadocc.at/news2002/2002-323.shtml u~esnici u nabavkama koje je bilo koji deo vlade SAD-a 3 Mnoge od ovde pomenutih ta~aka koje se odnose na do- (osim ako je druga~ije nazna~eno) izuzeo iz mogu}nosti no{enje odluka delimi~no su pokrivene raznim pravilima da zaklju~e sa federalnim vlastima ugovor ili da nastupe nabavki. Tu mislimo na Op{ti sporazum o nabavkama kao podugovara~i u odre|enim poslovima, kao i da dobi- Svetske trgovinske organizacije (General Procurement ju odre|ene vrste finansijske ili nefinansijske pomo}i i Agreement of the World Trade Organization), Model za- povlastice od SAD-a. Videti: Sistem spiska isklju~enih kona o nabavkama robe, radova i usluga (UNCITRAL Mo- u~esnika (Excluded Parties List System): http://epls.ar del Law on Procurement of Goods, Construction and Ser- net.gov/ vices) koji je izdala Komisija UN za me|unarodno trgovin- 9 Propis se nalazio pred ~lanovima parlamenta Ju`noafri~- sko pravo (UNCITRAL), Uputstva za odabir konsultanata i ke Republike novembra 2003. godine. nabavke robe i usluga Svetske banke (Guidelines for the 10 Public Service Commission Report on Blacklisting (april Selection of Consultants and the Procurement of Goods 2002): http://www.polity.org.za/pdf/blacklisting.pdf 125
U mnogim zemljama vlada je postala sinonim za pra- ` odlu~ivanje da li da se ide u privatizaciju i na koji vila, propise i formalnosti. Razne dozvole i odobrenja na~in; su potrebni gotovo svuda, od vo`nje automobila do bavljenja trgovinom, a ~esto se za istu stvar treba ` odluke kojima se omogu}ava monopol za odre- obra}ati ve}em broju slu`bi. |ene izvozne, uvozne ili aktivosti u zemlji2.
Kako je jedan od rukovodilaca Me|unarodnog mo- Birokrate koje su slabo pla}ene i korumpirane vole netarnog fonda primetio, „postojanje takve regula- formalnosti, po{to one podsti~u poslovne ljude da tive i sistema odobrenja daje neku vrstu monopol- nude mito kako bi dobili odobrenje za rad. Na taj ske mo}i slu`benicima koji odobravaju ili kontroli{u na~in se birokrate hrane potrebama drugih gra|a- aktivnosti... Oni mogu da odbiju izdavanje odobre- na. Budu}i da u nekim zemljama slu`benici ni`eg nja ili da naprosto oklevaju sa dono{enjem odluke ranga ponekad mesecima ne dobijaju platu, ~ini se mesecima ili ~ak godinama. Zahvaljuju}i tome, oni da nije potpuno pravi~no svrstati takve ljude u ka- imaju mogu}nost da svoja javna ovla{}enja isko- tegoriju „korumpiranih“. Prvi zadatak za svaku ad- riste za izvla~enje mita od onih kojima su dozvole ministraciju mora biti da obezbedi pla}anje svojih i odobrenja potrebni“.1 slu`benika na vreme.
U mnogim zemljama vlada pru`a dobra i usluge is- U Indoneziji postoje i posebni nazivi za pojedine pod tr`i{ne cene - kori{}enje vode, iznajmljivanje slu`be. „Navodnjene“ su one koje pru`aju mogu}- dr`avnih stanova, obrazovanje, zdravstvena za{ti- nost za sticanje sa strane, a „suve“ one gde takve ta, pristup javnom zemlji{tu, dobijanje nekih vrsta mogu}nosti predstavljaju retkost. U profitabilne po- penzija (npr. invalidska), i tako dalje. Budu}i da je lo`aje spadaju polo`aji u policiji, poreskim slu`ba- raspolo`iva koli~ina tih dobara i usluga ograni~e- ma, kao i svako ministarsko mesto. „Posao ubira~a na, racionalizacija velikog broja zahteva se ~ini ne- poreza je bio jedan od najsigurnijih na~ina da se ophodnom; javlja se prevelika tra`nja i moraju se ~ovek obogati u dr`avnoj slu`bi“, rekao je jedan od doneti odluke kako da se ograni~en broj dobara ispitanika u istra`ivanju Kejta Lavarda (Keith Love- raspodeli. Ne treba da ~udi {to su oni koji ovakva ard) „Suharto: poslednji sultan Indonezije“.3 „Posta- dobra ili usluge `ele po povla{}enim cenama vljanje na neki od polo`aja koji ne donosi dodatne spremni da podmite kako bi dobili ono {to vlada prihode je jedno od prokletstava kojeg se boji svaki obezbe|uje preko reda ili u ve}oj meri. slu`benik“, rekao je drugi.
Pored ovih situacija, postoje i diskrecione odluke Biro za imigraciju na Filipinima se opisuje kao „mes- kod kojih korupcija - uklju~uju}i tu i korupciju viso- to zahva}eno name{tanjem i korupcijom“. „Jedine kih slu`benika i politi~ara - mo`e da igra zna~ajnu re~i koje su komesari upu}ivali ~inovnicima i nasto- ulogu: jnicima bile su novac, novac, prljavi novac.“4
` davanje poreskih podsticaja, koji mogu da do- Pukovnik Salvador Rodolfo (Col. Salvador Rodol- nesu milionsku korist onima koji ih dobiju; fo), biv{i obave{tajni konsultant Biroa za imigraci- je, opisao je slede}u situaciju: ` zoniranje i rezoniranje zemlji{ta, ~ime se isto zem- lji{te pretvara od neprivla~nog u izuzetno po`eljno; Korupcija u Birou za imigracije vlada od vrha do dna, pro`imaju}i sve nivoe u njegovoj hijerarhiji. Usled ` dozvole za kori{}enje dr`avnog zemlji{ta, npr. toga {to zvani~nici imaju diskreciona ovla{}enja koji- za se~u drve}a ili kopanje ruda, tako|e mogu ma uti~u na `ivotni put i odre|uju sudbinu kako doneti veliku korist; stranaca koji `ive na Filipinima tako i Filipinaca koji `ele da odu iz zemlje, {anse da se dobije mito su ` odluka da se odobri velika strana investicija koja postale ogromne... Mnogi koji rade u Birou ne pose- ~esto omogu}ava investitoru monopolsku mo}; duju potrebne kvalifikacije i zaposleni su zbog nepo- tizma ili politi~ke za{tite.5 ` prodaja zna~ajnog dela imovine javnog sektora; 126
U susednoj Maleziji utvr|eno je da je ~ak 100 hilja- papire sve dok dobavlja~ ne „podma`e“ ma{ineriju da ljudi pribavilo voza~ke dozvole a da nije pola- vlasti novcem, pa do korupcije na najvi{em nivou, galo testove. Pola zemaljske kugle odatle, kanad- kada kreatori politike menjaju, prilago|avaju ili kr{e ski novinar je oslikao depresivnu sliku `ivota u jed- pravila u korist dobavlja~a koji im ponude mito. noj tranzicionoj zemlji: Ovakve stvari se ne de{avaju samo u zemljama u Sude}i prema skora{njim ispitivanjima, biznismeni razvoju. Na primer, u Sjedinjenim Ameri~kim Dr`a- tro{e godi{nje u proseku 37.000 dolara na mito, no- vama su otkriveni neki izuzetni slu~ajevi. Lica koja vac za za{titu i druga „dodatna pla}anja“. Menad`e- tra`e voza~ku dozvolu za kamione u Ilinoisu mora- ri kompanija moraju da provedu oko 40 posto svog ju da pro|u veoma slo`en test o bezbednosti i me- radnog dana u susretima sa dr`avnim slu`benicima hanici. Doseljenici koji `ele da dobiju dobro pla}en „pregovaraju}i“ o dozvolama i porezima. Za pore|e- posao voza~a kamiona, ali veoma slabo govore nje mo`e da poslu`i podatak da u Litvaniji biznisme- engleski gotovo da nemaju nade da bi mogli da ni na slu`benike tro{e oko 15 posto svog radnog vre- pro|u na tom ispitu. Zbog toga, kako ka`u federal- mena, u Pakistanu 12, a u Salvadoru 8 procenata. ni tu`ioci, na stotine doseljenika podmi}ivalo je dr- `avne slu`benike, koji su za uzvrat obu~avali kan- [irom zemlje dozvole se tra`e za vi{e od 100 raz- didate kako da polo`e ispit ili naprosto popunjavali li~itih privrednih aktivnosti - {to ~ini „gotovo sve- testove umesto njih. Ti slu`benici su zatim deo nov- obuhvatan spisak“ svih mogu}ih delatnosti, kako je ca od podmi}ivanja prilo`ili za finansiranje kam- prime}eno u studiji Svetske banke. Samo je oko panje kandidata za guvernera Ilinoisa. Ukupno je tre}ine tih dozvola opravdano iz razloga za{tite 31 lice bilo optu`eno u ovom slu~aju, a kod 26 se zdravlja, sigurnosti, `ivotne sredine ili dr`avne bez- krivica potvrdila na sudu.8 U zemljama Zapadne bednosti. Postupak za dobijanje dozvole obi~no tra- Evro-pe nisu otkrivene sli~ne prevare. je nekoliko meseci, a mo`e da obuhvati tra`enje velikog broja dokumenata i velike rashode.6 Kako je sve ovo mogu}e? Propisi su nejasni ili ne- dovoljno obuhvatni. Mnogo je oblasti u kojima se Na osnovu rezultata istra`ivanja 150 preduze}a u odlu~uje na osnovu diskrecije. Postoje mogu}nosti pet gradova, utvr|eno je da u jednoj evropskoj zem- da se ljudi stavljaju na ~ekanje i kada su njihovi lji gra|ani pla}aju prose~no 1.250 ameri~kih dolara zahtevi za ostvarivanje prava zakoniti, kao {to je to za instaliranje telefonske linije; 390 dolara za uvoz- slu~aj sa dobijanjem voza~kih dozvola. Ne postoje nu dozvolu; 295 dolara za prelazak granice; 125 nezavisni mehanizmi za `albe koje bi javnost dolara za svaku posetu poreskog inspektora; 60 mogla da koristi. dolara za svaku posetu sanitarnog ili protivpo`arnog inspektora. Prose~an iznos mita u susednim zem- [ta sve ovo zna~i za poslovne ljude? Istra`ivanja ljama je sli~an, sude}i prema istra`ivanju ra|enom su pokazala da u nekim zemljama vr{ioci vi{ih fun- na uzorku od 50 preduze}a.7 kcija u preduze}ima provode oko ~etvrtinu svog radnog vremena u poslovima sa javnim slu`benici- Kada neko nakon izdavanja dozvole ne ispo{tuje ma.9 uslove na osnovu kojih je ona izdata, kazna za ta- kav propust treba da bude srazmerna u~injenom prestupu. Postoji jedna pravna {kola koja se zala- `e za to da kazna za firmu treba da bude odre|ena prema koristi koju je firma ostvarila ~ine}i prestup. „Sitna“ korupcija, koja se javlja kao podmi}ivanje Ako se `eli da sistem dozvola funkcioni{e na pravi javnih slu`benika, poneki put se naziva „novac za na~in, nikad ne bi smelo da se desi da onaj ko ubrzavanje“ - mito „podmazuje to~kove“ i stvari se takvu dozvolu poseduje ostvaruje ve}u dobit kr{e}i br`e odvijaju nego kada mito nije dato. Da li je to postavljene uslove nego po{tuju}i ih. istina?
Korupcija mo`e da uzme razne oblike, po~ev od sit- Koriste}i podatke iz tri svetska istra`ivanja u koja ne korupcije slabo pla}enog ~inovnika koji razgleda je bilo uklju~eno na hiljade preduze}a, ekonomisti 127
Svetske banke Danijel Kaufman (Daniel Kauf- mann) i [ang-Jin Vej (Shang-Jin Wei) ispitali su od-nos izme|u pla}anja mita, vremena koje mena- U mnogim zemljama u kojima je korupcija endem- d`eri utro{e na birokrate i tro{kova kapitala. Njihov ska pojava tra`i se ~itava hrpa dozvola, a privatni nalaz je bio da firme koje vi{e daju za mito tro{e sektor razne inspekcije pose}uju jednom godi{nje vi{e, a ne manje menad`erskog vremena u pre- ili jo{ ~e{}e. Kada god se inspektor pojavi, predu- govorima o primeni propisa sa birokratama. Poslo- zetnik se nalazi u opasnosti da }e ostati bez posla. vanje koje uklju~uje davanje mita uklju~uje i ve}i, a ne manji tro{ak kapitala.10 ^est je slu~aj i da se dozvole i odobrenja ne obnav- ljaju automatski po njihovom isteku. Dobijanje do- Zaklju~ak autora bio je da naprosto ne stoje tvrd- zvole nije zavr{etak, ve} po~etak procesa iznu|i- nje da mito otklanja prepreke za poslovanje u slu- vanja. ~ajevima kada birokrate imaju mogu}nost izbora u primeni propisa ili kada mogu da koriste ka{njenje U nekim zemljama se tra`i toliko dozvola da se ~ak radi izvla~enja mita. Empirijsko istra`ivanje autora i ne zna koliko ih ukupno ima. ^ini se da svako ode- je pokazalo da u firmama koje koriste mito me- ljenje ili agencija naprosto donose nove uslove i na nad`ment gubi vi{e radnog vremena na bavljenje osnovu njih ispostavljaju nove zahteve. Podloga za birokratijom. takvo pona{anje je veliki broj pravnih pravila, od kojih su mnoga op{te prirode i mogu se tuma~iti na Poslovna zajednica mo`e mnogo da dobije od mnogo na~ina. Uslovi za dobijanje dozvola se odre- propisa i zajedni~kih inicijativa koji ja~aju njenu |uju nejasno i {iroko, stvaraju}i korupciji plodno tlo. sposobnost da ka`e „ne“ podmi}ivanju. Pored toga, pritu`be i `albe zavr{avaju pred istim vratima odakle su potekle i odluke na koje se `albe odnose.
Slova~ka je bila primer jedne takve zemlje. Glavna odlika Nacionalnog programa za borbu protiv ko- Sve je vi{e dokaza da korupcija na ni`em nivou, ko- rupcije te zemlje bio je zahtev da svi vi{i javni slu`- ja je dugo vremena opisivana kao „sitna“, u stvari benici pojedinih dr`avnih organa sa~ine iscrpne nanosi mnogo vi{e {tete nego {to su mnogi mislili. spiskove licenci, koncesija, dozvola, zajmova, sub- U brojnim zemljama su polo`aji na kojima javni slu`- vencija i raspodele sredstava kojima se bave. Po- benici mogu da uzimaju najvi{e mita postali veoma red toga, od njih je zatra`eno da uz svaku dozvolu tra`eni. Kao rezultat, pojavilo se pravo tr`i{te takvih ili kategoriju raspodele sredstava priklju~e i podatke polo`aja, na kojem se oni prodaju (od strane organa o odeljenju koje na njima radi, imena odgovornih koji vr{i imenovanje) ili se „iznajmljuju“ tako {to slu`benika, kriterijume koji se primenjuju i primerke osoba koja dobije tra`eno mesto u administraciji sve svih procesnih i meritornih odluka. Uz to, priprem- vreme svom pretpostavljenom ispla}uje odre|enu ljen je akcioni plan osmi{ljen radi ukidanja svih ne- sumu. Novac tako putuje od dna do vrha prave}i potrebnih dozvola i odobrenja i uspostavljanja ~vrs- lanac sistemske korupcije u ~itavoj organizaciji. tih i obavezuju}ih pravila za izdavanje dozvola, odobrenja i raspodelu sredstava koji se i dalje sma- Treba ispitati mehanizme imenovanja u javnoj slu`- traju neophodnima. bi. Kada god je to izvodljivo, sva imenovanja treba da se vr{e na osnovu vrednosti, u otvorenom nad- Prvi izve{taj GRECO-a iz 2003. pozdravio je ovaj metanju i {to nezavisnije od organa ili slu`be u kojoj plan, ali se u njemu prime}uje da vlada nije bila se radnici zapo{ljavaju. sposobna da pru`i sve podatke o broju dozvola ko- je su ukinute, kao i o razlozima kojima se rukovodi- la prilikom zadr`avanja onih koje su ostale na snazi. 128
^ak su i u [vajcarskoj pre nekoliko godina otkri- pjuterskog terminala, me|u njima nema kontakta li- vene zloupotrebe koje je ~inio jedan inspektor za cem u lice. Poslovanje putem pisama umesto li~nim restorane. Njegova dozvola je bila neophodna za kontaktom pru`a dodatne mogu}nosti za deperso- otvaranje svakog novog restorana u @enevi. Inspek- nalizaciju ovakvih transakcija. tor je uhva}en u iznu|ivanju novca od vlasnika pos- toje}ih restorana, a utvr|eno je da je stekao i prili~- Druga mera je redovno rotiranje slu`benika, tako da no vrednu imovinu koja se nalazila u Italiji. Nakon oni ne ostaju previ{e vremena na posebno osetlji- {to je inspektor uhap{en, gradsko ve}e @eneve je vim polo`ajima. Ova mera ima svoju cenu. Sa polo- razmatralo ko }e biti postavljen na mesto biv{eg `aja se uklanjaju slu`benici koji su ve} stekli odre- inspektora sve dok jedan od ve}nika nije glasno upi- |eno iskustvo, i ta cena treba da bude razmatrana tao za{to to mesto uop{te postoji. Nisu postojali kao ~inilac za procenu pri upravljanju rizikom. Cena razlozi za{tite zdravlja ili sigurnosti koje treba raz- koja se pla}a kada zaposleni ostanu predugo na matrati; naprosto, bilo je pitanje li~nog stava inspek- odre|enim polo`ajima je po svoj prilici mnogo ve}a. tora da li }e novootvoreni restoran biti ekonomski opravdan. Kada je to postalo jasno, ve}nici su u pot- Tre}a mera mo`e da bude uklju~ivanje jo{ nekoga punosti ukinuli polo`aj inspektora restorana. u ceo proces. U jednoj zemlji je korupcija u pores- koj administraciji zna~ajno umanjena uvo|enjem Ne treba, me|utim, misliti da je posao ukidanja i/ili zahteva da se sva pla}anja poreza vr{e preko reformisanja procesa izdavanja dozvola i odobre- odre|ene banke, ~ime je u potpunosti eliminisana nja lak zadatak. Mnoge dozvole se ~ine potpuno mogu}nost da poreski slu`benici barataju pla}e- nepotrebnim. Izgleda da je ispravna pretpostavka nim porezom. da {to su ve}e nelogi~nost i nebranjivost zahteva za odre|enom dozvolom, to je ve}a i verovatno}a da je zahtev izmi{ljen isklju~ivo kao sredstvo za ubiranje novca od onih koji takvu dozvolu moraju da tra`e. Reformisanje administracije mo`e da podrazumeva Gra|anske povelje su prvo uvedene u Velikoj Bri- i uklanjanje ~itave mre`e korumpiranih slu`benika taniji i brzo su se ra{irile po svetu. U Velikoj Brita- sa polo`aja. niji povelje na dr`avnom nivou pokrivaju rad klju~- nih javnih slu`bi te zemlje, kao {to su sudovi, Dr`avna zdravstvena slu`ba i Socijalne slu`be (Be- nefits Agency). Poveljama se odre|uju usluge koje }e javne slu`be pru`iti i minimalni standardi u pru- Kada javni slu`benik provodi previ{e vremena u `anju tih usluga koje gra|ani mogu da o~ekuju. U radu sa istim klijentima, me|u njima se mogu raz- poveljama se odre|uju i procedure za pritu`be za viti nezdravi odnosi, i to gotovo nesvesno. Me|u slu~aj da ti standardi ne budu zadovoljeni. njima se mo`e razviti prijateljstvo, usledi}e pozivi na razna dru{tvena doga|anja, i javni slu`benik }e Postoje i povelje kojima se pokriva rad lokalnih se na}i u situaciji da ima ose}anje obaveze da uz- slu`bi, poput prakse pojedinih lekara, lokalnih bol- vrati na pru`eno gostoljublje. Postoje dve mere ko- nica, {kola i komunalnih slu`bi. Kada su gra|ani jima se deluje u ovakvim situacijama. obave{teni o standardima usluga na koje pola`u pravo i o pravu na `albu ukoliko im takve usluge ne Prva je da se transakcije depersonalizuju, tako da budu pru`ene, slu`benici su izlo`eni ve}em riziku javnost nema na~ina da sazna koji }e ta~no slu`- otkrivanja u slu~ajevima sitne korupcije.11 benik raditi na odre|enom predmetu. Rad carine u Singapuru je veoma ubrzan uvo|enjem kompjutera. Na~in sprovo|enja povelja je regulisan samim po- Na taj na~in se mogu ustanoviti i rokovi za carinjenje veljama, a ne drugim propisima i zato stepen nji- robe, {to je ve} usvojen pristup u drugim zemljama. hove primene zavisi od toga da li }e gra|ani tra`iti Ukoliko se dobra ne ocarine na vreme, nadzorni prava koja su im garantovana poveljom i koristiti organi mogu da tra`e obja{njenje. Po{to se interak- mehanizam za pritu`be koji je poveljom odre|en cija izme|u slu`benika i gra|ana vr{i preko kom- za slu~ajeve kada rad slu`bi nije u skladu sa propi- 129
sanim standardima. Usled toga, pritisak na slu`be- gra|anima oko obavljanja poslova za koje su bili nike da rade kako je predvi|eno je pre psiholo{ki zainteresovani. nego zakonski. Me|utim, ~injenica da su garancije standarda usluga oka~ene na zidove kancelarija Tako|e je uvedeno pravilo poznato kao „pozitivno zna~i da su one uvek tu da podsete gra|ane na {ta }utanje“. To zna~i da gra|ani koji podnose zahteve imaju pravo. za zauzimanje dr`avnog zemlji{ta, registraciju auto- mobila, kao i za druge potvrde koje vlada daje, mo- Time {to }e nadzorni organi pospe{ivati javnost da gu da smatraju da im je odobrenje automatski dato tra`i usluge na koje ima pravo, oni }e mo}i da pra- ukoliko njihov zahtev nije odbijen u roku od 15 dana. te nivo pritu`bi i da preduzmu odgovaraju}e kora- Izraz „do|ite ponovo sutra“ je u Boliviji ~uven. Pravo ke u onim slu`bama gde je njihov broj najve}i. zna~enje mu je „do|ite sutra sa novcem“. Nakon re- forme, ako se od gra|ana tako ne{to tra`i, mora}e da ~ekaju samo 15 dana; nakon toga oni mogu da se pozovu na „pozitivno }utanje“ ako im zahtev nije odbijen u roku. Jasno je da Internet mo`e da umanji nivo korupci- je u izdavanju dozvola i odobrenja. Me|utim, is- I dalje su, naravno, ostale otvorene mogu}nosti da kustvo iz Indije nas upu}uje na to da nije dovoljno neko ko tra`i dozvolu za koju ne ispunjava uslove jednostavno preneti postoje}i sistem u kojem podmi}ivanjem slu`benika izmeni osnovanost svog cveta korupcija na veb stranice, pa nazvati to elek- zahteva i na taj na~in pribavi odobrenje. U svakom sis- tronskom vladom. Sama praksa i procedure treba temu koji je sli~an bolivijskom va`no je pratiti slu- da se reformi{u i ponovo osmisle kako bi upotreba ~ajeve u kojima dolazi do primene pravila „pozitivnog Interneta donela koristi. }utanja“ kako bi se videlo da li za to postoji prihvatljivo obrazlo`enje i da li se ova pojava de{ava ~esto kod U Seulu je razvijen sistem poznat pod imenom odre|ene slu`be ili kod odre|ene grupe pojedinaca. OPEN (od Online Procedures ENhancement for Civil Applications - unapre|enje postupanja sa pod- Svetska banka smatra da su profesionalne i moti- nescima gra|ana elektronskim putem), sa ciljem da visane javne slu`be, u kojima se odabir i unapre- se postigne transparentnost gradske administracije |enje kadrova vr{e na osnovu vrednosti i zasluga tako {to }e se spre~iti nepotrebno ka{njenje i ne- a ne za{titni{tva, jedna od najva`nijih dr`avnih ins- pravilan rad javnih slu`benika na predmetima gra- titucija. Javne slu`be koje dobro rade ne samo da |ana. Sistem je zasnovan na kori{}enju Interneta i predstavljaju branu sitnoj korupciji ve} stvaraju i omogu}ava gra|anima da prate svoje zahteve za osoblje za mnoge institucije koje ~uvaju integritet u dozvolama ili odobrenjima kod kojih je najverovatni- vladi. To su institucije poput ministarstva finansija i je da }e se pojaviti korupcija i da pokrenu pitanje u ministarstva za personalna pitanja, tenderskih ko- vezi sa bilo kojom prime}enom nepravilnosti. Ovaj misija, tehni~kih slu`bi koje procenjuju ponude, or- veb-sajt ima oko 2.000 posetilaca dnevno.12 gana koji primenjuju regulatornu politiku, ra~uno- vodstvenih slu`bi, odeljenja za internu i eksternu reviziju. Me|utim, iskustvo Svetske banke iz vi{e od 60 zemalja u pomaganju reforme javnih slu`bi pokazuje da je napredak u ovoj oblasti spor.13 Nedavno sprovedene reforme u Boliviji donele su i objavljivanje pojedinosti o svim procedurama koje vlada sprovodi i da`binama koje napla}uje. Sada sve slu`be u okviru vlade moraju da oka~e u svo- jim prostorijama plakate na kojima se obja{njava {ta je neophodno podneti od dokumentacije, kao i ta~an cenovnik tro{kova za svaki posao. Namera U jednoj zemlji u tranziciji vode}a nevladina orga- je bila da se spre~e zaposleni da tra`e mito i da se nizacija je iza{la sa slede}im akcionim planom za ukine potreba za posrednicima koji su pomagali suzbijanje korupcije u oblasti izdavanja dozvola: 130
Neophodno je da delatnost izdavanja dozvola i projekat u op{tini manje ili srednje veli~ine, ~ije bi odobrenja bude ure|ena zakonom, kojim treba da sprovo|enje poslu`ilo kao provera uspe{nosti budu propisani i postupci i uslovi za izdavanje ovog sistema u borbi protiv korupcije. dozvola i odobrenja umesto da budu regulisani drugim propisima ili pojedina~nim aktima. Mere Promena zakona radi smanjenja mogu}nosti za koje bi se mogle preduzeti su slede}e: dono{enje subjektivnih ocena u ime administracije.
` Ograni~avanje takve delatnosti samo na one Ovo se mo`e posti}i ako definisanje prava, obave- oblasti u kojima je to apsolutno nezamenljivo. U za i procedura koje se koriste u primeni diskrecio- takvim slu~ajevima treba da postoje bolje garan- nih ovla{}enja bude jasno, kao i izmenom na~ina cije za transparentnost procesa. Institucije koje razmi{ljanja o ulozi vlade u dru{tvu. izdaju dozvole i odobrenja moraju biti javno odgo- vorne za takve svoje delatnosti; Usvajanje Zakona o javnim slu`bama
` Spre~avanje da se re`im dozvola i odobrenja pri- Ovakav zakon bi trebalo da jasno defini{e prava, menjuje ukoliko nije izri~ito propisan zakonom; obaveze i odgovornost javnih slu`benika. U okviru toga, trebalo bi preduzeti slede}e posebne mere ` Ukidanje brojnih postoje}ih uredaba, pravilnika i radi suzbijanja korupcije: uputstava koji reguli{u re`im izdavanja dozvola i odobrenja; ` obuka javnih slu`benika na svim nivoima vlasti i formulisanje jasnih smernica i kodeksa pona{anja; ` Ukidanje svih zakonskih odredaba koje omogu- }avaju da se izdavanje dozvola i odobrenja vr{i ` utvr|ivanje obaveze javnih slu`benika da popu- na osnovu diskrecije vlasti (jedan od slu~ajeva ne izjave o prihodima i imovini za sebe i ~lanove na koje se ukazuje je Zakon o za{titi konkuren- svoje porodice (uz uvo|enje iste takve obaveze cije - ~lan koji govori o reklamiranju; tako|e, za ~lanove parlamenta). Organi koji su pozvani nacrt Zakona o medijima, itd.); da od slu`benika zahtevaju ove informacije i da ih proveravaju trebalo bi da imaju pravo da od ` pro{irenje mogu}nosti za kontrolu slu~ajeva od- slu`benika zatra`e da doka`u zakonitost pore- bijanja izdavanja dozvole ili odobrenja. kla svojih prihoda i imovine umesto da oni sami moraju da dokazuju da su njihovi prihodi i imovi- Propisivanje osnovnih uslova u vezi sa imple- na ste~eni na nezakonit na~in. Ta ovla{}enja bi mentacijom administrativnih procedura mogao da dobije inspektorat u okviru ministarst- va ili dr`avna agencija - Biro finansijske policije ` U oblasti spoljne trgovine treba se striktno za ispitivanje finansijskih prevara; pridr`avati obaveza zemlje prema Evropskoj uniji i Svetskoj trgovinskoj organizaciji . ` regulisanje mogu}nosti primanja poklona kod javnih slu`benika, koje treba pratiti putem me- ` U oblasti finansija i valutnog odbora treba se hanizama unutra{nje kontrole; striktno pridr`avati obaveza zemlje koje proisti~u iz ~lanstva u MMF-u, uklju~uju}i i ~lan VIII spo- ` uvo|enje javnog registra kako bi se obezbedila razuma sa MMF-om. To }e dovesti do pobolj- transparentnost stanja finansija i imovine viso- {anja metoda, na~ina rada i rezultata javne admi- kih javnih funkcionera; nistracije, a na taj na~in i do boljeg slu`enja ad- ministracije op{toj javnosti. Postizanje ovog re- ` prevencija sukoba interesa. zultata }e biti potpomognuto uvo|enjem odre|e- nih uslova koje administracija treba da sledi u Uvo|enje sistema ocene rezultata rada javnih slu`- procesu dono{enja odluka (npr. rokovi za dono- benika, uklju~uju}i i disciplinske mere sa ciljem po- {enje odluke, na~in obave{tavanja javnosti o bolj{anja delotvornosti unutra{njih kontrola. donetim odlukama itd.). Mo`e se osmisliti pilot 131
Kontrolne funkcije treba da budu dodeljene organu panija kao sredstvo za obezbe|ivanje nezavisnog pri Ministarstvu za dr`avnu upravu. dono{enja odluka.
Pobolj{ano nagra|ivanje javnih slu`benika u kom- Svaki izuzetak od ove zabrane treba pa`ljivo raz- binaciji sa kontrolom odr`ivosti i mehanizmom za motriti i potpuno regulisati zakonom kako bi se, sa procenu. jedne strane, izbeglo stvaranje rupa u propisima, a sa druge, spre~ilo da takvi propisi postanu poten- To }e pove}ati motivaciju javnih slu`benika i po- cijalna prepreka zapo{ljavanju kvalifikovanog oso- bolj{ati njihov status u dru{tvu. blja u javnoj administraciji.
Ustanovljenje internih pravila i detaljnih uputstava. Ograni~avanje mogu}nosti da se u neposrednom odnosu subordinacije na|u javni slu`benici koji su Da bi se postigao ovaj cilj, pravila i uputstva u vezi bra~ni drugovi ili ~lanovi porodice (srodstvo u sa odnosom javnosti i institucija treba da budu jav- pravoj ili pobo~noj liniji do ~etvrtog stepena). no dostupna, kao i jednostavna, jasna i odre|ena koliko je to mogu}e. Objavljivanje tih pravila i uput- Restrikcije se mogu primeniti samo u pogledu onih stava u novinama pove}a}e svest gra|ana o nji- transakcija i akcija kod kojih odnos zavisnosti stvar- hovim pravima, kao i o obavezama javnih slu`be- no postoji, a ne kada se on u principu pretpostavlja. nika. Poznavanje tih pravila bi}e najbolji ~uvar od arbitrarnosti i zadiranja u interese gra|ana. Zakonima i propisima predvideti mehanizme za ro- tiranje personala. Zakonsko regulisanje mera i sankcija razli~itog obima i oblika za javne slu`benike ume{ane u dela Na taj na~in, i pored promene radnog mesta, javni korupcije. slu`benici mogu da o~uvaju svoje kvalifikacije i da dalje razvijaju svoje sposobnosti, pretpostavljaju}i Neophodno je propisati i krivi~ne sankcije i disci- da }e dobiti uporedive polo`aje i sli~ne funkcije plinske mere. Podlo`nost raznim oblicima pravnih kao {to su ih i imali, a u isto vreme se posti`e izbe- sankcija ima}e efekat odvra}anja od korupcije u po- gavanje stvaranja rutinske interakcije sa odre|e- na{anju javnih slu`benika. Disciplinske mere mogu nim pojedincima.14 da budu degradacija javnog slu`benika ili finansijs- ka odgovornost u slu~aju da je usled korupcije za- klju~en neprofitabilan posao. U takvim slu~ajevima ~ini se da je odgovornost u parni~nom postupku delotvornija. Zavr{na preventivna mera je mehanizam za `albe. U svakom slu~aju kada gra|anin ima pravo da tra- Finansijska odgovornost treba da obuhvati i nado- `i dozvolu ili odobrenje, treba da ima i mogu}nost knadu svih tro{kova koji nastanu usled raskida da odluku kojom mu se takvo pravo osporava na- ugovora. padne `albom. Organ kome se `albe podnose ne sme da bude isti onaj koji je odluku u prvom ste- Istovremeno, treba ohrabriti one slu`benike koji penu doneo. pomognu u otkrivanju korupcije tako {to bi dobili deo pla}ene od{tete ili nov~ane kazne koju plate Kada su pojedina~ne odluke podlo`ne nezavisnom oni koji su u korupciju uklju~eni. pregledu i proceni, to mo`e da se, pored ostalih me- ra, poka`e kao delotvorno sredstvo za odvra}anje Uvo|enje zakonske zabrane da javni slu`benici bu- od korupcije slu`benika koji bi se ina~e na{ao u is- du ~lanovi upravlja~kih organa komercijalnih kom- ku{enju da zloupotrebi svoju mo}. 132
1 Vito Tanci, „Korupcija {irom sveta: uzroci, posledice, obim krate oblikuju poslovno okru`enje u tranziciji“ (Geraint i lekovi“ (Vito Tanzi, Corruption Around the World: Jones, Joel S. Hellman, Mark Schankerman, and Daniel Causes, Consequences, Scope and Cures) http://www. Kaufmann, Measuring Governance, Corruption, and Sta- imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/tanzi.htm te Capture: How Firms and Bureaucrats Shape the Busi- 2 Tanci, pg. 569 ness Environment in Transit: http://econ.worldbank.org/ view.php?type=5&id=1066 3 Citat iz: Kejt Lavard, „Suharto: poslednji sultan Indonezi- je“ (Keith Loveard, Suharto: Indonesia’s Last Sultan 10 Vej i Kaufman: „Da li „podmazivanje“ ubrzava to~ak trgo- (Singapore: Horizon Books, 1999, p 111) vine?“ (Shang-Jin Wei, and Daniel Kaufmann, Does “Gre- ase Money” Speed Up the Wheels of Commerce?) http:// 4 Citirano u ^ua i Rimban: „^uvar kapije“ (Chua and Rim- www.nber.org/papers/w7093 ban, “Gatekeeper,”) u okviru: Sheila S. Coronel, (ed) Pork and Other Perks: Corruption and Governance in the 11 Oznaka povelje (Charter Mark): http://www.chartermark. Philippines (1998) pgs. 153-54. gov.uk/about/ 5 Ibid. 12 OPEN: Antikorupcijski projekat u Seulu (OPEN: Seol’s Anti-Corruption Project): www1.worldbank.org/publicsec 6 “Embarrassment Looms for Ukraine”, Geoffrey York The tor/egov/seoulcs.htm Globe and Mail, 6. decembar 1997. 13 Pomo} dr`avama u borbi protiv korupcije: uloga Svetske 7 Ibid. banke (Helping countries combat corruption: The role of 8 CNN: “Illinois alerts truck drivers to bogus truck driver’s the World Bank, Note #35): http://www1.worldbank.org/ licenses”, 16. mart 2000: http://edition.cnn.com/2000/US/ publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#ne35 03/16/truck.licenses/ 14 Koalicija 2000, Bugarska: „^ista budu}nost“, kampanja 9 D`ons, Helman, [ankerman i Kaufman: „Merenje uprav- podizanja svesti: http://www.csd.bg/publications/coalition ljanja, korupcije i zarobljenosti dr`ave: kako firme i biro- 2000/Clean%20Future_Public_awareness_ 135
Dok u ekonomski razvijenim zemljama ima kriti~ara ^ini se da je ova vrsta ekonomije tako|e u vezi sa privatizacije, u zemljama koje su izronile iz vi{edece- privatizacijom firmi od strane zaposlenih. To je je- nijskog perioda centralnog planiranja i komunisti~ke dan od najuobi~ajenijih mehanizama korporativne vladavine na delu su snage koje imaju potpuno su- korupcije. Na primer, bugarski Zakon o privatizaci- protno vi|enje. Malo ko se ne bi slo`io sa tim da su ji (1996-1997) davao je privilegije rukovodstvu i ovim zemljama u tranziciji svojevremeno bili neop- zaposlenima (10 procenata popusta i mogu}nost hodni ambiciozni programi privatizacije kako bi se pla}anja ostatka vrednosti na rate u desetogodi{- okon~ala veoma neefikasna dominacija dr`avnih mo- njem periodu). Ova odredba je omogu}ila korumpi- nopolista u privredi. Mnoga od ovih preduze}a, usled ranim rukovodiocima da sklapaju nagodbe sa po- ra{irenosti kronizma, spremnosti za nezakonito finan- lukriminalnim grupama i/ili sa vladaju}om partijom siranje partije na vlasti, plja~ke rukovodilaca i potkra- u vezi sa privatizacijom firmi kojima su upravljali. danja od strane radnika na svim nivoima, osim {to su Oni su pla}ali samo 10 posto tr`i{ne vrednosti de- bila neproduktivna, nalazila su se i pred bankrotom. onica koje su kupili. Ova {ema privatizacije je favo- Pre`ivljavala su jedino uz ekonomski neodr`ive sub- rizovala menad`ere, ali se nije mogla u potpunos- vencije i dr`avnu za{titu koja se ne mo`e argumen- ti sprovesti. tovano braniti. U monopolima, posebno u javnim preduze}ima, Moglo se o~ekivati da }e privatno vlasni{tvo uneti privatizacija mo`e da elimini{e sitnu korupciju, ali vi{e racionalnosti i efikasnosti u takva preduze}a - mo`e da dovede do ozbiljnijih zloupotreba. Zbog da }e se njihovi finansijski i radni rezultati pobolj{ati toga privatizacija javnih preduze}a treba da se vr{i i da }e dr`ava po~eti da od njih ubira porez umesto na osnovu bri`ljivo isplanirane regulative i uz pos- da im dodeljuje subvencije. Uz to se moglo o~ekivati tojanje regulatornog tela ~ije }e osoblje biti dobro i da }e biv{e dotirane firme nakon privatizacije biti obu~eno. suo~ene sa smanjenjem broja zaposlenih, {to bi moglo da isprovocira protivljenje sindikata. Nasup- Kao {to }emo pokazati, mora se planirati i ono {to rot tome, u firmama koje su i ranije bile konkurentne sledi posle privatizacije i baviti se pitanjima integri- ne bi do{lo do otpu{tanja uop{te ili bi ga bilo znatno teta tr`i{ta na kojima }e poslovati privatizovana manje. preduze}a.1 Kao {to isti~u ekonomisti poput D`ef- rija Saksa (Jeffrey Sachs), promena vlasni{tva sa- Privatizacija mo`e da donese smanjenje korupcije ma za sebe nije dovoljna da se dobiju uspe{ni pri- tako {to prenosi delovanje iz amorfnog i neprozir- vredni rezultati. To se mo`e o~ekivati samo kada nog javnog sektora u transparentnu disciplinu trke postoje pravne i regulatorne institucije koje podr- za profitom koja karakteri{e privatni sektor. Priva- `avaju privatno vlasni{tvo i kada one funkcioni{u tizacija smanjuje korupciju: rukovodioci kompanija tako da vlasnici mogu da koriste svoja prava i una- donose odluke koje treba da zadovolje vlasnike, a prede produktivnost i profitabilnost.2 [tavi{e, ako ne dr`avne funkcionere; nema vi{e dr`avnog vlas- se planom ne predvide aran`mani koji vode delo- ni{tva za koje niko nije odgovoran. Kada se priva- tvornom korporativnom upravljanju, verovatno }e tizacija izvr{i, nezavisni privatni sektor mo`e da izostati `eljeni ishod.3 posluje bez upliva vlade. Iskustvo isto~ne i srednje Evrope pokazalo je da Pored toga, prisutne su i zamke privatizacije. Su`i- privatizacija otvara mogu}nosti da politi~ari razde- vot dr`avnih kompanija i novostvorenih privatnih le koristi svojim prijateljima. Najvrednija imovina je firmi stvara mogu}nosti za korupciju u oba sektora. prodata po oborenoj ceni i jo{ uvek se nalazi u ru- Jedan od najistaknutijih mehanizama korupcije po- kama elite. Novi vlasnici, koji su do firmi do{li zah- znat je pod imenom „ulazno-izlazna privreda“. Po valjuju}i vezama sa vla{}u, pokazuju sporost u ovom scenariju, privatna firma zaklju~uje sa dr`av- restrukturiranju preduze}a, a mnogim takvim fir- nom profitabilan ugovor, daju}i mito njenom ruko- mama dr`ava mora i dalje da poma`e. vodstvu. 136
Vi{i zvani~nik MMF-a, Vito Tanci, komentari{e da je privatizacija „neprirodnih monopola“ neophodna kako se dr`avna preduze}a ne bi koristila kao izvor finansiranja politi~kih stranaka i za zapo{lja- [ta vlada treba da u~ini kako bi smanjila opasnost vanje osoba sa dobrim partijskim vezama. „Na`a- da do|e do korupcije u procesu privatizacije? U lost“ - pi{e Tanci - „sâm proces privatizacije javnih osnovi, ove transakcije li~e na velike vladine na- i dr`avnih preduze}a je stvorio prilike u kojima bavke i mnoge od procedura javnih nabavki mogu pojedinci (ministri, visoki politi~ki funkcioneri) imaju se primeniti i kod privatizacije (o nabavkama se mogu}nost da donose osnovne odluke, dok ostali vi{e govori u poglavlju 9). (menad`eri i drugi iz preduze}a) poseduju infor- macije koje nisu dostupne drugima, tako da mogu Treba izdvojiti dovoljno vremena da se ovaj proces da koriste privatizaciju za sopstvenu korist... ^ini obavi profesionalno, ali ne toliko da se zavr{e do- se da su zloupotrebe naro~ito velike u tranzicionim govori o korupciji. U pro{losti su problem izazivali privredama, gde se koriste izrazi poput „~erupanje naro~ito rokovi koje su postavljale me|unarodne imovine“ i „nomenklaturna privatizacija“ kako bi se finansijske institucije. Tako su javne slu`be privati- opisale zloupotrebe u vezi sa prenosom dr`avnog zovane a da nije bilo vremena da se napravi funk- vlasni{tva u privatno... To nas dovodi do zaklju~ka cionalan pravni okvir. U jednom izve{taju Me|una- da trenutno interesovanje za korupciju verovatno rodnog monetarnog fonda se prime}uje: „U mno- odra`ava pove}an obim ove pojave tokom posled- gim zemljama koje su preduzele reformu javnog njih godina, a ne samo pove}anu svest o starom sektora privatizacija je zapo~injala pre nego {to je problemu.“4 uspostavljen odgovaraju}i pravni okvir oli~en u za- konima koji reguli{u sprovo|enje otu|enja dr`avne U nekim zemljama je sprovedena masovna privati- imovine ili rad dr`avnih preduze}a.“5 zacija. ^inilo se da je to na~in da se imovina podeli pravi~no i bez korupcije. Me|utim, gledano u svet- Prevremena privatizacija mo`e da stvori slede}e lu ekonomskih merila, ovaj pristup nije bio uspe{an probleme: zato {to nije doveo do pove}anja kapitala, una- pre|enja upravljanja, niti do restrukturiranja kom- ` Vlada ~esto nije sposobna da sprovede trans- panija da bi bile spremne da odgovore na izazove parentno i otvoreno nadmetanje ili da donese tr`i{ta. neophodne propise koji }e regulisati postupak nadmetanja. U mnogim delovima sveta, ~ak i kada sam proces privatizacije nije korumpiran, postoje slu~ajevi da ` Uobi~ajeno je da menad`eri i zaposleni, u stra- dr`avni slu`benici koji vr{e privatizaciju (kao i nji- hu za svoju budu}nost i uvereni da }e uspeti da hovi savetnici iz privatnog sektora) ne poseduju izbegnu kaznu, plja~kaju imovinu preduze}a ko- prave informacije o vrednosti imovine koju proda- ja se privatizuju. ju. U takvim situacijama naro~ito veliku korist sti~u menad`eri koji kupuju preduze}a u kojima rade za- ` Mnogo zainteresovanih strana se me{a u unu- hvaljuju}i tome {to se prora~un vrednosti imovine tra{nja de{avanja ili vr{i politi~ku manipulaciju pre privatizacije vr{i na osnovu neodgovaraju}e postupka zarad svoje dobiti. dokumentacije. De{ava se da i o~igledne stvari, poput vlasni{tva nad zemlji{tem, ne budu prikaza- ` Mnoga dr`avna preduze}a nemaju vremena da ne u knjigama. postanu ekonomski sposobna za `ivot pre pro- daje, tako da se ~esto prodaju ispod tr`i{ne cene, Ako se `eli za{tita javnog interesa, treba preduzeti i pored velikih ulaganja vlasti u dokapitalizaciju.6 korake u pravcu smanjenja mogu}nosti za zloupo- trebe. Nave{}emo neke od specifi~nih primera korupcije koji su prime}eni u procesu privatizacije: 137
` Ucenjivanje potencijalnih ponu|a~a usmereno na Tenderi (ili „prodaja trgovinom“) izgledaju proble- to da se spre~e da u~estvuju na aukciji ili da na mati~niji; za njih je potrebno vreme, manje su trans- aukciji ne podi`u cenu. parentni i kod njih diskreciono odlu~ivanje mo`e da postoji u zna~ajnoj meri. Sumnje na korupciju se ` Iznu|ivanje naknade za neu~estvovanje u pro- mogu smanjiti ako se tenderskim procesom ruko- daji od ozbiljnih investitora od strane {pekulana- vodi nezavisno i van doma{aja politi~ara. Tenderi, ta koji obe}avaju da }e se u zamenu uzdr`ati od me|utim, nude ve}e {anse za unapre|enje struk- u~e{}a u nadmetanju i/ili od nu|enja ve}e cene. ture upravljanja kompanijom nego {to je to slu~aj sa sistemom „ponude udela“. ` Organizovanje „holandske aukcije“ pre koje se ozbiljni potencijalni u~esnici pretnjama zastra{e. Manje privla~ni oblici privatizacije su kupovina od Na „holandskim aukcijama“ prodavac prvo odre- strane rukovodstva ili zaposlenih, {to je odlika di visoku cenu, pa se ona postepeno umanjuje mnogih programa privatizacije. Gotovo je neizbe`- sve dok neko od u~esnika aukcije ne pristane no da na ovaj na~in povla{}eni kupci dobiju {ansu na ponudu. da kupe deonice ispod tr`i{ne vrednosti. Najgore od svih su takozvane „spontane privatizacije“, koje ` Pribavljanje preduze}a na aukciji bez namere ekonomisti Danijel Kaufman (Daniel Kaufmann) i da se izvr{i obaveza pla}anja do odre|enog Paul Zigelbaum (Paul Sigelbaum) opisuju kao „sa- datuma. Za to vreme „kupac“ otima imovinu pre- mu sr` korupcije, budu}i da predstavljaju pravu duze}a ili je koristi u druge svrhe pre nego {to kra|u javnih dobara od strane politi~ara i direktora rezultat aukcije bude progla{en ni{tavim. preduze}a koji su povezani sa nomenklaturom“.8
` La`iranje dokumentacije da bi se prikazalo da je Trebalo bi da postoji raznolikost pri uzimanju save- predmet aukcije prethodno dat u lizing jednom tnika za vladine programe privatizacije. Anga`ova- od ponu|a~a, na osnovu ~ega bi on dobio pravo nje istog savetnika za strate{ka i posebna pitanja pre~e kupovine. sigurno ubrzava proces, ali nosi sa sobom poten- cijal da se pojavi sukob interesa. To tako|e mo`e ` Znatno potcenjivanje vrednosti imovine. da dovede savetnika u sukob sa ciljevima vladine politike. Mo`da }e vlada `eleti da restrukturira ` U~e{}e stranih entiteta koji nemaju pravo privrednu granu i da uvede konkurenciju, dok }e kupovine preko doma}ih lica.7 savetnik vr{iti pritisak da se proda imovina koja povla~i monopolska prava kako bi se pove}ao pri- hod i kako bi i sam savetnik dobio ve}u proviziju.9
Na~in na koji }e privatizacija u nekoj zemlji biti iz- vedena zavisi od raznih socijalnih, ekonomskih i politi~kih okolnosti. Mada postoji vi{e na~ina da se privatizacija spro- vede, odre|eni principi se uvek primenjuju: Manje je verovatno da }e korupcija ozbiljno za- hvatiti procese privatizacije vau~erskog tipa, koji ` Konkurencija kupaca. Aukcije i javni tenderi sma- su poznati i pod imenom „likvidacija“, kada se imo- njuju opasnost da }e neko od kupaca u`ivati pre- vina kompanije prodaje odvojeno, a ne u jedinstve- imu}stvo pri odabiru. nom paketu. ` Objava javnog tendera koja sadr`i jasna i pot- Ne{to ranjivija je privatizacija preko tzv. „po~etnih puna obave{tenja o uslovima tendera. javnih ponuda“ (Initial Public Offerings - IPO) ili „ponuda udela“, ali ovaj tip ima kao prednost to {to ` Pridr`avanje objavljenih uslova tendera i privati- postoji formalan proces i javno odre|ivanje cene zacije. deonica. 138
` Jednaki uslovi u~e{}a za sve zainteresovane mana, ono {to se de{ava u privatnom sektoru uvek strane. ostaje pokriveno za{titom „poslovnih tajni“ - {to je ~est osnov za to da se javnosti uskrate podaci na ` Neograni~en pristup kompaniji koja prolazi kroz koje bi ina~e imala pravo. privatizaciju. Potencijalnim kupcima treba omo- gu}iti da preduze}e posete, konsultuju se sa nje- Uslovi u vezi sa rezultatima su koristan na~in da se govim rukovodstvom i izvr{e uvid u finansijsku obezbedi da privatizacija donese dr`avi ve}u korist dokumentaciju. od jednokratne uplate. Me|u tim uslovima se nala- ze, na primer, obaveza da se imovina ili deonice ` Ponu|ena cena treba da bude jedino merilo za ne prodaju u odre|enom periodu (kako bi se izbe- izbor pobednika. glo uklju~ivanje {pekulanata u privatizaciju), odr- `avanje odre|enog nivoa zaposlenosti u odre|e- ` Treba izbegavati neposredne prodaje. Ovo je nom periodu ili obaveza da nastave sa radom ona najopasniji oblik privatizacije, posebno u slu~a- odeljenja kompanije koja se bave istra`ivanjima i jevima kada samo jedna politi~ka partija efektiv- razvojem. no kontroli{e vlast u zemlji. Pravnici mogu da ovakve uslove ospore insistiran- ` Kratki rokovi kako bi se na najmanju meru svele jem na tome da svi uslovi budu proverljivi i merljivi. mogu}nosti da se sklopi dogovor o korupciji. Na`alost, za neke od njih se to pretvara u pitanje odre|ivanja merljivog kvantiteta umesto nemerlji- ` U procesu privatizacije treba da se primenjuju vog kvaliteta. Na primer, njih ne zanima kvalitet jasna i objektivna merila kako bi se spre~ilo do- medicinskih usluga koje pru`aju bolnice, ve} broj deljivanje preteranih diskrecionih ovla{}enja pacijenata koji do|u u bolnicu. Formula koja se zvani~nicima. pravnicima vi{e dopada je ona koja se mo`e pro- veriti na sudu i verifikovati spolja. Po toj logici, u ` Objavljivanje svih informacija koje su od zna~aja privatizovanom zatvoru merilo ne bi bilo kako se za privatizaciju kako bi pravila bila poznata svima tamo postupa sa zatvorenicima, ve} koliko je njih i kako bi javnost mogla da kontroli{e proces. uspelo odande da pobegne.
` Strogo pridr`avanje kodeksa pona{anja i pravi- la o sukobu interesa.
` Nezavisno sprovo|enje procesa privatizacije. Na taj na~in }e se ote`ati iskori{}avanje ve} posto- Organizacije gra|anskog dru{tva mogu igrati kon- je}ih koruptivnih odnosa koje neki imaju sa dr- struktivnu ulogu u posmatranju privatizacije. Bugar- `avnim slu`benicima. ska nevladina organizacija je 1999. godine zapo~ela monitoring jedne od najve}ih i najspornijih privatizaci- ` Javni slu`benici koji rade na poslovima privati- ja u toj zemlji - slu~aja Bugarske telekomunikacione zacije treba da budu bolje pla}eni od ostalih i da kompanije. Ishod tog monitoringa bio je da je man- dobijaju nagrade za svaki uspe{no obavljeni po- jkava privatizacija prekinuta. Tako|e je pripremljen iz- sao privatizacije.10 ve{taj sa merama koje treba preduzeti kako bi se pro- ces privatizacije u budu}nosti unapredio.11
Pola sveta odatle, u Panami, jedna cenjena lokalna nevladina organizacija je pozvana od strane vlasti da kao posmatra~ iz gra|anskog dru{tva u~estvuje Kolike god da su koristi od privatizacije i ma kako u procesu pregovora o prodaji dr`avne telekomu- delotvorni bili propisi koji je reguli{u, uvek }e se nikacione kompanije. Bila su samo dva ponu|a~a, a postavljati pitanje etike. Dok je vladino delovanje vlada je smatrala da }e javnost postati sumnji~ava podlo`no inspekciji zakonodavnog tela ili ombuds- ukoliko ceo proces ne bude bio transparentan. Ne- 139
vladina organizacija je bila zadovoljna na~inom na ~ime se pro{iruje {ansa za male i srednje preduze- koji je proces vr{en i izvestila je o tome javnost. Kao tnike. Pored toga, kao cilj se postavlja i uspostavlja- rezultat, privatizacija koja se ~inila visokorizi~nom nje zdravog sistema korporativnog upravljanja. pro{la je bez rasprava. Mo`e se oprostiti nekima koji smatraju da su poli- S obzirom na nepoverenje koje javnost pokazuje tika konkurencije i njeni zakoni osmi{ljeni samo za prema politi~arima i poslovnim krugovima, privati- bogata i urbana dru{tva. Me|utim, dana{nje indus- zacija }e sa sobom uvek nositi odre|eni stepen trijalizovane zemlje su nekada tako|e `ivele sa politi~kog rizika. Iskustvo pokazuje da se taj rizik nedostacima kao {to su razvijena korupcija i vlade mo`e svesti na najmanju meru ukoliko se proces koje nagla{eno vode ra~una samo o svojim inte- na~ini transparentnim koliko je to mogu}e, uklju- resima. Kako bi se iz takve situacije izvukle, ove ~uju}i tu i najva`niju stvar - objavljivanje merila na zemlje su odabrale da aktivnosti na njihovim tr`i{- osnovu kojih }e se vr{iti procena ponuda. tima vodi politika konkurencije.14
Mada se mo`e re}i da svaka zemlja ima politiku konkurencije, ~ak i kada ona nije artikulisana i ka- da se svodi na pomirenje sa trenutnim stanjem, oni koji svesno razvijaju ovakvu politiku obi~no te`e ka Do korupcije, naravno, ne dolazi samo u javnom usvajanju zakona koji bi regulisali ova pitanja.15 sektoru. Ona nije ograni~ena ni na transakcije u ko- jima javni sektor posluje sa privatnim. Ona se mo`e Drugi, opet, misle da zakoni o konkurenciji imaju pojaviti u samim organizacijama privatnog sektora i za cilj da nametnu kapitalizam na tro{ak siroma{- u njihovom uzajamnom odnosu kada korporacije nih i pogo|enih naroda. U stvarnosti, funkcija ove zloupotrebljavaju mo} na tr`i{tu u oblastima koje bi politike je upravo obrnuta. Politika konkurencije se trebalo da budu regulisane vladinom politikom kon- ne ograni~ava na ekonomiju. Ona tako|e sadr`i i kurencije.12 socijalne ciljeve, me|u kojima su jednakost, blago- stanje potro{a~a i unapre|enje kvaliteta `ivota za Razvoj zdrave politike konkurencije je klju~no oru- sve (naro~ito za one koji su najvi{e ugro`eni). |e za za{titu i unapre|enje privrednih delatnosti, a ujedno i jemstvo integriteta aktivnosti privatnog sek- tora. Razvojem politike konkurencije odre|uje se podesan na~in za funkcionisanje privatnog sektora i obezbe|uje da rezultati njegovih aktivnosti budu za Uslovi da jedan program privatizacije bude uspe- dobro svih. Nakon pada komunizma postojalo je {an uklju~uju slede}e: uverenje da vlada mo`e da privatizuje velike priv- redne konglomerate bez njihove prethodne podele, ` sna`na politi~ka privr`enost privatizaciji u zajed- jer se pretpostavljalo da }e konkurencija koju done- nici sa {irokim razumevanjem javnosti i podr{- se uvoz delovati preventivno protiv zloupotrebe kom tom procesu; mo}i na tr`i{tu. Pri tom se previ|alo nekoliko bitnih ~inilaca, kao {to su sistemske prepreke za uvoz u ` stvaranje tr`i{ta na kome vlada konkurencija ukla- vidu kursa valute, lo{i transportni sistemi i ~esto njanjem prepreka za ulazak ili izlazak sa tr`i{ta; korumpirani regionalni i lokalni vlastodr{ci koji su pokazali sklonost da za{tite svoja preduze}a od bilo ` reforma finansijskog sektora kojom se stvara ko- koje vrste konkurencije.13 mercijalno orijentisan bankarski sistem;
Prvenstvena svrha izgradnje zdrave politike kon- ` delotvorna regulativa koja poja~ava koristi od kurencije je smanjenje mogu}nosti za name{tanje privatnog vlasni{tva; tr`i{nih uslova. U tu svrhu se zabranjuje stvaranje kartela i povezanost ponu|a~a. Ta politika ima tako- ` jasne i detaljne procedure za vo|enje pregovo- |e za cilj da smanji prepreke za zapo~injanje posla, ra o privatizaciji i izbor kupaca;16 140
` anga`ovanje savetnika u otvorenoj i transparen- Propisi o konkurenciji slu`e za izgradnju i odr`a- tnoj proceduri; savetnici rade isklju~ivo u intere- vanje javnog poverenja u institucije i na taj na~in su vlade; na kraju mogu poslu`iti i kao potpora za odr`ava- nje stabilnosti demokratije. Konkurencija je klju~ ` transparentnost samog procesa privatizacije; uspe{ne tr`i{ne privrede. Danas mnogi veruju da je put kojim treba da idu najsiroma{nije zemlje ` transparentnost kori{}enja sredstava dobijenih sveta upravo ja~anje aktivnosti privatnog sektora, privatizacijom;17 koji treba da zameni neuspe{no bavljenje vlada tih zemalja komercijalnim aktivnostima. Zdrava politi- ` mere za ubla`avanje negativnih efekata privatizaci- ka konkurencije tako mo`e da poslu`i kao temelj je (socijalni efekti i efekti na `ivotno okru`enje).18 celokupnog razvoja zemlje. 141
1 Istra`iva~ka jedinica organizacije Public Services Interna- daje jasnu sliku o tome {ta treba raditi i o vremenu koje je tional (PSI), sa sedi{tem na Univerzitetu u Grini~u, Lon- potrebno da bi se privatizacija sprovela. don, tvrdi da su multinacionalne kompanije koje se bave 11 Ova metodologija je objavljena u priru~niku Transparency privatizacijom u zemljama u razvoju zahva}ene korupci- International, koji je namenjen organizacijama sa sli~nim jom, da su blizu finansijskog kolapsa i da imaju duga~ku namerama: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ istoriju iskori{}avanja siroma{nih: http://www.labournet ccinp_telebulgaria.html .net/world/0208/psi4.html 12 Detaljnije u poglavlju 26, TI Source Book 2000 (knjiga je 2 Saks, Zins i Ejlat: Koristi od privatizacije u tranzicionim prevedena na srpski pod nazivom „Antikorupcijski priru- privredama: da li je dovoljna promena vlasni{tva? (Jeffrey ~nik“ - prim. prev.): http://www.transparency.org/sourcebo Sachs, Clifford Zinnes and Yair Eilat, The Gains from ok/26.html. Videti tako|e Zakon o konkurenciji Tajlanda, Privatization in Transition Economies: Is Change of 1999: http://www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc i Ownership Enough?), http://www.imf.org/External/Pubs/ Ju`noafri~ki zakon o konkurenciji iz 1998: http://www.co FT/staffp/2001/04/zinnes.htm mpcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?l 3 Privatizovanje dr`avnih preduze}a: pregled politike i postu- evel=1&child=1. paka u zemljama OECD (Privatizing State-Owned Enterpri- 13 Detaljnije u: John Nellis, The World Bank, Privatization ses: An Overview of Policies and Practices in OECD Coun- and Enterprise Reform in Transition Economies: A Retro- tries, OECD, Paris, 2003) ISBN 92-64-10408-9, str. 17. spective Analysis: http://lnweb18.worldbank.org/OED/OE 4 Vito Tanci: Korupcija {irom sveta (Vito Tanzi, Corruption DDocLib.nsf/0/A8579A9A28A100B485256B6D006542F6 Around the World, IMF Staff Papers Vol. 45 No. 4, De- ?opendocument cember 1998) 14 Detaljnije videti u: „Politika konkurencije i suzbijanje ko- 5 Eksterna evaluacija ESAF, Izve{taj grupe nezavisnih eks- rupcije“, D`. Poup (Jeremy Pope, Competition Policy and perata, MMF (External Evaluation of the ESAF, Report by Containing Corruption) http://www.transparency.org/sour a Group of Independent Experts, IMF, 1998, p.94.): http:// cebook/26.html www.imf.org/external/pubs/ft/extev/index.htm 15 Trenutno oko 80 zemalja ~lanica Svetske trgovinske or- 6 Videti: Sue Hawley, Exporting Corruption: Privatisation, ganizacije ima ovakav zakon i taj broj raste. Skora{nji Multinationals and Bribery, The Corner House Briefing 19, primeri su Tajland i Ju`noafri~ka Republika, koji su uspo- 1. jun 2000. (www.thecornerhouse.org.uk/pdf/briefing/19 stavili komisije za konkurenciju. bribe.pdf). 16 OECD je izvestio da je Poljska uspostavila niz jasnih, de- 7 Ivan Miklo{: Rizici korupcije u privatizaciji (Ivan Miklos, taljnih i transparentnih procesa, kojima je omogu}ila ten- Privatisation Corruption Risks), http://www.internet.sk/me dersku prodaju ili prodaju korporacijama, obi~no stranim, sa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Small-scale%20 koje ve} posluju u istom sektoru. To mo`e poslu`iti kao Privatisation uspe{an pristup; videti u: „Privatizovanje dr`avnih pre- 8 Daniel Kaufmann and Paul Siegelbaum, Privatisation and duze}a“ (Privatising State-Owned Enterprises) (supra), corruption in the transition: http://www.worldbank.org/wbi/ str. 93. governance/pdf/siege12.pdf 17 U Poljskoj su dobijena sredstva bila namenjena za pro- 9 Privatizovanje dr`avnih preduze}a (Privatising State- grame reforme sistema socijalne sigurnosti. ^e{ka i slo- Owned Enterprises) (videti fusnotu 3), str. 62. Knjiga sa- va~ka vlada su tako|e namenile sredstva za posebne dr`i i savete o tome kako na jasan na~in regulisati ulogu svrhe. U Velikoj Britaniji, [vedskoj i Danskoj se ona pros- savetnika. to slivaju u op{te prihode dr`ave. Veruje se da je ustanov- ljavanje fonda sa posebnom namenom na~in da se sma- 10 Ovi kriterijumi uklju~uju i merila za privatizaciju koje je nji verovatno}a prodaje dr`avne imovine po ceni ni`oj od preporu~ila nema~ka savetodavna grupa za privatizaciju tr`i{ne zarad interesa kratkoro~ne likvidnosti. Po nema~- u Ukrajini: http://www.privatisation.kiev.ua/Priv_Eng/roun kom Saveznom zakonu o bud`etu, administracija mora de/XIX/10yearsE.htm. Videti tako|e rad OECD-ove grupe da pribavi punu vrednost kompanije tako {to }e obezbe- za privatizaciju i upravljanje dr`avnom imovinom: http:// diti da dobije najbolju cenu od onoga {to tr`i{te nudi. „Pri- www.oecd.org/document/36/0,2340,en_2649_37439_24 vatizovanje dr`avnih preduze}a“ (Privatising State-Own- 31588_1_1_1_37439,00.html; Nema~ki savetodavni pro- ed Enterprises), (supra), str. 84. jekat za privatizaciju u Ukrajini: http://www.privatisation. kiev.ua/Priv_Eng/aboutE.htm. Nema~ka ima visok nivo is- 18 Videti: John Nellis and Sunita Kikeri, Privatization in Com- kustva u procesu transformacije koji je do{ao kao posle- petitive Sectors: The Record to Date (World Bank): http:// dica ujedinjenja te zemlje. Zakonske, privredne i socijalne econ.worldbank.org/view.php?topic=20&type=5&id=159 promene u Isto~noj Nema~koj bile su bez presedana u 60. Tako|e videti: OECD Working Group on Privatisation evropskoj istoriji. Nema~ka vlada veruje da joj to iskustvo and Governance of State-Owned Assets (nekada{nji na- ziv: OECD Privatisation Network) 143
Prilago|enost krivi~nog prava potrebama borbe pro- ` Pravila kojima se reguli{e davanje poklona i pru- tiv korupcije jeste sr` svake bitke koja se protiv nje `anje besplatnih usluga funkcionerima vodi, bilo u javnom ili privatnom sektoru. U ovom po- glavlju data je evolucija uloge krivi~nog prava u ovoj ` Stvaranje institucije ombudsmana borbi, od njegovog nastanka do uticaja koji danas ostvaruje na rad policije i tu`ilaca. (O ulozi sudstva ` Razmatranje zakonitosti radnji koje preduzme govori se na drugom mestu, u poglavlju 16.) uprava od strane suda
Krivi~nopravni propisi protiv korupcije treba da po{- tuju slede}ih osam op{tih principa:
` Uskla|enost sa me|unarodnim standardima Ni najbri`ljivije isplanirani zakoni ne mogu sami da za{tite ljudskih prava obuzdaju korupciju.1 U velikoj meri sada{nja kriza u mnogim zemljama ima koren u ~injenici da se ` Izbegavanje previ{e represivnih odredaba zakoni ne primenjuju. Neuspeh institucija je deli- mi~no plod slabosti koje su ve} postojale u sud- ` Jasne smernice za politiku ka`njavanja kako bi skom sistemu, a drugim delom posledica odsustva ona bila dosledna podr{ke da se same institucije oja~aju. ` Prikupljanje raznih krivi~nih normi koje tretiraju I pored toga, dobar pravni okvir je polazna ta~ka korupciju na jedno mesto od koje se ne mo`e pobe}i. Kada se zakoni pi{u, oni treba da budu jednostavni za razumevanje i ` Pregledanje krivi~nopravnog okvira u redovnom primenu. intervalu
Aktivisti u borbi protiv korupcije uvi|aju zna~aj veli- ` Posebne odredbe za slu~ajeve korupcije kojima kog broja zakona za tu borbu. Me|u njima se nala- se od pojedinaca tra`i da objasne poreklo svoje ze propisi iz slede}ih oblasti: imovine pred sudom
` Pristup informacijama (uklju~ujuju}i i propise ko- ` Zaplena dobiti ste~ene korupcijom u korist dr`ave ji se odnose na dr`avne tajne) ` Definicija korupcije tako da ona obuhvati i pri- ` Razre{avanje sukoba interesa manje i davanje mita
` Postupak javnih nabavki
` Sloboda izra`avanja Krivi~no pravo deluje tako da odvra}a od korupci- ` Sloboda {tampe je, ali samo u odre|enoj meri. Ukoliko se zakoni ne sprovode ili su neprimenljivi, oni koji takve propise ` Za{tita „duva~a u pi{taljku“ i onih koji podnesu kr{e imaju malo ~ega da se pla{e i na taj na~in i pritu`be na zloupotrebe u vlasti sami zakoni postaju besmisleni.
` Okupljanje gra|anskog dru{tva Neki gledaju na dono{enje odgovaraju}ih propisa kao na prvi korak u suzbijanju korupcije (iako mno- ` Demokratski izbori ge zemlje ve} imaju dosta propisa koji bi mogli da poslu`e u borbi protiv korupcije samo kada bi se ` Zabrana da se oni koji su osu|eni za ozbiljne mo- primenjivali u praksi). Rezultat je da se svetom {iri ralne prestupe, poput silovanja ili kra|e, kandiduju na sve ve}i broj propisa koji imaju za cilj ka`njavanje izborima za dr`avne organe ili da vode kompanije podmi}ivanja i drugih oblika korupcije na u{trb ak- 144
tivnosti koje bi obezbedile sprovo|enje tih zakona i preduzimanja preventivnih mera. Dono{enje novog zakona ponekad izgleda kao akcija protiv korupcije Zemljama koje imaju ovakve institucionalne sla- koja ni{ta ne ko{ta, ali ako sve ostane samo na bosti Svetska banka preporu~uje da nacrti zakona zakonima, stvarna promena }e biti mala. sadr`e tzv. „jasna pravila“. To su lako razumljiva pravila, koja se jednostavno mogu primeniti i kod Propisi protiv korupcije, uop{te uzev, odnose se na kojih nema mnogo razloga za razmi{ljanje da li se podmi}ivanje, nepotizam, sukob interesa i favoriti- pravilo primenjuje ili ne. Nasuprot njima stoje pro- zam u postupku dodele poslova sa dr`avom ili po- pisi koji sadr`e standarde otvorene za razli~ita tu- vlastica koje vlada pru`a. Kada pi{u zakone, neki se ma~enja od strane organa koji sprovodi zakon. trude da sastave spisak svih takvih delatnosti koje im padnu na pamet kako bi ih u~inili nezakonitim. Ovakve odredbe elimini{u diskreciju, ali i one imaju Me|utim, korumpiranima tako|e ne nedostaje ma{- svoju cenu. Na primer, ukoliko su nepotizam i fa- ta i oni mogu brzo da na|u na~in da takve zabrane voritizam pri zapo{ljavanju u vladinoj slu`bi ozbiljni zaobi|u. Zbog toga se smatra da je daleko delo- problemi, zakonom se mo`e zabraniti da postoje}i tvornije napisati nekoliko op{tih zabrana, recimo slu`benici zapo{ljavaju svoje ro|ake i prijatelje osim „zloupotreba slu`benog polo`aja za privatnu korist“. ako ovi poseduju kvalifikacije za odre|eni polo`aj. Ali se onda ostavlja tu`iocima i sudijama da odrede Kada se koriste op{tiji termini, kao {to je prethod- da li je zaposleni ro|ak posedovao odgovaraju}e no navedeni, oni pokrivaju vi{e slu~ajeva, ali imaju kvalifikacije ili ne, {to zna~i da je prisutan odre|eni za nedostatak to {to ih protivnici u okviru odre|e- stepen diskrecionog odlu~ivanja u primeni zakona. nog sistema mogu koristiti osporavaju}i radnje ko- je su u potpunosti zakonite. To se naro~ito de{ava Alternativno re{enje je propis koji sadr`i jednos- kada su istra`ni organi i sudije pod politi~kim pri- tavnu odredbu („jasno pravilo“) o zabrani zapo{lja- tiskom ili pod pritiscima druge vrste. Kada je tako, vanja prijatelja ili ro|aka i koji ne dozvoljava da se sam antikorupcijski zakon postaje izvor korupcije. predvide bilo kakvi izuzeci, ~ak ni u pogledu kvali- fikovanosti. U tom slu~aju nema ni diskrecije u pri- Kako bi izbegli takav razvoj situacije, oni koji pi{u meni zakona. Ukoliko se ro|ak nekog funkcionera zakone treba da postave sebi niz pitanja: na|e na platnom spisku, bi}e o~igledno da je za- kon prekr{en. Kada bi zakon dozvoljavao izuzetak ` Da li su institucije koje su zadu`ene da primene u pogledu mogu}nosti da se ipak zaposli kvalifiko- zakon dovoljno sposobne i da to u~ine? vani ro|ak, to bi moglo da poslu`i kao opravdanje i da zamagli istinu o izboru koji je mo`da posledica ` Da li je osoblje u policiji, sudstvu i drugim organi- nepotizma. Kada izuzetak ne postoji, svi mogu da ma koji sprovode zakone po{teno, stru~no i pro- vide kr{enje zakona, a gra|ani, mediji i grupe koje fesionalno? (Istra`ivanja u mnogim delovima se bave kontrolom mogu odmah da donesu sud o sveta pokazuju kako gra|ani veruju da su policija ozbiljnosti vladinih tvrdnji da }e primenjivati antiko- i sudski sistem me|u najkorumpiranijim institucija- rupcijske propise. ma dr`ave). Me|utim, takve odredbe su krute i ne dozvoljavaju ` Da li su ti slu`benici nezavisni od izvr{ne vlasti izuzetke ~ak ni kada su opravdani. Ovakva pravila u teoriji? A u praksi? su upro{}ena (mo`da i previ{e) do ta~ke u kojoj sa- ma postaju arbitrarna. U slu~aju tako krutih odreda- ` Kome i na koji na~in su ti slu`benici odgovorni? ba protiv nepotizma, posledica mo`e da bude gubi- tak najkvalifikovanijeg kandidata za odre|eni posao. Mo`e da potraje dok se izgrade kapaciteti klju~nih institucija i sistemi za pravi~no i profesionalno spro- Ipak stoji ~injenica da su sudovi uop{te uzev nedo- vo|enje zakona. Zbog toga pisci zakona moraju da voljno opremljeni da bi razvili i nametnuli standar- ra~unaju na sve slabosti organa kojima je primena de onda kada primenjuju zakone koji sadr`e op{te zakona dodeljena u zadatak. principe. 145
Svetska banka je preporu~ila da zemlje ~ije su in- vana radnja mo`e preduzeti i da }e se smatrati stitucije koje primenjuju propise slabe razmotre zakonitom. uklju~ivanje slede}ih „jasnih pravila“ u svoje antikorupcijske propise: Razra|en postupak mo`e da preokrene situaciju tako da odnos javnih slu`benika i lica zadu`enih ` Nijedan vladin slu`benik ne sme da primi po- za eti~ka pitanja prestane da bude odnos kontrolo- klon, naknadu niti bilo {ta od vrednosti {to prela- ra i kontrolisanog i pretvori se u saradnju, ~iji je cilj zi mali iznos, osim od ~lanova svoje najbli`e da pona{anje slu`benika bude u skladu sa zako- porodice. nom. Nadalje, ako se kasnije otkrije da sporna rad- nja nije odobrena od strane savetnika za etiku, to ` Nijedan zaposleni ne sme da poseduje, nepo- je znak da je postojala namera da se zakon izigra. sredno ili posredno (preko ~lanova porodice ili zastupnika), interes u korporaciji ili drugom enti- Propise koji zabranjuju podmi}ivanje, nepotizam i tetu na koji mo`e da uti~e svojim odlukama. druge korupcijske prestupe treba uvek dopuniti od- redbama koje poma`u da se korupcija obelodani. ` Zaposleni iznad odre|enog platnog razreda sva- ke godine moraju da javno obznane podatke o celokupnoj imovini koju neposredno ili posredno poseduju.
` Nijedan zaposleni ne sme da zaposli svog ro|a- ^esto je vrlo o~igledno da su se neki ljudi u dr`av- ka (uz precizno odre|ivanje bliskosti srodstva i noj slu`bi obogatili. Ponekad ne treba tra`iti druge odnosa koji se pod tim pojmom podrazumevaju). dokaze, ve} je dovoljno pogledati mesto gde se parkiraju carinski slu`benici. Postavlja se, me|u- ` Svi zaposleni moraju da obelodane odnos koji tim, pitanje kako }e organ koji sprovodi zakon mo}i imaju sa licima koja se zapo{ljavaju u njihovim da doka`e eventualnu krivi~nu odgovornost kada slu`bama, kao i sa firmama i drugim entitetima ne poseduje dokaz da je mito tra`eno ili primljeno. sa kojima zaklju~uju ugovor ili im dodeljuju kon- cesiju. (Budu}i da je u mnogim zemljama broj Pravna komisija Engleske i Velsa je zauzela stav talentovanih radnika i kvalifikovanih firmi mali, da pribavljanje dokaza potrebnih za osudu u slu- pravilo ostavlja javnom mnenju da dâ svoj sud o ~aju korupcije nije „ni{ta te`e“ nego u bilo kojem eventualnom postojanju korupcije). drugom slu~aju ozbiljnog ekonomskog kriminala. Ovakvim stavom se izbegava odgovor na klju~no pitanje. Kada su im resursi oskudni, istra`ni organi nemaju mogu}nosti da uzmu u rad veliki broj slu- ~ajeva, {to zna~i da }e ve}i deo, ako ne i cela ko- rupcija u administraciji, ostati neka`njen. Kada antikorupcijski propisi sadr`e op{te odredbe kojima se stvaraju {iroka diskreciona ovla{}enja, U Hong Kongu (~ije je antikorupcijsko zakono- oni koji su u dilemi pri dono{enju odluka treba da davstvo privuklo veliko interesovanje i podra`ava- imaju mogu}nost da od relevantnog organa zadu- nje {irom sveta) na|en je dobar izlaz.2 Propisano je `enog za primenu zakona dobiju savete i uputstva. krivi~no delo posedovanja bogatstva koje prevazi- Ukoliko na osnovu predo~enih ~injenica taj organ lazi zvani~na primanja javnog slu`benika, za koje zaklju~i da nameravana radnja ne}e predstavljati }e slu`benik biti kriv osim ukoliko ne pru`i zadovo- prekr{aj, zaposleni koji se obratio tom organu ne}e ljavaju}e obja{njenje u pogledu osnova sticanja. kasnije imati problema sa tu`ila{tvom. Kako bi se Kada se ovakav pristup prihvati, ne samo da je re- spre~ilo neprimereno ka{njenje u ovim slu~ajevi- lativno jednostavno goniti slu~ajeve administrativne ma, od organa od koga se savet tra`i treba zahte- korupcije koja se ponavlja, ve} se na taj na~in vati da ga pru`i u odre|enom roku. Ukoliko tako ne obeshrabruju slu`benici da se u korupciju upu{taju. postupi, trebalo bi da va`i pravilo da se namera- 146
Sve vi{e se priznaju vrednosti primene ovog krivi~- `en ukoliko se `eli da ovo odstupanje od osnovnog nog dela, kao primera koji javni slu`benici, a pose- principa vladavine prava (da optu`ba treba da do- bno vi{i funkcioneri, treba da imaju pred o~ima. ka`e svaki element onoga {to se stavlja optu`e- Postavlja se pitanje da li se na taj na~in ugro`avaju nom na teret) bude u saglasnosti sa za{titom ljud- ljudska prava i osnovne slobode javnih slu`benika. skih prava. Postoje dva aspekta o kojima treba razmisliti: prvo, da li se uvo|enjem krivi~nog dela posedovanja bo- [ta bi moglo da bude to sna`no opravdanje? Kao gatstva koje prevazilazi zvani~na primanja naru{a- {to je izrekao Dr`avni savet Velike Britanije (raz- va pravo na pravi~no su|enje; drugo, da li preno{e- matraju}i jednu `albu iz Hong Konga), „podmi}i- nje tereta dokazivanja na odbranu (davanje „zado- vanje je zla praksa koja ugro`ava temelje svakog voljavaju}eg obja{njenja“) naru{ava pravo optu`e- civilizovanog dru{tva“. Navodi se i to da postoje nog da se smatra nevinim sve dok njegova krivica „o~igledne te{ko}e“ u dokazivanju da je javni slu`- ne bude dokazana. benik tra`io ili prihvatio mito. Ali zato postoji, kako ka`e Savet, „hitna dru{tvena potreba da se suzbi- Pojam nezakonitog boga}enja je usvojen i uklju- je zlo korupcije u Hong Kongu“. Apelacioni sud ~en u Interameri~ku konvenciju protiv korupcije, Hong Konga je ponovio takvo gledi{te: „Niko... ne gde se koristi termin „zna~ajno uve}anje“ imovine treba da ima ikakve sumnje u to da je priroda ko- vladinog slu`benika. Ono predstavlja krivi~no delo rupcije smrtonosna i podmukla.“ U drugom slu~aju, ukoliko slu`benik ne mo`e da razlo`no objasni Dr`avni savet je zauzeo stav da je krivi~no delo uve}anje, imaju}i u vidu njegove zakonite funkcije posedovanja preteranog bogatstva koje se ne mo- i prihode.3 `e objasniti „o~igledno osmi{ljeno kako bi se obuh- vatili slu~ajevi u kojima tu`ila{tvu mo`e biti te{ko ili Uredba o pravima doneta u Hong Kongu, u ~lanu ~ak nemogu}e da ustanovi da je odre|eni javni 11, stav 1, na isti na~in kao i me|unarodne kon- slu`benik primio mito, iako je njegov materijalni po- vencije propisuje da „svako ko je optu`en za krivi~- lo`aj takav da se vrednost imovine nalazi u velikoj no delo ima pravo da se smatra nevinim sve dok nesrazmeri sa zvani~nim primanjima, {to se mo`e njegova krivica ne bude utvr|ena u skladu sa smatrati osnovom prima facie za otvaranje slu~aja zakonom“.4 Nedugo nakon {to je Uredba o pravi- korupcije“.5 ma stupila na snagu, 1991, vi{i javni slu`benici koji su bili optu`eni zbog posedovanja bogatstva neob- Ukratko, pravo na po{teno su|enje i pretpostavku ja{njenog porekla osporili su validnost optu`bi tvr- nevinosti sve dok ne bude dokazana krivica uslov- de}i da se njima zadire u pretpostavku nevinosti. ljavaju da teret dokazivanja padne na tu`ila{tvo, ali se teret mo`e preneti i na optu`enog kada se od- Najvi{i sudovi Hong Konga i Velike Britanije koji su brana zasniva na navodnom gubitku razuma ili odlu~ivali o `albama odbili su takve tvrdnje. Sudovi umanjenoj odgovornosti za izvr{eno delo. Odred- su potvrdili da kod ove vrste prestupa prvenstvena be koje garantuju pretpostavku nevinosti ne zabra- odgovornost za dokazivanje su{tine stvari koja se njuju da se stvaraju pretpostavke o ~injenicama ili op{tu`enom stavlja na teret bez svake razumne zakonske pretpostavke protiv optu`enog, mada sumnje le`i na tu`ila{tvu. Samo onda kada tu`ila{- one moraju da se ograni~e na razuman nivo, uzi- tvo ustanovi da bogatstvo optu`enog nije moglo na maju}i u obzir zna~aj onoga {to se mo`e izgubiti na razuman na~in da proistekne iz njegovih zvani~nih drugoj strani i ~uvanje prava optu`enog. Pretpos- primanja, optu`eni treba da pru`i zadovoljavaju}e tavka nevinosti ne zabranjuje prestupe striktne od- obja{njenje. Zadovoljavaju}e obja{njenje }e biti govornosti; to su oni prestupi kod kojih nije potreb- ono koje mo`e na razuman na~in da objasni uve- no ustanoviti kriminalnu nameru optu`enog. Ove }anje bogatstva koje prevazilazi redovna primanja. odredbe, me|utim, name}u odre|ene uslove u po- Na~in uve}anja imovine je stvar koja je o~igledno gledu dokazivanja i procedure prilikom krivi~nog poznata optu`enom. gonjenja zbog korupcije.6
Me|utim, zahtev da optu`eni pru`i zadovoljava- ju}e obrazlo`enje treba da bude sna`no obrazlo- 147
Specijalista za pitanja borbe protiv korupcije Ber- tran de Spevil (Bertrand de Speville) jedan je od pravnika koji veruju da }e osporavanja ovakvih od- Korumpirani slu`benici ponekad prikrivaju dobit ste- redaba biti zasnovana na za{titi ljudskih prava. Pre ~enu korupcijom tako {to je prenose na prijatelje i svega, na taj na~in se pretpostavlja korupcija, kri- ro|ake, vr{e}i preko njih i dalje kontrolu nad tim vi~no delo koje optu`ba tek treba da doka`e. Ta- sredstvima. Kao odgovor na takve postupke, u za- ko|e, to {to je neko lice optu`eno za korupciju dalo konima pojedinih zemalja je propisana pretpostavka poklon ne zna~i da i taj poklon treba automatski da su dobra za koja se veruje da ih tre}a lica dr`e u povezati sa korupcijom. korist optu`enog ili koja su tre}a lica dobila od optu`enog na poklon i dalje pod njegovom kontro- lom. Ova pretpostavka se naj~e{}e primenjuje u slu- ~aju da se sumnja na krivi~na dela primanja mita i sticanja bogatstva koje se ne mo`e objasniti. Ona se primenjuje kada nema dokaza koji ukazuju na su- Jedan od na~ina da se povrati imovina ste~ena protno. Teret pru`anja dokaza je na optu`enom. nezakonitom delatno{}u bez pribegavanja krivi~- nom procesu je kori{}enje gra|anskopravnog pos- Da li takozvano „izme{tanje tereta dokazivanja“ tupka, budu}i da se u tom postupku ne tra`i doka- naru{ava pretpostavku nevinosti? Ponovo se pozi- zivanje „izvan svake razlo`ne sumnje“, ve} se vamo na apelacioni sud Hong Konga, koji je poka- ~injenice utvr|uju na osnovu prete`ne verovat- zao osetljiv pristup ovom pitanju, pristup koji odr- no}e dokaza koje strane pru`e. Na taj na~in je `ava ravnote`u izme|u raznih pravnih interesa: mnogo lak{e dokazati ono {to se tvrdi. (Ova mo- gu}nost je detaljnije opisana u poglavlju 14.) Pre nego {to se tu`ila{tvo osloni na pretpostavku da su novac ili imovina pod kontrolom optu`enog, ono mora da poka`e ~injenice koje van svake raz- lo`ne sumnje na to navode. Pretpostavka mora da dobije restriktivan oblik, tako da ~injenice treba da sadr`e ve}u izvesnost da nov~ana sredstva ili imo- Poja~ani su napori vlada da podstaknu ~i{}enje pri- vina pripadaju optu`enom ili da su dobijena od nje- vatnog sektora od korupcije. Cilj tih napora je po- ga na poklon nego da je druga~ije. Kada se pret- mo} poslovnom svetu da izgradi okru`enje za trgo- postavka zasnuje na ovaj na~in, ona je u skladu sa vinu koje }e se odlikovati efikasno{}u i pravi~nim osnovnim pravima optu`enog i predstavlja odme- nadmetanjem. Dobri zakoni protiv korupcije koji se reni odgovor na mehanizme pomo}u kojih se bes- primenjuju u privatnom sektoru tako|e {tite poslo- krupulozni previ{e lako izruguju krivi~nom zakono- davce od beskrupuloznih radnika koji zloupotreblja- davstvu.7 vaju svoja ovla{}enja za sticanje privatne dobiti. Dobri zakoni koji se primenjuju u privatnom sektoru propisuju da:
` zastupnik (obi~no zaposleni u firmi), kada obav- ^esto se u antikorupcijskom zakonodavstvu mo`e lja poslove za svog poslodavca, ne mo`e tra`iti nai}i na pretpostavku da ako lice koje dâ ili primi niti prihvatiti neku korist a da pre toga ne dobije ne{to {to se obi~no naziva „preimu}stvo“ (u krivi~- za to dozvolu pretpostavljenog (obi~no poslo- nom zakonodavstvu Srbije se pri definisanju krivi~- davca); nih dela primanja i davanja mita koristi izraz „poklon ili kakva druga korist“ - prim. prev.), zna~i korist koja ` osoba koja ponudi neku korist zastupniku tako- ne mora da ima jasno nov~ano ili finansijsko odre- |e ~ini prestup.8 |enje, takvu korist treba posmatrati kao podsticaj ili nagradu za ne{to, osim ako se doka`e suprotno. Me|utim, ovaj princip se retko koristi u praksi. 148
` Zapo{ljavanje: Ne samo da treba odabrati pra- ve ljude ve} je jo{ va`nije prozreti pogre{ne. Kandidati treba da imaju vrednosne stavove sli- Kada se usvoje zakoni, izazov postaje da se oni ~ne onima za koje se zala`e organizacija. Oni sprovedu u delo. Me|utim, ~ak i tu mo`e da do|e treba da budu u potpunosti predani slu`enju do korupcije. Rad istra`nih organa, tu`ilaca, sudija javnosti vi{e nego sebi i privatnim interesima. i sudskog osoblja tako|e je izlo`en ovom riziku. ` Obuka: Rigoroznim programom obuke mo`e da se u regrute usadi dobra osnova za eti~ko pona- {anje i dono{enje ~asnih odluka. To je te`e pos- ti}i nego {to se ~ini. Policijska obuka je uvek bila po svojoj prirodi sli~na vojni~koj. Novajlijama se govorilo {ta }e da rade, {ta ne}e da rade i kako }e {ta da rade. Problem je kako uravnote`iti tradi- cionalnu obuku nalik vojni~koj, koja stavlja nagla- U vreme pisanja ovog poglavlja, moskovska polici- sak na nare|enja i kontrolu, sa potrebom da se ja je ispitivala optu`be protiv bande korumpiranih novajlije osposobe da budu odgovorne za ono policajaca koji su obezbe|ivali ono {to se obi~no {to }e raditi. Period obuke je pravo vreme da se naziva „krov“ ili „pokriva~“ - za{titu preduzetnika u ove vrednosti usade u svakog novog policajca. zamenu za novac. Oni su dugo vremena ucenjivali Ukoliko se to ne u~ini u tom trenutku, mo`e se menad`ere radnji i pretili da }e pretu}i i njih i nji- o~ekivati da }e zaposleni biti podlo`ni korupciji. hove porodice ukoliko ne plate tra`eni novac. U isto Osim obuke novih policajaca, treba izazvati i is- vreme, u Poljskoj se ispituju optu`be protiv {efa kusne policajce, koji rade taj posao vi{e od 20 go- policije, osumnji~enog da je do penzionisanja oba- dina, da razmotre sopstvenu odanost javnoj slu`- ve{tavao jednog funkcionera u vladi o predstoje}im bi koju vr{e, svoje eti~ke stavove, osetljive ta~ke, policijskim prepadima. Taj funkcioner je zatim pro- po{tenje i smelost u primeni svojih uverenja. sle|ivao obave{tenja osumnji~enima kada su ovi bili pripadnici njegove politi~ke stranke. ` Nadzor: Neka u policijsku slu`bu budu primljeni samo moralno ispravni gra|ani i neka potom do- Na nedavnoj konferenciji Interpola, komesar \uli- biju najbolju mogu}u obuku. Sve to ne}e biti do- jano Zakardeli (Giuliano Zaccardelli), {ef Kanadske voljno i prethodni trud }e propasti ukoliko ne po- kraljevske konji~ke policije (Royal Canadian stoji primeren nadzor nad de{avanjima na tere- Mounted Police, RCMP), izneo je otkri}a koja na nu, tamo gde se odlu~uje o `ivotu i smrti. Nad- sli~an na~in uznemiravaju. Inspektor jedinice za zornom organu je te{ko da sazna sve {to bi tre- narkotike je prihvatio karte za hokeja{ku utakmicu balo o pojedinim slu`benicima i da otkrije sitne od advokata, poznanika iz struke, koji je dokazano promene u li~nosti koje mogu da signaliziraju bio ~lan organizovane kriminalne grupe. U zamenu osetljivost na korupciju ili ulazak u krug korum- za ulaznicu, a mogu}e i novac, advokat je tra`io piranih. Postoji nekoliko pitanja na koja bi polici- odre|ene usluge, me|u kojima i obave{tenja za ja trebalo da obrati pa`nju: Da li postoji potreba lokalne gospodare tr`i{ta narkoticima o predstoje- da se ozbiljno razmotre moralne vrednosti ruko- }im hap{enjima. Na kraju, nakon {to je jo{ vi{e vodilaca? Da li supervizori rade samo na papiru uvu~en u ovu mre`u, inspektor je izvr{io samoubis- ili zbilja paze i motre na dodeljene slu`benike? tvo u svojoj kancelariji, u sedi{tu RCMP-a u Otavi. Da li supervizori umeju da prepoznaju znakove Ova tragedija je podstakla najve}u istragu o korup- da je neko od slu`benika podlo`an korupciji ili ciji u kanadskoj kriminalisti~koj slu`bi.9 da je ve} korumpiran? I mo`da najva`nije, da li sami supervizori uvek slu`e za primer? Ili je pak Komesar Zakardeli je naveo ~etiri elementa koja korupcija na terenu samo odraz onoga {to se treba da postoje kako bi policijske snage radile praktikuje na vrhu organizacije? po{teno i efikasno: 149
` Otkrivanje: Poslednja oblast je otkrivanje i obelo- ` dostavljanje javnom tu`ila{tvu svih informacija o danjivanje. To zna~i da treba uspostaviti mere za korumpiranim policajcima i mre`ama korupcije utvr|ivanje potencijalne korupcije i primenjivati ih u snagama bezbednosti; na odgovaraju}i na~in. Na primer, u RCMP-u se od policajaca tra`i da o svom bra~nom statusu ` potpune informacije o prihodima i imovini poli- izveste odeljenje za kadrovska pitanja. Kada se to cajaca, naro~ito onih na vi{im polo`ajima, kao i u~ini, ova slu`ba raspola`e podacima o tome da li o prihodima i imovini njihovih najbli`ih ro|aka. neko od slu`benika prolazi kroz te{ko}e koje ga pored ostalog mogu u~initi i podlo`nijim korupciji (odvojeni `ivot, razvod braka). Pravi izazov je da se ova saznanja iskoriste tako da predstavljaju podr{ku policajcu, a u isto vreme ga u~ine i sves- Interpol (Me|unarodna organizacija kriminalisti~- nim sopstvene izlo`enosti riziku, daju}i mu uz to i kih policija - zvani~na skra}enica je ICPO-Interpol) sredstva da se sa tom opasno{}u izbori. Planovi i aktivno promovi{e po{tenje u radu policije na svim procedure treba da budu takvi da svako neprik- kontinentima. Ne samo da organizuje skupove an- ladno pona{anje mo`e da se otkrije rano i na tikorupcijskih stru~njaka ve} je osmislio i niz stan- dosledan na~in. Rukovodioci su ti koji treba da darda za borbu protiv korupcije u policijskim sna- uvide da li njihova organizacija ima delotvorne gama {irom sveta.10 metode za obelodanjivanje prestupa, kao i za po- stupanje po njihovom objavljivanju. Vladaju}a kul- Globalni standardi Interpola za borbu protiv korupci- tura u policiji podsti~e poverljivost, upravljanje je u policijskim snagama/slu`bama (INTERPOL’s informacijama, ~ak i tajnost. Iako su ovo pozitivni Global Standards to Combat Corruption in Police kvaliteti za organizaciju poput policije, oni mogu Forces/Services) te`e da obezbede visok nivo is- da ugroze odgovornost i da budu zloupotrebljeni pravnosti policijskih snaga u zemljama ~lanicama. za skrivanje problema. Svaka zemlja ~lanica se obavezala da }e korupciju policajaca na~initi ozbiljnim krivi~nim delom. Druge Brojni su preduslovi za postizanje transparentnos- mere se odnose na uspostavljanje i odr`avanje vi- ti rada policije, a svi imaju za cilj da poslu`e kao sokih standarda pona{anja kako bi rad policije bio prepreka korupciji. Me|u tim preduslovima nalaze po{ten, eti~an i delotvoran; uspostavljanje i odr`a- se i slede}i: vanje delotvornih mehanizama za nadgledanje i pri- menu visokih standarda pona{anja u radu policije. ` nadzor od strane zakonodavne vlasti, koji uklju- ~uje i pojedinosti bud`etskih rashoda Ministar- Interpol trenutno osmi{ljava na~in na koji mo`e stva unutra{njih poslova; pru`iti prakti~nu pomo} i obuku policiji zemalja ~la- nica koje to zatra`e. ` vaninstitucionalne inspekcije i kontrola od stra- ne antikorupcijskih vladinih tela;
` specijalizovani inspektorat u okviru ministarstva zadu`en za policijske snage; Ako se delo korupcije ne otkrije, kako mo`emo da znamo da je slu`benik korumpiran? Jo{ va`nije, ` partnerstvo javnog i privatnog sektora u kontroli kako da budemo sigurni da ti slu`benici ne}e biti i analizi antikorupcijskih mera u policiji; unapre|eni na polo`aje sa kojih mogu da ~ine jo{ vi{e {tete? Kako da budemo sigurni da tvrdnje o ` pro{irenje obima informacija koje se daju jav- korumpiranosti slu`benika nemaju za cilj samo na- nosti o aktivnostima policije, sa naglaskom na no{enje {tete? Kako za{tititi one koji iznesu optu`- antikorupcijskim programima i njihovim rezulta- be, kao i nevinu tre}u stranu? Lako je optu`iti. Uko- tima; liko optu`be nisu zasnovane na istini, one mogu da nanesu {tetu osumnji~enima. 150
Dodatnu komplikaciju predstavlja kad oni koji optu- `uju imaju krivi~ni dosije, pogotovo kada stavljaju pritu`be na ra~un policije. Takav optu`itelj ima sla- bu verodostojnost. Kako, dakle, do}i do pouzdanog Od 1994. se u njujor{koj policiji (NYPD) praktikuju dokaza (bilo o po{tenju ili o korumpiranosti policaj- intenzivni programi proveravanja ~estitosti. ca)? Da li se to mo`e izvesti tako da se po{tuju ustavom zagarantovana prava policajaca i gra|a- Jednostavno re~eno, to zna~i da Biro za unutra{- na, i to na na~in da ni onaj koji optu`be iznosi ni nje poslove osmi{ljava scenarije zasnovane na po- onaj na koga se optu`be odnose ne budu izlo`eni znatim ~injenicama o korupciji u policiji, kao {to su spoljnim pritiscima? uzimanje droge i novca od uli~nih narko-dilera, sa ciljem provere po{tenja policajaca. Provere se pa`- U mnogim razvijenim zemljama korupcijski skandali ljivo motre i snimaju uz pomo} audio i video ure|aja u policiji se cikli~no javljaju. Kada se otkrije raz- za prismotru, kao i sme{tanjem brojnih „svedoka“ granata korupcija, sprovode se mere za njeno od- na mesto doga|aja ili u blizini. stranjivanje, a krivci bivaju ka`njeni i otpu{teni. Ali, posle nekoliko godina izbiju na videlo novi skandali. Policija te`i da scenariji budu {to realniji i razvijaju ih na osnovu obave{tajnih podataka i analiza. Svi Danas se shvata da je to posledica sme{tanja stra- policajci znaju da takvi programi postoje i da svako tegije reforme na pogre{no mesto. Nekada se vero- mo`e da bude podvrgnut kontroli s vremena na valo da je odstranjivanje „trulih jabuka“, odnosno vreme (iako im nije poznat ta~an broj provera koje korumpiranih policajaca dovoljno da se problem se vr{e, {to stvara utisak da ih je daleko vi{e nego obuzda. Sada se shvata da nije dovoljno „po~istiti“ {to je stvarno slu~aj). oblast u kojoj je korupcija izbila na videlo. Treba raz- viti sistem koji }e obezbediti da ne bude ponavlja- Provere se vr{e ciljno ili na slu~ajnoj osnovi. Zna~i, nja. To je oblast u kojoj naknadno posmatranje i tes- ponekad se proveravaju odre|eni policajci na koje tovi ~estitosti mogu da na|u svoje pravo mesto. je pala sumnja usled toga {to ih javnost, kriminalci ili drugi policajci optu`uju da su po~inili akt korupcije. Testovi ~estitosti se javljaju kao posebno korisno sredstvo za „~i{}enje“ policijskih snaga od korupci- Druge provere se vr{e na slu~ajnoj osnovi me|u je, kao i za odr`avanje „~isto}e“ jednom kada se do policajcima koji rade na poslovima za koje se vezu- nje do|e. Cilj je da se proveri ~estitost policajca, a je kra|a ili korupcija. Sve provere se pa`ljivo plani- ne da se po{ten policajac na~ini prestupnikom pod- raju kako bi se izbeglo da budu okarakterisane kao strekavanjem na korupciju u pripremljenoj klopci. podstrekavanje, tako da nijedan policajac ne mo`e da smatra da je „namamljen“ na akt korupcije. Sce- Ve}ina zemalja svojim krivi~nim zakondavstvom narijima se samo stvaraju realne okolnosti u kojima dozvoljava postojanje agenta provokatora koji u policajac mo`e da se odlu~i da po~ini akt korupcije. granicama dozvoljenog vr{i odre|ene provere za sud. Pravila se razlikuju od zemlje do zemlje, ali ih Godi{nje se obavi vi{e od hiljadu i po provera (poli- svakako treba imati na umu. cija ima ukupno 40.000 pripadnika). Podaci priku- pljeni na osnovu provera pru`aju pouzdane, empi- Naravno, zna~ajno je obezbediti da nivo isku{enja rijske dokaze o stepenu korupcije u njujor{koj poli- na koje se proveravani stavlja ne bude preteran. ciji. Ti podaci su i korisni i pou~ni.
Ove provere treba veoma bri`ljivo osmisliti i spro- Broj provera koje poka`u ume{anost u korupciju je vesti. Klju~no je, na primer, da isku{enje kojem }e zna~ajan kada je re~ o onima koje su usmerene na proveravani biti podvrgnut ne bude takvo da bi mu konkretne osumnji~ene pojedince. Oko 20 posto podlegla i po{tena osoba. takvih provera ima ishodi{te u krivi~nom gonjenju i otpu{tanju policajaca. ^ini se da se na ovaj na~in potvr|uje pouzdanost bri`ljivog analiziranja pritu`- 151
bi javnosti i optu`bi za korupciju u policiji, kao i efi- ba da ima u svom sastavu i predstavnike gra|an- kasnost slu`benika koji na tim proverama rade. skog dru{tva kako bi se javnost uverila da se proce- dure primenjuju u potpunosti i na odgovaraju}i na~in. Uvo|enje ovog sistema je dovelo do toga da poli- cajci ~e{}e prijavljuju poku{aje podmi}ivanja.
Nijedan policajac vi{e nije siguran u to da li je ponu- da mita u stvari provera njegovog po{tenja i bolje je za njih da se osiguraju tako {to }e da prijave doga- Ovaj koncept ne treba da se ograni~i samo na poli- |aj, nego da rizikuju da ga tretiraju kao nebitan, a cijske aktivnosti. U nekim zemljama je skrivena ka- da ne govorimo o tome da mito prime. mera kori{}ena u krivi~nim procesima kako bi se motrilo na nezakonite aktivnosti u sudnicama, sud- Nasuprot velikom broju slu~ajeva gde je korupcija skim kabinetima ili privatnim kancelarijama sudija. dokazana primenom ciljanih provera, u svega jed- Na taj na~in su otkrivene nezakonite transakcije iz- nom procentu slu~ajeva je pri slu~ajnim proverama me|u sudija i advokata. ^ini se da ova metoda mo- po{tenje policajaca palo na ispitu. ^ini se da ovi `e da se koristi i u drugim oblastima gde je javni nalazi potvr|uju tvrdnje rukovodilaca NYPD da sektor ume{an u neposredne transakcije sa gra|a- ve}ina njihovih policajaca nije korumpirana. nima, naro~ito u carinskoj slu`bi.
Pored toga {to pru`a vredne empirijske dokaze o Bilo bi zanimljivo videti kakav bi efekat imao ova- stepenu korupcije me|u policajcima, testiranje je kav pristup u oblasti javnih nabavki sa me|unaro- pru`ilo i veoma korisne lekcije o snazi i slabostima dnim elementom. Primena provera ~estitosti u toj nadzora i kontrole policajaca na terenu. Neke lek- oblasti bi mogla da dovede do toga da se me|u- cije su iskori{}ene da bi se osmislile bolje obuke i narodne korporacije koje se nadme}u za dobijanje delotvornija politika sa ciljem da se obezebedi da poslova u zemljama u razvoju uhvate u ko{tac i sa policija svoj posao radi delotvorno i po{teno. proverama po{tenja uz saznanje da }e svako nu|enje mita (pa ~ak i propu{tanje da se prijavi Tako|e, ne mo`e biti sumnje da je ovakav vid prove- tra`enje mita) istog ~asa da ih izlo`i stavljanju na ravanja izvanredna mera za odvra}anje od korupcije. crnu listu. ^ini se da je jednostavno koristiti ovakve provere da bi se odstranilo osoblje ni`eg ranga Njujor{ka policija je iskusila neverovatno pove}a- koje ~esto prima manje iznose mita. Ipak, ni`i slu`- nje broja izve{taja u kojima policajci prikazuju po- benici ne predstavljaju su{tinu problema korupcije. ku{aje podmi}ivanja od strane gra|ana ili korupci- Bi}e mnogo te`e prilagoditi metodologiju za suzbi- ju kod kolega, koje je posledica uvo|enja ovakvih janje korupcije me|u vi{im slu`benicima koji su provera. Taj pomak je svakako zna~ajnim delom ume{ani u mali broj veoma unosnih transakcija. posledica spoznaje policajaca da njihove radnje mogu biti posmatrane i da ih ~ak i propu{tanje da Mogu}nosti ove tehnike se jo{ uvek ne koriste prijave poku{aj podmi}ivanja mo`e ko{tati disci- dovoljno u ve}em delu sveta. ^ini se ipak da bi bilo plinskih kazni. razborito ustanoviti ovaj sistem tako da bude poz- nat svim javnim slu`benicima (bilo da rade u poli- Londonska prestoni~ka policija je inicirala sli~an ciji, na carini ili u drugom delu sistema) ako ni zbog program, koji vode specijalisti iz interne antikorup- ~ega drugog, ono radi smanjenja nivoa sitne cijske jedinice. Prvi izve{taji ukazuju na to da }e i korupcije. koristi od sprovedene akcije biti sli~ne onima koje su donele provere u Njujorku. Provere ~estitosti treba osmisliti i sprovoditi veoma pa`ljivo. Od su{tinskog je zna~aja, na primer, da Zajedno sa sprovo|enjem ovih provera treba usta- isku{enje na koje se slu`benik stavlja ne bude tako noviti i nezavisno telo za pritu`be protiv policajaca. veliko da bi mu podlegla i po{tena osoba. Cilj je da Ne bi trebalo staviti policiju u poziciju da istra`uje se proveri da li je neki slu`benik po{ten a ne da se pritu`be koje se odnose na njen rad. Takvo telo tre- po{teni slu`benik na~ini prestupnikom time {to }e 152
biti naveden da u~ini krivi~no delo. Pored toga, u mnogim zemljama postoje pravila u okviru krivi~nog zakonodavstva o tome u kojim prilikama i na koji na~in se mogu koristiti agenti provokatori. Pravila se Grupe gra|anskog dru{tva mogu da budu od po- razlikuju od zemlje do zemlje, ali ih svakako treba mo}i policiji pre svega u prevazila`enju jaza koji u imati na umu. Va`no je obezbediti da nivo isku{enja mnogim zemljama postoji izme|u gra|ana i onih na koje se proveravani stavlja ne bude preteran. koji su zadu`eni za njihovu za{titu. Jedna takva grupa, Transparency International ^e{ke (TIC), Imaju}i sve ovo na umu, dolazimo do nedvosmis- sprovela je istra`ivanje antikorupcijskih strategija u lenog zaklju~ka da je iskustvo Njujorka u provera- policijama 25 zemalja. Nalazi su objavljeni u pub- vanju policajaca pokazalo da kada se ove provere likaciji ove organizacije pod nazivom „Prelazak vr{e pravi~no, one mogu da predstavljaju veoma preko tanke plave linije“. delotvorno oru|e u kampanji suprotstavljanja sis- temskoj korupciji u mnogim organima vlasti. TIC trenutno radi na stvaranju antikorupcijske stra- tegije za ~e{ku policiju u saradnji sa predstavnicima svih sektora javnog `ivota: Ministarstvom unutra{- njih poslova, Ministarstvom pravde, Policijskim pre- zidijumom, ^e{kom policijom, Biroom dr`avnog tu- Tajne istrage su sli~ne prethodno opisanom meto- `ioca, sudijama, Kancelarijom predsednika, ombud- du, osim {to se ne sprovode na slu~ajnoj osnovi. U smanom, komesarom vlade za ljudska prava i ne- ovim istagama se traga jedino za prestupnicima, a profitnim organizacijama poput ^e{kog helsin{kog nije im cilj da se utvrdi ko radi dobro i ko je po{ten. odbora i organizacija „Ljudi u nevolji“ i „Gra|anski posmatra~i zakonitosti“. Postoje brojne opasnosti koje treba svesti na mini- mum, a dr`ava treba da sledi jasna pravila kada Mera koja se pokazala veoma uspe{nom je uvo- primenjuje ovakve vidove istrage. Opasnosti mogu |enje redovne obuke u vezi sa integritetom i eti- biti slede}e: kom za policiju i polaznike policijskih {kola. TIC je inicirala rad na uvo|enju ovakve obuke u ~e{koj ` povrede tajnih agenata; policiji, organizuju}i po~etni kurs za nastavnike u policijskim {kolama.11 ` nano{enje {tete pojedincima ili firmama, uz rizi- kovanje da dr`ava odgovara za nanetu {tetu;
` ugro`avanje privatnosti;
` pretvaranje provere u podsticanje (tj. krivi~no Uslov za vladavinu prava je da dr`ava preduzima delo koje se verovatno ne bi dogodilo u stvar- krivi~no gonjenje pravi~no i razlo`no. nosti, poput nu|enja velikog mita); Odluke o tome da li da se postupak pokrene ili ne ` tajni agenti i saradnici policije aktivno u~estvuju ne bi smele da budu motivisane nepodobnim, a u operaciji koja je predmet istrage. posebno ne politi~kim razlozima, ve} javnim intere- som i potrebom da se zadovolji pravda. Nema sum- Obi~no se smatra po`eljnim da onaj ko }e biti tu`i- nje da je jedna od najte`ih oblasti ovog zakona dis- lac u potencijalnom slu~aju nadzire i istragu. Na taj krecija tu`ila{tva. Ovo pitanje le`i u samom korenu na~in se mo`e obezbediti da dokazi koji se prikupe vladavine prava. budu takvi da se mogu uzeti u obzir u sudskom postupku, te da njihov kvalitet bude takav da mogu Jasno je da potpuno nebitni treba da budu politi~ke da obezbede dono{enje osu|uju}e presude. prednosti i mane pokretanja odre|enog slu~aja i pi- tanja kao {to su rasna pripadnost, poreklo ili versko opredeljenje osumnji~ene osobe. Me|utim, neka dru- 153
ga zna~ajna pitanja za dono{enje odluke mogu se u skladu sa lokalnom praksom, u istrazi krivi~- razre{iti jedino na osnovu nezavisne procene. nih dela, nadzoru nad zakonito{}u istraga, nad- zoru nad izvr{enjem sudskih odluka i u vr{enju Da bi odluke donosili na pravi~an na~in i transpa- drugih funkcija zastupnika javnog interesa. rentno, javni tu`ioci ne bi smeli da primaju naloge od politi~kih partija ili interesnih grupa. Na primer, 12. Tu`ioci }e, u skladu sa zakonom, da vr{e svo- Zakon o javnom tu`ila{tvu Republike Srbije propi- je du`nosti pravi~no, dosledno i ekspeditivno, suje da je javno tu`ila{tvo samostalni dr`avni or- po{tuju}i i {tite}i ljudsko dostojanstvo i pridr- gan i da je zabranjeno kori{}enje javnog polo`aja, `avaju}i se ljudskih prava, doprinose}i na taj sredstava javnog obave{tavanja i bilo koje javno is- na~in obezbe|enju odgovaraju}eg postupka i tupanje kojim se uti~e na javno tu`ila{tvo, kao i sva- nesmetanom funkcionisanju sistema krivi~nog ki drugi uticaj na javno tu`ila{tvo. pravosu|a.
Javno tu`ila{tvo se mo`e po svom statusu izjed- 13. U vr{enju svojih du`nosti, tu`ioci }e: na~iti sa visokim sudskim instancama; na taj na~in, njihova odgovornost bi bila regulisana sli~nim od- (a) obavljati svoj posao nepristrasno i izbega- redbama, {to se pre svega odnosi na uslove koji vati svaku politi~ku, socijalnu, religioznu, se moraju ispuniti da bi tu`ilac bio razre{en. rasnu, kulturnu, polnu ili bilo kakvu drugu diskriminaciju; Treba da postoje jasne smernice o tome koja kr{e- nja zakona }e biti uzeta u obzir prilikom dono{enja (b) {tititi javni interes, delovati objektivno, na odluke o krivi~nom gonjenju a koja ne, i one treba odgovaraju}i na~in brinuti o polo`aju osum- da budu dostupne kako advokatima tako i {iroj nji~enog i `rtve, pridati zna~aj svim okol- javnosti. nostima od zna~aja, bez obzira na to da li one idu u prilog ili na {tetu osumnji~enog; Na Osmom kongresu UN o prevenciji kriminala i tret- manu prestupnika, koji je odr`an u Havani (Kuba) (c) ~uvati poverljivost stvari koje su im poz- 1990, osmi{ljen je dokument pod nazivom Me|u- nate, osim ako izvr{enje du`nosti ili potre- narodne smernice u vezi sa ulogom tu`ilaca (Inter- ba sudskog postupka ne nala`u druga~ije; national Guidelines on the Role of Prosecutors).12 (d) razmotriti vi|enja i bojazni `rtava onda ka- Sedmi kongres UN je zatra`io da se donesu smer- da su povre|eni njihovi li~ni interesi i obez- nice u vezi sa izborom, profesionalnom obukom i bediti `rtvama obave{tenja o njihovim pra- statusom tu`ilaca, zadacima i pona{anjem koje se vima u skladu sa Deklaracijom o osnovnim od tu`ilaca o~ekuju, sredstvima za unapre|enje nji- principima pravde za `rtve kriminala i zlo- hovog doprinosa nesmetanom funkcionisanju kri- upotrebe ovla{}enja (Declaration of Basic vi~nog pravosu|a, saradnjom tu`ilaca sa policijom, Principles of Justice for Victims of Crime obimom diskrecionih ovla{}enja, ulogom tu`ilaca u and Abuse of Power). krivi~nim postupcima i izve{tavanjem budu}ih kon- gresa UN o ovim pitanjima. 14. Tu`ioci ne}e inicirati ili nastaviti gonjenje, od- nosno u~ini}e sve napore da zaustave postu- Ovo su neke od smernica UN koje su usvojene na pak kada nepristrasna istraga poka`e da je kongresu u Havani: optu`ba neosnovana.
10. Tu`ila~ka slu`ba treba da bude strogo odvo- 15. Tu`ioci }e pridati du`nu pa`nju optu`bama jena od sudske. protiv javnih slu`benika, naro~ito za korupciju, zloupotrebu ovla{}enja, ozbiljno kr{enje ljud- 11. Tu`ioci treba da vr{e aktivnu ulogu u krivi~nim skih prava i druga krivi~na dela koja poznaje postupcima, uklju~uju}i tu i pokretanje krivi~- me|unarodno pravo, i, kada je tako zakonom nog gonjenja, i, kada to dopu{ta zakon i kada je 154
odre|eno ili je u skladu sa lokalnom praksom, Jedan od najva`nijih ciljeva je „... unapre|enje i po- istrazi takvih slu~ajeva. bolj{anje onih standarda i principa koji su me|una- rodno priznati kao neophodni kako bi se krivi~no 16. Kada tu`ilac do|e u posed dokaza protiv optu- gonjenje za zlo~in vr{ilo na odgovaraju}i na~in i ne- `enog za koji zna ili ima dobar razlog da veru- zavisno“. Godine 1999. su usvojeni Standardi Me- je da je prikupljen nezakonitim sredstvima, ~i- |unarodne asocijacije tu`ilaca za profesionalnu me je na~injena ozbiljna povreda ljudskih prava odgovornost (The International Association of Pro- osumnji~enog, naro~ito kada je u pitanju mu~e- secutors’ Standards of Professional Responsibility), nje ili okrutno, nehumano ili poni`avaju}e pos- kao i Izjava o osnovnim du`nostima i pravima tu`ila- tupanje ili ka`njavanje, odnosno drugo kr{enje ca (Statement of the Essential Duties and Rights of ljudskih prava, on }e odbiti da koristi takav do- Prosecutors). Ova izjava ima za cilj da poslu`i kao kaz protiv ma koga, osim protiv onih koji su tak- me|unarodni reper za pona{anje tu`ilaca i tu`ila{- ve metode koristili, ili }e obavestiti o tome sud i tava. To je radni dokument koji tu`ila{tva koriste u preduzeti sve neophodne korake kako bi obez- razvoju sopstvenih standarda. bedio da oni koji su takve metode koristili budu privedeni pravdi. Navodimo jednu redigovanu verziju ovog doku- menta:14 17. U zemljama u kojima tu`ioci imaju diskrecione funkcije, zakon ili objavljena pravila i proce- 1. Profesionalno pona{anje dure treba da pru`e smernice za unapre|enje Tu`ioci }e u svako doba odr`avati ~ast i ugled svoje pravi~nosti i doslednosti pristupa pojedinih tu- profesije i uvek se pona{ati profesionalno, u skladu `ilaca pri dono{enju ovakvih odluka u postup- sa zakonom i eti~kim pravilima svoje profesije. U ku krivi~nog gonjenja, uklju~uju}i tu i odluke o svako doba oni }e primenjivati najvi{e standarde in- pokretanju ili odustajanju od optu`be.13 tegriteta i pa`nje, te`iti da budu dosledni, nezavisni i nepristrasni i da kao takvi budu vi|eni i od drugih. Na`alost, tu`ioci mogu biti i slaba karika u primeni Tu`ioci }e uvek {tititi pravo optu`enog na pravi~no antikorupcijskih zakona. Postoje slu~ajevi kada su su|enje i, naro~ito, obezbediti da i dokazi koji optu- oni bili podmi}eni, kada je na njih vr{en politi~ki pri- `enom idu u prilog budu obelodanjeni u skladu sa tisak, kada im je pre}eno ili kada su razre{avani uslovima koje zakon propisuje radi pravi~nosti su|e- slu`be nakon toga {to su uspeli da doka`u navode nja. Tu`ioci }e uvek slu`iti javnom interesu i {tititi ga optu`nog akta. i po{tova}e, {titi}e i prid`ava}e se univerzalnog kon- cepta ljudskog dostojanstva i ljudskih prava. U tu`ila{tvu se mora odr`ati odre|eni stepen diskre- cije. Tu`ilac mora, nakon bri`ljivog razmatranja do- 2. Nezavisnost kaza, da odlu~i da li ima dovoljno dokaza za dalje Diskrecija tu`ilaca, kada je dozvoljena zakonodav- krivi~no gonjenje, i ukoliko je tako, da razmotri da li stvom odre|ene zemlje, primenjiva}e se nezavisno javni interes mo`da nala`e suprotno. Primer odluke i bez politi~kog upliva. Ukoliko organi koji su van o odustajanju zbog postojanja javnog interesa mo`e tu`ila{tva imaju pravo da izdaju op{ta ili posebna biti, recimo, visoka cena sudskog postupka za sas- uputstva tu`iocima, takva uputstva treba da budu: vim trivijalne optu`be; ili situacija kada je optu`eni tako slabog zdravlja da bi su|enje protiv njega bilo ` transparentna, posmatrano kao mu~enje i ne{to {to je protivno ` u skladu sa zakonskim ovla{}enjima tih organa, dru{tvenim vrednostima. ` podlo`na ustanovljenim smernicama za o~uva- nje nezavisnosti tu`ila{tva i percepcije nezavis- U nameri da podigne standarde tu`ila~kog postu- nosti tu`ila{tva. panja na globalnom nivou, juna 1995. godine je ustanovljena Me|unarodna asocijacija tu`ilaca, Prava organa koji su van tu`ila{tva da narede po- koja je zvani~no po~ela sa radom septembra 1996. kretanje postupka ili zaustavljanje pokrenutih postu- na prvom op{tem sastanku u Budimpe{ti. paka treba da se vr{e na na~in sli~an prethodno opi- sanom. 155
3. Nepristrasnost gama iz drugih zemalja, u skladu sa zakonom i u Tu`ioci treba da vr{e svoje du`nosti bez straha, duhu me|unarodne saradnje. pozitivnih ili negativnih predrasuda, a naro~ito da ih vr{e nepristrasno. Na njih ne smeju da uti~u po- 6. Ovla{}enja jedina~ni ili grupni interesi, kao ni javni ili medijski Kako bi se tu`iocima obezbedila mogu}nost da pritisci, i jedino ~ime treba da se rukovode jeste vr{e svoja profesionalna zadu`enja nezavisno i u javni interes. Oni treba da delaju objektivno, da te- skladu sa iznetim standardima, tu`ioci treba da bu- `e tome da obave sva neophodna i razlo`na ispiti- du za{ti}eni od arbitrarnih odluka vlasti. Uop{te vanja i da nalaze tih ispitivanja prika`u, bilo da oni uzev, oni treba da imaju pravo da: vode utvr|ivanju krivice ili nevinosti osumnji~enog. Tu`ioci uvek treba da tra`e istinu i da pomognu su- ` vr{e svoje profesionalne funkcije bez zastra{iva- du da do istine do|e i da donese pravdu zajednici, nja, ometanja, uznemiravanja, neprikladnih utica- `rtvi i optu`enom, u skladu sa zakonom i onim {to ja i neopravdanog izlaganja gra|anskoj, kazne- nala`e pravi~nost. noj ili drugoj odgovornosti;
4. Uloga u krivi~nom postupku ` budu fizi~ki za{ti}eni od strane vlasti kada je nji- Tu`ioci }e: hova bezbednost, ili bezbednost njihovih poro- dica, pod pretnjom koja je rezultat njihovog is- ` vr{iti svoje du`nosti pravi~no, dosledno i ekspe- pravnog vr{enja tu`ila~ke funkcije; ditivno - objektivno, nepristrasno i profesionano; ` imaju razumne uslove za obavljanje slu`be i od- ` procesuirati samo slu~ajeve koji su dobro pot- govaraju}u naknadu za rad, srazmernu klju~noj krepljeni dokazima za koje sa razlogom veruju da ulozi koju obavljaju, i da njihove plate i povlas- su pouzdani i dozvoljeni i ne}e nastaviti gonjenje tice ne podle`u arbitrarnom smanjivanju; u nedostatku takvih dokaza; ` na razuman na~in imaju ure|enu stalnost polo- ` obezbediti da se tokom celog postupka gonje- `aja, kao i uslove za odlazak u penziju, u skladu nje vr{i beskompromisno, ali pravi~no i da ne}e sa pravilima o zapo{ljavanju ili izboru koja se skrenuti van onoga na {ta dokazi ukazuju; primenjuju u tim slu~ajevima;
` o~uvati prava optu`enog u saradnji sa sudom i ` budu birani i unapre|ivani na osnovu objektivnih drugim relevantnim institucijama; ~inilaca, a naro~ito na osnovu stru~nih kvalifika- cija, sposobnosti, integriteta, rezultata rada i is- ` obznaniti optu`enom informacije koje mu mogu kustva, i to pomo}u pravi~ne i nepristrasne pro- i}i na {tetu ili na korist, ~im je to razumno mogu- cedure; }e, u skladu sa zakonom i zahtevima za pravi- ~no su|enje; ` budu saslu{ani ekspeditivno i pravi~no, na os- novu zakona i drugih propisa, u slu~ajevima ka- ` odbiti da koriste dokaze za koje sa razlogom da je to potrebno u disciplinskom postupku zbog veruju da su pribavljeni kori{}enjem nezakonitih pritu`bi na to da su radili izvan standarda prime- metoda, ~ime je na~injena ozbiljna povreda ljud- renog profesionalnog postupanja; skih prava osumnji~enog, naro~ito kada je u pi- tanju mu~enje ili okrutno postupanje. ` u disciplinskom postupku dobiju objektivnu pro- cenu i odluku; 5. Saradnja Kako bi obezbedili pravi~nost i delotvornost krivi~- ` osnuju ili se pridru`e profesionalnoj asocijaciji ili nog gonjenja, tu`ioci }e sara|ivati sa policijom, su- drugim organizacijama koje predstavljaju njiho- dovima, advokatima, ve}em odbrane, javnim bra- ve interese, unapre|uju profesionalnu obuku i niocima i drugim dr`avnim organima, doma}im i {tite status tu`ilaca; me|unarodnim, i pru`iti pomo} tu`ila{tvima i kole- 156
` budu oslobo|eni obaveze da se povinuju neza- Neki pravni sistemi predvi|aju postojanje nezavis- konitim nalozima i nalozima koji su u suprotnos- nog tu`ioca pored ve} postoje}eg sistema javnog ti sa standardima profesionalne etike. tu`ila{tva. Pokazalo se da taj pristup ima prednos- ti tamo gde su optu`be i istraga povodom korupci- U Sloveniji je u~injen napor da se elimini{e polit~ki uti- je u vezi sa vi{im instancama vlasti. U takvim okol- caj na izbor i unapre|enje tu`ilaca. Zakon o izmena- nostima javnost }e mo`da iskazati nepoverenje ma i dopunama Zakona o dr`avnim tu`iocima („Slu`- prema sposobnosti dr`avne uprave da vodi istragu beni glasnik“ br. 110/02) propisuje da }e tu`ioci biti bi- u slu~aju u kojem je predmet ona sama. rani i unapre|ivani na osnovu predloga Saveta dr`av- nog tu`ioca. Savet ima sedam ~lanova i svi oni su dr- Mogu}nost imenovanja nezavisnih tu`ilaca mo`e `avni tu`ioci. Glavni dr`avni tu`ilac i njegov zamenik biti koristan dodatak arsenalu sredstava za istragu su stalni ~lanovi Saveta. Jednog ~lana bira ministar i gonjenje. Sve ve}i broj zemalja pokazuje intere- pravde me|u okru`nim tu`iocima. ^etiri ~lana biraju sovanje za ovakav model. Me|utim, mora se pri- tu`ioci koji se ne nalaze na vi{im polo`ajima. metiti da je obi~no suvi{e kasno da se ~eka da se ne{to dogodi da bi se iskoristile zakonske mogu}- Predlog Saveta za izbor ili unapre|enje tu`ioca se nosti za imenovanje nezavisnog tu`ioca ukoliko on podnosi ministru pravde, koji treba da odobri pred- ve} ne postoji. Kada se imenovanja vr{e u `urbi, log u slu~aju da je re~ o unapre|enju. U slu~aju iz- mo`e da se desi da sredstva koja stoje na raspo- bora novog tu`ioca, ministar mo`e da odbije pred- laganju nezavisnom tu`iocu ne budu adekvatna. log, ali je du`an da ga naknadno odobri u slu~aju Time se ostavlja prostor za sumnji~avost da neza- da Savet ponovo podnese isti predlog, ovaj put po- visni tu`ilac ne}e mo}i da na profesionalan i neza- dr`an od strane dvotre}inske ve}ine njegovih ~la- visan na~in izvr{i svoje du`nosti. Ukoliko je potreb- nova. Tada ministar podnosi predlog vladi na ko- no ustanoviti slu`bu nezavisnog tu`ioca, to treba na~nu odluku. Novi sistem je u velikoj meri sma- raditi u atmosferi koja nije optere}ena skandalom. njio mogu}nost politi~kog uticaja na izbor i unapre- Treba tako|e prou~iti i lekciju o postupku (i tro{ko- |ivanje tu`ilaca.15 vima za poreske obveznike) imenovanja javnih tu- `ilaca u doba kada je ameri~kom administracijom upravljao predsednik Bil Klinton.
Poverenje javnosti u po{tenje i otvorenost sistema za postizanje odgovornosti zavisi}e nekad jedino od poverenja koje javnost ima u osobe koje su bile Op{te je pravilo da se va`enje zakona jedne zem- zadu`ene za istragu naro~ito spornih slu~ajeva. lje prote`e samo unutar njenih granica. To stvara [tavi{e, ako su ti slu~ajevi bili u vezi sa unutra{njim mnogo mogu}nosti korumpiranim slu`benicima i kri- radom vlade ili pak sa samim sudskim odnosno is- minalcima da iskoriste odsustvo delotvornosti prav- tra`nim postupkom, oni ~ija je redovna du`nost da nog sistema dr`ave kada se doga|aj desi van nje- sprovode istrage mogu da se na|u u situaciji u kojoj nih granica ili, jo{ ~e{}e, kada je dobit ste~ena ko- ne mogu da obave zadatke ~ak i kada imaju pove- rupcijom sklonjena van zemlje. renje i podr{ku javnosti. Takva situacija mo`e da se re{i uspostavljanjem komisije za ispitivanje.
Me|utim, kada se sumnja da je po~injeno krivi~no delo, takva komisija }e biti onemogu}ena da obavi Reformatori treba da ispitaju aran`mane za dobija- svoj zadatak jer istovremeno mora da za{titi i ustav- nje (i pru`anje) pravne pomo}i koje njihova zemlja no pravo osumnji~enog na po{teno su|enje. „Speci- ima sa drugim zemljama, koji pokrivaju pitanja po- jalno tu`ila{tvo“ - dr`avna slu`ba koja se koristi u put izru~ivanja tra`enih kriminalaca, tra`enja doka- SAD-u sa izvesnim uspehom (na primer, u otkriva- za, pribavljanja dokaza, zaplene i eventualnog odu- nju skandala Votergejt) - mogu}a je alternativa komi- zimanja nezakonito ste~ene dobiti koja se nalazi u siji za ispitivanje. inostranstvu. 157
Danas je {iroko prihva}eno stanovi{te da interna- vanosti“). Tako|e se kao uslov postavlja i to da se cionalizacija zlo~ina (uklju~uju}i tu trgovinu narko- za takvo delo mo`e izre}i kazna odre|ene te`ine, ticima, finansijske prevare i terorizam) nala`e po- pri ~emu se kao granica obi~no uzima mogu}nost trebu da dr`ave izmene svoje tradicionalno odbi- izricanja kazne zatvora u trajanju od jedne ili dve janje mogu}nosti primene krivi~nih propisa drugih godine. zemalja i da pro{ire uzajamnu pravnu pomo} u od- govaraju}im slu~ajevima. Takva saradnja se zasni- Tehni~ka priroda ovog posla podrazumeva da va na ugovoru ili paralelnim propisima koji odra`a- treba razviti iskustvo u oblasti me|unarodne prav- vaju najbolju me|unarodnu praksu (uklju~uju}i tu i ne pomo}i. Izvesnu ulogu u podno{enju i procesu- pridr`avanje me|unarodno priznatih normi o za{titi iranju takvih zahteva ima diplomatska slu`ba. ljudskih prava). Uobi~ajeno je da bud`eti policija i institucionalni Me|utim, nije normalno da organ jedne dr`ave pru`i aran`mani kojima se ure|uju odnosi sa inostran- drugoj dr`avi pomo} koja je takve vrste da je ne bi stvom ne dozvoljavaju da se zahtevi za me|una- mogao pru`iti istra`nim organima i organima krivi~- rodnom pomo}i upu}uju bez ikakvog prethodnog nog gonjenja sopstvene zemlje. Zbog toga neke spe- odobrenja. Obi~no je neophodno postojanje „cen- cijalne procedure ili ovla{}enja u toku istrage (poput tralnog autoriteta“, slu`be koja postupa po svim obaveznog saslu{avanja) mo`da ne}e mo}i da se zahtevima, kako onima koje zemlja upu}uje tako i obave u stranoj zemlji sve i ako su mogu}i u zemlji onima koje prima. Takvo telo ima zadatak da se koja takvu pomo} tra`i. stara o ispunjenosti uslova za pru`anje pomo}i, kako doma}ih tako i stranih. Mada takvo telo mo`- Pre nego {to ve}ina zemalja pru`i pomo} u istrazi, da ve} postoji i radi na primeni drugih me|unarod- sud ili administracija te zemlje }e tra`iti ispunjenje nih ugovora, njegovom osoblju }e u ve}ini slu~a- uslova da su standardi pravosu|a i izvr{enja sank- jeva biti potrebna dodatna obuka kako bi sporazu- cija u dr`avi koja zahteva pomo} takvi da je u inte- mi o pravnoj pomo}i, kada zatreba, bili brzo i efi- resu pravde da joj se begunac preda. kasno primenjeni.
Tako|e treba preispitati i neka proceduralna pitanja:
` da li sudovi zemlje koja tra`i pomo} imaju legi- timnu nadle`nost za postupanje u predmetu; Mnoge zemlje se kre}u ka formalizovanju sporazu- ` da li su istraga ili krivi~no gonjenje politi~ki ma o me|unarodnoj pomo}i koji mogu da stegnu motivisani; om~u oko vrata me|unarodnoj korupciji. Na primer, Savet Evrope je uveo okvir za uzajamnu pravnu ` da li se koristi redovna sudska procedura (tj. da nije pomo}, koji se preneo na druge krajeve sveta preko u pitanju ad hoc, vojni ili neki drugi specijalni sud); zemalja Komonvelta 1986. godine. Sporazume ze- malja Komonvelta adaptirale su Ujedinjene nacije i ` da li je prekr{aj o kojem je re~ kao takav sankci- oni predstavljaju osnovu za Konvenciju protiv neza- onisan i u vreme kada se desio; konite trgovine drogama i psihotropskim supstanca- ma iz 1989. godine (United Nations Convention Ag- ` da li se po{tuje „vladavina prava“. (Neke zemlje ainst Illicit Trafficing in Narcotic Drugs and Psycho- tako|e tra`e uveravanja da ne}e biti izre~ena tropic Substances).16 smrtna kazna niti primenjeno telesno ka`nja- vanje). Od tada, pod pokroviteljstvom Organizacije ame- ri~kih dr`ava, usvojena je 1996. Interameri~ka kon- Uz to, ako u odre|enom slu~aju treba pru`iti uza- vencija protiv korupcije, ~iji je cilj borba protiv do- jamnu pravnu pomo}, tra`i se i da navedeno pona- ma}e i me|unarodne korupcije.17 Instrumenti koje {anje bude okarakterisano kao prestup u zakono- taj sporazum predvi|a ne samo da olak{avaju po- davstvu obe dr`ave („test dvostruke kriminalizo- vra}aj ukradenog novca ve} i obezbe|uju da se kri- 158
vi~na dela korupcije ne tretiraju kao „politi~ki“ zlo- koji korupciju prijave; jasno}a i ta~nost ra~una i ~ini. Zbog toga su optu`eni podlo`ni izru~enju i ne revizorskih izve{taja. mogu se vi{e kriti dobro poznatim tvrdnjama da su politi~ki progonjeni. Nova Konvencija Ujedinjenih nacija protiv korupcije ima za cilj da uzajamnu po- mo} (a posebno povra}aj nezakonito ste~enih sred- stava iz inostranstva) podigne na vi{i nivo. Koristi ste~ene korupcijom visokog obima se ~esto Utvr|eno je da korupcija predstavlja prepreku za sme{taju na bankovne ra~une u razvijenim zemlja- pro{irenje Evropske unije, pa su preduzeti sve- ma, pri ~emu se primenjuju tehnike pranja novca evropski napori da se ona obori. Kao rezultat, usle- (koje su do savr{enstva doveli korumpirane ra~u- dio je niz konvencija Saveta Evrope, kao {to su: novo|e, advokati i bankari koji su previ{e predu- sretljivi prema trgovcima drogom i ne postavljaju ` Konvencija o pranju novca, vo|enju istrage, iz- „suvi{na“ pitanja). Zato je odvra}anje, ne manje od vr{avanju zaplene i konfiskacije dobiti ste~ene pravde, ono {to nala`e dr`avama da poku{aju sebe bavljenjem kriminalnim aktivnostima (1990)18 da stave u polo`aj koji im omogu}ava da putem uzajamne pravne pomo}i na me|unarodnom nivou ` Krivi~nopravna konvencija o korupciji (1999)19 sa uspehom povrate sredstva koja su kriminalci iz- neli iz zemlje. ` Gra|anskopravna konvencija o korupciji (1999)20 U oblasti me|unarodne pravne pomo}i tako|e je ` Sporazum o uspostavljanju Grupe zemalja za bitno da slu`benici koji primenjuju propise budu u borbu protiv korupcije - GRECO (1998)21 toku sa najnovijim me|unarodnim dokumentima i da napuste dugogodi{nje uverenje da kada novac U okviru Krivi~nopravne konvencije o korupciji, sve jednom napusti zemlju, ne postoji niko u inostran- strane potpisnice su se saglasile da usvoje {irok stvu ko bi pomogao da se on vrati. Sve ~e{}a je spektar mera sa ciljem borbe protiv korupcije u pojava da zemlje sa sna`nim finansijskim sekto- javnom `ivotu, javnoj upravi i u privatnom sektoru. rom nude odre|ene vrste pravne pomo}i. Na pri- Preduze}a treba da podle`u merama krivi~nog mer, vlada [vajcarske sada pru`a pomo} u slu~a- prava; treba preduzeti mere kojima bi se olak{alo jevima kada sud utvrdi da je novac koji se nalazi pribavljanje dokaza i oduzimanje nezakonite dobi- na ra~unu u toj zemlji ukraden. ti. Iako su ove mere su{tinski stvar zakonodavstva pojedinih dr`ava, one }e znatno olak{ati primenu krivi~nih propisa i na me|unarodnom nivou. Prime- nu ove konvencije treba da nadgledaju ~lanice GRECO-a. One }e nadgledati ne samo primenu ove konvencije ve} i drugih mera koje osmisli Sa- Poseban problem nastaje kada se jedna zemlja vet Evrope kao deo akcionog plana za borbu pro- stavi u polo`aj da bude finansijski centar koji omo- tiv korupcije. gu}ava pranje novca koji su ukrali zvani~nici dru- gih dr`ava. Te zemlje imaju propise o tajnosti koji Gra|anskopravna konvencija o korupciji je jedin- ote`avaju ili ~ak u potpunosti onemogu}avaju pra- stven poku{aj da se re{e pitanja koja se odnose }enje traga novca, pa tako postaju pravi raj za ko- na gra|ansko pravo pru`anjem naknade `rtvama rumpirane iz drugih dr`ava. korupcije u gra|anskopravnom procesu. Ova kon- vencija se bavi pitanjima kao {to su: naknada {tete Sve zemlje imaju zakone o bankarskoj tajni koji i gubitaka `rtvama korupcije; odgovornost (uklju- omogu}avaju za{titu legitimnih privatnih interesa ~uju}i tu i odgovornost dr`ave) za dela korupcije pojedinaca. U mnogim dru{tvima ljudi `ele da vi- koja po~ine javni slu`benici; va`enje ugovora za- sinu svoje {tednje i ostale finansijske podatke klju~enih uz pomo} korupcije; za{tita zaposlenih zadr`e za sebe. Ovi zakoni nisu napravljeni da bi omogu}ili klijentima banaka da izbegnu pla}anje 159
poreza i oni su, uop{te uzev, podlo`ni kontroli ~uju}i skoro sve ~lanice OECD-a, primenjuju zako- lokalne uprave prihoda. nodavne i administrativne mere da bi u{le u trag to- kovima novca unutar svojih bankarskih sistema. Me|utim, neke dr`ave su pro{irile za{titu privat- nosti toliko da se to ne mo`e razumno opravdati, a Na osnovu tih mera se od komercijalnih banaka njihove zakone nemilosrdno eksploati{u profesion- tra`i da prijave centralnoj banci ili kriminalisti~koj alni savetnici trgovaca drogom i korumpirani visoki slu`bi prijem depozita koji mogu imati kriminalno dr-`avni slu`benici. Oni su koristili me|unarodni poreklo. Kada je re~ o Evropskoj uniji, ove mere su konsenzus koji je dugo va`io da nije posao jedne otelotvorene u direktivama koje su obavezuju}e za zem-lje da poma`e drugoj u ubiranju poreza. dr`ave ~lanice. Pa opet, ima jo{ zemalja koje nisu Zemlje „poreski rajevi“ koriste tu slabost u kriminalizovale pranje novca i zato ne mogu (ili ne me|unarodnoj saradnji i onemogu}avaju pristup `ele) da pru`e pravnu pomo} drugim zemljama u ~ak i podacima o vlasni{tvu nad ra~unima. Na slu~ajevima koji se odnose na to krivi~no delo. primer, tvrdi se da su podaci iz registra o vlasni{tvu nad akcijama tajni u zemljama „poreskim rajevima“ i da njihovo obelodanjivanje podle`e krivi~nom sankcionisanju. Uko-liko bi do nekog pojedinca sti- gao zahtev iz druge zemlje da obelodani informaci- Razvijeni su principi za borbu protiv pranja novca. je koje se odnose na ra~un, prema ovom mi{ljenju, Njihov cilj je ostvarenje rezultata na mnogo {irem takvo lice bi sebe na taj na~in izlo`ilo krivi~nom polju, jer poma`u da se ustanove tragovi svakog gonjenju. poslovanja (uklju~uju}i i zakonito) i da se stvori „sistem globalne kontrole“ u finansijskom sektoru. Pranje novca se ne koristi samo nakon {to je zlo- U te principe ubrajaju se i slede}i: ~in u~injen, nego i u vreme kada se on vr{i, pa ~ak i pre pla}anja mita. Kako bi se prikrilo poreklo i od- ` „upoznaj svog klijenta“ - finansijske institucije ne redi{te novca od mita, finansijski tokovi se usmera- bi trebalo da posluju sa nepoznatim klijentima; vaju preko zemalja koje nemaju sveobuhvatne i delotvorne sisteme za otkrivanje pranja novca i ` budi posebno obazriv u svim neuobi~ajenim okol- sli~nih nezakonitih transakcija. nostima;
Finansijski sektor u tim zemljama se, uop{te uzev, ` ~uvaj dokumentaciju o identifikaciji, kao i zapise neadekvatno reguli{e i nadgleda, zakoni tih zema- o ekonomskoj osnovi transakcija; lja ne garantuju pravo sudskim vlastima da dobiju informacije, a njihovi zakoni o preduze}ima dozvo- ` upozori nadle`ne o sumnjivim transakcijama. ljavaju formiranje kompanija „omota~a“, koje skriva- ju pravi identitet korisnika transakcija i vlasnika sred- Pranje novca se nastavlja, naizgled nesmanjeno, stava. ^esto se koriste akcije na donosioca (pa zbog nadmetanja me|u bankama da privuku kli- vlasni{tvo nad kompanijom mo`e da se prenese jente, mada se me|u bankarima javlja i odre|ena bez traga na papiru, sli~no kao novac) i {tedne knji- nelagodnost kada treba da rade sa ra~unima zva- `ice na donosioca (u tom slu~aju posedovanje knji- ni~nika dr`ava i ~lanova njihovih porodica. Postoji `ice sa ra~unom i sa numerisanim pristupnim bro- potreba za jo{ nekim merama i mogu}e akcije bi jem povla~i sa sobom i vlasni{tvo nad ra~unom). mogle da idu u slede}em pravcu:
Od pokretanja inicijative Radne grupe za finansi- ` revidiranje registara sumnjivih transakcija kako jsko delovanje (Financial Action Task Force Initia- bi se u njih uklju~ile transakcije koje poti~u iz tive) grupe G7, 1989. godine, preduzet je niz me- regiona u kojima je korupcija endemska, kada je |unarodnih mera da bi se pranje novca ste~enog vlasnik ili korisnik ra~una osoba koja vr{i javnu pomo}u trgovanja drogom „ili drugih kriminalnih funkciju, odnosno kada su klijenti ume{ani u aktivnosti“ okvalifikovalo kao krivi~no delo.22 Kao oblasti u kojima je korupcija ~esta, kao {to je, na rezultat tog napora, barem ~etrdeset zemalja, uklju- primer, trgovina oru`jem; 160
pevaju da ispune me|unarodna pravila, pa se ` podsticanje finansijskih institucija da pravila pri- prema njima mogu izre}i administrativne kazne. menjuju sa du`nom pa`njom; „provere ~esti- tosti“ mogu da poslu`e za testiranje finansijskih Nije potpuno jasno da li }e ove zakonodavne i ad- institucija i utvr|ivanje oblasti u kojima je potreb- ministrativne mere za borbu protiv pranja novca po- na obuka njihovih radnika; ni{titi koristi dobijene mitom. Zemlje koje nisu uklju- ~ene u me|unarodne sporazume ove vrste i koje su ` utvr|ivanje koje finansijske institucije i koji slu`- deo lanca za pranje novca (a da toga mo`da nisu ni benici ne rade u skladu sa propisima; ovim pris- svesne) treba da na|u uporedna zakonska re{enja tupom se mo`e utvrditi koje institucije, usled ne- i da ih formuli{u tako da njima obavezno obuhvate i dostatka volje ili nedostatka mogu}nosti, ne us- dobit ste~enu mitom.
1 Pisanje delotvornih antikorupcijskih propisa (Writing an 11 Transparency International: Transparency in the Police Effective Anticorruption Law: Prem Notes No.58, October (Transparentnost u policiji): http://www.transparency.cz/in 2001): http://www.worldbank.org/afr/findings/english/find dex_uk.php?id=48 203.pdf. 12 Smernice o ulozi tu`ilaca, Osmi kongres Ujedinjenih naci- 2 Kompletan propis je dostupan na: http://www.justice.gov ja o prevenciji kriminala i tretmanu prestupnika, Havana, .hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59 27. avgust - 7. septembar 1990 (Guidelines on the Role &Expand=201.1 of Prosecutors, Eighth United Nations Congress on the 3 Rezolucija Generalne skup{tine Organizacije ameri~kih dr- Prevention of Crime and the Treatment of Offenders) `ava AG/res.1398 (XXVI-0/96) od 29. marta 1996, prilog. U.N. Doc. A/CONF. 144/28/Rev. 1 at 189 (1990): http:// www1.umn.edu/humanrts/instree/i4grp.htm 4 Kancelarija visokog komesara za ljudska prava: Me|una- rodna konvencija o gra|anskim i ljudskim pravima (Office 13 Usvojeno od strane Me|unarodne asocijacije tu`ilaca u of the High Commissioner for Human Rights: International Havani, Kuba, septembra 1990: http://www.iap.nl.com/icc Covenant on Civil and Human Rights): http://www.unhchr. _guidelines.html. ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm 14 Pun tekst se mo`e na}i u: Me|unarodni standardi za tu- 5 Citirano iz teksta Bertrana de Spevila „Izme{tanje tereta `ila{tva (International Prosecution Standards, Nicholas dokazivanja: da li se mo`e uskladiti sa po{tovanjem ljud- Cowdery QC) http://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HO skih prava“ (Bertrand de Speville, “Reversing the Onus of PAC%202001-%20International%20Prosecution%20 Proof: Is It Compatible with Respect for Human Rights”): Standards.htm. Adresa Me|unarodne asocijacije tu`ilaca http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/despe je: http://www.iap.nl.com/ ville.html 15 Evaluacioni izve{taj GRECO-a za Sloveniju iz 2003 (GR- 6 Pojedinosti slu~aja i opis primenjene tehnike mogu se na- ECO 2003 Evaluation Report - Slovenia): http://www.gre }i u tekstu Bertrana de Spevila „Izme{tanje tereta dokazi- co.coe.int/evaluations/cycle2/GrecoEval2Rep(2003)1E- vanja: da li se mo`e uskladiti sa po{tovanjem ljudskih pra- Slovenia.pdf va (Speville, Bertrand de. 1997. Reversing the Onus of Pr- 16 Konvencija Ujedinjenih nacija protiv nezakonite trgovine oof: Is It Compatible with Respect for Human Rights No- narkoticima i psihotropnim supstancama (United Nations rms), na osnovu kojeg su napisani ovaj i slede}i odeljak. Convention Against Illicit Traffic in Narcotic Drugs and 7 Odluka Apelacionog suda Hong Konga (Attorney-General Psychotropic Substances, 1988): http://www.unodc.org/ V. Hui Kin Hong, Court of Appeal of Hong Kong, Appeal adhoc/decade/conv.htm No. 52 of 1995, p.16). 17 Interameri~ka konvencija protiv korupcije (Inter-American 8 ^lan 9 Uredbe o spre~avanju podmi}ivanja (Prevention of Convention Against Corruption): http://www.oas.org/juridi Bribery Ordinance) Hong Konga. Sli~ne odredbe se mogu co/english/Treaties/b-58.html na}i u Zakonu o tajnim provizijama Australije (Secret 18 Konvencija Saveta Evrope o pranju, istra`ivanju, zapleni i Commissions Act, 1905) i Novog Zelanda (iz 1910). konfiskaciji dobiti ostvarene kriminalom (Council of Euro- 9 Potpuna izjava komesara, kao i ostali dokumenti u vezi sa pe Convention on Laundering, Search, Seizure and Con- njom, mogu se na}i na: http://www.icac.org.hk/conferen fiscation of the Proceeds from Crime): http://conventions. ce/AboutCF/Progframe.html. coe.int/Treaty/Commun/QueVoulez Vous.asp?NT=141& CL=ENG 10 Globalni standardi Interpola za borbu protiv korupcije u policijskim snagama i slu`bama (INTERPOL: Global stan- 19 Konvencija Saveta Evrope o pranju, istra`ivanju, zapleni i dards to combat corruption in police forces/services): http: konfiskaciji dobiti ostvarene kriminalom (Council of Euro- //www.interpol.int/Public/Corruption/Standard/Default.asp pe Convention on Laundering, Search, Seizure and Con- fiscation of the Proceeds from Crime): http://conventions. 161
coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=141 21 Grupa zemalja protiv korupcije (Group of States against &CL=ENG Corruption): http://www.greco.coe.int/ 20 Gra|anskopravna konvencija Saveta Evrope o korupciji 22 Radna grupa za finansijsko delovanje protiv pranja novca (Council of Europe Civil Law Convention on Corruption): (Financial Action Task Force on Money Laundering): http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/174.htm http:// www1.oecd.org/fatf/ 163
Ova oblast je dobro propra}ena od strane medija, koji skre}u pa`nju na najupe~atljivije slu~ajeve ko- Inicijative za unapre|enje standarda vladavine {i- rupcije. I sami mediji ~esto razotkrivaju korumpirane rom sveta donedavno su previ|ale pristup koji naj- funkcionere i istra`uju stepen ra{irenosti korupcije u vi{e od svih obe}ava: sistematsko i svesno preobli- raznim institucijama. Litvanski mediji u`ivaju {irok kovanje sistema dru{tvenog integriteta jedne zem- stepen slobode u radu, a cenzura se ne prmenjuje.2 lje. ^ak je i sam izraz „sistem dru{tvenog integrite- ta“ novijeg porekla. Proistekao je iz diskusija u okvi- U strategiji te zemlje poziva se na pove}anje trans- ru pokreta za borbu protiv korupcije, a pro{irile su parentnosti u finansiranju politi~kih stranaka, kao i ga agencije za razvoj.1 na unapre|enje va`e}eg sistema za sticanje vlas- ni{tva nad zemlji{tem. Aktivnosti su usmerene na Mada je potrebno jasno razumeti osnovne pojmo- ve i osnove ovog sistema, jednako je va`no da nje- oblasti koje su osetljive na korupciju, a preduzete su gova re{enja budu zasnovana na realnosti. [ta- i mere za suzbijanje politi~ke i administrativne ko- vi{e, svako pojedina~no re{enje se mora posma- rupcije (u koje spadaju korupcija u poreskim slu`- trati u vezi sa drugim delovima velikog sistema; bama, na carini, pri javnim nabavkama, privatizaciji, otuda proizlazi potreba za usvajanjem sveobuh- u zdravstvenoj za{titi i organima prisile). Ovaj doku- vatnog pristupa. Mnoge antikorupcijske strategije ment nije jednom zauvek dat. Naprotiv, podle`e pe- su propale zato {to su imale previ{e uzak ugao riodi~nim promenama svake druge godine.3 posmatranja. Ne postoje jednostavna re{enja ni ~udotvorni lekovi. U Ma|arskoj je nacionalni plan akcije za suzbijanje korupcije osmi{ljen u okviru pilot projekta UN za globalnu borbu protiv korupcije4. Namera je bila da ovaj program poslu`i kao model i za druge zemlje prido{lice u Evropsku uniju. Cilj antikorupcijskih me- Litvanski parlament, Seimas, usvojio je januara ra u ovom programu je bio da se spoje specifi~nosti 2002. godine nacionalni program za borbu protiv zemlje, zahtevi koje je EU postavila za datu regiju i korupcije, koji sadr`i mere koje treba sprovesti u globalni pristup Ujedinjenih nacija. dugoro~nom periodu (sedam do deset godina). Op{ti cilj ovakvih strategija je smanjenje nivoa ko- I rumunski akcioni plan je delimi~no bio rukovo|en rupcije do ta~ke na kojoj ona ne}e vi{e podrivati dolaze}im procesom pridru`ivanja Evropskoj uniji dru{tveni, ekonomski i demokratski razvoj. (antikorupcijske mere se ispituju u kontekstu „ko- penha{kih kriterijuma“5, na osnovu kojih se ceni pri- Program se sastoji od tri glavna elementa - pre- premljenost za pridru`ivanje EU). Godine 2001. us- vencije korupcije, istrage i prisile i edukacije javno- postavljen je Nacionalni odbor za spre~avanje kri- sti. Sva tri elementa treba primenjivati paralelno, minala, ~ija je centralna grupa zadu`ena za sprovo- bez davanja prvenstva bilo kojem od njih. Program |enje dva programa: Nacionalnog programa za spre- tako|e sadr`i odredbe o pove}anju delotvornosti ~avanje korupcije i Nacionalnog akcionog plana pro- istra`nog postupka u slu~ajevima korupcije, o uk- tiv korupcije. lju~enju gra|anskog dru{tva u borbu protiv korup- cije i o razvoju antikorupcijskih edukativnih progra- Vi{esmerna rumunska strategija usmerena je na ma. Sve aktivne politi~ke stranke su posvetile pa`- nju pitanjima korupcije u svojim programskim do- odre|ene sektore i oblasti koje su posebno oset- kumentima. Parlament redovno dobija izve{taje od ljive na korupciju. Na primer, program reforme sud- drugih institucija (npr. od carinske slu`be) i donosi stva je usmeren na: rezolucije kojima obavezuje izvr{nu vlast da prime- ni odre|ene antikorupcijske mere. ` unapre|ivanje stru~nosti pravni~ke profesije (su- dije, tu`ioci, advokati), U aktivnostima same vlade borba protiv korupcije zauz- ima zna~ajno mesto. Svake godine, u svom redovnom ` obezbe|ivanje vr{enja izbora i napredovanja u obra}anju, predsednik govori i o pitanjima korupcije. sudovima na pravi~an i nezavisan na~in, 164
krajnjoj instanci. Sa druge strane, sudovi nisu vi{e ` obezbe|ivanje usvajanja eti~kih programa na sluge vladaju}e elite, ve} deluju nezavisno ~uvaju}i univerzitetima. vladavinu prava i primenjuju}i zakone. Ipak, ni nji- hova nezavisnost nije apsolutna. Odluke koje sudi- Reforma javne administracije i upravljanja zasno- je donesu podle`u proveri kroz `albeni sistem, a vana je na decentralizaciji javnih slu`bi i ima za cilj svaki sudija odgovoran je za svoje po{tenje na da se usmere i uproste administrativni propisi, kao primer skup{tini ili komisiji za sudije. i da se oja~a nadzorna uloga koju imaju sudstvo, revizorske organizacije i ombudsmani. Nacionalni Telo prema kojem su sudije odgovorne ima op{tu program je tako|e usmeren i na korupciju u politi~- odgovornost prema zakonodavnom telu, a preko kim aktivnostima i sukob interesa, budu}i da se nji- njega prema narodu koji je svoje predstavnike iza- me tra`i regulisanje i ograni~enje parlamentarnog brao na izborima. Sistem „horizontalne odgovor- imuniteta i finansiranja politi~kih stranaka. nosti“ se ostvaruje u takozvanom „moralnom kru- gu“: u njemu je svaki akter ujedno posmatra~ i pos- Rumunski akcioni plan je oja~an mogu}no{}u da matrani, onaj koji nadzire i koga nadziru. Pre se se osnuje specijalizovana grupa za suzbijanje ko- mo`e re}i da je vlast podeljena nego da predstav- rupcije na zahtev javnog tu`ila{tva. Kao model za lja ne~iji monopol. ovu grupu poslu`ila je {panska Nezavisna antiko- rupcijska slu`ba specijalnog tu`ioca, koja ispituje Me|utim, ovakav krug je lak{e zamisliti nego stvo- situacije kada se sumnja na korupciju i optu`be za riti. Dugogodi{nje tradicije i obuku treba preokre- podmi}ivanje.6 nuti naglava~ke. O~igledno je da }e biti potrebno da stasa barem jedan novi nara{taj dok se ovaj sistem ostvari. ^ak ni tada ne}e biti mogu}e pos- ti}i potpuno savr{enstvo.
Op{te je prihva}eno da vlast u savremenom svetu Mada je talas uspostavljanja novih demokratija ~iji treba da bude javno odgovorna. Kada toga nema, smo savremenici mnogo obe}avao, u praksi su nijedan sistem ne mo`e da funkcioni{e tako da pro- dostignu}a demokratije bila ugro`ena i podrivena movi{e javni interes, nasuprot privatnom interesu nekim pojavama za koje se mislilo da }e nestati sa onih koji su na vlasti. izgradnjom demokratskog sistema: korupcijom, zloupotrebama ovla{}enja i nepotizmom. Samom U osnovi, zemlje u razvoju i zemlje u tranziciji treba demokratizacijom uvode se razli~iti oblici vertikal- da preokrenu svoj sistem koji je postavljen od vrha ne odgovornosti - odgovornosti koja je usmerena nadole, sistem u kojem autokratska elita na vlasti nadole pre nego navi{e. Ostvarenje potrebe da se izdaje nare|enja (koja se po{tuju u ve}oj ili manjoj osavremene instrumenti vladavine ide mnogo da- meri) onima koji su na ni`im lestvicama hijerarhije. lje od prostog prelaska sa totalitarnog sistema na Izmenjen pristup se ogleda u okretanju ka sistemu sistem u kojem }e gra|ani s vremena na vreme „horizontalne javne odgovornosti“, u kojem je mo} imati priliku da glasaju. podeljena, gde niko nema monopol i u kojem je svaka osoba li~no odgovorna. Ovaj proces nije nov. Promena se, dakle, sastoji u tome da se sa sis- Razvijene zemlje su taj put prevalile na putu ka tema vertikalne prelazi na sistem horizontalne od- savremenom obliku vladavine. govornosti, u kojem su organi osmi{ljeni tako da kontroli{u jedan drugog i spre~e zloupotrebu mo}i U takvom sistemu mora da postoji sloboda {tampe. od strane drugih organa ili grana vlasti. Me|u orga- Me|utim, {tampa mora da po{tuje izvesna ogra- nima i institucijama koje u ovakvom sistemu imaju ni~enja postavljena zakonom - na primer, treba iz- kontrolnu ulogu nalaze se sudovi, nezavisne izbor- begavati uvredljive napade na pojedince. ^ak i slo- ne komisije, vrhovne institucije za reviziju, central- bodna {tampa mora da bude odgovorna, ne samo na banka, profesionalna udru`enja, zakonodavna prema npr. savetu za {tampu (koji mo`e da bude tela (pre svega odbor za javne prihode i javne ras- osnovan zakonom ili na drugi na~in) ve} i sudski, u hode) i slobodni i nezavisni mediji. 165
rodne ili donatorske agencije, naginjali su reforma- Me|utim, tranzicija je i spora i bolna. U nekim dru{- ma u jednoj oblasti isklju~uju}i druge iz vidokruga. tvima postavljalo se pitanje rehabilitovanja sistema To su strategije koje se oslanjaju samo na jedan od koji je postojao nekada ranije; u drugima, {to je „stubova“ dru{tvenog integriteta. ^esto se biraju primetno u Isto~noj Evropi, tranzicija je u stvari bila one oblasti koje su relativno „sigurne“, na ra~un izgradnja savremene dr`ave bukvalno od samih hvatanja u ko{tac sa te`im i izazovnijim. Na primer, temelja. Nisu postojali uzori za horizontalni sistem u jednoj zemlji su donatori dosta investirali u ja~a- javne odgovornosti negde u pro{losti zemlje. nje operativnih kapaciteta institucija koje su nadzi- rale tro{enje javnih finansija. Me|utim, iako su viso- Ovakvi mehanizmi javne odgovornosti, kada su koprofesionalni izve{taji tih institucija bili dobro me- osmi{ljeni kao deo poku{aja celog dru{tva da se dijski pokriveni, javnost ih je prosto ignorisala po{to korupcija smanji, ~ine „sistem dru{tvenog integrite- ostatak „sistema“ i dalje nije funkcionisao. ta“. Ovaj sistem provera i ravnote`e osmi{ljen je tako da se uspostavi me|usobna odgovornost izme|u Sigurno je da i program reformi sistema dru{tvenog razli~itih organa i grana vlasti. Pomo}u ovog sistema integriteta tako|e mo`e da olak{a pristupanje re{a- se reguli{u sukobi interesa u javnom sektoru i us- vanju pojedinih pitanja, ali je bitno da takvi napori pe{no vr{i podela vlasti. Situacije u kojima se sukob budu uskla|eni i u okviru granica jednog sveobu- interesa javlja ili ima negativne posledice po op{te hvatnog programa koji uzima u obzir svaku od rele- dobro se ograni~avaju. Sistem obuhvata odgovor- vantnih oblasti, kao i njihov me|usobni odnos. nost, transparentnost, prevenciju i ka`njavanje. Ono {to podupire ovakav pristup dru{tvenom inte- Sistem dru{tvenog integriteta otelovljuje sveobu- gritetu jeste ube|enje da odgovor na sva savreme- hvatno vi|enje reforme, bavi se korupcijom u na pitanja u vezi sa vladavinom (razvoj kapaciteta, javnom sektoru i procesima vladanja (kodeksi orijentacija ka rezultatima, u~e{}e javnosti i promo- pona{anja za rukovodioce, organizacione prome- cija dru{tvenog integriteta) treba da bude dat na ne, pravne reforme, reforma birokratskih procedu- osnovu njihove realizacije u okviru sveobuhvat-ne ra, itd.) i ujedno donosi reforme u gra|anskom strategije. Op{ti ciljevi bi trebalo da budu: dru{tvu. ^ak i tamo gde je korupcija endemska pojava, ona je naj~e{}e posledica gre{ke u siste- ` delotvorne i efikasne javne slu`be, koje doprino- mu. Glavnu pa`nju treba usmeriti na promenu sis- se odr`ivom razvoju; tema, a ne na optu`ivanje pojedinaca. ` vlast koja radi po zakonu, pri ~emu su gra|ani Cela gra|evina integriteta se odr`ava (ili se podriva) kroz za{ti}eni od samovolje (uklju~uju}i i kr{enje proces od dna ka vrhu. Korupcija mo`e da se {iri nadole ljudskih prava); preko lo{ih primera koje daju rukovodioci. Me|utim, svesna javnost i, tamo gde je po-trebno, javno ` razvojne strategije koje donose koristi dru{tvu kao sramo}enje predstavljaju krajnju od-branu dru{tva. celini, uklju~uju}i tu i njegove najsiroma{nije i najran- jivije ~lanove, a ne samo elitu na dobrim polo`ajima. Pretpostavka koja le`i u osnovi pristupa koji se ovde izla`e jeste da je evolucioni put za u~e{}e dru{tva u ovim procesima ujedno i delotvoran i po- `eljan. U~e{}e se ostvaruje pomo}u demokratskih procesa i uklju~ivanja privatnog sektora, preko me- dija, strukovnih udru`enja, verskih organizacija, Krajnji cilj uspostavljanja sistema dru{tvenog inte- kao i preko nevladinih organizacija. Na taj na~in re- griteta je da se korupcija u~ini visokorizi~nim poduh- fome pokre}u i odr`avaju ne samo politi~ari i tvor- vatom koji donosi malu zaradu. Sprovo|enje ovog ci politike ve} i pripadnici gra|anskog dru{tva. sistema ne treba bude nezgrapno i da se pretvori u stvaranje dodatnih te{ko}a. To nije nametanje „ap- Programi reformi, naro~ito oni u zemljama u razvo- solutnog integriteta“, koje bi, kako su neki autori pri- ju i zemljama u tranziciji, koje podr`avaju me|una- 166
metili, bez potrebe opteretilo ~itav rad administracije. ` izvr{na vlast, Te`nja da se sve zloupotrebe preduprede nosi sa ` sudstvo, sobom opasnost stvaranja toliko nivoa provera da ` parlament, slu`benici jednostavno ne bi mogli vi{e da rade svoj ` finansijska kontrolna tela, posao. Rezultat takvog poku{aja bi bila samo potiski- ` kontrolna tela (parlamentarni odbor za kontrolu vanja i ograni~enja. Sistem dru{tvenog integriteta je javnih prihoda i rashoda, glavni revizor, om- pristup koji omogu}ava da se ovakve zamke izbeg- budsman, policija, agencija za borbu protiv nu, po{to je osmi{ljen tako da se protiv korupcije pre- korupcije, itd.), ventivno deluje, ali se ostavlja i prostor za rukovo- ` javne slu`be, |enje. Ovakav sistem se tako|e ne oslanja preterano ` gra|ansko dru{tvo (uklju~uju}i strukovna udru- na ka`njavanje nakon {to do korupcije do|e. `enja, sindikate i privatni sektor), ` masovni mediji, Svaka zemlja ve} ima neki „sistem dru{tvenog inte- ` me|unarodne organizacije. griteta“ ma kako on nefunkcionalan ili neefikasan bio. Ovaj koncept poma`e da se reformatori us- Ono {to upotpunjava svaki od institucionalnih „stu- mere na sveobuhvatni pristup u borbi protiv korup- bova“ sistema dru{tvenog integriteta jesu su{tinska cije. Nije dovoljno usredsrediti pa`nju samo na je- pravila i postupci. Ta pravila i postupci predstavlja- dan elemenat ili „stub“ sistema i raditi na njemu od- ju alat u rukama raznih institucija. Odsustvo su{tin- vojeno od drugih. skih pravila i postupaka je jasan pokazatelj slabosti.
Mada postoje razlike od zemlje do zemlje, me|u ti- Ova pravila i postupci ne moraju nu`no da budu pi~ne „stubove integriteta“ jednog dru{tva spadaju: povezani ni sa jednim odre|enim delom dru{tva, kao {to se vidi iz tabele koja sledi:
Sredstvo za borbu Sektor Glavni cilj protiv korupcije Postizanje integriteta kroz Dru{tvo u celini Izbori smenu korumpiranih politi~ara
Omogu}iti primenu Parlament Antikorupcijski propisi antikorupcijskih propisa
Ka`njavanje korupmiranih, Sudstvo Sudovi nekorumpirano sudstvo Antikorupcijske reforme, Vlada dono{enje politike i propisa za Po{tena izvr{na vlast postizanje integriteta
Kodeksi pona{anja, mehanizmi Ograni~avanje korupcije i Javne slu`be samoregulacije pro~i{}enje slu`bi od korumpiranih
Poslovni Kodeksi profesionalne etike Ekonomija bez upliva korupcije
Nevladine organizacije Kontrolne aktivnosti Prevencija korupcije
Izlaganje korupcije pogledu Mediji Publikacije, emisije javnosti, unapre|enje standarda integriteta 167
U svojoj celokupnosti, sektori dru{tva iz leve kolo- ` Ljudi koji `ive u nekoj zemlji znaju i razumeju ne zajedno sa sredstvima za borbu protiv korupci- njene probleme daleko bolje nego bilo koji strani je i glavnim ciljevima iz druge dve kolone ~ine os- stru~njak. Niko sa strane ne mo`e toliko dobro novu sistema dru{tvenog integriteta. da poznaje dru{tvenu dinamiku, istoriju i politi~- ku stvarnost koja le`i u osnovi korupcije u dru{- Da bi sistem dru{tvenog integriteta bio ustanovljen tvu kao {to to mogu ~lanovi tog dru{tva. A izraz na zdravim osnovama, treba sistematski uo~avati „~lanovi“ obuhvata gra|ansko dru{tvo (uklju~u- naprsline i slabosti, kao i svaku priliku da se stubo- ju}i i privatni sektor) isto toliko koliko i vladu. vi sistema oja~aju i u~vrste u povezan institucio- nalni okvir. Ukoliko sistem u potpunosti po~iva na ` Pitanje integriteta je iznad podela politi~kih par- jednom jedinom „stubu“ (npr. „dobro}udni dikta- tija i ono treba da bude ne{to oko ~ega se svi tor“), ili na nekoliko njih, bi}e podlo`an raspadu. Na mogu slo`iti. kratak rok, spolja mo`e da deluje da sistem funkci- oni{e, na primer u slu~aju ~istki koje sprovode voj- ` Bez aktivnog u~e{}a lidera iz svih grana vlasti i ne hunte prilikom zbacivanja korumpiranih civilnih gra|anskog dru{tva nije mogu}e ostvariti smis- re`ima. Me|utim, ukoliko se pravovremeno ne pris- lene reforme. tupi izgradnji odgovorne vlasti, dru{tvene institucije }e u odsustvu funkcionalnog sistema integriteta za- ` Bez podr{ke gra|anskog dru{tva svakoj antiko- sigurno nazadovati. rupcijskoj reformi koju vlada preduzme verovat- no }e nedostajati verodostojnost i {anse za us- Pristup zasnovan na sistemu dru{tvenog integrite- peh, a pogotovu dugoro~na odr`ivost. ta otvara nove mogu}nosti za otkrivanje bolesti i mogu}e le~enje korupcije. Umesto da se bavimo Ovu radionicu potpuno osmi{ljavaju, vode i ose}a- pojedina~nim ustanovama (pravosu|em, na pri- ju kao svoju lokalni u~esnici. Proces uklju~uje ne mer), ili pojedina~nim pravilima i postupcima (kao samo ~inioce iz vlasti (koji su navedeni kao „stubo- {to je krivi~no pravo), a nakon toga se usmerimo vi integriteta“) ve} i nevladine organizacije, grupe na pojedina~ne programe reformi, treba da pos- iz privatnog sektora, profesionalna udru`enja, me- matramo ceo sistem. Na primer, {ta vredi zdravo i dije i politi~ke partije razli~itih orijentacija. „~isto“ sudstvo, spremno da podr`i vladavinu pra- va, ukoliko su korumpirani policija, istra`itelji, tu`i- Su{tinska re{enja moraju da do|u iznutra. Ukoliko oci ili advokati? Sudije jednostavno ne}e dobiti slu- se `eli da uloga stru~njaka sa strane bude uspe- ~ajeve koje bi trebalo da sude i tako }e sudstvo {na, ona treba da se ograni~i na olak{avanje toka sedeti u izolaciji, biti ~asno i sposobno, ali ipak bez projekta. Stru~njaci mogu da obaveste u~esnike o mogu}nosti da mnogo u~ini. onome {to su saznali iz iskustava drugih zemalja i da daju smernice, ali ni u kom slu~aju ne smeju da pretenduju na to da je dijagnoza koju oni postave pravo re{enje za zemlju u koju su do{li. To }e naj- bolje znati doma}ini. Jedan od najboljih na~ina da se sistem dru{tvenog integriteta sistematski ispita i popravi jesu „radioni- Postoji mnogo dokaza koji ukazuju na to da se re- ce dru{tvenog integriteta“. Njihova zna~ajna pred- {enja iz recepata koje su prepisali strani stru~njaci nost je u tome {to okupljaju razli~ite ~inioce (slu`- nisu primila u zemljama doma}inima. Takve inter- benike i interesne grupe koji bi se ina~e vrlo retko vencije su bile zasnovane na neprikladnom preno- sretali, ukoliko bi to toga uop{te i do{lo) i omogu- {enju pristupa borbi protiv korupcije iz jedne u dru- }avaju da svi oni osete pripadnost ovom projektu, gu zemlju. U procesu koji je u prethodnom tekstu {to je od su{tinske va`nosti za njegov uspeh. opisan, uloga stranih stru~njaka je jasna i delotvor- na - oni daju ideje i nude koncepte, ali svakako nisu Radionice dru{tvenog integriteta za svoju polaznu oni koji pru`aju gotova re{enja. Ulogu ljudi sa strane osnovu uzimaju slede}e premise: treba svesti na pravu meru - da pomognu da do|e do unutra{njeg dijaloga, a ne da dr`e nametljive lek- 168
cije o tome kako su njihove zemlje re{ile sli~ne pro- Na ovakvom sastanku ciljevi }e obi~no biti trojaki: bleme, kada takve pri~e imaju malo ili nimalo veze sa izazovima sa kojima }e biti suo~eni reformatori u ` zapo~eti sa procesom razmene znanja i u~enjem, zemlji u kojoj se nalaze. ` stvoriti savezni{tvo u~esnika iz raznih dru{tve- Pre svega, reforme moraju da budu odr`ive i spo- nih grupa, ~iji }e neposredni proizvod biti doku- sobne da nad`ive svoje za~etnike. Sistem mora da ment usvojen konsenzusom; taj dokumenti }e bude u stanju da izdr`i i ograni~i pritisak koji na poslu`iti za usmeravanje javne rasprave i poli- njega vr{e promene vlada. Taj proces }e verovat- ti~ke debate do izbora; no biti spor, ~esto frustriraju}i, i nikada se ne}e okon~ati. Iskustvo razvijenih zemalja pokazuje da ` stvoriti okru`enje u kojem }e se nove uloge pro- ne postoje savr{ena re{enja. Umesto toga, potreb- veriti i praktikovati na takav na~in da mogu biti no je stalno pode{avati reforme u skladu sa dina- preslikane na dru{tvo u celini. mikom razvoja dru{tva. Jedna od glavnih tema radionice bi}e stvaranje part- Da bi se ostvarile reforme, mora se stvoriti koalici- nerstva izme|u predstavnika vlasti, medija, verskih ja, zasnovana na konsenzusu, oko podr{ke jedin- zajednica, privatnog sektora i nevladinih organizacija. stvenoj akciji. U koaliciju treba okupiti razli~ite ak- Mo`e, naravno, do}i i do partnerstva izme-|u raznih tere, i to kako ~lanove gra|anskog dru{tva tako i drugih donosilaca odluka. Na primer, mo`da }e pripadnike zvani~nog dr`avnog aparata, i obezbe- u~esnici po`eleti da u rad skupa uklju~e i donatore. diti da svi budu predani izvr{enju konkretnog plana za delovanje. Usagla{eni program reformi mora da Kao {to je ve} nagla{eno, va`no je da predstavnici se sprovodi sa veoma jasnom vizijom o tome kako donatorskih organizacija ne name}u svoja vi|enja narod `eli da se u njegovoj zemlji vlada, i to ne sa- doma}im u~esnicima. Oni mogu da budu posmatra- mo u sada{njosti ili bliskoj budu}nosti ve} i u doba ~i, koji sopstveno iskustvo iznose samo onda kada to budu}ih generacija. od njih zatra`e doma}i u~esnici, a ina~e se ograni- ~avaju na slu{anje i davanje komentara na ono {to tokom plenarne sednice iznesu ostali u~esnici.8
U jednom modelu naglasak je na stvaranju opipljivih rezultata, akcionog plana i zakletve o integritetu, ko- Za osmi{ljavanje i primenu nacionalne strategije jom se izra`ava konsenzus u~esnika radionice o pi- potrebno je da u tom poslu punim srcem u~estvu- tanjima korupcije i njihova re{enost da na smislen ju svi oni koji imaju mo} da donose odluke iz raznih na~in pristupe re{avanju tih pitanja. Akcionom planu delova dru{tva. Zato je va`no na vreme utvrditi ko i zakletvi o integritetu treba dati {irok publicitet u bi trebalo da budu u~esnici i uklju~iti ih u proces od {tampanim i elektronskim medijima po okon~anju samog po~etka kako bi se obezbedilo da strategi- radionice. Na taj na~in }e se podi}i stepen svesti u ju svi ose}aju kao svoju, kao i to da ona odra`ava dru{tvu o problemima koji su utvr|eni, a ujedno }e njihovo iskustvo i vi|enja. javnosti biti stavljeno do znanja da su u~esnici radi- onice privr`eni re{avanju tih problema.9 Kada se utvrdi ko treba da budu u~esnici, formalni deo radionice obi~no po~inje odr`avanjem sastanka Va`no je da u~esnici osmisle re{enja i akcione na kojem se raspravlja o programu dru{tvenog planove: integriteta.7 Na taj na~in se na jednom mestu okupi grupa aktera sa raznih strana, sa ciljem da do|e do ` kojima se utvr|uju klju~na politi~ka sredstva i zajedni~kog stava o vrsti, nivou, lokaciji, uzrocima i programi koji mogu da uti~u na sistem dru{tve- lekovima za korupciju i da unapredi rad javnih slu`bi nog integriteta; time {to }e se olak{ati reforme kojima se podi`e javna odgovornost i transparentnost institucija. 169
` u kojima se razmatra kako ova sredstva i pro- vlast; finansiranje politi~kih stranaka; izbori; glavni grami mogu da budu osmi{ljeni i primenjeni radi revizor; sudstvo; policija i dr`avno tu`ila{tvo; javne unapre|enja integriteta; slu`be; javne nabavke; lokalna vlast; mediji i orga- nizacije gra|anskog dru{tva. ` u kojima }e da uo~e unutra{nje i spolja{nje pre- preke za delotvornost i efikasnost organizacija, Studije pojedina~nih zemalja isti~u formalni okvir uklju~uju}i tu i koordinaciju izme|u pojedinih or- za mere protiv korupcije u slede}im oblastima: su- gana vlasti i izme|u ostalih aktera; kob interesa; prijava imovine; pra}enje stila `ivota; pristup informacijama; sloboda {tampe; sloboda ` koji su usmereni na procese razmene iskustva i govora; ograni~enja za zapo{ljavanje po napu{ta- u~enja;na primer, {ta funkcioni{e a {ta ne u ok- nju slu`be; za{tita „duva~a u pi{taljku“; kodeksi po- viru organizacija i me|u organizacijama u dru- na{anja; stavljanje na crnu listu; mehanizmi za pri- gim zemljama ili regijama. govore i `albe.
Posle postavljanja formalnog okvira sledi ocena to- ga kako stvari stoje u praksi. U oceni se nagla{a- vaju nedostaci pravnog okvira ili njegove primene. Postoji dobar primer merenja uspe{nosti i kontrole Na primer, pravila i postupci koji su osmi{ljeni radi na~ina na koji se odre|ena zemlja bavi pitanjima smanjenja mogu}nosti za nepotizam i kronizam i korupcije. Istra`ivanje sistema dru{tvenog integri- druge korumpirane odnose mo`da postoje, ali se teta, kroz svoje sastavne delove, nudi sistematski, ne primenjuju uvek u praksi. povezan i logi~an pristup ne samo u vezi sa tim {ta je mereno i kako je mereno ve} ujedno ohrabruje U ovim izve{tajima se tako|e ispituju i antikorupci- pojedine zemlje i donatore da utvrde u kojim oblas- jske strategije vlada pojedinih zemalja kada posto- tima je potrebna reforma. je. U nekoliko slu~ajeva istra`ivanje i njegovi poka- zatelji su poslu`ili kao na~in za merenje napretka u Serija izve{taja o istra`ivanjima sistema dru{tve- ostvarivanju strategije. Prvi pregled izve{taja iz 18 nog integriteta, koje je pripremio profesor Alen Do- zemalja pokrivenih istra`ivanjem obuhvata nalaze ig (Alan Doig), pokazuje da ne samo da je mogu}e istra`ivanja, daje primere iz pojedinih zemalja i ba- utvrditi koji su stubovi integriteta jedne zemlje (mno- vi se pitanjem me|udejstva pojedinih stubova sis- ge zemlje u tim izve{tajima poseduju gotovo sve tema dru{tvenog integriteta.11 „stubove“, a neke ih imaju i vi{e od prvobitno posta- vljene {eme) ve} i da se na taj na~in otvaraju mo- gu}nosti za procenu uspe{nosti zemalja u borbi pro- tiv korupcije.
Va`no je napomenuti da su studije sistema dru{- U poslednje vreme, kori{}enje sistema dru{tvenog tvenog integriteta u pojedinim zemljama sa~inile integriteta kao sredstva za reviziju podignuto je na organizacije koje poti~u iz tih zemalja - pre svega vi{i nivo osmi{ljavanjem „mapiranja sistema inte- nevladine organizacije i specijalizovani istra`iva~ki griteta“.12 Prvi sistem koji je mapiran bio je onaj u instituti, koji poseduju neophodno znanje i iskustvo australijskoj dr`avi Kvinslend. Ova dr`ava je iza- za pra}enje razvoja situacije i ukazivanje na tradi- brana zato {to njeno zakonodavstvo sadr`i prili~no cionalne i novonastale obrasce korupcije. Bugar- obimnu listu institucija i postupaka za obezbe|enje ska i Litvanija se nalaze me|u zemljama koje su integriteta, od kojih su mnogi razvijeni relativno do sada pokrivene ovim izve{tajima.10 brzo tokom poslednje decenije pro{log veka, kao odgovor na obimne istrage dugotrajne sistemske U ovim istra`ivanjima se utvr|uju klju~ni zakoni, korupcije, pogotovo u policiji i politici. [tavi{e, do pravila i postupci koji imaju za cilj da za{tite dru{- ovih unapre|enja se do{lo u okviru promi{ljenog tvo od korupcije kroz sistem dru{tvenog integriteta procesa institucionalne reforme koju je sprovodila u slede}im oblastima: izvr{na vlast; zakonodavna komisija za izbornu i administrativnu reformu. 170
` osmisliti metodologiju za opisivanje i mapiranje Pilot program za Kvinslend (objavljen kao Analiza drugih takvih sistema, sistema integriteta Kvinslenda)13 sadr`i: ` postaviti osnov za razvoj modela najboljih pos- ` preliminarnu radionicu za najva`nija tela koja se tupaka, staraju o integritetu, ` izazvati raspravu o sistemu integriteta Kvinslen- ` intervjue i upitnike sa 24 dr`avna organa, da i utvrditi obim pitanja koja bi, po verovanju u~esnika, bilo korisno preispitati i reformisati. ` drugu radionicu radi diskusije o uzajamnom dej- stvu izme|u raznih organa, Metodologija sistema dru{tvenog integriteta Kvins- lenda je ambiciozan poduhvat i za njega su potreb- ` fokus grupu za razmatranje preliminarnih nalaza, na zna~ajna sredstva. Jednostavnije studije za po- jedine zemlje, na kojima se zasniva pristup Kvins- ` pripremu priru~nika. lenda, pru`aju privla~nu polaznu ta~ku za utvr|i- vanje snage i slabosti integriteta institucija i postu- Ciljevi pilot programa za Kvinslend bili su slede}i: paka, ostavljaju}i za budu}nost pitanje da li treba preduzeti znatno slo`eniji metod mapiranja siste- ` opisati i mapirati sistem integriteta Kvinslenda, ma dru{tvenog integriteta.
` razumeti uzajamno dejstvo izme|u elemenata sistema integriteta Kvinslenda, 171
1 Pojam se prvi put sre}e u izdanju: Confronting Corruption: 7 Skup sredstava za borbu protiv korupcije Ujedinjenih nacija The Elements of a National Integrity System; The TI Sour- (UN Anti-Corruption Toolkit) sadr`i detaljan opis kako se ra- ce Book 2000 by Jeremy Pope (Transparency Internatio- dionice dru{tvenog integriteta mogu organizovati i sprovesti: nal, Berlin, 2000). Kompletan tekst se mo`e na}i na http:// http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html www.transparency.org/sourcebook/index.html. Srpski pre- 8 U grupi ne bi trebalo da bude vi{e od 15 ljudi, a modera- vod ove knjige pod nazivom “Antikorupcijski priru~nik” u iz- tori treba da obezbede da svi ~lanovi grupe dobiju priliku danju organizacije “Transparentnost - Srbija” mo`e se na}i da govore. Moderatori treba da spre~e dominaciju poje- na www.transparentnost.org.yu (prim. prev.). dinih u~esnika u diskusiji. 2 Sociolo{ka studija iz 1999. otkrila je da 73,8 procenata 9 Primere zakletvi o integritetu nam pru`aju Papua Nova biznismena smatra da su mediji institucija koja zaslu`uje Gvineja (peb.anu.edu.au/pdf/PEB18-1larmour-policy.pdf) najve}e zasluge za borbu protiv korupcije. Drugi ispitani- i Honduras (http://216.239.39.104/search?q=cache:cqm0 ci su tako|e medije stavili na prvo mesto. MxiPuzIJ:www.wri.org/wri/governance/pdf/ncsds-gfed/ 3 Antikorupcijski plan za tranzicione privrede: http://www. honduraspledge-eng.pdf+Honduras,+%22integrity+ oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf pledge%22&hl=en&ie=UTF-8) 4 Program za globalnu borbu protiv korupcije (GPAC) osno- 10 Transparency International National Integrity Systems Co- van je od strane UNODC-a 1999, u saradnji sa Interregio- untry Reports: http://www.transparency.org/activities/nat_ nalnim institutom Ujedinjenih nacija za istra`ivanje krimi- integ_systems/country_studies.html nala i pravde (UNICRI), kako bi se pomoglo zemljama 11 Potpun pregled izve{taja, kao i pojedine studije, mo`e se ~lanicama u njihovim naporima da suzbiju i spre~e korup- skinuti sa: http://www.transparency.org/activities/nat_integ_ ciju pove}anjem rizika i cene zloupotrebe ovla{}enja za pri- systems/nis_index.html. Rad na seriji nastavljaju profesor vatno dobro. „Manifestovanje korupcije u javnom `ivo-tu, Alen Doig i Stefani Mekajvor (Stephanie McIvor) sa britan- kao i nedostatak delotvornih institucija koje se protiv nje ske Teesside Business School, University of Teesside. bore, ima dugoro~ne {tetne efekte na odr`ivi razvoj“, naglasio je izvr{ni direktor UNODC-a Antonio Marija Kos-ta 12 Partneri na projektu su TIRI (the governance-access- (Antonio Maria Costa) u Briselu 12. juna 2003, na Na- learning network) (www.tiri.org) i Key Centre for Ethics, cionalnoj konferenciji o ~istijem javnom `ivotu u Ma|arskoj. Law, Justice and Governance at Griffith University, Bris- bane, Australia (http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/). 5 Strate{ki dokument i izve{taj Evropske komisije za 2003. (European Commission Strategy Paper and Report 2003): 13 Studija i priru~nik su dostupni na: http://www.gu.edu.au/ centre/kceljag/ http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node 7.php 6 [panski model je bio preporu~en Slova~koj, videti: http:// www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_eng/antico rruption_prosecution_spanish_slovakia.doc 173
Kako korupcija postaje sve savr{enija, dr`avni orga- ` Korupcija donosi nepravdu, a u svojim ozbiljni- ni koji se tradicionalno bave njenim suzbijanjem sve jim oblicima dovodi u opasnost `ivote ljudi i imo- te`e mogu da uspe{no otkriju i gone slo`ene slu~a- vinu zajednice. jeve. Osim toga, kada je u jednom sistemu korupci- ja endemska pojava, i sami dr`avni organi postaju ` Ideja Uredbe o spre~avanju podmi}ivanja (Pre- leglo korupcije. vention of Bribery Ordinance - POBO)6, koju Ko- misija primenjuje, jeste odr`avanje pravi~nog i Tokom prethodnih godina vlade su te`ile da stva- po{tenog dru{tva. ranjem specijalizovanih tela poja~aju napore na otkrivanju i spre~avanju korupcije.1 ` Zakon {titi interese institucija i poslodavaca i do- nosi kazne za nesavesne i korumpirane radnike.
Vladini slu`benici podle`u odredbama ~lanova 3, 4 i 10 Uredbe o spre~avanju podmi}ivanja, a drugo osoblje javnih tela (koje nema status „vladinih slu`- Kao model za antikorupcijske komisije ili agencije benika“) podle`e odredbama ~lana 4.7 obi~no slu`i hongkon{ka Nezavisna komisija za borbu protiv korupcije (Independent Commission ^lan 3 ima za cilj da poja~a pridr`avanje visokih against Corruption - ICAC)2. Ona je ustanovljena standarda integriteta u javnim slu`bama, tako {to: Uredbom 19743 o nezavisnoj komisiji za borbu pro- tiv korupcije. Osim {to istra`uje tvrdnje o postoja- ` zabranjuje javnim slu`benicima da tra`e ili prih- nju korupcije (ali ne sprovodi krivi~no gonjenje), vate neku prednost pre nego {to za to dobiju ona sprovodi kampanje za podizanje svesti i kon- op{te ili posebno odobrenje od {efa vlade; troli{e kakav je sistem upravljanja u pojedinim organima vlasti sa stanovi{ta borbe protiv korupci- ` otklanja obavezu dokazivanja konkretnog akta je. Ova komisija se pokazala kao jedna od retkih korupcije ili dogovora o korupciji. institucija te vrste koja je od po~etka imala uspeha. Bitno je napomenuti da je Komisija ustanovljena u U ~lanu 4 obra|uje se korupcija javnih slu`benika. doba kada je korupcija u toj zemlji bila sistemska i Prema tim odredbama: ra{irena, {to se mo`e i videti iz grafi~kog prikaza na veb-sajtu Komisije.4 Od svog osnivanja, Komisija je ` javni slu`benik ~ini krivi~no delo ukoliko zatra`i usvojila trostrani pristup, koji obuhvata prevenciju, ili prihvati neku prednost ponu|enu kao podsti- istragu i obrazovanje javnosti u pogledu borbe pro- caj ili nagradu u vezi sa vr{enjem njegove slu`- tiv korupcije.5 Na ovaj na~in dobijena je podr{ka za- bene du`nosti; jednice, a Hong Kong je postao jedno od najmanje korumpiranih mesta na svetu. ` osoba koja takvu prednost nudi („davalac“) ta- ko|e ~ini krivi~no delo. Istra`ivanja javnog mnenja u Hong Kongu tokom niza godina potvr|uju poverenje javnosti u ovu ^lan 10 se odnosi na ozbiljno korumpirane javne instituciju, i to u procentu koji se kre}e izme|u 98 i slu`benike i u njemu se propisuje pokretanje opu`- 99 - daleko vi{e od bilo kog drugog dela strukture be protiv onih koji su primali mito u du`em vre- vlasti. Ve}i uspeh u pridobijanju javnosti se zaista menskom periodu, ~ak i kada se imovina koju ne mo`e posti}i. poseduju ne mo`e dovesti u vezu sa nekim odre|enim aktom korupcije. U odsustvu verodos- Kao polazi{te, Hong Kong je uzeo slede}e principe: tojnog obrazlo`enja, javni slu`benik ~ini krivi~no delo ukoliko ima `ivotni standard ili poseduje imov- ` Korupcija postoji kada neki pojedinac zloupotre- inu koja nije u srazmeri sa njegovom zvani~nom bljava svoja ovla{}enja zarad li~ne koristi, a na zaradom i primanjima. ra~un drugih ljudi. 174
Prema ovom modelu, sama Komisija ne vr{i krivi~- ma bri`ljivo, na osnovu ~estitosti, vr{i odabir sudija i no gonjenje, ve} se ostavlja klasi~nom javnom tu- ostalog osoblja. `ila{tvu da odlu~i da li prikupljene ~injenice nala`u da se povede sudski postupak. Takva podela ovla{- Prema drugom modelu, zadu`enja tela koje se bo- }enja obezbe|uje da nijedan slu~aj ne do|e na sud ri protiv korupcije se kombinuju sa onima koje ima samo na osnovu rasu|ivanja Komisije o njemu. slu`ba ombudsmana. U tim slu~ajevima ombuds- man je ovla{}en i da pokrene krivi~no gonjenje. Model Hong Konga se pokazao kao delotvoran ne Ovaj pristup je imao uspeha u brojnim zemljama, samo zbog kvaliteta i posve}enosti osoblja i izvrs- me|u kojima su i Filipini.9 nih propisa koji su Komisiji omogu}ili rad. Va`nije je bilo to {to je Komisiji dato u zadatak da se bavi Drugi bi rekli da izme|u ovih tela postoji jasna razli- i prevencijom i istragom. Prevencija je (kao i obra- ka: ombudsman je tu da bi pobolj{ao pravi~nost zovanje zajednice koje je uz nju i{lo) bila sr` delo- javne administracije, a to se najbolje posti`e stica- vanja u Hong Kongu i ~esto se zasnivala na otkri- njem poverenja birokratije. (Mada iskustvo Ju`no- }ima do kojih su do{li istra`ni organi iz drugog dela afri~ke Republike ukazuje na to da i klasi~an om- Komisije. To je omogu}ilo Komisiji da osmisli niz budsman mo`e da pru`i doprinos u suzbijanju ko- doslednih i povezanih planova i ostvari rezultate rupcije).10 Agencija ili komisija koja ima ovla{}enja koji kod mnogih izazivaju zavist. Oni koji su poku- za vo|enje istrage i podizanje optu`be pre }e kod {ali da prepi{u ovaj model uglavnom nisu uspevali javnih slu`benika izazvati strah nego poverenje. zato {to su propustili da primene ovaj povezani pristup i nisu obezbedili dovoljno resursa za rad Litvanski parlament, Seimas, u nameri da oja~a bor- komisije. U novije doba, u Bocvani i Malaviju su bu protiv korupcije, 2000. godine doneo je Zakon o zapo~ele aktivnosti ~iji po~etak obe}ava. Tako|e, Slu`bi za posebne istrage i tako preobratio organ u australijskoj dr`avi Novi Ju`ni Vels postoji Neza- koji je prethodno bio odgovoran vladi u telo koje visna komisija za borbu protiv korupcije. Njena ra~une pola`e predsedniku i parlamentu. internet prezentacija je jedinstven izvor informacija o prevenciji i istrazi korupcije.8 Litvanski zakon obezbe|uje nezavisnost Slu`be i istraga koje ona vodi. Glavne funkcije Slu`be za Druga zna~ajna odlika je ta da je od samog po~et- posebne istrage su slede}e: ka Hong Kong imao po{teno sudstvo, {to zna~i da su svi slu~ajevi procesuirani na primeren na~in. U ` sprovo|enje operativnih aktivnosti na otkrivanju odsustvu ovakve vladavine prava na delu, napori i spre~avanju krivi~nih dela sa elementom ko- bi gotovo izvesno imali mnogo druga~iji ishod. To rupcije, nas dovodi do zaklju~ka da svaka zemlja koja na- merava da sledi put koji je pro{ao Hong Kong mo- ` preduzimanje ispitivanja i prethodnih istraga, ra tako|e da se veoma odlu~no usredsredi na stvaranje po{tenog sudstva. ` prikupljanje, ~uvanje, analiziranje i pregled infor- macija o korupciji i sa njom povezanih dru{tve- Ukoliko je po{tenje sudstva sumnjivo, ovakva ko- nih i ekonomskih pojava, misija bi na po~etku trebalo da se vi{e bavi preven- cijom i podizanjem svesti, a manje krivi~nim gonje- ` priprema i primena mera za spre~avanje korupcije, njem. Me|utim, s obzirom na to da korumpirani javni slu`benici mogu da dobiju otkaz u upravnom pos- ` izve{tavanje predsednika republike i parlamen- tupku, bez stvaranja sudskog slu~aja, i da je {ef ta o rezultatima aktivnosti Slu`be, vlade obi~no ovla{}en da razre{i ministre, agencija ipak mo`e da izvr{i zna~ajan uticaj na promenu sta- ` podno{enje predloga za unapre|enje delotvor- nja ~ak i u tim uslovima. Druga mogu}nost je stva- nosti antikorupcijskih aktivnosti. ranje specijalizovanih „sudova za korupciju“ ili „po{- tenih sudova“. Prethodno se za rad u takvim sudovi- Kada vr{e neke od prethodno opisanih poslova, pri- padnici Slu`be mogu da primenjuju sve aktivnosti 175
koje su propisane Zakonikom o krivi~nom postupku re}ena je nasle|enim nezavr{enim poslovima i Zakonom o operativnim aktivnostima. U odre|e- drugih slu`bi koje se bore protiv korupcije i tako nim slu~ajevima neke od tih aktivnosti mora da odo- od po~etka ima probleme u radu. bri tu`ilac ili sudija. Ova poslednja mera predstavlja va`nu branu od mogu}ih zloupotreba ili prekora~i- ` Neuspeh da se zainteresuje {ira zajednica - Ne vanja ovla{}enja na drugi na~in. postoje kampanje za podizanje svesti i sli~ne aktivnosti.
` Nedovoljna odgovornost - Ukoliko sama antiko- rupcijska agencija nije odgovorna na primeren na~in, ona mo`e da postane agencija za proga- njanje kriti~ara vlasti. Veoma je va`no razumeti i za{to neke agencije za borbu protiv korupcije nisu uspele u svojim namera- ` Gubitak vere - Ako ljudi izgube poverenje u agen- ma kako bi se izbegle zamke u koje su one pale. ciju, njeno osoblje }e izgubiti veru u uspe{nost Izme|u ostalog, re~ je o slede}im problemima: svog rada.
` Slaba politi~ka volja - Ste~ena prava i drugi raz- ` Sama agencija je postala korumpirana.11 lozi za brigu su pritisli rukovodstvo i nadja~ali njegovu politi~ku volju. Iz svega ovoga proizlazi da je za uspeh agencije potrebno slede}e: ` Nedostatak resursa - Nije se dovoljno cenio do- ` da agencija bude deo {ire i prikladne strategije bitak koji donosi „~ista“ administracija niti se priz- na dr`avnom nivou, navala nu`nost da se agencija pristojno finansira ako se `eli uspeh. ` privr`enost vlade i politi~ka volja,
` Me{anje politi~ara - Agenciji se ne dozvoljava da ` usagla{eno delovanje sa drugim ~iniocima, radi nezavisno, a u najmanju ruku ne dozvoljava joj se da vr{i istrage na vi{im nivoima vlasti. ` odgovaraju}i zakoni, u kojima su prestupi i na- ~in sprovo|enja jasno odre|eni, ` Strah od posledica - Odsustvo privr`enosti i sprem- nosti da se menja zate~eno stanje dovodi do toga ` nepristrasnost i nezavisnost od politi~kih uticaja, da agencija izgubi nezavisnost, resurse ili i jedno i drugo. ` transparentnost i delotvorni mehanizmi za posti- zanje odgovornosti, ` Nerealna o~ekivanja - Borba protiv sistemske ko- ` verodostojnost i poverenje javnosti, rupcije je dugotrajan proces. ` savetovanje sa gra|anskim dru{tvom, ` Preterano oslanjanje na izvršnu vlast - Nisu dovoljno ja~ani preventivni kapaciteti agencija. ` odgovaraju}i nivo stru~nosti i specijalizacije,
` Previ|anje va`nosti uklanjanja mogu}nosti da ` odgovaraju}i resursi i finansiranje, korupcija nastupi - Kada se agencija previ{e os- lanja na primenu prisile nakon {to do|e do ko- ` visok nivo etike oli~en u kodeksima pona{anja rupcije, sama korupcija ostaje nepobe|ena. koji se primenjuju.
` Neadekvatni zakoni - Bez primenljivih i delotvor- Treba obratiti pa`nju na re~i Alana Doiga, profeso- nih zakona agencija ne mo`e uspe{no da radi. ra koji predaje „upravljanje prevarama“ na univer- zitetu „Teesside“ u Velikoj Britaniji.12 On je u svojoj ` Preoptere}enost pro{lo{}u - Nova agencija, obi- velikoj studiji primetio da su mnoge zemlje ustano- ~no mala, koja tek treba da uredi svoj rad, opte- vile agencije za borbu protiv korupcije a da pre 176
toga nisu izvr{ile odgovaraju}u procenu i da su to strukture vlasti. Da li treba da bude nezavisna od uradile u okru`enju u kome nisu postojale odgo- drugih organa vlade? U Hong Kongu, Komisija se varaju}e organizacione odlike. To se negativno administrativno nalazi u slu`bi {efa vlade, ali pod- odrazilo na razvoj i delotvornost rada tih agencija. nosi nezavisne izve{taje zakonodavnom telu. Njena odvojenost od javnih slu`bi i samostalnost u delova- Doig predla`e da se razmotre slede}a pitanja: nju se odra`ava i u zakonu i u stvarnosti. Alternativa je da se agencija osnuje pod okriljem ministarstva ` Koji problem treba re{avati i kako? unutra{njih poslova ili ministarstva pravde. Ovakav model je nedavno odba~en u Litvaniji. ` Da li je preovla|uju}a korupcija visoke u~esta- losti (kao kod saobra}ajaca ili slu`benika koji Takva agencija mo`e i sama da bude iskori{}ena izdaju odobrenja), visoke vrednosti (kao kod ugo- u korupcijske svrhe ukoliko svoja znatna posebna vora o nabavkama), politi~ki osetljiva (kad su u ovla{}enja okrene protiv politi~kih oponenata vla- nju uklju~eni ministri), usavr{ena (kada uklju~uje de. Prilikom osnivanja svake nove agencije mora pranje novca u inostranstvu i organizovani krimi- se voditi ra~una o takvim opasnostima. Stavljanje nal), ili postoji kombinacija svih ovih oblika? agencije pod pasku nekog ministra predstavlja isku{avanje sudbine. Mo`da su oni koji obrazuju ` U ~emu le`e snaga i slabosti postoje}ih institu- agenciju van svake sumnje, ali u demokratijama cija i da li slabosti treba i mogu da se razre{e institucije imaju du`i vek od vlada i niko ne mo`e stvaranjem nove institucije, spajanjem instituci- da predvidi {ta }e se desiti u budu}nosti. Na ne- ja, sadejstvom i saradnjom me|u institucijama ili prestanu ~estitost vladalaca se ne sme ra~unati. podelom zadu`enja? [tavi{e, najgori primeri korupcije velikog obima obi~no su vezani za {efa dr`ave i njegovo okru- `enje. Agencija za borbu protiv korupcije koja bi se nalazila pod takvim organima te{ko da bi mogla da se suprotstavi korupciji onih koji su na vi{em polo- Na samom po~etku je va`no istra`iti da li je takvo `aju u dr`avnoj hijerarhiji od nje, osim ako ne pos- novo telo neophodno i, posebno, da li je mogu}e toje drugi mehanizmi za postizanje odgovornosti. osigurati priliv sredstava koja su mu neophodna za Stoga agencija treba da bude odgovorna zakono- rad. Poku{aj sa nedovoljnim finansijama je osu|en davnim telima i sudovima na sli~an na~in kao om- na neuspeh, mada je mali broj onih koji }e biti u budsman. Gra|anski savetodavni odbori budno mogu}nosti da sebi dozvole nivo sredstava koje prate svakodnevni rad Nezavisne komisije protiv obezbe|uje Hong Kong. Tamo je finansiranje zas- korupcije Hong Konga (ICAC) obezbe|uju}i na taj novano na ube|enju da se sredstva koja se ulo`e na~in dodatno poverenje javnosti u tu instituciju. u spre~avanje korupcije vra}aju sa debelom kama- tom bud`etu, kako neposredno tako i na druge Nasuprot tome, kada je komisija u potpunosti ispod na~ine. U nekim dr`avama agencije se nagra|uju slu`be predsednika dr`ave (bez podr{ke drugih me- delom sredstava koje povrate, iako takav pristup hanizama za postizanje odgovornosti) i kada jedino mo`e da dovede do preterivanja u revnosti i do predsedniku podnosi izve{taje, obi~no postaje upa- zloupotreba. Treba imati na umu da je litvanska dljivo neuspe{na u borbi protiv korupcije na vi{im agencija i pored skromnih sredstava kojima raspo- nivoima vlasti.13 la`e, za srazmerno kratko vreme stekla dobar glas.
Delotvornost agencije od samog po~etka mo`e da zavisi od toga kako se bira i razre{ava njen ruko- Kada se donese odluka o tome da je agencija po- vodilac. Ako pri izboru va`i mehanizam kojim se trebna, postavlja se pitanje gde je smestiti u okviru obezbe|uje podr{ka konsenzusom, i to bolje preko 177
parlamenta nego preko vlade, i ako je agencija od- da suzbiju korupciju i da niko nije izuzet od obaveze govorna nekom telu izvan izvr{ne vlasti (na primer po{tovanja zakona. I sama korist od boljih odnosa skup{tinskom odboru u kojem su predstavljene sve sa javno{}u dovoljan je razlog za uvo|enje ovakvih ve}e partije), prostor za zloupotrebu mo`e biti sve- odredaba. den na najmanju meru. Rukovodilac antikorupcijske agencije u principu ne Nedostatak mnogih zakonskih koncepata je {to je mo`e da pokrene postupak protiv predsednika dok predsedniku (ili bilo kojoj drugoj politi~koj li~nosti) se on nalazi na tom polo`aju zbog ustavom garan- dato suvi{e mo}i u postavljanju ~lanova i radu anti- tovanog imuniteta. Slede}i korak mo`e da bude korupcijske agencije. Kona~no, predsednik je vrh iz- pokretanje postupka za opoziv („impeachment“). vr{ne vlasti, a ~lanovi te vlasti mogu tako|e da pod- Takvom postupku obi~no predsedava predseda- legnu isku{enjima. To bi moglo da dovede predsed- vaju}i parlamenta. Odlaganje krivi~nog gonjenja nika u te`ak polo`aj da odlu~uje da li da goni ili ne zbog imuniteta mo`e se izbe}i ukoliko zakon omo- bliske politi~ke saradnike. gu}ava da rukovodilac antikorupcijske agencije u potpunosti izvesti predsedavaju}eg parlamenta u Procedure imenovanja se u pojedinostima mogu slu~ajevima kada: razlikovati od zemlje do zemlje, ali za svaku od njih treba razmotriti da li je proces u dovoljnoj meri izo- ` postoje razumni osnovi za verovanje da je pred- lovan od neprikladnih uticaja. Procedura mora biti sednik prekr{io zakon; takva da obezbe|uje visoku verovatno}u izbora nezavisne i ~estite osobe i njenu primerenu za{titu ` postoji prima facie dokaz o kr{enju zakona koji za vreme dok se na polo`aju nalazi. Rukovodilac bi se mogao upotrebiti na sudu. agencije treba da ima iste garancije u pogledu stal- nosti polo`aja kao i sudija vrhovnog suda. Razre- Nakon toga, predsedavaju}i parlamenta bi bio du- {enje sa polo`aja ne sme da bude pitanje slobodne `an da vodi postupak shodno odluci parlamenta. volje vlasti i mora biti u skladu sa propisanom i otvo- Alternativno re{enje je da se propi{e ustanovljenje renom procedurom, a razlozi mogu biti samo oni koji specijalnog tu`ioca za ovakve slu~ajeve, kao {to se odnose na nestru~nost ili r|avo pona{anje. se radi u Sjedinjenim Ameri~kim Dr`avama.
U nekim zemljama se poku{alo sa postavljanjem sudija na ~elo antikorupcijske komisije. Takve od- luke su uspe{no osporavane jer je na osnovu dok- trine o podeli vlasti i ustavnog ure|enja neizvodlji- vo da sudija bude istovremeno na polo`aju u sud- Ovakva agencija o~igledno predstavlja metu korup- skoj i izvr{noj grani vlasti. ciona{a i privla~i pa`nju organizovanog kriminala. Treba preduzeti sna`ne mere kako sama agencija ne bi postala `rtva korupcije. Hong Kong je do{ao do ovog cilja tako {to je svoju Komisiju na~inio dvos-truko odgovornom- prema predsedniku vlade i zakonodavnoj Kada se pi{u propisi, neophodno je stvoriti proce- vlasti, kao i organizovanjem niza savetodavnih odbora. duru i za teoretske slu~ajeve kada komisija za borbu protiv korupcije na|e dokaze da je sâm predsednik Postoje ~etiri takva odbora, ~ije ~lanstvo ~ini oko dr`ave bio korumpiran. Koliko god se ~inila mala ve- 40 istaknutih gra|ana postavljenih od strane {efa rovatno}a da se ne{to ovako desi, tvorci zakona vlade, a sve sa ciljem nadzora nad radom Neza- moraju da idu ispred doga|aja. Oni tako|e moraju visne komisije za borbu protiv korupcije. Saveto- da vode ra~una o tome da bi javnost bila nepoverlji- davni odbor o korupciji nadgleda op{ti smer rada va ukoliko bi predsednik bio van nadle`nosti komisi- Komisije i daje savete o politici Komisije; Odbor za je. Jo{ zna~ajnije je to {to bi stvaranjem posebne pregled operacija nadzire rad istra`nog dela Komi- odredbe za ovakav slu~aj javnosti bila poslata veo- sije; Savetodavni odbor za prevenciju korupcije ma va`na poruka - da su vlada i skup{tina odlu~ne daje savete u vezi sa prioritetima prevencije i ispi- 178
tuje izve{taje o prevenciji; Savetodavni odbor gra- 8. Savetovanje rukovodioca Komisije o drugim |ana za odnose sa javno{}u savetuje Komisiju o pitanjima na koja on uka`e, ili o kojima Odbor strategiji obrazovanja javnosti i anga`uje se na do- `eli da pru`i savet; bijanju podr{ke javnosti.14 9. Skretanje pa`nje rukovodiocu izvr{ne vlasti Naro~ito je zna~ajna uloga Odbora za pregled ope- ({efu vlade) na neki aspekt rada Operativnog racija, koji je u polo`aju da otkrije svaki ozbiljni po- odeljenja i na probleme na koje nai|e Odbor; reme}aj ili zloupotrebu u okviru organizacije. Opis poslova ovog odbora sadr`i i slede}e: 10. Podno{enje godi{njih izve{taja, koji se objav- ljuju, rukovodiocu izvr{ne vlasti. 1. Primanje informacija od rukovodioca Komisije o pritu`bama na korupciju koje je Komisija do- Od po~etka je uspostavljeno odeljenje za unutra{- bila i na~inu na koji Komisija sa takvim pritu`- nje istrage i kontrolu, koje ima zadatak da istra`i sve bama postupa; tvrdnje o korupciji osoblja Komisije. Nakon okon~a- nja istrage, izve{taji se dostavljaju Odboru za pre- 2. Primanje izve{taja od rukovodioca Komisije o gled operacija radi re{avanja. toku istraga koje traju du`e od godinu dana ili se na njih tro{e sredstva u ve}em obimu; Dodatnu za{titu pru`a nezavisni Odbor za pritu`- be, kojim predsedava ~lan Izvr{nog saveta (~lan 3. Primanje izve{taja od rukovodioca Komisije o vlade). Ovaj odbor prati postupanje po svim pritu`- broju naloga za istragu koje je rukovodilac Ko- bama protiv Komisije. Na veb-sajtu Komisije se svi misije odobrio, obrazlo`enjima za izdate nalo- oni koji `ele da ulo`e pritu`bu na ra~un pona{anja ge i obja{njenjima zahteva za hitnim postupa- njenih slu`benika ili na njeno postupanje i proce- njem ~im to postane mogu}e; dure usmeravaju na ovaj odbor.
4. Primanje izve{taja od rukovodioca Komisije o Ukoliko postoje razlozi koji daju osnova verovanju svim slu~ajevima kada je osumnji~eni pu{ten da se slu`benik neprimereno pona{ao, postaje na slobodu uz polo`eno jemstvo na du`e od neophodno da se takav slu`benik udalji sa du`- {est meseci; nosti sve dok istraga traje. Me|utim, ovla{}enje da se slu`benik udalji sa du`nosti mo`e lako da se 5. Primanje izve{taja od rukovodioca Komisije o zloupotrebi. Nije te{ko zamisliti situaciju u kojoj istragama koje je Komisija dovr{ila i saveto- predsednik suspenduje rukovodioca antikorupci- vanje kako treba raditi dalje na slu~ajevima za jske agencije samo zbog toga {to je on ispitivao koje po pravnom savetu nije pokrenuto gonje- optu`be koje mogu da budu politi~ki neprijatne. nje ili izdato upozorenje; Zato uvek mora da postoji nezavisna provera na~ina na koji se pomenuto ovla{}enje koristi. 6. Primanje izve{taja od rukovodioca Komisije o ishodu gonjenja prestupa iz nadle`nosti Komi- Odnos izme|u agencije za borbu protiv korupcije i sije i ishodu eventualnih `albi koje uslede; dr`avnog tu`ioca tako|e je od su{tinskog zna~aja. Kakva bi bila korist od dokaza ako osumnji~eni ne bi 7. Savetovanje rukovodioca Komisije o tome koje mogao da bude krivi~no gonjen? Dr`avnom tu`io- informacije otkrivene tokom istrage o prestupi- cu obi~no je ustavom dato pravo nadzora nad svim ma iz nadle`nosti Komisije treba proslediti mini- optu`nicama i ovla{}enje da se ume{a u svaki kri- starstvima ili javnim telima, odnosno drugim vi~ni postupak koji je zapo~elo drugo lice ili organ. organizacijama ili pojedincima; ili, u izuzetnim slu~ajevima, kada je neophodno da Odbor dobi- Me|utim, prilikom procenjivanja nezavisnosti i vero- je informacije pre sastanka, kako bi rukovodilac vatno}e da agencija za borbu protiv korupcije bude Komisije razmotrio potrebu za prosle|ivanjem uspe{na, javlja se pitanje da li po ustavu dr`avni tu- informacija na prvom narednom sastanku; `ilac u`iva dovoljnu nezavisnost pri vr{enju svojih ovla{}enja. Potrebna je garancija da ne}e biti ostav- 179
ljeno mnogo prostora za politi~ko me{anje nakon govornost onih slu`bi koje nisu sara|ivale ili nisu {to agencija zavr{i istragu. izmenile svoje lo{e postupanje.
Odnos agencije sa javno{}u je tako|e va`an za Da bi radila uspe{no, antikorupcijska agencija mo- uspeh. Neke agencije, kao {to je izuzetno uspe{na ra da ima na raspolaganju: hongkon{ka ICAC, napravile su formalne aran`ma- ne pomo}u kojih je obezbe|eno u~e{}e javnosti u ` garantovan pristup informacijama, formulisanju njene politike (preko odbora o kojima je ve} bilo re~i). Kada se napravi takav aran`man, ` ovla{}enje da zamrzne imovinu i bankovne ra~une, na primer u vidu odbora kojim predsedava ministar pravde, podsti~e se javna odgovornost u borbi pro- ` ovla{}enje da zapleni putna dokumenta, tiv korupcije. ` ovla{}enje da za{titi dostavlja~e informacija, Odnos sa javno{}u je tako|e bitan za uspostavlja- nje preventivne uloge agencije za borbu protiv ko- ` ovla{}enje da stavi na crnu listu ili da odstrani rupcije. Treba omogu}iti uklju~ivanje velikog broja korumpirane kompanije (doma}e i strane) iz pro- ljudi i interesa u formulisanje politike prevencije i u cesa koji vode zaklju~ivanju ugovora sa vlastima, izvr{avanje te politike. Tako se razli~iti akteri uklju- ~uju u proces prevencije, a institucije kojima pripa- ` odredbe kojima se kriminalizuje „nezakonito bo- daju, bilo iz dr`avnog ili iz privatnog sektora, mogu ga}enje“. se mobilisati da podr`e napore agencije. Pored pomenutih, dobro je da postoje i posebne odredbe koje bi se odnosile na podatke koje mora- ju da obelodane ponu|a~i kada u~estvuju u ten- derskom postupku (videti u daljem tekstu). Bilo bi pogre{no misliti da }e preporuke koje agenci- ja dâ biti uvek relevantne i prakti~ne. Zato bi moglo Tako|e je va`no da sva posebna ovla{}enja koja da bude kontraproduktivno kada bi agencija imala se dodeljuju agenciji za borbu protiv korupcije bu- pravo da zahteva da se na~ine ta~no odre|ene du u saglasnosti sa me|unarodnim normama o izmene. Bolje je da rukovodioci dr`avne uprave ljudskim pravima, da sama agencija deluje po za- upute sva svoja odeljenja da sara|uju sa agencijom, konu i da je odgovorna sudu. Pri postavljanju para- a da agencija zajedno sa rukovodstvom tih odelje- metara za osnivanje ovakve agencije vladaju}e nja radi na prakti~nim i prihvatljivim promenama sis- snage moraju da se zapitaju da li stvaraju ne{to {to tema u njihovim oblastima. Re{enja do kojih zajedno bi za njih bilo prihvatljivo i u slu~aju da se nalaze u do|u treba da primenjuju sama odeljenja dr`avne opoziciji. Odgovori se ~esto menjaju sa promenom uprave. Ukoliko to ne u~ine, na njima je da objasne perspektive. Treba tragati za formulom koja se ~ini svoj propust kako nadre|enima, tako i agenciji. Mo- pravi~nom i sprovodivom svima, bez obzira na to gu}e je, na primer, da do|e do nekih promena u da li su na vlasti ili ne. Iznad svega, agencija treba uslovima rada usled kojih }e predlo`ene reforme biti da dobije odgovaraju}a ovla{}enja za spovo|enje neprimerene u novim uslovima. istra`nih radnji, gonjenje i, {to je ponekad najva`- nije, prevenciju. Stvari se moraju postaviti tako da U nekim zemljama se de{avalo da javne slu`be agencija dobije ne samo mogu}nost da pre`ivi ignori{u preporuke antikorupcijskih tela. U takvim promenu vlasti ve} da zaista tako i bude. slu~ajevima parlament, prilikom razmatranja godi- {njih izve{taja agencije ili na drugi na~in, mo`e da Sledi dalja razrada uslova za uspe{nost antikorup- poslu`i kao mesto na kojem }e se preispitivati od- cijske agencije: 180
(a) Pristup informacijama ciji ukoliko postoji opasnost da }e da izgubi posao ili da bude maltretiran. Ne samo da treba da pos- Va`an ~inilac koji treba razmotriti pri uspostavlja- toji zakonska za{tita dostavlja~a ve} i fizi~ka, koja nju pravnog okvira za antikorupcijsku agenciju ili ponekad obuhvata i mogu}nost za sklanjanje u komisiju jeste omogu}avanje pristupa doku- „sigurne ku}e“, a u izuzetnim slu~ajevima i u inos- mentaciji (uklju~uju}i tu i bankovne ra~une) i ispiti- transtvo. vanja svedoka. U nekim zemljama je agenciji ote- `an pristup dokumentima. Ne postoje ni teorijski ni Relevantne mere u vezi sa za{titom dostavlja~a prakti~ni razlozi zbog kojih agencija ne bi u`ivala informacija u Bocvani su slede}e: ista prava kao i ombudsman, kako u pogledu pris- tupa informacijama koje poseduju vlada i organi ^lan 45 gonjenja, tako i u pogledu mogu}nosti pristupa (1) Na su|enjima u vezi sa prestupima iz odeljka svim javnim slu`benicima. IV svedok nije obavezan da otkrije ime ili ad- resu dostavlja~a niti da navede bilo {ta {to bi (b) Posebna ovla{}enja za zaplenu imovine i moglo da dovede do njegovog otkrivanja. zamrzavanje bankovnih ra~una (2) Ukoliko postoje bilo koja knjiga, dokument ili Agencija ili komisija za borbu protiv korupcije mora papir (koji sadr`e njegovo ime, itd.), sud... }e da bude ovla{}ena da u slu~ajevima osnovane u~initi da svi takvi zapisi budu skriveni ili ~ak sumnje u interesu istrage zamrzne imovinu za koju uni{teni ako je to neophodno. se sumnja da je vlasni{tvo osumnji~enih. U situaci- ji kada je brzina od su{tinskog zna~aja, ovla{}enje (3) Ako je u takvom postupku... sud posle detalj- agencije ne treba da bude vezano za izdavanje nog istra`ivanja uveren da je dostavlja~ svo- sudskog naloga. Ukoliko bi morao da se ~eka sud- jevoljno dao materijalni iskaz za koji je znao ili ski nalog, za svega nekoliko minuta bankari bi verovao da je la`an ili nije verovao da je istinit, mogli elektronskim putem da transferi{u novac sa ili ako je u drugom postupku sud bio mi{ljenja ra~una osumnji~enog na sigurno mesto. U ovak- da ne mo`e pravedno presuditi o odnosu iz- vim slu~ajevima treba obezbediti za{titu tre}ih lica, me|u strana bez otkrivanja imena dostav- ukoliko je njihovo pravo ugro`eno, pravom na `al- lja~a..., sud mo`e dozvoliti istragu i zahtevati bu vi{em sudu. potpuno obelodanjivanje...
(c) Zaplena putnih dokumenata Zakoni treba tako|e da obezbede da se od advokata, ra~unovo|a i finansijskih revizora mo`e Tako|e je uobi~ajeno da agencija ima pravo da tra`iti da obelodane izvesne informacije o poslovi- zapleni i oduzme putna dokumenta kako bi spre- ma svojih klijenata uprkos obavezi ~uvanja profe- ~ila osumnji~enog da napusti zemlju. U hitnim slu- sionalne tajne. ~ajevima ova mera bi se mogla privremeno pri- meniti i bez ~ekanja na to da sud izda nalog. Za (e) Isklju~enje korumpiranih stranih kompani- ovom merom postoji potreba jer agencije obi~no ja iz tendera za javne nabavke imaju mogu}nost da uhapse osumnji~enog tek kada postoji osnovana sumnja koja upu}uje na to Inostrani dobavlja~i ~esto smatraju da za njih lo- da je po~injeno krivi~no delo. kalni zakoni ne va`e, jer znaju da su izvan doma- {aja vlasti, pa kr{e lokalni krivi~ni zakon pla}aju}i (d) Za{tita dostavlja~a mito javnim slu`benicima. Ova situacija se mo`e pobolj{ati, makar delimi~no, dodavanjem nekoliko Tako|e je uobi~ajeno da agencija ima pravo da odredaba u zakon kojim se obrazuje agencija za za{titi svoje izvore informacija. U nekim slu~ajevi- borbu protiv korupcije. Tako se mo`e propisati da ma izvor mo`e biti ni`i vladin slu`benik koji se `ali u slu~aju kada agencija raspola`e dokazima koji- na korumpiranost svojih nadre|enih. Ne mo`e se ma se utvr|uje da su neka kompanija ili njene o~ekivati da takav slu`benik daje informacije agen- podru`nice na~inile prestup prema tom zakonu, 181
agencija mo`e da se obrati sudu tra`e}i nalog za Obavezno obelodanjivanje provizija koje se pla}a- isklju~enje te firme, njenih direktora i svih drugih ju za ugovorene javne nabavke kompanija koje su povezane sa njom iz svih poslo- va sa vladom onoliko dugo koliko to sud odlu~i. Kori{}enje „provizija“ (koje se daju lokalnim zas- tupnicima, ~esto radi podmi}ivanja) predstavlja (f) Neobja{njeno boga}enje kao prestup naj~e{}i izvor korupcije u me|unarodnim transak- cijama. Ne samo da ova praksa dovodi u opasnost U jednom broju zemalja zakon zahteva da se osobe po{teno dono{enje odluka nego i pove}ava spolj- koje poseduju bogatstvo koje se ne mo`e objasniti ne dugove zemlje. Oni koji na taj na~in dobiju no- njihovim zakonitim prihodima pozovu da pru`e vero- vac obi~no na njega ne plate porez. Javnost je na dostojno obja{njenje kako su tu imovinu stekle, ili da gubitku u svakom slu~aju. se izlo`e opasnosti da budu gonjene zbog „stila `ivota koji prema{uje poznate mogu}nosti“. Nezavi- Zato antikorupcijski zakoni treba da obave`u one sna komisija za borbu protiv korupcije Hong Konga koji u~estvuju na tenderima za poslove sa dr`a- smatra odredbu ~lana 10 uredbe kojom je ta komisi- vom i njihove zastupnike na terenu da u potpunos- ja osnovana posebno delotvornom: ti otkriju sve provizije i bonuse za uspe{an rad koje su dali da bi njihova ponuda bila prihva}ena, kao i (1) Osoba koja radi ili je radila kao javni slu`benik da na zahtev agencije pru`e detaljan opis usluga i koja pri tom: koje su tim provizijama pla}ene. Izjave treba zah- tevati u vreme odr`avanja tendera i ponovo {est (a) odr`ava `ivotni standard koji nije u sraz- meseci nakon ispunjenja ili raskidanja ugovora. meri sa njenim trenutnim ili ranijim slu`be- Dobar primer postupanja sa tajnim provizijama nim primanjima; ili mo`e se na}i u novozelandskom Zakonu o tajnim provizijama, koji datira iz 1910. godine.16 (b) poseduje kontrolu nad nov~anim sredstvi- ma ili imovinom koji su nesrazmerni njen- im trenutnim ili ranijim slu`benim primanji- ma, po~ini}e time krivi~no delo, osim uko- liko pru`i zadovoljavaju}e obja{njenje su- du o tome kako uspeva da odr`ava visok Antikorupcijska agencija se obi~no osniva u situaci- `ivotni standard, odnosno, kako su nov~a- jama kada se korupcija otrgne kontroli. Tako se na sredstva ili imovina do{li pod njenu de{ava da ima puno slu~ajeva korupcije koji su se kontrolu. ve} dogodili i koji privla~e pa`nju, a u isto vreme postoji potreba za hitnim reformama postoje}e prak- (2) Kada sud u postupku za prestup iz stava se i procedura. Javnost je tada obi~no sumnji~ava (1)(b) smatra da, s obzirom na bliskost odno- prema tome da li su napori za spre~avanje korupci- sa sa optu`enim ili druge okolnosti, postoji je istinski. U takvim okolnostima nova agencija lako razlog da se veruje da neko lice dr`i nov~ana mo`e da bude zatrpana starim slu~ajevima i da ubr- sredstva ili imovinu po ovla{}enju optu`enog zo postane jo{ jedno neuspe{no telo. Kako izbe}i ili na drugi na~in za njega, odnosno da su ta takvu opasnost? nov~ana sredstva ili imovina dobijeni od op- tu`enog na poklon, ta sredstva ili imovina }e, Uop{te uzev, bilo bi mnogo bolje za agenciju kada u odsustvu dokaza koji ukazuju na suprotno, bi joj zakonski okvir omogu}io da se usmeri na biti smatrana za sredstva ili imovinu pod kon- budu}nost, a ne da se bavi nasle|enim i ponekad trolom optu`enog. osaka}enim policijskim istragama. Takvo stanje bi moglo da nametne agenciji obaveze u domenu (3) - (4) (Ukinuto aktom 56 iz 1973, ~l. 2) prisile, na u{trb obaveza koje ona ima u prevenci- ji i obuzdavanju korupcije. ICAC iz Hong Konga, (5) U okviru ovog ~lana, pod „slu`benom zara- priznata kao jedna od najuspe{nijih agencija, pre- dom“ smatra}e se i penzija i nagrade...15 vazi{la je ovaj problem na slede}i na~in: 182
Uprkos odredbama ~lana 12 (nadle`nost), ~lanovi Na osnovu Akta o spre~avanju organizovanog kri- komisije ne}e postupati po odredbama stavova minala (Prevention of Organised Crime Act (a), (b) i (c) tog ~lana s obzirom na navodne pres- 1998),18 imovina u vezi sa kriminalnom delatno{}u tupe ili prestupe za koje se sumnja da su izvr{eni podle`e zapleni od strane dr`ave u gra|anskom pre 1. januara 1977. godine, izuzev u slu~ajevima postupku. Na taj na~in dr`ava mo`e da imovinu koji su u vezi sa: lica osumnji~enih za krivi~na dela oduzme na os- novu gra|anske tu`be usmerene na imovinu, pri a) licima koja se ne nalaze u Hong Kongu ili pro- ~emu nije nu`no da postoji krivi~na osuda protiv tiv kojih je izdat nalog za hap{enje koji nije re- vlasnika te imovine. alizovan do 5. novembra 1977. godine; Na osnovu podneska direktora javnih tu`ila{tava, b) licima koja su pre 5. novembra 1977. bila ispi- Visoki sud mo`e da izda nalog za zaplenu imovine tivana od strane slu`benog lica i koja su u korist dr`ave ukoliko, na osnovu prete`ne vero- optu`ena da su po~inila prestup; vatno}e, utvrdi da je ta imovina bila „oru|e zlo~ina“ (bila je kori{}ena za izvr{enje krivi~nog dela, kao, c) prestupima za koje guverner smatra da su na primer, vozilo ili zgrada u kojoj su skladi{tene dovoljno te{ki da nala`u pokretanje postupka. ukradene stvari), odnosno da imovina predstavlja „dobit od nezakonitih delatnosti“. Na va`enje ovak- Ovakve odredbe ostavljaju mogu}nost da se pret- vog naloga nema uticaja potonji ishod krivi~nog hodno po~injeni prestupi re{avaju na redovan na- postupka. ^ak i ukoliko osumnji~eni na sudu bude ~in (od strane policije) i po postoje}em zakonu. oslobo|en u krivi~nom postupku (gde dr`ava treba Opet, postoji i dovoljna fleksibilnost da stare slu~a- da doka`e krivicu „van svake razumne sumnje“, jeve, kada {ef vlade smatra da je to od javnog inte- {to predstavlja znatno ve}i teret za dokazivanje od resa, istra`uje Komisija. Kada postoji ovakva odred- „prete`ne verovatno}e“), dr`ava mo`e da zadr`i ba, komisija mo`e sa elanom da krene iz po~etka i imovinu koju je od osumnji~enog oduzela. otkloni strahovanja da }e do}i do „lova na ve{tice“ u vezi sa pro{lim doga|ajima. Ovakvo re{enje poma- Oduzeta imovina se koristi za pokrivanje tro{kova `e da lak{e pro|e ~itav koncept o ostavljanju pro{- organa koji se bore protiv organizovanog krimi- losti po strani. nala, pranja novca, kriminalnih bandi ili kriminala uop{te, kao i za nadoknadu `rtvama zlo~ina. U SAD-u, gde postoji sli~an sistem oduzimanja imo- vine od 1970. godine, gra|anskopravne tu`be ove vrste donose federalnoj vladi oko 500 miliona dola- ra godi{nje.
U Ju`noafri~koj Republici je 1999. osnovana spe- Veoma uspe{na je bila inicijativa u Ju`noafri~koj cijalizovana multidisciplinarna jedinica koja okuplja Republici, gde nije osnovana komisija za borbu pravnike (krivi~are i parni~are), ra~unovo|e i finan- protiv korupcije kao takva, ve} je ona bila deo stra- sijske istra`itelje. Ova jedinica je zadu`ena da obez- tegije u vezi sa oduzimanjem imovine u gra|an- bedi delotvorno kori{}enje oduzete imovine. skom postupku.17 Iskustvo iz SAD-a pokazuje da se odredbe o odu- Ju`noafri~ka jedinica za oduzimanje imovine (As- zimanju imovine nedovoljno primenjuju zato {to se set Forfeiture Unit) odeljenje je Slu`be nacional- policija i tu`ila{tvo vi{e trude da postignu osu|u- nog direktora javnih tu`ila{tava (Office of the Nati- ju}u presudu nego da prikupe dokaze koji bi mogli onal Director of Public Prosecutions). Kada je neka da poslu`e u parnici za oduzimanje dobiti od krim- imovina umrljana kriminalnom delatno{}u, jedinica inala. Oduzimanje se vr{i po relativno slo`enom i mo`e da pokrene sudski postupak za njenu novom zakonu, koji ve}ina policajaca i tu`ilaca zaplenu u korist dr`ave. slabo poznaje. Ova mera je po~ela da se ~e{}e koristi tek od kada je Kongres odobrio posebna 183
sredstva za zapo{ljavanje stru~njaka za ova pitan- Ovakva saslu{anja su prouzrokovala brojne ras- ja u svakoj kancelariji dr`avnog tu`ioca. prave i dovele do preispitivanja na~ina na koji bi Komisija trebalo da ih sprovodi u budu}nosti. Sas- Ju`noafri~ka jedinica je upozorena da mo`e o~eki- lu{anja van suda mogu da dovedu do toga da vati osporavanja od strane bogatih i mo}nih krimi- optu`be ostanu nerazre{ene i, {to je jo{ gore, da nalaca, koji }e se o~ajni~ki truditi da zadr`e neza- daju opravdan povod osumnji~enima da istaknu konito ste~enu dobit i koji }e mo}i da priu{te najbo- kako nakon saslu{anja pred Komisijom ne mogu lje pravnike u zemlji kako bi napravili te{ko}e oko vi{e o~ekivati da sudski proces protiv njih bude svakog tehni~kog pitanja koje se mo`e zamisliti. po{ten. Mo`da }e ova praksa biti ukinuta u Novom Pokazalo se da je tako i bilo. U SAD-u preovla|uje Ju`nom Velsu, ali u nekoj zemlji ogrezloj u sistem- druga~ije iskustvo. Ameri~ki sudovi se dosledno skoj korupciji i nestrpljivoj da ostavi pro{lost iza pridr`avaju propisa koji omogu}avaju oduzimanje sebe ovakav pristup ima svoju vrednost, jer se sa imovine u gra|anskom postupku i pored bezbrojnih korumpiranim postupcima prekida kada se oni izlo- tehni~kih prepreka. Tamo{nji sudovi imaju stav da `e pogledu javnosti. Ukoliko i ne usledi sudski pro- je oduzimanje dobiti naprosto povra}aj sredstava i ces (naravno, pod uslovom da je iskaz bio potpun da ne predstavlja ni globu ni ka`njavanje. Sudovi i istinit), takvo saslu{anje ipak mo`e da poslu`i kao su tako|e odbacili stanovi{te da celokupna imovina na~in da se osramote oni koji su gre{ili u pro{losti tu`enog treba da bude na raspolaganju za pla}anje i kao sredstvo da se stavi do znanja {ta u budu}- njegovih advokata, zauzev{i stav da tu`eni nema nosti treba da se promeni. prava da tro{i tu| novac. Ima onih koji se zala`u za to da na~in za raskida- U Ju`noafri~koj Republici je na po~etku bilo te{ko- nje sa pro{lo{}u bude neka vrsta „komisije za }a u vezi sa pitanjem da li se odredbe o oduzima- istinu i pomirenje“. Me|utim, to mo`e da proizvede nju mogu primeniti i na imovinu koja je ste~ena pre te{ko}e. Jedna je stvar oprostiti nekome {to je dono{enja tog zakona. Od tada je zakon dopunjen kr{io ljudska prava - a sasvim druga oprostiti mu i kako bi se otklonile razne te{ko}e, a sada se ~ini da dopustiti da koristi nezakonito ste~eno bogatstvo. se on uspe{no primenjuje.19 Od po~etka juna 2000. jedinica je pokrenula 28 postupaka i bila je uspe{na u 23. Vrednost zaplenjene imovine do juna 2003. godine prelazi 11 miliona ameri~kih dolara. Istina je da rezultati agencija za borbu protiv korup- cije nisu uvek bili uspe{ni. Iz razloga koji jo{ nisu potpuno jasni, one posti`u vi{e uspeha u zemljama Isto~ne Azije, kao {to su Singapur, Malezija, Tajvan Nezavisna antikorupcijska komisija Novog Ju`nog i Hong Kong, nego na drugim mestima. Jedno je Velsa u Australiji,20 jedna od vode}ih antikorupcij- jasno: u svakoj od ovih zemalja komisije su u`ivale skih agencija, od pre nekoliko godina ima pravo da visok nivo politi~ke i javne podr{ke. Imale su tako|e vr{i javna saslu{anja. Svedoci se pozivaju da pru- adekvatne mogu}nosti za vo|enje istraga, a pored `e dokaze i mada se takvi dokazi ne mogu upotre- rigoroznih istra`nih mera donele su i nove progra- biti protiv njih u eventualnom krivi~nom postupku, me za prevenciju i obrazovanje javnosti. saslu{anje omogu}ava javnosti da jasnije shvati {ta se dogodilo. Kada se na ovakav na~in otkriju Mo`e se posumnjati da su u drugim zemljama nedozvoljene veze i pona{anja, ima razloga za ve- agencije osnovane a da se nije ni o~ekivalo da }e rovanje da }e osramo}eni probati da poprave svo- se uhvatiti u ko{tac sa te`im slu~ajevima korupcije je pona{anje. Jedno ispitivanje koje se vodilo oko u vrhovima vlasti. U skladu sa takvim namerama, zloupotrebe prava na putovanje ~lanova parla- agencije dobijaju lo{ije osoblje i oskudna finansijs- menta N. J. Velsa dovelo je do razja{njenja proce- ka sredstva. Neke od njih su postigle dobar uspeh dura i podizanja standarda pona{anja u toj oblasti. u borbi protiv korupcije na ni`im nivoima, ali zane- marljiv u borbi protiv korupcije velikog obima. 184
I kada imaju na raspolaganju dobre resurse, i kada su roko rasprostranjena, sama agencija ne}e mo}i da osnovane na uzornim zakonima, agencijama je jo{ pru`i odgovore na sva pitanja, ali }e mo}i da bude uvek potrebna pomo} drugih institucija. Ako je suds- va`an deo jednog {ireg akcionog plana na dr`avnom ki sistem slab i nepredvidljiv, bi}e problemati~no i nivou. re{avanje slu~ajeva korupcije. A kada je korupcija {i-
1 Hong Kong, Nezavisna komisija za borbu protiv korupcije 10 Iz knjige Bertrana de Spevila (Bertrand de Speville), (ICAC): http://www.icac.org.hk/eng/main/ „Za{to antikorupcijske agencije nisu uspele“, UNGOPAC, 2 Hong Kong, Dvojezi~ni sistem pravnih informacija (Bilin- Vienna, Austria, April, 2000. U vezi sa pribavljanjem ove gual Laws Information System): http://www.justice. gov. knjige obratiti se na adresu: bdes@compuserve.com hk/home.htm 11 „Planiranje posla u agencijama za borbu protiv korupcije“ 3 O Nezavisnoj komisiji za borbu protiv korupcije Hong (Doig, A, Moran, J, and Watt, D. (2001) Working paper: Konga (ICAC): http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html Business Planning for Anti-Corruption Agencies). U vezi sa pribavljanjem ove knjige obratiti se na adresu: 4 Rasprava o iskustvu Nezavisne komisije za borbu protiv r.a.doig@tees.ac.uk korupcije Hong Konga u prevenciji, videti: http://www.una fei.or.jp/pdf/56-26.pdf 12 U Ju`noafri~koj Republici, gde je Hitova komisija morala da tra`i odobrenje ministra pravde pre postupanja po 5 http://www.csb.gov.hk/hkgcsb/rcim/pdf/english/central/ nekoj pritu`bi, ceo sistem odnosa se uru{io nakon {to je aan_e.pdf promenjen ministar. 6 Potpuni tekst propisa se mo`e na}i na: http://www.jus- 13 Videti: http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1.html tice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D 2F9?OpenView. 14 Zakon o korupciji i ekonomskom kriminalu (The Corrup- tion and Economic Crime Act), 1994. 7 Nezavisna komisija za borbu protiv korupcije Novog Ju`nog Velsa (New South Wales ICAC): http://www.icac. 15 Hong Kong Prevention of Bribery Ordinance (Cap 201) nsw.gov.au 16 Secret Commissions act 1910: 8 Ombudsman }e „postupati brzo sa pritu`bama bilo kog http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content- oblika ili vrste protiv funkcionera i slu`benika vlade ili bilo set=pal_statutes kog njenog odeljenja, agencije ili od nje anga`ovanog en- 17 Videti: http://www.iss.co.za/PUBS/CRIMEINDEX/00VOL4 titeta, uklju~uju}i tu i preduze}a kojima je dr`ava vlasnik ili NO3/Assetforfeiture.html koja kontroli{e, i pokrenu}e njihovu odgovornost u uprav- nom, gra|anskom ili krivi~nom postupku, u svakom slu- 18 Ju`noafri~ka Republika, Zakon o spre~avanju organizo- ~aju kada to dokazi nala`u, radi unapre|enja efikasnosti vanog kriminala (Prevention of Organised Crime Act), slu`enja vlade narodu (~lan 13, Zakon broj 6770; videti ta- 1998: http://www.gov.za/acts/1998/a121-98.pdf ko|e odeljak 12, ~lan XI, Ustava iz 1987). Ombudsman 19 Za pitanja ustavnosti, videti komparativnu analizu: treba prvenstveno da razmatra pritu`be koje su podnete Deepak Gupta, Republic of South Africa’s Prevention of protiv najvi{ih dr`avnih funkcionera i/ili onih koji zauzima- Organised Crime Act: A Comparative Bill of Rights ju nadzorne polo`aje kada se tvrdnje odnose na ozbiljne Analysis: http://www.law.harvard.edu/studnets/orgs/crcl prestupe, ili na velike nov~ane iznose, i/ili vrednu imovinu /v.37/gupta.pdf (~lan 15, Zakon broj 6770)”. http://www.ombudsman.gov. 20 New South Wales ICAC: http://www.icac. nsw.gov.au/ ph/about/mandate.html 9 Videti: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/ day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html. 186 187
formativnim medijima unutar zemlje. U onim zemljama gde postoje i vladini mediji, mediji koji su nezavisni treba da imaju isti slobodan pristup Pored nezavisnog sudstva, slobodna {tampa pred- kao i dr`avni svim materijalima i sredstvima ne- stavlja jednu od dve „vlasti“ koje ne treba da budu ophodnim za njihovu izdava~ku delatnost odno- odgovorne prema politi~arima. Obe slu`e kao mo}- sno emitovanje. na protivte`a korupciji u javnom `ivotu i obema je potrebna posebna za{tita. Nasuprot sudijama i jav- ` Dr`ave ne smeju da ograni~e pristup roto-papi- nim tu`iocima, privatne medije niti biraju niti njihov ru, sredstvima za {tampanje i distributivnim siste- izbor odobravaju politi~ari. Bez slobodnih medija mima, radu informativnih agencija, frekvencijama gra|ansko dru{tvo postaje obogaljeno, kako zbog za emitovanje i objektima koji su za to potrebni. nedostatka informacija tako i zbog nemogu}nosti da pokrene javnu raspravu. ` Osu|uju se vlasti koje zakonskim, tehni~kim i poreskim postupcima spre~avaju distribuciju ve- sti i protok informacija.
` Vladini mediji moraju u`ivati nezavisnost u ure- Vlade treba da prihvate osnovna na~ela koja odre- |ivanju i biti otvoreni za razli~ita stanovi{ta. Ovo |uju njihov pristup medijima. Na~ela se, uop{te uzev, treba utvrditi zakonom i potvrditi u praksi. odnose na zakone i ograni~enja.1 ` Treba omogu}iti neograni~en pristup doma}e Primer takvih na~ela nalazi se u Povelji o slobodnoj {tampe i elektronskih medija spoljnim informa- {tampi (Charter for a Free Press) koju su usvojili tivnim servisima; na sli~an na~in, javnost treba novinari iz 34 zemlje na Svetskoj konferenciji „Gla- da u`iva pravo da prima strane publikacije i stra- sovi slobode“ (Voices of Freedom World Conferen- ne programe bez ometanja. ce), na kojoj se raspravljalo o problemima cenzure.2 Tada{nji generalni sekretar Ujedinjenih nacija Bu- ` Dr`avne granice moraju biti otvorene za strane tros Butros-Gali izjavio je da „ona (na~ela Povelje) novinare. Ne smeju se primenjivati kvote, a mol- zaslu`uju podr{ku svakoga ko se zala`e za una- be za vize, akreditive za predstavnike {tampe i pre|enje i za{titu demokratskih institucija“. Dodao je druga dokumenta neophodna za njihov rad tre- da mere, iako nemaju obaveznu snagu, izra`avaju ba brzo odobravati. Stranim novinarima treba ciljeve „kojima te`e sve slobodne nacije“. da se dozvoli da putuju slobodno po zemlji i da imaju pristup kako slu`benim tako i neslu`be- Povelja glasi: nim izvorima vesti, kao i da slobodno unesu u zemlju i iznesu iz nje sav neophodan profesio- ` Direktna ili indirektna cenzura su neprihvatljive; nalni materijal i opremu. zakoni i praksa koji ograni~avaju pravo informa- tivnih medija da slobodno prikupljaju i distribu- ` Moraju se ukinuti sva ograni~enja slobodnog ulas- iraju informacije moraju biti ukinuti, a pred- ka u novinarstvo ili rada u novinarstvu, poput us- stavnici vlasti na nacionalnom i lokalnom nivou lovljavanja rada dozvolama ili drugim odobrenjima. ne smeju se me{ati u sadr`aj {tampanih ili emi- tovanih vesti, niti smeju braniti pristup bilo kom ` Novinarima se, kao i svim gra|anima, moraju ga- izvoru informacija. rantovati li~na bezbednost i puna zakonska za{- tita. Novinari koji rade u ratnim podru~jima sma- ` Nezavisnim informativnim medijima, kako {tam- traju se civilima koji u`ivaju sva prava i imunitet panim tako i elektronskim, mora se omogu}iti da priznat drugim civilima.3 se pojave i deluju slobodno u svakoj zemlji. Sloboda izra`avanja i sloboda medija se nalaze me- ` Vlade ne smeju praviti razliku u svom postupa- |u osnovnim ljudskim pravima i ~ine osnovni sastojak nju, ekonomskom ili nekom drugom, prema in- demokratskog dru{tva. Slobodni, nezavisni i pluralis- 188
ti~ni mediji su su{tinska stvar ako se `eli da dru{tvo „Svaka osoba ima pravo na slobodu izra`avanja.“ bude slobodno i otvoreno, a vlast odgovorna. „[tampa ima pravo da slobodno izve{tava i objav- ^lanice OEBS-a su ve} izrazile svoju privr`enost ljuje u Malaviju i inostranstvu i ima najpotpuniji mo- na~elu slobodnih, nezavisnih i pluralisti~nih medija, gu}i pristup svim javnim informacijama.“5 u zavr{nom aktu iz Helsinkija 1975. godine. Ovaj akt je postao vodilja za sve zemlje OEBS-a, kao i neod- Zakonima o „slobodi izra`avanja“ neophodna je po- vojivi deo svakog dokumenta koji je od 1975. do dr{ka i za{tita sudstva. Zato je preduslov za stva- danas OEBS usvajao u vezi sa slobodom izra`a- ranje slobodnih medija dobar pravni sistem koji je vanja. U `elji da oja~aju sprovo|enje svojih obaveza nezavisan od politi~kog uticaja i ~ija sudska praksa u vezi sa slobodom izra`avanja, ~lanice OEBS-a su zasnovana na ustavu podr`ava koncept slobode 1997. godine odlu~ile da ustanove je-dinstvenu medija. Sudije mogu da crpe snagu iz ~lana 19 instituciju - predstavnik OEBS-a za slobodu medija Me|unarodne konvencije o gra|anskim i politi~kim (OSCE Representative on Freedom of the Media).4 pravima (International Convention on Civil and Political Rights), koji glasi: Predstavnik OEBS-a za slobodu medija je skrenuo pa`nju na brojna pitanja koja izazivaju zabrinutost u „Svako ima pravo na slobodu mi{ljenja i izra`avanja; to isto~noevropskim i biv{im sovjetskim republikama. pravo uklju~uje slobodu tra`enja, primanja i prenosa Glavna me|u njima mogla bi se nazvati „struktural- informacija i ideja svih vrsta bez obzira na granice, na cenzura“. To je posredni pritisak na medije od usmeno, u pisanom, {tampanom ili u obliku umetni~kog strane postoje}ih politi~kih i eko-nomskih struktura, dela, ili bilo kojim drugim izabranim sredstvom.“ koje ~esto poti~u iz doba biv{e vlasti. „Strukturalna cenzura“, kao i bilo koji drugi oblik cenzure, mo`e da u praksi donese propast medijima. Ako se izuzmu mediji u dr`avnom vlasni{tvu, moglo bi se re}i da mediji sami sebe „dovode na polo`aj“, a da ih na tom polo`aju odr`ava javnost koja smatra njihove Neki tvrde da dr`ava nema {ta da tra`i u vlasni~koj proizvode vrednima i zato ih konzumira. Ovo va`i i strukturi masovnih medija. Malo ko }e se, me|u- za {tampane i za elek-tronske medije. tim, suprotstaviti konceptu javnog radio-difuznog servisa. Neophodan preduslov slobode medija jeste garan- cija slobode izra`avanja, koja se mo`e na}i u Tri su su{tinske odlike ovih servisa. Njihovi ciljevi ve}ini ustava. se razlikuju od onih koje diktira tr`i{te; oni emituju informacije, obrazovne programe i zabavne sadr- `aje raznih `anrova; i, iznad svega, kao pravi javni servis, oni su slobodni za svakoga.
Ko treba da bude garant slobode medija? Cenzura I na radio-difuznom tr`i{tu se mo`e propasti. Ako {tampe ima mnogo oblika i pojavljuje se gotovo u se sve prepusti tr`i{tu, ishod }e biti programi koji svim zemljama. Samo nekoliko zemalja ima zakon- ne}e odra`avati `elje ~ak ni dobro obave{tenih ski sistem koji garantuje apsolutnu slobodu medija. gledalaca i slu{alaca. Prepu{teno samo sebi, tr`i{- te bi moglo da stvori navalu nasilja i pornografije, Prvi amandman ustava Sjedinjenih Dr`ava, kao jer se mo`da takvi sadr`aji svi|aju mnogim potro- {to je provereno pred Vrhovnim sudom SAD-a, bli- {a~ima. Zbog toga javna politika ima klju~nu ulogu zu je garantovanja dru{tva bez cenzure koliko i u tome da ispravi propuste do kojih tr`i{te dovodi.6 neka odre|ena zakonska odredba. Ustav Malavija je jedinstven u tom pogledu budu}i U mnogim zemljama sama vlada je najve}i vlasnik da podr`ava koncept slobode medija, i to ne jed- medija (~esto su to vode}e televizijske i radio-sta- nom ve} dvaput, slede}im re~ima: nice), a takvo stanje podriva sam koncept obezbe- 189
|ivanja istinske nezavisnosti medija od dr`avnog kama nekolicine vodi ka odstranjivanju onih koji dru- uticaja. Ponekad, ali ne uvek, zakonom se garantu- ga~ije misle i preti demokratiji usled pove}ane mo- ju prava novinara koji rade u dr`avnim preduze}i- gu}nosti za manipulisanje mi{ljenjem bira~kog tela. ma i stepen slobode koji oni u`ivaju. Svaki zakon- Blizina ove pretnje nala`e dono{enje sna`nih i prin- ski nedostatak u ovom kontekstu predstavlja direkt- cipijelnih propisa radi ograni~enja mogu}nosti za nu pretnju nezavisnosti medija. integracije i preuzimanje medija. Dr`ava treba da obezbedi da na medijskom tr`i{tu uvek postoji kon- Mo`da je najbolji od svih model koji predstavlja kurencija. To je sve te`e posti}i u globalizovanom Britansko radio-difuzno preduze}e (British Broad- svetu, a posebno u eri satelitskih televizija. Me|u- casting Corporation - BBC). Ova institucija je osno- tim, razvoj Interneta je u odre|enoj meri demokrati- vana aktom izvr{ne vlasti (kraljevskom poveljom) i zovao mogu}nosti za preno{enje vesti. Ovaj razvoj povremeno zaklju~uje formalne sporazume sa vla- mo`e da dovede do drugih problema, ali je u sva- dom o uslovima kojima obezbe|uje svoje postoja- kom slu~aju zna~ajan, po{to je komunikacija na nje. Trenutno va`e}i sporazum je zaklju~en na 10 globalnom nivou prestala da bude isklju~ivo zona godina, {to zna~i da nije vezan za mandat vlade sa mo}nih. kojom je dogovoren. Institucija se finansira od na- meta koje vlada prikuplja od gledalaca. Stav 2.1 Velika Britanija je jedna od zemalja koje `ele da (prva su{tinska odredba) glasi: neguju raznovrsnu vlasni~ku strukturu. Zabranjeno je da medijske holdinge stvaraju: lokalne vlasti; 2.1. Preduze}e je nezavisno po svim pitanjima ko- politi~ke organizacije; verske zajednice (regula- ja se ti~u sadr`aja njegovih programa, vreme- torni organi mogu na osnovu diskrecione odluke na njihovog emitovanja ili preno{enja, kao i u da otklone ovu zabranu u vezi sa nekim slu`ba- upravljanju ovim poslovima.7 ma); tela koja se finansiraju iz javnih izvora; rek- lamne agencije i tela za koje regulatori smatraju da Postoji neprestano nadmetanje izme|u vlade i BBC- ve} poseduju neprimereni uticaj. Tako|e je zabra- ja, ~iji upravnici, mada ih imenuje vlada, te`e da njeno „ukr{teno vlasni{tvo“ u medijima, ~ime se odbrane svoju nezavisnost od kritika vlade. Rade}i ograni~ava mogu}nost stvaranja kompanija koje bi to, oni su za{ti}eni sna`nim javnim mnenjem koje objedinjavale radio, televiziju i {tampane medije.9 podr`ava to nezavisno radio-difuzno preduze}e.
Alternativa je ameri~ki radio-difuzni sistem, koji se finansira kombinovano - iz priloga ~lanova, federal- nih bud`etskih davanja, donacija i zadu`bina nevla- Ograni~enja {iroko prihva}enog prava na slobodu dinih organizacija i sponzora iz privatnog sektora, izra`avanja odnose se na prava za{tite ugleda i pri- kao i od poreskih prihoda iz bud`eta federacije, dr`a- vatnosti pojedinaca, stvari iz oblasti dr`avne bez- va i lokalne vlasti. Javni radio-difuzni servis (PBS, bednosti i zabrane koje su osmi{ljene da za{tite the Public Broadcasting Service) predstavlja sistem javne interese koji se mogu razlo`no opravdati u televizija, dok se radio programi emituju preko Na- demokratskom dru{tvu (npr. zabrana pornografije i cionalnog javnog radija (NPR, National Public Ra- pedofilskog materijala). dio). Uprkos uobi~ajenom shvatanju da se ovaj sis- tem uglavnom zasniva na finansiranju iz bud`eta, ^lan 10 Evropske konvencije o ljudskim pravima ~injenica je da prihodi iz privatnih izvora ~ine ~ak 75 glasi (u prevodu objavljenom na stranici beograd- procenata.8 skog Medija Centra - prim prev):
1. Svako ima pravo na slobodu izra`avanja. Ovo pravo uklju~uje slobodu posedovanja sopstve- nog mi{ljenja, primanja i saop{tavanja infor- Privatno vlasni{tvo nad medijima nosi sa sobom macija i ideja bez me{anja javne vlasti i bez opasnost od stvaranja konglomerata masovnih obzira na granice. Ovaj ~lan ne spre~ava dr`a- medija. Koncentracija vlasni{tva nad medijima u ru- 190
ve da zahtevaju dozvole za rad televizijskih, da li je informacija istinita ili ne. Drugim re~ima, ~i- radio i bioskopskih preduze}a. njenica da je novinar pisao istinu o nedoli~nom po- na{anju najvi{ih predstavnika vlasti ne}e pomo}i 2. Po{to kori{}enje ovih sloboda povla~i za so- kao odbrana na sudu kada je tu`ba podneta zbog bom du`nosti i odgovornosti, ono se mo`e pod- uvrede. To, naravno, vodi do zastra{ivanja novinara vrgnuti formalnostima, uslovima, ograni~enjima i cenzure, {to predstavlja veliku prednost za korum- ili kaznama propisanim zakonom i neophodnim pirane funkcionere. S tim u vezi, propisi koji se od- u demokratskom dru{tvu u interesu nacionalne nose na uvrede trebalo bi da budu podvedeni pod bezbednosti, teritorijalnog integriteta ili javne propise koji reguli{u klevete. Daleko bolje primere bezbednosti, radi spre~avanja nereda ili krimi- pru`aju zakoni Francuske i Nema~ke. nala, za{tite zdravlja ili morala, za{tite ugleda ili prava drugih, spre~avanja otkrivanja obave{te- U Francuskoj se branjenik mo`e u odbrani pozvati nja dobijenih u poverenju, ili radi o~uvanja auto- na istinu, postupanje u dobroj nameri ili privilegiju. riteta i nepristrasnosti sudstva. Istina }e optu`enog u potpunosti opravdati, izuzev u krivi~nom ili gra|anskom procesu kad je izneta isti- Mnogi novinari smatraju takva ograni~enja razum- na za{ti}ena na osnovu propisa o privatnosti, kada nim, a gotovo svi bi se slo`ili da se ona uvek mora- je stara vi{e od deset godina ili je u pitanju predmet ju usko tuma~iti. Krivi~ne tu`be za uvrede i klevete koji podle`e amnestiji, rehabilitaciji, zastarelosti ili mogu se koristiti radi zastra{ivanja, pa ~ak i hap{e- zavisi od uspeha strane u postupku po `albi. Optu- nja novinara i dovo|enja na prosja~ki {tap novina- `eni koji se ne mo`e pozvati na to da je iznosio ra ili vlasnika medija. Jo{ je gore {to se takvi propi- istinu mo`e da pru`i dokaz da je postupao u dobroj si mogu koristiti za u}utkivanje, finansijsku likvi- nameri, na primer: da je verovao u istinitost izjave; daciju i zatvaranje politi~kih protivnika kada oni kri- da je bio pod pritiskom roka za predaju teksta; da je tikuju vladaju}i re`im. `eleo da informi{e javnost; da se ogradio re~ju „na- vodno“; ili da izjava poti~e iz drugog izvora. Mada bi zakoni i propisi trebalo da pru`e odgova- raju}u za{titu ugledu nevinih, to ne zna~i da bi, na I u Nema~koj je na|ena dobra ravnote`a. Mediji na primer, trebalo spre~iti objavljivanje neke informaci- osnovu ustava u`ivaju slobodu izra`avanja, {to og- je samo zbog toga {to bi ona mogla da nanese rani~ava dejstvo tu`bi za javnu klevetu protiv njih, a i {tetu javnom ugledu nosioca neke dr`avne funkci- naknade {tete zbog klevete su u Nema~koj manje je. Kad bi se tako radilo, podrila bi se sloboda izra- nego one u SAD-u i zemljama poput Velike Britanije. `avanja. U odluci Evropskog suda za ljudska prava navodi se da se politi~ar „neizbe`no i svesno otvo- Krivi~ni propisi o kleveti u Nema~koj poznaju tri ob- reno izla`e strogom nadzoru svake njegove re~i ili lika ovog krivi~nog dela: uvreda, usmena kleveta i dela, kako pred novinarima tako i pred celokupnom zlonamerno klevetanje. Uvredom se smatra napad javno{}u, i da zato mora da poka`e vi{e trpeljivos- na ~ast tu`ioca koji mo`e da umanji njegov ugled ti“.10 Zakoni treba da prave razliku izme|u po{tenih u dru{tvu. Usmena kleveta je ona koja je izre~ena i svesnih ili zlonamernih gre{aka u izve{tavanju i da tre}em licu i takva da umanjuje osobu o kojoj je re~ omogu}e da brzo izvinjenje bude na~in da se ispra- u o~ima ~lanova zajednice koji ispravno razmi{lja- vi kleveta koja nije namerno objavljena. ju. Zlonamerno klevetanje je ono koje podrazume- va svesno i namerno {irenje la`nih ~injeni~nih sta- vova koji su ili uvredljivi ili mogu prouzrokovati {te- tu nekom licu.
Kao odbrana u gra|anskom i krivi~nom postupku za Nije pro{lo mnogo od kad su vlasti u brojnim zem- klevetu mogu da poslu`e: istina, legitimni javni inte- ljama srednje Evrope usvojile zakone koji predvi|a- res i komentar, odnosno kriti~ko mi{ljenje. Mada je ju o{tre kazne za novinare ~iji tekstovi mogu da se istina dobro sredstvo za odbranu, ona ne mo`e shvate kao uvreda nosilaca visokih dr`avnih funkci- uvek da otkloni optu`be. Legitimni javni interes se ja. Ponekad se ~ak ne pravi razlika u odnosu na to mo`e koristiti jedino kada se izjava odnosila na ~i- 191
njeni~no stanje. Nema~ki sudovi daju prednost od- brani kada se ona zasniva na javnom interesu. Ta- ko|e, naglasak se jasno stavlja na ispravljanje ob- javljenih gre{aka u vidu poricanja i izvinjenja, dok je U nekim zemljama se izdavanje dozvola za rad ko- naknada {tete u drugom planu. risti kao vid kontrole {tampe. Jedini legitiman raz- log za nametanje tra`enja dozvole je da se obez- Predstavnik OEBS-a za slobodu medija tako|e je bedi da novine imaju registrovanu adresu na koju istakao zloupotrebu propisa o javnoj kleveti od bi mogle da se upu}uju tu`be u slu~aju da njihovi strane vladinih slu`benika, koja ~esto dovodi do vlasnici prekr{e zakon. zatvaranja nezavisnih, a naro~ito opozicionih gla- sila, kao veliki razlog za brigu. Kori{}enje tu`bi za Uslovljavanje novinarskog rada dozvolama mo`e klevetu mo`e da ugrozi korektivnu funkciju koju imati razne oblike, a ~esto predstavlja vid zastra{i- mediji imaju u vezi sa va`nim poslovnim odlukama vanja. U nekim zemljama vlade te`e da neposredno vlade, a naro~ito da obeshrabri njihovo istra`iva- reguli{u izdavanje dozvola medijskim preduze}ima i nje korupcije. njihovim zaposlenima, dok su u drugim sindikati nov- inara ti koji poku{avaju da nametnu ograni~enja svo- ^esto se u nekim zemljama u tranziciji vr{i pritisak jim ~lanovima. Praksa da se tra`e dozvole za rad ne na novinare istra`iva~e koji pi{u o zloupotrebama slu`i javnom interesu i ne postoje valjani razlozi koji- u javnim institucijama da otkriju svoje izvore, tj. ma bi se mogla podr`ati. Ukidanje dozvola za rad identitet zaposlenih unutar sistema od kojih su za treba da obuhvati i strane dopisnike; oni treba da zloupotrebe saznali. Ova ~injenica nagla{ava zna- imaju jednak pristup informacijama i jednake {anse ~aj Preporuke Komiteta ministara Saveta Evrope za obavljanje svog posla kao i doma}i novinari. [Recommendation R (2000)], prema kojoj novinari imaju pravo da ne otkriju svoj izvor informacija.
Svaki oblik ograni~enja medija treba da bude u skladu sa prethodno citiranom Evropskom kon- vencijom o ljudskim pravima. U mnogim zemljama u razvoju, koli~ina novca koji se tro{i u reklamne svrhe je veoma mala. Kao pos- Klju~ni ~inilac svih pitanja u vezi sa ograni~avan- ledica toga, mediji imaju hroni~an manjak sredstava jem slobode medija je taj da se o ograni~enjima i postaju u opasnoj meri zavisni od prihoda od rekla- javno raspravlja i da ih tuma~i potpuno nezavisno ma. Sa jedne strane, veliki ogla{iva~i (a sama vlast sudstvo, sa~injeno od ~estitih pojedinaca. je ~esto jedan od najve}ih) na taj na~in vr{e sna`nu kontrolu nad sadr`ajem glasila. Tako|e, politi~ki i U mnogim mladim i krhkim demokratijama, me|u- poslovni entiteti imaju {iroke mogu}nosti da podmi- tim, novinari i mediji su ograni~eni svojim nedovolj- }uju izve{ta~e (obi~no bedno pla}ene) kako bi ovi nim iskustvom, pa je isku{enje da se pona{aju ma- pravili priloge koji slu`e njihovim politi~kim i poslov- nje odgovorno veoma primamljivo. Zakoni koji u biti nim interesima. U takvoj situaciji {tampa ~esto ne obezbe|uju punu slobodu medijima da ne budu od- uspeva da odigra ulogu ~uvara dru{tva. govorni mogu da nanesu {tetu ovim mladim demo- kratijama. U jednoj takvoj zemlji posmatra~i na izbo- Treba uspostaviti jasna pravila o tome gde }e se rima su izvestili da preteranosti u izve{tavanju medi- objavljivati reklame koje se finansiraju iz javnih ja predstavljaju najve}u pretnju za izborni proces.11 izvora. U tom smislu va`no je osnivanje, na primer, Saveta za {tampu (Press Councils). Ovakve savete osniva- ju sami mediji, ili pak dr`ava. Oni mogu da budu sastavljeni tako da obezbede otvoreni forum za `al- be javnosti protiv medija, da upute prekore {tampi 192
kada je neodgovorna i da tim sredstvima uti~u do iz- da je du`nost medija da „uznemiravaju zadovoljne“ vesne mere na promenu pona{anja medija. Treba (nosioce visokih dr`avnih polo`aja) da bi „zadovo- re}i i to da dosada{nji rezultati rada takvih saveta ni- ljili uznemirene“ (op{ta javnost). su bili naro~iti i da od njih ne treba previ{e o~ekivati. Bez sumnje, ta kultura mo`e ponekad da ode u Medijski saveti treba da budu nezavisni i da njima krajnost i da stvori neodgovorne medije. Ova cena upravljaju ljudi koji su uva`eni u dru{tvu zbog ne- je, izgleda, neizbe`na. Nezavisno i mudro sudstvo pristrasnog stava i ~estitosti. Ova tela ne bi treba- i efikasan medijski savet mogu da pomognu da se lo da imaju ovla{}enje izricanja pravnih sankcija, takvi ispadi obuzdaju. No, bez obzira na sve, dru{- jer bi im to omogu}ilo da postanu mo}ni cenzori. tvo bi trebalo da pristane da plati tu cenu kako bi Izve{taji saveta treba da imaju sna`an moralni uti- se obezbedilo ve}e dobro, {to sloboda medija i caj, koji }e da crpi snagu iz ugleda koji to telo treba jeste. Vredan je pa`nje zbog svog duha (iako mo`- da u`iva u javnosti i integriteta njegovih ~lanova. da sporan u svom bukvalnom zna~enju) stav lorda Od koristi je postojanje obaveze da svaki medij na Mekgregora (McGregor of Durris), predsednika ~iji rad je bila podneta primedba objavi u punom Komisije za `albe na {tampu Velike Britanije (U. K. obimu neprera|en tekst saop{tenja medijskog sa- Press Complaints Commission): veta o tom slu~aju. „Slobodno dru{tvo koje o~ekuje odgovorno pona- Tanka je linija izme|u odgovornog i neodgovornog {anje od strane slobodne {tampe mora da nastavi novinarstva. Po{to je tako, vreme i mesto su va`ni da toleri{e i neke, „~esto zapanjuju}e“, neodgovor- ~inioci koji treba da uti~u na rasu|ivanje. Uistinu, ne postupke medija kao cenu slobode, zato {to moralna snaga medijskog saveta je bolji put da se {tampa koja je slobodna da bude odgovorna mora obezbedi odgovorna {tampa nego da se vlada i tako|e da bude slobodna da bude neodgovorna.“13 sudovi snabdeju {irokim ovla{}enjima za suzbijan- je njene slobode.
Tvrdnje o neodgovornom pona{anju medija ~esto dovode do pozivanja na to da se uspostave siste- Primer da novinari prihvataju svoju odgovornost i mi i donesu zakoni koji bi obezbedili slobodu medi- postavljaju profesionalne standarde sa obaveznim ja „u razumnoj meri“. Iskustvo pokazuje da je po- eti~kim ograni~enjima dala je skup{tina Sindikata jam „razumno“ veoma subjektivan i da njegovo pri- novinara Slova~ke, propisuju}i slede}e standarde hvatanje u ovom kontekstu predstavlja prvi korak za svoje ~lanove:14 ka raznim oblicima cenzure. I. Novinar i javnost Najefikasnije se sloboda medija {titi kada su oni sami u stanju da bri`ljivo procene svoje sudove Novinar }e u~initi sve {to je potrebno da javnosti pre nego {to ih iznesu u javnost. Dati izdava~ima i pru`i istinite, precizne, proverene, potpune i profe- novinarima slobodu u isto vreme zna~i i opteretiti sionalne informacije. Da bi informacije bile istinite, ih te{kim odlukama koje se ti~u njihove odgov- nu`no je da ~injenice na osnovu kojih se one daju ornosti prema javnosti. Odgovornim prosu|iva- budu objektivne koliko god je to mogu}e i u stvar- njem urednika i novinara, uz podr{ku sudstva, raz- nom kontekstu, bez izvrtanja ili skrivanja okolnosti, i uz odgovaraju}e kori{}enje stvarala~kih sposob- vijaju se tradicija i kultura slobode medija. Ta kultu- nosti novinara. Ukoliko se neki podaci ne mogu ra je najva`niji garant slobode medija i samim tim proveriti, neophodno je to napomenuti. Novinar mo- garant da }e oni biti sposobni da neprestano kon- `e slobodno da izrazi li~no ili grupno mi{ljenje u ok- troli{u rad nosilaca javnih funkcija. Tradicija mora viru ograni~enja pluralisti~kog konteksta ideja uko- da obezbedi da mediji budu o{tri u nadzoru nad liko time ne kr{i gra|anska prava drugih lica ili grupe radom onih kojima je javnost poverila poslove.12 lica i ukoliko ne ugro`ava dru{tveni moral. U isto vreme, sam novinar treba da po{tuje zahtev za slo- Medijska kultura, {to je danas postalo o~ito u bodnom razmenom mi{ljenja i za slobodnim pro- mnogim demokratijama, mora da uklju~i i ose}aj 193
tokom informacija. Novinar uvek po{tuje meru dob- Novinari su obavezni da kriju svoj izvor informaci- rog ukusa i prikladnost sredstava izra`avanja. ja sve dok ih od takve obaveze ne oslobodi sâm izvor ili sud. Novinar ima pravo i moralnu du`nost da odbije ob- javljivanje informacije koja je neta~na, poluistinita IV. Novinar, redakcija i izdava~ (izvrnuta), spekulativna, nepotpuna ili vo|ena pos- lovnim interesom (tzv. „skriveno reklamiranje“). Novinar ima pravo na ugovor o radu na osnovu ko- jeg }e mo}i da zadovolji svoje materijalne potrebe Ukoliko novinar objavi neta~nu, poluistinitu (izvrnu- i profesionalno po{tenje. tu), spekulativnu ili nepotpunu informaciju, to mora da ispravi, uklju~uju}i i objavljivanje ispravke ili od- Novinar ima pravo da odbije svaki pritisak da radi protiv govora. Ispravka se mora objaviti u pribli`no istom svojih uverenja. Novinar prima naloge od pretpostavl- grafi~kom ure|enju, a najbolje bi bilo i na istom me- jenih isklju~ivo u skladu sa ugovorom koji ima. stu gde je bila objavljena i informacija koja se is- pravlja. Uz odgovor autora originalne informacije ne Novinar ima pravo na za{titu od neposredno pret- bi trebalo davati „odgovor na odgovor“ kako jedna postavljenog i od izdava~a, koja obuhvata sva pravna i strana ne bi stalno bila u prednosti. druga dostupna sredstva, uklju~uju}i tu i pravo kori{}enja pseudonima. Novinar ne sme da promovi{e Optu`be za koje ne postoje dokazi, zloupotreba privatne i subjektivne interese zarad li~ne koristi, niti }e poverenja ili profesije zarad li~ne ili grupne koristi, se potpisivati ispod komercijalnih ili pla}enih reklama. falsifikovanje dokumenata, izvrtanje ~injenica, sva- ka la` i namerno zadr`avanje znanja o kr{enju za- Redakcija ima pravo da bude konsultovana od kona i dru{tvenog morala za novinara predstavlja- strane ure|iva~kog ili izdava~kog odbora o svakoj ju najve}u profesionalnu krivicu. odluci koja je od zna~aja za rad redakcije.
II. Novinar i predmet njegovog interesovanja V. Novinar i njegove kolege
Novinar preuzima odgovornost za sve {to objavi. Novinar ne}e objaviti rad nekog drugog pod svojim Bez pristanka osobe na koju se informacija odnosi, imenom ili inicijalima. novinaru nije dozvoljeno da takvu osobu kleveta, niti da se upli}e u njen privatan `ivot, osim ako ona Novinar ne sme da preuzima navode iz drugih pu- postupa suprotno zakonu ili na~ini prestup. blikacija ukoliko ne navede njihov izvor.
U ime objektivnosti, novinar }e poku{ati da u toku Novinar ne}e istovremeno u vi{e uredni{tava da pripreme i ostvarenja svog rada pru`i priliku svim nudi isti rad za objavljivanje. osobama kojih se stvar ti~e da o njoj progovore. Novinar ne}e menjati sadr`aj autorskog rada bez III. Novinar i izvor informacija pristanka autora.
Novinar ima neporecivo pravo slobodnog pristupa Novinar ne}e umanjivati ovla{}enja ili sposobnos- svim izvorima informacija. ti svojih kolega; tokom zajedni~kog rada po{tova}e njihove potrebe i mi{ljenja. Novinar je obavezan da obavesti dostavlja~a infor- macija o svojim namerama bez odlaganja. Kada VI. Novinar i javni interes novinar prikuplja informacije, ne koristi silu.
Novinar ne koristi metode pritisaka kada prikuplja Novinar se sa primerenim po{tovanjem odnosi pre- informacije. ma ustavnom poretku dr`ave, njenim demokratskim institucijama, va`e}im zakonima i op{teprihva}enim Novinaru nije dopu{teno da zloupotrebljava doga- moralnim na~elima dru{tva. |aje i izjave kojima je bio svedok niti dokumente koje je reprodukovao. 194
Novinar ne sme da podsti~e na napada~ki rat, nasi- ` Uvek nastoj da snimi{ na kasetu intervjue koje vo- lje ili nasrtljivost kao sredstvo za re{avanje me|una- di{, uklju~uju}i tu i one koje vodi{ preko telefona. rodnih sukoba, politi~ku, gra|ansku, rasnu, nacional- nu, versku ili neku drugu netrpeljivost. Novinar poka- ` Metode tvog istra`ivanja treba uvek da se kre}u zuje du`no po{tovanje prema drugim dr`avama i nar- u granicama zakona. odima i prema njihovim demokratskim tradicijama. ` Pla}aj porez.(Nepla}en porez mo`e da se ko- U mnogim zemljama novinari imaju goru}u potre- risti kao pritisak na novinara da ne objavi pri~u bu za uve`bavanjem ve{tina koje su potrebne za koja ne govori laskavo o vlastima). sastavljanje istra`iva~kih izve{taja i za dobijanjem slike i uvida u me|unarodne standarde.15
^uvene su re~i Vudroa Vilsona (Woodrow Wilson): Istra`iva~ko novinarstvo je jedno od najva`nijih oru- „Slobodu nikad nisu dale vlasti. Ona uvek poti~e |a koje javnost mo`e da koristi za otkrivanje korup- od podanika.“ Ali, da bi uop{te moglo da funkcio- cije. Istra`iva~ko novinarstvo je te{ko, a ponekad i ni{e, gra|ansko dru{tvo mora da ima minimalne opasno zanimanje, i zato ga treba ohrabriti i podr`a- garancije kao {to su sloboda udru`ivanja i sloboda ti. Postoji mno{tvo pravila koja se moraju ispuniti govora. ako se `eli da istra`iva~ko novinarstvo bude profe- sionalno. Na primer, bugarska nevladina organiza- U poslednje vreme, oni koji odre|uju politiku shva- cija „Koalicija 2000“ je narednom nara{taju novinara tili su da su demokratske institucije koje se ra|aju u preporu~ila 11 takvih pravila:16 periodu tranzicije krhke i da same tr`i{ne sile nisu dovoljne da obezbede dru{tvenu i ekonomsku jed- ` Uvek proveri dva puta informaciju; koristi naj- nakost ukoliko ne postoji protivte`a u vidu u~e{}a manje dva nezavisna izvora. gra|anskog dru{tva u procesu dono{enja odluka.
` Utvrdi entitete i lica ~iji }e interesi biti pogo|eni Odgovorne nevladine organizacije (NVO) obezbe- tvojim istra`ivanjem. |uju da se ovi procesi vode na demokratski na~in i uz javnu odgovornost, ali je tako|e istina da mno- ` Savetuj se sa pravnikom, posebno kada ispitu- ge NVO same ne rade na ovaj na~in. Uistinu, mno- je{ dokumentaciju koja predstavlja dokaz. ge od njih su stvorene sa jedinom svrhom da se prikupi pomo} od donatora, zarad li~ne koristi osni- ` Izbegavaj da daje{ svoje kvalifikacije u izve{tajima. va~a organizacije. Preduzimaju se napori da se u NVO uvedu kodeksi pona{anja i transparentno vo- ` Koristi pseudonim kada se to ne mo`e izbe}i. |enje ra~una kako bi se odgovorilo na ove kritike. Glavnu snagu u reformama NVO trebalo bi da do- ` Budi kriti~an prema svakoj informaciji, bilo da je nese spoznaja da gra|ansko dru{tvo ne mo`e da dobije{ od policije, neovla{}enog javnog slu`- tra`i od onih koji vode javne poslove da se pridr`a- benika ili `rtve. vaju vi{ih standarda od onih koje su same NVO spremne da prihvate. ` Nikad ne `uri da objavi{ istragu pre nego {to pro- veri{ informacije.
` Kada ispituje{ neki slu~aj (krivi~nog dela - prim. prev.), po`eljno je da se o tome posavetuje{ sa licem ili organom u okviru policije ili sudstva. Gra|ansko dru{tvo poseduje stru~nost i poveza- nost koji su neophodni da bi se pokrenula pitanja od op{teg interesa, uklju~uju}i tu i borbu protiv korup- 195
cije. To i jeste njegova uloga. Ve}i deo korupcije u i in`enjerima nanosi veliku {tetu u mnogim dru{tvi- dru{tvu uklju~uje dva glavna u~esnika: vladu i pri- ma. Ove profesije treba da preduzmu sna`nu akci- vatni sektor. Gra|ansko dru{tvo je obi~no najve}a ju kako bi uvele disciplinu me|u sopstveno ~lanstvo `rtva. Kako se mo} prenosi sa centralnih na ni`e - ili }e to vlada u~initi umesto njih. Naravno, postoje nivoe vlasti, tako se i mogu}nosti da do|e do korup- zakonske prepreke da vlada kontroli{e advokatsku cije pomeraju nani`e, prema akterima koji su u ne- profesiju (neki advokati privla~e pa`nju vlade zbog posrednijem dodiru sa gra|anskim dru{tvom. To klijenata koje zastupaju). S druge strane, postoji zna~i da se uve}avaju mogu}nosti da gra|ansko mnogo razloga za pretpostavku da pravni~ka udru- dru{tvo prati, otkriva i menja aktivnosti javnih slu`- `enja i advokatske komore nije potrebno previ{e benika u svojoj sredini, budu}i da su mu bli`a i poz- podsticati da odr`avaju standarde svoje profesije natija lokalna pitanja. U vr{enju ove uloge brojne budu}i da ona ve} imaju zakonska ovla{}enja da nevladine organizacije prate rad medija, motre}i na tako ~ine.20 sadr`aj izve{taja koji se u njima objavljuju.17 Postoje trostrani odnosi izme|u vlade, gra|anskog Raste spoznaja uloge koju gra|ansko dru{tvo mo- dru{tva i izvora kapitala. Korupcija mo`e da uhvati `e da ima u uklju~ivanju istaknutih predstavnika korena kod svake od strana u ovom odnosu. Zbog dru{tva u nadzorne odbore, kao i u ja~anju „hori- toga nije mogu}e, ni teoretski ni prakti~no, da se zontalne odgovornosti“, koja predstavlja sr` sis- korupcija sagledava izolovano na samo jednoj od tema dru{tvenog integriteta. strana - a neosporno je nemogu}e da samo jedna od strana u ovom odnosu preduzima delotvorne Jedan od primera za re~eno, pomenut u prethodnom mere protiv korupcije bez u~e{}a druge dve. tekstu, predstavlja 40 istaknutih gra|ana Hong Kon- ga koji deluju kao organ kontrole nad Komisijom za Vlada je ta koja mo`e da donese odgovaraju}e borbu protiv korupcije. Drugi primer je „Jedinica za propise kojima }e gra|anskom dru{tvu pru`iti ne- spre~avanje korupcije“ na Filipinima. Jedna nevladi- ophodan prostor za rad. U ovaj okvir spadaju slo- na organizacija je priznata kao „jedinica za spre~a- boda izra`avanja, sloboda udru`ivanja i pravo na vanje korupcije“ od strane slu`be ombudsmana kako osnivanje nevladinih organizacija. Propisi kojima bi pomogla borbu protiv ucenjivanja i korupcije.18 se ure|uje osnivanje nevladinih organizacija i nji- hov poreski status mogu se veoma razlikovati, ali „Otvoreno vo|enje bud`eta“19 pokrenuto je u vi{e je bitno da oni budu razumljivi, pristupa~ni, u skla- zemalja i op{tina (paralelno sa unapre|ivanjem pris- du sa me|unarodnim pravom i da ne postavljaju tupa informacijama). Brojne su nevladine organizaci- bespotrebne prepreke i ograni~enja. Javnim slu`- je koje prate postupak javnih nabavki i izbora. benicima koji vode proces priznavanja treba da bude jasno da se zakon mora primenjivati nepris- U svakoj strategiji na dr`avnom nivou profesionalna trasno i bez velike diskrecije u odlu~ivanju. U vezi udru`enja moraju da dobiju odgovaraju}u ulogu. sa tim, najbolje je kada o zahtevima za registraciju Korupcija i nestru~nost me|u advokatima, lekarima odlu~uje sud ili drugi nezavisan organ. 196
1 Zbirka medijskih propisa iz celog sveta u elektronskom ja je objavljena na: http://www.communicationswhitepaper. obliku mo`e se na}i na: http://www.ijnet.org/FE_Article/ gov.uk/ MediaLawsearch.asp?UILang=1 10 Evropski sud za ljudska prava u slu~aju Lingens protiv 2 Konferencija je odr`ana u Londonu, januara 1987, u orga- Austrije iz 1986. [Lingens v. Austria (1986) 8 E.H.R. 407] nizaciji Svetskih izdava~a slobodne {tampe (FIEJ), Me|u- 11 Izve{taj posmatra~ke grupe Komonvelta o izborima u Ga-ni narodnog instituta za {tampu, Me|uameri~ke novinske 1991. (Ghana Elections: Report of the Commonwealth Ele- asocijacije, Asocijacije severnoameri~kih dr`avnih emit- ction Observer Group, Commonwealth Secretariat, Lon- era i Me|unarodne federacije periodi~ne {tampe. don,1991) 3 Povelja o slobodnoj {tampi (Charter for a Free Press): 12 Niz eti~kih kodeksa koji poti~u iz raznih delova sveta pri- http://www.wpfc.org/index.jsp?page=Charter%20For%20 kupila je Me|unarodna mre`a novinara (International Jo- A%20Free%20Press urnalists’ Network): http://.ijnet.org/FE_Article/DoceEthics 4 Predstavnik OEBS-a za slobodu medija posmatra razvoj List.asp?UILang=1 medija u zemljama ~lanicama OEBS-a i daje upozorenja 13 Navedeno prema: www.transparency.org/sourcebook/14.html o kr{enju slobode izra`avanja. Godine1997. su zemlje ~lanice organizovale kancelariju u Be~u, koja ima za cilj 14 Me|unarodna mre`a novinara, Eti~ki kodeks: http://www. ijnet.org/FE_Article/codeethics.asp?UILang=1&CId=835 da prati slobodu izra`avanja kao osnovno ljudsko pravo i osnovni ~inilac demokratskog dru{tva. Pod okriljem Stal- 2&CIdLang=1 nog saveta, predstavnik, mada njegova funkcija nije prav- 15 S vremena na vreme Svetska banka sprovodi kurseve is- ne prirode, ima zadatak da posmatra de{avanja od zna- tra`iva~kog novinarstva u pojedinim zemljama. Ambici- ~aja u medijskoj sferi, da podsti~e i da se zala`e za puno ozniji je program obuke koji u SAD-u sprovodi Me|una- po{tovanje na~ela OEBS-a i preuzetih obaveza i da upo- rodni centar za novinare, ~esto u saradnji sa lokalnim zorava na opasnosti pre nego {to se ostvare. Kao jedan novinarskim udru`enjima: http://www.icij.org. od najva`nijih elemenata rada OEBS-a u za{titi ljudskih 16 Mediji protiv korupcije, Sofija, 2000, str.44-47, na bugar- prava, predstavnik za slobodu medija ima pravo da priku- skom jeziku. plja informacije, putuje bez prepreka i da se sastaje sa 17 Uputstvo za monitoring medija (Media Monitoring Manu- licima i predstavnicima institucija bez prethodne najave. al) mo`e se na}i na: www.mediadiversity.org/resource% Od predstavnika se tra`i da o svojim nalazima izvesti 20categories/diversity%20manuals.htm Stalni savet OEBS-a. (http://www.isn.ethz.ch/osce/struc ture/osce_bodies_e/fom.htm) 18 Republika Filipini, Slu`ba ombudsmana: http://www.omb udsman.gov.ph/publications/cpu_program.html 5 ^lanovi 35 i 36: http://www.sdnp.org.mw/constitut/chapter 4.html#36 19 Me|unarodni bud`etski projekat (International Budget pro- ject): http://www.internationalbudget.org/faq; i: Ukus uspe- 6 Kompletna rasprava se mo`e na}i u: „Budu}nost komuni- ha: Primeri iz rada nevladinih organizacija na bud`etu [A kacija: javni radio-difuzni servisi“ [The Future of Commu- Taste of Success: Examples of the budget work of NGOs nications: Public Service Broadcasting: A Discussion Do- (2000)]: http://www.internationalbudget.org/resoruces/succ cument by Andrew Graham, Balliol College, Oxford ess.pdf; za primer iz Rusije, videti: http://openbudget.kare (2000)] (http://www.communicationswhitepaper.gov.uk lia.ru/eng/anona.shtml /dti-dcms_comms-reform_experts.html) 20 Uobi~ajena odredba je da se u okviru profesije ispituju i 7 Tekst dokumenata se mo`e na}i na: http://www.bbc.co. re{avaju pritu`be, uz pravo `albe sudu za advokata pro- uk/info/policies/charter/ tiv kojeg se povede disciplinski postupak. Brojne su zeml- 8 ^esto postavljana pitanja o javnoj radio-difuziji (Corpora- je koje zahtevaju da se u telima koja vode disciplinski tion for Public Broadcasting: Public Broadcasting FAQ): postupak na|u i ljudi koji ne pripadaju profesiji kako bi se http://www.cpb.org/pubcast/#what_is_cpb pove}alo poverenje javnosti u po{tenje postupka. 9 Pojedinosti se mogu na}i u „Beloj knjizi“ o komunikacijama u Velikoj Britaniji (UK’s Communications White Paper), ko- 197 199
ne koriste valjano ustanovljene zakonske pro- cedure radi preuzimanja nadle`nosti redovnih sudova i sudskih tribunala. [irom sveta iskustvo pokazuje da su napori da se savlada korupcija uglavnom uzaludni ukoliko nije 6. Na~elo nezavisnosti sudstva ovla{}uje i uslov- obezbe|ena vladavina prava. Ukoliko sudije nisu ne- ljava sudstvo da obezbedi da se procesi spro- pristrasne, profesionalne u radu i nezavisne, krivi~- vode pravi~no i da se po{tuju prava strana u no pravo ne mo`e da ra~una na svoje najubojitije postupku. oru`je u borbi protiv korupcije. Kad su same sudije korumpirane, situacija je jo{ i gora. Nezavisnost sud- 7. Svaka dr`ava ~lanica du`na je da obezbedi stva potvr|ena je i na me|unarodnom nivou u Uni- sudstvu resurse koji }e mu omogu}iti da svoje verzalnoj deklaraciji o ljudskim pravima i Me|unaro- funkcije vr{i onako kako treba. dnoj konvenciji o gra|anskim i politi~kim pravima.1 Nedavno je do{lo do izuzetno va`nih doga|aja - Osnovni principi nezavisnosti sudstva Ujedinjenih rukovodioci pravosu|a iz celog sveta napisali su i nacija usvojeni su na Sedmom kongresu o spre~a- usvojili Bangalorske principe za ~estito sudstvo vanju kriminala i postupanju sa prestupnicima 1985. (Bangalore Principles on Judicial Integrity).3 Ovi godine. Poglavlje o nezavisnosti sudstva glasi:2 principi su osmi{ljeni kako bi sudijama pru`ili smer- nice, a pravosu|u okvir za regulisanje sudijskog 1. Nezavisnost sudstva treba da garantuje dr`a- pona{anja. Ove principe su 2003. godine podr`ale va i ona treba da bude utvr|ena ustavom ili Ujedinjene nacije, a njihova namera je tako|e da zakonima. Du`nost je svih vladinih i drugih pomognu ~lanovima izvr{ne i zakonodavne vlasti, institucija da po{tuju nezavisnost sudstva i da advokatima i celoj javnosti da bolje razumeju i podr- je se pridr`avaju. `e pravosu|e. Principima se potvr|uje odgovornost sudija za njihovo pona{anje prema odgovaraju}im 2. Sudstvo treba da re{ava predmete na nepris- institucijama, koje su uspostavljene radi odr`ava- trasan na~in, na osnovu ~injenica i u skladu sa nja standarda pravosu|a, koje su nezavisne i nepri- zakonom, bez ograni~enja, neprimerenih uti- strasne, i ~ija je svrha da nadograde, a ne da oma- caja, navo|enja, pritisaka, pretnji ili me{anja, lova`e postoje}e propise i pravila pona{anja koji neposrednih ili posrednih, sa bilo kog mesta i obavezuju sudije. iz bilo kog razloga. U okvirima Evrope, postoje brojni zna~ajni instru- 3. Sudstvo treba da bude nadle`no za sva pita- menti; me|u njima su Sudijska povelja za Evropu nja koja su sudske prirode i da ima isklju~ivo (The Judges’ Charter in Europe)4, Preporuka o pravo da odlu~i da li neko pitanje koje je pod- nezavisnosti, efikasnosti i ulozi sudija (Recomme- neto sudu na re{avanje spada u sudsku nad- ndation on the Independence, Efficiency and Role le`nost odre|enu zakonom. of Judges)5 Saveta Evrope i Evropska povelja o sudijskim zakonima (European Charter on the Sta- 4. U sudskom postupku ne sme biti nikakvog ne- tute for Judges), koju su usvojili u~esnici multilate- prili~nog ili netra`enog me{anja, niti bi sudske ralnog sastanka 1998. godine.6 ^estitost u sudstvu odluke smele da podle`u reviziji drugih orga- se na najbolji na~in gradi i odr`ava ako o njoj brine na. Ovim na~elom se ne naru{ava mogu}nost sâmo sudstvo, kao „tre}a ruka“ dr`ave (skupa sa ponovnog razmtranja sudskih odluka od stra- izvr{nom i zakonodavnom vla{}u). Ona se mo`e ne samog sudstva, kao ni mogu}nost ubla`a- posti}i ako postoje jasni, na dobar na~in predstav- vanja ili zamene kazni koje su izrekli sudovi od ljeni kodeksi pona{anja, ako se ti kodeksi prime- strane nadle`nih vlasti, u skladu sa zakonom. njuju, s jedne strane, i ako sudije pru`aju primer vi- sokih standarda pona{anja, sa druge. Vrhovi sud- 5. Svako ima pravo da mu sude redovni sudovi ske hijerarhije treba da predvode ovaj proces, a ili tribunali koji koriste ustanovljene zakonske slu~ajeve lo{eg postupanja u pravosu|u treba dis- procedure. Ne smeju se stvarati tribunali koji ciplinski ka`njavati. U sudovima treba da se vr{e 200
inspekcije, a presude treba proveravati u pogledu {}u. Iskustvo [panije i njenog Consejo General del njihove doslednosti. Osoblje u sudovima treba na- Poder Judicial pokazuje kako se ta dr`ava odnosi- dzirati na primeren na~in, a javnosti treba da stoje la prema ovim pitanjima i kako je otkrila ~inioce o na raspolaganju delotvorni mehanizmi za pritu`be kojima se mora voditi ra~una pri davanju odgovora na rad sudstva. Tako|e su va`ni i odgovaraju}a na njih.7 li~na bezbednost, prostorije za rad, plate i status sudija. U nekim biv{im sovjetskim republikama is- pitivanje rada sudija na ni`em nivou se pokazalo kao naro~ito uspe{no sredstvo za odstranjivanje onih koji su nestru~ni, a sada se ova metoda koristi Izbor sudija od strane naroda je naizgled privla~an.8 i u drugim zemljama. U Sjedinjenim Ameri~kim Dr`avama je ova metoda uvedena u devetnaestom veku, kao poku{aj da se pobedi korupcija u sudstvu time {to je ovla{}enje za izbor sudija preneto sa korumpiranih politi~ara u ruke bira~a. Kao i u svakoj drugoj organizaciji, i u sudstvu mora da postoji dobro upravljanje kako bi se slu`ba vr{i- Jedan u~enjak je primetio: „Brige u vezi sa upa- la brzo i efikasno. Proizvod rada pravosu|a je re- dom stran~arenja u postupak postavljanja sudija {avanje sporova, za koje su potrebni nezavisnost i poja~ala je zabrinutost za administrativnu efikas- odsustvo pritisaka druge dve grane vlasti u radu. nost i status sudija i advokata. Do sredine ~etrde- setih godina 19 veka, drugi ameri~ki partijski sistem Mehanizam izbora sudija ~esto je razlog nesuglasi- se razvijao kao deo sna`ne politi~ke kulture u kojoj ca. Zajedno sa garancijama sudske nezavisnosti, je pobedniku na izborima pripadao plen koji donosi odredbe o izboru se ~esto nalaze u ustavima dr`ava. javni polo`aj. Sudstvo je bilo zna~ajan predmet politi~ke patrona`e, ali su predstavnici raznih ideo- Mnogi veruju da su politi~ari zainteresovani jedino lo{kih grupa kritikovali raspore|ivanje ovih polo`aja za izbor sudija koje }e izvr{avati njihove naredbe. po partijskom nalogu, bilo da se ono vr{ilo preko Politi~ari ponekad daju sebi za pravo da ospore izvr{ne ili zakonodavne grane vlasti. Radikalni legitimnost sudova kada oni odlu~uju o njima, bu- kriti~ari su zauzeli sna`an antipartijski stav. Oni su du}i da su politi~ari dobili svoj legitimitet od naroda verovali da }e izbor od strane naroda spre~iti da na izborima, a sudije ne. Idealno bi bilo da se u strana~ke vo|e odre|uju sastav sudstva.”9 procesu izbora sudija obavljaju i konsultacije sa drugim sudijama vi{eg ranga. Dugo se ~inilo da ovaj sistem zadovoljavaju}e radi. Me|utim, u novije vreme, izbori za sudije su postali Kako bi se spre~ilo da izbor sudija i upravljanje bojno polje interesnih grupa koje `ele izbor sudija postanu sredstvo za ugro`avanje nezavisnosti sud- koje }e biti naklonjene njihovoj strani. Ova opasnost stva, mnoge zemlje stvaraju pravosudne savete. To ugro`ava stru~ne kandidate koji bi svoj posao radili su tela odvojena od ostalih grana vlasti, kojima se neustra{ivo, pravi~no i bez priklanjanja jednoj strani. poverava izbor i unapre|ivanje sudija, kao i upravl- Ove interesne grupe ~esto deluju i bez pristanka janje sudskim sistemom. Sudije vi{eg ranga ~esto kandidata kojeg podr`avaju. Ovakav razvoj doga- postaju ~lanovi ovih saveta. Saveti su ponekad za- |aja doveo je do toga da se prave projekti za refor- du`eni i za disciplinske postupke. Obi~no se o ovak- mu koja bi smanjila preteranosti va`e}eg sistema. vim savetima govori u ustavu zemlje, ali se oni mo- gu obrazovati i na osnovu zakona. Postoji paradoks u ideji o sudijama koje javnost bira. Bira~ima su potrebne informacije na osnovu Od zemlje do zemlje mogu postojati razlike u orga- kojih bi mogli da procene na koji na~in bi svaki od nizaciji saveta, ali njihova uspe{nost svakako zav- kandidata vr{io svoju funkciju. Kandidati za organe isi od toga koliko }e dobro tvorci politike da re{e izvr{ne ili zakonodavne vlasti obi~no daju obe}a- pitanja u vezi sa sastavom saveta, izborom nje- nja o tome {ta bi radili ukoliko do|u na vlast, ali govih ~lanova, njihovim zadu`enjima i odgovorno- kada je re~ o sudijama, bira~i `ele one koji }e biti 201
pravi~ni i nepristrasni. Sudije ne}e biti nepristrasne napredni reformatori jednom kada se na|u na sig- ukoliko su se prethodno obavezale na to da }e urnom sudijskom polo`aju. [Ova opaska se odnosi odre|ene vrste slu~ajeva re{avati na odre|eni na- na izbor sudija Vrhovnog suda, koji se biraju prak- ~in. SAD imaju pravila putem kojih poku{avaju da ti~no do`ivotno. U izboru tih sudija za upra`njena razre{e ovaj paradoks: potrebno je dati smislene mesta klju~nu ulogu ima predsednik SAD-a. Slu~aj informacije, ali kandidati ne smeju da umanje svoju koji se pominje datira iz 30-tih godina pro{log ve- sudijsku nepristrasnost (npr. time {to }e izraziti ka, kada su sudije izabrane od strane „konzervati- politi~ka vi|enja koja ukazuju na to da su presudili vaca“ promenile svoj stav u vezi sa osporavanim pre nego {to su ~uli sve pravne argumente). Kako reformskim zakonima koje je poku{avala da se kandidati za sudijske funkcije i tre}a lica sada donese „liberalna“ opcija - prim.prev.] sve vi{e okre}u „pogre{noj i obmanjiva~koj retori- ci“10 da bi ostvarili svoj cilj, potrebno je na smislen Sudijska nezavisnost postoji da bi se njome okori- na~in preispitati sada{nja pravila, naro~ito kada se stilo pravosu|e a ne sudije kao pojedinci. Nezavi- ima u vidu da se pitanje govora kandidata za sudi- snost sudija ipak ne zna~i da sudije nisu ni prema je ve} nalazi pred Vrhovnim sudom SAD-a. kome odgovorne.
Sudije vi{eg ranga iz drugih zemalja anglosakson- Sudijska nezavisnost se najbolje posti`e ukoliko skog pravnog sistema o{tro se protive praksi da se druge sudije preuzmu na sebe du`nost da vode sudije biraju od strane gra|ana. brigu o odgovornosti sudija, u najmanju ruku sve do trenutka kada opoziv od strane zakonodavnog tela do|e na red. Sudije se moraju birati i dr`ati odgovornim na na~in koji ne ugro`ava nezavisnost pravosu|a kao institucije. Tribunali koji izri~u disci- Postoje ustavne garancije protiv proizvoljnog ukla- plinske mere treba da se sastoje ve}inom od pri- njanja sudija sa polo`aja. Ove garancije su takve da padnika samog pravosu|a, a ve}u legitimnost mo- se samo u posebnom postupku, u koji je obi~no uk- gu posti}i tako {to }e u svoj rad uklju~iti i pripad- lju~eno zakonodavno telo, mo`e razre{iti neki sudi- nike drugih profesija, ali nikako ne politi~are. ja vi{eg ranga. U svakom slu~aju, do razre{enja ne mo`e da do|e dok se ne sprovede prikladan postu- Rukovodioci pravosu|a koji su napisali Banga- pak. Na sli~an na~in, ne smeju se smanjivati plate i lorske principe (prethodno opisane) veruju da vi{i povlastice sudija, ~ime se spre~ava da vlada vr{i nivoi sudstva treba da na sebe prime zadatak pritisak na sudije pretnjama da }e ih li{iti prihoda itd. izgradnje i odr`avanja ~estitosti sudija. Kao naj- Sudstvo se {titi i samim svojim postupanjem - ono sna`nije sredstvo za to ~ini se da je prikladan ko- radi javno, daje obrazlo`enja za svoje odluke i, u deks pona{anja. Ovaj kodeks treba da osmisle najve}em broju slu~ajeva, te odluke podle`u odlu~i- same sudije; one treba da obezbede njegovu pri- vanju vi{eg suda po `albi. U nekim zemljama se us- menu, kao i pru`anje saveta sudijama kada se tanovljavaju i „odbori korisnika pravosu|a“, na koji- na|u u dilemi da li se odre|ena odredba kodeksa ma se predstavnici raznih grupa sastaju sa lokalnim primenjuje na odre|enu situaciju. sudijama kako bi na{li odgovaraju}a re{enja za svo- je probleme. Tako se uspostavlja de facto odgovor- Kodeksi pona{anja za sudije koriste se kako bi se nost prema narodu. stalo na put neprihvatljivim situacijama kakve su one kada deca sudija kao advokati dolaze na Najzna~ajniji element je verovatno sigurnost po- su|enje pred svoje o~eve ili majke zala`u}i se za lo`aja. Ukoliko se sudija nakon izbora mo`e raz- jednu od strana u sporu.11 U zemljama u kojima re{iti jedino zbog te{kih i ozbiljnih prekr{aja, onda pravosu|e u`iva zna~ajno poverenje takva situaci- nema potrebe da sudi tako da zadobije popu- ja mo`da ne bi bila razlog za brigu, ali tamo gde se larnost kod javnosti ili politi~ara zarad ponovnog naveliko sumnja u korumpiranost pravosu|a, ova- izbora. Iskustvo Sjedinjenih Ameri~kih Dr`ava je kvi postupci se gledaju na potpuno druga~iji na~in. pokazalo da ~ak i sudije koje je konzervativna administracija pa`ljivo probrala mogu da postanu 202
deksima koji su usvojeni u poslednje vreme, uklju~uju}i tu i Bangalorski. U Kodeks uklju~iti i dopunu kojom }e se sudijama dati smernice o Sastanak nigerijskog predsednika Saveznog vrhov- doli~nosti odre|enih oblika pona{anja u njiho- nog suda i predsednika vrhovnih sudova saveznih vom odnosu sa izvr{nom vla{}u (na primer, da dr`ava koji je nedavno odr`an bavio se izazovima li treba da u~estvuju u ispra}ajima i do~ecima sa kojima se pravosu|e susre}e. Kao rukovodioci guvernera). Obezbediti da se anonimne pritu`- sudske uprave, u~esnici tog sastanka trebalo je da be primaju i da se na odgovaraju}i na~in ispitu- obezbede podizanje kvaliteta rada na nivo koji }e ju njihovi navodi. omogu}iti da javnost ima puno poverenje u pravo- su|e kao instituciju i u sudije kao pripadnike te insti- 8. Razmotriti na koji na~in Sudijski kodeks pona- tucije.12 {anja mo`e da postane {ire dostupan javnosti.
Radi ispunjenja svojih namera, oni su utvrdili ~etiri 9. Razmotriti na koji na~in predsednici vrhovnih su- {iroke oblasti u kojima je trebalo odrediti dalje za- dova mogu da se uklju~e u pobolj{avanje razu- datke: mevanja javnosti u vezi sa osnovnim pravima i slobodama, naro~ito posredstvom medija. ` Unapre|enje pristupa pravosu|u 10. Ponovo razmotriti sudske takse kako bi se obez- ` Unapre|enje kvaliteta pravosu|a bedilo da one budu primerene i pristupa~ne.
` Podizanje nivoa poverenja javnosti u postupa- 11. Ponovo razmotriti prikladnost prostorija za ~e- nje suda kanje... za svedoke... i tamo gde takve prosto- rije ne postoje, ustanoviti da li postoje pros- ` Unapre|enje efikasnosti i delotvornosti u dava- torije koje se ne koriste... koje bi se mogle nju odgovora na pritu`be javnosti u vezi sa pos- iskori-stiti u ovu svrhu. tupanjem suda 12. Ponovo razmotriti broj „putuju}ih“ sudija koji su Kada su ustanovili ove {iroke oblasti, predsednici sposobni da presude stvar van sedi{ta suda. vrhovnih sudova su utvrdili i na~in na koji o nji- hovom radu treba suditi, odnosno „izmeriti“ ga, 13. Ponovo razmotriti na~in na koji se u sudu pru`aju re~eno na tehni~ki na~in. javnosti osnovne informacije o pitanju jemstva.
Kako bi to postigli, organizovali su intenzivnu raz- 14. Izvr{iti pritisak da se sud ovlasti da izri~e odlo- menu mi{ljenja o pokazateljima koji bi mogli da se `ene kazne i nov~ane kazne u iznosima koji }e primene radi merenja uticaja njihovog rada. Imali biti usagla{eni sa promenom vrednosti novca. su na umu da ti pokazatelji treba da zadovolje dva uslova: da to budu stvari nad kojima same sudije Kvalitet su|enja imaju izvesnu kontrolu i da budu radnje koje na po- voljan na~in mogu da uti~u na sudsko postupanje. 15. Obezbediti visok nivo saradnje izme|u raznih organa zadu`enih za pitanja koja se javljaju Ovo je program koje su najvi{e nigerijske sudije na sudu (policija, tu`ioci, zatvorske ustanove). stavile sebi u zadatak: 16. Ponovo razmotriti delotvornost odbora za Pristup pravosu|u krivi~no pravosu|e i drugih tela koja ~ine „korisnici suda“, [pod ovim pojmom se, prema 7. Pregledati i, tamo gde je potrebno, izmeniti Ko- re~ima D`eremija Poupa, podrazumevaju deks pona{anja, tako da se putem izmena uti- tu`ioci, advokati, policija, zatvorske slu`be, ~e na pokazatelje dogovorene na Radionici. U aktivisti nevladinih organizacija koje se bave toku ovog postupka uporediti Kodeks sa ko- za{titom ljudskih prava, poslovni ljudi i same 203
sudije - prim.prev.] ustanoviti ova tela tamo 29. Ponovnim pregledom spiskova i predmeta gde ne postoje i uklju~iti u njih zna~ajne nevla- obezbediti da sudije koje ~ekaju na reizbor dine organizacije. nakon isteka mandata vode rasprave samo u hitnim slu~ajevima. 17. Dati prioritet predmetima koji su davno zapo- ~eti i preduzimati redovne mere za ra{~i{- Poverenje javnosti u sudove }avanje zaostalih predmeta. 30. Uvesti inspekcije sudova na slu~ajnoj osnovi, 18. Sa zahtevima za odlaganje ozbiljnije postupati koje bi vr{ila Komisija za spre~avanje korupcije. i re|e im udovoljavati. 31. Periodi~no sprovoditi nezavisna istra`ivanja ka- 19. Ponovo razmotriti proceduralna pravila kako ko bi se stekao uvid u nivo poverenja koje pravo- bi se odstranile odredbe koje se mogu zlo- su|e u`iva me|u advokatima, sudijama, stran- upotrebiti. kama, sudskim slu`benicima, policijom, gra|ani- ma, zatvorenicima i „korisnicima sudova“. 20. Obezbediti da sudovi na svim nivoima po~inju svoje sednice na vreme. Poja~ati savetovanje 32. Oja~ati politiku i incijative za unapre|enje kon- izme|u sudstva i advokatskih komora kako bi takta izme|u sudske i izvr{ne vlasti. se odstranilo ka{njenje i uve}ala efikasnost. 33. Uve}ati uklju~enost gra|anskog dru{tva u od- 21. Ponovo razmotriti, a ako je potrebno, i uve}ati bore „korisnika sudova“. broj sudija koji se bave upravljanjem predme- tima. Unapre|enje na{e efikasnosti i delotvornosti kod davanja odgovora na pritu`be javnosti u 22. Obezbediti redovne posete zatvorima, koje vezi sa sudskim postupcima treba preduzimati zajedno sa aktivistima ne- vladinih organizacija iz oblasti ljudskih prava i 34. Sistematsko registrovanje pritu`bi na nivou drugima koji imaju udela u ovoj oblasti. federacije, dr`ava ~lanica i sudova.
23. Razjasniti nadle`nost ni`ih sudova u pogledu 35. Pove}anje svesti u javnosti o mehanizmima odre|ivanja pu{tanja uz polo`eno jemstvo za pritu`be. (npr. u ve}im slu~ajevima). 36. Sna`enje efikasnosti i delotvornosti pritu`bi 24. Ponovo razmotriti broj sudskih inspekcija i koje podnosi javnost.13 obezbediti da on bude primeren. Nigerijske sudije su pokazale da postoje oblasti u 25. Ponovo razmotriti broj predmeta koji se pre- kojima mogu da pozitivno uti~u na integritet sud- gledaju i obezbediti da on bude primeren. skog postupanja, a da pri tom ne moraju da ~ekaju na promenu zakona. 26. Ispitati na~in na koji se u vreme dono{enja od- luke obezbe|uje a`urnost kriminalnih dosijea.
27. Razviti smernice za ka`njavanje (na osnovu modela SAD-a). Litvanski Zakon o sudovima propisuje da se za sudi- ju mo`e odrediti samo lice koje ima neosporan 28. Pratiti zbog mogu}e zloupotrebe slu~ajeve u ugled. Takvim licem se ne mo`e smatrati neko ko je: kojima je dozvoljeno izdavanje sudskog nalo- ga u odsustvu druge strane, kada se presude ` bio osu|en za namerno u~injeno krivi~no delo, dostavljaju u prostorijama i gde se postupak bez obzira na to {to je kazna istekla, na neprimeren na~in vodi u odsustvu stranaka. 204
` bio osu|en za krivi~no delo iz nehata, a kazna jo{ nije istekla, Sve ve}i broj zemalja (uklju~uju}i i Nigeriju) osniva „odbore korisnika suda“, gde se razne grupe ovih lica ` otpu{ten iz slu`be na osnovu odluke Sudijskog okupljaju da bi sa sudijama raspravljali o funkcioni- suda ~asti, sanju sudskog sistema, radi unapre|ivanja saradnje i utvr|ivanja problema i re{enja. Ovaj vid obezbe|iva- ` ~ije pona{anje i aktivnosti nisu u skladu sa prav- nja odgovornosti na lokalnom nivou mo`e da pred- ilima sudijske profesionalne etike. stavlja sna`an podsticaj svima koji su uklju~eni u pravosudni sistem da se pona{aju po{teno. Kako bi se sudijama garantovala nezavisnost, Za- kon: (a) zabranjuje svako me{anje u rad sudija od strane organa vlasti i institucija, ~lanova parlamenta i drugih zvani~nika, politi~kih stranaka i javnih orga- nizacija ili pojedinaca; i (b) propisuje da sudije mora- ju da budu nepoliti~ke osobe. Sudija ne sme da U mnogim zemljama advokati su primarni izvor ko- zauzima polo`aj po osnovu izbora ili postavljenja, rupcije. Njih optu`uju za podmi}ivanje sudskih slu`- niti da bude zaposlen u poslov-noj ili bilo kakvoj benika i sudija i varanje klijenata (la`nim tvr|enjem drugoj privatnoj organizaciji ili preduze}u. Sudija da su morali da plate mito). U takvim zemljama pita- ne sme da dobija drugu zaradu osim sudijske i nje uvo|enja reda u okviru advokatske profesije po- nadoknade za obrazovne i istra`i-va~ke aktivnosti staje sredi{nje pitanje integriteta celog sudskog pro- koje preduzima.14 cesa. Me|utim, ovo je jo{ jedna od oblasti u kojoj vladin upliv nosi sa sobom opasnost da stvari posta- nu jo{ gore. Isku{enje da se „disciplinuju“ samo ad- vokati koji uznemire vlasti svojim uspehom u odre- |enim slu~ajevima katkad prevlada. Ipak, javnosti Istra`ivanja {irom sveta pokazuju da do pogre{nih se najbolje slu`i i vladavina prava mo`e da do|e do postupaka sudskog osoblja dolazi pre svega kada je izra`aja samo ako gra|anima stoji na raspolaganju sistem upravljanja u sudovima neodgovaraju}i. Ad- nezavisna advokatska profesija. vokati i njihovi klijenti daju mito kako bi se predmeti negde zagubili, da se rad na odre|enim predmetima Osnovni principi Ujedinjenih nacija o ulozi advoka- uspori (ili ubrza), da se presude ne primene i da se ta utvr|uju klju~nu ulogu profesionalnih advokat- zameni postupaju}i sudija nekim ko bi bio po volji skih asocijacija u pridr`avanju profesionalnih i eti~- stranke. Gotovo ni{ta od ovoga se ne mo`e u~initi kih standarda.15 To se mo`e posti}i tako {to asoci- ako u tome sudsko osoblje aktivno ne u~estvuje. U jacije {tite svoje ~lanstvo od krivi~nog gonjenja, ne- brojnim zemljama su sprovedena ispitivanja iskusta- primerenih ograni~enja i naru{avanja prava, pru`a- va korisnika sudova kako bi se stekao uvid u obim ju pravnu pomo} ~lanovima koji se na|u u neprilici ovog problema i osna`ile neophodne reforme. i sara|uju sa vladom i drugim institucijama radi pri- bli`avanja ciljevima kao {to su pravda i odbrana U indijskoj dr`avi Karnataka utvr|eno je da su slu`- javnog interesa. benici suda odbijali da omogu}e uvid strankama ~ak i u rutinske informacije poput datuma slede}eg Ovi principi od vlada tra`e da: ro~i{ta. Kako bi se prevladao taj problem, naprav- ljen je veb-sajt na koji se postavljaju sve informacije Obezbede advokatima: ove vrste. Sâmo postojanje veb-sajta, kao konku- rentskog izvora informacija, nateralo je, kako se na- (a) da budu u mogu}nosti da vr{e svoju profe- vodi u izve{taju, slu`benike suda da prestanu sa ra- sionalnu funkciju bez zastra{ivanja, ometanja, nijom praksom. Preko mre`e se ne mo`e pristupiti uznemiravanja i neprimerenog me{anja; samim predmetima, ve} samo podacima o tome kada }e se i gde o njima ponovo voditi rasprava. (b) da mogu da putuju i savetuju se sa svojim kli- jentima slobodno, u zemlji i u inostranstvu; 205
(c) da ne trpe krivi~ne, administrativne, ekonom- Mada je po`eljno da advokatska profesija sama ske ili druge sankcije, niti da im se sankcijama ure|uje politiku svog rada, na primer preko disci- preti, zbog postupaka koje advokati preduzmu plinskih organa u okviru asocijacija, sve vi{e se u skladu sa priznatim profesionalnim du`nos- spoznaje da uklju~ivanje spoljnih u~esnika (kao tima, standardima i etikom. manjinskih u disciplinskom organu) mo`e da pomogne da se odluke donose na transparentniji Mada prepoznaju sredi{nju ulogu koju advokatska na~in, pa stoga i da budu prihvatljivije za javnost. profesija ima u pridr`avanju vladavine prava i pra- vi~nosti zakonskih procedura, reformatori propisa o korupciji tako|e `ele da obezbede da rad advokat- ske profesije bude na odgovaraju}i na~in regulisan i disciplinovan. Na taj na~in }e samim advokatima biti lak{e da se ne upletu u korupciju, bilo u svoje ili u ime svojih klijenata. 206
1 Za{to treba da brinemo za nezavisnost i odgovornost 7 Videti u: „Upravljanje pravosudnim sistemom: [panski sudija? (Bruce Fein and Burt Neuborne, Why Should We pravosudni savet“ (Guerra, Luis Lopez: Governing the Care About Independent and Accountable Judges? justice system: Spain’s judicial council, World Bank Brennan Center for Justice, NYU School of Law publis- PREM Note 54) (http://www1.worldbank.org/prem/prem- hed in Judicature, Journal of the American Judicature notes.cfm?offset=21) Society) (http://www.brennancenter.org/resources/down 8 Videti: „Slobodni govori sudija na izborima za sudije, ili: loads/fein_neuborne.pdf); Izve{taj savetodavne disku- Koliko su bezbedni nespregnuti topovi?“ (Mark Kozlowski sione grupe zna~ajnih stru~njaka Komonvelta za pravo- and Praveen Krishnan, Freeing Candidate Speech in su|e (Report of the Advisory Panel of Eminent Common- Judicial Elections: Or, How Safe are Loose Cannons? wealth Judicial Experts, Kenya, 17 May 2002) (www.icjca Brennan Center for Justice Judicial Independence Series) nada.org/transfer/documents/default.htm). Me|u me|u- (http://www.brennancenter.org/resources/jiseries/ji narodnim konvencijama se nalazi ~lan 10 Univerzalne de- series2.pdf); „Regulisanje delovanja interesnih grupa na klaracije o ljudskim pravima Ujedinjenih nacija [Inter- sudijskim izborima (Mark Kozlowski, RegulatingInterest national Conventions include the Universal Declaration of Group Activity in Judicial Elections, Brennan Center for Human Rights, Article 10, 12/10/1948, United Nations, Justice Judicial Independence Series) (http://www.brenna G.A. res. 217A(III)]. Posebno su zna~ajni i ~lanovi 6-11, ncenter.org/resources/jiseries/jiseries1.pdf); „Nova politi- 14-16. Me|unarodne smernice i principi uklju~uju: Uputs- ka pri izboru sudija: pritisak interesnih grupa i reklamne tvo za po{teno su|enje organizacije Amnesty Internatio- kampanje na televiziji za vrhovne sudove dr`ava“ [Debo- nal (Fair Trials Manual, 1999, prvi put objavljeno decem- rah Goldberg, Craig Holman Samantha Sanchez, The bra 1998, AI Index: POL 30/02/98) (http://www.amnesty. New Politics of Judicial Elections: Special Interest Press- org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm); [ta je po{teno su|e- ure, and TV Advertising in State Supreme Court Campa- nje? Osnovni vodi~ za pravne standarde i postupke, Ko- igns (“Justice At Stake Campaign”, Brennan Center for mitet pravnika za ljudska prava iz Njujorka, mart 2000. Justice, NYU School of Law) p. 28)]. (What is a Fair Trial? A Basic Guide to Legal Stan-dards and Practice, Lawyers Committee for Human Righ-ts, 9 Kermit Hol (Kermit Hall) u: „Sudstvo na probi: Ustavna New York, March 2000) (http://www.lchr.org/pubs/des reforma i pojava izbora sudija od strane gra|ana 1846- criptions/fair_trial.pdf); Univerzalna sudijska povelja Ge- 1860“ [The Judiciary on Trial: Constitutional Reform and neralnog saveta me|unarodne asocijacije sudija (The the Rise of an Elected Judiciary 1846 - 1860, The Histo- Universal Charter of the Judge, General Council of the rian 46 (1983): 337-354] (http://www.pbs.org/wgbh/pages/ frontline/shows/jus- International Association of Judges, Taipei, Taiwan, 11/17/1999) (http://www.domstol.dk/html/publikationer tice/howdid/kermit.html) /universal/UniChaUk.pdf). 10 „Slobodni govori sudija na izborima za sudije, ili: Koliko su 2 Dogovoreno na Sedmom kongresu UN o spre~avanju bezbedni nespregnuti topovi?“ (Mark Kozlowski and Pra- kriminala i postupanju sa prestupnicima (7th UN Con- veen Krishnan, Freeing Candidate Speech in Judicial Ele- gress on the Prevention of Crime and the Treatment of ctions: Or, How Safe are Loose Cannons? Brennan Offenders, Milan, Italy), 08/26-09/06/1985 (http://www1. Center for Justice Judicial Independence Series) (http:// umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm) www.brennancenter.org/resources/jiseries/jiseries2.pdf)
3 Bangalorski principi sudske nezavisnosti (Bangalore 11 Globalno tretiranje korupcije (Michael Kirby, Tackling Co- Principles on Judicial Independence): www.unodc.org/ rruption Globally) (http://www.hcourt.gov.au/speeches/kir pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_princi- byj/kirbyj_stjames.htm); Eti~ki principi za sudije Kanad- ples.pdf; dokument je usvojila Generalna skup{tina Komi- skog pravosudnog saveta [Canadian Judicial Council, sije UN za ljudska prava, na preporuku specijalnog izves- Ethical Principles for Judges (1998)]. Objavljivanje Eti~kih tioca o nezavisnosti sudstva, maja 2003. principa za sudije je poslednji u nizu koraka koji su u~i- njeni kako bi se sudijama pomoglo da vr{e svoje nimalo 4 20. mart 1993, Evropska sudijska asocijacija, Preporuka lake du`nosti. Oni predstavljaju sa`et ali sveobuhvatan broj R (94)12 Komiteta ministara dr`avama ~lanicama o niz principa koji se odnose na mnoga te{ka eti~ka pitanja nezavisnosti, efikasnosti i ulozi sudija [European Asso- sa kojima se sudije suo~avaju u svom radu i `ivotu u ciation of Judges Recommendation no. R (94)12 of the zajednici. Principi tako|e postavljaju dobru osnovu koja Committee of Ministers to Member States on the Inde- podsti~e potpunije razumevanje uloge sudija u dru{tvu, pendence, Efficiency and Role of Judges, 13 October kao i eti~kih dilema na koje nailaze (www.cjc-ccm.gc.ca/ 1993, 518th Meeting of the Ministers Deputies, Council of english/publications/ethic_e.pdf). Sudijska etika u Ju`noj Europe]: http://cm.coe.int/ta/rec/1994/94r12.htm Africi (Judicial Ethics in South Africa), koju su marta 2000. 5 Komitet ministara Saveta Evrope je preporuku usvojio 13. doneli rukovodilac pravosu|a, predsednik Ustavnog suda oktobra 1994. [Recommendation No. R (94) 12, Commi- i predsednici vi{ih sudova i apelacionih radnih sudova, ttee of Ministers of the Council of Europe on October 13, kao i predsednik Suda za zemlji{ne zahteve: u preambu- 1994] (http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_co-ope li ju`noafri~kog Eti~kog kodeksa za sudije ka`e se i ration/Legal_professionals/Judges/Instruments_and_doc slede}e: „Da bi ispunilo svoju ustavnu ulogu, sudstvu je uments/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20memo potrebno da javnost prihvati njegov moralni autoritet i inte- randum.pdf) gritet, koji su pravi izvor mo}i sudstva. U skladu sa tim, 6 Sastanak o sudijskim zakonima u Evropi je organizovao Ustav nala`e svim dr`avnim organima da pomognu i za{- Savet Evrope 8-10. jula 1998. (http://www.coe.int/T/E/Le tite nezavisnost, nepristrasnost, dostojanstvo, pristupa~- gal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Jud nost i delotvornost sudstva. Jo{ je va`nije da sudije u sva- ges/Instruments_and_documents/charte%20eng.pdf) ko doba te`e da odr`e, za{tite i unaprede status sudstva. 207
Zarad tog cilja, oni treba da poka`u osetljivost na eti~ka 14 Antikorupcijska mre`a za ekonomije u tranziciji (Anti-Cor- pravila kojima se rukovode u svojim aktivnostima i pona- ruption Network for Transition Economies): http://www. {anju, bilo da se nalaze za sudijskim stolom ili ne...“ (http: anticorruptionnet.org/acncgi/user_side/projects.cgi?lang= //www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16.htm) en&site_type=graphics&come_from=projects&search=1 12 „Ja~anje sudijskog integriteta i kapaciteta u Nigeriji“ &country_id=14 (Stren-gthening Judicial Integrity and Capacity in Nigeria: 15 Osmi kongres Ujedinjenih nacija o spre~avanju krimi- Extract Report of the First Federal Integrity Meeting for naliteta i postupanju prema prestupnicima, Havana, Kuba Nigerian Chief Judges, Abuja. 26-27 October 2001) (8th UN Congress on the Prevention of Crime and the 13 Videti: „Ja~anje sudijskog integriteta i kapaciteta u Treatment of Offenders, Havana, Cuba, 08/27-09/07/ Nigeriji“ (Strengthening Judicial Integrity and Capacity in 1990 adopted by the UN Congress in Havana) (http:// Nigeria: Extract Report of the First Federal Integrity www1.umn.edu/ humanrts/instree/i3bprl.htm) Meeting for Nigerian Chief Judges, Abuja. 26-27 October 2001) 209
U proteklih deset godina bili smo svedoci do tada nevi|enih poku{aja vlada, me|unarodnih i nevla- dinih organizacija da se bore protiv korupcije. Ti napori su u po~etku bili usmereni protiv tradicional- Bilo je perioda kada su neke razvijene zemlje sebe nog negiranja da je korupcija i{ta vi{e od „male lo- smatrale moralno superiornim u odnosu na druge kalne pote{ko}e“. Na stranu Isto~na Azija, gde nije po pitanju korupcije. „Preko se stvari rade druga- bilo dovoljno iskustva u tretiranju ovog problema, ~ije“ - tvrdili su oni. „Mi tamo moramo da radimo gde su istra`ivanja bila retka a ozbiljne akademske stvari za koje ne bismo ni pomislili da radimo kod debate sporadi~ne, gde, jednostavno, korupcija nije ku}e.“ Nivo ume{anosti izvoznika iz ovih zemalja u uzimana za ozbiljno. sistemsku korupciju {irom sveta sada je otkriven, a nivo korumpiranosti njihovih politi~kih institucija Kada se u poslednje vreme shvatilo koliko je pro- „crnim“ novcem naterao je mnoge od njih da revi- blem ra{iren i ozbiljan, usledila je i akcija na raznim diraju svoja shvatanja. stranama. Sada postoji niz obavezuju}ih me|una- rodnih konvencija, uklju~uju}i tu Konvenciju OECD- a protiv podmi}ivanja stranih javnih slu`benika i globalnu Konvenciju Ujedinjenih nacija protiv korup- cije, kao i konvencije koje se potpisuju u okviru poje- dinih kontinenata - Evrope, Amerike i odskora Afrike. Na taj na~in je po prvi put postignuta saglasnost u Reforme treba da se razviju tamo gde se sprovode celom svetu o tome {ta je korupcija, za{to se protiv i da se sprovode lokalno. Njih mogu da podstaknu i nje treba boriti i na koji na~in. Mada takva saglasnost pomognu spoljni partneri (npr. donatori i me|una- neizbe`no odra`ava minimum oko kojeg su se svi rodne finansijske institucije), ali motivacija za refor- mogli slo`iti, va`no je da je o ovim dokumentima me i njeni predvodnici moraju do}i iznutra. Korup- postignut sporazum, da je u toku njihova ratifikacija, cija unutar zemlje tu treba i da se re{ava, a korupci- a da se i primena nazire. To budi nade u budu}nost ja u me|unarodnim poslovnim transakcijama mora globalne kampanje za borbu protiv korupcije. da se re{ava na obe strane na kojima se transakci- ja odigrava. Ne postoji jedinstveno re{enje za sve. Ali, posmatraju}i rezultate poslednjih desetak godi- na, mo`emo li ih oceniti uspe{nim ili neuspe{nim? Korupcija je toliko slo`ena pojava da se uspeh jed- ne inicijative ili niza inicijativa ~esto ne mo`e odre- diti. Preduzete su neke dobre reforme a, naizgled, Za suzbijanje korupcije ne postoje magi~na re{enja. to nije uticalo da se nivo korupcije smanji. Me|utim, Ima mera kojima se brzo mo`e posti}i uspeh, kao mo`da bi situacija bila znatno gora da reforme nije {to je, na primer, uobli~avanje procedura carinske bilo. Na osnovu toga {to se pove}ao nivo korupcije, administracije, ve}a transparentnost postupka jav- ne mo`emo jednostavno zaklju~iti da su napori da nih nabavki, krivi~no gonjenje ve}eg broja korumpi- se ova pojava suzbije nu`no ostali bez traga. Potre- ranih funkcionera, ali ne postoji sveobuhvatno ins- bna su nam znatno savr{enija sredstva za ispitivan- tant re{enje. Borba protiv korupcije je dug i te`ak je korupcije pre nego {to budemo mogli da odgovo- proces koji se nikada ne zavr{ava. rimo na mnoga pitanja koja se postavljaju nakon preduzimanja napora za njeno suzbijanje.
Sugestije o nau~enim lekcijama koje su date u da- ljem tekstu ni u kom slu~aju nisu iscrpne, ali nedo- statak prostora ne dozvoljava {ire izlaganje. Na- Antikorupcijske strategije se ne mogu sprovoditi u prosto, u sugestijama se izla`u neke od najva`nijih nekom ograni~enom vremenskom periodu, pa da pouka. Nema ni~eg izvesnijeg od ~injenice da je se zatim s njima prestane. Potrebno je vreme da bi pred nama jo{ mnogo vi{e onoga {to tek treba da se strategija osmislila, primenila i po~ela da daje re- nau~imo. zultate. Kada i donatori u~estvuju u tom poslu, ne 210
treba da tra`e priliku za brz odlazak, ve} da plani- polo`ajima treba da se periodi~no rotiraju, gde god raju dugoro~no i stabilno anga`ovanje. je to mogu}e, a kada su u pitanju najranjivije ta~ke, kontakt izme|u slu`benika i javnosti treba da se {to je mogu}e vi{e depersonalizuje kako bi se izbegla opasnost koju nosi razvijanje li~nih odnosa izme|u slu`benika i korisnika. Carina je samo je- dan od primera oblasti u kojima je potrebna izme- na procedura u ovom pravcu. U situacijama kada Pristup reformama „na par~e“ je nepouzdan. Stra- je li~ni kontakt neophodan, uvo|enje elemenata tegija treba da bude sveobuhvatna i da se odnosi na nepredvidivosti - da klijent ne zna unapred koji }e sve aspekte sistema dru{tvenog integriteta. Kada slu`benik raditi sa njim - smanjuje mogu}nost za se sa reformom krene odlu~no i kada iz izve{taja potencijalno podmi}ivanje. Uvo|enje kompjuteri- antikorupcijske komisije javnost sazna za ozbiljne zacije mo`e da unapredi ove procedure pove}ava- prestupe visokih dr`avnih funkcionera kojih ranije ju}i mogu}nosti za kontrolu brzine rada, utvr|iva- nije bila svesna, pove}ano opa`anje korupcije od nje ka{njenja i ispitivanje za{to je do ka{njenja strane javnosti mo`e da se negativno odrazi na pro- do{lo. Ipak, u nekim zemljama su birokratski zah- ces. Ukoliko proces reformi ne ide skupa sa odgo- tevi nepodno{ljivi, a takav razvoj situacije nije bio varaju}im programima za informisanje i podizanje slu~ajan, ve} osmi{ljen radi pove}anja broja prilika svesti, stvori}e se utisak da stvari idu od lo{eg ka za uzimanje mita. U tim zemljama potreba za spro- gorem. Od klju~ne va`nosti je da se od po~etka vo|enjem reformi mo`e da bude nesumnjiva, ali ih pokloni posebna pa`nja odnosima sa javno{}u. svejedno ne}e biti lako sprovesti. Treba voditi ra~una o o~ekivanjima javnosti i spre~iti nastupanje opasnosti politi~ke prirode.
Povre|ene i bri`ne gra|ane i slu`benike iz samih Ova dokumenta ne treba da slu`e kao ukras ve} dr`avnih organa treba podsta}i da se obra}aju no- kao sredstvo za promene. Eti~ki kodeksi su koris- vim institucijama kao {to su antikorupcijska komisi- ni, ali samo kada ih slu`benici na koje se oni ja, slu`ba ombudsmana i posebne telefonske slu`- odnose podr`avaju. To osoblje mora da u~estvuje be za pritu`be. Ukoliko se glas zabrinutih ne saslu- u pripremi kodeksa i da pro|e programe obuke za {a, neophodne akcije }e kasniti, mo`da nepovratno. njegovo sprovo|enje. Obuka mora da bude osmi- Oni koji podnose pritu`be moraju da budu uvereni {ljena tako da u~e{}e bude {to aktivnije, npr. da se da }e se po pritu`bama ozbiljno raditi, kao i to da oni tra`i izlaz iz hipoteti~kih situacija, da se podele li~no ne}e biti izlo`eni opasnosti. U nekim zemljama uloge i sli~no. Obuke prete`no {kolskog tipa, na postoji tabu potkazivanja drugih gra|ana ili kolega, kojima se dr`e predavanja i deli materijal, nisu se ali ga treba prevazi}i. Dosta se pri~alo o podizanju pokazale kao uspe{ne. Tako|e, gra|anske pove- svesti javnosti po ovom pitanju, ali je ceo posao lje mogu da budu delotvorne jer kroz njih gra|ani- uglavnom prepu{ten organizacijama gra|anskog ma postaju vidljivije obaveze koje su vlasti na sebe dru{tva. preuzele, a ujedno predstavljaju i izazov za vlasti da urade ono {to su obe}ale. Obaveze koje vlast preuzima poveljom treba da budu ostvarive, a same povelje treba objavljivati.
Iskustvo pokazuje da, na primer, kada je re~ o ko- rupciji u policiji, nije dovoljno napraviti ~istku u nekoj korumpiranoj policijskoj jedinici. Ukoliko nisu uspo- Treba preispitati zahteve koje postavlja birokratija i stavljeni mehanizmi za stalno pra}enje situacije, odr`avati ih na minimumu. Slu`benici na osetljivim pre ili kasnije }e ta jedinica ponovo potonuti u ko- 211
rupciju i bi}e potreban dodatni napor da se stanje razmatrane), pitanje pro{losti }e ostati jedan od naj- popravi. Nije dovoljno ukloniti korumpirane slu`be- ve}ih kamena spoticanja za svaku reformu. nike ako se ne uklone i mogu}nosti za korupciju i ako se ne obezbedi da na zna~ajne polo`aje budu postavljeni po{teni slu`benici. „Provere ~estitosti“ mogu da pomognu pri utvr|ivanju koji su slu`beni- ci po{teni, kao i pri razmatranju odluka o unapre- |enjima u slu`bi.
Bez dobrog vo|stva sa vrha, svaki poku{aj ve}ih Da bi se ostvarila saradnja sa javno{}u, program re- reformi u okru`enju u kojem je korupcija sistemska forme se ne sme svesti samo na odstranjivanje po- osu|en je na propast. Predvodnici treba da slu`e za jedinaca osumnji~enih za korupciju. U situacijama primer drugima i javnost treba da ih kao takve vidi, kada je korupcija sistemska, korumpirani pojedinac a ne samo da ponavljaju fraze. Ipak, kao {to sami nije jedina ,,trula jabuka“ i njegovo uklanjanje ne}e zakoni nisu dovoljni da se postignu reforme, tako ni- spre~iti da se ostali pokvare. Umesto toga, treba se je dovoljno ni dobro vo|stvo. Treba tragati za mogu- usmeriti na ceo sistem kako nova osoba koja do|e }im saveznicima koji bi takvo vo|stvo podr`ali, ma- na mesto korumpiranog ne bi bila izlo`ena istim is- da postoji opasnost da se kao saveznici pojave i oni ku{enjima. Prevencija mo`e da bude daleko delo- sa sumnjivom pro{lo{}u. Pa ipak, ako bi se samo tvornija i neopisivo jeftinija od istrage i krivi~nog go- „svecima“ dozvolilo da u savez u|u, te{ko da bi ih njenja. Najzad, vlastima su potrebni stru~ni i sposo- bilo vi{e od nekolicine. Ono {to je va`no jeste da se bni slu`benici koji }e obavljati dr`avne poslove svi saveznici reformi posvete izgradnji nove budu}- unutar funkcionalnog institucionalnog okvira i koji nosti i da se potom tog opredeljenja ~vrsto dr`e. }e, ako bude potrebno, biti podvrgnuti delotvornom re`imu zakonske prisile.
Izgleda da postoji povezanost izme|u visokog nivoa Jako je te{ko iza}i iz stanja u kome korupcija caru- korupcije i niskog nivoa aktivnosti gra|anskog dru{- je. Mnogi mo}ni krugovi imaju razloga da se pla{e tva. Dosada{nji napori za uspostavljanje kreativnog da }e u novom sistemu oni biti tretirani na neprime- i aktivnog gra|anskog dru{tva ukazuju na potrebu ren na~in. Kada korupciona{i postanu vlasnici veli- dono{enja propisa koji bi gra|anskom dru{tvu omo- kih holding kompanija, pokretanje postupaka protiv gu}ili da stvara svoje institucije bez vladinog uticaja njih mo`e da donese nestabilnost ekonomiji zem- i kontrole, kao i na potrebu za pozitivnim dijalogom lje. Kako onda otkloniti nastalu {tetu, a ne napravi- izme|u gra|anskog dru{tva i vlasti. To nije uvek la- ti novu? Bi}e te{ko prevaliti re~ „amnestija“ preko ko posti}i, posebno u mladim demokratijama, jer usta, ali nekada je ona neminovna. Ona je pogoto- mo`e da bude suprotno utvr|enim procedurama za vo neminovna onda kada je re~ o sitnijim prekr{a- dono{enje i sprovo|enje odluka. Jedan od pokaza- jima ni`ih slu`benika. Mada je pitanje amnestije telja iskrenosti vlasti koja se zaklinje na borbu protiv problemati~no, mo`e se dosta toga kazati u prilog korupcije jeste provera njene spremnosti na sarad- osloba|anju jednog dela osoblja od krivice. Neke nju sa gra|anskim dru{tvom. vi{e slu`benike treba ukloniti sa polo`aja i kazniti, ali ni`i slu`benici, ukoliko nisu ozbiljno zloupotrebili svoju mo}, ne treba da se ose}aju ugro`eno. Sve dok se ne osmisle re{enja koja mogu da funkcioni- {u u praksi („komisije za istinu i pomirenje“ su ve} 212
U mnogim zemljama su organizacije gra|anskog Institucije poput ombudsmana i glavnog revizora dru{tva nikle na pre~ac, samo da bi iskoristile deo privla~ne su u teoriji, ali u stvarnosti mogu da funk- sredstava koje su strani donatori spremili kao cioni{u samo ako njihove nosioce ne mo`e arbi- pomo} za organizovanje, razvoj i ja~anje gra|an- trarno da ukloni izvr{na vlast ~iji rad kontroli{u. Tre- skog dru{tva. Organizacije gra|anskog dru{tva ba izgraditi mehanizme nepoliti~ke prirode koji bi treba da budu transparentne i odgovorne u svom mogli da odbrane nosioce ovih funkcija i da, kada je radu. Kao ni zvani~nim institucijama, ni njima se ne potrebno, omogu}e da se njihov glas ~uje. mo`e verovati „na lepe o~i“ i postoji potreba da se prati njihova transparentnost.
Neke vlade su shvatile da je transparentan pristup Ozbiljne gre{ke su iza{le na videlo u onim zemlja- informacijama najdelotvornije sredstvo za suzbija- ma u kojima zakonodavna vlast nije samo telo koje nje korupcije, pa su usvojile odgovaraju}e zakone. nadzire tro{enje javnih finansija ve} su i njeni ~la- Od organa vlasti se mo`e tra`iti da u pojedinostima novi aktivno ume{ani u tro{enje sredstava (uklju- izlo`e usluge koje pru`aju i njihove tro{kove. U In- ~uju}i tu i pove}anje sopstvenih zarada), kao i u doneziji se informacije zna~ajne za lokalnu zajed- sklapanje poslova sa dr`avom. Ova kombinacija nicu (npr. detalji razvojnih projekata) izla`u, tako da uloga zakonodavne i izvr{ne vlasti dovodi do suko- javnost raspola`e svim informacijama koje su joj po- ba interesa i truje politi~ki `ivot zemlje. Demokratske trebne da bi budno motrila na to {ta se de{ava. institucije postaju prezrene u javnosti. Dok se takve kontradikcije ne re{e na zadovoljavaju}i na~in (jas- nom podelom vlasti), pitanje je da li u takvim zem- ljama uop{te mo`e da se sprovede delotvorna antikorupcijska reforma.
Da bi javnost stvarno imala pristup informacijama, nu`no je da se spisi vode uredno. Na taj na~in se tako|e obezbe|uje odgovornost javnih slu`benika. U okviru vlasti treba da postoji jedna organizacija Donedavno, pitanje finansiranja politi~kih partija se koja bi nadgledala proces postupanja sa doku- naveliko ignorisalo od strane me|unarodne zajed- mentacijom u raznim odeljenjima i koja bi organi- nice. Neki smatraju da je najbolji na~in da se ogra- zovala arhiviranje zastarele dokumentacije. ni~i kupovina uticaja kroz finansiranje politi~kih partija ograni~enje partijskih rashoda po vrsti i po visini, umesto pristupa koji ograni~ava visinu zako- nitih partijskih prihoda. Promena vlade na Tajvanu u martu 2000. je pokazala da bogata politi~ka par- tija i pored velikih investicija i mo}nih prijatelja ipak Ve}ina ubistava novinara tokom poslednjih godina mo`e da izgubi na izborima. Ova ~injenica poja~a- bila je u vezi sa njihovim istra`ivanjima slu~ajeva va veru u to da manipulacije u finansiranju politi~- korupcije, pa stoga postoji potreba da se rad novi- kih partija ne moraju nu`no da budu nepremostiva nara u~ini manje opasnim. Tako|e treba unapredi- prepreka za promenu vlasti. ti i profesionalne standarde. Nekoliko institucija vo- di kurseve istra`iva~kog novinarstva. S druge stra- ne, u mnogim delovima sveta i sami novinari su 213
ume{ani u korupciju. Mediji su „stub integriteta“ koji ~aju, ne postoje jasni dokazi o tome da pove}anje tra`i posebnu pa`nju. zarada mo`e da umanji korupciju. U okviru {ire re- forme javnih slu`bi, pitanje odgovaraju}e zarade i motivacije za rad mo`e da igra odre|enu ulogu. Pogled na prikupljene podatke upu}uje na to da sa- mo pove}anje zarada slu`benika u korumpiranim organizacijama ne vodi smanjenju korupcije.“1
Poku{aji da se pristup poznat pod imenom „imen- ovati i osramotiti“ sprovede propali su u Keniji po~etkom 2000. godine. Skup{tinski odbor je prvo imenovao korumpirane, a zatim izbrisao sva imena sa spiska. Neki od imenovanih su zapretili da }e Realna visina zarada u javnom sektoru je u mno- tu`iti novinare koji su imena objavili u vreme kada gim zemljama ve} du`e vreme u padu. U nekim je prvobitni spisak predstavljao javnu informaciju. slu~ajevima taj pad je doveo do umanjenja efikas- U Indiji je komesar za nadzor izabrao Internet kako nosti javnog sektora. Jedna studija je pokazala da bi objavio imena na stotine funkcionera koji su bili pove}anje nivoa zarada nosi sa sobom {ansu za osumnji~eni za korupciju. Me|utim, samouvere- privla~enje sposobnijih radnika u vladine slu`be, nost sa kojom je predsednik nigerijskog senata tvr- pove}anje kvaliteta rada tih slu`bi i pove}anje koli- dio da je nevin, pre nego {to je razre{en sa te pozi- ~ine prikupljenog poreza. Prosto pove}anje pores- cije usled nadmo}nih dokaza o njegovim malver- kih stopa ne mora da dovede do pove}anog priliva zacijama, ukazuje na to da politi~ke vo|e mogu da sredstava u bud`et, ali ve}a osposobljenost onih imaju mnogo deblju ko`u nego oni koji osmi{ljava- koji prikupljaju porez sigurno ho}e. ju strategiju protiv korupcije. U svakom slu~aju, treba postupati veoma pa`ljivo da bi se izbeglo da nekom bude uskra}ena pravi~na mogu}nost da izlo`i svoju odbranu.
Nezavisne slu`be za naplatu javnih prihoda mogu se ustanoviti tako da njihovo osoblje bude dobro pla}eno i da ne potpada pod postoje}u strukturu platnih razreda u dr`avnoj slu`bi. Tako se mo`e Zvu~i razlo`no tvrdnja da su javni slu`benici koji ni- uve}ati priliv od poreza i omogu}iti zemlji u razvo- su adekvatno pla}eni mnogo podlo`niji korupciji od ju da bolje pla}a svoje slu`benike i udovolji finan- onih sa boljim platama. Pa ipak, `alosna je istina da sijskim potrebama svojih institucija. su mnogi od najkorumpiranijih dr`avnih slu`benika ba{ oni na najvi{im pozicijama, koji su stekli znatno bogatstvo pomo}u korupcije velikog obima. Pove- zanost visine zarada sa korupcijom je zato pitanje koje se pre mo`e vezati za slu`benike na ni`im po- lo`ajima. Kada slu`benici od klijenata zahtevaju dodatno pla}anje da bi izvr{ili svoje redovne du`- nosti, to se me|u njihovim kolegama shvata kao Logika ukazuje na to da bi manjak sigurnosti na- napla}ivanje rada koji ina~e nije primereno pla}en. kon odlaska sa polo`aja mogao da bude zna~ajan Istra`ivanja pokazuju da bi klijenti bili spremni i da uzro~nik korupcije za vreme mandata. Ipak, kada je vi{e plate za usluge koje dobijaju od javnih slu`bi re~ o onima na najvi{im dr`avnim funkcijama, pos- ukoliko bi cene tih usluga bile pristupa~ne, a ~itava toje anegdotski dokazi koji ukazuju na suprotno. stvar ure|ena zakonom. Ono {to klijenti zaista mr- ze jeste da budu izlo`eni uceni. U vezi sa ovim pita- njima, jedan analiti~ar je primetio: „U najboljem slu- 214
Sigurno je da sami zakoni ne mogu da brzo uti~u Treba dosta vremena da na videlo iza|u slu~ajevi na smanjenje korupcije, osim mo`da u slu~aju ka- „korupcije velikog obima“, a tu`ila{tvu je potrebno da zakon poverava sudovima ulogu koju nisu imali jo{ i vi{e da pripremi optu`nicu tako da ona bude ranije: da ispituju zakonitost administrativnih odluka uspe{na na sudu. Zbog toga rokovi u kojima optu`- koje donose funkcioneri izvr{ne vlasti. ^esto se no- nica treba da se podnese, odnosno rokovi za okon- vi antikorupcijski zakoni donose uz veliku pompu, ~anje postupka treba da budu realni. U nekim zem- ~ime se stvara utisak da je posao reforme (ili barem ljama je bukvalno nemogu}e sprovesti slu~aj korup- privida antikorupcijske reforme) ve} zavr{en. Zako- cije do kraja u zadatim rokovima. ^injenica da je za ni ne uspevaju u zemljama sa sistemskom korupci- krivi~no gonjenje i/ili postupak po `albi isteklo vreme jom, i to ne zbog gre{aka koje se nalaze u samim uglavnom dovodi do toga da zakon izgubi na ugle- zakonima, ve} usled nemogu}nosti da zakoni budu du, a frustracija javnosti se pove}a. primenjeni. Postoje na~ini da se sprovedu reforme, ~ak i u oblasti javnih nabavki, a da se ne menjaju zakoni, npr. ako se kroz ugovore sa dobavlja~ima pra}enim odgovaraju}im kaznama gra|ansko- pravog tipa obezbedi po{tovanje standarda.
Jedinstven slu~aj propisa koji se dokazao kao uspe- {an u nekoliko zemalja je onaj koji se odnosio na nezakonito boga}enje. Takvim zakonom pokrivaju se slu~ajevi kada javni slu`benik poseduje imovinu Postoji o~igledna kontradikcija u poku{ajima da ko- ~ije se poreklo ne mo`e objasniti. Takav zakon, u rumpirani sudski sistem obezbedi pravilnu primenu sadejstvu sa funkcionalnim sudskim sistemom, propisa. Propisima se moraju uspostaviti institucio- predvodio je reformu borbe protiv korupcije u Hong nalni elementi sudstva, posebno oni koji se odnose Kongu. S druge strane, u nekim zemljama ne `ele na izbor, razre{enje i odgovornost sudija. Slu`ba da ga donesu zbog navodne povrede ljudskih pra- ombudsmana bi mogla da ponudi brz i delotvoran va. U stvarnosti, verovatnije je da odbijanje poti~e iz put za re{avanje te kontradikcije a da pri tom ne iza- `elje da se o~uva postoje}e stanje. zove poreme}aje ili smetnje u pravosu|u. U sva- kom slu~aju, pitanje nezavisnosti sudova i po{tenog pravosu|a mora od po~etka da se re{ava.
[iroko je rasprostranjeno verovanje da je ovo po- tencijalno uspe{no sredstvo za obuzdavanje korup- I dalje postoji potreba da se donose zakoni koji mo- cije, ali do sada je sve ostalo samo na papiru. Pri- gu da se uspe{nije sprovode u praksi. Tu`iocu treba metno je da poslanici oklevaju kada treba da usvo- olak{ati teret dokazivanja. Garantovati optu`enom je zakon koji }e omogu}iti kontrolu imovine i priho- da ima po{ten sudski postupak ne zna~i da tu`iocu da vi{ih dr`avnih slu`benika. I kada se zakoni us- treba u~initi nemogu}im da doka`e krivicu optu`e- voje, retko se tra`i da izve{taji budu javno objav- nog. Treba a`urirati pravila dokaznog postupka i ljeni. Njihov sadr`aj se samo rutinski ispituje zbog razmotriti propisivanje posebnih prestupa, poput a`urnosti. Sa pa`njom se prate inicijative u ovoj onih koji su bili jedan od klju~nih ~inilaca uspeha an- oblasti. tikorupcijske inicijative u Hong Kongu. 215
takvog pristupa. Zaklju~ivanje „sporazuma o po{- tenom nadmetanju“ je proces u kojem dolazi do dobrovoljnog obavezivanja ponu|a~a i vlasti kako bi se ograni~ile mogu}nosti za korupciju u odre|e- nom projektu. Upotreba Interneta za javne nabav- U mnogim zemljama imunitet i privilegije uspe{no ke, kao {to je to bio slu~aj u gradu Seulu i u Mek- {tite dr`avne funkcionere od primene zakona u nji- siku, tako|e obe}ava. hovom slu~aju. Ponegde kriminalci te`e da dobiju javne funkcije samo zbog imuniteta koji }e imati u slu~aju krivi~nog gonjenja. Treba zato preispitati re- `im imuniteta i privilegija i svesti njihov obim na prakti~an nivo. Imunitet se ne dodeljuje pojedincu zbog njegovih zasluga, ve} da bi se pojedincu Postoje mi{ljenja da bi zakonski zahtev da se otkri- omogu}ilo da uspe{no vr{i svoju funkciju. ju provizije podrio me|unarodna tenderska nadme- tanja i da neke korporacije ne bi pristale da se pridr- `avaju tog pravila. Pa ipak, kada se poku{alo sa ovim metodom, uglavnom nije bilo negativnih efeka- ta. Po{teni nemaju {ta da kriju, a ukoliko oni koji bi korumpirali odu, bolje je za sve. Iskustvo grada Nju- jorka je bilo inspiracija za borce protiv korupcije. Internet mo`e da pomogne izgradnju otvorenog sis- tema vladavine. Zakonodavna vlast mo`e preko veb-sajta da odr`ava vezu izme|u gra|ana i nji- hovih izabranih predstavnika i da obave{tava gra- |ane o aktivnostima u parlamentu. Ministarstva i druge organizacije mogu da na veb-sajtove postave Stavljanje firmi koje podmi}uju na crnu listu mo`e da formulare i svoju dokumentaciju. Reformisti mogu bude mo}no oru`je. Podrazumeva se da tome pret- da objave planove na polju antikorupcije tako da ih hodi pa`ljivo razmatranje slu~aja i da kazna bude vidi ceo svet i da obezbede da se napredak u ovoj primerena prestupu. Nema sumnje da su me|unaro- oblasti prati uz veliki publicitet. Internet se mo`e dne korporacije koje su stavljene na crnu listu u Sin- koristiti za javna nadmetanja i smanjenje mogu}- gapuru tokom devedesetih do`ivele izvestan {ok. nosti za potencijalno korumpirane li~ne nagodbe. Od tada, drugi }e dvaput razmisliti pre nego {to po- Naravno, korisnost Interneta je ograni~ena brojem ku{aju da podmite singapurske funkcionere. Svet- ljudi koji mu imaju pristup. Ve}ina mogu}nosti koje ska banka je tako|e po{la tim putem. Ona objavlju- on pru`a trenutno je nedostupna mnogima u siro- je na veb-sajtu imena „nepo`eljnih“ firmi i pojedina- ma{nim zemljama. Ipak, ~injenica da se pove}ava ca. Ova metoda najbolje funkcioni{e u zemljama u broj korisnika Interneta i da se pove}ava javna od- kojima pravna dr`ava funkcioni{e kako treba i u kojoj govornost institucija i pojedinaca vodi ka unapre- postoje adekvatni mehanizmi za `albu. Me|utim, tre- |enju interesa celokupnog ~ove~anstva. ba se pobrinuti da proces bude u stanju da obezbe- di da sâmo stavljanje na crnu listu ne postane sreds- tvo iznude i korupcije.
Oblast javnih nabavki je bojno polje za borce pro- tiv korupcije. Pri javnim nabavkama se de{ava naj- ve}i deo korupcije velikog obima i tu je najvidljivija {teta za razvoj siroma{nih zemalja i zemalja u Na iznena|enje mnogih Amerikanaca, dva istra`i- tranziciji. Mada je na po~etku bilo skeptika u pogle- vanja su pokazala da Zakon protiv podmi}ivanja u du stvaranja „sporazuma o po{tenom nadmetanju“ inostranstvu, koji su SAD usvojile jo{ 1977, nije imao (integrity pacts), i oni su ubrzo priznali uspe{nost o~ekivane efekte. Ameri~ke izvozne firme koje su 216
radile sa nerazvijenim zemljama korumpirale su jed- uticaj korupcije na biznis, opa`anja javnosti, odnos- nako kao i nema~ke, na primer, kojima podmi}iva- no, kada su usmerena na konkretne usluge javnih nje na strani nije bilo zabranjeno i koje su ~ak mogle slu`bi, mogu da izmere korupciju u odgovaraju}em da se oslobode pla}anja poreza na iznos dat kao sektoru. Istra`ivanja mogu da budu me|unarodna, mito. ^ini se da jednostrana akcija, ~ak i kada je pre- na nivou dr`ava ili lokalna, a njihova upotrebljivost duzme najmo}nija dr`ava sveta, nema dovoljan uti- raste kada se sprovode {to bli`e izvoru problema. caj na re{avanje globalnog problema. Pre }e biti da Pore|enjem rezultata istra`ivanja u javnim slu`ba- takav problem tra`i usagla{en odgovor na me|unar- ma u razli~itim delovima zemlje mogu da se utvrde odnom nivou. Deo te jedinstvenosti na me|unarod- oni koji su manje efikasni, i mo`da vi{e korumpi- nom nivou predstavlja Konvencija OECD-a protiv rani, {to otvara mogu}nost za usmeravanje daljih podmi}ivanja stranih javnih slu`benika u me|unaro- koraka u reformi. Me|unarodna istra`ivanja poma- dnim poslovnim transakcijama. Namere te konvenci- `u da se pitanju korupcije podigne zna~aj u planovi- je se moraju prevesti u stvarnost, a za sada nema ma me|unarodnih institucija. Ipak, ona su relativna, mnogo znakova da su vlade spremne da to i u~ine. jer statisti~ke podatke nije uvek lako porediti, pa im Ista istra`ivanja su pokazala da su poslovni ljudi veo- je i korisnost ograni~ena. Jedan od najkorisnijih as- ma slabo upoznati sa postojanjem ove konvencije. pekata ovih istra`ivanja je uticaj na dr`ave obuhva- Te{ko da se mo`e o~ekivati od nekog da radi u skla- }ene istra`ivanjima da se ozbiljnije pozabave ko- du sa odredbama koje mu nisu poznate. rupcijom. Ona mogu da predstavljaju i podsticaj za istra`ivanja u pojedinim dr`avama koja bi omogu- }ila pa`ljiviju obradu pojedinih tema.
Nije dovoljno samo potpisati konvenciju, ve} ona mora da se stvarno sprovodi. Ukoliko konvencija nije u interesu izvozne strategije neke zemlje, ne [kole za javnu administraciju imaju ulogu u obuci i treba da ~udi {to }e ta zemlja izvoznica sa manje doobuci javnih slu`benika. Ovim {kolama je potre- entuzijazma pristupiti njenom sprovo|enju. S druge bno pove}anje kapaciteta, posebno u oblasti eti~ke strane, oni koji podr`avaju ciljeve konvencije mogu obuke i u upravljanju rizicima korupcije. I poslovnim sa sumnjom da gledaju na svoje konkurente i tra`e {kolama su tako|e potrebni obavezni kusevi o upra- garanciju da ne}e pasti u zamku. Stalna ocena i vljanju rizikom korupcije, kao i prestanak sa prak- kontrola sprovo|enja i primene konvencije postaje som da se poslovna etika smatra neva`nim pred- jedino re{enje i u tom poslu svoju ulogu imaju vlas- metom na studijama. ti, gra|ansko dru{tvo i privatan sektor. Posebno konstruktivna vrsta pra}enja sprovo|enja konven- cija je ona koju vr{i GRECO, ali nemaju sve kon- vencije takav mehanizam kontrole. Mada se po svom stilu mo`e podvesti pod „pra}enje“, GRECO je pre tehni~ka saradnja koja se pru`a na veoma Mada su neki partneri iz privatnog sektora dali poz- delotvoran i lako iskoristiv na~in. itivan doprinos u borbi protiv korupcije i uneli kor- porativnu dru{tvenu odgovornost, privatni sektor kao celina treba da prevali dug put dok ne prihvati antikorupcijske strategije upravljanja rizikom kao sopstveni interes. Bez obzira na publicitet koji se trenutno daje pitanjima korupcije, najve}e korpo- Programe reformi treba pratiti da bi se videlo da li racije nastavljaju da preziru zakone i javno mnen- daju zadovoljavaju}e rezultate. Za pra}enje su po- je, a suvi{e ~esto su u svom pona{anju podr`ane trebni delotvorni merni mehanizmi, a mo`da najbo- i od strane svojih vlada. Me|unarodna trgovinska lji od njih je sprovo|enje istra`ivanja prikupljanjem komora je bila izuzetno sna`na u unapre|ivanju podataka od javnosti. Istra`ivanja mogu da izmere politike protiv podmi}ivanja, ali, budu}i da je MTK 217
organizacija dobrovoljnog tipa, njoj nedostaju mo- postavku da bi u~inak budu}ih autokratskih siste- gu}nosti da nadzire aktivnosti svojih ~lanica. ma bio manje katastrofalan nego {to je bio u~inak onih u pro{losti.
Sa druge strane, mo`e se desiti da me|unarodna zajednica ubla`i svoju zainteresovanost za re{a- vanje problema korupcije. Mo`da }e neka druga Brojne vlade su povukle svoje garancije date izvo- pitanja, za koja se ~ini da zahtevaju momentalni znicima za potpisane ugovore kada su utvrdile da odgovor i intervenciju, privu}i njenu pa`nju. su ti poslovi umrljani korupcijom. S druge strane, neke vlade su nastavile da zatvaraju o~i pred ko- Ali jedna stvar je jasna. Ukoliko vlasti, gra|ansko rupcijom kada su u pitanju veliki poslovi za koje se dru{tvo, privatni sektor i me|unarodne organizaci- smatra da su od nacionalnog interesa. je ne zgrabe priliku koju sada imaju da se korupci- ji suprotstave delotvorno, ta prilika }e pro}i. Korupcija }e postepeno i neizbe`no da podrije nove demokratske dr`ave i da smanji upori{te ve} uspostavljenih demokratija. Ona }e i dalje nega- Stvaranje odr`ive antikorupcijske reforme je dug i tivno da uti~e na ostvarenje ljudskih prava, `ivotno te`ak zadatak. Nema sumnje da su ulozi veliki. Jo{ okru`enje i sve aspekte globalizacije. Ulozi sigurno uvek ne znamo koliko je vremena potrebno da se ne mogu biti ve}i nego {to su u ovom trenutku. taj cilj ostvari.
Sa jedne strane, mo`e se re}i da narod u zemlja- ma sa najve}im stepenom korupcije gubi sr~anost i veru u demokratske institucije i okre}e se autori- tarizmu, {to je logi~na reakcija na neuspeh demo- 1 Daniel Kaufmann: videti http://www2.worldbank.org/hm /anticorrupt/0140.html kratije u tim zemljama. Ipak, nema osnova za pret-
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 5 Japanese Government Information - New Rules for Access: http://www.freedominfo.org/analysis/japan1/
str. 5 Commonwealth Ombudsman - Australia - Freedom of Information: http://www.comb.gov.au/publications_information/freedom_information.htm
str. 5 U.S. Freedom of Information Act: http://www.epic.org/open_gov/foia/us_foia_act.html
str. 10 (I) World Bank Governance Policy Research Working Papers: http://econ.worldbank.org/resource.php?topic=13&type=5
str. 10 (I) World Bank Institute - Governance Indicators (1996-2002): http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdata2002/ 218
str. 10 The Office of the Commissioner for Public Appointments: http://www.ocpa.gov.uk/index2.htm
str. 11 “Newspapers: A Ban Is Not a Ban Unless Restricted,” 2002 Presentation by Francis T. Seow, Former Solicitor-General of Singapore: www.sfdonline.org/Link%20Pages/Link%20Folders/Press%20Freedom/seow.html
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 1 International Institute for Democracy and Electoral Assistance - Participation, Political Parties and Institutions: http://www.idea.int/thematic_b.htm
str. 13 The Center for Public Integrity: www.publicintegrity.org/dtaweb/home.asp
str. 13 Administration and Cost of Elections Project: http://www.aceproject.org
p.13 International Institute for Democracy and Electoral Assistance - State of Democracy Project: http://www.idea.int/ideas_work/14_political_state.htm
str. 13 The Comparative Study of Electoral Systems: http://www.umich.edu/~cses/
str. 13 Administration and Cost of Elections Project - Cost Considerations: http://www.aceproject.org/main/english/ei/ei40.htm
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 14 Independent Commission Against Corruption: www.icac.nsw.gov.au
str. 14 Parliament of Australia Library - “Conflicts of Interest Avoidance - Is There a Case for Blind Trusts?”: http://www.aph.gov.au/library/pubs/CIB/1996-97/97cib14.htm
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 2 Center for Responsive Politics - Lobbying Spending: http://www.opensecrets.org/lobbyists/
str. 4 Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf
str. 4 U.S. Code - “Crimes and Criminal Procedures - Lobbying with Appropriated Moneys” - Title 18 > Part I > Chapter 93 > Sec. 1913: http://liimirror.warwick.ac.uk/uscode/18/1913.html
str. 5 Lobbyists Registration Act: http://laws.justice.gc.ca/en/L-12.4/text.html
str. 5 Federal Lobbying Regulations (31 USC, Section 1352), Lobbying Disclosure Act, P.L. 104-65: http://www.research.uh.edu/downloads/PDF_format/lobby99.pdf 219
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 10 Rules on Parliamentary Immunity in the European Parliament and the Member States of the European Union: http://www.ecprd.org/Doc/publica/OTH/RulesParllmmu.pdf
str. 10 GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
str. 10 GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
str. 10 Impeachment Documents Relating to a U.S. President: http://www.lib.auburn.edu/madd/docs/impeach.html
str. 10 GRECO Evaluation Reports and Compliance Reports: http://www.greco.coe.int/evaluations/cycle1/Eval1Reports.htm
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 19Applied Ethics Resources on the World Wide Web: http://www.ethics.ubc.ca/resources/govt/
str. 19 OECD/PUMA - Ethics and Corruption Homepage: http://www1.oecd.org/puma/ethics/index.htm
str. 19 U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov
str. 19 TI Source Book 2000, Chapter 20: Public Service Ethics, Monitoring Assets and Integrity Testing: http://www.transparency.org/sourcebook/20.html
str. 19 Office of the Ethics Counsellor: http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home
str. 19 International Institute for Public Ethics: http://www.iipe.org
str. 19 Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
str. 19 Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
str. 19 TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
str. 19 U.S. Office of Government Ethics: http://www.usoge.gov/
str. 19 Office of the Ethics Counsellor (Canada): http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inoec-bce.nsf/vwGeneratedInterE/Home 220
str. 19 The Ethics Package: Conflict, Conduct, and a Commissioner for Parliament Hill - A Commentary Prepared by Gregory J. Levine, General Counsel, Office of the Ombudsman, Province of British Columbia: http://www3.telus.net/GovtEthicsLaw/EthPackPaper2002.htm#_edn1
str. 19 TI Source Book 2000, Chapter 3: Developing Responses: http://www.transparency.org/sourcebook/03.html
str. 19 TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
str. 19 World Bank - Administrative and Civil Service Reform - Recruitment and Promotion: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
str. 20 World Bank - Administrative and Civil Service Reform - Public Service Pay Policy in Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
str. 20 IMF - Corruption and the Rate of Temptation: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
str. 20 TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation: http://www.transparency.org/sourcebook/01.html
str. 20 World Bank Institute - Working Papers and Articles - Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
str. 20 IMF - Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
str. 20 The Honest Reformer’s Guide to Fighting Corruption: http://www.people.hbs.edu/rditella/papers/honest_reformer.pdf
str. 20 World Bank Institute - Governance and Anti-Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
str. 20 Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies: http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
str. 20 TI Source Book 2000, Chapter 10: The Ombudsman: http://www.transparency.org/sourcebook/10.html
str. 20 Inspector General of Government (Uganda): http://www.igg.go.ug
str. 20 TI Source Book 2000, Chapter 12: Public Service to Serve the Public: http://www.transparency.org/sourcebook/12.html
str. 20 World Bank - Administrative and Civil Service Reform - Recruitment and Promotion: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/recruitment.htm
str. 20 TI Source Book 2000, Chapter 1: The Challenge of Renovation http://www.transparency.org/sourcebook/01.html 221
str. 20 IMF - Corruption and the Rate of Temptation: www.imf.org/external/pubs/ft/wp/wp9773.pdf
str. 20 World Bank - Working Papers and Articles - Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
str. 20 IMF - Corruption Around the World: http://www.imf.org/external/Pubs/FT/staffp/1998/12-98/pdf/tanzi.pdf
str. 20 Tax Evasion, Corruption and the Remuneration of Heterogeneous Inspectors: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pdf/wps2394.pdf
str. 20 World Bank - Public Sector Management - Anticorruption: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/publicsectormanagement.htm#1
str. 21 World Bank - Administrative and Civil Service Reform - Public Service Pay in Anglophone Africa: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/public_africa.htm
str. 21 World Bank - Adminstrative and Civil Service Reform - Site Map: http://www1.worldbank.org/publicsector/civilservice/sitemap.htm
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 14 Public Interest Disclosure Act, 1998: www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980023.htm
str. 14 Public Concern at Work: http://www.whistleblowing.org.uk
str. 14 Open Democracy Advice Centre: http://www.opendemocracy.org.za
str. 14 Government Accountability Project: http://www.whistleblower.org
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 6 IACC - Practical Measures to Improve Integrity in Customs Administrations: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/crotty.html
str. 6 World Bank - Working Papers and Articles - Improving Governance and Controlling Corruption: http://www.worldbank.org/wbi/governance/pubs/improving.htm
str. 6 OECD - Taxation: http://www.oecd.org/topic/0,2686,en_2649_37427_1_1_1_1_37427,00.html
str. 6 IACC - Corruption in the Public Finances: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/vtanzi.html
str. 6 Transparency International Working Paper - Review of Integrity Management of Staff in the Ghana, Tanzania and Uganda Revenue Authorities: http://www.transparency.org/working_papers/mwaller/integrity_management_review.html#summary 222
str. 6 Utstein Anti-Corruption Resource Centre - FAQs: http://u4.no/document/faqs1.cfm
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 9 Foreign Corrupt Practices Act: www.usdoj.gov/criminal/fraud/fcpa.html
str. 9 OECD Convention on Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions: http://www.imf.org/external/np/gov/2001/eng/091801.htm
str. 20 Transparency International, The Corruption Fighters’ Toolkit, Integrity Pacts - Colombia: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_ip-columbia.html
str. 20 Excluded Parties Listing System: http://epls.arnet.gov/
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 7 World Bank - Measuring Governance, Corruption, and State Capture: How Firms and Bureaucrats Shape the Business Environment in Transit: http://econ.worldbank.org/view.php?type=5&id=1066
str. 7 National Bureau of Economic Research - “Does ’Grease Money’ Help Speed Up the Wheels of Competition?” http://www.nber.org/papers/w7093
str. 7 Charter Mark: http://www.chartermark.gov.uk/about/
str. 7 World Bank - Helping Countries Combat Corruption - The Role of the World Bank - Helping Countries Strengthen Institutions: http://www1.worldbank.org/publicsector/anticorrupt/corruptn/cor06.htm#note35
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 7 Centre for European Reform - Corruption in Eastern Europe: http://www.cer.org.uk/articles/n_10_2.html
str. 7 PSI: Water Privatisation Corruption and Exploitation: http://www.labournet.net/world/0208/psi4.html
str. 7 TI Sourcebook 2000 - Chapter 26: Competition Policy and Containing Corruption: http://www.transparency.org/sourcebook/26.html
str. 7 OECD Global Forum on Corruption - Contribution from Thailand: www.oecd.org/dataoecd/40/45/2491524.doc 223
str. 7 Competition Commission, South Africa: http://www.compcom.co.za/thelaw/thelaw_act_competition_acts.asp?level=1&child=1
str. 7 Corruption Risks in the Privatisation Process: http://www.internet.sk/mesa10/PRIVAT/CORRUPT.HTM#III.1%20Small-scale%20Privatisation
str. 7 Transparency International - The Corruption Fighters’ Toolkit: http://www.transparency.org/toolkits/2001/ccinp_tele-bulgaria.html
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 32 World Bank - PREM Notes - Writing an Effective Anticorruption Law: http://www1.worldbank.org/publicsector/legal/PREMnote58.pdf
str. 32 Eighth IACC - Reversing the Onus of Proof: Is it Compatible with Respect for Human Rights Norms?: http://www.transparency.org/iacc/8th_iacc/papers/despeville.html
str. 32 Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/CurEngOrd?OpenView&Start=201&Count=59&Expand=201.1
str. 33 Parternship Against Corruption -ICAC-Interpol Conference 2003: http://www.icac.org.hk/conference/AboutCF/Progframe.html
str. 33 Interpol - Global Standards to Combat Corruption in Police Forces/Services: http://www.interpol.int/Public/Corruption/Standard/Default.asp
str. 33 International Prosecution Standards: http://www.odpp.nsw.gov.au/speeches/HOPAC%202001-%20 International%20Prosecution%20Standards.htm
str. 33 International Association of Prosecutors: http://www.iap.nl.com/
str. 33 Why Should We Care About Independent and Accountable Judges?: http://www.brennancenter.org/resources/downloads/fein_neuborne.pdf
str. 33 ICJ Canada - Documents: http://www.icjcanada.org/transfer/documents/default.htm
str. 33 Article 16 Universal Declaration of Human Rights: http://www.un.org/Overview/rights.html
str. 34 Article 16 UN Office of the High Commissioner for Human Rights - International Covenant on Civil and Political Rights: http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/a_ccpr.htm
str. 34 Article 16 Amnesty International Fair Trials Manual: http://www.amnesty.org/ailib/intcam/fairtrial/fairtria.htm
str. 34 Article 16 The Universal Charter of the Judge: http://www.domstol.dk/html/publikationer/universal/UniChaUk.pdf 224
str. 34 Basic Principles on the Independence of the Judiciary, Seventh United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Milan, 26 August to 6 September 1985: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i5bpij.htm
str. 34 The Bangalore Principles of Judicial Conduct 2000: http://www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf
str. 34 European Association of Judges - Judges’ Charter in Europe: http://www.richtervereinigung.at/international/eurojus1/eurojus15a.htm
str. 34 Independence, Efficiency and the Role of Judges - Recommendation adopted on 13 October 1994 by the Committee of Ministers of the Council of Europe: http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_cooperation/Legal_professionals/Judges/ Instruments_and_documents/Rec_94_12E%20+%20explanatory%20memorandum.pdf
str. 35 The New Politics of Judicial Elections: http://www.justiceatstake.org/files/JASMoneyReport.pdf
str. 35 Public Broadcasting System, Frontline, Justice for Sale: http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/justice/howdid/kermit.html
str. 35 The St. James Ethics Centre - Tackling Judicial Corruption Globally: http://www.hcourt.gov.au/speeches/kirbyj/kirbyj_stjames.htm
str. 35 Ethical Principles for Judges - Canadian Judicial Council: http://www.cjc-ccm.gc.ca/english/publications/ethic_e.pdf
str. 35 “Judicial Ethics in South Africa,” The Sunday Times, March 2000: http://www.sundaytimes.co.za/2000/04/16/politics/pol16.htm
str. 35 Basic Principles on the Role of Lawyers, Eighth United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders, Havana, 27 August to 7 September 1990: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/i3bprl.htm
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 12 TI Sourcebook 2000 - Confronting Corruption - The Elements of a National Integrity System: http://www.transparency.org/sourcebook/index.html
str. 12 United Nations Office on Drugs and Crime - Anti-Corruption Toolkit: http://www.unodc.org/unodc/corruption_toolkit.html
str. 12 National Pledge of Integrity for the Sustainable Development of a New Honduras: http://www.wri.org/governance/pdf/ncsds-gfed/honduraspledge-eng.pdf
str. 12 Anti-Corruption Network for Transition Economies - Status Report of the Republic of Lithuania on the Baltic Anti-Corruption Act: http://www.oecd.org/dataoecd/48/57/1960725.pdf 225
str. 12 European Commission Strategy Paper and Report 2003 - The Copenhagen Criteria: http://www.fifoost.org/EU/strategy_en_2002/node7.php
str. 12 Anticorruption Prosecutor’s Office in Spain and Some Suggestions for Slovakia: http://www.vlada.gov.sk/bojprotikorupcii/twining_eng/anticorruption_prosecution_spanish_slovakia.doc
str. 12 Transparency International - National Integrity Systems: http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/nis_index.html
str. 13 Griffith University - Key Center for Ethics, Law, Justice and Governance: http://www.gu.edu.au/centre/kceljag/
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/eng/main/
str. 1 Current English Ordinance & Sub. Leg: http://www.justice.gov.hk/home.htm
str. 1 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong - About the ICAC: http://www.icac.org.hk/eng/abou/index.html
str. 1 Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
str. 8 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong - Checks and Balances: http://www.icac.org.hk/eng/power/powe_acct_1.html
str. 11 Current English Ordinance: http://www.justice.gov.hk/blis.nsf/D2769881999F47B3482564840019D2F9?OpenView
str. 15 TI Sourcebook 2000 - Independent Anti-Corruption Agencies: http://www.transparency.org/sourcebook/11.html
str. 16 Prerequisites for Effective Anti-Corruption Ombudsman’s Offices and Anti-Corruption Agencies (South Africa): http://www.10iacc.org/download/workshops/cs06.pdf
str. 16 Independent Commission Against Corruption, New Zealand: http://www.icac.nsw.gov.au/
str. 16 Independent Commission Against Corruption, Hong Kong: http://www.icac.org.hk/
str. 16 Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines - Mandate: http://www.ombudsman.gov.ph/about/mandate.html
str. 16 International Anti-Corruption Conference - The Role of the Ombudsman in Fighting Corruption: http://www.transparency.org/iacc/9th_iacc/papers/day3/ws3/d3ws3_gpienaar.html 226
str. 16 Statutes of New Zealand: http://www.legislation.govt.nz/browse_vw.asp?content-set=pal_statutes
(broj stranice u okviru poglavlja)
str. 3 About the BBC: http://www.bbc.co.uk/info/
str. 10 Communications Reform White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/dti-dcms_comms-reform_experts.html
str. 10 Communications White Paper: http://www.communicationswhitepaper.gov.uk/
str. 10 Office of the Ombudsman, Republic of the Philippines - Primer on Corruption Prevention Unit (CPU) Program: http://www.ombudsman.gov.ph/publications/cpu_program.html
str. 10 The International Budget Organization: FAQs: http://www.internationalbudget.org/faq/
str. 10 Open Budget - Regions of Russia - Regulations for Regional Representatives: http://openbudget.karelia.ru/eng/anona.shtml