1 Monitori i të drejtave pronësore 2021 – 2025 JANAR 2021 – DHJETOR 2025 Misioni i OSBE-së në Kosovë (OSBE) është i mandatuar për t’i mbështetur institucionet e Kosovës në zbatimin e politikave dhe kornizës ligjore për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtat pronësore dhe banesore 1 . Në suazat e këtyre përpjekjeve, OSBE përpilon Monitorin e të drejtave pronësore (MDP) 2 , që është një instrument monitorimi i ideuar për përcjelljen e trendeve dhe zhvillimeve me ndikim në të drejtat pronësore dhe banesore të pjesëtarëve të komuniteteve joshumicë, personave të zhvendosur (PZH), si dhe pjesëtarëve të komunitetit shumicë në zonat ku këta të fundit përbëjnë pakicë numerike. MDP është botim gjashtëmujor që përmban gjetjet e monitoruesve të OSBE-së në terren në nivel vendi në fushën e të drejtave pronësore dhe banesore 3 . Ai shërben si instrument përmes të cilit OSBE monitoron dhe raporton për trendet dhe zhvillimet e reja dhe i këshillon institucionet në lidhje me respektimin e legjislacionit përkatës, standardeve ndërkombëtare dhe praktikave më të mira, si edhe shërben si mekanizëm për përcjelljen e përparimit të arritur dhe adresimin e mangësive të mbetura. Përmes këtij instrumenti, OSBE synon t’u ndihmojë institucioneve përgjegjëse që t’i adresojnë hendeqet e evidentuara në zbatimin e legjislacionit dhe ekzekutimin e vendimeve. Ky botim mbulon periudhën pesëvjeçare 2021–2025. PËRMBLEDHJE E drejta në pronë është gurthemel i të drejtave të njeriut dhe mbrohet me instrumente ndërkombëtare të të drejtave të njeriut 4 dhe me kornizën ligjore të Kosovës 5 . Ky edicion i MDP-së paraqet një pasqyrë të përmbledhur të gjendjes së të drejtave pronësore dhe banesore në Kosovë, me fokus në situatën e grupeve në pozitë të cenueshme, përfshirë komunitetet joshumicë dhe PZH-të, dhe konstaton se, përkundër përparimit të dukshëm në fusha si banimi social dhe pjesëmarrja gjithëpërfshirëse në planifikim hapësinor, ngelen sfida të konsiderueshme sa i përket sigurimit të qasjes së barabartë të të gjitha komuniteteve në të drejtat dhe shërbimet pronësore. Perfundimet kryesore të këtij MDP sugjerojnë që institucionet përgjegjëse duhet të: • harmonizojnë proceset e shpronësimit me standardet ligjore dhe ndërkombëtare; • sigurojnë ekzekutimin e masave kundër uzurpimit të kundërligjshëm të pronës; • rrisin kapacitetet e komunave për legalizim të ndërtimeve pa leje; • vazhdojnë pjesëmarrjen gjithëpërfshirëse në planifikimin hapësinor; • përmirësojnë bashkërendimin ndërmjet institucioneve qeveritare dhe komunale. Të dhënat për këtë MDP janë siguruar nga monitorimi në terren në nivel vendi gjatë periudhës kohore janar 2021 - dhjetor 2025, si dhe janë plotësuar me informacione të ofruara nga zyrtarë komunalë të urbanizmit, kadastrës dhe zyrave ligjore në të 38 komunat e vendit. Si kufizim metodologjik, duhet theksuar se institucionet nuk ofrojnë gjithmonë të dhëna të kategorizuara sipas komunitetit dhe/ose gjinisë. Në shumë raste, stafit në terren të OSBE- së i është dashur të bëjë përpjekje shtesë për mbledhjen dhe verifikimin e të dhënave të përfshira në këtë edicion të MDP-së. NUMRI I RASTEVE PËR PERIUDHËN E RAPORTIMIT SHPRONËSIM 738 UZURPIM I KUNDËRLIGJSHËM 13 BANIM SOCIAL 358 KËRKESA PËR LEGALIZIM TË NDËRTIMEVE PA LEJE 35602 PLANIFIKIM HAPËSINOR 82 NDARJA E TOKËS KOMUNALE 0 TATIMI MBI PRONËN E PALUAJTSHME 0 1 Vendimi nr. 305 i Këshillit të Përhershëm të OSBE-së, dt. 01.07.1999, i disponueshëm te: https://www.osce.org/pc/28795, qasur më 25 gusht 2025. 2 Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, Monitori i të Drejtave Pronësore, ed. 13 (14 prill 2026), i disponueshëm te: Property Rights Monitor - 13th edition | OSCE Mission in Kosovo. 3 Informatat e paraqitura në këtë botim të MDP-së ngërthejnë vetëm rastet ku ekipet në terren të OSBE-së kanë pasur qasje në informacion. 4 Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, neni 1, Protokolli 1. https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_ENG 5 Kushtetuta e Kosovës, neni 46. https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702
2 ZHVILLIMET KRYESORE SIPAS FUSHAVE SHPRONËSIMI Përkufizim: Shpronësimi paraqet një akt të autorizuar ligjërisht nga autoritetet për heqjen e të drejtave të pronësisë nga pronari i një prone publike ose private, me qëllim të realizimit të një interesi publik, sipas kushteve të përcaktuara me ligj 6 , përfshirë ofrimin e kompensimit për pronarët e prekur. Ky edicion i MDP-së pasqyron numrin e shpronësimeve të pronave të grupeve në pozitë të cenueshme, me fokus të veçantë te komunitetet joshumicë dhe PZH-të. Të dhënat: Të dhënat e mëposhtme pasqyrojnë numrin e përgjithshëm të rasteve në të cilat pronat që u përkasin komuniteteve joshumicë dhe PZH-ve kanë qenë objekt shpronësimi. Ato janë kategorizuar sipas rajonit dhe vitit, për pesë rajone: Gjilan (GN); Mitrovicë (MI); Pejë (PE); Prishtinë (PR) dhe Prizren (PZ). Periudha e raportimit: Gjatë periudhës janar 2021 – dhjetor 2025 janë evidentuar 738 raste të shpronësimit të pronave të komuniteteve joshumicë dhe PZH-ve. Numri më i madh i rasteve është evidentuar në rajonin e Mitrovicës, pasuar nga rajonet e Pejës, Gjilanit dhe Prishtinës, kurse në rajonin e Prizrenit është evidentuar vetëm një rast. Në raste të caktuara, përfaqësuesit e komuniteteve joshumicë i kanë kundërshtuar vendimet për shpronësim. Për shembull, në vitin 2023, 58 pronarë serbë të Kosovës nga rajoni i Mitrovicës e kontestuan në gjykatë ligjshmërinë e vendimeve për shpronësim. Gjykata njohu të drejtat e gjashtë prej këtyre pronarëve, duke i rrëzuar vendimet për shpronësim. Si rezultat, qeveria i hoqi këto gjashtë (6) prona nga procesi i shpronësimit. UZURPIMI I KUNDËRLIGJSHËM Përkufizim: Uzurpimi i kundërligjshëm i pronës së paluajtshme është vepër penale sipas nenit 320 të Kodit penal të Kosovës 7 . Pronat që u përkasin grupeve në pozitë të cenueshme, veçanërisht pjesëtarëve të komuniteteve joshumicë dhe PZH-ve, kanë qenë shpesh objekt i uzurpimit të kundërligjshëm. Ky edicion i MDP-së pasqyron numrin e uzurpimeve të kundërligjshme të pronës që kanë ndodhur gjatë periudhës për të cilën raportohet. Të dhënat: Të dhënat e mëposhtme pasqyrojnë numrin e përgjithshëm të rasteve të uzurpimit të kundërligjshëm të pronës së komuniteteve joshumicë, PZH-ve dhe pjesëtarëve të komunitetit shumicë që jetojnë në zona ku këta të fundit përbëjnë pakicë numerike. Ato janë kategorizuar sipas rajonit dhe vitit, për pesë rajone: Gjilan (GN); Mitrovicë (MI); Pejë (PE); Prishtinë (PR) dhe Prizren (PZ). Periudha e raportimit: Gjatë periudhës janar 2021 – dhjetor 2025 janë evidentuar 13 raste të uzurpimit të kundërligjshëm të pronës. Prej tyre, 12 kanë prekur prona në pronësi të serbëve të Kosovës, ndërsa një rast kishte të bënte me pronën e një shqiptari të Kosovës. Numri më i madh i uzurpimeve të 6 Ligji nr. 03/L-139 për shpronësimin e pronës së paluajtshme (me ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit nr. 03/L-205 dhe Ligjit nr. 04/L-115). https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2636&langid=2 7 Kodi penal nr. 06/L-074 i Kosovës (me ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit nr. 08/L-188). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=18413&langid=2 GN MI PE PR PZ 202511 0 76 5 1 2024 4 75 136 0 0 202311 214 38 52 0 2022 0 91 0 0 0 202124 0 0 0 0 0 50 100 150 200 250 300 350 400 Rastet sipas rajonit dhe vitit
3 kundërligjshme është evidentuar në rajonin e Mitrovicës, pasuar nga rajonet e Gjilanit, Pejës dhe Prishtinës, kurse në rajonin e Prizrenit nuk u regjistrua asnjë rast i uzurpimit të kundërligjshëm gjatë kësaj periudhe. Edhe pse nuk vërehet ndonjë trend i qartë i rritjes së uzurpimit të kundërligjshëm të pronave, dhe numri i përgjithshëm i rasteve të tilla nuk është i madh, vazhdimësia e kësaj dukurie është brengosëse. Duke qenë se e drejta në pronë është e drejtë themelore e njeriut, autoritetet publike duhet të sigurojnë që çdo person të ketë qasje në pronën e vet dhe ta gëzojë atë në përputhje me legjislacionin dhe standardet ndërkombëtare. Duke pasur parasysh se, sipas monitorimit të OSBE-së, rajonet e Mitrovicës dhe Gjilanit janë prekur më shumë nga kjo dukuri, autoritetet publike duhet t’u japin përparësi përpjekjeve për ta përmirësuar gjendjen në këto rajone. BANIMI SOCIAL Përkufizim: Banimi social është detyrim i autoriteteve për t’i adresuar nevojat për strehim të personave dhe familjeve që nuk mund të përballojnë një standard adekuat jetese 8 . Ky edicion i MDP-së pasqyron numrin e rasteve në të cilat pjesëtarë të grupeve në pozitë të cenueshme, si komunitetet joshumicë, PZH-të dhe gratë, kanë përfituar banim social. Të dhënat: Të dhënat e mëposhtme pasqyrojnë numrin e përgjithshëm të rasteve në të cilat persona /familje në pozitë të cenueshme kanë përfituar banim social, të kategorizuara sipas rajonit dhe vitit, për pesë rajone: Gjilan (GN); Mitrovicë (MI); Pejë (PE); Prishtinë (PR) dhe Prizren (PZ). Periudha e raportimit: Gjatë periudhës janar 2021 – dhjetor 2025, 358 persona/familje kanë përfituar nga programet e banimit social. Siç paraqitet në tabelë, rajoni i Prishtinës prin me numrin më të madh të përfituesve të banimit social, me gjithsej 177 persona/familje. Këtu përfshihen dhjetë shqiptarë të Kosovës (përfshirë tri gra), 100 serbë të Kosovës (prej të cilëve 17 janë PZH) dhe 50 romë të Kosovës. Në rajonin e Prizrenit, nga programet e banimit social kanë përfituar 68 shqiptarë të Kosovës, 40 boshnjakë të Kosovës dhe një person/familje ashkali e Kosovës, duke kapur shifrën 109. Në rajonin e Gjilanit, përfituese ishin 36 gra shqiptare vetushqyese të Kosovës. Në rajonin e Mitrovicës, 34 serbë të Kosovës dhe dy romë të Kosovës kanë përfituar banim social gjatë periudhës për të cilën raportohet. 8 Ligji nr. 03/L-164 për financimin e programeve të veçanta të banimit. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2670 GN MI PE PR PZ 2025 2 0 0 0 0 2024 1 0 0 0 0 2023 1 1 0 1 0 2022 0 2 0 0 0 2021 1 3 1 0 0 0 1 2 3 4 5 6 7 Rastet sipas rajonit dhe vitit GN MI PE PR PZ 2025 0 36 0 0 0 202436 0 0 78 74 2023 0 0 0 99 0 2022 0 0 0 0 0 2021 0 0 0 0 35 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 Rastet sipas rajonit dhe vitit
4 Sipas informatave që u janë ofruar ekipeve në terren të OSBE-së, numri i familjeve që kanë kërkuar mbështetje në rajonin e Pejës ka qenë i ulët. Për këtë arsye, komuna ka vendosur t’i mbështesë këto familje përmes pagesës së qirasë. Në përgjithësi, monitorimi i OSBE-së evidenton për përparim të qëndrueshëm dhe gradual në përmbushjen e detyrimit të institucioneve të Kosovës për t’u ofruar banim social personave dhe familjeve në nevojë. Veçanërisht inkurajues është fakti se, krahas PZH-ve dhe grave, nga këto programe kanë përfituar edhe pjesëtarë të komuniteteve joshumicë, sidomos komuniteteve rom, boshnjak dhe ashkali të Kosovës. KËRKESA PËR LEGALIZIM TË NDËRTIMEVE PA LEJE Përkufizim: Legalizimi është proces i drejtuar nga autoritetet për legalizimin e ndërtimeve pa leje. Sipas Ligjit për trajtimin e ndërtimeve pa leje 9 , objekti i ndërtuar në parcelën e një pale tjetër nuk mund të legalizohet derisa të vërtetohet pronësia ose e drejta për shfrytëzim të së njëjtës. Ky ligj synon të mbrojë grupet në pozitë të cenueshme, përfshirë komunitetet joshumicë dhe/ose personat e zhvendosur (PZH), nga uzurpimi i kundërligjshëm i parcelave të tyre. Ky edicion i MDP-së pasqyron numrin e kërkesave për legalizim, si dhe numrin e certifikatave të legalizimit të lëshuara për ndërtimet pa leje. Të dhënat: Të dhënat e mëposhtme pasqyrojnë numrin e përgjithshëm të kërkesave për legalizim të ndërtimeve pa leje, të kategorizuara sipas rajonit dhe vitit, në pesë rajone: Gjilan (GN); Mitrovicë (MI); Pejë (PE); Prishtinë (PR) dhe Prizren (PZ). Periudha e raportimit: Gjatë periudhës janar 2021 – dhjetor 2025, në nivel vendi, komunat kanë pranuar 35,602 kërkesa për legalizim të ndërtimeve pa leje dhe kanë lëshuar 15,467 certifikata legalizimi. Prej këtij numri, gjithsej 120 certifikata legalizimi u janë lëshuar pjesëtarëve të komuniteteve joshumicë, përfshirë 24 serbë të Kosovës, 28 ashkali të Kosovës, pesë turq të Kosovës, dy boshnjakë të Kosovës dhe një rom i Kosovës. Në përgjithësi, numri i kërkesave të pranuara dhe i certifikatave të legalizimit të lëshuara ka qenë relativisht i ngjashëm në të pesë rajonet, me përjashtim të rajonit të Prizrenit, ku procesi ka ecur me ritëm pak më të ngadalshëm. Nga numri i përgjithshëm i kërkesave të parashtruara për legalizim, deri më tani janë shqyrtuar dhe vendosur më pak se gjysma. Kjo tregon se komunat janë përballur me sfida në trajtimin e vëllimit të madh të rasteve të legalizimit. Nga ana tjetër, certifikatat e legalizimit të lëshuara për pjesëtarët e komuniteteve joshumicë përbëjnë vetëm një pjesë të vogël të numrit të përgjithshëm të certifikatave të lëshuara. Megjithatë, gjatë monitorimit, OSBE-ja nuk ka pranuar ankesa nga pjesëtarët e këtyre komuniteteve lidhur me procesin e legalizimit. Duke qenë se procesi është ende në vazhdim, mund të pritet që në periudhën në vijim të rritet edhe numri i pjesëtarëve të komuniteteve joshumicë që përfitojnë nga kjo mundësi ligjore. 9 Ligji nr. 06/L-024 për trajtimin e ndërtimeve pa leje (me ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit nr. 08/L-184). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=17767
5 PLANIFIKIMI HAPËSINOR Përkufizim: Planifikimi hapësinor është instrument i politikave publike për rregullimin e hapësirës publike në të gjitha nivelet 10 . Pjesëmarrja në hartimin e dokumenteve të planifikimit hapësinor është thelbësore jo vetëm për vlerësimin dhe shprehjen e nevojave të komuniteteve, por edhe për të siguruar mbrojtjen e të drejtave individuale pronësore. Ky edicion i MDP-së pasqyron numrin e proceseve të planifikimit hapësinor në kuadër të të cilave janë marrë parasysh nevojat e grupeve në pozitë të cenueshme, komuniteteve joshumicë, grave dhe/ose rinisë. Të dhënat: Të dhënat e mëposhtme pasqyrojnë numrin e përgjithshëm të proceseve të planifikimit hapësinor në të cilat kanë marrë pjesë komunitetet joshumicë, gratë dhe të rinjtë dhe kanë pasur mundësinë t’i shprehnin shqetësimet lidhur me pronën dhe nevojat për zhvillim urban/rural. Ato janë kategorizuar sipas rajonit dhe vitit, për pesë rajone: Gjilan (GN); Mitrovicë (MI); Pejë (PE); Prishtinë (PR) dhe Prizren (PZ). Periudha e raportimit: Gjatë periudhës janar 2021 – dhjetor 2025, pjesëtarët e komuniteteve joshumicë, gratë dhe të rinjtë kanë marrë pjesë në gjithsej 82 procese të planifikimit hapësinor. Pjesëmarrja në procese të planifikimit hapësinor u mundëson komuniteteve joshumicë, grave dhe të rinjve t’i shprehin shqetësimet lidhur me të drejtat e tyre pronësore, si dhe nevojat për zhvillim urban dhe rural. Kjo pjesëmarrje është thelbësore për transparencë, qeverisje të mirë, vendimmarrje gjithëpërfshirëse dhe mbrojtjen e të drejtave pronësore individuale dhe të komuniteteve. Monitorimi i OSBE-së shpalosë se rajonet e Prizrenit, Pejës dhe Gjilanit prijnë me këtë proces, ndërkohë që rajoni i Mitrovicës ka mbetur mbrapa. Komunat e rajonit të Prishtinës i kanë përfunduar dokumentet e tyre të planifikimit hapësinor në periudhën e mëparshme të raportimit, rrjedhimisht gjatë kësaj periudhe janë mbajtur vetëm dy aktivitete të pjesëmarrjes publike në këtë rajon. 10 Ligji nr. 04/L-174 për planifikimin hapësinor. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=8865 GN MI PE PR PZ 2025 1831 2201 773 778 525 2024 693 804 717 548 660 2023 462 976 1942 312 601 2022 5435 2436 810 3686 1951 2021 1366 1879 2260 1709 247 0 2000 4000 6000 8000 10000 12000 Kërkesat sipas rajonit dhe vitit GN MI PE PR PZ 2025 5 0 7 0 20 2024 2 0 1 0 1 2023 8 0 4 1 3 2022 1 2 4 1 1 2021 2 4 4 0 11 0 5 10 15 20 25 30 35 40 Rastet sipas rajonit dhe vitit
6 NDARJA E TOKËS KOMUNALE Përkufizim: Ndarja e tokës komunale për projekte që lidhen me kthimin është procedurë ose iniciativë e ndërmarrë nga autoritetet për të krijuar kushte për kthimin e PZH-ve. 11 Periudha e raportimit: Gjatë periudhës janar 2021 – dhjetor 2025, komunat nuk kanë ndarë tokë për projekte që lidhen me kthimin. Sipas monitorimit të OSBE-së, gjatë kësaj periudhe komunat nuk kanë pranuar asnjë kërkesë nga Ministria për Komunitete dhe Kthim ose nga institucione/organizata të tjera për të tokës komunale për projekte që lidhen me kthimin dhe, si rrjedhim, nuk është evidentuar asnjë rast i ndarjes së tokës. TATIMI MBI PRONËN E PALUAJTSHME Përkufizim: Tatimi mbi pronën e paluajtshme është pagesë e detyrueshme që parashihet dhe zbatohet nga autoritetet për pronësinë ose të drejtën e shfrytëzimit të pronave banesore, bujqësore dhe komerciale 12 . Megjithatë, në disa raste, pronat që u përkasin pjesëtarëve të komuniteteve joshumicë kanë qenë ose vazhdojnë të jenë të uzurpuara në mënyrë të kundërligjshme dhe pronarët vazhdojnë ta bartin barrën e detyrimit tatimor përkundër faktit se nuk gëzojnë posedim fizik të këtyre pronave. Ligji për tatimin në pronën e paluajtshme e ka adresuar këtë çështje duke paraparë lirimin e këtyre pronarëve nga detyrimi tatimor. Ky lirim është në fuqi që nga viti 2018. Periudha e raportimit: Gjatë periudhës janar 2021 – dhjetor 2025, palët e prekura nuk kanë parashtruar asnjë kërkesë për lirim nga tatimi. Ndonëse lirimi nga detyrimi i tatimit në pronë përbën lehtësirë për pjesëtarët e komuniteteve joshumicë dhe PZH-të pronat e të cilëve kanë qenë ose vazhdojnë të jenë të uzurpuara në mënyrë të kundërligjshme, monitorimi i OSBE-së nuk ka evidentuar asnjë rast të parashtruar në komuna për këtë lloj lirimi. ZHVILLIMET DHE PËRFUNDIMET KRYESORE Kjo pasqyrë e përmbledhur evidenton si përparimin e arritur, ashtu edhe sfidat e vazhdueshme në mbrojtjen e të drejtave pronësore dhe banesore të grupeve në pozitë të cenueshme. Ndonëse janë bërë përpjekje në një sërë fushash, nevojitet angazhim i mëtejshëm për të siguruar barazi dhe qasje për të gjitha komunitetet. Nismat në fushën e banimit social përbëjnë zhvillim pozitiv që ka rezultuar në përmirësimin e kushteve të jetesës për qindra familje dhe gra në pozitë të cenueshme. Në anën tjetër, ndonëse procedurat e shpronësimit në përgjithësi janë zhvilluar pa pengesa të mëdha, rastet në rajonin e Mitrovicës kanë ngritur shqetësime lidhur me ligjshmërinë dhe legjitimitetin e procesit. Po kështu, uzurpimi i kundërligjshëm i pronës, veçanërisht në rajonin e Mitrovicës, mbetet shqetësim që kërkon masa të synuara institucionale dhe ligjore. Procesi i legalizimit të ndërtimeve pa leje ka ecur me ritëm të ngadaltë, meqë nga 36,000 kërkesa të parashtruara, për më shumë se gjysmën ende nuk është vendosur për certifikim. Ndërkohë, në fushën e planifikimit hapësinor janë shënuar trende pozitive, me pjesëmarrje aktive të komuniteteve joshumicë, grave dhe të rinjve në proceset publike. Megjithatë, gjatë kësaj periudhe pesëvjeçare nuk është evidentuar asnjë rast i ndarjes së tokës komunale për projekte të kthimit. Po kështu, ndonëse ligji parasheh lirimin nga detyrimet tatimore për pronat e uzurpuara, niveli i ulët i informimit publik vazhdon ta kufizojë shfrytëzimin e kësaj mundësie nga personat që kanë të drejtë të përfitojnë prej saj. Për adresimin e këtyre mangësive nevojitet vullnet më i fortë politik, bashkërendim më i mirë institucional, ndarje e mjaftueshme e resurseve dhe angazhim i vazhdueshëm i komuniteteve. Për të promovuar një sistem më të drejtë, gjithëpërfshirës dhe të barabartë të mbrojtjes së të drejtave pronësore dhe banesore në Kosovë, OSBE u rekomandon institucioneve të marrin masat në vijim: 11 Ligji nr. 06/L-092 për dhënien në shfrytëzim dhe këmbimin e pronës së paluajtshme të komunës. https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=18917 12 Ligji nr. 06/L-005 për tatimin në pronën e paluajtshme (me ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit nr. 08/L-224). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=15984
7 Qeveria dhe komunat: Të sigurojnë që të gjitha proceset e shpronësimit të zhvillohen në përputhje me kornizën ligjore dhe standardet ndërkombëtare, veçanërisht në rastet që prekin komunitetet joshumicë dhe PZH-të, duke garantuar njëherazi kompensim të drejtë. Institucionet e zbatimit të ligjit: Të forcojnë mekanizmat për trajtimin e uzurpimit të kundërligjshëm të pronës, me fokus në zonat me numër më të madh të rasteve, si rajoni i Mitrovicës, në mënyrë që të mbrohen të drejtat e komuniteteve në pozitë të cenueshme dhe të përshpejtohet zgjidhja gjyqësore e rasteve të pazgjidhura të shpronësimit. Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor dhe zyrtarët përkatës komunalë: Të zgjerojnë programet e banimit social gjithëpërfshirës dhe të forcojnë kapacitetet komunale për përshpejtimin e procedurave të legalizimit me qëllim të tejkalimit të pengesave strukturore, si dhe të sigurojnë pjesëmarrjen e vazhdueshme aktive të komuniteteve joshumicë, grave dhe të rinjve në planifikim hapësinor. Ministria për Komunitete dhe Kthim dhe zyrtarët përkatës komunalë: Të vlerësojnë në nivel qeveritar arsyet e kërkesës së ulët për ndarje të tokës komunale për projekte që lidhen me kthimin, me qëllim të forcimit të mbështetjes për kthimin e PZH-ve. Ministria e Financave dhe Transfereve dhe zyrtarët përkatës komunalë: Të promovojnë dhe funksionalizojnë lirimin nga tatimi mbi pronën e paluajtshme përmes fushatave të vetëdijesimit te komunitetet joshumicë dhe PZH-të, pronat e të cilëve janë të uzurpuara në mënyrë të kundërligjshme.
1 Property Rights Monitor 2021 – 2025 JANUARY 2021 – DECEMBER 2025 The OSCE Mission in Kosovo (OSCE) is mandated to support Kosovo institutions in implementing policies and legal framework for the protection of human rights, including property and housing rights. 1 To assist these efforts, the OSCE has developed the Property Rights Monitor (PRM), 2 a monitoring tool designed to track trends and developments affecting property and housing rights of non-majority communities’ members, displaced persons (DPs), and majority community members living in areas where they are in a numerical minority. The PRM is a bi-annual publication containing observations collected by OSCE’s field monitors across Kosovo in the field of property and housing rights. 3 Through the PRM, the OSCE regularly monitors and reports on emerging trends and developments, and advises institutions on adherence to relevant legislation, international standards, and best practices. The OSCE aims to assist responsible institutions in addressing identified gaps in legislation implementation and decision enforcement, while serving as a mechanism to measure progress and address outstanding gaps. This PRM covers a five-year period. SUMMARY The right to property is a cornerstone of human rights, safeguarded by international human rights instruments 4 and the legal framework of Kosovo. 5 This PRM provides an overview of the status of property and housing rights in Kosovo, with a focus on the situation of vulnerable groups, including non-majority communities and DPs. The PRM finds that while notable progress has been made in areas such as social housing and inclusive participation in spatial planning, significant challenges remain in ensuring equitable access to property rights and services for all communities. Key conclusions of the PRM suggest that the responsible institutions should: • align expropriation processes with legal and international standards; • ensure enforcement against illegal property occupation; • enhance the municipalities’ capacities for legalization of unpermitted constructions; • sustain inclusive participation in spatial planning; • improved co-ordination between governmental and municipal institutions. The data for this PRM is drawn from OSCE field monitoring conducted across Kosovo between January 2021 and December 2025, complemented by information provided by municipal officials of urbanism, cadastre and legal offices from the 38 municipalities. As a limitation it should be noted that disaggregated data, particularly by communities and/or gender, is not always available from the institutions. In many cases, additional efforts by the OSCE field staff were required to collect and verify the data included in this PRM. NUMBER CASES FOR THE REPORTING PERIOD EXPROPRIATION 738 ILLEGAL OCCUPATION 13 SOCIAL HOUSING 358 APPLICATIONS FOR LEGALIZATION OF UNPERMITTED CONSTRUCTIONS 35602 SPATIAL PLANNING 82 MUNICIPAL LAND ALLOCATION 0 IMMOVABLE PROPERTY TAX 0 1 OSCE Permanent Council Decision No. 305, dt. 01.07.1999, available at: https://www.osce.org/pc/28795, accessed 25 August 2025. 2 Organization for Security and Co-operation in Europe, Property Rights Monitor, 13th ed. (14 April 2026), available at Property Rights Monitor - 13th edition | OSCE Mission in Kosovo. 3 The information presented in the PRM covers only cases where the OSCE’s field teams had access to. 4 European Convention on Human Rights, Article 1, protocol 1. https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_ENG 5 Kosovo Constitution, Article 46. https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702
2 KEY DEVELOPMENTS BY AREA EXPROPRIATION Defined: Expropriation is a legally authorised act by authorities to remove ownership rights from a public or private property owner in order to pursue a public interest. It is subject to conditions prescribed by law, 6 including the provision of compensation to affected owners. This PRM presents the number of expropriations affecting properties of vulnerable groups, with a particular focus on non-majority communities and DPs. Data: The data below reflect the total number of cases in which properties belonging to non-majority communities and DPs have been affected by expropriation, disaggregated by region and year across five regions: Gjilan/Gnjilane (GN); Mitrovicë/Mitrovica (MI); Pejë/Peć (PE); Prishtinë/Priština (PR) and Prizren (PZ). Reporting period: In the period between January 2021 and December 2025, 738 cases of expropriation affecting properties of non-majority communities and DPs were recorded. The highest number of cases is recorded in Mitrovicë/Mitrovica region, followed by Pejë/Peć, Gjilan/Gnjilane and Prishtinë/Priština regions, with only one case recorded in Prizren region. In several cases, non-majority community representatives opposed expropriation decisions. For instance, in 2023, 58 Kosovo Serb owners from the Mitrovicë/Mitrovica region challenged legality of expropriation decisions in the Court. The Court has recognized the rights of six owners, overruling the expropriation decision. As a result, the government removed these six (6) properties from the expropriation process. ILLEGAL OCCUPATION Defined: Illegal occupation of immovable property is a criminal offence according to Article 320 of the Criminal Code of Kosovo. 7 Properties belonging to vulnerable groups, particularly members of non-majority communities and DPs, have frequently been subject to illegal occupation. This PRM presents the number of illegal property occupations that occurred during the reporting period. Data: The data below reflect the total number of cases of illegal occupation of property belonging to non- majority communities, DPs and majority community members living in areas where they are in a numerical minority, disaggregated by region and year across five regions: Gjilan/Gnjilane (GN); Mitrovicë/Mitrovica (MI); Pejë/Peć (PE); Prishtinë/Priština (PR) and Prizren (PZ). Reporting period: Between January 2021 and December 2025, 13 cases of illegal occupation of property were recorded. Of these, 12 concerned Kosovo Serb property owners, while one concerned a Kosovo Albanian. 6 Law No. 03/L-139 on Expropriation of Immovable Property (with amendments and supplements of the Law No. 03/L-205 and Law No. 04/L-115). https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2636&langid=2 7 CODE No. 06/L-074 Criminal Code of Kosovo (with amendments and supplements of the Law No. 08/L-188). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=18413&langid=2 GN MI PE PR PZ 202511 0 76 5 1 2024 4 75 136 0 0 202311 214 38 52 0 2022 0 91 0 0 0 202124 0 0 0 0 0 50 100 150 200 250 300 350 400 Cases by region and year
3 Mitrovicë/Mitrovica region had the highest number of illegal occupations, followed by the Gjilan/Gnjilane, Pejë/Peć and Prishtinë/Priština regions, while the Prizren region had no case of illegal occupation in this period. Even though there is no clear trend of increased illegal occupation of properties, and the overall number of such cases is not high, the persistence of the phenomenon raises concerns. Since the right to property is a fundamental human right, the public authorities should ensure that every individual has access to and enjoys their property in compliance with the legislation and international standards. Given that, according to OSCE monitoring, the Mitrovicë/Mitrovica and Gjilan/Gnjilane regions have been particularly affected, the public authorities should prioritise efforts to remedy the situation in these regions. SOCIAL HOUSING Defined: Social housing is an obligation of the authorities to address the housing needs of individuals and families that cannot afford an appropriate standard of living. 8 This PRM presents the number of cases in which members of vulnerable groups, such as non-majority communities, DPs and women have benefited from social housing. Data: The data below reflect the total number of cases in which vulnerable individuals/families have benefited from social housing, disaggregated by region and year across five regions: Gjilan/Gnjilane (GN); Mitrovicë/Mitrovica (MI); Pejë/Peć (PE); Prishtinë/Priština (PR) and Prizren (PZ). Reporting period: In the period between January 2021 and December 2025, 358 individuals/families have benefited from social housing. As shown in the table, the Prishtinë/Priština region has the highest number of individuals/families benefiting from social housing, with 177 beneficiaries. These include ten Kosovo Albanians (including three women), 100 Kosovo Serbs (of which 17 are DPs) and 50 Kosovo Roma. In the Prizren region, 68 Kosovo Albanians, 40 Kosovo Bosniaks and one Kosovo Ashkali individual/family benefited from social housing, totalling 109. In the Gjilan/Gnjilane region, 36 Kosovo Albanian women serving as family caretakers were beneficiaries. In the Mitrovicë/Mitrovica region, 34 Kosovo Serbs and two Kosovo Roma benefited from social housing in the reporting period. 8 Law No. 03/L-164 on Housing Financing Specific Programs. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2670 GN MI PE PR PZ 2025 2 0 0 0 0 2024 1 0 0 0 0 2023 1 1 0 1 0 2022 0 2 0 0 0 2021 1 3 1 0 0 0 1 2 3 4 5 6 7 Cases by region and year GN MI PE PR PZ 2025 0 36 0 0 0 202436 0 0 78 74 2023 0 0 0 99 0 2022 0 0 0 0 0 2021 0 0 0 0 35 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 Cases by region and year
4 According to the information provided to OSCE field teams, the number of families requesting support in the Pejë/Peć region was low. Thus, the municipality decided to support them with rent payment. The trends monitored by the OSCE show steady and progressive fulfilment of the obligation from Kosovo institutions to provide social housing to those in need. Also, it is encouraging to note that the non-majority communities, particularly Kosovo Roma, Kosovo Bosniak and Kosovo Ashkali communities, have benefited from social housing, alongside DPs and women. APPLICATIONS FOR LEGALIZATION OF UNPERMITTED CONSTRUCTIONS Defined: Legalization is a process led by authorities to legalize unpermitted constructions. According to the Law on the Treatment of Constructions without Permit, 9 a structure constructed on another party’s land parcel cannot be legalized until ownership or the right to use the land parcel has been ascertained. This legislation aims to protect vulnerable groups, including non-majority communities and/or displaced persons (DPs), from the illegal occupation of their land parcels. This PRM presents the number of applications for legalization, including the number of certificates issued for unpermitted constructions. Data: The data below reflect the total number of applications for legalization of unpermitted constructions, disaggregated by region and year across five regions: Gjilan/Gnjilane (GN); Mitrovicë/Mitrovica (MI); Pejë/Peć (PE); Prishtinë/Priština (PR) and Prizren (PZ). Reporting period: Between January 2021 and December 2025, municipalities Kosovo-wide received 35,602 applications for legalization of unpermitted constructions and issued 15,467 legalization certificates. Members of non-majority communities, including 24 Kosovo Serbs, 28 Kosovo Ashkali, five Kosovo Turks, two Kosovo Bosniaks and one Kosovo Roma, received a total of 120 legalization certificates. Overall, municipalities across all five regions have received a relatively similar number of applications and have issued legalization certificates accordingly, with the exception of the Prizren region, which lagged slightly behind. Of the total legalization applications submitted, fewer than every second application has been reviewed and decided upon. As such, it is evident that the municipalities have faced challenges in keeping pace with the overall volume of legalization cases. On the other hand, the share of legalization certificates issued to non-majority communities remains low. Nonetheless, during the monitoring, the OSCE has not received any complaints from members of non- majority communities regarding the legalization process. However, since the process is still ongoing, the percentage of non-majority communities benefiting from this legal opportunity could increase. 9 Law No. 06/L-024 on Treatment of Constructions Without Permit (with amendments and supplements of the Law No. 08/L-184). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=17767
5 SPATIAL PLANNING Defined: Spatial planning is the policy of authorities to regulate public space at all levels. 10 Participation in the process of drafting spatial planning documents is crucial not only for assessing and voicing the needs of communities, but also for ensuring the protection of individual property rights. This PRM presents the number of spatial planning processes in which the needs of vulnerable groups, non-majority communities, women and/or youth were noted. Data: The data below reflect the total number of spatial planning processes where non-majority communities, women and youth participated, voicing their concerns related to their property and expressing their urban/rural development needs, disaggregated by region and year across five regions: Gjilan/Gnjilane (GN); Mitrovicë/Mitrovica (MI); Pejë/Peć (PE); Prishtinë/Priština (PR) and Prizren (PZ). Reporting period: Members of non-majority communities, women, and youth have participated in 82 spatial planning processes organized between January 2021 - December 2025. Participation of non-majority communities, women, and youth in spatial planning processes provides them with space to voice concerns related to their property rights and to express their urban and rural development needs. Such participation is key to ensuring transparency, good governance, participatory decision-making, and the protection of individual and community property rights. OSCE monitoring shows that the Prizren, Pejë/Peć, and Gjilan/Gnjilane regions lead this process, while the Mitrovicë/Mitrovica region lags behind. The Prishtinë/Priština region municipalities have completed their spatial planning documents in the previous period, thus, in this reporting period, they had only two public participation events. 10 Law No. 04/L-174 on Spatial Planning. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=8865 GN MI PE PR PZ 2025 1831 2201 773 778 525 2024 693 804 717 548 660 2023 462 976 1942 312 601 2022 5435 2436 810 3686 1951 2021 1366 1879 2260 1709 247 0 2000 4000 6000 8000 10000 12000 Applications by region and year GN MI PE PR PZ 2025 5 0 7 0 20 2024 2 0 1 0 1 2023 8 0 4 1 3 2022 1 2 4 1 1 2021 2 4 4 0 11 0 5 10 15 20 25 30 35 40 Cases by region and year
6 MUNICIPAL LAND ALLOCATION Defined: Municipal land allocation for returns-related projects is a procedure or initiative undertaken by authorities to create conditions for DPs to return. 11 Reporting period: In the period between January 2021 and December 2025, the municipalities did not allocate any land for returns-related projects. According to the OSCE monitoring, during this period, the municipalities did not receive any requests from the Ministry of Communities and Return or other institutions/organizations to allocate land for return-related projects; consequently, no cases of land allocation were recorded. IMMOVABLE PROPERTY TAX Defined: Immovable property tax is a compulsory charge envisaged and applied by authorities for the ownership or right to use of residential, agricultural, and commercial properties. 12 However, there are cases in which properties belonging to members of non-majority communities were or are illegally occupied, and the owner continues to carry tax liabilities despite not being physically in possession of such property. The Law on Immovable Property Tax addressed this issue by exempting such owners from the liabilities. This exemption has been in effect since 2018. Reporting period: Between January 2021 and December 2025, no applications for tax exemption were submitted by affected parties. Although property tax liability exemption offers relief to non-majority communities and DPs whose properties have been or continue to be illegally occupied, OSCE monitoring did not record any cases submitted to municipalities for such exemptions. KEY DEVELOPMENTS AND CONCLUSIONS This overview reveals both progress and persistent challenges in safeguarding property and housing rights of vulnerable groups. While efforts have been made across multiple domains, further attention is required to ensure equity and access for all communities. As a positive development, social housing initiatives successfully improved living conditions for hundreds of vulnerable families and women. While expropriation mostly proceeded smoothly, the expropriation process in the Mitrovicë/Mitrovica region have raised concerns over its legitimacy. Furthermore, illegal occupation of property, particularly in the Mitrovicë/Mitrovica region, requires targeted legal intervention. Legalization of unpermitted constructions has lagged, with more than half of the 36,000 applications still awaiting a decision regarding certification. Spatial planning showed positive trends, with active public participation from non-majority communities, women and youth. However, municipal land allocation for return-related projects saw zero recorded activity during this five-year period. Although tax liability exemptions exist for occupied properties, low public awareness continues to limit their use among eligible individuals. Closing these gaps requires stronger political will, better institutional co-ordination, sufficient allocation of resources, and sustained community engagement. To promote a more just, inclusive, and equitable property and housing rights in Kosovo, the OSCE recommends that the institutions take the following measures: Government and municipalities: Ensure all expropriation processes comply with the legal framework and international standards, particularly those involving non-majority communities and DPs, while guaranteeing equitable compensation. Law enforcement institutions: Strengthen enforcement mechanisms against illegal occupation of property, with a focus on high- incidence areas such as Mitrovicë/Mitrovica region, in order to safeguard vulnerable communities’ rights and, to expedite judicial resolution of outstanding expropriation cases. 11 Law No. 06/L-092 on Allocation for Use and Exchange of Municipal Immovable Property. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=18917 12 Law No. 06/L-005 on Immovable Property Tax (with amendments and supplements of the Law No. 08/L-224). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=15984
7 Ministry of Environment and Spatial Planning and relevant municipal officers: Expand inclusive social housing and boost municipal capacity to expedite legalizations to overcome structural barriers and ensure that non-majority communities, women, and youth continue to actively participate in spatial planning. Ministry of Communities and Return and relevant municipal officers: Assess the reasons for the limited demand for land allocation for returns-related projects at the government level, with a view to strengthening support for DPs’ return efforts. Ministry of Finance and Transfers and relevant municipal officers: Promote and operationalize the exemption from immovable property tax through awareness campaigns among non-majority communities and DPs whose properties are illegally occupied.
1 Monitor imovinskih prava 2021 – 2025 JANUAR 2021 – DECEMBAR 2025 Misija OEBS-a na Kosovu (OEBS) ima mandat da pruža podršku kosovskim institucijama u sprovođenju politika i pravnog okvira za zaštitu ljudskih prava, uključujući imovinska i stambena prava. 1 Kako bi podržao ove napore, OEBS je pripremio Monitor imovinskih prava (MIP), 2 alat za praćenje namenjen evidentiranju trendova i dešavanja koja utiču na imovinska i stambena prava pripadnika nevećinskih zajednica, raseljenih lica i pripadnika većinske zajednice koji žive u sredinama u kojima predstavljaju brojčanu manjinu. MIP je polugodišnja publikacija koja sadrži zapažanja OEBS-ovih terenskih posmatrača u oblasti imovinskih i stambenih prava na Kosovu. 3 Putem MIP-a, OEBS redovno prati i izveštava o novim trendovima i dešavanjima, i savetuje institucije o poštovanju odgovarajućeg zakonodavstva, međunarodnih standarda i najboljih praksi. Misija nastoji da pomogne nadležnim institucijama u otklanjanju uočenih nedostataka u sprovođenju zakonodavstva i izvršenju odluka, pri čemu MIP služi kao mehanizam za merenje napretka i otklanjanje preostalih nedostataka. Ovaj MIP obuhvata period od pet godina. SAŽETAK Pravo na imovinu, kao temelj ljudskih prava, zaštićeno je međunarodnim instrumentima za zaštitu ljudskih prava 4 i pravnim okvirom Kosova. 5 Ovaj MIP daje pregled stanja imovinskih i stambenih prava na Kosovu, sa posebnim osvrtom na položaj ranjivih grupa, uključujući nevećinske zajednice i raseljena lica. MIP konstatuje da uprkos primetnom napretku ostvarenom u oblastima kao što su socijalno stanovanje i inkluzivno učešće u prostornom planiranju, i dalje postoje značajni izazovi u obezbeđivanju ravnopravnog pristupa imovinskim pravima i uslugama za sve zajednice. Ključni zaključci MIP-a sugerišu da nadležne institucije treba: • da usklade postupak eksproprijacije sa pravnim i međunarodnim standardima; • da obezbede sprovođenje mera protiv bespravnog zauzimanja imovine; • da ojačaju kapacitete opština za legalizaciju objekata izgrađenih bez dozvole; • da održe inkluzivno učešće u prostornom planiranju; • da poboljšaju koordinaciju između vladinih i opštinskih institucija. Podaci predstavljeni u ovom MIP-u zasnovani su na OEBS-ovoj aktivnosti praćenja situacije na terenu, koja je realizovana na celom Kosovu u periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine, a dopunjeni su informacijama koje su dostavili opštinski službenici za urbanizam, katastar i pravne poslove iz 38 opština. Treba napomenuti da je ograničenje bilo to što institucije nisu uvek vodile razvrstane podatke, naročito ne po zajednici i/ili polu. U mnogim slučajevima, terensko osoblje OEBS-a moralo je da uloži dodatne napore kako bi prikupilo i verifikovalo podatke uvrštene u ovaj MIP. BROJ SLUČAJEVA ZA IZVEŠTAJNI PERIOD EKSPROPRIJACIJA 738 BESPPRAVNO ZAUZIMANJE 13 SOCIJALNO STANOVANJE 358 ZAHTEVI ZA LEGALIZACIJU OBJEKATA BEZ DOZVOLE/ODOBRENJA ZA IZGRADNJU 35602 PROSTORNO PLANIRANJE 82 DODELA OPŠTINSKOG ZEMLJIŠTA 0 POREZ NA NEPOKRETNU IMOVINU 0 1 Odluka Stalnog saveta OEBS-a br. 305, od 01.07. 1999. godine, dostupna na: https://www.osce.org/pc/28795 (pristupljeno 25. avgusta 2025. godine). 2 Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju, Monitor imovinskih prava, 13. izdanje (14. april 2026. godine), dostupan na Property Rights Monitor - 13th edition | OSCE Mission in Kosovo. 3 Informacije predstavljene u MIP-u odnose se isključivo na slučajeve kojima su terenski timovi OEBS-a imali pristup. 4 Evropska konvencija o ljudskim pravima, član 1, protokol 1. https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/Convention_SRP 5 Ustav Kosova, član 46. https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702
2 GLAVNI TRENDOVI PO OBLASTI EKSPROPRIJACIJA Definisana kao: Eksproprijacija je zakonski ovlašćeni postupak vlasti kojim se od vlasnika javne ili privatne imovine oduzimaju vlasnička prava radi ostvarivanja određenog javnog interesa. Podleže uslovima propisanim zakonom, 6 uključujući obezbeđivanje naknade pogođenim vlasnicima. U ovom MIP-u prikazan je broj eksproprijacija koje se odnose na imovinu ugroženih grupa, sa posebnim fokusom na nevećinske zajednice i raseljena lica. Podaci: Podaci dati u daljem tekstu prikazuju ukupan broj slučajeva u kojima je imovina pripadnika nevećinskih zajednica i raseljenih lica bila pogođena eksproprijacijom, i koji su razvrstani po regionu i godini u pet regiona: Gnjilane (GN); Mitrovica (MI); Peć (PE); Priština (PR); i Prizren (PZ). Izveštajni period: U periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine zabeleženo je 738 slučajeva eksproprijacije koji su uticali na imovinu pripadnika nevećinskih zajednica i raseljenih lica. Najveći broj slučajeva zabeležen je u regionu Mitrovice, zatim u regionu Peći, Gnjilana i Prištine, dok je u regionu Prizrena zabeležen samo jedan slučaj. U više slučajeva, predstavnici nevećinskih zajednica protivili su se odlukama o eksproprijaciji. Na primer, tokom 2023. godine, 58 vlasnika kosovskih Srba iz regiona Mitrovice tražilo je od suda da ispita zakonitost odluka o eksproprijaciji. Sud je priznao prava šest vlasnika, poništivši odluku o eksproprijaciji. Shodno tome, vlada je ovih šest (6) nepokretnosti isključila iz postupka eksproprijacije. BESPRAVNO ZAUZIMANJE Definisano kao: Bespravno zauzimanje nepokretne imovine je krivično delo prema članu 320 Krivičnog zakonika. 7 Imovina koja pripada ranjivim grupama, naročito pripadnicima nevećinskih zajednica i raseljenim licima, često je bila izložena bespravnom zauzimanju. U ovom MIP-u navodi se broj slučajeva bespravnog zauzimanja imovine u izveštajnom periodu. Podaci: Podaci dati u daljem tekstu prikazuju ukupan broj slučajeva bespravnog zauzimanja imovine koja pripada nevećinskim zajednicama, raseljenim licima i pripadnicima većinske zajednice koji žive u sredinama u kojima su u brojčanoj manjini, koji su razvrstani po regionu i godini u pet regiona: Gnjilane (GN); Mitrovica (MI); Peć (PE); Priština (PR); i Prizren (PZ). Izveštajni period: U periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine zabeleženo je 13 slučajeva bespravnog zauzimanja imovine. Od ukupnog broja slučajeva, 12 se odnosilo na imovinu čiji su vlasnici kosovski Srbi, dok se jedan slučaj odnosio na kosovskog Albanca. U 6 Zakon br. 03/L-139 o eksproprijaciji nepokretne imovine (sa izmenama i dopunama Zakona br. 03/L-205 i Zakona br. 04/L-115). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2636&langid=2 7 Zakonik br. 06/L-074 Krivični zakonik Kosova (sa izmenama i dopunama Zakona br. 08/L-188). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=18413&langid=2 GN MI PE PR PZ 202511 0 76 5 1 2024 4 75 136 0 0 202311 214 38 52 0 2022 0 91 0 0 0 202124 0 0 0 0 0 50 100 150 200 250 300 350 400 Slučajevi po regionu i godini
3 regionu Mitrovice zabeležen je najveći broj slučajeva bespravnog zauzimanja imovine, zatim u regionu Gnjilana, Peći i Prištine, dok u regionu Prizrena tokom ovog perioda nije zabeležen nijedan slučaj bespravnog zauzimanja imovine. Iako ne postoji jasan trend porasta bespravnog zauzimanja imovine, a ukupan broj takvih slučajeva nije visok, trajno prisustvo ove pojave izaziva zabrinutost. S obzirom na to da je pravo na imovinu osnovno ljudsko pravo, organi vlasti treba da obezbede svakom licu pristup imovini i uživanje imovine u skladu sa zakonodavstvom i međunarodnim standardima. Imajući u vidu da OEBS-ova aktivnost praćenja pokazuje da su regioni Mitrovice i Gnjilana bili posebno pogođeni, organi vlasti treba da daju prioritet merama za rešavanje situacije u ovim regionima. SOCIJALNO STANOVANJE Definisano kao: Socijalno stanovanje je obaveza vlasti da odgovore na stambene potrebe lica i porodica koje ne mogu da priušte odgovarajući životni standard. 8 Ovaj MIP prikazuje broj slučajeva u kojima su pripadnici ranjivih grupa, kao što su nevećinske zajednice, raseljenja lica i žene, iskoristili mogućnost socijalnog stanovanja. Podaci: Podaci dati u daljem tekstu prikazuju ukupan broj slučajeva u kojima su ranjiva lica / ranjive porodice iskoristile mogućnost socijalnog stanovanja, i koji su razvrstani po regionu i godini u pet regiona: Gnjilane (GN); Mitrovica (MI); Peć (PE); Priština (PR); i Prizren (PZ). Izveštajni period: U periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine, 358 osoba/porodica iskoristilo je mogućnost socijalnog stanovanja. Kao što je prikazano u tabeli, region Prištine ima najveći broj osoba/porodica korisnika socijalnog stanovanja, ukupno 177. Među njima je desetoro kosovskih Albanaca (uključujući tri žene), 100 kosovskih Srba (od kojih su 17 raseljena lica) i 50 kosovskih Roma. U regionu Prizrena, mogućnost socijalnog stanovanja iskoristilo je 68 kosovskih Albanaca, 40 kosovskih Bošnjaka i jedna osoba/porodica iz zajednice kosovskih Aškalija, odnosno ukupno 109 korisnika. U regionu Gnjilana, stanove je dobilo 36 kosovskih Albanki koje su bile hraniteljke porodice. Tokom izveštajnog perioda, u regionu Mitrovice program 8 Zakon br. 03/L-164 o finansiranju posebnih programa stanovanja. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2670 GN MI PE PR PZ 2025 2 0 0 0 0 2024 1 0 0 0 0 2023 1 1 0 1 0 2022 0 2 0 0 0 2021 1 3 1 0 0 0 1 2 3 4 5 6 7 Slučajevi po regionu i godini GN MI PE PR PZ 2025 0 36 0 0 0 202436 0 0 78 74 2023 0 0 0 99 0 2022 0 0 0 0 0 2021 0 0 0 0 35 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 Slučajevi po regionu i godini
4 socijalnog stanovanja iskoristilo je 34 kosovskih Srba i dvoje kosovskih Roma. Prema informacijama dostavljenim terenskim timovima OEBS-a, broj porodica koje su zatražile podršku u regionu Peći bio je nizak. Stoga je opština odlučila da im pruži podršku kroz plaćanje stanarine. Trendovi koje prati OEBS pokazuju stabilno i postepeno ispunjavanje obaveze kosovskih institucija da obezbede socijalno stanovanje osobama kojima je ono potrebno. Pored toga, ohrabruje činjenica da su i nevećinske zajednice, naročito kosovski Romi, kosovski Bošnjaci i kosovske Aškalije, iskoristile program socijalnog stanovanja, zajedno sa raseljenim licima i ženama. ZAHTEVI ZA LEGALIZACIJU OBJEKATA BEZ DOZVOLE/ODOBRENJA ZA IZGRADNJU Definisano kao: Legalizacija je proces koji predvode vlasti da legalizuju (ozakone) objekte izgrađene bez dozvole. Prema Zakonu o tretiranju građevina bez dozvole, 9 objekat izgrađen na parceli koja pripada drugom licu ne može se legalizovati dok se ne utvrdi vlasništvo ili pravo korišćenja nad tom parcelom. Ovo zakonodavstvo ima za cilj da zaštiti ranjive grupe, uključujući nevećinske zajednice i/ili raseljena lica, od bespravnog zauzimanja njihovih zemljišnih parcela. Ovaj MIP navodi broj zahteva za legalizaciju, uključujući broj izdatih uverenja o legalizaciji objekata izgrađenih bez dozvole odnosno odobrenja za izgradnju. Podaci: Podaci dati u daljem tekstu prikazuju ukupan broj zahteva za legalizaciju objekata izgrađenih bez dozvole, koji su razvrstani po regionu i godini u pet regiona: Gnjilane (GN); Mitrovica (MI); Peć (PE); Priština (PR); i Prizren (PZ). Izveštajni period: U periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine, opštine na Kosovu primile su 35.602 zahteva za legalizaciju objekata izgrađenih bez dozvole i izdale 15.467 uverenja o legalizaciji. Pripadnici nevećinskih zajednica, uključujući 24 kosovskih Srba, 28 kosovskih Aškalija, petoro kosovskih Turaka, dvoje kosovskih Bošnjaka i jednog kosovskog Roma, dobili su ukupno 120 uverenja o legalizaciji. U celini, opštine u svih pet regiona primile su relativno sličan broj zahteva i u skladu sa tim izdale uverenja o legalizaciji, osim regiona Prizrena, koji je blago zaostajao. Od ukupnog broja podnetih zahteva za legalizaciju, manje od polovine zahteva je razmotreno i rešeno. Prema tome, očigledno je da su se opštine suočavale sa izazovima u držanju koraka sa ukupnim brojem predmeta legalizacije. S druge strane, udeo uverenja o legalizaciji izdatih pripadnicima nevećinskih zajednica i dalje je nizak. Ipak, OEBS tokom aktivnosti praćenja nije primio nijednu pritužbu pripadnika nevećinskih zajednica na proces legalizacije. S obzirom na to da je proces još uvek u toku, procenat pripadnika nevećinskih zajednica koji koriste ovu zakonsku mogućnost mogao bi da se poveća. 9 Zakon br. 06/L-024 o tretiranju građevina bez dozvole (sa izmenama i dopunama Zakona br. 08/L-184). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=17767
5 PROSTORNO PLANIRANJE Definisano kao: Prostorno planiranje je politika vlasti za uređenje javnog prostora na svim nivoima. 10 Učestvovanje u procesu pripreme prostorno-planskih dokumenata suštinsko je ne samo radi procene i jasnog iskazivanja potreba zajednica, već i da bi se osigurala zaštita individualnih imovinskih prava. Ovo izdanje navodi broj procesa prostornog planiranja u kojima su uzete u obzir potrebe ranjivih grupa, nevećinskih zajednica, žena i/ili mladih. Podaci: Podaci u daljem tekstu prikazuju ukupan broj procesa prostornog planiranja u kojima su učestvovali pripadnici nevećinskih zajednica, žene i mladi, pri čemu su ukazali na svoje zabrinutosti u pogledu imovine i izneli svoje potrebe u pogledu urbanog/ruralnog razvoja, i koji su razvrstani po regionu i godini u pet regiona: Gnjilane (GN); Mitrovica (MI); Peć (PE); Priština (PR); i Prizren (PZ). Izveštajni period: Pripadnici nevećinskih zajednica, žene i mladi učestvovali su u 82 procesa prostornog planiranja organizovana u periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine. Učešće nevećinskih zajednica, žena i mladih u procesima prostornog planiranja omogućava im da iznesu svoje zabrinutosti u vezi sa svojim imovinskim pravima i potrebe u pogledu urbanog i ruralnog razvoja. Takvo učešće je od ključnog značaja za obezbeđivanje transparentnosti, dobrog upravljanja, participativnog donošenja odluka i zaštite imovinskih prava pojedinca i zajednice. Aktivnost praćenja koju sprovodi OEBS pokazuje da regioni Prizrena, Peći i Gnjilana prednjače u ovom procesu, dok region Mitrovice zaostaje. Opštine u regionu Prištine završile su svoja dokumenta prostornog planiranja u prethodnom periodu, te su tokom ovog izveštajnog perioda organizovale samo dve aktivnosti učešća javnosti. 10 Zakon br. 04/L-174 o prostornom planiranju. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=8865 GN MI PE PR PZ 2025 1831 2201 773 778 525 2024 693 804 717 548 660 2023 462 976 1942 312 601 2022 5435 2436 810 3686 1951 2021 1366 1879 2260 1709 247 0 2000 4000 6000 8000 10000 12000 Prijava po regionu i godini GN MI PE PR PZ 2025 5 0 7 0 20 2024 2 0 1 0 1 2023 8 0 4 1 3 2022 1 2 4 1 1 2021 2 4 4 0 11 0 5 10 15 20 25 30 35 40 Slučajevi po regionu i godini
6 DODELA OPŠTINSKOG ZEMLJIŠTA Definisano kao: Dodela opštinskog zemljišta za projekte povezane sa povratkom predstavlja postupak ili inicijativu vlasti sprovedenu radi stvaranja uslova za povratak raseljenih lica (RL). 11 Izveštajni period: U periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine, opštine nisu dodelile nijedno zemljište za projekte povezane sa povratkom. Na osnovu aktivnosti praćenja koju sprovodi OEBS, tokom ovog perioda opštine nisu primile nijedan zahtev od Ministarstva za zajednice i povratak ili drugih institucija/organizacija za dodelu zemljišta za projekte povezane sa povratkom; shodno tome, nije zabeležen nijedan slučaj dodele zemljišta. POREZ NA NEPOKRETNU IMOVINU Definisano kao: Porez na nepokretnu imovinu je obavezna naknada koju propisuju i naplaćuju vlasti za vlasništvo ili pravo na korišćenje stambene, poljoprivredne i komercijalne imovine. 12 Međutim, postoje slučajevi u kojima su nepokretnosti u vlasništvu pripadnika nevećinskih zajednica bile ili su i dalje bespravno zauzete, dok vlasnik i dalje snosi poreske obaveze uprkos tome što nije u faktičkom posedu takve imovine. Zakon o porezu na nepokretnu imovinu rešio je ovo pitanje oslobađanjem takvih vlasnika od ove obaveze. Ovo oslobađanje od plaćanja poreza na snazi je od 2018. godine. Izveštajni period: U periodu od januara 2021. do decembra 2025. godine, pogođene strane nisu podnele nijedan zahtev za oslobađanje od poreza. Iako oslobađanje od obaveze plaćanja poreza na imovinu pruža olakšice nevećinskim zajednicama i raseljenim licima čija je imovina bila ili je i dalje bespravno zauzeta, OEBS je tokom svoje aktivnosti praćenja zabeležio da opštinama nije podnet nijedan zahtev za takvo oslobađanje. TRENDOVI I ZAKLJUČCI Ovaj pregled ukazuje kako na napredak, tako i na trajne izazove u zaštiti imovinskih i stambenih prava ranjivih grupa. Iako su napori uloženi u više oblasti, potrebna je dodatna pažnja kako bi se obezbedila pravednost i pristup za sve zajednice. Kao pozitivan trend, inicijative u oblasti socijalnog stanovanja značajno su poboljšale životne uslove stotina ranjivih porodica i žena. Iako je eksproprijacija u većini slučajeva sprovedena nesmetano, proces eksproprijacije u regionu Mitrovice izazvao je zabrinutost u pogledu zakonitosti. Pored toga, bespravno zauzimanje imovine, naročito u regionu Mitrovice, zahteva ciljanu pravnu intervenciju. Legalizacija objekata izgrađenih bez dozvole odvijala se sporo, pri čemu više od polovine od 36.000 zahteva još uvek čeka odluku u vezi sa izdavanjem uverenja. Prostorno planiranje pokazalo je pozitivne trendove, uz aktivno učešće pripadnika nevećinskih zajednica, žena i mladih. Međutim, tokom ovog petogodišnjeg perioda nije zabeležena nijedna aktivnost u vezi sa dodelom opštinskog zemljišta za projekte povezane sa povratkom. Iako postoje oslobađanja od poreskih obaveza za zauzetu imovinu, nizak nivo informisanosti javnosti i dalje ograničava korišćenje te pogodnosti od strane lica koja na nju imaju pravo. Prevazilaženje ovih nedostataka zahteva snažniju političku volju, bolju institucionalnu koordinaciju, adekvatnu raspodelu resursa i kontinuirano angažovanje zajednica. Kako bi se promovisala pravednija, inkluzivnija i ravnopravnija imovinska i stambena prava na Kosovu, OEBS preporučuje da institucije preduzmu sledeće mere: Vlada i opštine: obezbediti da svi procesi eksproprijacije budu u skladu sa pravnim okvirom i međunarodnim standardima, naročito oni koji uključuju nevećinske zajednice i raseljena lica, uz garantovanje pravične naknade. 11 Zakon br. 06/L-092 o davanju na korišćenje i o razmeni opštinske nepokretne imovine. https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=18917 12 Zakon br. 06/L-005 o porezu na nepokretnu imovinu (sa izmenama i dopunama Zakona br. 08/L-224). https://gzk.rks- gov.net/ActDetail.aspx?ActID=15984
7 Institucije za sprovođenja zakona: ojačati mehanizme za izvršenje odluka protiv bespravno zauzete imovine, sa fokusom na područja sa visokom učestalošću takvih slučajeva, kao što je region Mitrovice, radi zaštite prava ranjivih zajednica i ubrzanja sudskog rešavanja nerešenih predmeta eksproprijacije. Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja i odgovarajući opštinski službenici: proširiti inkluzivno socijalno stanovanje i ojačati kapacitete opština za bržu legalizaciju, kako bi se prevazišle strukturne prepreke i obezbedilo da nevećinske zajednice, žene i mladi nastave aktivno da učestvuju u prostornom planiranju. Ministarstvo za zajednice i povratak i odgovarajući opštinski službenici: na nivou vlade proceniti razloge za ograničenu potražnju za dodelom zemljišta za projekte povezane sa povratkom, sa ciljem jačanja podrške povratku raseljenih lica. Ministarstvo finansija i transfera i odgovarajući opštinski službenici: Promovisati i operacionalizovati oslobađanje od poreza na nepokretnu imovinu kroz kampanje podizanja svesti među nevećinskim zajednicama i raseljenim licima čija je imovina bespravno zauzeta.