Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Dëmshpërblimi për personat e trafikuar dhe të shfrytëzuar në rajonin e OSBE-së

Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë Prezenca në Shqipëri Dëmshpërblimi për personat e trafikuar dhe të shfrytëzuar në rajonin e OSBE-së

1 Botuar nga Zyra e OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR) Al.Ujazdowskie 19 00-557 Varshavë Poloni www.osce.org/odihr

© OSCE/ODIHR 2008-09-16 Të gjitha të drejtat të rezervuara. Përmbajtja e këtij botimi mund të përdoret lirisht dhe të kopjohet për qëllime arsimimi dhe qëllime të tjera jo-fitimprurëse, me kusht që çdo riprodhim i tillë të shoqërohet me citimin e OSBE/ODIHR si burim.

Ky material është botuar fillimisht nga Zyra e OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR) ne vitin 2008 me titull Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region. Opinionet dhe informacionet që ai përmban nuk reflektojnë domosdoshmërisht politikat dhe qëndrimin e ODIHR. Përkthimi në shqip është përgatitur dhe botuar nga Prezenca e OSBE-së në Shqipëri me mbështetjen e ODIHR. Përkthimi dhe botimi u mundësuan me ndihmën e financimit të Agjencisë Kanadeze për Zhvillim Ndërkombëtar (CIDA).

ISBN 978-92-9235-224-0

Kapaku dizenjuar nga Agnieszka Rembowska Dizenjuar dhe shtypur nga shtypshkronja Albdesign Sh.p.k Tiranë, Shqipëri

2  Tabela e përmbajtjes

Falënderime .................................................................................................................... 5 Shkurtime dhe akronime ................................................................................................ 7

Përmbledhje ........................................................................................... 8

1. Hyrje...................................................................................................... 13

1.1 Hyrje dhe një historik i shkurtër .................................................................................. 13 1.2 Metodologjia ................................................................................................................. 14 1.3 Fjalor ............................................................................................................................. 16

2. Dëmshpërblimi sipas së drejtës ndërkombëtare – një vështrim i përgjithshëm......................................................................................... 20

2.1 Pasqyrim i të drejtës për dëmshpërblim ..................................................................... 20 2.2 Përfundim .....................................................................................................................22

3. Dëmshpërblimi – kuadri ligjor në vende të ndryshme ...........................23

3.1 Mekanizmat e dëmshpërblimit.....................................................................................23 3.2 Faktorë specifikë për t’u pasur parasysh në rastet e trafikimit....................................38 3.3 Llojet e humbjes dhe të dëmit.......................................................................................42 3.4 Ekzekutimi i vendimit dhe sekuestrimi i pasurisë .......................................................45 3.5 Sfidat e kërkesave për dëmshpërblim përtej kufijve dhe çështjeve të juridiksionit ....48 3.6 Shteti i së drejtës ...........................................................................................................50 3.7 Përfundim .....................................................................................................................52

4. Roli i OJF-ve dhe shoqërisë civile në mbështetjen e viktimave dhe në avancimin e interesave të tyre ................................................................53

4.1 Avancimi i interesave në lidhje me dëmshpërblimin...................................................53 4.2 Mbështjetja e ojf-ve ndaj viktimave..............................................................................56 4.3 Përfundime....................................................................................................................59

5. Profilet e vendeve.................................................................................. 60

5.1 Shqipëria ...................................................................................................................... 60 5.2 Franca............................................................................................................................69 5.3 Moldavia........................................................................................................................85 5.4 Rumania ........................................................................................................................ 97 5.5 Federata Ruse.............................................................................................................. 106 5.6 Ukraina.........................................................................................................................116 5.7 Mbretëria e Bashkuar.................................................................................................. 128 5.8 Shtetet e Bashkuara të Amerikës ................................................................................ 154

6. Përfundime dhe Rekomandime .......................................................... 200

Shtojcat: Standardet dhe Detyrimet Ndërkombëtare ........................... 213

I: Dokumentet ndërkombëtare ligjërisht të detyrueshme.................................... 213 II: Dokumentet ndërkombëtare politikisht të detyrueshme.................................. 221 III: Dokumentet ligjore rajonale detyruese (për shtetet palë) ................................226

3 IV: Dokumente rajonale politikisht të detyrueshme...............................................232 V: Tabelat e nënshkrimeve dhe të ratifikimeve të standardeve ndërkombëtarë përkatëse ............................................................................................................234

Bibliografia .......................................................................................... 237

4 Falënderime

Ky botim është hulumtuar dhe përgatitur për Programin Antitrafikim të OSBE/ODIHR nga Katy Thompson dhe Allison Jernow.

Studiueset nuk do të mund ta kishin kryer këtë studim pa ndihmën e organizatave dhe njerëzve që vijojnë: Prezenca e OSBE-së Shqipëri, në veçanti Juliana Rexha (Këshilltare vendase për Anti-trafikimin); Zyra e OSBE-së në Ukrainë, në veçanti Begona Piniero dhe Hlib Jasnicki; Misioni i OSBE-së në Moldavi, në veçanti Antonia Demeo dhe Otilia Bologan- Vieru; ADPARE në Rumani, në veçanti Alexandra Surcel; Qendra për Nisma Ligjore Qytetare në Shqipëri, në veçanti Besa Saraçi dhe Aurela Bozo; Asociatia Femeia Pentru Societate, Moldavi, në veçanti Veronica Lupu; Poppy Project, Mbretëria e Bashkuar, në veçanti Sarah Stephens-Smith; Grupi i Avokatëve për të Drejtat e Njeriut (Mbretëri e Bashkuar), në veçanti Bronwyn Byrnes; Elena Tyuryukanova (Federata Ruse); Georgina Vaz Cabral (Francë); Benedict Bourjois (Francë); Robert Moossy, Drejtor dhe Lorna Grenadier, Koordinatore për Viktimat/Dëshmitarët e Njësisë së Hetimit të Trafikimit të Qenieve Njerëzore, Drejtoria e të Drejtave Qytetare, Departament i Drejtësisë, SHBA dhe avokatët me përvojë të çështjeve civile Dan Werner, Kathleen Kim dhe Kent Felty (SHBA).

Ky material u përkthye nga anglishtja në shqip nga Adelina Albrahimi dhe u redaktua nga Kathleen Imholz. Përkthimi nuk do të ishte përfunduar pa ndihmën e Frank Dalton, Violeta Librazhdi, Juliana Rexha, Edlira Ngjeçi dhe Erion Fejzulla të cilët redaktuan materialin në shqip.

Falënderojmë gjithashtu për dialogun e frytshëm, materialet dhe ndihmën: Beate Andrees, Gao Yun dhe Alexander Iafaev, ILO; Richard Danzinger, IOM; Jyothi Kanics i Këshillit Irlandez për Refugjatët; Michele Levoy, PICUM, Jans Matthes, UNICEF; Andrew Painter, UNHCR; Gabriele Reiter; Liliana Sorrentino dhe Anelise Gomes de Araujo, Zyra e Përfaqësueses së Posaçme dhe Koordinatores për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore, OSBE; Don Flynn, PICUM; Mike Dottridge; Rhodri Williams; dhe Marieke van Doorninck, La Strada International.

Ky raport u paraqit si dokument diskutimi në seminarin e ODIHR-it mbi dëmshpërblimin e personave të trafikuar dhe të shfrytëzuar, i cili u zhvillua në Barcelonë më 10-12 dhjetor 2007. Falënderojmë gjithashtu të gjithë pjesëmarrësit në seminar për kontributin aktiv në pasurimin e mëtejshëm të këtij raporti: Omer Ahmed, Sindikata e Transportit dhe e Punëtorëve të Përgjithshëm (Mbretëri e Bashkuar); Nataliya Akhtyrska, Akademia e

5 Gjyqtarëve (Ukrainë); Profesore Aurela Anastasi, Qendra për Nisma Ligjore Qytetare (Shqipëri); Alovsat Aliyev, Qendra e Ndihmës Ligjore për Emigrantët (Azerbajxhan); Funda Bacinoglu, Shërbimi Ligjor i Avokatëve Ankara (Turqi), Julie Barton, Poppy Project (Mbretëria e Bashkuar); Dr. Machteld Boot-Mattijssen, Zyra e Raportuesit Hollandez për Trafikimin (Hollandë), Benedicte Bourgeois, Comité contre l’esclavage moderne (Francë); Reyes Castillo, PICUM dhe ACCEM (Spanjë); Tatiana Catana, Shoqata e Grave Juriste në Karrierë (Moldavi); Anton Chazov, IOM (Federata Ruse); Iulia Diaconu, Prokurore (Rumani); Marieke Van Doorninck, La Strada International (Hollandë); Yun Gao, ILO (Gjenevë); Marta Gonzalez, Proyecto Esperanza (Spanjë); Lorna Grenadier, Koordinatore e Viktimave Dëshmitare (SHBA); Robin Harms, Zyra e Përfaqësueses së Posaçme të OSBE-së dhe Koordinatores për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore (Vienë); Natalia Ieseanu, Tampep (Itali); Mary Japaridze, Neni 42 i Kushtetutës (Gjeorgji); Ulas Karan, Universiteti Bilgi i Stambollit (Turqi); Carl Kelvin, Shërbimi Mbretëror i Prokurorisë (Mbretëri e Bashkuar); Ketevan Khucishvili, Zyra e Prokurorit të Përgjithshëm (Gjeorgji); Janice Lam, Anti-Slavery International (Mbretëri e Bashkuar); Veronica Lupu, Shoqata e Grave Juriste në Karrierë (Moldavi); Dominique Mallassagne, Zyra për Ndihmën ndaj Viktimave, Drejtoria e së Drejtës dhe Drejtësisë (Francë); Vladimir Misev, Instituti për Demokraci “Societas Civilis” (ish Republika Jugosllave e Maqedonisë); Marina Meskhi, Fondi Shtetëror për Mbrojtjen dhe Ndihmën e Viktimave të Trafikimit (Gjeorgji); Veronica Pavel, Juriste (Rumani); Yuri Poliakov, Jurist (Federata Ruse); Juliana Rexha, Prezenca e OSBE-së në Shqipëri, Tetyana Rudenko, Zyra e Koordinatorit të Projektit të OSBE-së në Ukrainë, Elena Volochai, Juriste (Ukrainë) dhe Daniel Werner, Qendra Ligjore në Mbrojtje të të Drejtave të Punëtorëve në New York (SHBA).

Shënim: Kërkimet fillestare për këtë studim përfunduan në prill 2007. Botimi fillestar i këtij libri në anglisht u bë në maj 2008. Për botimin në shqip, të botuar në dhjetor 2010, nuk janë bërë përditësimet përkatëse, por janë korrigjuar gabimet e mundshme. Kjo nuk ka ndikuar në përfundimet dhe rekomandimet.

6 Shkurtime dhe akronime

KPP Kodi i Procedurës Penale KEDVKDh Konventa Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme BE Bashkimi Evropian ONQ Organizatë ndërqeveritare ILO Organizata Ndërkombëtare e Punës IOM Organizata Ndërkombëtare e Migracionit MKR Mekanizmi Kombëtar i Referimit OJF Organizatë joqeveritare OSBE Organizata për Sigurim dhe Bashkëpunim në Evropë KPU OSBE Koordinatori i Projektit të OSBE-së në Ukrainë ODIHR Zyra e OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut KKBKON Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar

Shkurtime të monedhave kombëtare (sipas listës ISO 4217, lista e Organizatës Ndërkombëtare për Standardizimin)

ALL Leku i Shqipërisë EUR Euro i Bashkimit Evropian GBP Paund i Mbretërisë së Bashkuar MDL Leu i Moldavisë ROL Leu i vjetër i Rumanisë RON Leu i ri i Rumanisë RUB Rubla e Rusisë UAH Hrivnia e Ukrainës USD Dollari i SHBA-së

7 Përmbledhje

Rritja e mundësisë për viktimat e trafikimit të qenieve njerëzore për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë është një prej objektivave programatikë kryesorë të Zyrës së OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR), dhe e drejta për dëmshpërblim është një aspekt i rëndësishëm i kësaj pune. Qëllimi i këtij studimi është të analizojë këtë të drejtë dhe si zbatohet ajo në tetë shtete të ndryshme të OSBE-së. Ky vlerësim gjithashtu paraqet rekomandime për të përmirësuar mundësinë e mekanizmit të dëmshpërblimit, në mënyrë që një numër më i madh i viktimave të trafikimit të përfitojnë dëmshpërblim, si dhe të nxisë një kulturë të gjerë të të drejtave në mbështetje të këtij objektivi. Studimi bazohet në punë kërkimore jo në terren dhe pyetësorë me bashkëpunëtorë nga organizata joqeveritare (OJF), organizata ndërqeveritare (ONQ) dhe qeveritë e vendeve: Shqipëri, Francë, Moldavi, Rumani, Federata Ruse, Ukrainë, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ky vlerësim u paraqit dhe u diskutua si dokument me informacion bazë për një seminar të ODIHR-it mbi dëmshpërblimin e personave të trafikuar, i cili u zhvillua në Barcelonë në dhjetor 2007.

Vlerësimi analizon të drejtën për dëmshpërblim për personat e trafikuar sipas legjislacionit ndërkombëtar nëpërmjet këndvështrimit të disa standardeve ndërkombëtare në lidhje me luftën kundër trafikimit, të drejtat e viktimave të krimit, të drejtat e emigrantëve, të drejtat e punëtorëve dhe të drejtat e viktimave të dhunës për shkak të përkatësisë gjinore. Përfundimi është, se e drejta për dëmshpërblim përbëhet kryesisht nga e drejta për të kërkuar dëmshpërblim nga trafikanti/shfrytëzuesi dhe, në rastet e krimeve të dhunshme, e drejta për dëmshpërblim nga fondet shtetërore. Këto standarde kanë zhvilluar dhe parimin se përfitimet e kryera nga trafikantët nëpërmjet aktiviteteve të tyre shfrytëzuese duhen përdorur në dobi të personave të trafikuar individualisht ose në mënyrë kolektive.

Ndonëse ka pasur padi të suksesshme në disa raste ndaj trafikantëve/shfrytëzuesve, këto kufizoheshin në raste ku trafikanti ose shfrytëzuesi është proceduar penalisht dhe dënuar, ose i është gjetur vendndodhja dhe ndaj tij është ngritur padia civile. Padia civile mund të ngrihet brenda procesit penal në të gjitha vendet e analizuara, përveç Mbretërisë së Bashkuar. Masa e shpërblimit të dëmit të dhënë nëpërmjet padive të tilla është vlerësuar në mënyra të ndryshme në vende të ndryshme. Padia civile mund të ngrihet dhe jashtë procedimit penal, për shembull kur nuk ka proces penal. SHBA-ja është i vetmi vend ku kërkesa për dëmshpërblimin e viktimës (në SHBA njihet si ‘restitution’, një lloj ‘kthimi i dëmit’) është automatikisht pjesë e procesit penal në çështjet e trafikimit. Ka pasur një

8 numër të lartë rastesh në SHBA, Ukrainë dhe Moldavi ku personave të trafikuar u është dhënë dëmshpërblimi nëpërmjet padisë civile brenda procesit penal. Në Mbretërinë e Bashkuar, gjykata urdhëron dëmshpërblimin brenda procesit penal, si pjesë e masës së dënimit. Në praktikë, kjo është kufizuar në një shumë të vogël simbolike.

Masa e dëmshpërblimit të dhënë nga gjykatat ndryshon midis vendeve dhe brenda vendeve. Megjithatë, në të gjitha vendet ekziston një problem madhor i moskryerjes së pagesës së dëmshpërblimit, duke i lënë personit të trafikuar barrën e ndjekjes së procedurave të ekzekutimit kundrejt trafikantit/shfrytëzuesit. Gjithashtu, zbatimi i vendimeve shpesh nuk është i suksesshëm, që do të thotë se, pavarësisht ekzistencës së disa mekanizmave të dëmshpërblimit, është jashtëzakonisht e rrallë marrja e shumës së dëmshpërblimit nga personi i trafikuar.

Personat e trafikuar gjithashtu mund të kërkojnë dëmshpërblim nga trafikanti/shfrytëzuesi nëpërmjet legjislacionit të punës në rastet kur legjislacioni vendas njeh të drejtat e punës së këtyre personave. Kjo mund të varet nga statusi i emigracionit që ka individi, nga baza dhe natyra e kontratës së punës dhe nga fakti nëse puna është “e ligjshme.” Ka edhe organe kombëtare që rregullojnë standardet e punësimit, për shembull inspektorët e punës që kanë të drejtë të ngrenë padi ndaj punëdhënësve ose t’ua referojnë rastet autoriteteve gjyqësore, të cilat çojnë në pagesën e dëmshpërblimit, për shembull për mosdhënien e pagës ose për dëmtimet në punë. Këto lloj veprimesh të palëve të treta kundrejt një punëdhënësi shfrytëzues ndihmojnë personat e trafikuar, duke shmangur nga ana e tyre nevojën për të ndjekur një rast individualisht.

Më së shumti, të gjitha paditë ndaj trafikantit/shfrytëzuesit kërkojnë pjesëmarrjen aktive të personit të trafikuar në procesin gjyqësor, duke dhënë dëshmi gojore dhe me dokumente ne lidhje me shkeljen e kryer, dëmin dhe humbjen e pësuar. Sipas këtij raporti, kjo mund të sjellë ndrojtjen e viktimës, dhe ndihma ligjore falas dhe përfaqësimi janë të domosdoshme për të rritur mundësitë e individit të kryejë procedurat dhe të marrë shpërblimin. Gjithashtu, kjo kërkon kohë dhe mund të jetë e kushtueshme. Të provosh dëmin nëpërmjet provave të viktimizimit të kaluar dhe të tanishëm, si dhe emërtimet apo përkufizimet e disa kategorive të dëmit si “humbja e dinjitetit,” mund të kenë efekt ritraumatizues mbi personin e trafikuar.

Për shkak të këtyre problemeve dhe mospagesës së dëmshpërblimit, sugjerohet në këtë vlerësim se dëmshpërblimi nëpërmjet marrëveshjeve vullnetare apo të ndërmjetësuara, ose të kërkuara nga një palë e tretë (p.sh sindikata nëpërmjet një procedimi kolektiv apo inspektoriati i punës), mund të kenë një shans më të madh suksesi për t’u paguar si dhe

9 procedimi të jetë më pak traumatizues për personin e trafikuar. Kështu, duhen shfrytëzuar metodat e kryerjes së veprimeve kolektive dhe ndërmjetësimeve nga aktorët shtetërorë ose të shoqërisë civile (p.sh., OJF-të ose sindikatat).

Përveç mundësisë për të kërkuar dëmshpërblim nga trafikanti/shfrytëzuesi, në Francë, Mbretëri e Bashkuar, Rumani dhe SHBA ekziston dhe mundësia për të kërkuar dëmshpërblim nga një fond shtetëror. Zakonisht nga ky fond përfitojnë viktimat e krimeve të dhunshme ose kur është shkaktuar dëmi. Këto sisteme zakonisht kompensojnë lloje të veçanta të dëmit material (financiare), ndonëse në Francë dhe Mbretëri të Bashkuar mund të kërkohet dëmshpërblim dhe për lloje të tjera dëmi (si ‘dhimbje dhe vuajtje’). Këto mekanizma janë relativisht të thjeshtë për sa u përket procedurave dhe garantojnë pagesën. Megjithatë, mundësia e përfitimit nga këta mekanizma kufizohet nga kombësia dhe kërkesat në lidhje me karakterin e kërkuesit, të cilat janë përdorur për të shpallur të pavlefshme kërkesat e personave të trafikuar. Në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Francë, ka OJF me përvojë të gjatë dhe ekspertizë që ndihmojnë viktimat të paraqesin kërkesë për përfitime nga këto fonde.

Shërbimet e këshillimit për personat e trafikuar janë një element thelbësor i së drejtës për dëmshpërblim. Për të kërkuar dëmshpërblimin, personat e trafikuar duhet domosdoshmërisht të kenë dijeni për të drejtat e tyre dhe si mund t’i marrin ato. Duhet të ekzistojnë dhe masa që garantojnë sigurinë dhe mirëqenien e personit gjatë kohëzgjatjes së procedurës. Kjo do të thotë se strehimi i përshtatshëm, ndihma sociale, këshillimi ligjor, ndihma mjekësore dhe leja e qëndrimit janë të drejta ndihmëse thelbësore, pa të cilat mundësia për të përfituar dëmshpërblimin është e kufizuar. Në mënyrë më të mirë, duhet siguruar që personi ka mbështetjen e mjaftueshme dhe është në gjendje të paraqesë prova për të mbështetur pretendimet.

Ka dhe shumë faktorë të tjerë që ndikojnë në suksesin e padive për dëmshpërblim: mungesa e provave të disponueshme për të mbështetur pretendimet, apo ligjet të cilat nuk lejojnë që pasuritë e sekuestruara të përdoren për dëmshpërblim, mund të ndikojnë dukshëm në rezultatin e padisë. Gjithashtu, mund të dalin vështirësi në ngritjen e padisë ligjore kur trafikanti ndiqet penalisht në një vend tjetër nga ai ku ndodhet viktima, ose kur pasuria e trafikantit ndodhet në një vend tjetër nga ai ku vendoset dëmshpërblimi. Së fundi, është i domosdoshëm funksionimi i shtetit të së drejtës; sistemi i dëmshpërblimit mund të funksionojë vetëm po aq mirë sa mjedisi gjyqësor dhe administrativ në secilin vend, prandaj është e rëndësishme që të ekzistojë një kulturë pavarësie, aftësie dhe eficience, veçanërisht në punën e gjyqësorit dhe të prokurorisë.

10 Sipas këtij raporti, grupet e shoqërisë civile kanë luajtur një rol thelbësor në zhvillimin dhe zbatimin e së drejtës të dëmshpërblimit. OJF-të dhe sindikatat kanë lobuar me qeveritë për ndryshime në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar, ato kanë qenë dinamika e reformave në nivel kombëtar dhe kanë punuar për sigurimin e shërbimeve të domosdoshme për personat e trafikuar.

Situata e fëmijëve nuk trajtohet gjerësisht në këtë raport për shkak të vështirësive për të siguruar informacionet e detajuara. Megjithatë, është e qartë se kurdoherë ka probleme për personat e trafikuar, ka të ngjarë që ato shumëfishohen në rastet e viktimave të mitura. Për shembull, procedurat ligjore janë më frikësuese për fëmijët, dhe ka ende më shumë nevojë për këshillimin dhe përfaqësimin ligjor që ata të mund të kuptojnë sistemin ligjor dhe të drejtat e tyre. Ka dhe çështje të tjera të lidhura vetëm me fëmijët, si për shembull nevoja për sisteme efektive të punës sociale dhe kujdestarisë, me qëllim sigurimin se dhënia dhe shpenzimi i parave të dëmshpërblimit do të monitorohen dhe se fëmijët do të mbrohen nga prindërit ose kujdestarët në qoftë se veprimet e tyre nuk përkojnë me interesat më të larta të fëmijës.

Si përfundim, ndërsa mekanizmat e dëmshpërblimit ekzistojnë në të gjitha vendet e këtij studimi, vetëm një numër shumë i vogël i personave të trafikuar kanë kërkuar dëmshpërblimin dhe u është dhënë vendimi për këtë, dhe një numër edhe më i vogël kanë marrë pagesën e dëmshpërblimit të vendosur. Ndonëse mund të jetë e pashmangshme që shumica e personave të trafikuar nuk do të ngrenë kurrë padi për dëmshpërblim dhe nuk do të marrin kurrë dëmshpërblim, megjithatë ka një sërë barrierash që mund të hiqen në mënyrë që të përmirësohet realizimi i kësaj së drejte.

Gjithashtu shtetet mund të bëjnë shumë për të përmirësuar mundësinë e përfitimit duke ofruar që disa metoda janë të disponueshme për të siguruar që dëmshpërblimi mund të përfitohet nga të gjitha llojet e personave të trafikuar.

Në të ardhmen, shtetet duhet të rishikojnë mekanizmat e tyre aktualë për dëmshpërblimin dhe të përcaktojnë nëse po jepet nëpërmjet tyre drejtësia për personat e trafikuar. Në këtë drejtim, cilësitë më pozitive të skemave ose praktikave të vendeve të tjera mund të shërbejnë në disa vende për përmirësimin e metodave ekzistuese. Shtete, gjithashtu, duhet të hartojnë politika mbi dëmshpërblimin e personave të trafikuar, bazuar në konsultime me vetë individët dhe OJF-të që përfaqësojnë interesat e tyre. Masat mund të përfshijnë reforma ligjore dhe institucionale në fushat e legjislacionit civil, penal dhe të punës, në mënyrë që të

11 përmirësohet mundësia për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë, si dhe sigurimi i asistencës ligjore për personat e trafikuar; sigurimi i informacionit dhe shërbimeve mbështetëse për personat e trafikuar; mundësia për personat e trafikuar që të rregullojnë statusin e tyre gjatë kohëzgjatjes së padisë; forcimi i kompetencave të inspektoriateve të punës dhe të organizmave të ngjashëm për të lëshuar urdhra, përfshirë shpërblimin e dëmit; dhe shqyrtimi i sistemeve jashtëgjyqësore për të negociuar pagesat, si për shembull ndërmjetësimi.

OJF-të dhe sindikatat duhet të vazhdojnë rolin e tyre të rëndësishëm nëpërmjet vlerësimit të legjislacionit civil, penal dhe të punës në vendet e tyre dhe të hartimit të strategjive për avancimin e interesave të viktimave për të përmirësuar mundësinë e përfitimit të dëmshpërblimit dhe të mjeteve të tjera mbrojtëse, si dhe nëpërmjet asistencës për ndërmjetësim. OJF-të që punojnë në fushën e trafikimit mund të përfitojnë nga bashkëpunimi me grupet e tjera që punojnë me viktimat e trafikimit, me të drejtat e emigrantëve dhe me të drejtat e punëtorëve, meqenëse të gjithë këto grupe kanë këndvështrime të dobishme rreth kësaj teme.

12 1. Hyrje

1.1 HYRJE DHE NJË HISTORIK I SHKURTËR

OSBE/ODIHR ka përcaktuar “rritjen e mundësisë për viktimat e trafikimit në Shtetet pjesëmarrjes të OSBE-së për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë dhe për të ushtruar të drejtat e tyre,” si një prej qëllimeve kryesore programatike. Një aspekt i rëndësishëm i kësaj pune është pagesa e dëmshpërblimit. Manuali Praktik i ODIHR-it mbi Mekanizmat Kombëtarë të Referimit përfshin udhëzime mbi rëndësinë e dëmshpërblimit si një mënyrë për rivendosjen e të drejtave të shkelura të personave të trafikuar me efektin e rëndësishëm riparues dhe parandalues.1 Standardet ndërkombëtare mbi trafikimin, të drejtat e punës, të drejtat e migrantëve dhe të drejtat e viktimave kanë zhvilluar të drejtën e dëmshpërblimit. Ata kanë vendosur gjithashtu parimin se përfitimet e trafikantëve nga veprimtaritë e tyre shfrytëzuese duhet të përdoren në dobi të personave, të trafikuar në mënyrë individuale ose kolektive. Në lidhje me këtë, Plani i Veprimit për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore i OSBE-së rekomandon që shtetet duhet:

“të shqyrtojnë dispozita ligjore për konfiskimin e mjeteve dhe produkteve të trafikimit dhe veprave penale të lidhura me të dhe se pasuritë e konfiskuara do të përdoren në dobi të viktimave të trafikimit.”2

Raporte të shumta kërkimore dhe raporte të konferencave u janë kushtuar çështjeve të lidhura me dëmshpërblimin e personave të trafikuar. Janë identifikuar disa probleme në lidhje me mundësinë e përfitimit të dëmshpërblimit. Rekomandimet përfshijnë: përmirësimin e ndërgjegjësimit mbi të drejtat; sigurimin e legjitimimit të viktimës si palë në proces, p.sh. si “palë e dëmtuar”; përdorimin e pasurive të trafikantëve; heqjen e kufizimeve për përfitimin nga fonde shtetërore të kompensimit; dhe përmirësimin e mundësive për të qëndruar në vendin ku ngrihet padia civile (ose mundësitë për të siguruar përfaqësim nga një palë e tretë).

Ky raport ka marrë në shqyrtim këto studime dhe standardet ligjore përkatëse, si dhe ka studiuar hollësisht situatën në tetë vende të rajonit të OSBE-së. Vendet e përzgjedhura janë

1 National Referral Mechanisms Joining Efforts to Protect the Rights of Trafficked Persons, A

Practical Handbook (Mekanizmat kombëtarë të referimit bashkojnë përpjekjet në mbrojtje të të drejtave të personave të trafikuar, Manual praktik) (OSBE/ODIHR, 2004), f. 83-87. 2 Kapitulli III, Seksioni 1.5.

13 Shqipëria, Franca, Moldavia, Rumania, Federata Ruse, Ukraina, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Analiza në raportin përqendrohet në çështjen se si personat e trafikuar dhe të shfrytëzuar mund të përfitojnë dëmshpërblim nëpërmjet proceseve civile, penale dhe të punës apo nëpërmjet skemave shtetërore të dëmshpërblimit në secilin prej këtyre vendeve. Raporti synon të identifikojë praktika të mira dhe të paraqesë rekomandime për veprime të ardhshme.

Pjesa 2 trajton standardet ndërkombëtare në lidhje me dëmshpërblimin, dhe detaje të mëtejshme jepen në Shtojcat. Pjesa 3 bën një rishikim të mekanizmave të dëmshpërblimit në bazë të padive ndaj trafikantëve ose shfrytëzuesve, ose nga shteti, si dhe faktorët që ndikojnë në efikasitetin e tyre. Në këtë pjesë shqyrtohet se si llojet e humbjeve të pretenduara mund të ndikojnë në rezultatin e kërkesës; rëndësia e procedurave të ekzekutimit të vendimeve gjyqësore dhe të konfiskimit të pasurisë; ndikimi i çështjeve ndërkombëtare në suksesin e kërkesave; dhe nevoja për një funksionim të mirë të shtetit të së drejtës. Këtu dalin në pah dhe ndryshimet kryesore dhe ngjashmëritë mes sistemeve dhe disa prej problemeve të veçanta me të cilat ndeshen personat e trafikuar dhe të shfrytëzuar në paraqitjen e kërkesave. Pjesa 4 trajton rolin e rëndësishëm të komunitetit të OJF-ve në mbrojtje të të drejtave të personave të trafikuar dhe të shfrytëzuar dhe në ofrimin e shërbimeve. Pjesa 5 përmban profilet e vendeve, ku përfshihen një përmbledhje e kuadrit ligjor dhe institucional kombëtar; funksionimi i skemave shtetërore, dëmshpërblimi nëpërmjet proceseve civile, penale dhe të së drejtës së punës; sekuestrimi i pasurisë; dhe ndihma ndaj personave të trafikuar në secilin vend të studiuar. Profilet e vendeve theksojnë dhe praktika të mira. Pjesa 6 përfundon me rekomandimet për veprime të ardhshme.

1.2 METODOLOGJIA

Ky studim bazohet në një analizë studimore të ligjeve, raporteve të rasteve dhe burimeve dytësore mbi dëmshpërblimin e personave të trafikuar dhe të shfrytëzuar. Raportet, këshillimi dhe kontributet janë marrë nga përfaqësues të misioneve të OSBE-së, prokuroritë, OJF-të, avokatët e viktimave dhe organizatat ndërkombëtare që punojnë për të drejtat e personave të trafikuar, të drejtat e emigrantëve, të drejtat e viktimave të krimit dhe të drejtat e punëtorëve. Disa prej përgjigjeve bazohen në një pyetësor standard, disa të tjera janë marrë nëpërmjet intervistave dhe komunikimit me studiuesit. Ky raport u paraqit si dokument për diskutim në seminarin e OSBE/ODIHR-it mbi dëmshpërblimin e personave të trafikuar dhe të shfrytëzuar, zhvilluar në Barcelonë në dhjetor të vitit 2007. Në seminar u dhanë komente dhe sugjerime mbi dokumentin dhe më pas shumë prej pjesëmarrësve dhanë komente me shkrim. Këto komente dhe sugjerime janë integruar në raport.

14 Tetë Shtete pjesëmarrëse të OSBE-së u përzgjodhën për një analizë të hollësishme, me qëllim ilustrimin e mekanizmave të ndryshëm të dëmshpërblimit, studimin e sfidave që duhen kapërcyer për të pasur kërkesa të suksesshme, dhënien e shembujve të praktikave më të mira dhe zhvillimin e rekomandimeve të përgjithshme. ODIHR dëshiron të falënderojë të tetë Shtetet pjesëmarrëse të analizuara dhe aktorët e shoqërisë civile të këtyre vendeve për bashkëpunimin e tyre dhe kontributin në këtë studim. Këtyre tetë Shteteve iu dha mundësia për të dhënë vërejtje dhe sugjerime mbi projekt raportin në prill të vitit 2008. ODIHR dëshiron të falënderojë ato Shtete pjesëmarrëse që dhanë komente. Komentet e tyre të vyera janë marrë në konsideratë dhe janë pasqyruar në raport.

Përqendrimi në këto tetë vende nuk ka si qëllim të nënkuptojë se në ato apo në vendet e tjera të OSBE-së sistemet e dëmshpërblimi të personave të trafikuar ose të shfrytëzuar janë të përsosura apo jo të përsosura. Kjo përzgjedhje është bërë sepse ato përfaqësojnë tradita të ndryshme ligjore (common law ose anglo-saksone dhe e drejta civile); vende të Evropës Perëndimore dhe Lindore; anëtarë të rinj të Bashkimit Evropian dhe ato që janë kandidatë për anëtarësimin; vende ku të drejtat e viktimës dhe dëmshpërblimi kanë një histori të gjatë dhe vende ku të drejtat janë konceptuar por nuk kanë lindur ende ose janë të pazhvilluara. Të dhënat më të detajuara janë ato për SHBA-në, ku hapat legjislativë dhe mundësitë e dëmshpërblimit janë më të shumta dhe jurisprudenca është më e zhvilluar sesa në vende të tjera. Ky fakt duhet të jetë i dobishëm për avokatët dhe politikëbërësit e vendeve të tjera.

Ndonëse studimet e bëra paraqesin një përmbledhje të detajuar të standardeve dhe procedurave në secilin vend të përzgjedhur, pranohet që raporti ka boshllëqe në informacion, në veçanti në lidhje me:

a) Çështjet e së drejtës së punës, ku përfshihet praktika e kërkimit të pagës së papaguar ose jo të paguar plotësisht; pushimet e padrejta nga puna; diskriminimi; humbja e së drejtës për ditë pushimi dhe ditëve me raport mjekësor; si dhe informacion rreth çështjeve të ngritura nga emigrantët duke përdorur të drejtën e punës; b) Informacionin e hollësishëm mbi sekuestrimin e pasurisë dhe konfiskimin në çështjet civile si dhe penale. c) Informacionin nëse vendimet aktuale për shpërblimin e dëmit dhe vendimet gjyqësore janë ekzekutuar dhe nëse janë paguar viktimat; ç) Sfidat me të cilat ndeshen fëmijët (nën 18 vjeç) për të përfituar dëmshpërblim për trafikimin dhe shfrytëzimin si dhe një analizë e asaj se çfarë ndodh me masën e

15  dëmshpërblimit që ata marrin. Sa herë ka qenë e mundur, raporti ka përfshirë informacion rreth këtyre çështjeve.

Raporti përqendrohet në dëmshpërblimin e humbjeve dhe dëmtimeve që pësojnë personat e trafikuar ose të shfrytëzuar nga palët private. Dëmshpërblimi i kërkuar në paditë kundër shtetit për shkelje të të drejtave të njeriut nuk është objekt i këtij studimi. Pra, lexuesit duhet të kenë parasysh se kur një aktor shtetëror është përgjegjës për trafikimin, ose kur shteti nuk ka arritur të mbrojë njerëzit deri në masën ku dështimi shkel të drejtat e njeriut, atëherë viktima mund të ngrejë padi kundër shtetit (p.sh., në gjykatë kushtetuese ose në Gjykatën Evropiane të të Drejtave të Njeriut), dhe nëse padia pranohet mund të gëzojë të drejtën e shpërblimit të dëmit.

1.3 FJALOR

1.3.1 Dëmshpërblimi

Termat “dëmshpërblim,” “kthim i dëmit,” “kthim” dhe “zhdëmtim” shpesh përdoren për konceptet të cilat janë të njëjta ose shumë të afërta, d.m.th., “të ndreqësh diçka për dikë për humbjen, dëmtimin, veprimin e padrejtë, veçanërisht nëpërmjet pagesës së përshtatshme.”3

Në këtë raport, termi “dëmshpërblim” i referohet konceptit të përgjithshëm të pagesës e personit, pavarësisht nga burimi i pagesës apo mekanizmi i përdorur, apo nga llojet e humbjeve që dëmshpërblehen. Pra, dëmshpërblimi përfshin shpërblimin nga skemat me fond shtetëror si dhe shpërblimet e dhëna në proceset ligjore penale, civile ose të së drejtës së punës. “Shpërblim i dëmit” përdoret në një kuptim më të ngushtë, sepse i referohet “shumës së parave që i takon atij që preket nga vepra penale, marrë si dëmshpërblim nga autori i veprës penale.”4 Dëmshpërblimi e përjashton kompensimin në rastet kur burimi i financimit është skema shtetërore, dhe për këtë arsye, termi “shpërblim i dëmit (dëmshpërblim)” përdoret në kontekstin e procedurës civile dhe në atë të punës.

Kërkesat për dëmshpërblimin mund të përmbajnë disa elementë të ndryshëm (p.sh., dhimbje dhe vuajtje, shpenzimet mjekësore, dhe paga të papaguara) ose një element të vetëm (p.sh., paga të papaguara). Këta elementë mund të klasifikohen në kategori më të gjera si dëme “morale” dhe “materiale” (që përkufizohen më poshtë).

3 Përkufizimi i dëmshpërblimit (compensation) në Chambers 21st Century Dictionary (Fjalori Chambers i Shekullit të 21-të), 2004. 4 Black’s Law Dictionary (Fjalori Juridik Black) (botimi i 8të, 2004).

16 Përdorimi dhe përkufizimi i termave “ndreqje” (redress) “kthim” (restitution) ose “rivendosja e së drejtës” (reparation) në kontekstin ligjor ndërkombëtar ose kombëtar, do të thotë përdorimi i përshtatshëm në atë situatë të veçantë, por përndryshe nuk i atribuohet asnjë kuptim tjetër.

Ka raste kur ndonjëri prej këtyre termave ka një kuptim në legjislacionin e një vendi dhe kuptim tjetër në vende të tjera, p.sh. termi “restitution” (kthim i dëmit) në ShBA do të thotë pagesa që i bëhet viktimës nga i pandehuri në zbatim të vendimit të gjykatës, por në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Francë “restitution” do të thotë kthim i mallrave dhe pronës tek pronari i ligjshëm.

1.3.2 Dëmet materiale dhe morale

Secili vend përdor terma të ndryshëm për elementët e humbjes që përfshihen në kërkesën për dëmshpërblim. Megjithatë, në një kuptim të përgjithshëm, kërkesat për dëmshpërblim përmbajnë kryesisht elementë që përfshihen në dy kategori të veçanta: dëmshpërblimi për “dëmin material” dhe dëmshpërblimi për “dëmin moral.”5

“Dëmi material” i referohet humbjes financiare ose monetare, p.sh., shpenzimet mjekësore, të shtrimit në spital ose të varrimit, humbja e të ardhurave të pritshme dhe përfitimeve që rrjedhin nga punësimi, pagat e papaguara,6 dhe kostot e dëmtimeve ndaj pronës. Përkufizimi dhe fusha e zbatimit të dëmeve materiale në kontekstin kombëtar përcaktohet në legjislacion (ose nëpërmjet precedentëve në vendet common law e traditës anglo-saksone) dhe ndryshon nga vendi në vend. Disa mekanizma dëmshpërblimi mundësojnë që të jepet pagesa e të gjitha formave të dëmit material, ndërsa të tjera mundësojnë vetëm kategoritë e kufizuara.

“Dëmi moral” u referohet humbjeve të tjera jofinanciare ose jo-monetare, p.sh., vuajtjeve emocionale, cenimit të nderit ose emrit të mirë, “dhimbjes dhe vuajtjes,” shqetësimit, humbjes së kënaqësisë së jetës, humbjes së shoqërisë dhe të miqësisë. Sërish, përkufizimi dhe fusha e zbatimit të dëmit moral në kontekstin kombëtar përcaktohet në ligj (ose nëpërmjet precedentëve në vendet common law) dhe ndryshon nga vendi në vend. Disa mekanizma dëmshpërblimi lejojnë që të kërkohen të gjitha format e dëmit moral, disa të

5 Për një shtjellim të elementeve të tjera të mundshme të dëmeve në disa raste, shih pjesën 3.3 më

poshtë. 6 Duhet theksuar se pagat e papaguara janë një nënkategori e dëmit material. Ka mundësi që në disa

padi sipas së drejtës së punës kur bëhët fjalë vetëm për pagën, dëmshpërblimi mund të quhet “pagë e papaguar.”

17 tjerë lejojnë vetëm lloje të caktuara të dëmit moral dhe disa të tjerë nuk e lejojnë fare paraqitjen e kërkesës në lidhje me dëmin moral.

Shih pjesën 3.3 dhe profilet e vendeve për detaje të mëtejshme mbi ndryshimet e përkufizimeve të dëmeve morale dhe materiale si dhe se si përllogaritja e tyre ndikon në kërkesat e personave të trafikuar për dëmshpërblimin.

1.3.3 Personat e trafikuar dhe të shfrytëzuar

Ky raport shqyrton dëmshpërblimin e personave të trafikuar dhe të shfrytëzuar. Ai studion mekanizmat për dëmshpërblimin e individëve pavarësisht nëse janë identifikuar si viktima trafikimi ose nëse ka çështje penale që i njeh ata si viktimë apo palë e dëmtuar.7 Faktori përcaktues në këtë raport për përdorimin e termit person i trafikuar ose i shfrytëzuar është nëse përvoja e tyre klasifikohet në përkufizimin ndërkombëtar të trafikimit sipas nenit 3 të Protokollit të Trafikimit të KKBKON-së (shih Shtojcën I). Mund të kërkohet që personi i trafikuar të plotësojë disa kritere që të marrë statusin e “viktimës” në çështjen penale në vendet e caktuara. Kjo ndikon pastaj në mundësinë e personit për të kërkuar dëmshpërblimin, dhe diskutohet në kapitullin e profileve të vendeve. Megjithatë, kjo nuk ka lidhje me mënyrën e përgjithshme sesi përdoret termi ‘person i trafikuar’ këtu.

Ka dhe individë që janë viktima të shfrytëzimit, duke iu referuar Nenit 3 të Protokollit të Trafikimit, ndonëse mund të mos jetë gjithmonë e qartë nëse realiteti i përvojës së tyre përputhet me përkufizimin ndërkombëtar ose kombëtar të trafikimit (për shembull, nëse janë dërguar në vendin në fjalë për qëllime shfrytëzimi). Këta persona mund të përfshijnë shumë punëtorë emigrantë të shfrytëzuar. Atyre mund t’u ofrohen mundësi për të kërkuar shpërblimin e dëmit, që mund të jetë me interes dhe përfitim në të njëjtën masë për personat e trafikuar. Njëkohësisht, personat e shfrytëzuar mund të përfitojnë mundësitë që u ofrohen personave të trafikuar. Për këtë arsye, ky raport mund të ofrojë gjithashtu informacion për ata që punojnë me grupe të tilla si punëtorët emigrantë të shfrytëzuar ose persona të tjerë të shfrytëzuar, si dhe të japë një panoramë më të gjerë të mjeteve për zhdëmtim në përgjithësi nga të cilat mund të përfitojnë personat e trafikuar.

Ka një numër të madh dokumentesh ligjore ndërkombëtare rreth trafikimit, punës së detyruar, të drejtave dhe standardeve të punës, të drejtave të njeriut, të drejtave të

7 Për një diskutim rreth qëllimeve të ndryshme që mbështesin identifikimin e personave të trafikuar,

shih temën e paraqitur në Konferencën e Aleancës kundër Trafikimit 10-11 shtator, 2007, Shivaun Scanlan, “The Identification of Trafficked Persons in the Face of Conflicting Agendas” (“Identifikimi i personave të trafikuar në kushtet e qëllimeve kontradiktore”) (OSBE/ODIHR).

18 punëtorëve emigrantë dhe të drejtave të viktimave të krimit, të cilat janë të gjitha të rëndësishme për këtë studim.8 E drejta e dëmshpërblimit është pranuar si parim edhe nga Gjykata Ndërkombëtare Penale.9

8 Për një pasqyrim të plotë të standardeve ligjore ndërkombëtare dhe analizë me tabelën e ratifikimeve, shih Shtojcën V. Pavarësisht nga fakti se jo të gjitha standardet janë ratifikuara as nuk zbatohen në të gjitha vendet e përfshira në këtë raport, ato kanë rëndësi në rajonin e OSBE-së. 9 Shih, p.sh., Gjykata Ndërkombëtare Penale – Statuti i Romës (miratuar më 17 korrik 1998, hyri në

fuqi më 1 korrik 2002), neni 75: Zhdëmtimi i viktimave: “1. Gjykata vendos parime në lidhje me zhdëmtimin e viktimave, ose në lidhje me ata, duke përfshirë kthimin e dëmit, dëmshpërblimin dhe rehabilitimin. Mbi këtë bazë, në vendimin e saj me kërkesë të palëve ose me iniciativën e saj në rrethana të veçanta, Gjykata mund të përcaktojë shtrirjen dhe masën e dëmit, humbjes dhe dëmtimit të viktimave ose në lidhje me ata, dhe deklaron parimet mbi të cilat vepron. 2. Gjykata mund të marrë vendim urdhërues ndaj të dënuarit, duke përcaktuar zhdëmtimet e duhura për, ose në lidhje me, viktimat duke përfshirë kthimin e dëmit, dëmshpërblimin dhe rehabilitimin. Kur është e përshtatshme, Gjykata mund të vendosë që zhdëmtimi të bëhet nëpërmjet Fondit të Dedikuar të parashikuar në nenin 79…”

19 2. Dëmshpërblimi sipas së drejtës ndërkombëtare – një vështrim i përgjithshëm

Ekzistojnë një sërë instrumentesh ndërkombëtarë që mund të përdoren për të mbrojtur të drejtat e personave të trafikuar dhe të shfrytëzuar. Përgjithësisht, instrumentet që mbrojnë viktimat e krimit, personat e trafikuar dhe që merren me punën e detyruar, janë të ratifikuar më gjerësisht se ato që mbrojnë të drejtat e punëtorëve emigrantë. Këto standarde tregojnë se, së bashku me praktikën vendase në rritje, e drejta për dëmshpërblim, ashtu si dhe të drejta të tjera ndihmëse, si ajo e ndihmës ligjore, po njihen më gjerësisht. Zbatimi i së drejtës në një shtet në veçanti varet nëse ai shtet ka ratifikuar konventën përkatëse. Megjithatë, është e rëndësishme për t’u mbajtur mend se këto janë standarde minimale që duhen respektuar dhe se shtetet janë të lira të përfshijnë dispozita të zgjeruara.

2.1 PASQYRIM I TË DREJTËS PËR DËMSHPËRBLIM

Shtetet palë të Konventës së Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar (KKBKON)10 dhe Protokolli i Trafikimit,11 janë të detyruara të sigurojnë që të paktën një lloj procedure ligjore është në dispozicion të personave të trafikuar me të cilën mund të përfitohet dëmshpërblimi. Shtetet gjithashtu janë të detyruara të sigurojnë që viktimave u jepet informacionin për këtë mundësi. Sipas KKBKON-së, mundësia e dëmshpërblimit duhet nxitur përtej kufijve.

E drejta e personave të trafikuar për dëmshpërblim përforcohet nga Konventa e Këshillit të Evropës mbi Veprimin kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore (KKEVTQNj), 12 e cila parashikon të drejtën për të kërkuar dëmshpërblim nga trafikanti si për dëmin moral, ashtu edhe për atë material. Ajo gjithashtu parashikon të drejtën e përfitimit nga një skemë shtetërore dëmshpërblimi, duke iu referuar modelit të paraqitur nga Konventa Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme (KEDVKDh).13 Vihet më shumë theksi tek të drejtat ndihmëse, si ndihma ligjore falas, të cilat e bëjnë dëmshpërblimin një mundësi efektive dhe praktike.

10 Miratuar më 15 nëntor 2000, hyri në fuqi më 29 shtator 2003. 11 Protokollli për Parandalimin, Shtypjen dhe Ndëshkimin e Trafikimit të Personave, veçanërisht Grave dhe Fëmijëve, plotësues i Konventës së Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar (Protokolli i Trafikimit). miratuar më 15 nëntor 2000, hyri në fuqi më 29 shtator 2003. I ratifikuar nga të gjitha vendet e këtij studimi. 12 Miratuar më 16 maj 2005, hyri në fuqi më 1 shkurt 2008. 13 Për më shumë informacion për këtë konventë dhe kufizimet e saj, shih në vijim dhe Shtojcën III.

20 E drejta për dëmshpërblim nga trafikanti dhe shteti mbështetet nga disa instrumente politikisht detyruese (ose “ligje të buta”), ku spikasin Deklarata e Parimeve Themelore të Drejtësisë për Viktimat e Krimit dhe Abuzimit të Pushtetit dhe legjislacioni i Bashkimit Evropian si Direktiva e Këshillit të BE-së për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimit.

Megjithatë, e drejta për dëmshpërblim nga shteti është e kufizuar dhe jepet vetëm në rrethana të caktuara. KKEVTQNj e kufizon dëmshpërblimin nga shteti vetëm për rastet e dëmit material ku vepra penale ka qenë veprim i qëllimshëm dhune që ka rezultuar në dëmtime fizike ose mendore. Ekzistojnë kufizime edhe në lidhje me legjitimimin për të përfituar nga skema, ku përfshihen kërkesa për të qenë viktimë e krimeve të caktuara, llojet e dhunës dhe llojet e dëmit, si dhe plotësimi i kritereve të “karakterit të mirë” dhe statusit të emigrimit. Këto faktorë bëjnë që një person i trafikuar mund të mos ketë të drejtë të përfitojë nga dëmshpërblimi sipas kuadrit ligjor në fuqi. Gjithashtu, standardet ndërkombëtare dhe ato të BE-së kufizojnë të drejtën e dëmshpërblimit nga shteti për krime që kanë shkaktuar dëme serioze dhe për krimet e dhunshme.

Në çdo rast, të gjithë anëtarët e Këshillit të Evropës janë politikisht të detyruar nga Rekomandimet e Këshillit të Ministrave të Këshillit të Evropës, për shembull Rekomandimi R (2006) 8 - Mbi ndihmën ndaj viktimave të krimit, i cili jep informacione të hollësishme mbi këtë të drejtë dhe mbi çështjet e lidhura. Ka gjithashtu detyrime të tjera të ngjashme për të gjitha vendet anëtare të BE-së, dhe të gjitha shtetet pjesëmarrëse në OSBE janë subjekt i angazhimeve politike detyruese të OSBE-së. Të gjitha këto përforcojnë të drejtën për dëmshpërblim nga trafikanti dhe shpërblim nga shteti në rastet e dhunës ose të dëmtimeve serioze.

Standardet ndërkombëtare të punësimit gjithashtu konfirmojnë të drejtën për mjetet riparuese të dëmit, përfshi dëmshpërblimin në rastet e punës së detyruar dhe kur janë shkelur të drejtat e punëtorëve dhe të migrantëve. 14 Sipas tyre, në çdo vend është e nevojshme që të ekzistojnë standarde ligjore të punës për të siguruar kryerjen e pagave15 dhe rregullimin e agjencive private,16 në mënyrë që të mbrohen të drejtat e punëtorëve. Kjo përfshin sigurimin e “mjeteve mbrojtëse të përshtatshme” për punëtorët të cilëve u janë shkelur këto të drejta.

14 Konventat e ILO-s 29 e vitit 1930 dhe 105 e vitit 1957 dhe dokumentet e lidhura si dhe Konventa 97

e ILO-s ‘Migracioni për Punësim’ (1949) dhe Konventa 143 ‘Punëtorët Migrantë’ (Dispozita Shtesë) (1975). 15 Konventa 95 e ILO-s mbi Mbrojtjen e Pagave. 16 Konventa 181 e ILO-s mbi Agjencitë Private të Punësimit.

21 2.2 PËRFUNDIM

Ekziston e drejta e dëmshpërblimit në rastet e trafikimit, krimeve të dhunshme, dhunës ndaj grave, shkeljeve të rënda të të drejtave të njeriut dhe kur shkelen standardet ndërkombëtare të punës. Megjithatë, kjo e drejtë kufizohet në dëmshpërblimin nga trafikanti/shfrytëzuesi. Dëmshpërblimi nga shteti ndodh vetëm në rrethana të kufizuara të krimeve të dhunshme që shkaktojnë dëme fizike dhe mendore.

Standardet ndërkombëtare kanë zhvilluar parimin sipas të cilit përfitimet e trafikantëve nëpërmjet aktiviteteve të tyre shfrytëzuese duhet të përdoren në dobi të personave të trafikuar në mënyrë individuale ose kolektive. Udhëzimet ndërkombëtare me natyrë politikisht detyruese paraqesin gjithashtu detyrimin e mbledhjes së pasurive të krimit dhe përdorimin e kësaj pasurie për dëmshpërblimin e personave të trafikuar. Theksohen gjithashtu edhe interesat e veçanta të grave dhe fëmijëve. Kur rasti përmban shkelje shumë të rëndë të të drejtave të njeriut, shkelje të rëndë të ligjeve humanitare apo krim ndërkombëtar (siç përcaktohet nga Statuti i Gjykatës Ndërkombëtare Penale), atëherë ekziston një theksim akoma më i madh mbi të drejtën për dëmshpërblim.

22 3. Dëmshpërblimi – kuadri ligjor në vende të ndryshme

Dallimi kryesor midis mekanizmave të ndryshëm të dëmshpërblimit qëndron në faktin nëse dëmshpërblimi i paguhet personit të trafikuar nga shteti apo nga autori i veprës penale. Kjo pjesë e raportit përmban një pasqyrim të mekanizmave ekzistues të dëmshpërblimit dhe sfidat me të cilat ndeshen individët që kërkojnë dëmshpërblim nga të dy burimet. Shqyrtohen gjithashtu edhe sfidat me të cilat përballen personat e trafikuar në kërkimin e dëmshpërblimit. Llojet e humbjeve që dëmshpërblehen nga mekanizma të veçantë ndikojnë në suksesin dhe masën e shpërblimit. Kjo shihet bashkë me domosdoshmërinë për një zbatim efektiv të vendimeve dhe procedurave të konfiskimit të pasurisë. Së fundi, diskutohen dhe ndërlikimet për shkak të problemeve ndërkombëtare dhe mungesës së shtetit të së drejtës.

3.1 MEKANIZMAT E DËMSHPËRBLIMIT

Vendet kanë mënyra të ndryshme dëmshpërblimi të cilat ndryshojnë dhe brenda të njëjtit vend. Justifikimi ligjor (shkaku i ngritjes së padisë) për të kërkuar dëmshpërblim ndryshon sipas rrethanave rregulluese (p.sh., në legjislacionin civil ose atë të punës), llojeve të humbjeve që kompensohen, si dhe mund të ndryshojnë dhe metodat që përdoren për të llogaritur masën e shpërblimit. Gjithashtu, janë të ndryshme dhe procedurat dhe kriteret e përdorura për përcaktimin e përfitimit nga shpërblimi në varësi të mekanizmit që përdoret. Çdo ndryshim në procedurë apo në standardin ligjor mund të ndikojë në mundësinë e individit për të paraqitur me sukses kërkesën, dhe për këtë arsye secili mekanizëm ka sfidat ose përparësitë e veta.

Duhet theksuar se SHBA-ja është i vetmi vend në këtë studim ku dëmshpërblimi i viktimave të trafikimit është i detyrueshëm në çështjet penale, ku ekziston një shkak i caktuar për ngritjen e padisë në çështjen civile në lidhje me trafikimin, si dhe ku janë zakonisht të pranueshme kërkesat nga viktimat e trafikimit për dëmshpërblim nga fondet shtetërore për disa lloje humbjesh materiale. E drejta për të përfituar dëmshpërblim ekziston pavarësisht nëse vepra penale e trafikimit klasifikohet si krim i dhunshëm (shiko profilin e vendeve, SHBA-ja, për të dhëna të mëtejshme). Në të gjitha vendet e tjera, personat e trafikuar trajtohen njëlloj si paditësit e tjerë, dhe kërkesa vlerësohet në bazë të rrethanave të rastit individual. Ky fakt ka pasoja domethënëse në numrin e padive të suksesshme, p.sh., në Mbretërinë e Bashkuar kërkesa për dëmshpërblim nuk shqyrtohet automatikisht në çështjen

23 penale të trafikimit, dhe kërkesa për dëmshpërblim nga fondi shtetëror kufizohet vetëm për krimet e dhunshme që kanë shkaktuar dëmtim, duke rezultuar kështu në një numër më të vogël rastesh dëmshpërblimi sesa në SHBA (për më shumë të dhëna shiko profilet e vendeve, Mbretëria e Bashkuar).

Disa karakteristika të mekanizmave të dëmshpërblimit janë të përbashkëta për të gjitha shtetet e rajonit të OSBE-së. Të gjitha strukturat e tilla ligjore dhe administrative paraqesin sfida për cilindo që kërkon zhdëmtim, përfshi dëmshpërblimin. Njohja e këtyre sfidave dhe karakteristikave të përgjithshme duhet të ndihmojë në kuptimin e përparësive dhe dobësive të secilit lloj mekanizmi për personat e trafikuar.

3.1.1 Dëmshpërblimi nga trafikanti/shfrytëzuesi

E drejta për dëmshpërblim nga trafikanti/shfrytëzuesi është fokusi i pjesës më të madhe të standardeve ndërkombëtare mbi dëmshpërblimin. Kjo mund të arrihet në mënyrë vullnetare ose në mënyrë shtrënguese.

Marrëveshjet vullnetare mund të arrihen si pjesë e një marrëveshjeje me ndërmjetësim në një veprim kolektiv ose individual që kryhet jashtë procesit gjyqësor (p.sh., përpara ngritjes së padisë por duke e parashikuar atë); nëpërmjet negociatave brenda procesit penal për marrëveshje që pranon përgjegjësinë ) (p.sh., në SHBA, ku njihet si ‘plea agreement’), ose një marrëveshje pajtimi të ndërmjetësuar nga të tjerët në çështjen penale (p.sh., në Francë); apo si një marrëveshje pajtimi e negociuar në çështjen civile apo e bazuar në legjislacionin e punës (në të gjitha vendet – shiko shembujt në profilet e vendeve për SHBA-në dhe për Federatën Ruse).

Urdhrat shtrënguese lëshohen me vendim gjykate në proceset penale, civile apo të punës. Të gjitha vendet në këtë studim lejojnë mundësinë e ngritjes së padisë të paktën nëpërmjet njërës prej këtyre procedimeve ligjore. Në raste të tilla, gjykata duhet detyrimisht të shqyrtojë të gjitha provat në lidhje me përgjegjësinë (fajin) për humbjen dhe në lidhje me natyrën dhe masën e dëmit. Urdhri i lëshuar nga gjykata mund të paguhet ose jo në mënyrë vullnetare. Mospagesa mund të detyrojë viktimën ose shtetin të ndjekë procedurat përmbarimore. Këto mund të jenë në fund të fundit jo të suksesshme, që do të thotë se, pavarësisht nga ekzistenca e disa mekanizmave dëmshpërblimi, marrja e masës së dëmshpërblimit nga personi i trafikuar, në praktikë ndodh shumë rrallë.

24 Procedimi për dëmshpërblimi mund të kryhet i veçuar (p.sh., në çështjen penale) ose bashkë me një padi tjetër ndaj keqbërësit (p.sh., çështja penale se bashku me një çështje të bazuar në legjislacionin e punës). Si alternativë, një padi për dëmshpërblim nëpërmjet procesit penal, civil dhe legjislacionit të punës mund të ndiqet bashkë me një kërkesë për të përfituar nga fondi shtetëror, në qoftë se plotësohen kriteret e pranueshmërisë për fondin.

Procesi penal

Çështja penale ndiqet nga shteti kundër të dyshuarit, dhe qëllimi kryesor është që të vendoset nëse personi është fajtor ose jo për veprën penale për të cilin akuzohet. Ka standard të lartë për provat që kërkohen. Të drejtat e viktimës në procesin penale ndryshojnë gjerësisht nga njëri vend në tjetrin. Për shembull, në Ukrainë viktimat gëzojnë të drejta shumë të gjera, si për shembull të drejtën për t’u përfaqësuar dhe për të marrë në pyetje dëshmitaret, ndërsa në Shqipëri të drejtat nuk janë të përcaktuara mirë.

Në disa vende, si për shembull në Francë, Moldavi dhe Ukrainë, padia civile për dëmin e pësuar nga personi i trafikuar mund të ngrihet në procesin penal kundër autorit të veprës penale dhe bëhet pjesë e procesit. Kjo padi llogaritet njëlloj ose në mënyrë të ngjashme me padinë në procesin civil të zakonshëm. Në vende të tjera, gjykata mund të urdhërojë që dëmshpërblimi të paguhet nga autori i veprës kur dënohet, për shembull, urdhrat e kthimit të dëmit në SHBA ose urdhrat e dëmshpërblimit në Mbretërinë e Bashkuar. Është e qartë, se këto lloje padish në procedurën penale kërkojnë që viktima të jetë identifikuar nga autoritetet dhe që i autori të jetë proceduar dhe shpallur fajtor.

Padia civile në çështjen penale ka përparësi të dyfishtë, që dy procedura bashkohen në një të vetme si dhe që prokurori është përgjegjës për mbledhjen dhe paraqitjen e provave në lidhje me përgjegjësinë e të akuzuarit. Megjithatë, një dobësi e mundshme e padisë civile në procesin penal është se gjykimi i padisë civile zakonisht “qëndron ose rrëzohet” në varësi të suksesit të çështjes penale. Kjo do të thotë se në rastet kur vendoset që ngjarja të mos ndiqet penalisht ose kur i pandehuri shpallet i pafajshëm, ka mundësi që padia civile ndaj të njëjtit të pandehur të rrëzohet. Kjo ndodh në Rumani dhe në Shqipëri.

Në disa vende duket se gjyqtarët mendojnë që padia civile luan një rol më të vogël kundrejt çështjes penale dhe ndonjëherë nuk e marrin fare në shqyrtim (për shembull në Moldavi). Në vende të tjera, prokurorët kanë shprehur mungesën e dëshirës ose të vullnetit për të shqyrtuar padinë për dëmshpërblim në procesin penal, sepse kjo krijon idenë se viktima ka një motiv të mëtejshëm ose të dyshimtë për të dëshmuar në çështjen (në Mbretërinë e

25 Bashkuar, në Moldavi dhe në Ukrainë). Kjo lë shkak që marrja në pyetje e viktimës të jetë armiqësore dhe të ngrihen dyshime nga ana e mbrojtjes apo e gjyqtarit, dhe krijon rrezik që ndjekja e procesi penal të dështojë në tërësi, Ky problem duket se ka gjetur zgjidhje në SHBA, ku vendimi për shpërblimin e dëmit është i detyrueshëm në çështjet penale dhe viktimës i është hequr përgjegjësia individuale për ngritjen e padisë civile.

Kur personi i trafikuar ka arritur me sukses të marrë vendimin e dëmshpërblimit ose një vendim civil në procesin penal, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se do të paguhen të gjitha dëmet e pësuara. Urdhri i dëmshpërblimit në procesin penal nuk llogaritet gjithnjë mbi të njëjtat baza si në procesin civil dhe mund të mos reflektojë masën e plotë të dëmit që ka pësuar personi i trafikuar. Në Mbretërinë e Bashkuar, gjykata penale cakton masa dëmshpërblimi nominale (d.m.th., të ulëta), zakonisht duke pasur parasysh vetëm pasuritë e kriminelit. Në SHBA, dëmi moral, p.sh., “dhimbja dhe vuajtja,” nuk përfshihet në fushën e dëmshpërblimit të gjykatës penale. Kjo do të thotë që individi nuk merr dëmshpërblim të plotë dhe duhet të ngrejë padi civile përveç procedimit penal, për të marrë humbjet që nuk u morën. Ngritja e padisë civile kur çështja penale ka përfunduar me dënim të të pandehurit si fajtor do të thotë që përgjegjësia (faji) i tij është vendosur. Çështja civile vetëm vendos llogaritjen e dëmit me vendim gjykate. Megjithatë, procedura të tilla mund të kundërshtohen fortë, veçanërisht kur bëhet fjalë për shuma të mëdha parash. Gjithsesi ato janë më të lehta për individët në krahasim me një padi civile, e cila detyrohet të vendosë si përgjegjësinë e personit që akuzohet, ashtu edhe masën e dëmeve.

Vështirësi të tjera mund të lindin për shkak se mund të mos ekzistojë ndihma ligjore për të vijuar me dëmet shtesë, personi i trafikuar mund të mos ketë lejë qëndrimi në vendin ose mundësinë të sigurojë përfaqësimin nga një palë e tretë në atë vend, ose pasuritë e personit të akuzuar mund të jenë zhdukur ose janë harxhuar për shpenzime ligjore gjatë procesit penal. Kur personave të trafikuar u sigurohet ndihma ligjore pa pagesë si dhe kur viza ose leja e qëndrimit u mundësohet atyre gjatë procedimeve , si në SHBA, atëherë padia civile ka më shumë gjasa për t’u arrirë. Po të krahasojmë vlerësime ndërkombëtare të numrit të personave të trafikuar, shumë pak çështje ndiqen penalisht.17 Ndjekja penale e çështjeve të

17 Sipas organizatës “A Global Alliance Against Forced Labour” (Aleanca Globale kundër Punës së

Detyruar) (ILO 2005), para .56, faqe 14, numri i personave të trafikuar në botë, i vlerësuar afërsisht, është 2.45 milionë. Vetëm një vlerësim i tillë mund të bëhet dhe për numrin e rasteve që ndiqen penalisht (shih raportet e vendeve në Trafficking in Persons Report 2006 (Raportin e Trafikimit të Personave 2006) të Departamentit Amerikan i Shtetit), por është e qartë, nga numri i vogël i rasteve të përmendura në atë raport, se numri i viktimave çështjet e të cilave ndiqen penalisht është shumë më i vogël se numri i vlerësuar i viktimave (shih dhe faqet 19-24 të raportit të sipërpërmendur të ILO-s për përmbledhjen e ligjeve dhe zbatimit të tyre). Një pikëpamje e ndryshme është se numri real i viktimave është shumë më i vogël sesa vlerësimet; shih Human Trafficking Evokes Outrage, Little

26 trafikimit është e vështirë, sepse shpesh nuk dihet kush është trafikanti ose është larguar nga juridiksioni, provueshmëria e veprës penale varet nga shumë elementë, nuk ka prova të mjaftueshme për të vërtetuar faktin që puna ishte e pavullnetshme, ose personi i trafikuar nuk ka dëshirë ose mundësi të bashkëpunojë me organet zbatuese të ligjeve. Në shumë vende, ligjet janë ende të reja, dhe ekziston një boshllëk kohor midis hyrjes në fuqi dhe zbatimit. Kështu dëmshpërblimi në procesin penal nuk është një metodë aktualisht e disponueshme për shumicën e personave të trafikuar.

Procesi civil

Personat e trafikuar mund të ngrenë padi civile për dëmshpërblim si individ privat mbi bazën e një vepre penale, e cila u ka shkaktuar dëm atyre, p.sh., bazuar në të drejtën e dëmeve jashtëkontraktore (tort law) (mashtrim, dhunë, heqje e lirisë, borxh), shkelje e të drejtave kontraktore ose çdo shkak tjetër për të ngritur padi të përcaktuar në legjislacionin vendas. Procesi gjyqësor civil mund të përdoret në të gjitha vendet dhe të zhvillohet kundër personit përgjegjës për kryerjen e shkeljes, i cili mund të jetë individ ose shoqëri, përfshirë punëdhënësin. Megjithatë, në studimin që i paraprin këtë raport, gjykimet civile jashtë procesit penal u panë, përveç se në SHBA, në shumë pak raste. Në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Rumani, avokatët u përgjigjën se klientët e tyre nuk e merrnin në konsideratë mundësinë e padisë civile për shkak të vështirësive që hasin në sistemin ligjor civil (shpenzimet, koha) dhe risia e një padie të tillë.18

Padia civile mund të ngrihet pavarësisht nga fakti nëse po kryhet procesi penal dhe ndonjëherë padia civile ka standarde prove më të ulët se në çështjen penale.19 Nëse personi i trafikuar vendos të ngrejë padinë civile para përfundimit të çështjes penale, atëherë duhet të provohet se i padituri është përgjegjës për kryerjen e veprës penale, dhe se vepra penale ka shkaktuar humbje dhe dëme. Paditësi duhet të sigurojë prova në lidhje me natyrën dhe masën e dëmit (fatura, prova të pagesës, dëshmi me gojë). Pothuajse gjithmonë, paditësi duhet të paraqitet në gjykatë dhe të japë dëshmi për të provuar këto çështje. Kjo mund të

Evidence (Trafikimi i qenieve njerëzore shkakton zemëratë, pak prova), Gazeta Washington Post, 23 shtator 2007 në http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/22/AR2007092201401.html. 18 Për një pasqyrim të mëtejshme të vështirësive që hasen në sisteme ligjorë në lidhje me emigrantët e

parregullt, shih Ten Ways to Protect Undocumented Migrants (Dhjetë mënyra për të mbrojtur emigrantët e parregullt) (PICUM, 2005), faqet 74-76. 19 Ndërsa në sistemet ligjore të common law, standardi penal i provës (përtej dyshimit të arsyeshëm)

është më i lartë se standardi civil i provës (më i mundshmi), nuk ndodh gjithmonë kështu në sisteme ligjorë civilë, p.sh, në Francë,standardi i provës është i njëjtë për çdo lloj çështjeje. Gjithsesi, kur padia civile gjykohet në të njëjtën kohë me procesin penal, padia civile zakonisht rrëzohet kur i dyshuari nuk gjendet fajtor në procesin penal, dhe nuk mund të ringrihet procesi civil i veçantë (shih profilet për Ukrainën dhe Moldavinë).

27 sjellë ndrojtjen e viktimës ose të jetë ritraumatizuese apo edhe e pamundur për persona të trafikuar të caktuar.

Gjyqet civile gjithashtu mund të zgjasin për një kohë të gjatë dhe të jenë të ndërlikuara (në disa vende ato zgjasin me vite). Ato janë dhe të kushtueshme, për shkak të shpenzimeve gjyqësore, ligjore dhe të ekspertëve. Personat e trafikuar kanë nevojë për asistencë ligjore të specializuar me qëllim paraqitjen para gjykatës të fakteve dhe argumenteve juridike. Këta faktorë i përkasin veçanërisht Mbretërisë së Bashkuar, ku padia civile mund të ngrihet vetëm jashtë procesit penal. Megjithatë, në rastet kur padia civile është e suksesshme, dëmshpërblimi normalisht përfshin të gjitha humbjet e pësuara nga personi i trafikuar, dëmin moral si dhe atë material siç përcaktohet në legjislacionin vendas, si edhe kostot. Ndonëse procesi civil mund të duket më i lehtë për një person të trafikuar, meqenëse nuk përfshihet policia, megjithatë dhe në këtë rast kërkohet identifikimi i autorit të veprës penale dhe, në qoftë se personi i trafikuar do të mund të marrë paratë, kërkohet që autori të jetë brenda juridiksionit dhe të ketë pasuri financiare të mjaftueshme. Kur vendimi i gjykatës nuk zbatohet në mënyrë vullnetare, atëherë personi i trafikuar është i detyruar që t’u drejtohet procedurave të përmbarimit, të cilat paraqesin vështirësi të mëtejshme (shih pjesën 3.4 më poshtë). Të gjithë këta faktorë kufizojnë dobinë e procesit civil për të arritur shpërblimin e dëmit që ka pësuar personi i trafikuar. Në SHBA, ekziston mundësia për “paditë në grup” (class actions), të cilat mundësojnë paraqitjen e një çështjeje nga një grup individësh, pa qenë nevoja që barra e çështjes dhe procedurave të bien mbi çdo individ.

Procesi sipas së drejtës së punës

Personi i trafikuar mund të gëzojë të drejta sipas së drejtës së punës, të cilat ekzistojnë pavarësisht nga fakti nëse personi ka ose jo kontratë pune ose pavarësisht nga dispozitat e kontratës. Nga ana tjetër, personi i trafikuar mund të ketë të drejtë të ngrejë padi për shkelje të kontratës së punës (në mënyrë gojore ose me shkrim) dhe kjo padi mund të gjykohet në gjykatën e punës. Këto të drejta dhe shkelje të kontratës mund të zbatohen ndaj personit të akuzuar (p.sh., punëdhënësi shfrytëzues ose trafikanti) në gjykatat e punës dhe mund të kërkohet dëmshpërblimi. Padi të tilla mund të ngrihen se bashku me procesin penal ose në vend të tij.

Këto padi mund të ngrihen, ndër të tjera, në bazë të pagave së papaguara ose shkeljes së të drejtave ë lidhur me pagesën e lejes mjekësore, pushimet, aksidentet në punë, diskriminimin, mospagesën e pagës minimale apo punën jashtë orarit. Shpërblimi i dëmit mund të kërkohet për dëmin material si, p.sh., paga të papaguara ose nën nivelin minimal,

28 apo për shpenzimet mjekësore të cilat mbështeten në prova gojore ose të dokumentuara. Shpërblimi i dëmit moral si, p.sh., ai për diskriminimin, përcaktohet me tarifë ose përcaktohet në përputhje me kriteret e përcaktuara në ligj. Në vendet common law, llogaritja kryhet në bazë të udhëzimeve ligjore të parashtruara në çështje gjyqësore të mëparshme (në Mbretërinë e Bashkuar ka edhe tarifa për udhëzimet dhe kufizim maksimal të përcaktuar për shpërblimin). Paditë mund të japin rezultate të tjera si, p.sh., nxjerrjen e vendimit për rivendosjen e një së drejte të shkelur.

Që personi i trafikuar të mund të marrë paratë, është e nevojshme që keqbërësi të jetë i identifikueshëm, të njihet vendndodhja e tij dhe që ai të ketë pasuri financiare të mjaftueshme. Kjo mund të kufizojë mundësitë e personave të trafikuar për dëmshpërblim. Megjithatë, disa punëdhënës mund të jenë të siguruar ndaj padive kundër tyre dhe kjo rrit mundësitë që pagesa e dëmshpërblimit të realizohet në proceset sipas së drejtës së punës.

Paditë sipas legjislacionit të punës hasin vështirësi të ngjashme me ato në proceset civile ndonëse mund të jenë më të lehta dhe më të shpejta për t’u negociuar. Ky është rasti në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Francë, ku gjykatat e punës kanë në dispozicion formularë më lehtësisht të kuptueshme, të përgatitura posaçërisht për paditësit e zakonshëm dhe ku vendimi merret në mjedise që janë më pak formale sesa gjykata. Në disa vende, legjislacioni i punës mund të mos jetë i disponueshëm ku bëhet fjalë për shfrytëzim seksual sepse ofrimi i shërbimeve në industrinë e seksit (i detyruar ose jo) është i paligjshëm ose nuk njihet si punësim. Në këtë rast, nuk do të ishte e mundur që të kërkohet paga e papaguar apo të pretendohen shkelje të tjera të këtyre ligjeve të punës ndaj punëdhënësit (shih, p.sh., SHBA- në, ku Ligji i Standardeve të Drejta të Punës (Fair Labor Stamdards Act) nuk zbatohet në rastet e punësimit të paligjshëm).20

Të drejtat e punës së individëve pa leje qëndrimi ose leje punësimi në vendin në fjalë (siç ndodh rëndom për personin e trafikuar), gjithashtu hasen me vështirësi. Në disa vende këto të drejta ekzistojnë në parim, por ngritja e një procesi mund të çojë në marrjen e informacionit nga shërbimet e emigracionit, të cilët mund ta përdorin çështjen për të gjetur vendndodhjen e individit dhe për ta deportuar atë. Sipas këtij studimi,raste të tilla kanë ndodhur në Francë. Në shtete të tjera, të drejtat e punëtorëve të parregullt nuk ekzistojnë, meqenëse kontratat e punës nuk konsiderohen si të ligjshme dhe kështu nuk mund të

20 Megjithatë, në Gjermani, sipas ligjit për prostitucionin i vitit 2002, prostituta mund të ofrojë shërbime si “kontraktues i pavarur” ose si i punësuar me kontratë pune, p.sh., në një shtëpi publike. Prostitutat kanë të drejtë ligjore për pagesën për të cilën është rënë dakord dhe mund të çojnë çështjen në gjykatë kundër klientit, nëse operojnë në mënyrë të pavarur, ose kundër punëdhënësit. Shih Raportin “Sex Workers’ Rights” (Të drejtat e punëtorëve të seksit) të Konferencës Evropiane mbi Punën e Seksit, të Drejtat e Njeriut, Punën dhe Migracionin, Bruksel (2005), faqe 54.

29 shqyrtohen në gjykatë. Sipas studimit, kështu po ndodh në Rumani, Rusi, Ukrainë dhe në Mbretërinë e Bashkuar.

Vështirësitë mund të lindin dhe sipas së drejtës së punës kur individët nënkontraktohen apo punësohen nëpërmjet agjencive dhe nuk është e qartë se kush është përgjegjës për shkeljen e kushteve të punës. Kjo çon në probleme ligjore, p.sh., përgjegjësitë e agjencisë apo të punëdhënësit.21 Ky studim ka zbuluar raste kur ishte e mundur që të provohej se përgjegjësia nuk ishte vetëm e shfrytëzuesit të drejtpërdrejtë, por dhe e atyre që përfitonin nga sigurimi i mallrave dhe shërbimeve me një kosto më të ulët. Në SHBA, në çështjen e ngritur në fabrikën me kushte shumë të këqija (sweatshop) El Monte në shtetin California,22 u zbatua parimi i përgjegjësisë së përbashkët kontraktore në marrëdhëniet nënkontraktore. Këshilla e avokatit për të identifikuar të pandehurit që duhet paditeshin, është e domosdoshme për ta bërë padinë të suksesshme. I pandehuri duhet të jetë ligjërisht përgjegjës dhe në rastin më të mirë, me burime financiare të mjaftueshme ose i siguruar.

Në disa vende ekzistojnë organe administrative, siç janë inspektoriatet e punës apo këshillat kombëtarë të pagës minimale,23 të cilët mund të vihen kryesisht në veprim për të hetuar punëdhënës shfrytëzues. Megjithatë, në disa vende këto organe janë të dobëta dhe pa burime të mjaftueshme. ILO ka bërë një sërë rekomandimesh mbi fuqizimin e ndikimit të tyre të përgjithshëm 24 dhe grupet e shoqërisë civile kanë bërë rekomandime të ndryshme për fuqizimin e rolit të tyre për mbrojtjen e punëtorëve, pavarësisht nga statusi i tyre i emigrantit.25 Në përgjithësi, ato kanë kompetenca të zhvillojnë negociata me punëdhënësit apo t’ua referojnë çështjet organeve gjyqësore kur janë kryer shkelje që kanë nevoje për zgjidhje gjyqësore, duke përfshirë dëmshpërblimin. 26 Dënim penal apo civil mund të

21 Në lidhje me këtë, shih propozimin e ri të BE-së për një direktivë që parashikon sanksione kundrejt

punëdhënësve të shtetasve të jashtëligjshëm në vende të treta dhe dispozitat mbi përgjegjësitë e përbashkëta si dhe të veçanta të kontraktorëve (neni 9.2). 22 Bureerong kundër Uvawas, 922 F. Supp. 1450, 1463 (C.D.Cal.1996). 23 Këto organe duhen ngritur në shkallë kombëtare në përmbushjen e detyrimeve të Konventës 81 të

ILO-s mbi Inspektimin e Punës, miratuar më 11 korrik 1947, e cila hyri në fuqi më 7 prill 1950. Është e ratifikuar nga 136 shtete, përfshi të gjitha vendet e këtij studimi. Shih http://www.ilo.org/ilolex/cgi- lex/convde.pl?C081 . 24 Shih deklaratën për shtyp të ILO-s “ILO bën thirrje për fuqizimin e inspektimit të punës në mbarë

botën,” 16 nëntor 2006 dhe Sondazhin e Përgjithshëm të raporteve në lidhje me Konventën e Inspektimit të Punës, 1947 (Nr 81), dhe Protokollin e Rekomandimeve të Inspektimit të Punës, 1947 (Nr.82), Konventën e Inspektimit të Punës (Bujqësisë), 1969 (Nr.129), dhe Rekomandimin e Inspektimit të Punës (Bujqësisë), 1969 (Nr.133), Konferenca Ndërkombëtare e Punës Sesioni i 95-të, 2006. 25 Komentet e përbashkëta të ETUC, PICUM dhe SOLIDAR mbi propozimet e pritshme të Komisionit

për luftën kundër punësimit “të paligjshëm” dhe kushteve shfrytëzuese të punës, 26 prill 2007 par 5, pika tretë në listë. 26 Shih faqe 97-99 të Sondazhit të Përgjithshëm të ILO-s mbi Inspektorët e Punës, v. cit., shënim 24.

30 kërkohet në gjykatë. Si rezultat, mund të arrihen marrëveshje midis palëve ose gjykata mund të urdhërojë shpërblimin e dëmit për viktimat apo grupet e viktimave.27

Në SHBA, Departamenti i Punës mund të vendosë dënime ndaj punëdhënësve për shkelje të standardeve të caktuara të legjislacionit të punës (ndër të tjera, ligji i standardeve të drejta të punës dhe ligji për Mbrojtjen e Punëtorëve Sezonal të Bujqësisë dhe Migrantëve (MPSBM), të cilët mund të përdoren të dyja në rastin e personave të trafikuar).28 Për shembull, kur inspektorët e Divizionit të Pagave dhe Orëve vënë re shkelje, ata mund të rekomandojnë ndryshime në praktikën e punësimit, në mënyrë që punëdhënësi të jetë në përputhje me legjislacionin, si dhe mund të kërkojnë pagesën e pagave të prapambetura që u takojnë punëtorëve. Punëdhënësit mund dhe të hetohen penalisht në rast të shkeljeve me dashje nën kushtet e caktuara. Departamenti i Punës mund të ngrejë padi civile ndaj punëdhënësit për pagat e prapambetura. Për shkelje të MPSBM-së, Departamenti i Punës mund të vendosë sanksione financiare, vlerësim të pagave të prapambetura, si dhe, në rastin e kontraktuesve që punojnë në bujqësi, mund të kërkojë heqjen ose pezullimin e lejeve të regjistrimit. Shkeljet mund të rezultojnë në padi civile ose penale ndaj cilitdo person i cili konstatohet se ka shkelur ligjin. Kjo do të thotë që Departamenti i Punës mund të hetojë shkelje që prekin personat e trafikuar, përfshirë ata që punojnë në mënyrë të paligjshme duke qenë se dhe ata mbrohen nga standardet e punës (për më shumë detaje shih profilin e SHBA-së).

Gjithashtu, Departamenti mund të vendosë një sërë sanksionesh dhe ta hedhë shkelësin në gjyq, nëse është e nevojshme. Ajo që është më e rëndësishme është se sanksionet përfshijnë fuqinë për heqjen e lejes së ushtrimit të aktivitetit të punëdhënësit, e cila kërcënon ekzistencën e të gjitha aktiviteteve të tij dhe i jep kështu më shumë shtytje të zbatojë urdhrat e inspektorëve. Si pasojë, personat e trafikuar mund të përfitojnë nga veprimet e inspektorëve ndonëse nuk ka qenë ata vetë që kanë ngritur padi. Kjo tregon që një inspektoriat, të cilit i janë dhënë kompetenca të mjaftueshme, dhe i cili është proaktiv dhe me burime të mjaftueshme, mund të ndihmojë shumë persona të trafikuar në marrjen e dëmshpërblimit. Megjithatë, Departamenti i Punës nuk detyrohet të ndjekë ankesa individuale, dhe ndonjëherë mekanizmat e tij zbatues kritikohen se janë të dobët.29

Hetimet proaktive nga inspektoriatet e punësimit me burime të shumta do të thotë që barra për ngritjen e padisë apo zbatimin e vendimeve të gjykatës ndaj punëdhënësit nuk bie mbi

27 Po aty, paragrafët 303-304, f. 99. 28 Për më shumë detaje shih faqen e Internet-it të Departamentit të Punës: http://www.dol.gov/whd/ 29 A.J.Cortes, “The H-2a Farmworker: The latest incarnation of the judicially handicapped and why the use of mediation to resolve employment disputes will improve their rights” (Punëtori bujqësor H- 2a: mishërimi më i fundit i paaftësisë gjyqësore dhe pse ndërmjetësimi për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve do të përmirësojë të drejtat e tyre), 21 Ohio St.J. on Disp. Resol. 409.

31 personin e trafikuar. Individi mund të njoftojë këto organe në mënyrë anonime për abuzimet që duhen hetuar, por pa qenë e nevojshme të përgjigjet vetë në avancimin e çështjes para gjykatës (ndonëse kjo nuk përfundon domosdoshmërisht në veprim nga ana e inspektoriatit). Rritja e burimeve dhe ndonjëherë e kompetencave të këtyre organeve administrative mund të rrisë mundësinë e personave të trafikuar për shfrytëzim në punë, për të përfituar dëmshpërblim.

Sipas disa organizatave, ekzistenca e agjencive të ndryshme që merren me aspekte të ndryshme të kushteve të punës dhe shfrytëzimit të mundshëm e ndërlikon situatën më shumë sesa duhet. Ato bëjnë thirrje për ngritjen e agjencive kombëtare për monitorimin e praktikave të punësimit dhe të kushteve të punës dhe për lidhjen e të gjitha agjencive që kryejnë detyra të ndryshme inspektimi siç është “Komisioni i Punësimit të Drejtë,” i kërkuar nga Zyra për Këshillimin e Qytetarëve në Mbretërinë e Bashkuar. Kjo do të krijonte një sistem më të bashkërenduar për hetimin e ankesave dhe kryerjen e inspektimeve dhe do të synonte një qasje proaktive për zbatimin e ligjeve.30

Propozimet aktuale të Bashkimit Evropian31 parashikojnë shtrirjen e masave administrative dhe penale ndaj punëdhënësve që punësojnë “shtetas të paligjshëm nga vende të tjera.” Sipas Direktivës së propozuar, punëdhënësit do të ishin të detyruar të paguajnë pagat e papaguara ndaj shtetasve të vendeve të treta të punësuar në mënyrë të paligjshme dhe vendet anëtare të BE-së do të ishin të detyruara te ngrenë mekanizma që të sigurojnë se këta shtetas të marrin pagat e prapambetura edhe në qoftë se janë larguar nga vendi anëtar (neni 7). Po sipas këtij neni, vendet anëtare duhet të ngrenë mekanizma që sigurojnë se procedurat për të kërkuar pagat e papaguara vihen në lëvizje automatikisht pa qenë nevoja që personi i interesuar të ngrejë padi.32

Parashikohet gjithashtu se “do të prezumohet një marrëdhënie pune me kohëzgjatje të paktën 6 muaj, përveç rasteve kur punëdhënësi provon të kundërtën” (neni 7 (2)) dhe mundësia e dhënies së lejes së qëndrimit të përkohshëm, siç ndodh aktualisht sipas

30 Shih Trafficking for Forced Labour in Europe (Trafikimi për Punë të Detyruar në Evropë): raport

rreth një studimi në Mbretërinë e Bashkuar, në Irlandë, Republikën Çeke dhe Portugali (Anti-Slavery International, shtator 2006), faqe 12. 31 Propozim për Direktivën e Parlamentit Evropian dhe të Këshillit që parashikon masa ndaj

punëdhënësve të shtetasve nga vende të treta të cilët janë të paligjshëm, 16 maj 2007, mund të gjendet në: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52007PC0249:EN:NOT . 32 Duhet përmendur se një projektvendim i Këshillit të Ministrave të OSBE-së mbi trafikimin për

shfrytëzim për punë (nëntor 2007) i është referuar këtij parimi të pagesës automatike të ndëshkimeve për personat e shfrytëzuar, në mënyrë që të hiqet nga individi barra e kërkimit të pagesës. Megjithatë, referimi ndaj këtij parimi është hequr në projektet e mëvonshme të vendimit.

32 legjislacionit të BE-së për viktimat e trafikimit të qenieve njerëzore33 që bashkëpunojnë me autoritetet në raste kur “kushtet e punësimit janë veçanërisht shfrytëzuese” (neni 14.3), dhe në raste të tilla kthimi i tyre duhet të shtyhet derisa ata të kenë marrë pagën që u takonte (neni 7(4)). Këtu përfshihet dhe një dispozitë interesante mbi zinxhirin nënkontraktues, duke ndërmarrë masa financiare përfshirë pagat e prapambetura ndaj kontraktorëve të tjerë në zinxhir (neni 9). Për të lehtësuar paraqitjen e ankesave, direktiva e propozuar parashikon gjithashtu mekanizma nëpërmjet të cilëve mund të paraqiten ankesa ndaj punëdhënësve drejtpërdrejt ose nëpërmjet palëve të treta. Ajo që është më me rëndësi këtu është parashikimi se:

“Vendet anëtare janë të detyruara që të mos marrin masa ndaj palëve të treta të përcaktuara që u sigurojnë ndihmë shtetasve të vendeve të treta për t’u ankimuar, me pretendim që ato palë lehtësojnë qëndrimin e paautorizuar (neni 14.2).”

Pavarësisht nga mbrojtja minimale për punëtorët emigrantë të vendeve të treta të përcaktuara në këtë propozim, ka pasur kritika se mund të jetë diskriminuese dhe vendos barrë shumë të rëndë mbi punëdhënësit, me qëllim që ndikimi i tij në përgjithësi do të jetë negativ për emigrantët.34 Është propozuar që përgjigja më e përshtatshme ndaj punësimit të të huajve të paligjshëm do të ishte thjeshtimi i procedurave për lëshimin e vizave për punë dhe mundësimi që ata të punojnë në mënyrë të ligjshme.35

Komente përfundimtare mbi dëmshpërblimin nga trafikanti/shfrytëzuesi

Mundësia e paraqitjes së padisë për dëmshpërblim ndaj trafikantit/shfrytëzuesit ka disa forma dhe mund të shpjerë në shpërblime të konsiderueshme që mbulojnë të paktën një pjesë të humbjeve që ka pësuar personi i trafikuar. Megjithatë, në të gjitha llojet e padive ndaj trafikantit, fakti që zakonisht kërkohet dëshmia nga personi i trafikuar kundër trafikantit para gjykatës shpesh krijon ndrojtje për paditësin. Ky fakt është vënë re në Rusi, në Shqipëri dhe në Moldavi. Gjithashtu, procedurat në përgjithësi janë të gjata dhe mund të kërkojnë të tilla prova që personi nuk është në gjendje t’i sigurojë.

33 Direktiva e Këshillit të BE-së 2004/81/EC e datës 29 prill 2004 mbi lejet e qëndrimit për shtetasit e

vendeve të treta që janë viktima trafikimi ose që janë subject i veprimit për të lehtësuar emigracionin jo të ligjshëmose që bashkëpunojnë me autoritetet kompetente. 34 Sergio Carrera dhe Elspeth Guild, “An EU Framework on Sanctions against Employers of

Irregular Immigrants: some reflections on the scope, features and added value” (“Kuadri i BE-së mbi masat ndaj punëdhënësve të emigrantëve të parregullt: reflektime mbi shtrirjen, tiparet dhe vlerën e shtuar,” Dokument Politik (Policy Brief) Nr.140, (Qendra për Studime të Politikave Evropiane/Centre for European Policy Studies, gusht 2007). 35 Po aty, faqe 6.

33 Që në fillim, personi i trafikuar mund të dyshojë më të drejtë për ekzistencën e aseteve të disponueshme për të paguar dëmshpërblimin, meqenëse trafikanti mund t’i ketë larguar ose fshehur ato, para procesit ose gjatë ecurisë së tij. Nga ana tjetër, është e mundur që trafikanti t’i ketë shpenzuar të gjithë fondet për shpenzimet ligjore për mbrojtjen kundër padisë civile ose penale, dhe nuk ka më pasuri, siç ndodh në SHBA. Ekziston dhe mundësia që trafikanti të mos ketë pasur kurrë pasuri të mjaftueshme (veçanërisht nëse ka pasur rol të vogël në rrjetin e trafikimit, p.sh, në rekrutim - shih rastet e Ukrainës, ose nëse është një biznes i vogël - shih profilin për SHBA-në.)

Personi i trafikuar mund të vendosë të ngrejë padi nëpërmjet secilit prej proceseve të lartpërmendura, por shpërblimi mund të jetë aq i ulët sa është poshtërues për të ose nuk reflekton humbjet, duke i lënë kështu një ndjenjë padrejtësie (shih për shembull shpërblimet shumë të ulët që jepen në proceset penale në Mbretërinë e Bashkuar, të cilat janë shumë më të ulët se tarifat për dhimbje dhe vuajtje që do të jepeshin në gjykatat civile ose nga skemat shtetërore). Në nivel ndërkombëtar, ka dallime shumë të mëdha në lidhje me përllogaritjen e dëmshpërblimit, masa e të cilit ndryshohet dhe në terma relativë. Sipas këtij studimi, masa e dëmshpërblimit në gjykatat penale e Mbretërisë së Bashkuar është veçanërisht e ulët në krahasim me ato në SHBA dhe Ukrainë.

Kur agjencitë shtetërore, siç janë inspektoriatet e punës, kanë burime të mjaftueshme, ato mund të zbulojnë raste shkeljesh të të drejtave dhe kanë mundësi të negociojnë marrëveshje pajtimi midis punëdhënësve dhe punonjësve apo t’u referojnë gjykatave provat ose rezultatet si dhe kërkesat e individëve ose grupeve, duke ulur kështu presionin mbi ta për ta paraqitur vetë padinë. Gjithashtu, kërkesat për dëmshpërblim që trajtohen nëpërmjet zgjidhjes së negociuar me ndërmjetësim ose nëpërmjet zgjidhjes alternative të mosmarrëveshjes, kanë një mundësi më të madhe që të shlyhen nga shkelësi, meqenëse çështja zgjidhet vullnetarisht në një mjedis jashtëgjyqësor. Skema të tilla shmangin procedimet armiqësore të gjatë dhe të kushtueshëm, si dhe kanë përparësinë se mund të bihet dakord njëherësh për disa persona të trafikuar nëpërmjet veprimeve kolektive, p.sh., një grup të punësuarish në vend që secili të ngrejë padi individuale. Sindikatat, OJF-të, avokatët dhe agjencitë e ndërmjetësimit (si ACAS36 apo Zyra për Këshillimin e Qytetarëve në Mbretërinë e Bashkuar) kanë luajtur të gjitha një rol domethënës në negocimin e marrëveshjeve të tilla.

Personat e trafikuar dhe të shfrytëzuar kanë ende nevojë për ndihmë në ndjekjen e kërkesave, por vlen të zhvillohen këta mekanizma edhe në vende që nuk i kanë krijuar ende ata. Zakonisht ekzistojnë në kuadrin e së drejtës civile dhe në atë të punës, me qëllim

36 http://www.acas.org.uk .

34 parandalimin e çështjeve gjyqësore të tejzgjatura dhe të kushtueshme. Megjithatë, nëse përdoren më shpesh, ata mund të rezultojnë më tërheqëse si mekanizma të drejtësisë, duke pasur parasysh kufizimet e procesit gjyqësor të plotë.37

Kështu, megjithëse mund të jetë teknikisht e mundur që të gjendet trafikanti dhe të sigurohet urdhri që ai t’i paguajë viktimës shpërblimin e dëmit, konstatimi i këtij studimi është se përqendrimi vetëm në ngritjen e padisë ndaj keqbërësit nga personi i trafikuar si burim kryesor i dëmshpërblimit, ndikon negativisht në numrin e individëve që kërkojnë ose marrin dëmshpërblim nëpërmjet proceseve gjyqësore.

3.1.2 Dëmshpërblimi nga shteti

Dëmshpërblimi mund të paguhet dhe nga shteti nëpërmjet skemave të administruara dhe financuara nga shteti.

Këto skema janë krijuar në disa vende, zakonisht për viktimat e krimeve të dhunshme, si në Francë, Rumani dhe në Mbretërinë e Bashkuar; dhe siç është propozuar në Ukrainë. Skemat e financuara ose të subvencionuara nga shteti kanë përparësinë që i sigurojnë viktimës pagesë të garantuar të dëmshpërblimit. Shpesh këtu përfshihet dhe mundësia e pagesës së menjëhershme ose të ndërmjetme. Disa skema mundësojnë në mënyrë të shprehur që shtetit i kalon (nga viktima) e drejta për të paditur të pandehurin për dëmet e shkaktuara viktimës, siç është rasti në Francë dhe Ukrainë. Kjo ruan elementin “moral” dhe ndëshkues të skemës së kompensimit. Një përparësi tjetër e skemave të tilla është se nuk ka nevojë që të identifikohet ose të përcaktohet vendndodhja specifike e keqbërësit. Zakonisht mjafton raporti i policisë së bashku me gatishmërinë për të ndihmuar policinë gjatë hetimit.

Skemat shtetërore mund të jenë relativisht të thjeshta, joburokratike dhe më të shpejta sesa procesi civil. Për shembull, në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Francë, ka agjenci që ndihmojnë viktimat në plotësimin e kërkesave dhe procedurat janë pa ndërlikime të panevojshme, të lehta për t’u përdorur. Megjithatë, shpesh përmbajnë kritere kufizuese për pranimin, të bazuar në kombësinë ose statusin e viktimës, të cilat mund të mos plotësohen nga një person i trafikuar (shih Rumaninë, ku kërkesa e kombësisë ua jep këtë të drejtë vetëm rumunëve, atyre që qëndrojnë në mënyrë të ligjshme në territorin rumun si dhe

37 Duhet përmendur gjithashtu se përfundimi i marrëveshjeve kolektive në lidhje me kushtet e punës

dhe ato të punësimit, midis përfaqësuesve të punëtorëve dhe punëdhënësve në ato sektorë të prekur nga shfrytëzimi, mund të sigurojë një mënyrë alternative për mbrojtjen e përsonave të trafikuar ose të shfrytëzuar. Ky studim nuk ka shqyrtuar rolin e marrëveshjeve kolektive, por gjithsesi ato duhen marrë parasysh. Për informacion të mëtejshëm mbi standardet ndërkombëtare të punës në lidhje me negociatat kolektive dhe marreveshjet kolektive, shih http://www.ilo.org .

35 shtetasve të atyre vendeve me të cilat Rumania është e lidhur me anë të konventave). Ato mund të jenë gjithashtu të disponueshme vetëm për viktimat e disa kategorive krimesh, si vepra penale të përcaktuara ose krime të dhunshme (në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Francë). Këto kritere mund të paraqesin pengesa të paarsyeshme në paraqitjen e kërkesave nga personat e trafikuar.

Pavarësisht nga pësimi i traumës, shfrytëzimit dhe dëmit ekonomik, viktima mund të mos ketë pësuar dhunë gjatë historisë së trafikimit, gjë që nuk do t’i jepte të drejtë të përfitonte nga shumica e skemave shtetërore të dëmshpërblimit për viktimat e krimit. Zgjerimi i mundësisë për të përfituar nga skema të tilla, duke u bazuar në klasifikimin e përvojës së viktimës si i trafikuar dhe jo në provat e dhunës, duhet të bërë të mundur automatikisht që viktima legjitimohet të paraqesë padinë. (Për më tej shih trajtimin në Shtojcën III). Kështu veprohet në Francë, ndonëse në praktikë është identifikuar dhe hetuar vetëm një rast trafikimi. Natyra e përvojës së trafikimit të personit dhe humbjet e pësuara do të përcaktonin pastaj masën e dëmit.

Së fundi, ka shumë mundësi, se shpërblimi që jepet nga shteti nuk do të mbulojë të gjitha dëmet që mund të jepen në padinë civile, p.sh., mund të mos paguhet dëmi moral, siç ndodh në Ukrainë dhe Rumani. Shuma e disponueshme mund të jetë e kufizuar sipas një tarife të përcaktuar, si në rastin e Mbretërisë së Bashkuar, duke i lënë kështu viktimës zgjedhjen të pranojë një shpërblim të ulët ose të padisë të pandehurin në gjykatë civile për pjesën tjetër të dëmeve.

Në disa vende janë krijuar skema të posaçme ose fonde për viktima të llojeve të caktuara krimesh. Kjo ka ndodhur kryesisht për viktimat e veprimeve terroriste. (Shih Fonds de Garantie (Fondi i Garancisë) në Francë38 ose Programin e Rimbursimit të Viktimave të Terrorizmit Ndërkombëtar dhe Fondin e Dëmshpërblimit të Viktimave të 11 shtatorit39 në SHBA). Motivimi i tyre është që të sigurohet se vdekja dhe plagosjet e rënda kompensohen kur nuk ka shpresa reale për padi civile.

38 Ligji i 9 shtator 1986. 39 “Fondi i 11 shtatorit u miratua ...me qëllimin e shprehur për të siguruar dëmshpërblim dhe një

alternativë për kthimin e dëmit jashtëkontraktor individëve dhe familjeve të tyre që u vranë apo u plagosën si rezultat i sulmeve, pa nevoje që të provohet faji. Në shkëmbim të heqjes dorë nga e drejta për të paditur, familjaret e atyre që humbën jetën ose u lënduan gjatë sulmeve, iu premtua zgjidhje e shpejtë, jo e kushtueshme dhe e parashikueshme. Viktimat do të merrnin dëmshpërblim të plotë. Shpërblimi do të financohej nga Thesari i shtetit amerikan, pa i kufizuar buxheti i përgjithshëm të programit. Kështu, Fondi i 11 shtatorit ishte një shpenzim i fondeve publike i pashembullt për dëmshpërblimin e viktimave të veprave penale.” 79 Tulane Law Review, 167, 197 (nëntor 2004).

36 Disa avokatë të personave të trafikuar mund të mendojnë se një skemë e tillë e posaçme është e përshtatshme për rastet e trafikimit, veçanërisht kur duket se janë shumë pengesa dhe shumë vështirësi praktike dhe ligjore për të përfituar dëmshpërblim. Megjithatë, standardet ligjore ndërkombëtare të negociuara nga shtetet nuk e njohin të drejtën e përfitimit nga skema shtetërore për të gjithë personat e trafikuar, ndërsa standardet për terrorizmin janë më të forta.40 Gjithashtu, nuk del në pah menjëherë justifikimi moral për të veçuar personat e trafikuar dhe jo viktimat e krimeve të tjera të rënda dhe poshtëruese.

Sipas një qasjeje tjetër, ndonëse këto mekanizma me fonde shtetërore janë krijuar kryesisht për të dëmshpërblyer viktimat e krimeve të dhunshme, mund të krijohen dhe sisteme të tjera të ngjashme për viktimat e formave të tjera të shkeljeve (p.sh., për ata që kanë pësuar dëme sipas së drejtës civile apo të punës, ose për punëtorët emigrantë të paligjshëm të cilët nuk kanë asnjë mundësi tjetër për të ngritur padi). Mundësimi i ngritjes së padisë mbi baza të ndryshme nga ajo e “viktimës së krimit” do të parandalonte nevojën e raportimit përpara organeve të policisë, gjë që, për arsye të ndryshme, shumë viktima nuk duan të bëjnë. Kjo, gjithashtu, do të thotë se ato viktima që nuk janë të ndërgjegjshme se janë viktima krimi, por kuptojnë se ndaj tyre është kryer një padrejtësi (p.sh., nuk kanë marrë pagën) mund t’i drejtohen një forumi. Meqenëse në përgjithësi skemat shtetërore kanë më pak kërkesa procedurale, ato përdorën më lehtë nga të gjitha viktimat, veçanërisht viktimat e trafikimit, si dhe kanë përparësinë tjetër që pagesa garantohet. Cilido lloj mekanizmi i financuar nga shteti, i cili fokusohet në viktimat e trafikimit, do të kërkonte procedura identifikimi eficiente dhe të drejta, në përputhje me standardet ndërkombëtare, si dhe një mekanizëm të pranueshëm për llogaritjen e dëmit (për më shumë rreth dëmeve shih 3.3).

Skemat shtetërore janë gjithashtu të kushtueshme, si në lidhje me kostot administrative dhe me kryerjen e pagesës së dëmshpërblimit (për një pasqyrim të përgjithshëm i buxhetit, shih profilin e Mbretërisë së Bashkuar). Qeveritë mund të parapëlqejnë të investojnë në veprimtari të tjera që synojnë forcimin e shtetit të së drejtës apo ndihmën e përgjithshme ndaj viktimave të trafikimit. Për sa u përket detyrimeve ligjore ndërkombëtare, gjendja është e ndryshme në secilin shtet dhe përparësitë për reforma nuk do të jenë të njëjta. Megjithatë, propozuesit e dëmshpërblimit për personat e trafikuar duhet pa tjetër të kenë parasysh çështjet buxhetore të këtyre skemave, kur vendosin se cilat skema ose reforma do të përkrahin.

40 Shih. p.sh.. nenin 13 të Konventës Evropiane mbi Parandalimin e Terrorizmit. Konventa u miratua

më 16 maj 2005 dhe hyri në fuqi më 1 qershor 2007.

37 3.2 FAKTORË SPECIFIKË PËR T’U PASUR PARASYSH NË RASTET E TRAFIKIMIT

Një person i trafikuar mund të pengohet nga një sërë faktorësh në kërkimin e dëmshpërblimit.

Që të përfitojnë nga cilado formë dëmshpërblimi, personat e trafikuar duhet të njohin të drejtat e tyre dhe të jenë në gjendje t’i kërkojnë ato. Ata mund të hasin vështirësi që nuk ndeshen nga të tjerë që kanë qenë viktima krimi apo kanë pësuar humbje ose dëm. Meqenëse shumica e personave të trafikuar janë të huaj në vendin ku do të kërkohet dëmshpërblimi, ka pak të ngjarë që t’i njohin të drejtat e tyre dhe asnjëherë nuk do të kenë liri të mjaftueshme për t’i mësuar ato. Vështirësitë rriten kur ata përpiqen të denoncojnë trafikantin apo të ngrenë padinë. Në të njëjtën kohë, ata që janë në gjendje për t’i ndihmuar personat e trafikuar dhe të shfrytëzuar nuk janë gjithmonë të mirinformuar mbi të drejtat dhe detyrimet përkatëse. Kjo do të thotë se informacioni mbi mënyrën e përfitimit nga drejtësia dhe mekanizmat e duhur për ta bërë këtë, duhet të jenë të disponueshëm në mënyra që janë të përshtatshëm për personat e trafikuar, veçanërisht për ata nga vende të tjera. Puna ndërgjegjësuese e OJF-ve, sindikatave apo komuniteteve të emigrantëve mund të jetë veçanërisht e dobishme në këtë drejtim. Gjatë studimit janë konstatuar shumë pak evidentime të aktiviteteve shtetërore për të rritur ndërgjegjësimin rreth së drejtës për dëmshpërblim, mekanizmave të dëmshpërblimit apo mekanizmave të tjerë të drejtësisë si të drejtat e punës apo gjykatat e punës.

Gjithashtu, duke pasur parasysh shkallën e traumës që shpesh pëson personi i trafikuar, paditë për dëmshpërblim pengohen kur viktimat dyshojnë për sigurinë fizike, kanë frikë dëbimin ose u mungon mbështetja mjekësore, psikologjike si dhe strehimi.41

“Frika është ndoshta një nga pengesat më të mëdha....punëtorët pa dokumente shpesh kanë frikë t’u drejtohen mekanizmave qeveritar për të dorëzuar një ankesë, nga frika se mund të zbulohet statusi i tyre i parregullt dhe mund të deportohen. Gjithashtu, ata mund të kenë frikë se, nëse flasin kundër punëdhënësit abuzues, mund të vijnë pasoja negative për anëtarët e familjes dhe/ose miqtë që punojnë për të njëjtin punëdhënës.”42

41 Shih v. cit., shënimi 26, par. 5, pika e fundit në listë. Shih gjithashtu “Trafficking for labour and

sexual exploitation in Germany” (“Trafikimi për punë dhe shfrytëzimi seksual në Gjermani”) (ILO, 2005), faqet 17-47. 42 V. cit., shënim 18, PICUM, Dhjetë mënyra, faqe 74.

38 Personi i trafikuar mund të mos ketë dëshirë ose vullnet të nisë një proces ligjor që i kërkon të theksojë dhe të provojë dëmin fizik dhe psikologjik të kaluar, të tanishëm ose të ardhshëm, ndërkohë që po përpiqet të rehabilitojë jetën e vet. Çdo provë e dëmit të pësuar do të rrisë masën e dëmshpërblimit, por ka efektin e theksimit të traumës, gjë që mund të ketë efekt demoralizues.43

Në të gjitha vendet e shqyrtuara për efekt të këtij studimi, ekzistojnë shërbime mbështetëse, të ofruara kryesisht nga OJF-të. Megjithatë, ndikimi i tyre është i kufizuar për shkak të përmasave të ulëta të tyre; ato përqendrohen pothuajse në mënyrë ekskluziv në viktimat e shfrytëzimit seksual (shih, p.sh., në Mbretërinë e Bashkuar, ku e vetmja qendër posaçërisht për personat e trafikuar strehon vetëm viktima të shfrytëzimit seksual), ato vuajnë nga mungesa fondesh ose varen nga donatorë ndërkombëtarë, ose mungon një njohje zyrtare nga shteti ose marrëveshje bashkëpunimi me shtetin. Në Moldavi dhe në Rusi, këta faktorë kanë pasur ndikim negativ në punën e OJF-ve që këshillojnë dhe përfaqësojnë personat e trafikuar.

Aktualisht ka gjasë që viktimat do t’i njohin të drejtat e tyre vetëm nëse lidhen me agjenci këshillimi, OJF, sindikata, shërbime sociale, punonjës të shërbimit shëndetësor, ose punonjës te tjerë shtetërorë, p.sh., punonjës të policisë, inspektoriatit të punës apo të emigracionit. Madje dhe në këtë rast, ato jo domosdoshmërisht do të informohen mbi të drejtat e tyre në mënyrë të kuptueshme, kjo ose për shkak të pengesave gjuhësore apo kulturore ose për shkak se përfaqësuesit e sipërpërmendur mund të jenë të keqinformuar.

Këto probleme janë shfaqur në Rusi dhe në Moldavi, ku gjuha e përdorur nga policia për t’u shpjeguar viktimave të drejtat e tyre është shumë e ndërlikuar dhe informacioni jepet shumë shpejt, pa kohë të mjaftueshme. Gjithashtu, në një takim të OSBE-së kohët e fundit me organizata të shoqërisë civile që merren me çështje të shfrytëzimit për punë, u raportua se shumë prej tyre që janë të përfshirë në identifikimin dhe ndihmën ndaj personave të shfrytëzuar nuk janë në dijeni të të drejtave të këtyre personave dhe është e nevojshme që të punohet më shumë për të ndërgjegjësuar këta aktorë “të vijës së parë.” 44 Ky studim gjithashtu tregon se shpjegimi i të drejtave duhet bërë në një format të lehtë për t’u kuptuar (për shembull, fletëpalosje në një gjuhë që viktimat e njohin, ose nëpërmjet përkthimit) dhe pa i vënë detyrimin për të marrë një vendim të shpejtë. Këto masa të thjeshta bëjnë të

43 Julie Barton e Poppy Project, Mbretëri të Bashkuar, në seminarin e Programit Antitrafikim të ODIHR-it mbi dëmshpërblimin e personave të trafikuar dhe të shfrytëzuar (Workshop on Compensating Trafficked and Exploited Persons), Barcelonë, 10-12 dhjetor 2007. 44 Shih “Report on Civil Soviety Meeting” (Raport mbi takimin me shoqërinë civile”), Varshavë 24

prill 2007: Metoda e MKR-së për trafikimin për punë dhe zbatimi i saj për trafikimin për shfrytëzimin e punës (OSBE/ODIHR 2007).

39 mundur që personat e trafikuar të marrin vendimin e informuar për të drejtat e tyre, me ndikim të ndjeshëm në gatishmërinë tyre për të ngritur padinë.

Gjithashtu, kur viktima vihet në lidhje me shërbimet e këshillimit dhe zyrtarët shtetërorë, është e rëndësishme që zyrtarët shtetërorë të jenë të detyruar me ligj për t’i dhënë informacion viktimës rreth mundësive për dëmshpërblim. Kjo nuk ndodh në Shqipëri, ku me sa dihet nuk janë bërë padi për dëmshpërblim brenda proceseve penale të trafikimit.

Probleme janë hasur dhe në Mbretërinë e Bashkuar, ku viktimat janë kthyer në vendin e origjinës dhe përpjekjet për të mbledhur prova për padinë e tyre vështirësohen nga pengesat gjuhësore dhe burokratike. Është jashtëzakonisht e vështirë që paditë për dëmshpërblim të ndiqen nga jashtë vendit, kështu që do të ishte shumë mirë që në të gjitha vendet e destinacionit të kenë shërbime dhe sisteme që mundësojnë përdorimin e mjeteve për të kërkuar drejtësinë. Kur viktima nuk ka zgjedhje tjetër përveçse të kthehet në vendin e origjinës ose dëshiron të kthehet pa vonesë, duhet siguruar përfaqësimi ligjor në mënyrë që personi të jetë i përfaqësuar në mungesë.

Sistemet ligjore dhe të drejtat zakonisht janë aq të ndërlikuara, sa është i nevojshëm këshillimi dhe përfaqësimi i viktimës nga një avokat. Ky studim tregon se ndonëse ndihma ligjore falas është thelbësore që të përmirësohet mundësia për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë, ajo ofrohet rrallherë. Ndihma ligjore për viktimat e trafikimit ofrohet në disa raste në çështje penale, siç ndodh në SHBA, ose ekziston këshillimi mbi të drejtat e punës por jo përfaqësimi, siç ndodh në Mbretërinë e Bashkuar. Megjithatë, asnjë shtet nuk u garanton shërbimin gjithëpërfshirës viktimave. Ky fakt thekson rëndësinë e sigurimit të ndihmës ligjore falas, e cila ka aftësi të këshillojë viktimën për të gjitha aspektet e dëmshpërblimit dhe çështjet e lidhura me të. Nga ana tjetër, kjo tregon se mekanizmat e dëmshpërblimit duhet të jenë më pak të ndërlikuar dhe më të lehtë për t’u përdorur, dhe/ose duhen hartuar sisteme alternative më të thjeshtë ose në të cilat viktima nuk ka nevojë të jetë aktori kryesor në ngritjen dhe ndjekjen e padisë.

Për sigurimin e dëmshpërblimit, vështirësi të tjera lindin nga fakti se numri i çështjeve të trafikimit të hetuara është shumë i vogël në krahasim me numrin e viktimave (shih shënim 17). Dhe në rastet kur kryhet hetimi penal, vepra penale e trafikimit të qenieve njerëzore, edhe pse e parashikuar në legjislacion, mund të mos jetë vepër penale që hetohet në atë rast të veçantë. Në Francë, është vepra penale e trafikimit ajo që aktivizon të drejtën e dëmshpërblimit nga shteti, por, në të shumtën e rasteve, kjo vepër nuk ndiqet në çështjen penale, por zëvendësohet nga një tjetër që është e afërt.

40 Pengesa të tjera në kërkimin e dëmshpërblimit përfshijnë turpin për të pranuar përfshirjen në aktivitete seksuale me pagesë apo shfrytëzimin për punë. Personat mund të mos dëshirojnë ta pranojnë situatën para familjes apo miqve. Disa të tjerë mund të kenë frikë t’u drejtohen autoriteteve apo agjencive ndihmëse, nga frika e hakmarrjes në vendin e origjinës ndaj familjareve. 45 Në Rusi janë raportuar raste të personave të trafikuar që kërkojnë plotësimin e nevojave të tyre të menjëhershme për siguri, qëndrueshmëri, strehim, punë dhe status të qëndrueshëm të emigrantit dhe atyre u duhet kohë që të fillojnë të mendojnë për drejtësinë në formën e kërkesës për dëmshpërblim.

Është domethënës dhe fakti që “viktimë trafikimi” mund të jetë një etiketim, të cilin një person i trafikuar apo i shfrytëzuar nuk e pranon për veten. Persona të tillë mund të mos duan t’u drejtohen organeve të drejtësisë për sanksione penale ndaj punëdhënësit/shfrytëzuesit, por mund të jenë të prirur të kërkojnë drejtësi, p.sh., për abuzim në vendin e punës. 46 Ata mund të kenë të drejtë të ngrenë padi për dëm, nëpërmjet veprimeve sipas kodit të punës, p.sh., për mospagim të pagës ose nëse kanë punuar në kushte të pasigurta ose kushte diskriminimi. Kjo metodë mund të jetë e përdorshme dhe për ata punëtorë, situata e të cilëve nuk plotëson përkufizimin ligjor të trafikimit, ose për ata që klasifikohen si viktima krimi, por dëshirojnë të ngrenë padi për shkelje të të drejtave të punës përveç procesit penal. Në Mbretërinë e Bashkuar, përveç procesit penal, padia kundër punëdhënësit mund të ndiqet në gjykata të veçanta të punës (“employment tribunals”).

Një problem tjetër i lidhur me ato është identifikimi i saktë i personit të trafikuar. Në disa vende, njohja zyrtare si viktimë trafikimi sjell një sërë të drejtash të tjera, të cilat përndryshe mund të mos njiheshin, si lejet e qëndrimit dhe përfitimi nga ndihma ligjore, si në rastin e SHBA-së, apo mundësia e përfitimit të dëmshpërblimit nga shteti, si në Francë. Kështu, një sistem identifikimi i drejtë dhe efektiv është një kusht plotësues thelbësor për shumë mekanizma dëmshpërblimi. Këto sisteme aktualisht nuk janë efikase në shumicën e vendeve të studiuara këtu, ndonëse në SHBA funksionimi i avokatëve profesionistë për viktimat në zyrat e policisë dhe prokurorisë ka ndihmuar shumë situatën. Këta zyrtarë ndihmojnë organet e policisë dhe të prokurorisë të intervistojnë viktimat e mundshme, duke përcaktuar besueshmërinë e viktimave, ndihmojnë viktimat që të përfitojnë shërbime dhe u sigurojnë informacion viktimave dhe dëshmitarëve të tjerë në lidhje me zhvillimin e çështjeve. Një

45 Shih rastet e trafikimit për punë të detyruar në industrinë e seksit në “Trafficking for labour and

sexual exploitation in Germany” (“Trafikimi për punë dhe shfrytëzim seksual në Gjermani”) (ILO, 2005), faqet 17-21. 46 Shih v. cit., shënimin 44 “Raport mbi takimin e shoqërisë civile,” sipas të cilit shumë persona të

shftytëzuar deri në masën e madhe nuk e konsiderojnë veten “viktimë.”

41 skemë e tillë mund të zbatohet dhe në vende të tjera dhe në pjesë të tjera të sistemit ligjor dhe rregullator, si, p.sh., në inspektoriatet e punës.

3.3 LLOJET E HUMBJES DHË TË DËMIT

Dëmshpërblimi i paguhet vetëm dikujt që ka pësuar humbje ose dëmtim. Përgjithësisht këto humbje dhe dëme duhen provuar nëpërmjet paraqitjes së provave. Jo gjithmonë përfshihen llojet specifike të humbjes dhe dëmit të pësuar nga personi i trafikuar në kategoritë e dëmit të parashikuara nga skemat ekzistuese të dëmshpërblimit.

Padia për dëmshpërblim e ngritur nga personi i trafikuar zakonisht përmban disa elementë, të cilët ndahen në kategoritë e gjëra të dëmit “moral” (jofinanciar) dhe “material” (financiar) (shih pjesën 1.3, Fjalor). Për shembull, viktima mund të ngrejë padinë për dhimbje dhe vuajtje për shkak të dhunës fizike ose psikologjike (dëmin moral), si dhe shpenzime mjekësore të veçanta (dëme materiale). Megjithatë, ka mundësi që mekanizmi i dëmshpërblimit të rimbursojë vetëm elementin e dëmit material ose të urdhërojë një pagesë vetëm simbolike për dëmin moral.

Për të kryer vlerësimin e dhënies së dëmshpërblimit viktimës, duhet të merren parasysh një sërë faktorësh: natyra dhe masa e humbjes, dëmeve apo plagosjes; nëse këto lloj humbjesh do të paguhen nga mekanizmi ekzistues i dëmshpërblimit; nëse ka masë maksimale ose minimale të dëmshpërblimit; nëse viktima mund të përligjë humbjen me anë të provave si dhe forca bindëse të provave. Këta faktorë ndikojnë në mundësinë e viktimës për të ngritur padi, natyrën e padisë dhe masën e shpërblimit.

Disa skema dëmshpërblimi e kanë të përcaktuar që kompensohet vetëm “dëmi material” ose kufizojnë humbjet e rimbursueshme në disa lloje të përcaktuara të “dëmeve materiale.” Për shembull, në Shqipëri, nuk lejohet ngritja e padisë për dëm moral në procedimin civil brenda procesit penal. Në SHBA dhe në Mbretërinë e Bashkuar, skemat e dëmshpërblimit të subvencionuara nga shteti rimbursojnë vetëm disa lloje të përcaktuara të dëmeve materiale dhe jo të gjitha dëmet materiale (për listat e plota, shih profilet e vendeve, p.sh., në Rumani pagesa e dëmshpërblimit nga skema shtetërore mbulon shpenzimet e shtrimit në spital, shpenzimet mjekësore, shpenzimet e varrimit, dëme ndaj disa lloj sendesh që kanë një vlerë tregu, humbjen e të ardhurave dhe mirëmbajtjen e personave në ngarkim).

Viktimat e trafikimit mund të pësojnë humbje të tjera që nuk përfshihen në kategoritë e parashikuara nga mekanizmat ekzistues të dëmshpërblimit. Këto mund të jenë, p.sh., pagë e

42 papaguar, “tarifat” që u janë paguar agjencive rekrutimi, “gjobat” e vendosura nga trafikantët për sjellje të keqe, “zbritjet” nga paga që janë të tepërta, mashtruese ose të paligjshme për qiranë, shpenzimet e përditshme, transportin dhe “pagesat” e tatimeve apo të sigurimeve shoqërore. Kategori të tilla të dëmeve materiale të cilat rezultojnë nga shfrytëzimi nuk rimbursohen gjithmonë nga skemat e dëmshpërblimit, që kanë vendosur kufizime të rrepta mbi dëmet materiale që do të paguajnë. Këto kufizime rrjedhin nga qëllimi fillestar i këtyre skemave, i cili ishte dëmshpërblimi i dëmeve nga krimet e dhunës, dhe nuk janë ndryshuar që të trajtojnë dhe faktet e ndërlikuara që mund të paraqesë një rast trafikimi.

Shpërblimi i dëmit material zakonisht pasqyron humbjen e pretenduar të pësuar në fakt, por normalisht masa e dëmit duhet provuar me anë të dëshmive, faturave ose dokumentacionit tjetër. Personat e trafikuar në shumicën dërrmuese të rasteve do të kenë vështirësi të provojnë dëmin e tyre material, veçanërisht nëse dëmi ka lindur përgjatë kohës së trafikimit.47 Për këtë arsye, është e rëndësishme që skemat e dëmshpërblimit të pranojnë deklaratat me shkrim ose me gojë të viktimës si provë të mjaftueshme për të provuar padinë (shih për shembull Ukrainën, ku kërkohen prova të dokumentuara me shkrim, dhe krahaso SHBA-në, ku dëshmia me gojë mjafton). Për shkak të kësaj nevoje madhore për të siguruar prova, ka një OJF e cila këshillon ata që merren me këshillin e emigrantëve pa dokumente, që t’i ndihmojnë me gjetjen e mënyrave origjinale për sigurimin e këtyre provave nëpërmjet fotografive dhe përshkrimeve të vendit të punës, gjetjes së dëshmitarëve, dhe sigurimit të uniformave dhe pajisjeve të tjera me të cilat është pajisur punëtori.48

“Dëmi moral” përcaktohet dhe llogaritet në mënyra të ndryshme në sisteme të ndryshme ligjore. Për shembull, dëmet e tilla llogariten në bazë të udhëzimeve që u jepen gjyqtarëve nga ligjvënësit në Mbretërinë e Bashkuar, nëpërmjet ‘precedente’ (vendime gjyqësore të mëparshme) (Mbretëri e Bashkuar dhe SHBA), pa u dhënë udhëzime apo pa pasur përputhshmëri midis tyre (shih Moldavinë dhe Ukrainën). Në Rumani dhe në vende të tjera në tranzicion nga komunizmi, ky koncept është ende mjaft i pazhvilluar dhe vetëm së fundi është rifutur në kodet civile. Ashtu si dhe me dëmin material, kategoritë e posaçme të dëmit moral dhe natyra e provave që kërkohen për t’i provuar ato, ndryshojnë sipas vendeve dhe skemave të kompensimit. Pothuajse gjithmonë “dhimbja dhe vuajtja” të shkaktuara nga dëmi fizik apo psikologjik duhen provuar me anë të një raporti mjekësor ose psikiatrik, të cilin viktima është e detyruar ta sigurojnë vetë ose me anë të ndihmës ligjore apo nëpërmjet

47 V. cit., shënimi 18, PICUM, Dhjetë Mënyra, f. 74-75. 48 Po aty, f. 90.

43 një OJF-je.49 Në disa raste, llojeve të dëmit moral u vihen emra ose përkufizime që kanë nënkuptime të cilat personat e trafikuar mund të kërkonin t’i shmangin, p.sh., “humbja e emrit të mirë” apo cënimi i “nderit,” veçanërisht kur ata përpiqen të ruajnë ose të rindërtojnë jetën e tyre me dinjitet.50

Ka më tepër të ngjarë që personat e trafikuar, veçanërisht ata të shfrytëzuar seksualisht, të ngrenë padi për dëm moral dhe jo material, veçanërisht në Evropën Lindore dhe Qendrore. Kjo për shkak se një padi për mosdhënie të pagesës për ofrimin e shërbimeve seksuale nuk do të pranohet nga gjykata, kur vetë aktiviteti konsiderohet i paligjshëm ose pamoralshëm. Gjithsesi, mund të mbështetet më mirë me anë të provave një padi për dëm moral gjatë shfrytëzimit seksual, megjithëse në Ukrainë gratë e trafikuara që kanë hyrë me dijeni në industrinë e seksit kanë marrë një shpërblim më të ulët për dëmin, pavarësisht se sa i rëndë ishte shfrytëzimi i pësuar. Kjo do të thotë se nëse dëmi moral nuk mbështetet nga një mekanizëm i caktuar dëmshpërblimi dhe/ose nëse koncepti nuk është i mirëzhvilluar, nuk njihet apo nuk trajtohet në mënyrë konseguente, atëherë ka mundësi që padia të mos pranohet ose të pushohet (kjo ndodh në Shqipëri, Moldavi, Ukrainë dhe Rumani).

Në disa vende, bashkë me dëmin moral dhe material mund të kërkohet nga viktimat e trafikuara dhe kthimi i dëmeve ‘shtesa,’ që njihen si të rënduara (aggravated), të dhëna si shembull me qëllim që të mos përsëritet vepra (exemplary), ose dëmet për ndëshkim në tejkalim të dëmeve të pësuara në fakt (punitive) (p.sh., në Mbretërinë e Bashkuar dhe në SHBA, masës së shpërblimit ose një pjese të tij i shtohet një shumëfishues) ose nën një shkak tjetër të veçantë për ngritjen e padisë (p.sh., “dëme të trefishuara” të urdhëruara sipas ligjit amerikan “Akti kundër organizatave kriminale dhe të korruptuara” (“Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act (RICO) në SHBA). Zakonisht shërbejnë për ndëshkimin e keqbërësit për sjellje veçanërisht të rëndë dhe mund të lidhen me pasuritë që zotëron i pandehuri. Kështu, shërbejnë si masë e cila dekurajon përsëritje të veprës. Këto koncepte janë të panjohura në sisteme të tjera ligjore, por mund të merren në konsideratë nëse lloji i veprimit që dëmshpërblehet meriton një përgjigje veçanërisht ndëshkuese në kuadrin e politikës publike.

Në vendet e studiuara këtu, mbetet ende për t’u eksploruar dëmshpërblimi i të ardhurave të fituara padrejtësisht apo i përfitimeve të fituara nga trafikanti ose shfrytëzuesi, ndonëse

49 OSBE/ODIHR aktualisht mbështet zhvillimin e një mekanizmi në Rumani nëpërmjet OJF-së Alternative Sociali për vlerësimin e traumës psikologjike të trafikimit mbi viktimat, i cili do të përdorte për vlerësimin e dëmit moral në paditë për dëmshpërblim. 50 Kontribut i Natalia Ieseanu, Komiteti i të drejtave civile të prostitutave në Itali (TAMPEP), Seminari

në Barcelonë i ODIHR-it për Dëmshpërblim, dhjetor 2007, shih shënimin 43.

44 është shqyrtuar në SHBA. Për shembull, në SHBA, sipas dispozitave mbi kthimin e detyrueshëm të dëmit të parashikuara në ligjin për Mbrojtjen e Viktimave të Trafikimit, shpërblim penal për pagat e humbura llogaritet si më i madhi i këtyre dy shifrave: “të ardhurat neto ose vlera për të pandehurin e shërbimeve apo të punës së viktimës, ose vlera e punës së garantuar të viktimës,” në mënyrë që këto dy teori dëmshpërblimi për pagat e humbura përfshijnë një pasqyrim të vlerës së punës së viktimës për të pandehurin.

Në ngritjen e padisë, viktima e trafikimit ka nevojë për këshillim për përzgjedhjen e të gjitha llojeve të humbjeve që ka pësuar ajo si dhe mënyrat për të siguruar prova për këto humbje. Skemat e dëmshpërblimit mund të mos e kthejnë të gjithë shumën, sepse ato mund të kenë kufizime për llojet e dëmeve që shpërblehen dhe për mënyrën e përllogaritjes së tyre. Disa skema mund të kryejnë vetëm shpërblime simbolike të cilat nuk pasqyrojnë humbjet faktike, ndërsa skema të tjera mund të japin vetëm shuma fikse për disa lloje veprash penale (shih Mbretërinë e Bashkuar). Skema shtetërore mund të jetë më efikase kur masa e dëmshpërblimit përcaktohet nga tarifat e caktuara, ndonëse viktima nuk mendon se në këtë mënyrë pasqyrohen drejt humbjet e pësuara.

3.4 EKZEKUTIMI I VENDIMIT DHE SEKUESTRIMI I PASURISË

Kur lëshohet urdhri që dëmshpërblimi të kryhet nga autori i veprës penale, shpesh duhen marrë masa për të siguruar që do të kryhet pagesa. Në rastet kur padia ngrihet kundër një pale të siguruar, për shembull kundër punëdhënësit apo një të pandehuri “me xhepat plot,” si për shembull një ‘biznesmen’ i pasur, mundësitë që pagesa të kryhet janë të mëdha dhe mund të mos jetë nevoja për ndërhyrjen e përmbarimit. Megjithatë, masat për sekuestrimin e pasurisë që në fazën fillestare të hetimit apo gjatë padisë civile mund të jenë me rëndësi në sigurimin e pagesës.

Kur i pandehuri refuzon të paguajë dëmshpërblim në mënyrë vullnetare, atëherë është nevoja e ekzekutimit të urdhrit për të siguruar pagesën. Teknikat e mbledhjes dhe të ekzekutimit kanë ndikim dhe efikasitet të ndryshëm, në varësi të rrethanave të çështjes dhe të të pandehurit (p.sh., nëse ka në zotërim prona që mund të sekuestrohen) dhe në varësi të teknikës së përdorur, për shembull, mund të ndërmerren masa të tjera penale kur nuk kryhet pagesa e vendosur nga gjykata në çështjen penale (shih Mbretërinë e Bashkuar), mund të merren masa për ta zbritur shumën nga paga apo pagesa e sigurimeve shoqërore në burim (shih Francën dhe Mbretërinë e Bashkuar), ose ndërhyn organ ekzekutues si përmbarimi për sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurisë, duke llogaritur vlerën e saj (shumica e vendeve).

45 Në Francë ka pasur një rast kur gjykata e ka mbajtur shumën ekuivalente të dëmshpërblimit të parashikuar gjatë gjykimit të padisë civile, si garanci për lirimin me kusht në çështjen penale. Në asnjë prej vendeve të këtij studimi, nuk monitorohet sistematikisht përqindja e rasteve të suksesshme të ekzekutimit të urdhrave të gjykatës. Mënyra të ndryshme përdoren në vende të ndryshme.

Vetë viktimat duhen të marrin masa për ekzekutimin e urdhrave, sepse kjo shihet si çështje e së drejtës private (si në Francë). Kjo mund dhe të jetë e kushtueshme. Veprime të tilla mund edhe të jenë të pamundura për viktimat, po të kemi parasysh kërkesat proceduriale dhe ligjore të nevojshme. Përgjithësisht, organet e ngarkuara me zbatimin e vendimit janë të shkëputura nga gjykatat që marrin atë. Për shkak të burokracisë dhe të shpenzimeve për ekzekutimin e urdhrit, realizimi mund të jetë i pamundur dhe në fund të fundit, viktima mund të mos marrë fare shpërblimin.

Masat për ekzekutimin e urdhrit nuk janë të nevojshme, kur pasuritë janë të bllokuara apo të sekuestruara që në fillim të çështjes. Legjislacioni për bllokimin, sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurive është i ndërlikuar. Ekzistojnë masa me karakter detyrues për vendet anëtare të Konventës së Kombeve të Bashkuara mbi Krimin e Organizuar Ndërkombëtar “në masën më të lartë të mundshme në sistemin ligjor vendas”51 në lidhje me hetimin penal të krimeve që janë të rënda, ndërkombëtare dhe të organizuara, në përkufizimin e Konventës.52 Legjislacioni civil dhe ai penal zakonisht përcaktojnë kompetenca të veçanta për zbulimin dhe bllokimin e pasurisë që në fillim të çështjes dhe më vonë për konfiskimin e pasurive nëse provohet akuza.

Në disa vende, shteti është tashmë i autorizuar të kryejë sekuestrimin e pasurisë në fillim të çështjes penale (siç ndodh në Shqipëri dhe në Mbretërinë e Bashkuar). Kështu, mund të përdoret autoriteti i plotë i shtetit për të gjurmuar pasuritë e të pandehurit, duke përfshirë informacionin e siguruar nga i pandehuri si dhe të dhënat e mbledhura gjatë hetimit. Megjithatë, dobia e këtij autoriteti mund të kufizohet nga një sërë faktorësh, që përfshijnë: shkallën e aftësisë dhe të vullnetit të zyrtarëve shtetërorë për identifikimin dhe gjurmimin e pasurisë; efikasitetin e të dhënave zyrtare në lidhje me, p.sh., llogaritë bankare, aksionet dhe pronat; ekzistencën dhe funksionimin e legjislacionit vendas në lidhje me pastrimin e parave; shpenzimet dhe vlerën relative të përpjekjeve në një rast të veçantë, shkallën e ushtrimit të këtij autoriteti brenda parametrave të të drejtave legjitime njerëzore dhe civile të të pandehurit. Çështja e konfiskimit të pasurisë duhet parë edhe nën këndvështrimin e të

51 Neni 12. 52 Neni 3.

46 drejtave të njeriut dhe ato civile dhe kjo duhet pasur parasysh nga ata që mendojnë se rritja e autoritetit shtetëror është një zgjidhje e problemit të zbatimit të dëmshpërblimit.53 Në SHBA ekziston një perceptim se “sekuestrimi i pasurisë përpara procesit gjyqësor është njëlloj si konfiskimi i pronës pa një proces të rregullt gjyqësor,” 54 ndërsa ekzistojnë dispozita mbrojtëse kushtetuese (Amendamenti i Katërt i Kushtetutës Amerikane) kundrejt marrjes së pronës pa mbrojtje procedurale.

Në çështjen civile, autoriteti për gjurmimin, bllokimin dhe konfiksimin e pronës ushtrohet nga individi, meqenëse çështja civile ndaj të pandehurit trafikant zakonisht është një çështje private.55 Në këto raste, çështja zakonisht gjykohet nga një gjykatë civile. Kompetencat, nëse ekzistojnë, janë më të kufizuara sesa ato të shtetit, dhe gjykata ushtron më shumë diskrecion në dhënien e miratimit për ushtrimin e tyre. (Për shembull, mund të kufizojë masën e pasurive të bllokuara të jetë e barazvlefshme me dëmin e pretenduar dhe jo me “të gjitha pasuritë,” dhe mund të autorizojë gjurmimin e pasurisë vetëm në rrethana shumë të veçanta, kur paditësi provon një rrezik të lartë se pasuria do të tjetërsohet – për më shumë detaje shih profilin e Mbretërisë së Bashkuar. Këto procese janë të kushtueshme për shkak të tarifave ligjore dhe kostove të tjera, dhe jo domosdoshmërisht ka ndihmë ligjore për të paguar kostot e një çështjeje të tillë.

Kur pasuria mund të gjendet dhe të sekuestrohet apo të bllokohet, atëherë duhet të ekzistojë dhe kompetenca për konfiskimin e saj, në mënyrë që të sigurohet pagesa e vendimit civil apo urdhrit për dëmshpërblim. Në një çështje civile, konfiskimi zakonisht kufizohet me vlerën e dëmit të shpërblyer, por në një çështje penale mund të konfiskohet e gjithë pasuria e lindur si rezultat i veprës penale apo aktivitetit të përgjithshëm kriminal, në varësi të rregullave ligjore të atij juridiksioni. Pra, duhet të ketë lidhje të qartë ligjore midis pasurisë së konfiskuar dhe pagesës së dëmshpërblimit (shih legjislacionin e Mbretërisë së Bashkuar dhe të Shqipërisë). Kur kjo mungon, mund të pengohet ose të vonohet pagesa e dëmshpërblimit. Një alternativë është përdorimi i të gjitha pasurive, ose i një pjese të tyre, për krijimin apo kontribuimin në një fond për dëmshpërblimin e viktimave të krimit ose posaçërisht për viktimat e trafikimit (siç sugjerohet nga ligji në Shqipëri si dhe në pjesën 3.1.2 më lart).

Neni 14(2) i KKBKON-së, OSBE, UNHCR dhe Këshilli i Evropës të gjithë rekomandojnë përdorimin e pasurive kriminale për dëmshpërblimin e viktimave ose krijimin e fondeve

53 2001/2 Raport i Komitetit të Përbashkët të të Drejtave të Njeriut i Parlamentit të Mbretërisë së

Bashkuar mbi rishikimin e projektligjit për produktet e krimit. 54 United States’ Attorneys’s Manual, seksioni 2084. Ky është manuali për prokurorët federalë në

SHBA-në, i cili përmban udhëzime për punën e tyre. 55 Ushtrimi i kompetencave nga shteti si pale kundër një individi sipas kodeve të procedurave civile

mund të ketë më shumë forcë sesa ushtrimi nga dy palë private kundrejt njëri-tjetrit.

47 mbështetëse për viktimat ose për rehabilitimin (shih pjesën 3). Kjo mund të kryhet në forma të ndryshme, p.sh., krijimi apo kontribuimi në një fond të përgjithshëm për dëmshpërblimin e të gjitha viktimave të krimit; krijimi apo kontribuimin në një fond të pasurive të trafikantëve për të gjithë personat e trafikuar; përdorimi i pasurive të një trafikanti të veçantë për dëmshpërblimin e viktimave të këtij trafikanti; përdorimi i fondeve për mbështetjen e personave të trafikuar apo viktimave të krimit në përgjithësi, apo cilido kombinim i atyre të sipërpërmendura. Megjithatë, duhet theksuar se krijimi i një skeme për mbështetjen e përgjithshme të viktimave nuk është në përputhje me kërkesat ligjore ndërkombëtare për një mekanizëm efikas dëmshpërblimi për viktimën e veçantë.

Në fund të fundit, këto çështje kanë kuptim vetëm kur i pandehuri ka pasuri ose ka gjase se do ta ketë në të ardhmen (periudha e ekzekutimit të vendimit të gjykatës), megjithëse kjo varet nga teknikat vendase për mbledhjen e pasurisë. Në Francë, ligji lejon që dëmshpërblimi të paguhet nga paga ose shumat që i pandehuri merr nga shteti gjatë kohës së burgimit.

Asnjë nga vendet e vëzhguara për këtë studim nuk ka arritur të sigurojë praktika gjurmimi, sekuestrimi dhe konfiskimi të pasurisë që të sigurojnë pagesën e dëmshpërblimit për viktimat dhe as të krijojnë fonde shtetërore për dëmshpërblimin e personave të trafikuar. (Në Mbretërinë e Bashkuar, një agjenci qeveritare me profilin e lartë përgjegjëse për konfiskimin e pasurive të zëna si rezultat i veprimtarisë kriminale është kritikuar ashpër se nuk ka arritur të bëjë punën e saj dhe se nuk justifikon paratë e shpenzuara për të – shih profilin e Mbretërisë së Bashkuar). As nuk janë ekzekutuar vendimet për shpërblimin e dëmit për shkak të procedurave të dobëta për ekzekutimin, të kompetencave për sekuestrim që janë të munguara, të dobëta ose që nuk ushtrohen siç duhet, ose të për të dy arsyet. Është teknikisht dhe praktikisht e vështirë që të bëhen përmirësime në këto drejtime si dhe kjo varet dhe nga funksionimi i shtetit të së drejtës dhe nga kushtet buxhetore. Megjithatë, këto çështje janë ngritur këtu sepse janë të lidhura ngushtë me zbatimin efektiv të mekanizmave të dëmshpërblimit.

3.5 SFIDAT E KËRKESAVE PËR DËMSHPËRBLIM PËRTEJ KUFIJVE DHE ÇËSHTJEVE TË JURIDIKSIONIT

Natyra ndërkombëtare e trafikimit të qenieve njerëzore paraqet sfida të veçanta. Viktimat që kanë ndryshuar juridiksion nga ai ku është kryer krimi ose nga ai ku janë identifikuar si persona të trafikuar, përballen me vështirësi të qarta praktike në ndjekjen e padisë për dëmshpërblim përtej kufijve. Vështirësi hasen dhe kur trafikanti transferohet në një juridiksion tjetër për hetim dhe gjykim, apo kur pasuria e një krimineli ose e një të

48 pandehuri ndodhet kryesisht jashtë territorit. Këto probleme rriten kur vendet në fjalë nuk kanë marrëveshje detyruese bashkëpunimi në lidhje me çështjen, siç e kanë vendet anëtare të Këshillit të Evropës ose të Bashkimit Evropian.

Brenda Bashkimit Evropian, janë bërë përpjekje për të lehtësuar procesin e ngritjes së padive ndërkombëtare të dëmshpërblimit nga skemat shtetërore nëpërmjet direktivës që synon zgjidhjen e këtyre problemeve si dhe nismave praktike që nxisin shkëmbimin e informacionit.56

Kjo nismë synon të përmirësojë mundësinë për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë për viktimat e krimit të dhunshëm që kanë ndodhur në vende të tjera. Gjithashtu, qeveria e SHBA-së jep burime informacioni për skemat e huaja të dëmshpërblimit për viktimat e krimit në faqen e Internet-it të Departamentit të Drejtësisë.57 Po kështu, ekzistojnë një sërë standardesh në lidhje me bashkëpunimin ndërkombëtar, p.sh., rreth dhënies së provave, zbatimit të vendimeve të gjykatës civile dhe sekuestrimit të pasurisë, por kryesisht, qëllimi i tyre është që të rrisë bashkëpunimin mes vendeve anëtare të BE-së ose të Këshillit të Evropës.58

Sa më lehtë të jetë për t’u kuptuar një skemë dëmshpërblimi, aq më i lehtë është përdorimi i saj nga një vend tjetër. Megjithatë, ekzistojnë pengesa të dukshme gjuhësore dhe të komunikimit, si dhe vështirësi në dhënien e provës, shpenzime udhëtimi si dhe nevoja për sigurimin e vizave për të qenë të pranishëm në seancat gjyqësore, si dhe mundësi të kufizuara për transferimin dhe investimin e fondeve të marra.

Janë bërë përpjekje për zgjidhjen e këtyre problemeve, p.sh., në Meksikë janë ngritur disa OJF posaçërisht për të ndihmuar të kthyerit nga SHBA-ja për ngritjen e padisë civile përtej kufirit.59 Disa vende kanë regjim të tillë vizash që mundëson viktimën të qëndrojë në vend

56 Direktiva e Këshillit të BE-së mbi dëmshpërblimin e viktimave të krimit e vitit 2004 dhe “European

Judicial Atlas in Civil Matters” (Atlasi gjyqësor evropian për çështjet civile, http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/index_en.htm Për informacion rreth zbatimit të vendimeve gjyqësore brenda BE-së, drejtohuni në burimin e mëposhtëm: “European Judicial Network: Civil and Commercial Matters” (Rrjeti gjyqësor evropian: Çështjet civile dhe tregtare), http://ec.europa.eu/civiljustice/index_en.htm . 57 Directory of International Crime Victim Compensation Programs (Drejtoria e Programeve të

Dëmshpërblimit të Viktimave të Krimit Ndërkombëtar), http://www.ojp.usdoj.gov/ovc/publications/infores/intdir2005/welcome.html . 58 Brenda BE-së, mund të përdoret ky burim informacionesh: European Judicial Network: Civil and

Commercial Matters (Rrjeti gjyqësor evropian: Çështjet civile dhe tregtare). 59 Centre de los Direchos del Migrante (Qendra për të Drejtat e Emigrantëve) si dhe Global Workers

Justice Alliance (Aleanca Globale e Drejtësisë për Punëtorët). Kjo e fundit e ka selinë në New York, megjithëse merret me Amerikën Qendrore.

49 gjatë kohëzgjatjes së padisë (shih SHBA-në), megjithëse s’duhet harruar se viktima mund të dëshirojë të kthehet në vendin e vet dhe më vonë mund të vendosë të ngrejë padinë.

Kur viktima riatdhesohet brenda një kohe të shkurtër pas marrjes së pagesës, mund të ketë nevojë për ndihmë në transferimin dhe investimin e parave. Kjo mund të jetë veçanërisht e vështirë, kur viktima është e mitur dhe do të ketë mbrojtje të kufizuar kur të kthehet në vendin e vet.

OJF-të që merren me procesin e riintegrimit mund të përqendrojnë përpjekjet në mbledhjen e informacionit dhe të njohurive të duhura për të ndihmuar viktimat, dhe vendet e origjinës mund të përpiqen të krijojnë lidhje institucionale me organet që mbështesin viktimat në vendet e destinacionit, në mënyrë që të sigurojnë informacion dhe të mbështesin paditësit.

Në rastet kur një i pandehur është ekstraduar ose transferuar në një juridiksion tjetër për ndjekjen e çështjes, ka të ngjarë që pasuria i tij të ketë vendndodhje tjetër, dhe për zbatimin e çdo urdhri dëmshpërblimi do të jetë i nevojshëm bashkëpunimi ndërkufitar sipas KKBKON- së.60 Viktimat gjithashtu rrezikojnë mundësinë për të ngritur padinë civile në procesin penal apo padinë për dëmshpërblim, nëse çështja gjykohet në një vend tjetër, përveç rasteve kur marrin ndihmë të specializuar për ndjekjen e hapave ligjorë. Vështirësitë rriten kur çështja, e cila është në gjykim e sipër jashtë, nuk bazohet në disa fakte ose të gjitha faktet e çështjes së viktimës (p.sh., nëse ka dhe viktima të tjera ose prova të krimeve që nuk kanë lidhje me krimin që prek viktimën). Këto lloj faktorësh kompleksë në lidhje me zbatimin e ligjit ekzistojnë në të gjitha çështjet penale të trafikimit të cilat kalojnë kufijtë, dhe janë gjithnjë të vështira. Për këtë arsye, është thelbësore që të vendosen marrëdhënie të mira të komunikimit ndërmjet agjencive shtetërore dhe OJF-ve në vendet e origjinës dhe të destinacionit. Megjithatë, marrëdhëniet duhet të shtrihen, në mënyrë që të përfshijnë bashkëpunimin në lidhje me të gjitha të drejtat e viktimës, duke përfshirë kërkesën për dëmshpërblim në çdo drejtim, dhe të mos kufizohen vetëm në fushën e zbatimit të legjislacionit penal. Kjo theksohet në detyrimet sipas nenit 25(2) të KKBKON-së, i cili gjithashtu nxit lidhjen e marrëveshjeve dypalëshe në çështje të tjera të ndihmës ndërsjellë ligjore.

3.6 SHTETI I SË DREJTËS

Mekanizmi i dëmshpërblimit nuk mund të funksionojë më mirë se mjedisi i përgjithshëm juridik. Meqenëse mekanizmat e dëmshpërblimit në thelb bazohen në sistemet e rregullave

60 Nenet 12, 13, 14 dhe 18.

50 dhe procedurave të administruara nga gjyqësori ose nëpunësit civilë, efikasiteti i tyre lidhet me funksionimin e shtetit të së drejtës në vendin e caktuar. Kur ka probleme me pavarësinë, aftësinë apo integritetin e aktorëve shtetërorë, vihet në rrezik realizimi i së drejtës për të marrë dëmshpërblim. Viktimat nuk do të kenë besimin e nevojshëm tek drejtësia për të ngritur një padi. Gjithashtu, probleme të rrënjosura thellë në vende të caktuara, si procedura civile të tejzgjatura (që zgjasin për vite në disa vende), ndikojnë në efikasitetin e skemave të dëmshpërblimit. Në vende ku probleme të tilla janë të mirëfillta, duke parashtruar sfida praktike në kuadrin kombëtar, reforma ligjore ose institucionale e përqendruar në përmirësimin e mekanizmit të dëmshpërblimit mund te jenë të kotë, dhe probleme thelbësore mund të kërkojë zgjidhje të tjera të cilat nuk lidhen me dëmshpërblim.

Në disa raste, mosfunksionimi i mekanizmit të dëmshpërblimit për personat e trafikuar thjesht rezulton nga mungesa e informacionit nga ana e prokurorëve që merren me çështjet e trafikimit (në Francë, ndryshe nga SHBA-ja, vetëm së fundi trafikimi njihet si vepër penale) ose përdorimi i një koncepti të ri ose kompetence të re nga ana e policisë, prokurorëve dhe gjyqtarëve (p.sh., dëmi moral në Rumani apo konfiskimi i pasurisë në Shqipëri). Në të gjitha juridiksionet, ndryshimet ligjore nuk kanë një ndikim të menjëhershëm në praktikën, dhe ndonjëherë ka vonesa në marrjen e masave praktike për zbatimin e tyre (p.sh., trajnimi i gjyqtarëve, udhëzimet për prokurorinë). Në këto rrethana, ONQ-të dhe OJF-të nëpërmjet aktiviteteve për rritjen e kapaciteteve mund t’u vijnë në ndihmë vendeve që nuk kanë traditën përkatëse juridike. Megjithatë, duhen përshtatur në masën e duhur pritshmëritë e arritjeve të mundshme në periudha të shkurtra kohore, shpesh me burime të kufizuara dhe mungesa të përvojave vendase.

Së fundi, sfidat e përmirësimit të sistemit të përgjithshëm ligjesh dhe procedurash (p.sh., sistemi i padisë civile brenda procesit penal) mund të jenë veçanërisht të vështira, nëse ndryshimet nxiten vetëm nga një institucion shtetëror. Nevojiten një sërë aktorësh të angazhuar që kërkojnë reformën apo ndërtimin e mekanizmit të dëmshpërblimit (p.sh., duke përfshirë ministritë e drejtësisë dhe të brendshme, si dhe gjyqësorin) dhe jo thjesht organi shtetëror që merret me çështjet e trafikimit.

51 3.7 PËRFUNDIM

Ekzistojnë mundësi të ndryshme në vende të ndryshme për dëmshpërblimin e personave të trafikuar. Në më të shumtën e rasteve, dëmshpërblimi kryhet nëpërmjet procesit penal ose nëpërmjet skemës shtetërore për viktimat e dhunës. Përdoren më pak, dhe njihen më pak, paditë e veçanta për dëmshpërblim në procesin civil apo në procesin sipas legjislacionit të punës.

Ekzistojnë sfida konkrete ligjore dhe procedurale (p.sh., kriteret mbi mundësinë e përfitimit, kohëzgjatja e proceseve, kërkesa për ndihmën ligjore, ekzistenca e llojeve të caktuara dëmi), që do të thotë se të gjithë sistemet në shumicën e rasteve dështojnë në dhënien e dëmshpërblimit për personat e trafikuar. Kështu ndodh si në kërkesën e dëmshpërblimit nga keqbërësi ashtu dhe nga shteti. Ka shumë mundësi që personat e trafikuar nuk do të kenë të drejtë përfitimi nga sistemet ekzistuese, ndonëse në dukje mekanizmat janë në përputhje me standardet ndërkombëtare të dëmshpërblimit. Vështirësitë me të cilat ndeshet cilido person që u drejtohet organeve të drejtësisë, rriten në rastin e personave të trafikuar, të cilët, ndër faktorë të tjerë, mund të mos kenë status ligjor në vendin ku ngrenë padinë, mund të hasin pengesa gjuhësore dhe mund të kenë ndrojtje ta ndjekin çështjen për shkak të procedurave ose të frikës së trafikantit/shfrytëzuesit.

Në çështjet e dëmshpërblimit në të cilat jepen vendimet gjyqësore për pagesën, paraqiten gjithashtu sfida në lidhje me mbledhjen joefektive të pasurive dhe me teknikat e zbatimit të vendimit që nuk funksionojnë mirë në lidhje me sekuestrimin e pasurive. Sfida të tjera përfshijnë vështirësitë e bashkëpunimit ndërkombëtar, si dhe vështirësitë me të cilat ndeshen mekanizmat e dëmshpërblimit për shkak të mungesës së përgjithshme të shtetit të së drejtës.

Si rezultat i këtyre problemeve, paditë kolektive, zgjidhjet e ndërmjetësuara dhe paditë e ngritura nga shteti kundër punëdhënësve (p.sh., nga inspektoriatet e punës) mund të kenë më shumë mundësi sesa paditë individuale për të siguruar pagesën e dëmshpërblimit për personin e trafikuar, veçanërisht në rastet e shfrytëzimit për punë. Kërkimi i dëmshpërblimit nga skemat shtetërore do të kenë më shumë sukses në qoftë se rishikohen kriteret e së drejtës për të përfituar nga ato, në mënyrë që të merren parasysh rrethanat e veçanta të personave të trafikuar. Mundësi të tjera përfshijnë edhe krijimin e fondeve të veçanta për personat e trafikuar.

52 4. Roli i OJF-ve dhe shoqërisë civile në mbështetjen e viktimave dhe në avancimin e interesave të tyre

Grupet e shoqërisë civile si sindikatat, ata që bëjnë fushata dhe lobim, organizatat e diasporës dhe OJF-të kanë pasur historikisht ndikim të fuqishëm në vendosjen e standardeve vendase dhe ndërkombëtare për të drejtat e viktimave, të drejtat e punës dhe të drejtat e emigrantëve, duke përfshirë të drejtën për dëmshpërblim dhe zhdëmtime efektive. Siç është theksuar më parë në këtë raport, funksionimi efektiv i mekanizmave të dëmshpërblimit dhe i të drejtave të viktimave nuk sigurohet vetëm me ekzistencën e një sistemi ligjor, por varet dhe nga ndihma që u jepet personave të trafikuar për t’i informuar ata në lidhje me të drejtat e tyre si dhe për t’u ofruar asistencë në kapërcimin e pengesave që hasen në praktikë. Kjo ndihmë duhet të jepet nga organet kompetente përkatëse shtetërore. Megjithatë, organizatat joqeveritare zakonisht janë treguar më efikase në ofrimin e këtyre shërbimeve. OSBE/ODIHR rekomandon, si pjesë e mekanizmit kombëtar të referimit (MKR), që shtetet të krijojnë marrëdhënie pune aktive me grupe të tilla, dhe në veçanti, të financojnë ose të subvencionojnë aktivitetet e tyre.61

Kjo pjesë e raportit diskuton qëndrimet e OJF-ve për të ndihmuar personat e trafikuar në marrjen e dëmshpërblimit si dhe rolin e shoqërisë civile brenda kuadrit kombëtar për të siguruar që mekanizmat e dëmshpërblimit janë efikase dhe që viktimat e trafikimit mund të përfitojnë prej tyre. Duhet theksuar se sa më jetëgjatë dhe aktiv të ketë qenë lobimi në nivel kombëtar, aq më efektiv është regjimi i të drejtave të viktimës (shih SHBA-në62), duke përfshirë realizimin e së drejtës për dëmshpërblim.

4.1 AVANCIMI I INTERESAVE NË LIDHJE ME DËMSHPËRBLIMIN

Ka grupe të ndryshme në nivel ndërkombëtar që merren me çështjet e dëmshpërblimit për personat e trafikuar. Ato punojnë nga këndvështrimi i trafikimit të qenieve njerëzore; të drejtësisë për viktimat e krimit; dhe të drejtave të punës, të emigrantëve dhe të prostitutave. Duhet njohur roli i rëndësishëm i këtyre aktorëve në zhvillimin e standardeve që kanë lidhje me viktimat si dhe pasurimin e njohurive të të gjithëve nga përvojat e që shkëmbehen, kur bëhet fjalë për trafikimin e qenieve njerëzore.

61 Parimet Bazë të Marrëveshjeve të Bashëkpunimit në Manualin e MKR-së, v. cit., shënim 1, faqe 65-

79. 62 Shih Crime Victim’s Rights in America: An historical overview, National Center for Victims of

Crime [Të drejtat e viktimave të krimit në Amerikë: Një pasqyrim historike, Qendra Kombëtare për Viktimat e Krimit], http://www.ncjrs.gov/ovc_archives/ncvrw/2005/pg4b.html .

53 Veprimtaritë e lidhura me të drejtat e viktimave të krimit kanë një histori të gjatë. Megjithatë, të drejtat e viktimave të krimit dhe “viktimologjia” janë bërë çështje e së drejtës më vete në vitet 1980, gjatë kohës së hartimit të Deklaratës së Parimeve të Drejtësisë për Viktimat e Krimit dhe të Abuzimit të Pushtetit63 miratuar më 1985. Në nivel kombëtar, qeveritë reaguan ndaj kësaj çështjeje, duke rritur të drejtat e viktimave në proceset penale në SHBA dhe nëpërmjet krijimit në Francë të një skeme shtetërore dëmshpërblimi. Pak më vonë, në vitin 1993, u bënë propozime për standardet ndërkombëtare mbi mjetet mbrojtëse dhe zhdëmtimin për abuzimet me të drejtat e njeriut dhe ato humanitare, 64 por ato u miratuan vetëm në vitin 2005 pas lobimit nga ana e komunitetit ndërkombëtar të OJF-ve.65

Në nivel kombëtar janë ndërmarrë një sërë nismash për përkrahjen e viktimave të krimit dhe zbatimin e politikave mbi të drejtat e viktimës (shih për shembull INAVEM dhe partnerët në Francë, Victim Support (Mbështetja e Viktimave) në Mbretërinë e Bashkuar). Forumi Evropian për Shërbimet ndaj Viktimave bashkon të gjitha këto organizata, dhe zëri i tij dëgjohet në nivelin e BE-së për nxitjen dhe zhvillimin e së drejtave të viktimave, duke përfshirë “nxitjen e dëmshpërblimit të drejtë dhe të barabartë për viktimat e krimit në Evropë, pavarësisht nga kombësia e viktimës.” Ky forum ofron dhe informacion për viktimat në të gjitha vendet e BE-së.66 Ka shumë OJF të tjera që merren me të drejtat e llojeve të ndryshme të viktimave dhe përgjithësisht përkrahin veprime të ngjashme për rivendosjen në vend të të drejtave, ku dëmshpërblimi dhe zhdëmtimi shpesh përbëjnë temën kryesore.67

Komuniteti ndërkombëtar i OJF-ve që përkrah viktimat e trafikimit, dhe që morën pjesë në hartimin e Protokollit të Trafikimit, sollën parimet e të drejtave të viktimave në procesin e negocimit, dhe në vijim ka bërë lobim për këto të drejta dhe zbatimin e tyre në nivel kombëtar. Është komentuar në veçanti çështja e dëmshpërblimit.68 Studimet përqendrohen në nevojën për informacion dhe asistencë proaktive nga ana e policisë, për legjislacion të

63 Shih Shtojcën II. 64 Shih propozimet e Theo van Boven, UN DOC E/CN.4/Sub.2/1993/8,para.137. 65 Shih sesionin e 61-të të Komisionit të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut, 14 mars – 22

prill 2005, pika 11 e rendit të ditës: Të drejtat qytetare dhe politike, 10 shkurt 2005, ndërhyrje e përbashkët me shkrim mbi parimet themelore dhe udhëzimet për të drejtën e mjeteve mbrojtëse dhe zhdëmtimin për viktimat e shkeljeve të mëdha të së drejtës ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe shkeljeve të rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare, në faqen e Internet-it: http://www.redress.org/smartweb/reports/reports 66 http://www.euvictimservices.org 67 Shih p.sh., organizatën REDRESS për viktimat e torturës, http://www.redress.org/ . 68 Shih E.Pearson, “Historical Development of Trafficking – The Legal Framework for Anti-

Trafficking Interventions” (Zhvillimi historik i trafikimit – Kuadri ligjor për ndërhyrjet kundër trafikim) dhe M.Cunneen, “Lobbying in Europe” (Lobimi në Evropë) në Challenging Trafficking in Persons Theoretical Debate and Practical Approaches (Sfida ndaj trafikimit të qenieve njerëzore: Debat teorik dhe qasje praktike) (Nomos/GTZ,2005).

54 mirë në fushën e sekuestrimit të pasurisë dhe përdorim të pasurisë për dëmshpërblimin e personave të trafikuar, për njohjen e statusit të viktimës/palës së dëmtuar në çështjet penale, për mundësinë e përfitimit nga skemat shtetërore dhe për të lejuar që viktimat të qëndrojnë në vendin e huaj ndërkohë që ndjekin padinë civile për dëmshpërblim.69 Në vitin 2006, Aleanca Globale kundër Trafikimit të Grave zhvilloi konferencën “Mundësia për t’iu Drejtuar Organeve të Drejtësisë”70 sipas së cilës edhe në ato pak raste në botë që kanë përfunduar me dënimin e autorit të veprës penale, është tejet e vështirë për viktimën të marrë dëmshpërblimin dhe se mekanizmat janë të dobët dhe të pamjaftueshëm.71

Nga një këndvështrim tjetër, por i lidhur, Platforma për Bashkëpunim Ndërkombëtar mbi Emigrantët pa Dokumente (PICUM) ka si synim nxitjen e respektimit të të drejtave të njeriut për emigrantët pa dokumente në Evropë, nëpërmjet nxitjes së respektimit të të drejtave shoqërore (duke përfshirë të drejtat e punës dhe mundësinë për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë), si dhe rregullimin e emigrantëve pa dokumente. Ata besojnë se “deklarimi i të drejtave të punëtorëve pa dokumente në sistemin ligjor” është një nga mënyrat thelbësore për mbrojtjen e punëtorëve emigrantë pa dokumente. 72 Nëpërmjet ndërmjetësimit, veprimeve kolektive, padive dhe përdorimit të agjencive shtetërore, ata bëjnë përpjekje për të siguruar këto të drejta, veçanërisht në lidhje me pagën e papaguar:

“Një nga format më të përhapura të shfrytëzimit të punëtorëve pa dokumente është paga. Jo vetëm që punëdhënësit ofrojnë paga që janë nën nivelin e pagës minimale, por në mënyrë të vazhdueshme punëtorët pa dokumente paguhen me vonesë dhe në shumë raste nuk paguhen fare.”73

OJF-të vendase të antitrafikimit kryejnë lobim edhe në lidhje me të drejtat e viktimave në vendet e tyre si dhe nxjerrin raporte ku analizojnë zbatimin e këtyre të drejtave, ku përfshihet dhe dëmshpërblimi. Shpesh OJF-të vendase janë në një pozitë të mirë për të lidhur viktimat me informacionin rreth mekanizmave të dëmshpërblimit në vende të tjera ose me agjencitë të cilat këshillojnë viktimat. Në SHBA, OJF-të kanë pasur një ndikim të

69 Shih “Human traffic, human rights: redefining victim protection” (Trafikimi i qenieve njerëzore

dhe të drejtat e njeriut: ripërcaktimi i mbrojtjes së viktimave), Anti-Slavery International 2002, faqet 57-59. 70 Kjo u raportua në Alliance News [Lajmet e Aleancës], Access to Justice [Mundësia për t’iu drejtuar

organeve të drejtësisë], Numri 26, Global Alliance Against Traffic in Women [Aleanca globale kundër trafikimit të grave, dhjetor 2006]. 71 Po aty, f. 7. 72 V. cit., shënim 18, PICUM. 73 Po aty, f. 69. PICUM ka krijuar rrjete në mbarë Evropën, mbledh informacion mbi legjislacionin dhe

praktikën në lidhje me të drejtat shoqërore dhe formulon rekomandime për përmirësimin e pozicionit ligjor dhe shoqëror të këtyre emigrantëve. Informacion i detajuar dhe botime rreth zbatimit të të drejtave shoqërore mund të gjenden në buletine, botime dhe faqen e Internet-it. Shih www.picum.org.

55 madh në reformën ligjore për asistencën ndaj viktimave të trafikimit, nëpërmjet hartimit të legjislacionit model për të bërë dëmshpërblimin penal të detyrueshëm për veprat penale të trafikimit, lehtësimin e barrës së provës për viktimat e trafikimit në kërkimin e përfitimit nga skemat shtetërore, dhe përfshirjen e trafikimit në listën e veprave penale që mbulohen nga ato skema. Gjithashtu, OJF-të kanë hartuar modele legjislacioni për shtetet e SHBA-së, me synim krijimin e mundësisë për të ngritur padi civile për viktimat e trafikimit.

Sindikatat dhe organizatat e punëtorëve marrin pjesë në zhvillimin e standardeve ndërkombëtare nëpërmjet strukturës së ILO-s si organizatë trepalëshe. Ata mund dhe të parashtrojnë ankesë për shkelje të konventave të ILO-s.74 Shumë sindikata bëjnë një punë aktive për ndërgjegjësimin e punëtorëve emigrantë për të drejtat e tyre, siç është Sindikata e Punëtorëve të Ndërtimit dhe të Industrisë së Materialeve të Ndërtimit i Federatës Ruse që punon me punëtorët që kanë emigruar nga Taxhikistani në Moskë si dhe Kongresi i Sindikatave në Mbretërinë e Bashkuar, i cili së fundi ka krijuar një faqe Internet-i për punëtorët polakë.75 Punëtorët emigrantë kanë më tepër nevojë për mbështetjen e sindikatave se punëtorët e tjerë, pikërisht sepse shpesh janë të dobët dhe nuk janë në gjendje të ushtrojnë të drejtat e tyre të punës. Gjithashtu, punëtorët që veprojnë individualisht hasin zakonisht vështirësi për të përballuar praktika shfrytëzuese të punëdhënësve, që mund të përfundojë në punë të detyruar. Sindikatat mund të ofrojnë një sërë shërbimesh për emigrantët, duke përfshirë shërbimet e përkthimit, informacion mbi të drejtat e punës në gjuhën e emigrantit, dhe përfaqësim në procedurat e masave disiplinore dhe të ankesave sipas kontratës kolektive dhe në rastet e pushimit nga puna.76 Për shkak të pozicionit të dobët të shumë punëtorëve, janë bërë thirrje që sindikatat të marrin të drejta autonome brenda legjislacionit të punës, veçanërisht të drejta për zbatimin e legjislacionit të punës pa punëtorë individualë, në rastet kur këta të fundit nuk duan të ankohen për shkak të frikës nga reagimi i punëdhësit ose thjesht nuk dëshirojnë vetë të ngrenë padi.77

4.2 MBËSHTJETJA E OJF-ve NDAJ VIKTIMAVE

Siç u tha në hyrjen e kësaj pjese, është tashmë fakt i njohur se mbështetja e OJF-ve ndaj personave të trafikuar është tepër efikase, madje dhe në ato raste kur agjencitë shtetërore nuk i marrin përsipër përgjegjësitë e tyre në këtë drejtim. Në disa vende ka shembuj të partneritetit “publik-privat” apo “marrëveshjeve të bashkëpunimit,” kur shteti dhe një OJF

74 Në përputhje me procedurat sipas nenit 24 të Kushtetutës së ILO-s. 75 http://www.pracawbrytanii.eu . 76 Për më shumë mbi të drejtat e sindikatave shih Bernard Ryan (red.) Labour, Migration and Employment Rights (Të Drejtat e Punës, Emigracionit dhe Punësimit), (Londër 2005), faqe 99. 77 Po aty.

56 punojnë zyrtarisht së bashku për përkrahjen e interesave të viktimës dhe mbështetjen e viktimave individuale. Marrëveshje të tilla rrisin identifikimin e duhur të personave të trafikuar dhe sigurimin e informacionit dhe shërbimeve, duke përfshirë ndihmën ligjore.78 Për shembull, ngritja e grupeve të veçanta (“task forces”) në 42 shtete të SHBA-së, në përbërjen e të cilave janë agjenci federale, shtetërore dhe vendore të zbatimit të ligjeve si dhe OJF:

“shërben si një mënyrë për të përfshirë organizatat që ndihmojnë viktimat e krimit, financuar nga grante federalë, në aktivitetet e agjencive të zbatimit të ligjeve në zonën e tyre. Organizatat komunitare dhe fetare vendore kanë një rol thelbësor në ndihmën për ato viktima në komunitete që janë të izoluar për shkak të pozicionit gjeografik, të kulturës apo të gjuhës.”79

Edhe kur nuk ekzistojnë mekanizma të tillë të zyrtarizuar, është e qartë se mbështetja zhvillohet nëpërmjet një sërë veprimtarish vullnetare apo marrëveshjesh me shkrim me OJF-të. Shumë OJF ofrojnë mbështetje të specializuar për viktimat e trafikimit, si për shembull Poppy Project në Mbretërinë e Bashkuar, Sisters në Rusi, La Strada në Ukrainë dhe Moldavi, ADPARE në Rumani, dhe Coalition Against Slavery and Trafficking (Koalicioni kundër Skllavërisë dhe Trafikimit), Safe Horizon (Horizont i Sigurt) dhe Polaris Project (Projekti Polaris) në SHBA. Ka edhe agjenci që punojnë me:

• Shërbime ligjore të përgjithshme dhe këshillimi falas (si Qendrat e Avokatisë dhe Zyrat për Këshillimin e Qytetarëve në Mbretërinë e Bashkuar ose Qendra për Nisma Ligjore Qytetare (QNLQ ose CLCI) në Shqipëri); • Të drejtat e viktimave të krimit (anëtarët e INAVEM në Francë, Victim Support (Mbështetja e Viktimave) në Mbretërinë e Bashkuar); • Këshillimin e grupeve të veçanta të emigrantëve dhe diasporës (Qendra e Ligjeve dhe Emigracionit/Fondacioni Taxhikistan në Rusi, Qendra Kineze për Informacion dhe Këshillim në Mbretërinë e Bashkuar, Florida Immigrant Advocacy Center (Qendra e Avokatisë për Emigrantët në Florida) (SHBA), Refugee Women’s Network (Rrjeti i Grave Refugjate) (SHBA), Asian-Pacific American Legal Center (Qendra Ligjore Amerikane Aziatike dhe të Zonës së Paqësorit (SHBA);

78 Si dhe strehim, kujdes mjekësor dhe psikologjik, punësim dhe këshillim ligjor mbi emigracionin, etj. 79 AttorneyGeneral’s Annual Report to Congress on US Government Activities to Combat Traffi cking in Persons (Fiscal Years 2001–2005) (Raporti vjetor i Prokurorit të Përgjithshëm para Kongresit mbi veprimtarinë e qeverisë për luftën ndaj trafikimit të qenieve njerëzore) (Vite financiare 2001-2005).

57  • Këshillim për të drejtat e emigrantëve dhe punonjësve pa dokumente (p.sh. GISTI në Francë dhe Sweatshop Watch (Vëzhguesit i fabrikave me kushte shumë të këqija)(SHBA), Worker’s Rights Law Center (Qendra Ligjore për të Drejtat e Punonjësve) (SHBA); • Këshillim për kategori të veçanta punëtorësh (p.sh., Kalayaan i cili merret me punonjësit shtëpiakë në Mbretërinë e Bashkuar, CODETRAS me punonjësit e bujqësisë në Francë, Farmworkers Legal Services (Shërbime Ligjore për Fermerët) (SHBA); dhe • Sindikatat që këshillojnë dhe përfaqësojnë individët në lidhje me të drejtat e punës (TGWU në Mbretërinë e Bashkuar, CGT në Francë dhe Sindikata e Punonjësve të Ndërtimit dhe të Industrisë së Materialeve të Ndërtimit në Federatën Ruse).

OJF-të që punojnë me çështje që nga dhuna në familje deri tek diskriminimi merren dhe me ofrimin e drejtpërdrejtë të shërbimeve për viktimat. Ky komunitet aktiv këshillues është një vlerë që u shtohet përpjekjeve mbarëbotërore për antitrafikim. Megjithatë, burimet e disponueshme mund të mos përdoren në çdo rast në mënyrë optimale për të mirën e viktimave. Për shembull, agjencitë mbështetëse të viktimave me përvojë në paditë për dëmshpërblim mund të mos jenë të ndërgjegjësuara për nevojat e personave të trafikuar ose mund të mos jenë pjesë e rrjetit të ofruesve të shërbimeve, gjë e cila vërtetohet nga mungesa e kërkesave për dëmshpërblim nga skema shtetërore të paraqitura nga viktimat në Mbretërinë e Bashkuar. Kjo do të thotë se këshilla për një temë të caktuar, siç është kërkimi i dëmshpërblimit, mund të jepet nga dikush i cili nuk është specialist, ndërkohë që viktima do të përfitonte më shumë në qoftë se përfshihet një agjencie tjetër.

Sfidat praktike me të cilat haset personi i trafikuar që ndërmerr hapa për të kërkuar dëmshpërblimin janë theksuar së fundi nga IOM, i cili që prej 13 vjetësh është marrë gjerësisht me organizimin e ndihmës dhe financimin për viktimat e trafikimit. Në një libër udhëzues për OJF-të mbi ndihmën ndaj viktimave të trafikimit të botuar së fundi, thuhet: “Viktimat duhen informuar mbi të drejtat e tyre për dëmshpërblim dhe zhdëmtim, dhe kur është e mundur, të ndihmohen për të ndjekur padi të tilla.”80 Njëkohësisht, kur personat e trafikuar këshillohen në lidhje me pagesat e dëmshpërblimit, është e rëndësishme që të merret parasysh dhe këshillimi nga psikologët si dhe vlerësimi i niveleve të riskut me të cilin përballet viktima për shkak të padisë, p.sh. në vendet ku nuk garantohet siguria e viktimës

80 The IOM Handbook on Direct Assistance for Victims of Trafficking (Doracaku i IOM-it për Ndihmën e Drejtpërdrejtë për Viktimat e Trafikimit) (IOM, 2007), faqe 280.

58 sepse shteti ligjor është i dobët ose ka korrupsionin ose thjesht mungesën e lehtësirave të duhura.81

4.3 PËRFUNDIME

Pa veprimtarinë e shoqërisë civile, e drejta për dëmshpërblim e viktimave të krimit në përgjithësi, dhe të personave të trafikuar në veçanti, nuk do të ishte krijuar as nuk do të ishte zbatuar në mënyrë aq të mirë. OJF-të mund të jenë forca shtytëse kryesore për të nxitur qeveritë të bëjnë ndryshimet e nevojshme. Në përgjithësi, përpjekjet për përkrahjen e të drejtave të viktimave dhe të drejtën e dëmshpërblimit janë bërë nga një sërë organizatash, ndonjëherë të ndara, sepse përqendrojnë në interesa të ndryshme. Kjo do të thotë, që ato nuk janë të ndërgjegjësuara në çdo rast për faktin që interesat e ndërsjella janë të lidhura me njëri-tjetrën apo se si përfituesit e secilës organizate mund të përfitojnë nga njohuritë dhe përvoja që kanë mbledhur OJF-të e tjera. Do të ishte e vlefshme për OJF-të që të ndërmerrnin veprimtari të përbashkëta për grupet e ndryshme të interesit të cilat merren me temën e dëmshpërblimit, këshillimit e viktimave dhe ndihmës ndaj tyre, si dhe që të nxisnin veprimtari të përbashkëta të tilla.

81 Po aty, f.282-283.

59 5. Profilet e vendeve

Këto profile janë përfunduar në prill 2007. Që nga ajo kohë është përfshirë informacion shtesë, p.sh., nëse janë bërë ndryshime të rëndësishme ligjore ose të praktikës gjyqësore, apo nëse partnerët tanë kanë ngritur çështje të rëndësishme. Megjithatë, profilet nuk janë ndryshuar në mënyrë gjithëpërfshirëse. Siç theksohet në fillim, të dhenat mbi profilet e vendeve nuk janë përditësuar që prej botimit të librit në anglisht në maj të vitit 2008.

5.1 SHQIPËRIA

5.1.1 Kuadri ligjor dhe institucional

Shqipëria është palë në konventat kryesore ndërkombëtare mbi trafikimin, punën e detyruar dhe emigracionin (përveç Konventës së OKB-së mbi Emigracionin). Shqipëria gjithashtu ka nënshkruar Konventën Evropiane kundër Trafikimit dhe Konventën Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme.82 Shqipëria nuk është anëtare e Bashkimit Evropian por “është vend kandidat i mundshëm” pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit më 12 qershor 2006. 83 Ka probleme korrupsioni dhe dobësi në funksionimin e shtetit të së drejtës, për të cilat Bashkimi Evropian i ka kërkuar Shqipërisë t’i zgjidhë si pjesë e procesit të hyrjes në BE.84

Në vitin 2001 qeveria ngriti një grup pune ndërministror për hartimin e planit kombëtar kundër trafikimit. Ekziston Komiteti Shtetëror, dhe në nëntor të vitit 2005 u krijua zyra e Koordinatorit Kombëtar për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore në Ministrinë e Brendshme, e mbështetur nga Njësia Antitrafik.85 Është miratuar edhe Strategjia Kombëtare 2005-2007 dhe Mekanizmi Kombëtar i Referimit, i miratuar në vitin 2005.86 Në vitin 2005, me anë të një urdhri të përbashkët ndërmjet Ministrisë së Brendshme, Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe Ministrisë së Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Barabarta, u krijua Autoriteti Përgjegjës, një organizëm i përbashkët përgjegjës për koordinimin dhe monitorimin e procesit të referimit për asistencën, mbrojtjes dhe riintegrimit të viktimave

82 Shih tabelën e ratifikimeve, Shtojca V. 83 http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/275&format=HTML&aged=0& . 84 http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/l_035/l_03520060207en00010018.pdf . 85 Urdhër i Kryeministrit nr.203, datë 19.12.2005. 86 Marrëveshje Bashkëpunimi për Krijimin e një Mekanizmi Kombëtar Referues për Identifikim dhe

Ndihmë të Përmirësuar për Viktimat e Trafikut të Qenieve Njerëzore (2005) midis: Ministrisë së Punës dhe Çështjeve Sociale, Qendrës Kombëtare Pritëse për Viktimat e Trafikimit, Ministrisë së Rendit Publik, Ministrisë së Punëve të Jashtme, VATRA, Vizion Tjetër (Another Vision) dhe Organizatës Ndërkombëtare për Migracionin – IOM.

60 dhe viktimave të mundshme të trafikimit, regjistrimit të tyre dhe raportimit periodik të të dhënave.

Në qershor të vitit 2006, u krijuan Komitetet Rajonale Antitrafik, që përbëhen nga përfaqësues të policisë, shërbimeve sociale, institucioneve arsimore dhe shëndetësore, pushtetit vendor dhe aktorë të tjerë që kanë lidhje me fushën. 87 Në tetor 2006, nisi funksionimin linja telefonike kombëtare falas për raportimin e rasteve të trafikimit. Në lidhje me trafikimin e fëmijëve është miratuar një strategji e veçantë dhe është firmosur me Greqinë një marrëveshje e posaçme.88

Trafikimi i qenieve njerëzore është parashikuar si vepër penale në vitin 2001,89 dhe më vonë u përfshi në Kodin Penal si neni 11o. Ekzistojnë dhe dispozita të tjera në lidhje me trafikimin e femrave dhe të fëmijëve,90 ndërsa në vitin 2004 këto përkufizime u ndryshuan.91 Sipas Kodit Penal, përbën vepër penale si trafikimi për shfrytëzim prostitucioni, ashtu edhe ai i punës. Po në vitin 2004, u krijua një gjykatë për krimet e rënda dhe u miratuan ligje për mbrojtjen e dëshmitarëve dhe luftën kundër krimit të organizuar që përqendrohet në sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurisë (shih më poshtë).92

Ekzistojnë shumë OJF që ofrojnë ndihmë dhe mbështetje për shqiptarët e trafikuar, ku përfshihen Qendra Psiko-Sociale Vatra, Qendra për Nisma Ligjore Qytetare, “Të Ndryshëm por të Barabartë” dhe një qendër shtetërore për referimin e viktimave. Sipas raporteve, bashkëpunimi midis OJF-ve dhe autoriteteve zbatuese të ligjeve mbi identifikimin dhe ndihmën ndaj personave të trafikuar është në përmirësim.93

5.1.2. Skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

5.1.2.1. Skemat shtetërore të dëmshpërblimit

Pavarësisht nga ratifikimi i KEDVKDh-së, në kohën e hartimit të këtij raporti nuk ka të dhëna në lidhje me ekzistencën ose planet për krijimin e ndonjë skeme shtetërore për

87 Urdhër për Krijimin e Komiteteve Rajonale Anti-Trafik për Luftën Kundër Trafikimit të Qenieve

Njerëzore në Nivel Qarku (2006). 88 Strategjia Kombëtare kundër Trafikimit të Fëmijëve dhe Mbrojtjes së Fëmijëve Viktima të

Trafikimit (2005) dhe Marrëveshja midis Qeverisë së Republikës Greke dhe Këshillit të Ministrave të Republikës së Shqipërisë për Mbrojtjen dhe Ndihmën e Fëmijëve Viktima të Trafikimit (2006). 89 Ligji nr. 8733, datë 24 janar 2001. 90 Nenet 114b dhe 128b përkatësisht. 91 Ndryshuar me Ligjin nr.9188, datë 12.02.2004. 92 Ligji nr. 9205 “Për Mbrojtjen e Dëshmitarëve dhe të Bashkëpunëtorëve të Drejtësisë” (2004) dhe

Ligji nr. 9284 “Për Parandalimin dhe Goditjen e Krimit të Organizuar” (2004). 93 Shih Vajzat dhe Trafikimi: Studim mbi zhvillimin e trafikimit të grave në Shqipëri (Vatra, 2005).

61 dëmshpërblimin.94 Megjithatë, shih pjesën me poshtë mbi sekuestrimin e pasurisë, në lidhje me një skemë shtetërore të sapolindur për dëmshpërblimin nga pasuritë e trafikantëve.

5.1.2.2. Dëmshpërblimi nga gjykatat civile, penale dhe të punës

Proceset penale dhe civile

Legjislacioni shqiptar krijon mundësinë e dëmshpërblimit nëpërmjet padisë civile në procesin penal ose padisë civile të pavarur sipas procedurave civile. Ndryshimi kryesor midis të dyjave është se nuk mund të kërkohet dëmi moral me anë të padisë në çështjen penale. Kjo mund të dekurajojë personat e trafikuar në bërjen e kërkesave, duke qenë se në shumicën e rasteve padia e tyre është për dëme morale, dhe në këtë rast ajo duhet ngritur në gjykatën civile ku ka probleme të shpenzimeve, kohës dhe rezultateve të paqartë. Ka shumë mundësi që kjo në vetvete do të ulë numrin e kërkesave për shpërblim të dëmit në Shqipëri.

Neni 58 i Kodit të Procedurës Penale u jep viktimave të krimit të drejtën “të kërkojnë procedimin e fajtorit dhe shpërblimin e dëmit.”95 Sipas nenit 61:

“Ai që ka pësuar një dëm material nga vepra penale ose trashëgimtarët e tij mund të ngrenë padi civile në procesin penal kundër të pandehurit ose të paditurit civil, për të kërkuar kthimin e pasurisë dhe shpërblimin e dëmit.”

Kështu, viktima bëhet “paditësi civil” në procesin penal dhe mund të përfaqësohet me përfaqësues ligjor.96 Në përfundim të çështjes, dhe kur merret me dënimin dhe shpenzimet, gjykata duhet të merret gjithashtu me padinë për dëmshpërblimin, duke e pranuar atë tërësisht apo pjesërisht ose duke e rrëzuar.97 Gjykata mund të vendosë veçimin e padisë civile dhe dërgimin e saj në gjykatën civile nëse gjykimi i saj “vështirëson ose zvarrit” procesin penal.98 “Kur provat e marra nuk mundësojnë saktësimin e dëmit, gjykata disponon për të drejtën e shpërblimit të dëmit në tërësi dhe ia dërgon aktet gjykatës civile…”99 Kjo është bërë një praktikë e njohur, pavarësisht nga justifikimi ligjor, ndonëse në raportet e kohëve të fundit të OJF-ve shqiptare, thuhet se ata besojnë se ratifikimi i KEDVKDh-së mund të ketë

94 Korrik 2007. 95 Këtu krijohet paqartësi për shkak se dëmit i referohet vetëm neni 58, ndërsa dëmit material neni 61.

Pra, është e mundshme që të interpretohet se ekziston e drejta për të kërkuar shpërblim e dëmit moral në procesin penal. Megjithatë, duket se avokatët dhe gjyqtarët nuk e kuptojnë atë në këtë mënyrë. 96 Neni 67 i KPrP. 97 Neni 68 i KPrP. 98 Neni 62 i KPrP. 99 Neni 395 i KPrP.

62 pasur ndikim në praktikën gjyqësore, sepse një gjykatë në Tiranë ka pranuar së fundi padinë civile në procesin penal në një çështje “shfrytëzim prostitucioni.”100 Megjithatë, nëse padia civile rrëzohet në procesin penal, ajo nuk mund të ngrihet përsëri në gjykatën civile.101 E vetmja mënyrë e riparimit të dëmit moral nga gjykata penale, me kërkesë të paditësit civil, është botimi në gazetë i dënimit të autorit të veprës penale në gazetë.102

Sipas Raportit të OSBE-së në kuadër të Programit për Zhvillimin e një Gjykimi të Drejtë, fusha e së drejtës për dëmshpërblim në Shqipëri është mjaft e pazhvilluar, sepse në asnjë prej çështjeve penale të ndjekura nuk ishin paraqitur kërkesa për dëmshpërblim. 103 Ky studim trajtoi një sërë krimesh. Një studim tjetër, i kryer nga Qendra për Nisma Ligjore Qytetare, e cila analizon 54 çështje penale trafikimi gjatë periudhës 2001-2003, nuk ka hasur asnjë rast ku të jetë paraqitur kërkesa për dëmshpërblim.104 Arsyet që jepen për këtë janë: mungesa e ndihmës ligjore falas për viktimat e trafikimit; niveli i ulët i ndërgjegjësimit nga ana e viktimave të trafikimit mbi të drejtat e tyre ligjore; fakti që avokatët nuk i këshillojnë siç duhet klientët e tyre; dhe fakti që personat e trafikuar kanë frikë të kërkojnë shpërblimin e dëmit, sepse rrezikojnë hakmarrjen ose ritrafikimin.105 Sipas Kryetarit të Gjykatës për Krime të Rënda (ku gjykohen çështjet e trafikimit), nuk ka pasur kurrë padi për dëmshpërblim.106

Për shkak të kufizimeve të procesit civil për të kërkuar dëmet materiale, personat e trafikuar ka pak të ngjarë të ngrenë padi, përveç rasteve kur mund të provojnë humbjen e të ardhurave si në rastin e lartpërmendur (shih shënimin 101). Ata mund të mos kenë pësuar dëm material ose mund të kenë aq shumë vështirësi për të provuar humbjen me anë të dokumenteve, saqë padia do të ishte e pavlerë. Gjithashtu, organet e policisë dhe të prokurorisë nuk kanë detyrim të informojnë viktimat mbi të drejtën e tyre për dëmshpërblim, dhe si rrjedhojë, njohja e kësaj së drejte nga ana e viktimave dhe mbështetja

100 Me sa duket në këtë çështje gjykata vendosi që paditësit (viktimës) t’i jepej shuma prej 2 milion

ALL (rreth 16 000 EUR) si shpërblim i dëmit material për fitimin e munguar, ndonëse shfrytëzimi seksual normalisht do të konsiderohej si “punë e paligjshme.” Vendimi u ankimua, por u la në fuqi nga Gjykata e Apelit. Megjithatë, vendimi nuk është zbatuar ende. Informacion i dhënë nga QNLQ në seminarin e ODIHR-it në Barcelonë, dhjetor 2007, shih shënimin 43. 101 Neni 68 i Kodit të Procedurës Penale. 102 Neni 399 i Kodit të Procedurës Penale. 103 Analysis of the Criminal Justice System of Albania (Analizë e Sistemit të Drejtësisë Penale në

Shqipëri), OSBE 2006, faqe 131. 104 Monitoring of the court decisions related to THB in the District Courts of Tirana, Vlora, Shkodra

for the period 2001 – 2003 (Monitorimi i vendimeve gjyqësore në lidhje me Trafikimin e Qenieve Njerëzore në gjykatat e shkallës së parë Tiranë, Vlorë, Shkodër për periudhën 2001-2003). CLCI (QNLQ) 2003. 105 Korrespondenca me postë elektronike midis hartueses së studimit dhe avokatëve që QNLQ-së, 15

prill 2007. 106 Informacion i marrë nga Prezenca e OSBE-së në Shqipëri, dhënë hartueses së studimit më 20 prill

2007.

63 që kanë, varet nga fakti nëse ato këshillohen nga OJF-të. Është e nevojshme që viktimat t’i njohin të drejtat e tyre sa më parë të jetë e mundur, në mënyrë që të merren masat për të hartuar kërkesëpadi të vlefshme. Pavarësisht nga kufizimet aktuale të dëmeve që mund të kërkohen, viktima mund të paraqesë kërkesë, p.sh., për fitimet “e fituara padrejtësisht” nga trafikanti, për të cilat ajo nuk ka qenë në dijeni.

Kodi i Procedurës Penale nuk i atribuon të drejta të qarta viktimës. Vetëm nëse merr statusin e paditësit civil në procesin penal, ajo ka të drejtë të përfaqësohet. Si rrjedhojë, njohja e përgjithshme dhe roli i viktimës në procesin penal është i mangët (p.sh., nuk ka të drejtë t’u drejtojë pyetje dëshmitarëve), dhe kjo mund të sjellë pasoja në praktikë ku të drejtat e viktimës nuk merren seriozisht nga policia, nga prokuroria ose nga vetë gjykata. Edhe në rastet kur viktima ka përfaqësim ligjor, përfaqësuesit kanë shumë pak të drejta ligjore për të kërkuar në emrin e klientëve.

Në kushtet e mungesës së informacionit në lidhje me paditë civile në procesin penal, është e pamundur që të bëhet një vlerësim i nivelit të ekzekutimit të vendimeve. Megjithatë, duke pasur parasysh dobësitë në garantimin e gjykimit efektiv të padisë civile, ka të ngjarë që dhe mekanizmat e ekzekutimit të vendimeve të jenë po aq të dobët.

Kodi Civil parashikon ngritjen e padisë civile në procesin penal në rastet kur individi është dëmtuar nga vepra penale.107 Të drejtën për t’iu drejtuar gjykatës civile e kanë dhe të huajt.108 E drejta për shpërblim të dëmit material (pasuror) në dukje përbëhet si vijon:109 “a) i pandehuri shpërblen “dëmin e pësuar” dhe “fitimin e munguar”; b) shpenzimet e kryera në mënyrë të arsyeshme për të shmangur dëmin ose për të pakësuar atë; c) shpenzimet e arsyeshme të kryera për të siguruar shpërblimin në rrugë jashtëgjyqësore; ç) detyrimi të shpërblejë dëmin që i pandehuri ka shkaktuar ndaj shëndetit të tjetrit, duke pasur parasysh humbjen ose pakësimin e aftësinë për punë të të dëmtuarit, shpenzimet që janë bërë për mjekimin e tij si dhe shpenzime të tjera që janë bërë në lidhje me dëmin e shkaktuar” (Sipas nenit 641 dhe nenit 642, duket se masa e shpërblimit të dëmit mund të rritet në të ardhmen në rast të rëndimit të shëndetit); d) kur është shkaktuar vdekja e një personi, dëmet që duhet të shpërblehen përbëhen nga: shpenzime për ushqim e jetesë të fëmijëve të tij të mitur,

107 Neni 608. 108 Neni 3. 109 Nenet 640-644 të Kodit Civil.

64  bashkëshortit dhe personave të tjerë në ngarkim, shpenzimet për varrimin e të vdekurit; dh) neni 644 vendos të drejtën për të kërkuar përfitimet e padrejta kur i pandehuri i ka shkaktuar dëm viktimës.”

Neni 625 i Kodit Civil sanksionon se personi që pëson një dëm të ndryshëm nga ai material (d.m.th., dëm moral), ka të drejtë të shpërblehet kur: “a) ka pësuar dëmtim të shëndetit ose është cenuar në nderin e personalitetit të tij; b) është fyer kujtimi i një të vdekuri, dhe kërkohet nga bashkëshorti me të cilin ka bashkëjetuar deri në ditën e vdekjes, ose nga të afërmit e tij deri në shkallën e dytë, përveç kur fyerja është kryer kur i vdekuri ka qenë gjallë dhe i është njohur e drejta e shpërblimit të dëmit për fyerjen e bërë.”

Procesi gjyqësor sipas së drejtës së punës

Kodi i Punës i Shqipërisë trajton vetëm marrëdhëniet “ligjore” ndërmjet punëdhënësit dhe punëmarrësit. Nëse kryhet punë e pavullnetshme, kjo do të përbënte shkelje të parimeve bazë të Kodit dhe duhet trajtuar nëpërmjet instrumenteve të tjera ligjorë në Shqipëri (p.sh. Kodi Civil, Kodi Penal), sepse lidhja punëdhënës-punëmarrës nuk konsiderohet që ka ekzistuar.

Neni 8 i Kodit të Punës e ndalon punën e detyruar, por sipas QNLQ-së110 për këto raste nuk parashikohen dënime. Me sa duket, e vetmja masë është urdhri për ndalimin e veprimtarisë së paligjshme dhe përgjegjësia ligjore civile sipas Kodit Civil.

5.1.2.3 Sekuestrimi i pasurisë

Kodi i Procedurës Penale parashikon sekuestrimin e pasurisë në rastet kur është ngritur padia civile. 111 Gjithashtu, Ligji nr. 9284 “Për Parandalimin dhe Goditjen e Krimit të Organizuar” u jep autoritet policisë dhe prokurorisë të gjurmojnë, identifikojnë, hetojnë dhe sekuestrojnë pasuritë e paligjshme të personave të dyshuar si pjesëmarrës, ndër të tjera, në trafikim e personave, të bashkëshortëve dhe familjarëve të tyre.112 Më pas, gjykata mund të vendosë për konfiskimin e pasurisë, e cila i kalon shtetit.113 Kreu 7 i të njëjtit ligj thotë se

110 Korrespondencë me postë elektronike midis QNLQ-së dhe hartueses së studimit më 15 prill 2007. 111 Neni 63. 112 Neni 3. 113 Nenet 25 dhe 30 të Ligjit nr. 9284.

65 pasuria mund të shitet dhe, ndër të tjera, mund të përdoret për “zhdëmtimin e viktimave”114 dhe qëllime sociale “për qendrat e asistencës për rehabilitimin e viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore.”115 Deri tani kjo nuk është kryer.

Në raportin vjetor të Koordinatorit Kombëtar, botuar në shkurt 2006, thuhet se “skema për dëmshpërblimin dhe rehabilitimin e viktimave të trafikimit, bazuar, ndër të tjera, në pasuritë e konfiskuara të trafikantëve...do të krijohet së shpejti.”116 Megjithatë, deri në dhjetor 2006, nuk ka pasur raste kur pasuritë e konfiskuara të jenë përdorur për dëmshpërblimin e personave të trafikuar, dhe përfaqësuesit e qeverisë u shprehën se Këshilli i Ministrave pritet të nxjerrë një vendim tjetër në lidhje me këtë çështje.117 Ndër prioritetet e Koordinatorit Kombëtar për 6-mujorin e parë të vitit 2007 është edhe:

“sigurimi i dëmshpërblimit të viktimave me anë të përdorimit të pasurisë së trafikantëve si rezultat i veprimtarisë kriminale, dhe hartimi i një vendimi qeverie mbi përdorimin e pasurisë së konfiskuar nga grupet e organizuara kriminale. Do të ngihet një grup i gjerë pune për të vendosur mbi çdo pasuri dhe ndarjen e saj për qëllime sociale, pushtetit vendor dhe agjencive zbatuese të ligjeve, si dhe për dëmshpërblimin e viktimave deri në 40% të pasurisë së konfiskuar.”118

Mbetet ende për t’u parë si do të funksionojë ky sistem, si do të përcaktohen “viktimat” dhe si do të shpërndahen pasuritë. Mbetet gjithashtu e paqartë cila është shuma e parave në dispozicion të një fondi të tillë, dhe ka mundësi që do të ketë nevojë për subvencionim shtetëror plotësues.

Duhet theksuar se një skemë e tillë nuk është në përputhje me detyrimet e Konventës Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme të ratifikuar nga Shqipëria, e cila kërkon krijimin e një skeme shtetërore për të gjitha viktimat e krimeve të dhunshme.

114 Neni 34 (1). 115 Neni 34 (2). 116 Faqe 12. 117 Sipas Ligjit nr.9284 “Për parandalimin dhe goditjen e krimit të organizuar,” kjo është përgjegjësi e

Ministrisë së Financave. Megjithatë, Strategjia Kombëtare për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore thekson se përveç Ministrisë së Financave, kjo është përgjegjësi edhe e Ministrisë së Brendshme, Prokurorisë së Përgjithshme dhe Ministrisë së Drejtësisë. 118 Koordinatori Kombëtar për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore “Prioritetet afat-

shkurtra për parandalimin dhe luftën kundër trafikimit të qenieve njerëzore dhe disa arritje kryesore në 2006,” Arkivi i ODIHR-it.

66 5.1.2.4 Ndihma për viktimat

As policia, as prokuroria dhe as gjykata nuk kanë detyrim të informojnë dhe të këshillojnë viktimat e krimit në lidhje me të drejtat e tyre. Pra dhe kjo nuk do të ndodhë, sipas të gjitha gjasave, përveç rasteve kur viktimat informohen nga një palë e pavarur. Kur viktima merr pjesë në procesin penal si paditës civil, ka të drejtë të përfaqësohet nga një avokat mbrojtës, duke qenë se është palë në proces.119 Megjithatë, fakti që nuk ka asistencë ligjore të paguar ose të subvencionuar mund të ndalojë përdorimin e përfaqësimit ligjor nga viktimat, përveç rasteve kur ofrohet vullnetarisht nga OJF-të.

Të paktën një OJF, QNLQ, merret me këshillimin e personave të trafikuar, por me sa duket kjo nuk është pjesë e një sistemi referimi të sanksionuar nga shteti. IOM-i ofron asistencë ligjore falas në qendrën kombëtare pritëse, dhe OJF-ja “Të Ndryshëm dhe të Barabartë” drejton një strehëz. Në përgjithësi, strehëzat bashkëpunojnë me OJF-të si QNLQ apo Klinika Ligjore për të Mitur. Për këto dy organizata, thuhet se ofrojnë shërbim cilësor meqenëse të dyja kanë përvojë në këshillim ligjor. Është shumë e rëndësishme që ndihma ligjore të përfshijë edhe përfaqësimin ligjor dhe që kjo e drejtë të pasqyrohet në Kodin e Procedurës Penale.

5.1.3 Përfundime për Shqipërinë

Mekanizmat aktualë për dëmshpërblimin e viktimave të krimit, në veçanti të trafikimit, janë jashtëzakonisht të dobët. Nuk ka skemë të financuar ose të subvencionuar nga shteti, as plane të dukshme për të ngritur një skemë të tillë, pavarësisht nga ratifikimi i Konventës Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme. Për të krijuar një sistem më të thjeshtësuar, duhet shqyrtuar mundësia e zbatimit të një skeme dëmshpërblimi të financuar nga pasuria e kriminelëve dhe/ose fondet shtetërore. Kjo gjithashtu do të mundësonte personat e trafikuar që kanë identifikuar ose gjetur vendndodhjen e të pandehurit të paraqesin kërkesë kundër tyre.

Viktima ka të drejtë të kërkojë dëmet materiale si paditës civil në procesin penal, por në të vërtetë ajo nuk këshillohet paraprakisht për këtë dhe mesa duket e drejta ushtrohet rrallë. Një rast i kohëve të fundit shënon një hap të vogël përpara në lidhje me vullnetin e mirë të gjykatave për të gjykuar padinë dhe për të dhënë dëmin material. Megjithatë, këto probleme kanë një ndikim të përgjithshëm mbi të drejtat e personave të trafikuar në Shqipëri, dhe është e nevojshme që Koordinatori Kombëtar të monitorojë nga afër paditë civile për

119 Neni 67 i KPrP.

67 dëmshpërblim brenda procesit penal, njëkohësisht me monitorimin e statistikave mbi numrin dhe llojet e çështjeve dhe dënimeve. Është gjithashtu e nevojshme në përgjithësi që të përmirësohet pozicioni i viktimës/paditësit civil në legjislacionin penal dhe të përmirësohet zbatimi i së drejtës për të ngritur padi civile:

• Duke vendosur detyrimin për policinë, prokurorinë dhe gjykatat që të informojnë, këshillojnë dhe të rikujtojnë viktimat në lidhje me të drejtat e tyre civile (dhe të tjera) sa më shpejt të jetë e mundur dhe rregullisht gjatë gjithë çështjes; • Duke forcuar detyrimin ligjor i policisë dhe prokurorisë për të siguruar mbledhjen e provave dhe paraqitjen e tyre në gjykatë për të mbështetur padinë civile; • Duke siguruar që këshillimi dhe përfaqësimi ligjor të jetë falas dhe i disponueshëm në fazën më të hershme për të gjitha viktimat; • Duke marrë masat që mundësojnë viktimën dhe paditësin civil të jetë palë me të gjitha të drejtat në procesin penal; • Duke siguruar se mund të kërkohet shpërblimi i dëmit moral dhe material për të shmangur nevojën për dy procese të veçanta, si dhe të rishikohen e të qartësohen a) përkufizimet e dëmeve morale dhe materiale dhe b) llojet dhe natyra e provave të kërkuara që të pasqyrohen më qartë nevojat e viktimave të krimit, veçanërisht atyre të trafikimit; • Duke ofruar këshille dhe trajnime për gjyqtarët dhe prokurorët mbi zbatimin e këtyre të drejtave, përcaktimin dhe llogaritjen e dëmeve, dhe mbi mënyrat për të siguruar që çështjet e dëmshpërblimit arsyetohen në vendimet gjyqësore; • Duke u dhënë mundësinë gjyqtarëve të çështjeve penale të japin vendime për dëmshpërblimin kryesisht, d.m.th., pa qenë nevoja që viktima të ngrejë padi civile (si në Moldavi ose në Ukrainë).

Në një tryezë të rrumbullakët të organizuar nga Prezenca e OSBE-së në Shqipëri në dhjetor të vitit 2006, dolën problemet e mëposhtme në lidhje me dëmshpërblimin e viktimave të trafikimit:

• Mungon informacioni nga ana e strehëzave dhe avokatëve në lidhje me mundësinë për të kërkuar shpërblimin e dëmit; • Padia civile nuk duhet veçuar nga procesi penal. Janë të njohura problemet e gjyqësorit shqiptar në lidhje me procese të gjata gjyqësore, veçanërisht ato civile;

68  • Legjislacion është i paqartë.120

Këto gjetje janë konfirmuar nga ky studim.

Për të përmirësuar statusin e përgjithshëm të viktimës në sistemin e drejtësisë penale, janë të nevojshëm këshillimi ligjor i specializuar dhe përfaqësimi në momentin e parë kur viktima përballohet me sistemin. Njëkohësisht, shoqëria civile duhet të ngrejë zërin në mbrojtje të të drejtave të viktimave në përgjithësi. Përfaqësimi ligjor i ofruar duhet të përmirësojë hartimin e padive dhe arsyetimin për të mbështetur paditë civile të personave të trafikuar, duke përfshirë mundësinë e padisë për “përfitime të padrejta.”

5.1.4 Praktika të mira në Shqipëri

• Mundësia për të kërkuar shpërblimin e dëmit nga përfitimet e trafikantit si rezultat i shfrytëzimit të viktimës; • Ekzistenca e Koordinatorit Kombëtar në nivel shtetëror; • Përpjekja për të thjeshtësuar ligjin për sekuestrimin e pasurisë dhe lidhjen e përcaktuar ngi ligji midis konfiskimit të pasurisë dhe dëmshpërblimit të viktimës.

5.2 FRANCA

5.2.1 Kuadri ligjor dhe institucional

Franca është e detyruar të zbatojë të gjitha standardet kryesore mbi trafikimin dhe punën e detyruar, duke përfshirë dhe Konventën Evropiane kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore. 121 Gjithashtu ajo është palë e Konventës Evropiane mbi Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme.122 Nuk ka ratifikuar konventat ndërkombëtare mbi të drejtat e emigrantëve, përveç Konventës 97 të ILO-s mbi emigracionin për punësim. Franca është gjithashtu anëtare e BE-së dhe rrjedhimisht e detyruar nga të gjitha direktivat dhe vendimet e BE-së.

120 Informacion nga Prezenca e OSBE-së në Shqipëri. 121 9 janar 2008. 122 Shih tabelën e ratifikimeve, Shtojca V.

69 Franca ka traditë ligjore të së drejtës civile. Trafikimi i qenieve njerëzore u njoh si vepër penale me miratimin e Ligjit mbi Sigurinë e Brendshme,123 i cili përcaktohet në nenin 225-4- 1 të Kodit Penal dhe përfshin trafikimin si për qëllime shfrytëzimi seksual si dhe punësimi.124 Kjo vepër penale dënohet me burgim gjer në 7 vjet dhe me gjobë deri në 150 000 EUR dhe mundësi dënimi me burgim të përjetshëm dhe gjobë 4.5 milion EUR në rastet e kryerjes së “veprimeve barbare të torturës.” 125 Ligji gjithashtu trajton çështje të lidhura me prostitucionin, sigurinë dhe emigracionin. Autoritetet e kanë trajtuar çështjen e trafikimit kryesisht nën këndvështrimin e rregullimit të “rendit publik” (p.sh., ndjekja penale e sigurimit të femrave për qëllime seksuale, nenet 225(9) dhe 225(10) të Kodit Penal). Vepra penale, siç përcaktohet në nenin 225(4), është ndjekur penalisht vetëm një herë në një çështje të trafikimit të foshnjave me origjinë bullgare, ku u dhanë vetëm dëme simbolike.126

Më 13 shtator 2007, u miratua dekreti që trajtonte në mënyrë të shprehur të drejtat dhe mbrojtjen e viktimave të huaja të trafikimit të qenieve njerëzore. Shpresohet që viktimat e huaja të kenë më tepër mundësi të ushtrojnë të drejtat e tyre gjatë qëndrimit në territorin francez nëpërmjet zbatimit të këtij dekreti, i cili për herë të parë përfshin dispozita për një periudhë reflektimi për viktimat.127

123 Ligji nr.2003-239, datë 18 mars 2003, neni 32, botuar në Fletoren Zyrtare e Francës më 19 mars

2003, ndryshuar nga Ligji nr. 2007-1631, datë 20 nëntor 2007, neni 22, Fletorja Zyrtare e datës 21 nëntor 2007. 124 Kodi Penal Francez në anglisht gjendet në:

http://www.legifrance.gouv.fr/html/codes_traduits/code_penal_textan.htm . 125 Neni 225-4-4 i Kodit Penal. 126 Gjykata gjeti që provat për njohjen e dëmeve më të mëdha nuk ishin të mjaftueshme: “Conseil

General i Seine Saint-Denis-it, duke vepruar si administrator ad hoc, pretendon dëme si palë civile, për një prej viktimave të mitura të krimit të trafikimit të qenieve njerëzore. Padia u pranua nga gjykata për të gjitha veprat penale të pretenduara. Megjithatë, duke qenë se pala civile nuk ka siguruar mjete për vlerësimin e dëmit, gjykata çmoi se “ishte e vështirë t’i vlerësojë ato konkretisht mbi shumën 1 EUR.” Po ashtu, Conseil General i Paris-it ishte palë civile për njërin prej fëmijëve. Ishte e vështirë për gjykatën të “vlerësonte masën e dëmit që kishte pësuar fëmija dhe të llogarisnin dëmin dhe interesat e pretenduara, kryesisht nga prindër birësues në të ardhmen, përveç shumës 1 EURO.” Gjithashtu, atij i ishin dhënë dy shpërblime prej 2000 EUR sipas nenit 475-1 të Kodit Procedurës Penale.” Pjesë e shkëputur nga vlerësimi i MKR-së në Francë kryer nga ODIHR: TGI Bobigny, 13éme chambre, Affaires Ministère Public c/ Sandov, Hristova, Landouer et autres, 2 février 2007, tekst 17, faqe 15340. Për më shumë informacion mbi rastin në fjalë shih gjithashtu “Dozens convicted in French trial over Bulgarian baby-trafficking network” (“Dhjetra të dënuar në gjyqin francez në lidhje me rrjetin bullgar të trafikimit të foshnjave”), 2 shkurt 2007, International Herald Tribune. 127 Dekreti nr. 2007-1352, 13 shtator 2007, mbi pranimin për qëndrim, mbrojtjen, pritjen dhe

strehimin e të huajve që janë viktima të trafikimit të qenieve njerëzore dhe të shfrytëzimit për qëllime seksuale, duke ndryshuar gjithashtu kodin e hyrjes dhe të qëndrimit të të huajve dhe e të drejtave të azilit (dispozitat rregulluese (Décret no.2007-1352 du 13 septembre 2007 relatif à l’admission au séjour, à la protection, à l’accueil et à l’hébergement des étrangers victimes de la traite des êtres humans et du proxénétisme et modifiant le code de l’entrée et du séjour des etrangers et du droit d’asile (dispositions réglementaires)), botuar në Fletoren Zyrtare e Francës, 15 shtator 2007, teksti 17, faqe 15340. Për më shumë të dhëna mbi dekretin dhe zbatimin e tij shih vlerësimin e MKR-së në Francë kryer nga ODIHR.

70 Ka shumë organizma zyrtarë që merren me trafikimin dhe çështje të tjera të lidhura me të, duke përfshirë Zyrën Qendrore Kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore (Office central pour la répression de la traite des êtres humanes – OCRTEH), e cila është pjesë e Drejtorisë Qendrore të Policisë Gjyqësore (Ministria e Brendshme) dhe Zyra Qendrore për Luftën kundër Punës së Paligjshme (Office central de la lutte contre travail illégal), e cila është pjesë e drejtorisë së policisë kriminale të Xhandarmërisë Kombëtare.

Komuniteti i OJF-ve që merren me një sërë çështjesh në lidhje me viktimat e krimit, trafikimit të qenieve njerëzore, shfrytëzimin e fëmijëve, antiskllavërinë, përkrahjen dhe mbrojtjen e personave “sans papiers” (emigrantët e parregullt) dhe viktimat e punës së detyruar, duke përfshirë edhe atë shtëpiake, është i gjerë dhe aktiv.128

5.2.2 Skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

Franca ka një histori të gjatë të njohjes së të drejtave të viktimave, por vetëm që nga vitet 1980 janë marrë masa konkrete.129 Masat institucionale, proceduriale dhe ligjore të shumta përfshijnë krijimin e disa skemave dëmshpërblimi dhe forcimit të rolit të viktimave si paditës civilë. Ekziston dhe një rrjet agjencish, i vendosur prej kohësh, që u ofrojnë mbështetje viktimave të përgjithshme të krimit.

5.2.2.1 Skemat shtetërore të dëmshpërblimit

Që prej 6 qershorit 1990, viktimat e veprave penale të qëllimshme të dhunës (apo personat nën ngarkim e këtyre) gëzojnë status të veçantë dhe mund të përfitojnë “solidaritet kombëtar” nëpërmjet pagesës së dëmshpërblimit nga Fondi i Garancisë për Viktimat e Akteve të Terrorizmit dhe Veprave të tjera Penale (Fonds de Garantie des victimes des acts te terrorisme et d’autres infractions (FGTI). 130 Këto administrohen nga Komisioni mbi Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimit (Commissions d’Indemnisation des Victimes d’Infraction - CIVI).131

128 Ekziston dhe një koalicion i OJF-ve i përbërë nga 22 grupe, i cili organizon veprimtari në fushën e

antitrafikimit. Shih http://www.contrelatraite.org . 129 Në vitin 1982 Robert Badinter krijoi një komitet me kryetar Prof. Milliez për të studiuar pozitën e

viktimave. Raporti i këtij komiteti çoi në krijimin e një sërë shërbimesh në mbështetje të viktimave dhe ndryshimesh proceduriale. Për një përmbledhje të detajuar mbi historinë dhe mbi sistemin ligjor francez për viktimat, shih M.E.I Brienen dhe E.H.Hoegen, Victims of Crime in 22 Criminal Justice Systems (Viktimat e Krimit në 22 Sisteme të Drejtësisë Penale), Kapitulli 8 (2000), faqe 295 – 352, në adresën e Internet-it. 130 Për informacion të detajuar shih http://www.fondsdegarantie.fr/ . 131 Ligji Nr. 77-5 datë 3 janar 1977 krijoi Komisonin për Dëmshpërblimin e Viktimave (CIVI). Ky ligji u

ndryshua me Ligjet Nr. 81-82, datë 2 shkurt 1981, Nr. 83-608, datë 8 korrik 1983, Nr. 90-589, datë 6 korrik 1990 dhe Nr. 2000-516 datë 15 qershor 2000.

71 Që të kërkojë dëmshpërblimin, viktima duhet ta ketë denoncuar krimin në polici. Megjithatë, nuk është e nevojshme që shkelësi i ligjit të jetë identifikuar apo të ketë qenë i dënuar. Kur çështja penale është në gjykim, nuk është e nevojshme që çështja të ketë përfunduar. Gjithashtu, nuk është e nevojshme që të ngrihet padia civile ndaj shkelësit.

Për viktimat e krimeve të rënda ndaj personit, shpërblimi i dëmit jepet i plotë:

a) kur vepra penale: shkakton vdekjen, paaftësinë e përhershme apo paaftësinë e plotë në punë për një muaj ose më shumë; ose b) kur vepra penale është përdhunim, marrëdhënie seksuale me dhunë, trafikim i qenieve njerëzore132 ose veprat penale seksuale kundër një të mituri nën 15 vjeç.133

FGTI jep shumë pak të dhëna në lidhje me llojet e dëmeve që përbëjnë shpërblim “të plotë,” por shprehet se “merren parasysh të gjitha format e dëmit, si për viktimën e lënduar, ashtu edhe për trashëgimtarët e viktimës që nuk jeton më; dëm fizik, ekonomik, moral, etj.134 Në informacionin e qeverisë franceze dhënë Komisionit Evropian, kjo përcaktohet si më poshtë:135 “të gjitha humbjet ose dëmtimet që rezultojnë nga sulmi ndaj personit, me natyrë pasurore (në frëngjisht, “patrimonial”) apo jo,136 siç përcaktohet nga legjislacioni francez mbi përgjegjësinë penale. Në rastet kur viktimat e krimit nuk përmbushin kriteret e përfitimit për marrjen e zhdëmtimit të plotë nga FGTI (p.sh., për veprat penale kundër personit që shkaktojnë paaftësi në punë deri në më pak se një muaj si dhe viktimat e veprave penale kundër pronës), ato kanë të drejtë të përfitojnë dëmshpërblim të kufizuar, nëse përmbushin kriteret, duke përfshirë dhe gjendjen e tyre financiare.137 Në këto raste, në vitin 2008 dëmshpërblimi kufizohet në një masë jo më shumë se 3984 EUR.138

Skemat e dëmshpërblimit janë të vlefshme nëse vepra penale është kryer në territorin francez (Franca evropianë dhe ‘departamente’ përtej detit ose territoret e saj), dhe nga këto skema mund të përfitojnë:

132 Shtuar në 2005 me Ligjin Nr. 2004-204 i datës 9 mars 2004, neni 169, Fletorja Zyrtare e Francës e

datës 10 mars 2004, hyri në fuqi më 1 janar 2005. 133 Përcaktuar nga Kodi francez i Procedurës Penale, neni 706(3). 134 Shih informacionin në faqet e Internet-it http://www.fondsdegarantie.fr/ . 135 EC European Judicial Network Pages on Compensation to Victims of Crime (Faqet e Rrjetit

Gjyqësor Evropian të KE-së mbi Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimit, në adresin e Internet-it http://ec.europa.eu/civiljustice/comp_crime_victim/comp_crime_victim_fra_en.htm . 136 “Patrimonial” i referohet humbjes së pësuar drejtpërdrejt ose nëpërmjet humbjes së anëtarit të

familjes i cili fiton të ardhurat për familjen. 137 Sipas Kodit francez të Procedurës Penale (KPrP) në nenin 706-14. 138 Shih http://www.fondsdegarantie.fr/ .

72  a) Shtetasit francezë; b) Shtetasit e vendeve anëtare të Bashkimit Evropian; dhe c) Shtetasit e vendeve të cilat kanë nënshkruar traktatet dhe marrëveshjet ndërkombëtare, shtetasit e huaj me leje qëndrimi të vlefshme në kohën e kryerjes së veprës ose në kohën e aplikimit.

Nëse vepra penale është kryer jashtë vendit, dëmshpërblimi mund të kërkohet vetëm nga personat me nënshtetësi franceze.

Masa e dëmshpërblimit mund të ulet ose të refuzohet, në rast se viktima nuk arrin të provojë një lidhje të drejtpërdrejtë shkakësore midis krimit dhe humbjes ose dëmit. Në rast se faji është i viktimës, dëmshpërblimi mund të ulet ose të përjashtohet, p.sh., nëse viktima ka përdorur fjalë fyese, ka marrë pjesë në përleshje ose ka marrë pjesë në veprimtari kriminale (une activité delicteuse).139 Kjo vlen edhe për trashëgimtarët e viktimës së vdekur. CIVI bën gjithashtu zbritjen e shumës së marrë nga sigurimet shoqërore apo nga shoqëritë private të sigurimit. Masa e dëmshpërblimit mund të ulet nga çdo shumë tjetër që i është dhënë pretenduesit si palë civile në proces penal (shih më poshtë) ose viktimës mund t’i kërkohet të ripaguajë shumën, nëse merret më vonë nga kjo e fundit.

Është i rëndësishëm fakti që FGTI në emër të viktimës mund të padisë të pandehurin në procesin penal dhe është raportuar se zbatimi i vendimit në çështjet civile është më i mirë se në rastet kur padia për dëmshpërblim ngrihet vetëm nga viktima, për shkak se ka një shkallë më të lartë bashkëpunimi midis gjykatave dhe FGTI-së sesa midis gjykatave dhe individëve.140

Është e nevojshme që kërkesa për dëmshpërblim të behët brenda tre vjetëve nga data e veprës penale ose brenda vitit, pas vendimit të formës së prerë në procesin penal, dhe Komisioni ka mundësi të shtyjë më tej këtë afat, nëse ka arsye të vlefshme. Kjo procedurë zbatohet pavarësisht nga lloji i dëmshpërblimit që kërkohet.

Me kërkesë të viktimës, mund të kryhet dhe pagesa paraprake e përkohshme. Kërkesa për dëmshpërblim duhet të përmbaje informacionin e mëposhtëm:

139 “A titre d’example, la faute pourra être retenue en cas d’imprudence, d’injuries proférées, de participation à une bagarre ou à une activité delicteuse.” (“Për shembull, faji mund të caktohet në rast të moskujdesjes, të fyerjeve, të pjesëmarrjes në një përleshje ose në një veprimtari që përbën kundërvajtje”) Faqja e Internet-it, e FGTI http://www.fondsdegarantie.fr/ . 140 Neni 706 9-11 KPrP dhe faqe 311, v. cit., shënim 129, Brienen dhe Hoegen.

73  a) Datën, vendin dhe rrethanat e veprës penale (duke bashkëngjitur një kopje të kallëzimit, dokumente nga procesi penal etj.); b) Gjykatën ku është gjykuar vepra penale (duke bashkëngjitur një kopje të vendimit); c) Llojin e dëmtimeve, kohëzgjatjen e mungesës në punë (duke bashkëngjitur vërtetime mjekësore, shënime rreth sëmundjes, raporte të vizitave mjekësore); ç) Kërkesat jogyjqësore të bëra dhe çështjet gjyqësore e nisura, si dhe çdo shumë e paguar si formë dëmshpërblimi (duke bashkëngjitur mandate pagese të shumave për përballimin e jetës së përditshme, pensione, shuma të paguara nga autorët e veprës penale, shoqëritë e sigurimit etj); d) Shumën e dëmshpërblimit që kërkohet nga CIVI.

Nëse kërkesa bëhet për dëmshpërblim nga skema në lidhje me përmbushjen e kritereve lidhur me gjendjen financiare (nenet 706-14 i KPrP), ajo duhet të përcaktojë gjithashtu burimet financiare të kërkuesit (të provuara nga vlerësimi i tatimit mbi të ardhurat për vitin e mëparshëm) dhe prova përse ai nuk është i siguruar si dhe të dhëna mbi ndonjë situatë të rëndë materiale ose psikologjike të shkaktuar nga vepra penale.

Kur kërkesa mbërrin në CIVI, shqyrtohet nga një magjistrat. Magjistratët kanë kompetenca të gjera: ndër të tjera, ata mund të kërkojnë nga gjykatat kopje të raporteve të veprave penale dhe dokumentacionin e procesit penal, edhe nëse këta janë ende në proces; ata mund të thërrasin dëshmitarë dhe mund të kryejnë hetime sipas dëshirës. Më pas dosja e plotë dërgohet nga CIVI tek FGTI. Më pas FGTI ka dy muaj kohë për t’i paraqitur një ofertë kërkuesit. Nëse kërkuesi e pranon ofertën, FGTI e dërgon marrëveshjen pranë kryetarit të CIVI-së, i cili e miraton, në mënyrë që të kryhet pagesa e dëmshpërblimit. Nëse kërkuesi nuk e pranon ofertën ose nëse FGTI e hedh poshtë shpërblimin e dëmit për arsye të cilat FGTI duhet t’i deklarojë, faza jogjyqësore mbaron dhe procedura vazhdon pranë CIVI-së. Në këtë rast, CIVI e dërgon kërkesën në Prokurori dhe tek FGTI për komente, të cilat jepen jo më vonë se dy javë para datës së caktuar për zhvillimin e seancës. Kërkuesi dhe FGTI duhen thirrur të paktën dy muaj para datës. Seanca nuk është publike. CIVI nxjerr një vendim ku urdhëron dëmshpërblimin ose e hedh poshtë kërkesën. Vendimi i CIVI-së u njoftohet kërkuesit dhe FGTI-së, dhe FGTI brenda një muaji pas njoftimit paguan dëmshpërblimin e rënë dakord.

Si kërkuesi, ashtu edhe FGTI kanë të drejtën e apelimit. Apelimi duhet bërë nga një avokat brenda një muaji nga data e njoftimit të vendimit. Kërkesa për pagesë në gjykatë mund t’i

74 paraqitet Kryetarit të CIVI-së, i cili është i detyruar të përgjigjet brenda një muaji nga data e kërkesës.

Në vitin 2004, FGTI shqyrtoi 16 877 kërkesa. Shumat e paguara në vitin 2004 arrinin në 209 541 638 EUR,141 dhe në të njëjtin vit, 32 milionë EUR u konfiskuan nga kriminelët.142 Kjo do të thotë se 15% e buxhetit të përgjithshëm u rimor. Megjithatë, këtu nuk llogariten kostot e përgjithshme për funksionimin e skemës.

Skema ka një përparësi të ndjeshme, në faktin që ofron mundësinë që të kërkohet dëmshpërblimi kur nuk ka autor të veprës penale ose çështje penale në proces, dhe procedura është relativisht e thjeshtë. Në rastin e veprës penale të trafikimit, ofrohet ndihmë ligjore dhe dëmshpërblimi jepet i plotë (duke përfshirë dëmin moral si dhe atë material). Vetë skema për dëmet e shkaktuara mund të marrë përsipër rolin e paditësit ndaj autoreve të veprës, duke siguruar kështu përgjegjësinë e tyre për të paguar, por gjithashtu duke lehtësuar viktimën nga barra e zbatimit të vendimit të gjykatës civile.

Në rastin e zbatimit të kësaj skeme për viktimat e trafikimit, mund të lindin probleme. Një çështje që nuk ndiqet si vepër penale e trafikimit (neni 225-4 i Kodit Penal) nuk do të përfitonte automatikisht shpërblimin e plot të dëmit. Një rast i tillë do të përfitonte nga kjo skemë vetëm nëse kërkuesi është në gjendje të provojë që ai ka pësuar vuajtje që ka shkaktuar vdekje, paaftësi të përhershme apo paaftësi në punë për më shumë se një muaj.143 Ky studim nuk ka gjetur asnjë rast ku viktimat e trafikimit të jenë dëmshpërblyer nga skema si viktima trafikimi.144

Ekziston një rast ku faktet janë të ngjashme me një rast trafikimi, por vepra penale është klasifikuar si “marrje e shërbimeve të papaguara nga një person në pozicion të pambrojtur.” 145 Në këtë rast, gjykata penale konstatoi se ishte ushtruar dhunë e

141Shih EC Manual (Manualin e KE-së) faqe 3

http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/pdf/manual_cv_fra_en.pdf . 142 Shih http://www.fondsdegarantie.fr/ 143 Shih http://195.83.177.9/code/index.phtml?lang=uk . 144 Në prill 2008 ODIHR mori informacion nga Ministria e Drejtësisë se gjatë periudhës 1 janar 2007

dhe 31 dhjetor 2007, FGTI kishte deklaruar se kishin të drejtë të merrnin dëmshpërblim viktima të trafikimit në pesë çështje. Përpara se studimi u dorëzua për botim, ishte e pamundur që të siguronim informacion të saktë mbi këto çështje, duke përfshirë faktet, klasifikimin ose jo si trafikim i qenieve njerëzore, nëse viktima kishin aplikuar ose jo për dëmshpërblim dhe nëse CIVI kishte marrë vendim. Shpresojmë se Ministria e Drejtësisë ose FGTI do t’i japin këtë informacion ODIHR-it në kuadrin e vlerësimit të Mekanizmit Kombëtar të Referimit në Francë. 145 Neni 225(13) i Kodit Penal: marrja e shërbimeve të papaguara apo shërbimeve për të cilat kryhet

një pagesë, e cila dukshëm nuk ka lidhje me rëndësinë e punës së kryer nga një person, pozicioni i pambrojtur i të cilit ose varësia është e qartë ose e ditur për autorin e veprës penale, dënohet me pesë vjet burgim dhe gjobë 150 000 EUR.

75 vazhdueshme. Për shkak të konstatimit të dhunës, CIVI kishte mundësi ta merrte në shqyrtim rastin. Pasi mori në shqyrtim provat mjekësore, sipas CIVI-së, viktima kishte të drejtë të dëmshpërblehej për shkak të paaftësisë së pjesshme (5%) në punë. Ata vendosën se kjo paaftësi ishte shkaktuar nga kërcënimet verbale, të cilat kishin shkaktuar probleme psikologjike. Ata theksuan në veçanti se viktima ndodhej në një situatë të vështirë ekonomike dhe materiale, dhe se ishte shkëputur nga shoqëria, që kishte shkaktuar vulnerabilitet shoqëror dhe psikologjik. Viktima mori dëmshpërblim prej 6 000 EUR.146

Viktima e trafikimit mund të hasë vështirësi të tjera që përfshijnë nevojën për të pasur leje qëndrimi në Francë. Viktima mund të mos ketë leje qëndrimi dhe jo për faj të saj (si rezultat i drejtpërdrejtë i veprës penale të trafikimit) ose mund të mos i jetë dhënë vizë e përkohshme. Autoritetet kanë një farë diskrecioni në çmimin e këtij problemi. Sipas kufizimeve të bazuara në “karakter,” kërkuesi duhet të mos ketë kryer vepra penale të dënueshme dhe është e paqartë nëse këtu përfshihen edhe ata që konsiderohen se kanë hyrë në Francë në mënyrë të paligjshme ose janë rezidentë të paligjshëm. Gjithashtu, kërkesat për dokumentacion janë thelbësore. Këto kërkesa kërkojnë që viktima patjetër të ndihmohet nga avokati.

5.2.2.2 Dëmshpërblimi nga gjykatat penale, civile dhe të punës

Proceset penale dhe civile

Viktima e krimit ka të drejtë të marrë pjesë në proces si palë civile (partie civile). Neni 2 i Kodit të Procedurës Penale thotë se të gjithë ata që kanë pësuar dëm personal për shkak të kryerjes së veprës penale mund të ngrenë padi civile për dëmet e shkaktuara nga krimi, kundravajtja apo vepër penale tjetër. Mjafton që të provohet humbja ose dëmi i shkaktuar nga vepra penale që të kërkohet dëmshpërblimi, pa kufizim të shumës maksimale të kërkuar (neni 420 (1) KPrP). Dëmet mund të vendosen kundër atij që është i akuzuari për kryerjen e veprës penale bashkë me dënime të tjera penale, duke përfshirë burgimin.

Broshura e qeverisë me informacion për të drejtat e viktimave përshkruan llojet e dëmeve që mund të kërkojnë paditësit civilë:

a) Dëme fizike ose mendore;

http://195.83.177.9/code/index.phtml?lang=uk . 146 Dokumentacioni i çështjës janë marrët në frëngjisht nga Bénédicte Bourgeois e Comité contre

l’Esclavage Moderne (CCEM). Vendimi u mor në nëntor 2005. Përkthimi është bërë nga autorja.

76  b) Dëme për shkak të shqetësimit (desagrément), për shembull pamundësia për të ndjekur ndonjë veprimtari të zakonshme të jetës së përditshme, p.sh., sportin ose ndonjë argëtim tjetër; c) Dëme morale - të pamatshme, si, p.sh., humbja e njerëzve të dashur ose humbja e emrit të mirë, si dhe ç) Dëme materiale, si, p.sh., shkatërrimi ose dëmtimi i pronës.147

Megjithëse paditësi bëhet palë në proces, përgjegjësinë për të provuar çështjen e ka prokurori dhe/ose gjykatësi hetues. Megjithatë, viktima mund të përfaqësohet nga një avokat mbrojtës,148 dhe shpenzimet e avokatit mund të kërkohen si pjesë e dëmshpërblimit, bashkë me shpenzime të tjera për ekspertët.149 Pala civile ka një sërë të drejtash, si, p.sh., të drejtën për të paraqitur pretendimet përpara gjyqtarit dhe për të marrë në pyetje dëshmitarët,150 të drejtën për t’u njoftuar për vendimet proceduriale dhe informacion për kohën e zhvillimit të gjyqit,151 si dhe të drejtën për të apeluar çdo vendim që cenon padinë civile.

Nëse merret pëlqimi i prokurorit, padia për shpërblimin e dëmit mund t’i jepet oficerit ose agjentit të policisë gjyqësore nga viktima gjatë hetimit. Kjo është zakonisht një deklaratë e thjeshtë e fakteve dhe e dëmeve. Oficeri bën regjistrimin zyrtar të deklaratës. Kjo mund të bëhet dhe me faks ose letër me postë rekomande dhe duhet të arrijë në gjykatë të paktën 24 orë para datës së zhvillimit të seancës gjyqësore. Duhen dhënë prova të dëmeve. Në këto raste, viktima nuk është e detyruar të jetë e pranishme në seancë. Megjithatë, viktima mund të kërkojë shpërblimin e dëmit duke qenë vetë e pranishme në gjykatë. Kërkesa mund të paraqitet që nga koha e hetimeve fillestare deri në ditën që gjykata jep vendimin.

Padia civile nuk mund të pranohet në rast se i pandehuri shpallet i pafajshëm për kryerjen e një vepre penale, përveç në dy lloj rrethanash: kur çështja është shqyrtuar në gjykatën penale rajonale (në frëngjisht, ‘cour d’assises’), kështu që fajësia e të pandehurit vendoset nga njerëz që nuk janë gjyqtarë ose magjistratë, ose kur i pandehuri ka një justifikim (absolution) për kryerjen e veprës penale.152

Kërkesa duhet të përmbaje shifra për humbje ose dëm, duke përfshirë dëme si materiale si dhe morale. Kjo duhet shoqëruar me prova me dokumente, p.sh., vërtetime mjekësore, raporte mjekësore për mungesë në punë, humbje të të ardhurave, fatura, vlerësime etj. Në

147 Les droits des victimes (Të drejtat e viktimave), faqe 6. 148 Neni 424 KPrP. 149 Nenet 375, 475 e 543 KPrP. 150 Neni 460 KPrP. 151 Neni 391 KPrP. 152 Nenet 372, 470, 541 KPP.

77 rastin kur pretendohet dëmtimi fizik, gjykata mund të caktojë një ekspert për vlerësimin e shkallës së dëmtimit, kryesisht ose me kërkesë të viktimës. Ndërkohë që pritet rezultati i shqyrtimit nga ekspertit, viktima mund të përfitojë një shpërblim të përkohshëm.153 Gjykata vendos pagesën e të gjitha dëmeve, pavarësisht nëse i pandehuri ka mjete të mjaftueshme financiare për të paguar të gjithë shumën. Gjyqtari i çështjes shpesh urdhëron që kryerja e pagesës të bëhet me këste, duke qenë se zakonisht ka shumë pak informacion në lidhje me të ardhurat e të pandehurit, përveç rasteve kur kjo ka qenë pjesë përbërëse e procesit të hetimit.

Pagesa e dëmeve nga i pandehuri, në qoftë se kryhet, mund të ketë ndikim pozitiv në vendime të tjera gjyqësore që lidhin me çështjen e tij. Për shembull autori i veprës penale mund të marrë një përgjigje pozitive për kërkesën për të shtyrë ose për të pezulluar dënimin me burgim. Pagesa e dëmshpërblimit mund të luajë një rol të rëndësishëm në marrëveshjet me ndërmjetësim (d.m.th., çështjet që nuk shkojnë në gjykatë, por zgjidhen paraprakisht midis autorit të veprës penale dhe viktimës, pas ndërmjetësimit të një ndërmjetësi gjyqësor). Prokurorët shpesh pushojnë akuzën, kur dëmshpërblimi kryhet pas ndërmjetësimit.154

Përndryshe, praktika më e zakonshme është që në fund të çështjes, viktima dhe avokati i të pandehurit përpiqen të bien dakord në lidhje me pagesën, dhe nëse nuk merren vesh, zbatohen metodat e zakonshme të ekzekutimit të vendimit.155 Për fat të keq, paditësi civil (si paditës privat) ka rolin kryesor në procedurat e ekzekutimit të vendimit ndaj të pandehurit që nuk do të paguajë. Shoqatat e avokatëve dhe të atyre që ndihmojnë viktimat ofrojnë shërbime për viktimat pas dhënies së vendimit dhe mund ta mbështesin ato gjatë procedurave të ekzekutimit të vendimit. Megjithatë, këto procedura janë të ndërlikuara dhe që të përfundohen me sukses, bashkëpunimi i agjencive shtetërore dhe të të pandehurit kërkohet. Nëse dënimi ndaj të pandehurit përfshin detyrimin për dëmshpërblim, atëherë përfaqësuesi i shërbimit të lirimit me kusht ose i burgut duhet të lidhet me viktimën për të parë detajet praktike të rimbursimit (ose sipas udhëzimeve të qeverisë mbi të drejtat e viktimave, viktima duhet të kontaktojë vetë burgun).156 Në rastet kur i pandehuri vuan dënimin në burg, administrata e burgut hap automatikisht në emër të tij llogarinë bankare, e cila shërben për të menaxhuar burimet financiare të tij gjatë periudhës së burgimit. dhe një pjesë e këtyre parave i shkon automatikisht viktimës.157 Viktima mund të bëjë kërkesë edhe

153 Neni 464 KPP. 154 V. cit., shënim 129, Viktimat e Krimit në 22 Sisteme Evropiane të Drejtësisë Penale, S.7.1, kapitulli

8. 155 Informacion nga Bénédicte Bourgeois e Comité contre l’Esclavage Moderne. 156 Les droits des victimes (Të drejtat e viktimave), faqe 33, në http://www.vos- droits.justice.gouv.fr/art_pix/guide_victime.pdf . 157 Neni 728-1 KPrP.

78 në zyrën e përmbarimit, e cila mund ta ndihmojë atë, duke negociuar ose duke konfiskuar paratë nga rroga ose llogaria bankare. Përmbarimi mund të kërkojë bashkëpunimin e prokurorisë, dhe mund të përdorë të dhënat e FICOBA-s (një bazë të dhënash për të gjitha llogarive bankare në Francë), duke bërë të mundur identifikimin e llogarive bankare të debitorit. Ky proces është i vështirë dhe sfidues për viktimën, së cilës mund t’i kërkohen të dhëna rreth autorit të veprës penale, të cilat viktimat nuk mund t’i sigurojnë. Pretendimet e viktimës shtrihen mbi pasuri të tjera të të pandehurit, por aftësia për ekzekutimin varet nga gjetja e vendndodhjes së të pandehurit dhe pasurive të tij, si dhe nga konfiskimi i tyre me ndihmën e prokurorëve.

Në praktikë, ushtrimi i këtyre funksioneve është shumë i vështirë, dhe prokurorët kanë treguar mungesë vullneti për të shpjeguar shkaqet.158 Në vitet 1993 dhe 1998, sipas raporteve të Ministrisë së Drejtësisë, pagesa e dëmshpërblimit edhe pjesërisht ishte e kufizuar, dhe në vitin 2000, akademikët arritën në përfundimin se ekzekutimi i vendimeve gjyqësore mbetet “një problem madhor” në Francë.159 CCEM ka të dhënat e një rasti ku gjyqtari përdori një metodë origjinale për të siguruar pagesën e dëmshpërblimit. Përpara ngritjes së padisë civile, ai urdhëroi të pandehurin të paguante 22 000 EUR si garanci për lirimin me kusht. Kjo shumë parash u mbajt nga gjykata dhe ishte automatikisht e disponueshme për të paguar dëmin prej 18 000 EUR dhe 4 000 EUR për shpenzimet ligjore në përfundim të çështjes.160

Ndonëse deri në fund të vitit 2006 nuk kishte raste konkrete trafikimi, ka pasur shumë raste vendimesh civile ku është njohur dëmshpërblimi në procesin penal të trafikimit, p.sh., shërbim shtëpiak i pavullnetshëm. 161 Është e paqartë nëse këto viktima kanë marrë dëmshpërblimin pavarësisht se u është njohur dëmi, meqenëse nuk ka qenë i mundur sigurimi i informacionit në lidhje me ekzekutimin e vendimeve:

“Çështja e Siliadinës:162 një vajzë 15-vjeçare nga Togo e sollën në Francë për të punuar pranë një familjeje franceze, me premtimin se do ta dërgonin në shkollë dhe do t’i rregullonin statusin e emigrantit. Ajo nuk u pagua për punën e kryer, nuk u lejua të shkonte në shkollë dhe iu mor pasaporta. Pak kohë më pas “iu dha borxh” një familjeje tjetër (familja B) dhe u bë shërbyese, duke punuar nga ora 07.30 deri në 22.30, dhe i lejohej të dilte vetëm ndonjëherë për meshën e kishës të së dielës. Ajo

158 V. cit., shënim 129, Viktimat e Krimit në 22 Sisteme Evropiane të Drejtësisë Penale, faqe 339-342. 159 Po aty. 160 Informacion nga Bénédicte Bourgeois e Comité contre l’Esclavage Moderne 161 Shih p.sh. Esclavage Encore – Actualité Juridique (Ende skllavëri – Aktualitete Juridike): botimet

e prill dhe nëntor 2006 (CCEM). 162 Kjo çështje u dërgua në GjEDNj në lidhje me legjislacionin penal, i cili u ndryshua më vonë;

(Kërkesa Nr.73316/01 26 korrik 2005).

79  flinte në dhomën e foshnjës mbi një dyshek mbi dysheme, dhe duhej të kujdesej për foshnjën gjatë natës. Vajza arriti të largohej nga kjo situatë dhe të gjente një punë tjetër si shërbyese me rrogë të përshtatshme, por, nën presionin e familjes, u kthye tek familja B, e cila i premtoi se do t’i rregullonte statusin e emigrantit, gjë të cilën nuk e bënë, dhe rrethanat e tjera mbetën si më parë. Më pas vajza arriti të merrte pasaportën e saj dhe ia shpjegoi gjendjen ku ndodhej një fqinji, i cili ia raportoi atë një OJF-je. Pas ndërhyrjes së policisë, familja u ndoq penalisht dhe u dënua në shkallën e parë. Vajza mori dëmshpërblim në gjykatën civile (15 245 EUR). Në tetor të vitit 2003, gjykata e punës gjithashtu urdhëroi shpërblimin e kërkueses me një shumë që përfshinte 31 238 EUR të pagave të papaguara.   “Çështja e Fatima O, prill 2005:163 një burrë u dënua me 12 vjet burg dhe gruaja e tij me 6 muaj burg, si edhe u urdhëruan të paguanin dëmshpërblim me vlerë 35 000 EUR dhe 15 000 EUR secili për skllavërimin e dy vajzave marokene dhe përdhunimin e njërës prej tyre. Zoti dhe zonja Oughalmi e kishin sjellë Fatimën nga Maroku, me anë të martesës së rreme me vëllanë e bashkëshortit. Kur ajo refuzoi të punonte si prostitutë, e rrahën shumë herë atë dhe më në fund ajo u arratis. Majda, vajza tjetër, ishte e mitur në atë kohë dhe dëshmoi se ishte detyruar me forcë që të ofronte shërbime seksuale për të shlyer detyrimin e hyrjes së saj ilegale në Francë.

“Mimi Télé Mensah u shpall fajtor në vitin 2006 nën akuzën e dhunës seksuale dhe ushtrimit të dhunës nëpërmjet torturës dhe veprimeve barbare. I pandehuri u dënua me gjashtë vjet burg dhe ishte urdhëruar të paguante 25 000 EUR dëme morale për secilën prej dy viktimave. Viktimat nga Togo, të cilat në fillim të ngjarjes qenë të mitura, u sollën në Francë me premtimin se do të punonin si dado, kundrejt pagesës dhe shkollimit. Ato nuk u paguan dhe nuk u dërguan në shkollë, dhe për vite të tërë iu nënshtruan poshtërimit, mbajtjes në izolim, rrahjeve dhe dhunës ekstreme.”164

Paditësit civilë kanë një sërë të gjatë drejtash në procesin penal, dhe si rezultat, shpërblimi i kënaqshëm për dëmet materiale dhe morale ka qenë urdhëruar për viktimat. Megjithatë, mesa duket dispozitat në lidhje me ekzekutimin e vendimeve nuk janë aq të forta sa duhet, në mënyrë që të sigurojnë që viktimat të marrin prej të pandehurve dëmshpërblimin edhe pjesërisht.

163 Shih “FATIMA O. – APRES LE PROCES”, 21 prill 2005, në faqen e Internet-it CCEM. www.esclavagemoderne.org/actujuridique.php?id=27 164 Shih “Olivia et mabelle: Esclavage en HLM” në Esclavage Encore Nr. 29, korrik 2006 (CCEM), në

adresën e Internet-it http://www.esclavagemoderne.org/img_ee/ee29.pdf .

80 Procesi gjyqësor sipas së drejtës së punës

Në Francë të gjithë punëtorët kanë formalisht mbrojtje në nivel minimal, edhe kur janë të punësuar në mënyrë të parregullt.165 Neni 341-6 i Kodit të Punës shprehet se punëdhënësi është e vetmja palë përgjegjëse për marrjen në punë të punëtorit pa dokumente. Pra, punëtori pa dokumente shihet si viktimë, dhe kështu duhet të ketë mundësi që t’i drejtohet gjykatës për shkelje të të drejtave të tij nga ana e punëdhënësit. Kjo bazohet në prezumimin se punëdhënësi ka përfituar nga dhënia e pagës së ulët, shmangia e detyrimeve të sigurimeve shoqërore etj. Të drejtat e punëtorit rrjedhin nga ekzistenca e marrëdhënieve të punës me punëdhënësin.166 Kështu, punëtori i parregullt ka të drejtë të ketë një rrogë të denjë (që nuk mund të jetë më e ulët se paga minimale e garantuar); pagesën e orëve të punës jashtë orarit; përfitime sipas marrëveshjes kolektive që ka punëdhënësi; dëmshpërblimin e ditëve të pushimit të paguara; si dhe pagesë në rast se përfundon marrëdhënia e punës (e cila nuk mund të jetë më pak se një pagë mujore).

Ka gjithnjë pengesa ligjore për të provuar se ka pasur një marrëdhënie pune midis punëdhënësit dhe punëtorit të parregullt. Mundësitë janë të kufizuara edhe kur ka prova me dëshmitarë, prandaj edhe konsiderohet si thelbësor shërbimi i këshillimit nga sindikata. Për të pasur shërbim të tillë, nuk është e nevojshme anëtarësia në sindikatë.

OJF-të GISTI167 dhe PICUM raportojnë se gjykatat franceze janë gjithnjë e më tepër të prirura t’i konsiderojnë punëtorët pa dokumente si punëtorë të pavarur (travailleurs indépendants), veçanërisht kur ata punojnë në shtëpi. Kështu, ata kanë përgjegjësi ligjore dhe nuk konsiderohen si viktima me të drejta. Parimi sipas të cilit emigrantët pa dokumente të punësuar në mënyrë të parregullt konsiderohen si viktima, po zbatohet gjithnjë e më rrallë. Si rezultat, mbrojtja ligjore dhe kompensimi i pagave të papaguara po bëhen shumë më të vështirë për t’u siguruar.

Kur studiuesit e ILO-s intervistuan juristë francezë në lidhje me ushtrimin e këtyre të drejtave, iu tha se megjithëse e drejta për të kërkuar dëmshpërblim për shkelje të të drejtave të punës ekziston formalisht, nuk ka garanci që autoritetet e emigracionit nuk do ta shfrytëzojnë procesin për të arrestuar viktimën ose ta ndalur atë. Intervistat treguan se

165 Informacion i marrë nga faqja e Internet-it e PICUM: http://www.picum.org/article/basic-social-

rights-france dhe Sans papiers mais pas sans droits (Pa dokumenta, por jo pa të drejta), botimi i 4-t, (GISTI, qershor 2006), faqet 49-51, në adresën http://www.gisti.org/doc/publications/2004/sans- papiers/index.html . 166 Kjo parashikohet në nenin L 341-6-1 të Kodit të Punës. 167 V. cit., shënim 165, Sans papiers mais pas sans droits, faqe 51.

81 kishte pasur raste kur punëtorët e parregullt kishin marrë para, por për fat të keq nuk u dha asnjë rast konkret (megjithatë, shih më sipër çështjen Siliadin).168

Sipas CCEM-së, procedurat e së drejtës së punës janë përdorur për të kërkuar pagat e papaguara paralelisht me procedurën penale dhe, në këto linja, është zhvilluar praktika gjyqësore. Kjo procedurë mund të përdoret dhe në rastet kur punëdhënësi ka status diplomatik.169

5.2.2.3 Sekuestrimi i pasurisë

Neni 225-25 i Kodit Penal francez jep mundësinë e konfiskimit të pasurive të autorëve të veprave penale si një masë plotësuese dënimi në veprat e penale të trafikimit (seksioni 1 bis dhe 2 i kapitullit V të Kodit Penal). Ai përfshin “konfiskimin e një pjese apo të të gjithë pasurisë, të çdo lloji, të luajtshme ose të paluajtshme, në pronësi individuale ose të përbashkët.” Në një çështje të kohëve të fundit të trafikimit të foshnjave, prokurori e kërkoi këtë masë dënimi për autorin e veprës penale, por ajo nuk u pranua nga gjykata.170

5.2.2.4 Ndihma për viktimat

Nenet 53(1) dhe 75 të Kodit të Procedurës Penale shprehen se organet hetimore të policisë duhet të informojnë viktimat në lidhje me të drejtat e tyre. Kjo përfshin veçanërisht të drejtën për të përfituar dëmshpërblim për humbjet dhe vuajtjet e pësuara. Viktimat e trafikimit që janë të huaj të mitur, dëshmitarë dhe paditës civilë kanë të drejtë të përfitojnë ndihmë ligjore. Kjo ndihmë ligjore duhet të jepet që prej fillimit të procesit, dhe drejtoria e hetimit e policisë është e detyruar që të informojë viktimën mbi të drejtën e saj për të pasur ndihmë ligjore, që në fazën e parë të hetimit dhe ndjekjes penale.

Deklarata e të Drejtave të Viktimës e vitit 2002, edhe pse nuk përmban shumë të dhëna të hollësishme, përvijon informacionin bazë për viktimat. Kohët e fundit, Ministria e Drejtësisë ka nxjerrë udhëzues prej 40 faqesh për të drejtat e viktimave, i cili trajton të gjitha çështjet mbi dëmshpërblimin, padinë civile dhe ndihmën ligjore.171

168 Gao Yun dhe Veronique Poisson, Le traffic et l’exploitation des immigrants chinois en France

(ILO, mars 2005), faqe 106. 169 Informacion nga Bénédicte Bourgeois e Comité contre l’Esclavage Moderne. 170 TGI Bobigny 13éme chamber, Affaires Ministrère Public c/Sandov, Hristova, Landouer et autres,

2 shkurt 2007. Falënderojmë Georgina Vaz Cabral për informacionin në këtë paragraf. 171 V. cit., shënim 156, Të drejtat e viktimave (Les droits des victimes).

82 Ligji i vitit 2003 mbi Sigurinë e Brendshme bën të mundur që viktima e trafikimit të përfitojë leje qëndrimi dhe leje punësimi në bazë të disa kritereve kufizuese, që përfshijnë kushtin për të bashkëpunuar me organet hetimore.172 Në vitin 2006 këto dispozita u zbutën disi, duke mundësuar viktimën të merrte lejeqëndrimi që quhet permis de sejour (dhe jo autorisation de sejour, e vlefshme vetëm për 3 muaj), duke i dhënë kështu më tepër siguri viktimës. Megjithëse legjislacioni nuk përcakton kohëzgjatjen e vlefshmërisë të këtij lejeqëndrimi, dekreti i shtatorit 2007 përcakton se leja do të jetë e vlefshme për të paktën gjashtë muaj dhe mund të përtërihet për kohëzgjatjen e procesit penal.173

Ministria për Punësim dhe Solidaritet Social si dhe autoritetet vendore të Parisit financojnë strehimin dhe mbrojtjen e individëve, ndërmjet të cilëve dhe disa viktima trafikimi që kanë nevojë për një mjedis të sigurt. Një OJF, Accompagnement Lieux d’accueil Carrefour educatif et social (ALC), financohet për të koordinuar referimin e viktimave në shtëpi të sigurta (duke përdorur kapacitetet e rrjetit të strehëzave Accueil Sécurisant (Ac.Sé). 174 Ndonëse ky është një zhvillim pozitiv në bashkëpunimin e shtetit me OJF-të, shkalla dhe ndikimi i tij janë të kufizuara. Gjatë periudhës shkurt 2002 deri në gusht 2007, 323 persona u referuan për strehim të sigurt pranë shoqatës Ac.Sé, dhe 235 u strehuan përfundimisht.175

Në të gjithë vendin, numërohen 150 organizata të pavarura në mbështetje të viktimave, shumica e të cilave janë pjesë e rrjetit kombëtar të agjencive që njihet si INAVEM (Institut national d’aide aux victims et de mediation.)176 INAVEM ka hapur dhe një linjë telefonike falas për këshillim (08VICTIMES), e cila në vitin 2005 mori 28 300 kërkesa. Këshillimi jepet dhe nëpërmjet postës elektronike. Organizatat në nivel qendror dhe vendor marrin financim nga shteti (në 2004 kostot e përgjithshme të rrjetit INAVEM dhe të anëtarëve të tij ishin 17.6 milionë EUR). Këshillimi përfshin këshilla dhe ndihmë për t’iu drejtuar shërbimeve mjekësore, ligjore, psikologjike dhe sociale dhe jepet falas. Duke qenë agjenci kombëtare, INAVEM merret dhe me koordinimin e çështjeve të viktimave, nxit ndryshimin e politikave

172 Shih gjithashtu Ligj no. 2006-911 datë 24 korrik 2006 mbi emigrimin dhe integrimin (Loi no.

2006-911 du 24 juillet 2006 relative à l’immigration et à l’intégration). 173 Neni 1, seksioni 1, Dekreti nr. 2007-1352, 13 shtator 2007, mbi pranimin për qëndrim, mbrojtjen,

pritjen dhe strehimin e të huajve që janë viktima të trafikimit të qenieve njerëzore dhe të shfrytëzimit për qëllime seksuale, duke ndryshuar gjithashtu kodin e hyrjes dhe të qëndrimit të të huajve dhe e të drejtave të azilit (dispozitat rregulluese (Décret no 2007-1352 du 13 septembre 2007 relatif à l’admission au séjour, à la protection, à l’accueil et à l’hébergement des étrangers victimes de la traite des êtres humains et du proxénétisme et modifiant le code de l’entrée et du séjour des étrangers et du droits d’asile (dispositons réglementaires), botuar në Fletoren Zyrtare e Francës, 15 shtator 2007, teksti 17, faqe 15340. 174 Për më shumë informacion rreth ALC-së dhe shoqatës Ac-Sé, shih www.acse-alc.org. 175 Coordination Ac-Sé, Association ALC, Conférence de lancement du Guide pratique - Identifier,

accueillir et accompagner les victimes de la traite des êtres humains (Konferenca për inaugurimin e Udhëzuesit praktik: Identifikimi, pritja dhe shoqërimi i viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore), 26 shtator 2007. 176 Për më shumë informacion shih http://www.inavem.org

83 dhe rrit ndërgjegjësimin mbi të drejtat dhe nevojat e viktimave, veçanërisht të profesionistëve që punojnë me viktimat. Nuk mund të vërtetohet që organizata ka përvojë të veçantë me viktimat e trafikimit. Megjithatë, njohuritë e tyre duhet t’u shërbejnë atyre grupeve.

Personat me status të parregullt dhe viktimat e trafikimit mund të përfitojnë ndihmë ligjore falas nga rrjeti i gjerë i OJF-ve, shumë prej të cilave brenda personelit të tyre kanë ekspertë ligjorë ose avokatë apo njerëz të cilët, për ndihmë ligjore falas, mund t’i bëjnë referim tek ekspert ligjor ose avokat. Jo të gjitha këto organizata punojnë në mënyrë të veçantë me trafikimin, por me çështje të lidhura me të, p.sh., CODETRAS është një grup i përbërë nga disa OJF që punojnë në mbështetje të punëtorëve të bujqësisë. Ndihma ligjore ofrohet nga një prej anëtarëve të këtij grupi, ESPACE; GISTI (Groupe d’information et de Soutien et des immigrés) mbështet të drejtat e emigrantëve, dhe CCEM (Comité contre l’esclavage moderne) punon me punëtorët e shfrytëzuar në kushte të skllavërisë dhe kushte të ngjashme me skllavërinë.

5.2.3 Përfundime për Francën

Franca ka skema të zhvilluara për kërkimin e dëmshpërblimit nga shteti dhe nga i pandehuri dhe në këtë drejtim paraqet disa shembuj pozitivë të praktikave të mira. Ofrohet ndihma ligjore falas, dhe ka një sërë OJF-sh aktive dhe me përvojë. Megjithatë, skemat nuk u janë përshtatur nevojave të viktimave të trafikimit dhe pothuajse nuk ekziston ndjekja penale e trafikimit. Kjo do të thotë që në praktikë, mundësia e përfitimit të dëmshpërblimit është e kufizuar. Ka edhe probleme të tjera në lidhje me ekzekutimin e vendimeve gjyqësore civile, që do të thotë se ndonëse dëmshpërblimi shpesh njihet, pagesa rrallë kryhet. Kjo krijon një barrë të rëndë për viktimën, e cila vetë duhet të marrë masat e nevojshme për të marrë paratë, përveç rasteve kur gjyqësori dhe avokatët janë në gjendje dhe kanë vullnet për të qenë origjinalë në gjetjen e rrugëve për sigurimin e pagesës. Praktikat e ekzekutimit të vendimit gjyqësor janë veçanërisht të vështira për t’u ndjekur, nëse viktima nuk jeton më në Francë (p.sh., pas përfundimit të afatit të lejes së qëndrimit).

Të gjitha kategoritë e punëtorëve pa dokumente në Francë janë mbrojtur historikisht nga e drejta e punës, por OJF-të tashmë kanë më pak besim se sistemi mund të përdoret pa rrezikun që të dhënat e tyre t’u shkojnë autoriteteve të emigracionit. Ekzistojnë procedura për të përfituar pagat e papaguara, dhe OJF-të i kanë përdorur gjerësisht ato paralelisht me procesin penal.

84 5.2.4 Praktika të mira në Francë

• Pagesat e përkohshme jepen nga skema shtetërore e dëmshpërblimit; • Skema shtetërore e dëmshpërblimit mund të ngrejë padi ndaj autorit të veprës penale në procesin civil; • Skema shtetërore bën njohjen e plotë të dëmeve; • Dhuna psikologjike njihet si formë e dhunës nga skema shtetërore; • Në padinë civile brenda procesit penal, nuk është e nevojshme që padia të ngrihet në fillim të procesit, por mund të ngrihet deri në ditën e fundit të gjykimit; • Policia ka detyrim ligjor t’u ofrojë viktimave informacion mbi të drejtat e tyre; • Gjykatat e pranojnë parimin e pagesës së shumave të mëdha për dëmin moral; • Viktimat mund të marrin pjesë në procesin penal si palë civile dhe mund të përfitojnë ndihmë ligjore falas; • Parat e paguara nga i pandehuri si garanci për lirimin me kusht mund të përdorën për shpërblimin e dëmit; • Komuniteti i OJF-ve që mbështesin një shumëllojshmëri viktimash është i gjerë dhe aktiv dhe ka disa shembuj partneriteti midis OJF-ve dhe agjencive shtetërore; • Po zhvillohet praktika gjyqësore në lidhje me paditë penale dhe sipas së drejtës së punës. Gjykata e punës urdhëroi pagesën e pagave të papaguara në çështjen Siliadin që ishin pothuajse dy herë më të larta se dëmshpërblimi që u dha në çështjen penale.

5.3 MOLDAVIA

5.3.1. Kuadri ligjor dhe institucional

Moldavia është shtet palë në konventat kryesore ndërkombëtare të lidhur me trafikimin dhe punën e detyruar. Ajo ka nënshkruar gjithashtu Konventat Evropiane kundër Trafikimit, por Konventën Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme ende jo, megjithëse nënshkrimi është parashikuar.177 Ajo nuk është anëtare e Bashkimit Evropian, por ka një Marrëveshje Partneriteti dhe Bashkëpunimi me BE-në dhe ka marrë pjesë në

177 Shih Paragrafin 1.2 lidhur me angazhimit e Planit Veprimi Kombëtar.

85 Planin e Veprimit e hartuar nga Komisioni Evropian si pjesë e Politikës Evropiane të Fqinjësisë.178

Që prej vitit 2000, një zyrë e specializuar e prokurorisë heton trafikimin dhe rastet e lidhura me të. Kodi Penal i vitit 2002 penalizon trafikimin në nenet 165 dhe 206 dhe Gjykata e Lartë ka nxjerrë një komentar gjithëpërfshirës mbi natyrën dhe kuptimin e kësaj vepre penale.179 Ekziston gjithashtu ligji për parandalimin dhe luftën kundër trafikimit të qenieve njerëzore,180 i cili miraton një plan veprimi kombëtar. Komiteti Kombëtar është krijuar për të zbatuar planin kombëtar të veprimit. Ai përcakton funksionet e organizmave të tjerë të administratës publike dhe të ministrive, si dhe të agjencive zbatuese të ligjeve për sa i takon trafikimit të personave. Ai përcakton një mori mjetesh mbrojtëse, masash për ndihme dhe angazhimesh për rehabilitimin e personave të trafikuar, shumë prej të cilave parashikohet që të zbatohen nga OJF-të.181

Më 8 dhjetor 2006 u miratua vendimi i qeverisë, i cili krijoi Rregulloren Kuadër për Qendrat e Ndihmës dhe Mbrojtjes ndaj Viktimave të Trafikimit. Rregullorja u hartua me nismën e Ministrisë së Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, me qëllim zbatimin e ligjit kundër trafikimit të miratuar në vitin 2005. Ajo parashikon hollësi lidhur me krijimin dhe administrimin e Qendrave Territoriale të Ndihmës dhe Mbrojtjes; tërësinë e shërbimeve që ato do të ofrojnë; si dhe parashikon që qeveria dhe autoritetet e administratës publike vendore do t’u sigurojnë qendrave fonde nga buxheti qendror dhe vendor. Përfitues të shërbimeve të qendrave do të jenë viktimat e trafikimit dhe viktimat e mundshme, si dhe fëmijët e viktimave.182

Më 6 shtator 2005, qeveritë e Moldavisë dhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikës nënshkruan një marrëveshje për të punuar së bashku me qëllim krijimin e Qendrës Ndërinstitucionale për Luftën kundër Trafikimit të Personave. Kjo njësi e posaçme e zbatimit të ligjit përqendrohet në luftën ndaj trafikimit të qenieve njerëzore. Ajo më parë ishte e vendosur brenda Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe tani është përfshirë në Qendrën e re. Qendra përfshin programin për mbrojtjen e dëshmitarëve dhe një zyrë analitike. Një nga

178 http://eeas.europa.eu/moldova/index_en.htm 179 Nr. 241-XVI datë 20 tetor 2005 dhe nr. 164-167/812 datë 9 dhjetor 2005, Monitori Zyrtar i Republikës të Moldavisë. 180 Nr. 241-XVI datë 20 tetor 2005 dhe nr. 164-167/812 datë 9 dhjetor 2005, Monitori Zyrtar i

Republikës të Moldavisë. 181 Për kopje të ligjeve përkatëse, Plan Veprimi Kombëtar, etj., shih “Trafficking in Human Beings in

Moldova Normative Acts” (“Trafikimi i Qenieve Njerëzore në Moldavi Akte Normative”) (OSCE/La Strada, 2006) në http://www.osce.org/documents/mm/2006/06/19678_en.pdf . 182 Proçesverbali i Takimit Teknik Koordinues të kryesuar nga Misioni i OSBE-së në Moldavi, dhjetor 2006.

86 qëllimet e elementit të mbrojtjes së dëshmitarëve është edhe pasurimi i shërbimeve për mbrojtjen e viktimës, duke përfshirë këshillimin përgjatë procesit ligjor.

Ekziston një komunitet aktiv OJF-sh që punojnë për të ofruar ndihmë efikase dhe mbështetje ndaj personave të trafikuar. Këtu përfshihen La Strada, Komiteti për Parandalimin e Trafikimit të Grave dhe një strehëz e IOM-it. Ato merren edhe me mbrojtje ligjore, me studime dhe zbatime të shërbimeve për personat e trafikuar përmes një mekanizmi referimi.

5.3.2. Skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

Ligji për parandalimin dhe luftën ndaj trafikimit të qenieve njerëzore në thelb rithekson të drejtat ekzistuese ligjore për dëmshpërblim dhe nuk shkon më tej se kaq:

“Viktimat e trafikimit të qenieve njerëzore kanë të drejtë të dëmshpërblehen për dëmet e pësuara, siç parashikohet në ligj.”183

Megjithatë, Plani i Veprimit Kombëtar për Parandalimin dhe Luftën ndaj Trafikimit të Qenieve Njerëzore 184 synon të vendosë parashikime ligjore për mundësinë e marrjes së dëmshpërblimit nga trafikantët apo nga shteti185 dhe të garantojë zbatimin e ligjeve dhe akteve nënligjore që mundësojnë marrjen e dëmshpërblimit.186 Dëmshpërblimi nga shteti synohet që të arrihet

“duke rimbushur fondin për shpërblimin e personave të trafikuar me mjete monetare të siguruara nga sekuestrimi dhe konfiskimi i pasurisë së fituar në mënyrë të paligjshme prej trafikantëve.”

Një synim tjetër është që të:

“rritet niveli i njohurive të viktimave për sa u takon mundësive të dëmshpërblimit [...duke] u siguruar personave të trafikuar ndihmë ligjore me avokatë në të gjitha shkallët e procesit penal,” si dhe “duke u ofruar materiale informuese lidhur me të drejtat dhe mundësitë e marrjes së dëmshpërblimit gjatë procesit penal.”

183 Neni 23(2) 184 Miratuar me Vendimin e Qeverisë nr. 903, datë 25 gusht 2005 dhe botuar në Monitorin Zyrtar nr.119-122/987, datë 7 shtator 2005. 185 Paragrafi 1.2(e). 186 Paragrafi 4.4.

87 Megjithëse përgjegjësia lidhur me këtë çështje u takon organeve shtetërore, pjesa më e madhe e këtij funksioni është kryer nga OJF-të, ndërkohë që qeveria nuk i ka përmbushur përgjegjësitë e saj. Kjo gjendje mund të ndryshojë me veprimtarinë e Qendrës së re.187

5.3.2.1. Skemat shtetërore të dëmshpërblimit

Pavarësisht nga angazhimet në Planin Veprimi Kombëtar (PVK), nuk ekzistojnë plane konkrete deri më tani për një skemë dëmshpërblimi të financuar nga shteti apo fond nga pasuritë e trafikantëve për të financuar zhdëmtimin e viktimave të trafikimit.

Deri në vitin 2005, Neni 60(1) i Kodit të Procedurës Penale parashikonte garanci shtetërore për shlyerjen e dëmeve morale dhe materiale të shkaktuara nga veprat penale, duke përfshirë këtu trafikimin e qenieve njerëzore. Ky nen është shfuqizuar.

5.3.2.2 Dëmshpërblimi i dhënë nga gjykatat civile, penale dhe të punës

Proceset civile dhe penale188

Sipas Kushtetutës së Moldavisë:

“çdo individ ka të drejtë për zhdëmtim efektiv nga gjykatat kompetente kundrejt veprave që shkelin të drejtat, liritë dhe interesat e tij të ligjshme.”189

Gjykata penale mund t’u kërkojë të pandehurve të dënuar që të “japin mbështetje financiare për familjen e viktimës” dhe të dëmshpërblejnë viktimën për dëmet e shkaktuara brenda afatit të caktuar nga gjykata.190 Padia mund të jetë për dëme morale dhe materiale, siç përcaktohet në nenin 219 të Kodit të Procedurës Penale të Moldavisë:

187 Detyrimet u përkasin Prokurorisë së Përgjithshme dhe Komitetit Kombëtar për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore, siç raportohet në ABA CEELI “Human Trafficking Assessment Tool Moldova Report” (Raporti i Modelit për Vlerësimin e Trafikimit Njerëzor – Moldavia), qershor 2005, f. 86. 188 Kjo pjesë mbështetet në masë të madhe në materialin e Lori J. Mann dhe Igor Dolea, OSCE Trial

Observation Manual for the Republic of Moldova (OSBE Manuali i Vëzhgimit të Gjyqeve për Republikën e Moldavisë) (OSCE, 28 shkurt 2006), i cili gjendet në: http://www.atnet.md . 189 Neni 20(1) mbi mundësinë për t’iu drejtuar lirshëm organeve të drejtësisë. 190 Neni 90(6)(d), (e), Kodi Penal i Moldavisë.

88  “(2) …1) Kthimi në natyrë i pasurive apo kundravleftës së pasurive të humbura apo të shkatërruara si pasojë e faktit të ndaluar nga legjislacioni penal; 2) Shpërblimi për shpenzimet e sigurimit të pasurive të humbura apo të shkatërruara apo për të rivendosur cilësinë, imazhin tregtar, si dhe zhdëmtimin për pasuritë e dëmtuara; 3) Dëmshpërblim për fitimin e munguar si pasojë e veprave të ndaluara nga legjislacioni penal; 4) Zhdëmtim i dëmeve morale si dhe, në disa raste, të dëmtimit ndaj emrit të mirë në profesion.

(3) Dëm material quhet ai dëm i lidhur me kryerjen e një veprimi të ndaluar nga e drejta penale, atëherë kur mund të përkthehet në shpenzime për: 1) Trajtimin dhe përkujdesjen e palës së dëmtuar; 2) Varrimin e palës së dëmtuar; 3) Pagesën e sigurimeve, zhdëmtimeve dhe pensioneve; 4) Zbatimin e kontratës së depozitimit të pasurive.

(4) Për të caktuar sasinë e zhdëmtimit monetar të dëmit moral, gjykata merr në konsideratë vuajtjen fizike të viktimës, dëmin estetik, humbjen e shpresës në jetë, humbjen e besimit te besnikëria bashkëshortore, humbjen e nderit nga shpifja, vuajtjen psikologjike të pësuar nga vdekja e të afërmve, etj.”

Këto janë përkufizime mjaft të zgjeruara të dëmeve që do të përfshinin paga të papaguara dhe vuajtje fizike. Kështu, ato u mundësojnë viktimave liri të gjerë veprimi për t’u kërkuar dëmshpërblim, si dhe gjyqtarëve hapësirë të mjaftueshme ligjore për të dhënë dëmshpërblim në rast se ka prova të mjaftueshme për dëmet.

Procedura penale vendase bën dallimin e “viktimës së një krimi,” “palës civile,” “palës së dëmtuar” dhe “dëshmitarit.” Tërësia e të drejtave proceduriale të të interesuarit varet nga ky status. Viktimat kanë të drejtë të kërkojnë të njihen si palë e dëmtuar apo palë civile.191

191 Sipas OJF-së CPTW, Raporti i Veprimtarive 2003-2006 f.19, kategorizimi i viktimave të trafikimit

të përfaqësuara prej tyre grupohet si vijon: “Si viktima – të numrit total të personave të trafikuar, vetëm 22% u pranuan në gjykim si viktima, shumë e cila është një e pesta e personave të trafikuar. Si persona të dëmtuar – 79% e numrit total të personave të trafikuar u pranuan në gjykim si persona të dëmtuar. Një në çdo pesë persona të trafikuar (10%) është konsideruar në gjykim si person i dëmtuar disa herë. Si pasqyron kjo kategoritë e dhëna më lart? Si palë civile – janë pranuar në gjykim ato viktima që kërkuan përcaktimin dhe dëmshpërblimin për dëme të shkaktuara ndaj tyre nga krimi. Pra, përbëjnë 85% të numrit të përgjithshëm të viktimave”.

89 “Viktima” përkufizohet si një person fizik apo juridik që pëson dëme morale, fizike apo materiale si pasojë e një krimi. Kërkohet që viktima të bëjë kërkesë para autoriteteve ligjore me qëllim që të regjistrohet zyrtarisht si viktimë e krimit.192 (Nuk ekziston ndonjë dispozitë në nivel kombëtar që t’i njohë si viktima personat e lidhur me viktimën kryesore.) Viktimat kanë të drejtë të kërkojnë informacion nga organi i akuzës apo nga gjykata për sa u takon vendimeve që merren në lidhje me të drejtat dhe interesat e tyre.193

Gjithashtu, viktimat kanë të drejtë, sipas procedurës penale, të njihen si “palë civile” në një padi civile brenda procesit penal kundër të njëjtit autor.194 Kjo i mundëson viktimës të kërkojë zhdëmtim për pasoja morale apo materiale të shkaktuara nga krimi dhe çështja.195 Si palë civile, viktima mund të kërkojë kthim të pronës që i është marrë nga autoritetet me pëlqimin e viktimës për t’u përdorur si provë përgjatë procesit, si dhe kthim të pronës që i është marrë nga autori i krimit.196

Gjithashtu, viktimat mund të njihen si “palë e dëmtuar,” d.m.th., personi fizik që vuan pasojat morale, fizike apo materiale të shkaktuara nga krimi. Organi i hetimit lëshon një urdhër, në përputhje me ligjin, dhe e njeh personin si palë të dëmtuar menjëherë, pasi ka përcaktuar arsyet për ta bërë këtë kategorizim dhe pasi viktima ka dhënë pëlqimin e saj.197 Ndërkohë që palës së dëmtuar i njihen këto të drejta të tjera, ajo merr përsipër gjithashtu detyrimin për të bërë deklarata para policisë, prokurorëve dhe gjykatës.

Si palë zyrtarisht pjesëmarrëse në çështjen, palët civile dhe të dëmtuara kanë të drejtën për të bërë deklarata dhe të ngrenë akuza para gjykatës, si dhe të paraqesin dokumente dhe prova të tjera për shqyrtim nga gjykata. Ato kanë të drejtë të kundërshtojnë veprimet e ndërmarra nga organi i hetimit apo gjykata. Gjithashtu, ato lejohen të marrin pjesë në procedimet që lidhen me dëmet.198

Pasardhësit përfitues të palëve të dëmtuara ose civile kanë të njëjtat të drejta, ashtu si edhe të viktimat e ndjera.199 Viktimave që kanë statusin e palëve të dëmtuara ose civile, ose

(Megjithatë, këto shifra mund të përfshijnë numërim të dyfishtë, pasi viktimat mund të kenë më shumë se një status në të njëjtën kohë.) 192 Neni 58(1), (2), Kodi i Procedurës Penale i Moldavisë (“KPrP i Moldavisë”). 193 Nenet 58(3) dhe 62, KPrP i Moldavisë. 194 Neni 58(3), (6), KPrP i Moldavisë. 195 Neni 61, KPrP i Moldavisë. 196 Neni 62 (1) (20), KPrP i Moldavisë. 197 Neni 59 (1)-(2), KPrP i Moldavisë. 198 Nenet 60 and 62, KPrP i Moldavisë. 199 Neni 81, KPrP i Moldavisë.

90 dëshmitarëve, duhet t’u ofrohet mundësia e rimbursimit të shpenzimeve të kryera gjatë pjesëmarrjes në procesin penal.200 Kjo përfshin pagesën e shpenzimeve për dëshmitarët që jetojnë në një shtet tjetër, për udhëtimin e tyre, si dhe të shpenzimeve për vendosjen e komunikimeve teknologjike, si për shembull lidhjet me telefon apo video.

Kodi i procedurës penale kërkon që të gjitha vendimet gjyqësore të dënimit duhet të përfshijnë, ndër të tjera, disponimin e padisë civile në qoftë se padia e tillë është ngritur. Gjithashtu, kodi i jep gjykatës kompetencë për të marrë vendimin lidhur me zhdëmtimin e dëmeve materiale si dhe vendimin lidhur me konfiskim të veçantë pavarësisht nga fakti nëse viktima ka paraqitur ose jo një kërkesë padi për këtë.201 Gjykata është kompetente edhe për të ndarë padinë civile dhe t’ia dërgojë atë gjykatës civile për zgjidhje.

Mundësitë e shumta për të patur status në gjykatën penale mund të duken çorientuese dhe në praktikë mund të kërkohet që viktima detyrohet të dëshmojë disa herë. Megjithatë, këto statuse u japin viktimave legjitimimin dhe mundësojnë praninë e tyre në procesin gjyqësor.

Në përgjithësi, Kodi i Procedurës Penale kërkon që të gjitha vendimet e gjykatave të jenë përfundimtare, para se ato të ekzekutohen.202 Për çdo vendim, gjykata i lëshon paditësit një urdhër ekzekutimi. 203 Urdhri i dorëzohet zyrës së ekzekutimit që operon pranë asaj gjykate.204 Kërkesa për ekzekutim të detyruar duhet të depozitohet pranë gjykatës që ka shqyrtuar çështjen dhe ka marre vendim. Vendimet civile të marra në proceset penale ekzekutohen sipas kërkesave të Kodit të Procedurës Penale.205 Kodi parashikon gjithashtu procedura për ekzekutimin e detyrueshëm në rastet kur asetet ose mjetet financiare janë të pamjaftueshme për kompensim.206

Nën rrethana specifike, paditësi mund t’i kërkojë gjykatës që të urdhërojë ekzekutimin e menjëhershëm të vendimit gjatë procesit gjyqësor ose me shpalljen e vendimit. Kjo mund të kërkohet kur ka arsye të mjaftueshme për të besuar, se ekzekutimi i mëvonshëm do të

200 Neni 7, Vendimi Kuadër i Këshillit Evropian për legjitimimin e viktimave në procesin penal. 201 Neni 385(11) dhe neni 397(1), (2), (4), (5), KPrP i Moldavisë. 202 Neni 467(1), KPrP i Moldavisë. 203 Neni 468, KPrP i Moldavisë. 204 Zyrat e ekzekutimit janë pjesë e Drejtorisë së Ekzekutimit të Ministrisë së Drejtësisë. 205 Neni 469(2), KPrP i Moldavisë. 206 Neni 255, KPrP i Moldavisë.

91 pasjellë dëme të konsiderueshme dhe të pariparueshme. 207 Gjykata kryesisht mund të urdhërojë ekzekutimin e menjëhershëm në raste të veçanta.208

Avokatet kanë shprehur shqetësimin, se ky sistem i ekzekutimit të detyrueshëm është mjaft i paqartë dhe i komplikon procedurat e ekzekutimit.209

Sipas organizatës joqeveritare CTPW:

“shumica e padive civile të regjistruara në gjykatë kundër trafikantëve kanë të bëjnë vetëm me dëme morale, për shkak të mungesës së provave që vërtetojnë shkaktimin e dëmeve materiale. Për më tepër, shpenzimet e marra përsipër lidhur me riatdhesimin, trajtimin, rikthimin e dokumenteve të identifikimit dhe shpenzimeve gjyqësore janë përballuar nga CPTW-ja dhe IOM-i. Mesatarisht, sasia e dëmeve morale të kërkuara nga viktimat e trafikimit të qenieve njerëzore është 50 mijë MDL. Në dy të tretat e rasteve të gjyqeve penale, pas shpalljes së vendimit të fajësisë, gjykata pranon, në parim, paditë për dëmshpërblim të paraqitura nga juristët e CTPW-së, duke orientuar paditësin në regjistrimin e këtyre padive në gjykatat civile, me qëllim përcaktimin e saktë të dëmeve morale dhe materiale të pretenduara nga viktima.”210

Në raportin e përbashkët të një projekti të zbatuar nga Ambasada e Shteteve të Bashkuara dhe Gjykata e Lartë e Drejtësisë, u analizuan 106 çështje të zgjidhura të trafikimit nga 2004 deri në shtator 2005. Dyzet e pesë për qind i viktimave (afërsisht 38) në rastet me një total prej 84 viktimash ngritën padi për dëme, ndërsa u pranuan 11 për qind prej tyre (afërsisht 9). Fatkeqësisht, arsyet e refuzimit ose të pranimit të kërkesës nga gjykata nuk jepen në raport, por duket që disa prej tyre mund t’u jenë dërguar gjykatave civile. Shuma mesatare e vendosur për një viktimë ishte 12 618 MDL (afërsisht 756 EUR). Nuk është e qartë nëse kjo ishte për dëme materiale apo ato morale.211

207 Neni 257, KPrP i Moldavisë. 208 Për shembull, ekzekutimi i menjëhershëm parashikohet për vendimet që urdhërojnë kompensim

për dëmet fizike, dëmet shëndetësore ose vdekjen, në qoftë se pagesa duhet të bëhet në këste mujore. Neni 256(1c), KPrC i Moldavisë. 209 Procesverbal i takimit të Koordinimit Teknik të Antitrafikut i datës 8 shkurt 2006, i organizuar nga

Misioni i OSBE-së në Moldavi. 210 Raporti i Veprimtarisë së CTPW-së 2003-2006, f. 19. 211 C. Cojocaru dhe H. Wiseman, Trafficking in Persons – An In-depth Analysis of Closed Criminal

Case Files in Moldova for 2004-September 2005 (Trafikimi i personave – Një analizë e thelluar e dosjeve penale të mbyllura në Moldavi për periudhën 2004 – shtator 2005 (qershor 2006), f. 28.

92 CTPW-ja raporton se në vitin 2005, nga 79 viktima të përfaqësuara, 38 prej tyre paraqitën padi civile për dëme të pësuara nga vepra penale.212 Në tetë padi civile të shqyrtuara nga gjykata, si dhe në dy raste padish administrative, u pranuan të gjitha kërkesat e viktimave. Shuma më e vogël e marrë nga një viktimë ishte 5 000 MDL (295 EUR) dhe shuma më e lartë ishte 180 000 MDL (10 638 EUR). (Nuk ka të dhëna mbi hollësitë e çështjeve, dhe nuk është e qartë si ishin ndarë këto dëme midis atyre materiale dhe atyre morale.)

Nuk ka asnjë shpjegim për pabarazinë midis shumave të kërkuara dhe atyre të njohura nga gjykata, ose mbi bazën ku mbështeten kërkesat për dëme morale. Gjithashtu, nuk ka asnjë raport që të provojë nëse paratë për dëmshpërblim janë marrë në fakt nga njerëzit e trafikuar. Për këtë arsye, nuk është e lehtë të krijosh një tablo të qartë për praktikën gjyqësore lidhur me të drejtën për dëmshpërblim në Moldavi, dhe do të ishte e dobishme nëse do të bëhej një vlerësim konsekuent për të gjitha çështjet e trafikimit të ndjekura deri më tani. Megjithatë, ekziston praktika e paraqitjes së padive për dëme morale ndaj viktimave dhe të pranimit të tyre nga gjykatat, me gjitha ndryshimet në shumën që u jepet atyre.

Nëse padia civile nuk është zgjidhur brenda çështjes penale apo nëse nuk ka pasur çështje penale, personat e trafikuar mund ta paraqesin këtë padi në një proces civil kundër trafikantit/shfrytëzuesit. Në këtë rast do të zbatohet neni 1398 i Kodit Civil. Sipas tij, personi që vepron në mënyrë të kundërligjshme ndaj dikujt tjetër, është i detyruar të zhdëmtojë dëmin material, dhe në rastet e parashikuara nga ligji, edhe dëmin moral të shkaktuar nga veprimi apo mosveprimi i tij.

Procesi gjyqësor sipas së drejtës së punës

Neni 44 i Kushtetutës së Moldavisë e ndalon punën e detyruar. Në rastet e punës së detyruar, mund të ngrihet padi duke përdorur procedurat civile dhe penale, siç u paraqitën me hollësi më lart ose, në mënyrë alternative, viktimat mund të përdorin Kodin e Punës.

Neni 7 i Kodit të Punës e ndalon punën e detyruar, që përkufizohet si çfarëdolloj pune apo shërbimi të imponuar një personi me kërcënim apo pa pëlqimin e tij. Veprimet që përbëjnë punë të detyruar, sipas nenit 7, paragrafi 4, janë:

• Paga e dhënë përtej datës së caktuar apo dhënia e pjesshme e pagës;

212 Duhet të vëreni se disa prej këtyre çështjeve dhe ato nga raporti i Ambasadës së Shteteve të Bashkuara (paragrafi i mëparshëm) mund të jenë të njëjtat. OJF-ja CPTW ishte palë zbatuese e raportit të Ambasadës së Shteteve të Bashkuara.

93  • Mossigurimi nga punëdhënësi e pjesëmarrjes në skemat kolektive apo individuale të mbrojtjes sociale kur janë të zbatueshme apo kur puna paraqet rrezik për shëndetin ose jetën e punëmarrësit.

Neni 329 i Kodit të Punës parashikon, se punëdhënësi është i detyruar të shpërblejë plotësisht dëmin material dhe moral ndaj punëmarrësit që ka ardhur si rezultat i punës apo i privimit të paligjshëm nga puna. Paditë sipas së drejtës së punës mund të regjistrohen në gjykatë brenda një viti nga çasti kur punëmarrësi vihet ose duhet vërë në dijeni të shkeljes së të drejtave, ose brenda tri vitesh nga çasti kur e drejta në fjalë ishte fituar prej punëmarrësit.213

Në rastet e punës së detyruar, sipas nenit 7 të Kodit të Punës, punëdhënësi mund të ngrejë padi para gjykatës bazuar në nenin 355 të Kodit të Punës, edhe nëse nuk ka një kontratë pune me shkrim të nënshkruar me punëdhënësin. Kontrata e shkruar nevojitet vetëm në rastet kur punëdhënësi është shoqëri tregtare.

Neni 58, paragrafi 3 i Kodit të Punës parashikon se nëse kontrata e punës nuk është me shkrim, marrëveshja e punës konsiderohet e lidhur për një periudhë të pacaktuar dhe është e vlefshme nga dita kur punëmarrësi ka filluar punë për punëdhënësin. Nëse punëmarrësi arrin të provojë faktin e punësimit, punëdhënësi do të detyrohet të firmosë kontratën e shkruar më vonë.

5.3.2.3. Sekuestrimi i pasurisë

Procedura penale e Moldavisë i lejon shtetit të marrë pronësinë mbi pasuritë që ishin përdorur gjatë kryerjes së veprës penale ose është fituar nga ajo vepër. Nëse këto pasuri nuk ekzistojnë më, atëherë shteti mund të konfiskojë pasuri me të njëjtën vlerë. Pasuritë mund të konfiskohen edhe nëse autori i veprës penale nuk ka marrë dënim penal.214 Këto kompetenca nuk janë përdorur gjerësisht në çështjet e trafikimit për të dëmshpërblyer viktimat.

Plani Kombëtar parashikon krijimin e fondit për dëmshpërblimin e personave të trafikuar me anë të mjeteve monetare të siguruara nga sekuestrimi dhe konfiskimi i pasurive të trafikantëve që ishin fituar me mjete kriminale. Deri në kohën kur doli ky raport, nuk është ndërmarrë asnjë hap për të realizuar këtë plan.

213 Neni 355, Kodi i Punës. 214 Neni 106(1), (4), KPrP i Moldavisë; shih gjithashtu nenet 203-210 (që japin procedurën e përgjithshme për sekuestrimin e pasurive).

94 5.3.2.4. Ndihma për viktimat

Plani Kombëtar i Veprimit ofron ndihmën ligjore ndaj personave të trafikuar përgjatë të gjitha shkallëve të procesit. Në të njëjtën mënyrë, Ligji kundër Trafikimit parashikon se “mundësia për t’iu drejtuar falas organeve të drejtësisë” është një parim themelor për të luftuar trafikimin e qenieve njerëzore.215 Kodi i Procedurës Penale parashikon që viktimës t’i ofrohet ndihmë ligjore pro bono (falas) si pjesë e detyrës së gjykatësit për të garantuar mbrojtje dhe sigurim të viktimave dhe dëshmitarëve. Ndihma e avokatit për viktimën mund të jepet ose me kërkesë të tij ose nga gjykata ex officio (kryesisht).216 Viktimat që janë qytetarë të huaj apo persona pa shtetësi kanë gjithashtu të drejtë për ndihmë ligjore falas gjatë të gjithë shkallëve të procesit penal, si atij civil lidhur me trafikimin.217 Prokuroria e Përgjithshme, ndër të tjera, “mbikëqyr respektimin e të drejtave të njeriut, duke përfshirë ato të viktimave të trafikimit.” Megjithatë, qeveria nuk ofron ndihmë të tillë dhe në realitet shërbimet deri tani janë ofruar nga OJF-të dhe nga IOM-i, me fonde të dhënë nga burime të tjera.

Ndër format e tjera të “rehabilitimit social” dhe “mbrojtjes e ndihmës” që u ofrohen viktimave sipas këtij ligji përmendet veçanërisht “ndihma ligjore.”218 Qendrat e mbrojtjes (të parashikuara në ligjin e dhjetorit 2006) duhen pajisur për të ofruar “ndihmë ligjore emergjente” dhe OJF-të mund të mbrojnë dhe ndihmojnë viktimat e trafikimit, duke përfshirë mbrojtjen e interesave të tyre me anë të padisë penale ose civile.219 Mbetet ende i paqartë se si roli i qendrave të reja do të rrisë angazhimin e qeverisë apo financimin për përfaqësim ligjor.220

Është thelbësore që viktimat/dëshmitarët të kuptojnë mundësitë e ndryshme që ata kanë për të marrë pjesë në procese gjyqësore. Shtrirja e së drejtës së viktimës për të marrë informacion ndryshon shpesh në varësi të pozitës së saj proceduriale, për shembull, si palë e dëmtuar, palë civile apo dëshmitare, prandaj është thelbësore që ato të këshillohen për këtë në fazën sa më të hershme. Në realitet, ka prirje që viktimat të drejtohen tek OJF-të për

215 Neni 4(e), Ligji për Parandalimin dhe Luftën ndaj Trafikimit të Qenieve Njerëzore, Nr.241-XVI, 20

tetor 2005. 216 Neni 58(4) (2), KPrP i Moldavisë. 217 Neni 24(4), Ligji për Parandalimin dhe Luftën ndaj Trafikimit të Qenieve Njerëzore, Nr. 241-XVI,

20 tetor 2005. 218 Nenet 16 dhe 20(1), Ligji për Parandalimin dhe Luftën ndaj Trafikimit të Qenieve Njerëzore, Nr.

241-XVI, 20 tetor 2005. 219 Nenet 17(1) dhe 20(1), (7), Ligji për Parandalimin dhe Luftën ndaj Trafikimit të Qenieve Njerëzore,

Nr. 241-XVI, 20 tetor 2005. 220 Neni 11(5), Ligji për Parandalimin dhe Luftën ndaj Trafikimit të Qenieve Njerëzore, Nr. 241-XVI,

20 tetor 2005.

95 këshillim dhe, për këtë arsye, është e vështirë që të bëhet vlerësimi i zbatimit të së drejtës së informimit nga ana e shtetit.

5.3.3. Përfundime për Moldavinë

Shteti ka ndërmarrë hapa të rëndësishëm si me ligj edhe në politikëbërjen për të rregulluar trafikimin dhe për mbështetjen ndaj viktimave. Për më tepër, qeveria mund të shqyrtojë ratifikimin e Konventës Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme (KEDVKDh) dhe të zbatimit të një skeme të financuar apo të subvencionuar nga shteti për viktimat prej të cilës do të përfitonin personat e trafikuar.

Gjykatat penale kanë kompetencë të japin dëmshpërblim si rezultat të padisë së ngritur nga viktima për një gamë të gjerë dëmesh. Gjithashtu, shpërblimi për dëme materiale mund të jepet kryesisht nga vetë gjyqtari. Nuk ka të dhëna lidhur me përdorimin e kësaj kompetence kryesisht në çështjet penale të shqyrtuara, por kjo është një kompetencë e rëndësishme, që nuk ekziston në të gjitha vendet e tjera. Kodi i Procedurës Penale liston të drejta të hollësishme dhe të veçanta për viktimat e veprës penale që gjatë procesit gjyqësor ndryshojnë në varësi të pozitës së viktimave. Gjithashtu, ato kanë të drejtë të përfaqësohen falas, pavarësisht se në praktikë kjo e drejtë nuk përmbushet nga shteti.

Një sërë padish civile për dëme morale kanë qenë të suksesshme. Megjithatë, cilësia dhe suksesi i padive dhe i ekzekutimit të vendimeve ka nevojë për më tepër analizim, për të identifikuar pengesat për zbatimin e së drejtës për dëmshpërblim. Qëndrueshmëria në cilësi dhe në natyrë e kërkesave, si dhe në shumat e dhëna si dëmshpërblim nga gjykata, mund të lehtësohen përmes këshillimit dhe trajnimit të avokatëve, prokurorëve dhe gjyqtarëve. Viktimat mund të mos kenë marrë shumat e dëmshpërblimit të vendosur nga gjykata. Vëmendje i duhet kushtuar zhvillimit të praktikave më efektive të ekzekutimit të vendimeve gjyqësore dhe të sekuestrimit të pasurisë.

Ekzistojnë gjithashtu të drejta lidhur me situatat e punës së detyruar, të cilat mund të gjykohen nga gjykatat e punës dhe për të cilat mund të jepet dëmshpërblim. Këtu mund të përfshihen padi për dëmshpërblim, edhe kur nuk ka kontratë pune të regjistruar zyrtarisht.

Ekziston një komunitet OJF-sh aktive dhe me përvojë që mbështet, këshillon dhe përfaqëson viktimat e trafikimit, ndonjëherë duke përmbushur detyrimet që i takojnë shtetit (për shembull, duke paguar shpenzimet e udhëtimit të dëshmitarëve).

96 5.3.4. Praktika të mira në Moldavi

• Ekzistenca Ligjit për Trafikimin e Qenieve Njerëzore, i cili fuqizon dhe përforcon të drejta të tjera ekzistuese dhe përmirëson koordinimin; • E drejta për ndihmë ligjore falas njihet nga legjislacioni; • Ka të drejtën për të qenë palë në procesin penal; • Ekziston mundësia e gjykatës penale për të dhënë disa elementë të dëmshpërblimit me nismë të vetë gjyqtarit; • Është pranuar praktika gjyqësore për dëmshpërblimin e dëmit moral në çështjet e trafikimit; • Shteti po ndërmerr hapa për të koordinuar dhe financuar një sistem kombëtar të mbrojtjes dhe mbështetjes për sa i takon trafikimit; • Ka një komunitet aktiv të OJF-ve për të mbështetur dhe ndihmuar viktimat, duke përfshirë ofrimin e mbështetjes ligjore si dhe të mbrojtjes me avokat të të drejtave të viktimave; si dhe • Në prokurori ka një ekip të specializuar.

5.4 RUMANIA

5.4.1 Kuadri Ligjor

Rumania është palë në KKBKON dhe në Protokollin e Trafikimit, në Konventat e ILO-s për Punën e Detyruar dhe në Konventat Evropiane kundër Trafikimit dhe për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme. Si vend që së fundmi është bërë shtet anëtar i Bashkimit Evropian, janë detyruese për të të gjitha direktivat dhe vendimet përkatëse të BE-së.

Rumania së fundmi ka bërë përpjekje konkrete për të harmonizuar legjislacionin e saj me angazhimet ndërkombëtare.221 Janë miratuar dhe janë në fuqi ligjet e mëposhtme: Ligji nr. 678/2001 për trafikimin e qenieve njerëzore, Ligji nr. 211/2004 për masa të caktuara për mbrojtjen e viktimave të krimit dhe Ligji nr. 272/2004 për përkrahjen dhe mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve. Janë krijuar dy agjenci të specializuara: Agjencia Kombëtare për Mbrojtjen e Familjes dhe Agjencia Kombëtare për Parandalimin e Trafikimit të Qenieve

221 Shih raportin e Ministrisë së Drejtësisë së Rumanisë në Konferencën e 27 të Ministrave Evropianë

“Victims: Place, Rights, Assistance” (“’Viktimat: Vendi, të Drejtat, Ndihma’’), 12-13 tetor 2006 Yerevan. MJU-27, Këshilli i Evropës (2006)12, e disponuehsme në http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/minjust/mju27/MJU-27(2006)12E-Romania.pdf

97 Njerëzore dhe Vëzhgimin e Ndihmës së Dhënë për Viktimat e Trafikimit të Qenieve Njerëzore.

Ka një numër të konsiderueshëm OJF-sh aktive që punojnë për çështje të trafikimit, duke përfshirë ofrimin e ndihmës dhe të këshillave ligjore, si dhe strehën dhe shërbimet e tjera. Me sa duket këto shërbime nuk ofrohen mbi bazën e marrëveshjes me qeverinë por me bashkëpunimin e qeverisë.

5.4.2 Skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

5.4.2.1 Skemat shtetërore të dëmshpërblimit222

Ligji për Mbrojtjen e Viktimave ka hyrë në fuqi më 1 janar 2005.223 Ligji trajton shumë çështje, si për shembull, ndihmën ligjore, ofrimin e këshillimit për viktimat si dhe pagimin e dëmshpërblimit për dëmet materiale nga fondi shtetëror. Dispozitat për dëmshpërblimin zbatohen vetëm për viktimat e ‘‘krimeve të rënda,’, ku përfshihen krimet e dhunës dhe krimet seksuale.224 Ligji zbatohet për krimet e kryera në territorin e Rumanisë, ku pala paditëse është nënshtetas rumun ose nënshtetas i huaj që jeton në mënyrë të ligjshme në Rumani, ose kur ka një konventë ndërkombëtare të detyrueshme për Rumaninë.

Sipas ligjit, në këto raste dëmshpërblimi u duhet dhënë viktimave pas kërkesës/aplikimit të tyre, por vetëm kur “ajo njofton strukturat e ndjekjes penale ose gjykatën brenda 60 ditëve nga data e kryerjes së veprës penale.”225 Gjithsesi, afati prej 60 ditësh mund të llogaritet nga dita e ndërprerjes së problemeve fizike dhe psikologjike që e bëjnë raportimin të pamundur. Kjo do të thotë, se kërkohet që viktima të jetë e gatshme për të marrë pjesë në procesin gjyqësor, në mënyrë që të këtë mundësi për të ngritur padinë për dëmshpërblim. Kjo është analizuar nga UNICEF-i, i cili paraqet pikëpamjet e ndryshme që ndahen mbi çështjen në fjalë:

222 Ky seksion është hartuar me kontributin dhe ndihmën e Alexandru Surcel-it, avokat pranë OJF-së

ADPARE, Rumani, si dhe f. 234-235, Victims – Support and Assistance (Viktimat – Mbështetja dhe Ndihma) (Këshilli i Evropës, shtator 2006) dhe ligjërim i mbajtur nga Eugenia Chivulescu, Prokurore e Përgjithshme pranë Gjykatës së Apelit të Ploiesti-it në një konferencë të organizuar nga Instituti Ludwig Boltzmann në Vjenë në mars 2007. 223 OUG (Urdhri i Emergjencës së Qeverisë) nr. 211/2004, Mbrojtja e Viktimave të Krimit. 224 Këto përkufizohen si vrasje, vrasje e mbetur në tentativë, dëmtim i rëndë fizik dhe vepra të kryera

me dashje që shkaktojnë vdekjen ose dëmtime të rënda fizike, përdhunim, marrëdhënie seksuale me një të mitur, perversitet seksual i kryer me një të mitur ose duke ushtruar dhunë. 225 Neni 23(1) i Ligjit 211/2004.

98  “Sipas institucioneve shtetërore, me përjashtim të gjykatave, kjo është një dispozitë e mirë, sepse ajo i nxit viktimat që të bashkëpunojnë me organet gjyqësore në zbulimin dhe dënimin e krimit. Në të njëjtën kohë, ajo dekurajon spekulatorë të mundshëm të sistemit, d.m.th., personat të cilët do të kërkonin dëmshpërblim pa qenë palë e dëmtuar nga vepra penale.

“Megjithatë, përfaqësuesit e shoqërisë civile, punonjësit socialë dhe psikologët që punojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë për rimëkëmbjen dhe rehabilitimin e viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore, theksojnë se pasoja e kësaj qasjeje të autoriteteve është se viktima nuk merr asnjë lloj ndihme atëherë kur ajo ka më shumë nevojë për të, duke qenë se personi i trafikuar ka nevojë për më shumë kohë për stabilizimin e sjelljes mendore. Sipas mendimeve të disa psikologëve me përvojë këtë fushë, çrregullimi i stresit posttraumatik mund të shfaqet edhe 6-12 muaj pas largimit të viktimës nga trafikimi. Viktimës gjithashtu i duhet të përballet me turpin shoqëror që mbartin rrethanat (ose të menduar si turp nga viktima, si rezultat i faktorëve të tjerë) për të kapërcyer mosbesimin e saj tek institucionet shtetërore (të nxitura dhe nga trafikanti në mënyrë që ta mbajtur më lehtësisht viktimën në skllavëri) dhe, jo si faktor i fundit, për të shpëtuar nga kompleksi psikologjik i lidhjes me agresorin. (Me sa duket trafikantët bëhen gjithnjë e më të zotë në përdorimin e kësaj arme).”226

Dhënia përfundimtare e dëmshpërblimit, gjithsesi, nuk varet nga identifikimi i autorit të krimit. Në fakt, ligji përmban kritere të ndryshme në varësi të faktit nëse autori njihet ose jo. Në rastet kur autori njihet, parashikohet afati kohor prej një viti nga përfundimi i çështjes penale për paraqitjen e kërkesës për dëmshpërblim. Gjithashtu, viktima duhet të ketë depozituar padinë civile brenda procesit penal (me përjashtim të rasteve kur prokurori e ka pushuar çështjen), autori duhet të ketë falimentuar ose nuk gjendet, dhe viktima nuk duhet t’i ketë marrë dëmet e plota nga siguracioni. Kur autori nuk njihet, viktima ka tre vjet kohë për të depozituar ankimin, dhe nëse viktima është e mitur, ajo ka kohë tre vjet nga ditëlindja e 18 e saj.

Ka kritere të tjera pranimi që lidhen me karakterin e viktimës – viktima nuk duhet të ketë qenë e dënuar për pjesëmarrje në një grup kriminal të organizuar ose për krime të tjera të rënda dhune. Viktima nuk duhet të ketë provokuar autorin që të vetëmbrohet, ose ‘’ta ketë

226 “Evaluationof Anti-trafficking Policies in Romania” (“Vlerësim i Politikave Antitrafikim në Rumani’’ (UNICEF), f. 43, mund të gjendet në faqën e Internet-it http://www.childtrafficking.org/pdf/user/UNICEF_Evaluation_of_Antitrafficking_Policies_in_Rom ania.pdf

99 sfiduar atë.’ E para me sa duket i referohet një sulmi fizik, ndërsa e fundit i referohet fjalosjeve.

Paditë për dëmshpërblim duhet të regjistrohen në gjykatën e shkallës së dytë ku ka vendbanimin viktima. Pranë secilës nga këto gjykata, është ngritur një Shërbim për Lirimin me Kusht dhe Mbrojtjen e Viktimave. Paditë për dëmshpërblim trajtohen nga Bordi për Dëmshpërblime Financiare për Viktimat e Krimit, i cili përbëhet të paktën nga dy gjyqtarë. Në procedurë nuk ka nevoje për dhënien e provave gojore, por në përgjithësi viktima duhet të jetë e pranishme në seancë.

Kur kërkesa bëhet me shpejtësi, pagesa “paraprake” mund të jepet që në fillim të procedurave.

Pagesat e dëmshpërblimit nga skema shtetërore e dëmshpërblimit mbulojnë shpenzimet e shtrimit në spital, shpenzimet mjekësore, shpenzimet e varrimit, dëmet materiale (p.sh., dëmet për sende të veçanta të cilat kanë një vlerë tregu), humbjet e të ardhurave dhe mirëmbajtjen për personat në ngarkim.

Skema nuk përfshin “dëme morale,” megjithëse këto dëme mund të pretendohen dhe mund të ngrihen me anë të padisë civile (shih më poshtë). Pagesat e bëra me anë të padisë civile për dëmet nga autori i veprës ose nga pagesat e siguracioneve mund të zbriten nga pagesa e dëmshpërblimit (ose anasjellas).

Ndërsa në teori, skema u afrohet standardeve evropiane, për sa i përket zbatimit praktik, nuk funksionon ende mire. Megjithëse skema nuk është shumë burokratike, organet shtetërore nuk kanë ende fondet e nevojshme. Për më tepër, ekziston një problem i vazhdueshëm i armiqësisë ose antagonizmit nga ana e gjyqtarëve dhe prokurorëve për personat e trafikuar, të cilët i konsiderojnë viktimat “se janë po aq fajtore sa dhe kriminelët.’’227 Ka gjithashtu probleme në informimin e viktimave për të drejtat e tyre (shih më poshtë seksionin “ndihmë për viktimat”).

Legjislacioni nuk ofron mbrojtje të mjaftueshme për fëmijët. Kjo vjen si rezultat i faktit se dëmet janë të kufizuara në llojet specifike të dëmeve materiale. Nëse jepet dëmshpërblimi, paratë e marra duhet të administrohen nga kujdestarët ligjorë të fëmijës dhe zakonisht nuk ka mbrojtje ose kontroll nga autoritetet e mbrojtjes së fëmijëve. Kjo do të thotë se paratë mund të përdoren shumë kollaj në mënyra që nuk janë në dobi të viktimave që janë fëmijë.

227 Përgjigje e pyetësorit nga një jurist i shoqatës ADPARE.

100 Skema është në fazat e para, por nuk janë gjetur shembuj të viktimave të trafikimit që kanë ngritur një padi të suksesshme ndaj shtetit për dëmshpërblim. Viktimat e trafikuara do të gjejnë veten të kufizuar nga kriteri i krimit të dhunshëm, kufiri kohor për raportimin e veprës dhe llojin e dëmeve të disponueshme (d.m.th., dëmet morale nuk lejohen).

5.4.2.2. Dëmshpërblimi nga gjykatat civile, penale dhe të punës

Sipas Kodit Penal dhe Kodit Civil Rumun,228 mund të ngrihet padia civile kundër trafikantit, kundër prindërve/kujdestarit të trafikantit (nëse është i mitur) ose kundër punëdhënësit të trafikantit (nëse krimi lidhet me punën e kriminelit). Procedura mund të nisë në të njëjtën kohë si çështja penale dhe mund t’i dërgohet të njëjtit gjyqtar ose mund të fillohet si çështje e veçantë civile. Në praktikë, është më e zakontë alternativa e parë. Është e mundur (megjithëse shumë rrallë) që çështja civile të jetë e suksesshme edhe kur ajo penale nuk është e tillë. Megjithatë, nëse padia civile nuk është e suksesshme brenda procesit penal, ajo nuk mund të riformulohet dhe të dërgohet veçmas sipas procedurës civile.

E drejta për të ngritur padinë civile nuk varet nga kombësia ose nga banimi në Rumani. Padia mund të ngrihet edhe kur krimi nuk klasifikohet si “i rëndë” për qëllimet e skemës së dëmshpërblimit shtetëror. Shkalla e rëndësisë së krimit ka ndikim vetëm në masën e zhdëmtimeve që jepen.

Ashtu si në të gjitha juridiksionet, është e nevojshme që të gjendet një lidhje shkakore ndërmjet veprës dhe dëmeve të kërkuara. Kjo duhet të bëhet me anë të provave që paraqiten në seancë gjyqësore, në prani, zakonisht, të palës paditëse si dhe të palës së paditur.

Duke qenë se pjesa më e madhe e padive civile ngrihen brenda procesit penal, atëherë si viktima si dhe pala e akuzuar japin dëshmi gojore gjatë procesit gjyqësor penal.229 Nëse padia ndiqet vetëm si procedim civil, nga ana tjetër, prania në gjykatë dhe dëshmia gojore e paditësit nuk është gjithnjë e nevojshme.

Kërkesa për praninë fizike të viktimës në gjykatën penale dhe nevoja për të dhënë dëshmi gojore, duke konsideruar të gjitha rreziqet dhe traumat për viktimën që mund të lidhen me pjesëmarrjen e saj në proces, frenon dukshëm pjesëmarrjen në çështjen penale dhe marrjen

228 Neni 998-1002 i Kodit Civil Rumun përcakton përgjegjësinë për dëmet e shkaktuara nga vepra të

paligjshme. 229 Me dispozita mbrojtëse përkatëse të cilat disponohen sipas Ligjit 682/2002, Ligjin për Mbrojtjen e

Dëshmitarëve

101 e vendimit për dëmshpërblim. Për më tepër, çështja mund të zgjasë shumë; ndonjëherë ajo zgjat jo vetëm disa muaj, por me vite.

Gjykata civile mund të njohë të njëjtat kategori dëmesh si skema e dëmshpërblimit me shtesën e dëmeve ‘morale.’ Këtu përfshihen dëmshpërblimi i pastër për dëmin fizik dhe psikologjik, vuajtja morale, shkaktimi i stresit, cenimi i emrit të mirë dhe i figurës publike. Koncepti i dëmit moral në të drejtën rumune u rifut pas rënies së Komunizmit, dhe përllogaritja dhe pagesa e tij në Rumani ende është subjekt i debateve të shumta në profesionin ligjor dhe juridik. Kjo mund të çojë në një farë arbitrariteti dhe mungese të koherencës në masën e dhënë në vendimet. Dëmet vendosen nga gjykatat sipas konstatimeve të saj në lidhje me pretendimet e viktimës, seriozitetin e çështjes dhe dëmin moral. Pavarësisht nga lloji i procedimit, provat duhet paraqitur (d.m.th., në qoftë se pretendohen dëme për dëmtime fizike ose psikologjike, duhet të identifikohen me anë të raporteve mjekësore). Të gjitha dëmet e tjera kërkojnë fatura dhe dokumentacione, ose me dëshmitarë, për kontrata ose të ardhura nën 250 RON.230

Sipas një prokurori rumun, ka pasur vetëm katër çështje trafikimi ku është marrë vendim për dëmshpërblim. Ky numër i kufizuar i çështjeve të suksesshme ka ndikim mbi besimin e njerëzve të tjerë të trafikuar se sistemi i drejtësisë mund të shpërblejë dëmin.231 Një çështje që shërben si shembull është dhënë nga OJF-ja ADPARE për tri gra të trafikuara për shfrytëzim seksual në Turqi, njëra prej të cilave mbeti shtatzënë nga shfrytëzimi, dhe kërkoi dëmshpërblimin e dëmit material dhe moral në procesin civil. Dy prej viktimave iu dhanë 5000 RON (1480 EUR) dhe tjetra, 400o RON (1184 EUR). Trafikantët u dënuan njëri me 12 vjet 8 muaj dhe tjetri me 8 vjet heqje lirie. Këto vendime u lanë në fuqi dhe nga Gjykata e Apelit në vendimin e saj në vitin 2006. Gjithsesi, ka probleme të vazhdueshme për zbatimin e vendimeve.

Kur merret një vendim gjykate për dëmet civile, viktima më pas has problemin e marrjes së pagesës nga trafikanti/kujdestari/punëdhënësi. Nëse kjo nuk realizohet me vullnet të lirë, atëherë viktima është e detyruar të aplikojë pranë një “përmbaruesi gjyqësor’’ për ekzekutimin civil, procedurë e cila është e ndërlikuar dhe me shpenzime të larta. Është e qartë se ka shumë mundësi që dëmet nuk do të paguhen kurrë.

230 Deri në rivlerësimin e monedhës rumune ‘leu’ (sipas ISO-së 4217, ROL) në vitin 2006, barra e

palës paditëse për provat e dokumentuara për të gjitha kontratat dhe të ardhurat mbi 250 ROL ishte shumë e lartë (250 ROL kishte vlerë shumë të ulët). Kjo çoi në mosparaqitjen e kërkesave. Gjithsesi, 250 RON (lei të rinj) barazohet me 2.5 milionë ROL, kështu që problemi u zgjidh. 231 Informacion i dhënë nga prokurorja Iulia Diaconu, në seminarin e ODIHR-it në Barcelonë, dhjetor

2008, shih shënim 43.

102 Procedurat gjyqësore sipas Kodit të Punës

Pagat e papaguara ose nën nivelin e kërkuar mund të kërkohen duke përdorur dispozitat e Kodit të Punës dhe Kodit Civil, në varësi të llojit të pagave. Të ardhurat që parashikohen në Kodin e Punës duhet të jenë të paktën në nivelin e pagës minimale, të përcaktuar çdo vit nga qeveria, dhe ato mund të vlerësohen gjithashtu në lidhje me tregun e punës. Sipas OJF-ve vendase, ka pasur vetëm disa raste të punonjësve lokalë në situata shfrytëzimi në Rumani, kështu që ka pak përvojë në lidhje me vështirësitë e veçanta të cilat do të hasnin gjatë procesit të ngritjes së një padie në sistemin ligjor rumun.

5.4.2.3. Sekuestrimi i pasurisë

Ligji kundër Trafikimit parashikon kompetenca të qarta në lidhje me sekuestrimin e pasurisë, kur gjykatat merren me veprat penale që trajtohen nga ky ligj. Këto shtrihen tek “paratë, sendet me vlerë ose çdo pasuri tjetër e përfituar nga kryerja e veprave penale” ose “që është përdorur për të kryer vepra të tilla penale.” Këtu përfshihen “automjetet që përdoren për të transportuar personat e trafikuar, si dhe pajisjet që janë përdorur për të strehuar këta persona ... nëse ato u përkasin autorëve të veprave penale.”232 Gjithsesi, nuk është e qartë se si do të disponohen këto pasuri (p.sh., nëse ato bëjnë pjesë të fondit shtetëror) ose nëse ato do të përdoren për të financuar dëmet ose dëmshpërblimet kërkuara nga personi i dëmtuar i cili dëshmon në çështjen në fjalë.

5.4.2.4 Ndihma për viktimat

Në teori, çdo autoritet gjyqësor (policia, prokuroria, gjyqësori) detyrohet që të informojë viktimat për të drejtat e tyre në momentin e kontaktit të parë. Kjo praktikë nuk është zbatuar mirë deri në miratimin e ligjit për mbrojtjen e viktimës nr. 211/2004, i cili në këtë pikë ishte më i detajuar sesa ligji i trafikimit. Gjithsesi, praktika është ende e varfër dhe OJF-të vazhdojnë të ndërhyjnë për të marrë përsipër këtë rol. Sipas një avokati i cili punon në këtë fushë, megjithëse frytdhënëse, puna e OJF-ve bëhet në mënyrë joformale pa ndonjë marrëveshje zyrtare bashkëpunimi me autoritetet dhe pa financim të mjaftueshëm.233

Është komentuar gjithashtu se, si rezultat i mungesës së përkufizimit të termit “viktimë”’ në këto ligje, viktimat mund të keqetiketohen ose të mos njihen si të tilla dhe, si pasojë, bëhet e

232 Nenet 19(1) dhe (2) të Ligjit 679/2001. 233 Shih analizën e Gjyqtares Nicoleta Stefaroi për mbrojtjen e viktimës, që mund të gjendet në faqen e

Internet-it për Anti-trafikimin: http://www.antitrafic.ro/sections/l/asfgds/?t_id=0p12p4&ksrc=nicoleta_stefaroi .

103 pamundur që ato të përfitojnë nga masat mbrojtëse, duke përfshirë dëmshpërblimin.234 Për shembull, gjatë gjyqeve, gjyqtarët në mënyrë jo të saktë u drejtohen viktimave si “dëshmitarë’’ dhe jo si “palë të dëmtuara,” dhe kjo tendencë i mohon viktimës disa të drejta të caktuara ligjore.235

Këshillimi psikologjik pa pagesë për deri në tre muaj (deri në gjashtë muaj për fëmijët) duhet t’u vihet në dispozicion viktimave të veprave penale të përmendura në Ligjin kundër Trafikimit dhe të konfirmuar në Ligjin për Mbrojtjen e Viktimës 211/2004. Ky këshillim duhet të ofrohet nga Shërbimi (shtetëror) për Lirimin me Kusht dhe Mbrojtjen e Viktimave.

Pavarësisht nga fakti që ligji përmban një angazhim mbi ndihmën ligjore për personat e trafikuar (neni 44), ai është i paqartë në lidhje me faktin se kush ka të drejtë, çfarë lloj ndihme duhet të jepet dhe nëse kjo ndihmë shtrihet edhe për proceset civile dhe në paditë për dëmshpërblim. Si rezultat, ai ka qenë subjekt kritikash.236 Në praktikë, duket sikur ndihma ligjore, në përgjithësi, jepet, pas aplikimit, për viktimat e drejtpërdrejta të krimeve të rënda, duke përfshirë të gjitha viktimat e trafikimit,237 viktimat jo të drejtpërdrejta, ku viktima e sëmurë ka vdekur, kur viktima është nën moshën 18 vjeç dhe kur viktima edhe pse e rritur nuk ka mjete financiare. Gjithsesi, edhe kur jepet ndihma ligjore, pagesa që marrin avokatët për këtë punë nuk është e lartë, dhe si rezultat, standardi i ndihmës mund të jetë i ulët. Për shkak të këtyre faktorëve, OJF të specializuara e kanë marrë përsipër këtë rol, duke përdorur fondet e tyre.

Agjencia Kombëtare për Parandalimin e Trafikimit të Personave dhe për Monitorimin e Ndihmës për Viktimat e Trafikimi të Qenieve Njerëzore, e cila është krijuar kohët e fundit, duhet të jetë në gjendje të monitorojë dhe të përmirësojë ndihmën për viktimat e trafikimit, por ekzistenca dhe ndikimi i saj janë shumë të reja për t’u vlerësuar në këtë raport. Në vitin 2006, Agjencia iu nënshtrua një proces riorganizimi, por Ministria e Drejtësisë tha se ajo do të përbëhej nga 15 qendra rajonale dhe një linjë telefonike këshillimi. Janë krijuar qendra tranziti për qendra të përkohshme dhe ndihmën me traumat. Megjithatë, edhe duke marrë si të mirëqena shifrat e vetë qeverisë, këto masa duket sikur i kanë ardhur në ndihmë vetëm një pjesë të vogël të viktimave të identifikuara (në vitin 2006 merrnin ndihmë 132 nga më shumë se 1000 viktima).238

234 V. cit., shënimi 226, raporti i UNICEF-it, f. 42. 235 Po aty. 236 Shih v. cit., shënim 226, raporti i UNICEF-it, f. 63 dhe rekomandimin nr 3, f. 95. Shih gjithashtu

gjyqtare Nicoleta Stefaroi, shënim 233. 237 Neni 44 i Ligjit të Trafikimit. 238 Shih shënim 221, raportin e Ministrisë së Drejtësisë, f. 8-9.

104 5.4.3 Përfundime për Rumaninë

Rumania ka bërë hapa të dukshëm përpara drejt përmirësimit të situatës së viktimave të krimit në përgjithësi dhe viktimave të trafikimit në veçanti. Këta hapa janë reflektuar në faktin se vendi ka ratifikuar KEDVKDh-në dhe Konventën Evropiane kundër Trafikimit.

Në mënyrë që skema e krijuar kohët e fundit për viktimat e trafikimit të ketë më shumë përfitime të prekshme, duhet të rishikohen dispozitat mbi dëmet për të përfshirë elementin e dëmit moral. Sipas kufizimeve aktuale për llojet e dëmeve të disponueshme dhe detyrimit për t’u bërë paditës civil në procesin penal, viktimat e trafikimit duhet të ndjekin dy rrugë për dëmshpërblim. Ky proces mund të çojë në ndrojtje nga viktimat dhe gjithashtu do të kërkojë shumë kohë. Do të ishte mirë që shteti të krijonte sistemin sipas të cilit shteti do të paguante dëmshpërblimin, por do të kishte edhe të drejtën për të ngritur padi civile ndaj autorit të veprës dhe, si rrjedhojë, të marrë rimbursimin e një pjese të pagesave për viktimën (krahaso sistemet e Ukrainës, të propozuar, dhe të Francës). Kur viktima nuk është në gjendje ta identifikojë autorin, ajo do të kishte të drejtë vetëm për dëme materiale. Kriteret e tjera për përfitimin nga skema, në veçanti kërkesa që dhuna të ketë përdorur, si dhe afatet kohore, mund të kenë gjithashtu ndikim negativ tek personi i trafikuar dhe duhet të rishikohen pas një periudhe vlerësimi. Rishikimi mund të përfshijë edhe vëzhgimin dhe vlerësimin e shpejtësisë me të cilën procedohet me paditë dhe të ndihmës që u jepet personave të trafikuar.

Viktima mund të ngrejë padi civile brenda procesit penal për të gjitha llojet e dëmeve dhe për këtë mund të marrë ndihmë ligjore falas. Detyrimet e aktorëve shtetërorë për të informuar viktimat për këtë të drejtë kohët e fundit janë forcuar. Gjithsesi, duket sikur në praktikë përfaqësimi dhe informimi vjen ende kryesisht nga komunitetit i OJF-ve, i cili ia ka arritur që të argumentojë me sukses për dëme morale.

Është pozitive që gjykatat janë të gatshme të japin dëmshpërblime morale në shuma të arsyeshme, edhe pse nuk është e qartë mbi ç’bazë bëhen përllogaritjet.

Si në të gjitha juridiksionet, vëmendje i duhet kushtuar përmirësimit të sekuestrimit të pasurisë, si dhe ekzekutimit të vendimeve gjyqësore, pasi, megjithëse janë parashikuar kompetenca, ato nuk sigurojnë se viktimat marrin dëmshpërblim në masën e vendosur në vendimet e gjykatave.

105 Janë parashikuara në ligj e drejta për ndihmë ligjore falas dhe për t’u informuar. Gjithsesi, mbështetja tek komuniteti i OJF-ve për zbatimin e këtyre dispozitave mbetet ende e lartë. Do të ishte mirë që të qartësohej ligji në lidhje me ndihmën ligjore dhe përfaqësimin e personave të trafikuar, si dhe që të sigurohej se avokatët e pavarur janë trajnuar siç duhet për përfaqësimin e viktimave dhe paguhen mirë për shërbimet e tyre.

5.4.4. Praktika e mirë në Rumani

• Agjenci kombëtare kanë përgjegjësi të qarta për trafikimin • Skema e financuar nga shteti, megjithëse është ende e re, ekziston dhe është një hap shumë pozitiv • Janë krijuar agjencitë shtetërore për të administruar dëmshpërblimin dhe për të koordinuar veprimtaritë e ndihmës për trafikim; • Parapagesa mund të jepet nëpërmjet skemës shtetërore; • Gjykatat pranojnë parimin e pagimit të dëmit moral për personat e trafikuar; • Të drejta ligjore ekzistojnë për ndihmë ligjore dhe informacion falas; dhe • Ndihma praktike jepet nga shumë OJF të specializuara.

5.5 FEDERATA RUSE

5.5.1 Kuadri Ligjor

Federata Ruse është palë në konventat kryesore ndërkombëtare për trafikimin dhe punën e detyruar. Ajo është anëtare e Këshillit të Evropës, por nuk ka nënshkruar Konventën për Veprimet kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore dhe as Konventën Evropiane mbi Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme. Federata Ruse është e detyruar të zbatojë Deklaratat dhe dokumentet239 e Kombeve të Bashkuara.

Në vitin 2003, trafikimi i qenieve njerëzore u bë vepër penale, nëpërmjet ndryshimeve në Kodin Penal, ku u parashikuan tri vepra të reja - trafikimi i personave (neni 127(1)), përdorimi i punës skllavërore (neni 127(2)) dhe pornografia e fëmijëve (neni 242(1)).

239 Shih tabelat e ratifikimeve, Shtojca V.

106 Gjithashtu, u ndryshuan ligjet që lidhen me rekrutimin për prostitucion (neni 240) dhe organizimin e veprimtarisë së prostitucionit (neni 241).240

Ka disa OJF dhe sindikata të cilat punojnë në mënyrë aktive me njerëzit që i janë nënshtruar shfrytëzimit për punë (Qendra e Ligjeve dhe e Migracionit/Fondacion Taxhikistan, Sindikata e Punëtorëve të Ndërtimit, Shoqata e Emigrantëve të Detyruar etj.), si dhe shfrytëzimit seksual (p. sh. Koalicioni ‘Engjëll,’241 Motrat,242 etj.). Ne lidhje me shërbimet e ofruara prej tyre, nuk ka asnjë marrëveshje zyrtare kombëtare me shtetin, por sipas burimeve kërkimore në Rusi, është diskutuar gjerësisht mundësia për një bashkëpunim të tillë zyrtar, duke përfshirë edhe marrëveshje model bashkëpunimi. 243 Konfederata Ndërkombëtare e Sindikatave të Tregtisë së Lirë ka komentuar se Federata Ruse nuk ka shërbime mbrojtjeje të mjaftueshme për viktimat, dhe se mungon reagimi kombëtar koordinuar ndaj trafikimit, duke përfshirë legjislacionin dhe politikat244 konkrete kombëtare të antitrafikimit.

ILO ka identifikuar gjithashtu probleme në lidhje me politikën e emigracionit, probleme të cilat mund të çojnë në situata245 shfrytëzimi për emigrantët e punës, si dhe probleme që lidhen me reagimin ndaj punës së fëmijëve.246 Gjithsesi, shpresohet se dispozitat e reja më liberale për emigracionin që kanë hyrë në fuqi që prej 15 janarit të vitit 2007, mund ta ndihmojnë situatën e emigrantëve të punës.247

Një grup pune i Dumës së Shtetit (dhoma e ulët e parlamentit rus)248 hartoi një projektligj në vitin 2003 për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore, i cili aktualisht është nën shqyrtim. Projekti “parashikon një sistem organizmash për luftën kundër trafikimit dhe përmban dispozita në lidhje me parandalimin e trafikimit, si dhe mbrojtjen e rehabilitimin e

240 Ligji federal nr. 162-FZ për ndryshime dhe amendime në Kodin Penal të Federatës Ruse, 21 nëntor

2003, që hyri në fuqi më 16 dhjetor 2003, f. 10-13 Rossijskaja Gazeta, 16 dhjetor 2003. 241 Shih www.angelcoalition.org . 242 http://www.owl.ru/syostri ose http://legislationline.org/topics/country/7/topic/14 . 243 Informacion nga Elena Tyuryukanova, konsulente kërkimore e ODIHR-it për trafikim. 244 Report of ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations

(Raporti i Komitetit të Ekspertëve të ILO-s për Zbatimin e Konventave dhe të Rekomandimeve), ILO 2007, f. 206. 245 E. Tyuryukanova, Forced Labour in the Russian Federation Today: Irregular Migration and

Trafficking (Puna e detyruar në Federatën Ruse sot: Migracioni i parregullt dhe trafikimi i qenieve njerëzore) (ILO, 2005). 246 V. cit., shënim 244, Raporti ILO 2007, f. 260-261. 247 Informacion nga Elena Tyuryukanova dhe US TIP Report 2007, Russia Country Profile (Raporti

TIP 2007 Profili i Rusisë) në adresën e Internet-it: http://www.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2007/82807.htm 248 Projektligji mund të gjendet në faqen e Internet-it të Dumës:

http://www.duma.gov.ru/comlaw/job/conf.shtml ose http://legislationline.org/topics/country/7/topic/14

107 viktimave.”249 Miratimi dhe zbatimi i këtij ligji mund të rrisë shumë përgjigjen ruse ndaj problemi të trafikimit.250

5.5.2 Skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

E drejta e dëmshpërblimit të viktimave të krimit mbrohet nga Kushtetuta e Federatës Ruse në nenin 52:

“E drejta e personave që kanë pësuar dëme nga krimet dhe nga abuzimet e pushtetit mbrohet me ligj. Shteti u garanton viktimave mundësi për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë si dhe shpërblimin e dëmeve.”

Kjo i referohet vetëm mundësisë për të kërkuar dëmshpërblimin nga individi që ka shkaktuar dëmin dhe jo garancive shtetërore për pagesën e dëmshpërblimit. Ashtu siç jepet në detaje më poshtë, shteti i ka pranuar përgjegjësitë e tij për të paguar dëmshpërblim në rrethana të kufizuara, aty ku ai mund të konsiderohet përgjegjës në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë. Gjithsesi, krimi i trafikimit nuk konsiderohet të jetë i klasifikuar si i tillë.251

Në përgjithësi pranohet se rastet e dëmshpërblimit sipas procedurës penale ruse janë të rralla. Kjo është diskutuar në mënyrë të detajuar në një tryezë të rrumbullakët të kohëve të fundit të organizuar nga OJF-ja Rezistenca (Coпpoтивлeние) në Dumën252 ruse.

5.5.2.1. Skema shtetërore e dëmshpërblimit

Për personat e trafikuar ose për viktimat e krimit në përgjithësi, nuk ka skemë dëmshpërblimi të financuar nga shteti.253

249 V. cit, shënimi 244, Raporti i ILO-s 2007 që citon përgjigjen e qeverisë, f. 206. 250 Për më shumë detaje për ligjet, politikat dhe praktikat e antitrafikimit në Federatën Ruse, shih

vlerësimin e ODIHR-it të MRK-së në Federatën Ruse. 251 Sipas Marianna Kochubejit të Ministrisë së Punëve të Brendshme, siç raportohet nga Elena

Tyuryukanova; shih shënimin 245. 252” Sfidat e statusit ligjor dhe shoqëror të viktimave në Rusi,’, i mbajtur më 15 janar 2007 në Dumën

e shtetit rus. Shih I.L.Trunov “Çështjet e lidhura me respektimin e të drejtave dhe lirive të viktimave të krimit,” në http://www.pvlast.ru/archive/index.pr378.php dhe faqja e Internet-it të partisë politike “Rusia e Bashkuar” në http://www.edinros.ru/news.html?id=118380 253 Gjithsesi, fenomeni i dëmshpërblimit shtetëror nuk është i panjohur. Në vitin 1998, Federata Ruse

krijoi një skemë për viktimat e terrorizmit, e cila parashikonte se detyra e dëmshpërblimit të viktimave të tilla u takon distrikteve federale. Ligji kundër Terrorizmit, 25 korrik 1998.

108 5.5.2.2. Dëmshpërblimi që jepet nga gjykatat civile, penale dhe të punës

Procedurat civile dhe penale

Gjatë procedimit penal, viktima mund të ngrejë padi civile kundër palës së akuzuar, e cila gjykohet paralelisht me çështjen penale.254 Padia mund të përmbajë si dëmet materiale, ashtu edhe ato morale siç përcaktohet nga Kodi Civil:255

“Neni 150 i Kodit Civil. Vlerat jomateriale 1. Jeta dhe shëndeti, dinjiteti personal dhe paprekshmëria personale, nderi dhe emri i mirë, reputacioni i mirë i biznesit, paprekshmëria e jetës private, sekreti personal dhe i familjes, e drejta e lëvizjes së lirë, zgjedhja e vendit për të qëndruar dhe për të banuar, e drejta e emrit, e drejta e autorit dhe të drejta të tjera personale jopasurore dhe vlerat e tjera jomateriale që zotërohen nga qytetari që prej lindjes së tij ose të dhëna me ligj, janë të patjetërsueshme dhe të patransferueshme në çdo mënyrë. Në rastet e parashikuara me ligj dhe në përputhje me procedurën e parashikuar me ligj, të drejtat personale jopasurore dhe vlera të tjera jomateriale të zotëruara nga personi i vdekur mund të ushtrohen dhe të mbrohen nga persona të tjerë, duke përfshirë trashëgimtarët e pronarit ligjor të tyre...

“Neni 151. Dëmshpërblimi i dëmit moral Nëse qytetarit i është shkaktuar një dëm moral (vuajtje fizike ose morale) prej veprimesh, të cilat shkelin të drejtat e tij personale jopasurore ose cenojnë të drejta të tjera jomateriale në zotërim të tij, si dhe në raste të tjera të parashikuara nga ligji, gjykata mund t’i caktojë shkelësit detyrimin e pagimit të dëmshpërblimit monetar për dëmet e evidentuara. Kur përcaktohet masa e dëmshpërblimit për dëmet morale, gjykata merr në konsideratë nivelin e fajit të shkelësit dhe rrethana të tjera që meritojnë vëmendje. Gjykata duhet të marrë parasysh gjithashtu nivelin e vuajtjeve fizike dhe morale të lidhura me veçoritë individuale të personit që ka pësuar dëmin.”

Neni 150 parashikon detaje në lidhje me atë që mund të përbëjë dëm moral, duke përkufizuar vlerat jomateriale, megjithëse përkufizimi nuk është shterues. Ky parashikim ndryshon nga shumë kode civile të vendeve të ish-Bashkimit Sovjetik ose kode të tjera të

254 Neni 44(1), Kodi i Procedurës Penale i Federatës Ruse 255 Nenet130, 150 dhe 151. Për përkthim jozyrtar në anglisht, shih http://www.russian-civil- code.com/PartI/SectionI/Subsection3/Chapter8.html .

109 Evropës Lindore, të cilat në përgjithësi nuk japin udhëzime në lidhje me kuptimin e dëmeve morale. Kuptimi i dëmeve morale i lihet në dorë gjyqtarit. Kjo konsiderohet si problematike, pasi dëmet vlerësohen mbi bazën e “arsyes” dhe të “drejtësisë,” të cilat nga ana e gjyqtarëve kanë rezultuar të jenë koncepte të vështira për interpretim. Rrjedhimisht, dëmshpërblimet e dhëna kanë qenë minimale.256

Që prej vitit 1992, Kodi përcakton se padia civile në procesin penal më pas ndahet në procesin e veçantë. Në praktikë, gjyqtarët i shqyrtojnë këto padi pasi është dhënë dënimi në çështjen penale, kështu që në qoftë se vendimi nuk është i plotë, ai mund ta ndalojë shqyrtimin e padisë civile në të njëjtën kohë.257

Në fillim të hetimeve është procedura formale, sipas së cilës viktima nënshkruan protokollin ku thuhet se ajo konsiderohet si “palë e dëmtuar” dhe se do të marrë pjesë në këtë cilësi në procesin penal. Viktima, si palë e dëmtuar në proces, duhet të njoftohet nga oficeri i policisë/hetuesi ose prokurori për të drejtat e saj, duke përfshirë të drejtën për të paraqitur padinë civile gjatë procedurave penale. Gjykata nuk mund ta kërkojë këtë kryesisht, prandaj është shumë e rëndësishme që viktimat ta kërkojnë të drejtën e tyre në këtë fazë. Prokurori mund të ngrejë padinë civile vetëm në emër të fëmijëve, të personave me aftësi të kufizuar ose të individëve të tjerë të cilët për arsye të ndryshme, nuk mund t’i mbrojnë të drejtat e tyre.258 Kështu që pala e dëmtuar detyrohet të ngrejë padinë civile dhe të sjellë prova për ta mbështetur atë. Duke qenë se padia civile rregullohet me anë të ligjeve të ndryshme, pala e dëmtuar nuk është në gjendje ta mbështesë atë pa këshillim ligjor dhe në përgjithësi ky këshillim nuk ofrohet pa pagesë.259 Policia dhe prokurorët detyrohen të mbledhin prova të mjaftueshme për të treguar se i dyshuari ka kryer krimin, por ata nuk detyrohen që mbledhin të dhëna për të provuar natyrën dhe shkallën e dëmeve që ka pësuar viktima. Kjo është përgjegjësia e palës paditëse. Nëse gjykata konstaton që nuk provohen dëmet, atëherë ajo mund ta rrëzojë padinë civile.

Viktimat e trafikimit kanë mundësi të hedhin në gjyq trafikantin, pavarësisht nga fakti nëse çështja po hetohet ose po zhvillohet një gjykim civil ndaj atij personit. Ashtu siç është e zakonshme në të gjitha çështjet civile, viktima duhet të provojë fakte për veprimet që ajo mendon se kanë çuar në dëme dhe të japë prova për vlerën e dëmeve. Këto janë procese të gjata dhe të lodhshme, dhe disa ekspertë kanë mendim se trafikantët ose punëdhënësit/shfrytëzuesit ndonjëherë kërkojnë mbrojtje nga zyrtarët e lartë pranë

256 V. cit., shënimi 252, Trunov. 257 Shih vlerësimin e ODIHR-it i MRK-së në Federatën Ruse. 258 Neni 44, paragrafi 3 i Kodit të Procedurës Penale. 259 http://www.pvlast.ru/archive/index.pr378.php .

110 strukturave që zbatojnë ligjet dhe, si rezultat, kanë “imunitet” nga pretendimet që u drejtohen gjykatave.260 Veç kësaj, emigrantët jetojnë me frikën e hakmarrjes, e cila bëhet lehtësisht në një ambient ku ata gëzojnë pak ose aspak mbrojtje nga policia.

Gjatë vlerësimit të ODIHR-it të Mekanizmit Kombëtar të Referimit (MKR) në Rusi, OJF-të që ofrojnë ndihmë për viktimat u kanë thënë studiuesve, se ato nuk kanë dijeni për asnjë person të trafikuar për shfrytëzime seksuale që të ketë kërkuar dëmshpërblim përmes një çështjeje civile ose penale. OJF-të ruse citojnë si arsye: frikën e rivendosjes së kontaktit me trafikantin, dëshirën e personit për të harruar ngjarjen e trafikimit si dhe mosbesimin te gjykata. 261 Gjithsesi, shqetësimi që ngrihet shpesh është edhe problemi se personat e trafikuar janë nën presion për të bërë kërkesë, menjëherë pasi marrin kontakt me strukturat e ndihmës ose të zbatimit të ligjeve. Në përgjithësi, ka një afat kohor të gjatë për fillimin e procesit civil (p.sh., tre vjet në Kodin e Procedurës Civile Ruse nga data kur u pësuan dëmet). Vetë OJF-të ruse deklarojnë se gratë, pas një periudhë stabilizimi, ndiejnë keqardhje që nuk kanë ndërmarrë ndonjë veprim më parë. Prandaj, strukturat e ndihmës dhe të këshillimit mund t’i këshillonin klientët e tyre, që kërkesat mund të paraqiten brenda periudhës trevjeçare, d.m.th., nuk është e nevojshme që këtë të drejtë ta ushtrojnë menjëherë, edhe pse kjo do të krijonte disa vështirësi praktike, si, për shembull, lidhur me gjetjen e vendndodhjes së të pandehurit.

Në një rast të raportuar në Rusi, gjykata e Horolskut në rajonin e Primorskut dha vendimin e dëmshpërblimit të 144 000 RUB (3817 EUR) (44 000 RUB për pagat e papaguara dhe 100 000 RUB për dëmet morale) për viktimën e shfrytëzuar në një fermë gjedhi.262 Raste të tilla duhet të dokumentohen dhe të publikohen më shumë, për të rritur ndërgjegjësimin e autoriteteve dhe të viktimave të trafikimit për mundësitë që ekzistojnë për kërkimin e dëmshpërblimit.

Paditë në procedimet sipas Kodit të Punës

Në nenin 37 të Kushtetutës dhe në nenin 4 të Kodit të Punës, legjislacioni rus e ndalon punën e detyruar. Kodi i Punës përmban një përkufizim të “punës së detyruar,” i cili shtrihet në situatën kur “nuk merren parasysh datat e caktuara për pagesë si dhe kur pagesat nuk janë të plota,” pa qenë nevoja për format e tjera të shtrëngimit ose të kërcënimeve.

260 V. cit., shënim 250, vlerësimi i MRK-së në Federatën Ruse, f. 5. 261 Po aty, citim i intervistave me OJF-të “Motrat’’ dhe Koalicioni “Engjëll,’’ f. 3. 262 Për më shumë detaje shih deklaratën për shtyp në

http://www.prosecutor.ru/pressrelese/print/118697842 .

111 Neni 381 i Kodit të Punës parashikon rrethanat në të cilat mund të trajtohet mosmarrëveshja individuale e punës. Ai specifikon, se punonjësi individual dhe punëdhënësi “të cilët më parë kanë qenë në marrëdhënie pune” kanë të drejtë të ngrenë padinë. Në praktikë, shumë persona të trafikuar janë punonjës të padokumentuar, kështu që marrëdhëniet e tyre të punës janë jozyrtare dhe të paregjistruara, që do të thotë që ata nuk do të mbrohen nga Kodi i Punës. Neni 11 rregullon marrëdhëniet e punës për nënshtetasit e huaj me status të rregullt (ata që kanë lejen e duhur të lëshuar në përputhje me nenin 18). Një problem tjetër është kur punonjësit emigrantë, të cilët dëshirojnë ta ngrenë padinë në gjykatë, mund të kenë liri të kufizuar lëvizjeje, gjë që sjell pamundësinë për t’iu drejtuar avokatit, OJF-ve ose gjykatës,263 ose ata mund të jenë të frikësuar se mos dëbohen për shkak të statusit të tyre të parregullt. Pra, për punonjësit që janë emigrantë të parregullt, legjislacioni rus nuk ofron mbrojtje nëpërmjet së drejtës së punës.264

Gjithsesi, për sa u përket viktimave të shfrytëzimit të punës, kërkesat për dëmshpërblim janë negociuar me sukses nga sindikatat ose përfaqësuesit e OJF-ve, në emër të punonjësve emigrantë të trafikuar ose të shfrytëzuar. Sipas Sindikatës së Punonjësve të Ndërtimit, punonjësit në përgjithësi janë të frikësuar nga dalja e mundshme në gjykatë dhe parapëlqejnë t’i drejtojnë pretendimet e tyre për pagat e papaguara ose të nënpaguara ose për dëmtimet e lidhura me punë, nëpërmjet bisedimeve në telefon. 265 Kështu që, këto pretendime nuk trajtohen në mënyrë strikte brenda kuadrit ligjor. Për më tepër, sindikatat kanë akses vetëm në vendet e punës ku punon të paktën një anëtar, dhe prandaj kërkohet që punonjësit të anëtarësohen në sindikatë për të marrë përfaqësim dhe ndihmë prej tyre.266

Sipas një OJF-je që ndihmon kryesisht punonjës emigrantë nga Taxhikistani, “Qendra e Ligjeve dhe e Migracionit/Fondacion Taxhikistan,” gjykatat janë më pak efikase në sigurimin e dëmshpërblimit sesa negociatat. OJF-ja merr të dhëna për forcë pune dhe punëdhënësin nga personi që kërkon ndihmë dhe fillon negociatat telefonike, të pasuara nga paralajmërime për proces ligjor, dhe kërkon ndihmë nga sindikata përkatëse. Ata përdorin gjithashtu dhe Shërbimin Federal të Emigracionit, i cili mund t’i gjobisë punëmarrësit për marrjen në punë të emigrantëve të paligjshëm. Këto metoda kanë pasur sukses.267

263 V. cit., shënimi 245, Tyuryukanova, f. 24-25. 264 Po aty, f. 27. 265 V. cit., shënimi 250, vlerësimi i MRK-së në Federatën Ruse, f. 3. 266 Informacion i marrë nga ODIHR-i gjatë intervistave pranë Sindikatës së Punonjësve të Ndërtimit,

Moskë, korrik 2006. 267 Informacion i marrë nga Elena Tyuryukanova gjatë kërkimit të saj për vlerësimin e ODIHR-it të

MKR-së. Shih gjithashtu vlerësimin e ODIHR-it të MKR-së në Federatën Ruse.

112 Gjithsesi, mjaft nga punonjësit emigrantë më të cenueshëm që janë të trafikuar ose të shfrytëzuar punojnë në mjedise tërësisht pa sindikata, nuk kanë kontratë ose leje pune dhe shpesh jetojnë në situata të tilla, ku liria e lëvizjes dhe e mundësitë e komunikimit janë të kufizuara. Si rezultat, ata nuk mund të përfitojnë nga ndihma e sindikatave dhe pretendimet e tyre për dëmshpërblim të mbështetur në ekzistencën e marrëdhënieve të punës bëhen shumë të vështira për t’u paraqitur dhe për t’u provuar në gjykatë. E gjitha kjo duhet parë nën këndvështrimin e faktit, që edhe punonjësit e rregullt e kanë të vështirë zbatimin e të drejtave të tyre të punës.268

5.5.2.3 Sekuestrimi i pasurisë

Punonjësi i policisë ose prokurori mund të kërkojë nga gjykata kufizime mbi pasuritë që në fillim të një procesi hetimi, me qëllim që të parandalohet tjetërsimi i shpejtë të pasurive të personit i cili e kupton se është nën hetim.269 Konfiskimi i pasurive ose përdorimi i tyre si dëmshpërblim është më pas i mundshëm në proceset penale për vepra të caktuara (duke përfshirë dhe trafikimin).270 Kjo përfshin vetëm:

“Nenin 104.1 a. dhe b.: Paratë, sendet me vlerë dhe pasuri të tjera të përfituara nëpërmjet sjelljes kriminale ose përfitimeve të saj (ose barasvlerë në “formën e tyre të konvertuar,” p.sh., përfitimet e krimeve që përdoren për të blerë një shtëpi).

“Nenin 104.1 c.: Paratë, sendet me vlerë dhe pasuri të tjera që përdoren për të financuar terrorizmin, njësinë e armatosur ose organizatën kriminale,

“Nenin 104.1 d.: Armët, pajisjet ose instrumente të tjera të krimit që i përkasin të akuzuarit.”

268 Shih raportin e ILO-s, 2007, për Konventën e Mbrojtjes së Pagave në Federatën Ruse, 1949 (nr. 95)

(ratifikimi: 1961): “… Komisioni kujton vëzhgimet e tij të mëparshme në lidhje me fenomenin e vazhdueshëm të akumulimit të pagave të papaguara të akumuluara që prekin miliona punëtorë dhe familjet e tyre dhe nevojën për të intensifikuar përpjekjet e Qeverisë në mënyrë që të parandalohet që fenomeni të transformohet në një proces endemik ose ciklik. Vihet re me keqardhje se raporti i Qeverisë nuk është marrë ende. Për më tepër, Komisioni konstaton vëzhgimet e bëra nga Unioni i Pavarur i Peshkatarëve të Kamchatkasë në lidhje me zbatimin e Konventës. Organizata e punëtorëve pretendon se pagat, të cilat duhen peshkatarëve dhe punëtorëve në lëmin e prodhimit të produkteve të peshkut – një degë e aktivitetit ekonomik më forcë pune të vlerësuar në 20,000 peshkatarë që gjeneron 80,000 vende pune te bregdeti – në përgjithësi nuk paguhen, dhe se nuk ka mjete të duhura dhe efektive për të siguruar pagat e papaguara. Komiteti e fton Qeverinë që të përgjigjet në mënyrë që këto komente të mund të shqyrtohen në detaje në sesionin pasardhës. Qeverisë i kërkohej të japë përgjigje në detaje për komentet aktuale brenda vitit 2007. 269 Neni 115 i Kodit të Procedurës Penale të Federatës Ruse. 270 Neni 15.1, 104.1-3 i Kodit Penal të Federatës Ruse 20.11.2006, neni 115 i Kodit të Procedurës Penale

20.11.2006.

113 (Paratë ose pasuritë që i janë kaluar një personi tjetër mund të konfiskohen, vetëm kur personi ishte në dijeni që ato ishin përfituar nëpërmjet mjeteve kriminale. Kur pasuria është në përdorim, mund të merret vlera e saj monetare).

Në dhënien e vendimit, në fund të gjyqit penal, gjyqtari vendos nëse pasuritë e sekuestruara ose e kufizuara mund të përdoren si shlyerje e drejtpërdrejtë për dëmshpërblimin që jepet në procesin penal apo nëse ato duhet të konfiskohen ose që të dyja.271

Megjithatë, viktima duhet të ketë depozituar padinë për dëmshpërblim para përfundimit të shqyrtimit në gjykatën e shkallës së parë, përndryshe kjo nuk mund të ndodhë.272 Në çështjet e trafikimit të qenieve njerëzore, nuk dihet të ketë ndodhur asnjë raste i tillë.

5.5.2.4 Ndihma për viktimat

Sipas Kodit të Procedurës Penale, policia ose prokurorët detyrohen të japin informacion rreth të drejtave të palëve të dëmtuara, duke përfshirë dhe të drejtën për të ngritur padinë civile. Gjithsesi, nuk ofrohet ndihmë ligjore për përfaqësimin e viktimave/palëve të dëmtuara në gjykatë.

Nuk ka ndonjë skemë mbarështetërore për të ndihmuar personat e trafikuar, megjithëse ekziston institucioni i Avokatit të Popullit si dhe Zyra e Komisionerit të të Drejtave të Njeriut të Federatës Ruse, e cila në të shkuarën është marrë me të drejtat e viktimave273 dhe është ngarkuar me shqyrtimin dhe ndjekjen e ankesave individuale për shkeljet e të drejtave të njeriut, duke përfshirë edhe ankesat e të huajve në territorin rus, si dhe për të rishikuar legjislacionin për ngritjen e shqetësimeve në lidhje me të drejtat e njeriut.274 Në raportin e Avokatit të Popullit të vitit 2006, çështja e trafikimit të personave nuk është trajtuar në mënyrë specifike. Megjithatë, për herë të parë, në të përfshihet një kapitull për të drejtat dhe liritë e njeriut, në kuadrin e çështjeve të emigracionit.275 Raporti përmend gjithashtu se si autoritetet që zbatojnë ligjin shfrytëzojnë njerëzit që janë detyruar të punojnë si skllevër dhe nuk u japin atyre trajtim të mjaftueshëm:

271 Nenet 230, 299 i Kodit të Procedurës Penale të Federatës Ruse. 272 Neni 44(2) i Kodit tëi Procedurës Penale të Federatës Ruse. (Paragrafi i futur në Kodin nga Ligji

federal 92-F3 2/4/2003). 273 Raporti vjetor i vitit 2003 që përqendrohet kryesisht në viktimat e terrorizmit, i cili gjendet në

http://www.ombudsmanrf.ru si dhe dokumente dhe raporteve të tjera nga Avokati i Popullit rus. 274 Neni 15, Ligji rus i Avokatit të Popullit, i cili u gjend në adresën e Internet-it

http://www.ombudsmanrf.ru/institut/fkz.shtml . 275 Shih raportin e Avokatit të Popullit në http://www.ombudsmanrf.ru .

114  “Sipas vlerësimeve të eksperteve, numri i përgjithshëm i emigrantëve të paligjshëm që qëndrojnë në mënyrë të përhershme në Rusi, varion nga 5 deri në 10 milionë dhe ka tendencë të vazhdueshme për rritjen e kësaj shifre. Problemi është i dukshëm. Thelbi...qëndron gjithashtu në faktin se, duke mos patur status të rregullt ligjor, atyre u mohohen të drejtat e tyre dhe si rezultat i nënshtrohen si shfrytëzimit të dukshëm, ashtu edhe punës së detyruar. Pasojat negative të kësaj situate janë shumë të mëdha. Në shoqërinë ruse, toleranca ndaj formave të ashpra të shfrytëzimit të emigrantëve po rritet. Përfaqësuesit e autoriteteve, dhe në radhë të parë, përfaqësuesit e strukturave që zbatojnë ligjet, marrin ryshfete nga “të jashtëligjshmit’’ (нелегалЬны) dhe vendosin ndëshkime të paligjshme. Punëdhënësit i gënjejnë ata.”276

Në të njëjtin raport, Avokati i Popullit deklaroi se në vitin 2006, zyrat për të drejtat e njeriut në Rusi morën 10 përqind më shumë ankesa nga refugjatët, personat e zhvendosur brenda vendit, emigrantët dhe rusët që jetojnë jashtë, por raporti nuk specifikoi se sa prej tyre ishin emigrantë dhe se për çfarë lloj ankesash bëhej fjalë.

Siç u përmend më lart, ka një numër OJF-sh që ndihmojnë grupe të veçanta viktimash, të tilla si punëtorët emigrantë, gratë/vajzat e trafikuara, viktimat femra të dhunës, viktimat e terrorizmit, etj. OJF-të po ofrojnë ndihmë novatore për emigrantët rusë dhe personat e trafikuar. Megjithatë, ato nuk kanë burime financiare të mjaftueshme dhe thonë se pakësojnë punën që lidhet me ndihmën ligjore. 277

5.5.3 Përfundime për Federatën Ruse

Ashtu siç u shpjegua në pjesën e mëparshme, ka një mungesë besimi tek sistemi i përgjithshëm i shtetit të së drejtës, veçanërisht në lidhje me mundësinë që personat e trafikuar të marrin dëmshpërblim ose zhdëmtim nëpërmjet proceseve penale. Kjo reflektohet nga qëndrimet e OJF-ve dhe të individëve ndaj sistemit gjyqësor dhe minon dobinë e ligjeve dhe procedurave ekzistuese, që nuk përdoren. Është e dobishme që prokurorët dhe hetuesit detyrohen të informojnë viktimat për të drejtat e tyre për të kërkuar dëmshpërblim, por në realitet kjo nuk do të thotë se e drejta mund të përdoret në të vërtetë . Viktimat nuk përfitojnë ndihmë ligjore dhe përfaqësim falas, dhe nuk dinë si bëhet dhe si

276 Përkthim jozyrtar. Për citim në gjuhën origjinale (rusisht) shih http://www.ombudsmanrf.ru/doc/ezdoc/06.shtml 277 Informacion nga Elena Tyuryukanova.

115 ndiqet padia dhe si merren provat, pra, si pasojë asnjë padi nuk ngrihet. Nuk relatohet asnjë rast dëmshpërblimi i dhënë gjatë procedimit penal të ndonjë çështjeje trafikimi.

Skema e financuar nga shteti për viktimat e krimeve të dhunshme apo në veçanti për personat e trafikuar nuk ekziston. Gjithsesi, ka pasur disa raste të suksesshme, lidhur me marrjen e pagave të papaguara prej punëdhënësve që kanë shfrytëzuar punëmarrësit, dhe kjo është arritur nëpërmjet ndërmjetësimit të OJF-ve dhe të sindikatave.

5.5.4 Praktika e mirë në Federatën Ruse

• Grupet e OJF-ve dhe të shoqërisë civile po mbështesin në mënyrë aktive një numër të madh njerëzish të trafikuar dhe të shfrytëzuar; • Përpjekjet e sindikatave dhe të OJF-ve për të negociuar dëmshpërblim dhe zhdëmtim nga trafikantët/shfrytëzuesit janë zgjidhje origjinale; • Gjyqtarët kanë kompetencë të përdorin në mënyrë të drejtpërdrejtë pronat e sekuestruara për të paguar paditësit civilë në procedimet civile; dhe • Është e disponueshme një mekanizëm e pavarur ku mund të ankohesh. Zyra e Avokatit të Popullit mund të përdoret për të nxitur ndryshime pozitive për të drejtat e viktimave si dhe për të nxjerrë në pah çështje të lidhura me raste individuale.

5.6 UKRAINA

5.6.1 Kuadri ligjor dhe institucional

Ukraina është palë në konventat kryesore ndërkombëtare në lidhje me trafikimin dhe punën e detyruar. Ajo ka nënshkruar gjithashtu dhe Konventat Evropiane për Trafikimin dhe Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme.278 Ajo nuk është anëtare e Bashkimit Evropian, por ka filluar negociatat për një “marrëveshje të zgjeruar.”279

278 Shih tabelën e ratifikimit në Shtojcën V. 279 "EU-Ukraine start negotiations on new Enhanced Agreement” (“BE-Ukraina fillojnë negociatat

për Marrëveshjen e “zgjeruar”), deklaratë për shtyp të Bashkimit Evropian, 2 mars 2007, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/275&format=HTML&aged=0&lang uage=En&guiLanguage=en .

116 Qeveria ka miratuar Programin Shtetëror për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore për periudhën deri në vitin 2010.280 Përpjekjet e qeverisë kundër trafikimit bashkërendohen nga Këshilli i Koordinimit Ndërinstitucional. Në vitin 2005, brenda policisë u krijua Sektori kundër Trafikimit. Këto agjenci, si dhe agjencitë e ndryshme joqeveritare281 që ekzistojnë për t’u dhënë ndihmë, strehë dhe mbështetje personave të trafikuar, mbështeten nga disa organizata ndërkombëtare dhe donatorë. Aktualisht, ka shtatë strehëza rajonale për personat e trafikuar. Pritet që shpejt të hapet dhe një strehëz tjetër në Lugansk.

Sistemi ligjor i Ukrainës bazohet në kodet civile, të ndikuara nga sistemi sovjetik. Trafikimi për shfrytëzim seksual dhe të punës u cilësua si vepër penale në vitin 1998, dhe ndryshime janë bërë në 2001282 dhe në 2006283 me miratimin e ligjit ‘“Për disa ndryshime në Kodin Penal të Ukrainës për rritjen e përgjegjësisë mbi trafikimin njerëzor apo shfrytëzimin e njerëzve për prostitucion.” Gjithashtu, për të rregulluar agjencitë private të punësimit janë marrë masa të ndryshme ligjore dhe institucionale.284

Me anë të dekretit presidencial më 28 dhjetor 2004, është miratuar edhe një strategji për sigurimin e mbrojtjes së të drejtave dhe interesave legjitime të viktimave të krimit.

5.6.2 Skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

5.6.2.1. Skemat shtetërore të dëmshpërblimit

Ukraina po bën përpjekje për të harmonizuar legjislacionin e saj kombëtar me zotimet ndërkombëtare aktuale dhe të parashikuara në lidhje me viktimat e krimit. Aktualisht, ka dy projektligje të reja për dëmshpërblimin e viktimave të krimit në Ukrainë.

Njëri prej tyre, projektligji për dëmshpërblimin e viktimave të krimeve të dhunshme, u përgatit nga Ministria e Drejtësisë dhe mbetet ende në fazën përgatitore, pasi nuk është miratuar nga Kabineti i Ministrave. OSBE/ODIHR-i e ka komentuar gjerësisht këtë projekt. Projektligji parashikon sistem shtetëror për “sigurimin e pagesës’’ së dëmshpërblimit kur në

280 E miratuar nga Kabineti i Ministrave në mars 2007. 281 IOM-i përmend 32 OJF të ndryshme në Statistikat për 2007, dhe pesë prej tyre që janë më aktive

përsa i përket referimit të IOM-it në lidhje me integrimin dhe ndihmën e viktimave janë Rilindja e Kombit (Ternopil), Besimi, Shpresa dhe Dashuria (Odesa), Rruga drejt Jetës (Kharkiv), Gratë e Donbasit (Lugansk) dhe Perspektivat e Volinit (Luck). 282 I miratuar nga Verhovna Rada (parlamenti i Ukrainës) më 5 prill 2001, dhe hyri në fuqi më 2

shtator 2001. 283 Trafikimi i qenieve njerëzore është parashikuar në nenin 149 të Kodit Penal. 284 T. Kiryan dhe M. van der Linden, Trafficking of migrant workers from Ukraine: issues of labour

and sexual exploitation (Trafikimi i punonjësve emigrantë nga Ukraina: çështje të punës dhe të shfrytëzimit seksual) (ILO, 2005), f. 45.

117 territorin e Ukrainës është kryer një krim i qëllimshëm dhune, i cili shkakton vdekje ose cenim të shëndetit. 285 Parashikohet që shteti do t’i paguajë dëmshpërblim viktimës, pavarësisht nga fakti nëse autori i krimit është identifikuar dhe po ndiqet penalisht ose është në kërkim. Kurdo të jetë e mundur, shteti mund të ngrejë padinë civile ndaj autorit të krimit për dëmshpërblimin që i është “parapaguar’’ viktimës.286

Parashikohet që skema të drejtohet nga komisione të krijuara nga Ministria e Punës dhe të Politikës Shoqërore.287 E drejta për dëmshpërblim kufizohet për: nënshtetasit e Ukrainës, personat pa shtetësi që kanë banim të përhershëm në Ukrainë, rezidentë të përhershëm në Ukrainë që janë nënshtetas të një shteti anëtar të Këshillit të Evropës, shtet i cili ka një skemë dëmshpërblimi, ose nënshtetas të një shteti palë të KEDVKDh-së.288

Për realizimin e së drejtës për dëmshpërblim, viktima ose kërkuesi duhet ta ketë denoncuar krimin brenda 48 orëve nga pasja e “mundësisë reale’’ për ta bërë këtë gjë, dhe në rastin e hetimit penal duhet t’i kryejë me përkushtim detyrimet procedurale.289 (Midis provave e tjera shkresore kërkohet290 edhe kopja e vendimit që jep statusin e viktimës). Arsyet për refuzimin e dëmshpërblimit përfshijnë: rrethanat, kur personi me vetëdije e pranoi rrezikun e dëmtimit ose të vdekjes; rastet e plagosjes ose vdekjes së shkaktuar vetë; ose kur viktima i pëson dëmet si rrjedhojë e marrjes pjesë në një konflikt politik ose ushtarak.291 Dëmet do të përfshinin humbje të të ardhurave, shpenzime mjekësore, spitalore dhe shëndetësore, shpenzime për varrimin dhe mjetet e jetesës për personat në ngarkim. Megjithëse dëmet morale nuk mbulohen, ligji e lejon shprehimisht viktimën që ta padisë të pandehurin, duke ngritur pretendime të tjera, përveç atyre të paraqitura në padinë ekzistuese.292

Edhe kur nuk ka asnjë të pandehur të identifikueshëm, ky ligj paraqet mundësinë e dëmshpërblimit të personave të trafikuar, gjë që nuk ndodhte më parë. Ekziston gjithashtu edhe garancia e pagesës nga shteti. Në raste të tjera, ligji e sheh shtetin thjesht si ndërmjetës në procedimet civile, duke e lehtësuar viktimën nga barra për ta ndjekur padinë civile brenda procesit penal, apo në mënyrë të pavarur prej tij, gjithashtu duke siguruar pagesën për viktimën. Viktimat mund të kërkojnë edhe dëme të tjera që nuk mbulohen nga dëmshpërblimi shtetëror nëse ata e ndjekin vetë kërkesën, nëpërmjet prokurorit apo avokatit

285 Neni 2 i projektligjit për dëmshpërblimin e viktimave të krimeve të dhunshme. 286 Po aty, neni 22. 287 Po aty, neni 12. 288 Po aty, neni 4. 289 Po aty, neni 5. 290 Po aty, neni 8. 291 Po aty, neni 11. 292 Po aty, neni 6.

118 të tyre (shih më poshtë). Gjithsesi, në atë rast ato do t’u nënshtroheshin dy procedurave stresuese – njërës procedurë me gjykatën dhe tjetrës me komisionin – ndërkohë që shteti do t’i “garantonte” shpërblimin për dëmet materiale.

Projektligji i dytë është propozuar nga tre deputetë, dhe është quajtur projektligji “Për dëmshpërblim me shpenzime të shtetit të dëmeve materiale që u janë shkaktuar qytetarëve që kanë vuajtur nga krimi.” Komisioni Parlamentar për Mbështetje Legjislative për Zbatimin e Ligjeve rekomandoi rrëzimin e këtij projektligji dhe rekomandimi u konfirmua nga parlamenti në vendimin e datës 19 prill 2007.

5.6.2.2. Dëmshpërblimi që jepet nga gjykatat civile, penale dhe të punës

Procedurat penale dhe civile

Sipas neni 28 të Kodit të Procedurës Penale, personi që ka pësuar dëme materiale ose morale si pasojë e një krimi, ka të drejtë të ngrejë padinë civile gjatë procesit penal kundër të akuzuarit, i cili duhet të mbajë përgjegjësi materiale për veprimet e tij. Kur viktima ka vdekur, padia mund të ngrihet prej një ndër personave të listës së të afërmve, dhe në rastet kur viktima është i mitur, padia duhet të ngrihet nga prindi ose kujdestari i caktuar nga gjykata. Gjyqtari e shqyrton padinë civile së bashku me akuzat penale. Shuma e dëmeve bazohet në provat e paraqitura gjatë gjykimit. Duhet që kërkesa të depozitohet para hetimit gjyqësor, edhe pse ka jurisprudenca se ajo nuk duhet të rrëzohet nëse paraqitet gjatë hetimit gjyqësor.293 Gjithashtu, është e mundur që padia e veçantë civile të ngrihet pas përfundimit të çështjes penale, duke përdorur dispozitat procedurale civile, për aq kohë sa çështja nuk është pushuar gjatë procedimit penal.

Prokurori detyrohet t’i paraqesë gjykatës faktet dhe provat për kërkesën dhe gjyqtari në çështjen penale duhet të arrijë në përfundim në lidhje me të, duke dhënë motive të arsyetuara mirë për vendimin e tij. I vetmi përjashtim është kur viktima nuk paraqitet në seancë gjyqësore ose kur i pandehuri deklarohet i pafajshëm.294

293 “Gjykata nuk mund të rrëzojë padinë civile të depozituar nga personi që ka pësuar dëme material

ose morale si rezultat i krimit të kryer kundër tij ose saj vetëm për shkak se padia është depozituar gjatë hetimeve gjyqësore.” (Rezolutë e Bordit të Gjyqtarëve në Dhomën Gjyqësore për Çështje Penale të Gjykatës Supreme të Ukrainës më 12 tetor 2004), cituar në N. Ahtirskaja, Trafikimi i personave në Ukrainë: Evidentimi i Praktikës Gjyqësore (Akademia Ukrainase e Gjyqtarëve, 2006). 294 Paragrafi 3, Vendimi 3 i Seancës Plenare të Gjykatës Supreme të Ukrainës, më 31 mars 1989: “Për

praktikën e zbatimit nga gjykatat e Ukrainës të legjislacionit për dëmshpërblimin e dëmeve materiale të krijuara nga krim dhe kthimi i pronës së marrë pabazë.”

119 Dëmet që mund të merren nga viktima përfshijnë dëmet materiale të përkufizuara në nenin 22 të Kodit Civil si më poshtë:

“1) Humbjet që i shkaktohen personit si pasojë e shkatërrimit ose dëmit të një prone, dhe shpenzimet që i janë shkaktuar personit ose që do t’i shkaktohen personit për të rivendosur të drejtat e tij të shkelura (dëmet reale); 2) Të ardhurat që mund të kishte marrë personi në rrethana normale nëse nuk do t’i ishin cenuar të drejtat e tij (fitimi i humbur);”

si dhe dëme morale të përkufizuara në nenin 23(3) të Kodit Civil:

“1) Dhimbjet dhe vuajtjet fizike që i shkaktohen personit fizik si pasojë e paaftësisë ose dëmtimeve të tjera për shëndetin; 2) Vuajtjet mendore që i shkaktohen personit fizik si pasojë e veprimeve të paligjshme kundër personit, anëtarëve të familjes së tij dhe të afërmve të ngushtë; 3) Vuajtjet mendore që i shkaktohen personit fizik si pasojë e prishjes ose dëmtimit të pasurive të tij; 4) Cënimin e nderit dhe dinjitetit ose të reputacionit tregtar të personit fizik ose juridik.”295

Shuma e shpërblimit financiar për dëme morale përcaktohet nga gjykata në varësi të llojit të veprës, të nivelit të vuajtjes fizike dhe mendore, të keqësimit të aftësive të viktimës dhe të mohimit të mundësive për përdorimin e tyre, të shkallës së fajësisë së personit që ka shkaktuar dëm moral, nëse faji mund të konsiderohet si shkak dëmshpërblimi, si dhe duke marrë parasysh rrethanat e tjera që lidhen me rastin. Dëmet morale kompensohen pavarësisht nga dëmet materiale për të cilat mund të kërkohet dëmshpërblim.

295 Shih dhe Paragrafin 3, Vendimi 4 të Seancës Plenare të Gjykatës Supreme të Ukrainës më 31 mars 1989 “Për Praktikat Gjyqësore në Çështjet e Shpërblimit të Dëmeve Morale (të Paprekshme), i ndryshuar”: “dëmi moral përkufizohet si humbje e paprekshme e shkaktuar nga vuajtje morale ose fizike ose diçka tjetër negative që ka ndodhur ndaj personit fizik ose juridik nëpërmjet akteve të paligjshme ose mosveprimeve të personave të tjerë.” Sipas kreut 8, J. Strekalov, Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings (Legjislacioni ukrainas kundër trafikimit të qenieve njerëzore (OSBE, 2006): “Në përputhje me legjislacionin në fuqi, dëmi moral mund të përfshijë cenimin e nderit dhe të dinjitetit, dëm të prestigjit ose të reputacionit tregtar, vuajtje morale të shkaktuar nga dëmtimi i shëndetit, shkeljen e të drejtave të pronës (duke përfshirë pronësinë intelektuale), të drejtat e konsumatorit dhe të drejta të tjera civile; hetimet ose procedurat gjyqësore të paligjshme, ndërprerjen e marrëdhënieve normale shoqërore për shkak të pamundësisë për të ndjekur aktivitete shoqërore në mënyrë aktive, ndërprerjen e marrëdhënieve me njerëz të tjerë dhe pasoja të tjera negative.”

120 Sipas një studimi të vitit 2006, mbështetur nga Koordinatori i Projektit të OSBE-së në Ukrainë (PCU), vetëm 45 prej 198 individësh kanë bërë padinë civile, dhe nga këto, gjykatat shpesh nuk kanë dhënë arsye për rrëzimin e kërkesave ose nuk kanë vendosur dhënien e shumave që duhet të ktheheshin, në kundërshtim me detyrimet e tyre ligjore.296 Në një studim tjetër të mbështetur financiarisht nga OSCE PCU, nga 51 çështje penale të trafikimit për shfrytëzim seksual në Ukrainë, vetëm 20 padi për dëmshpërblim janë bërë nga viktimat.297 Për të gjitha këto çështje, janë urdhëruar të paktën pagesa të pjesshme. Arsyeja kryesore e mosbërjes së padisë ishte mungesa e ndërgjegjësimit për shtrirjen e plotë të së drejtës. Personat ose nuk ishin të informuar, ose nuk ishin plotësisht të informuar për të drejtën e tyre (p.sh., nuk e dinin se mund të kërkonin dëmshpërblim moral). Gjithsesi, ata cituan dhe mungesën e besimit në sistem për marrjen e dëmshpërblimit dhe mungesën e dëshirës për t’u marrë me burokracinë, frikën e hakmarrjes dhe mungesën e provave për humbjet materiale, si arsye te tjera për mosndjekjen e kërkesave për dëmshpërblim.298

Një numër i vogël viktimash janë këshilluar që të mos ndjekin rrugën e padisë, me arsyetimin se kjo gjë do të kishte reflektim negativ mbi ta në gjykime, pasi gjyqtarët mund të mendonin se ata po dëshmojnë vetëm për qëllime fitimi. Në disa raste punonjësit e zbatimit të ligjeve nuk mund të gjenin asnjë arsye tjetër për refuzimin e viktimës të dëshmojë, sesa supozimi që trafikantët duhet t’u kishin dhënë para viktimave për t’i bindur ato të mos dëshmojnë në gjykatë.299

Në rastet kur janë ngritur paditë në gjykatë, studiuesit kanë vënë re se puna e bërë nga hetuesit nuk ishte profesionale, shumat e kërkuara ishin shumë të larta e të paarsyeshme dhe ishin të pabazuara në dokumentacion.300 Cilësia e punës ishte më e mirë kur ajo ishte bërë nga avokatë. Çështjet përqendroheshin kryesisht në dëmet morale, pasi viktimat ose nuk kishin pësuar dëme materiale ose nuk i kishin ruajtur provat, për shkak të kohës së gjatë që kishte kaluar që kur kishte ndodhur krimi (5 kërkesa nga 20 përfshinin dëme materiale). Pesë nga kërkesat u pranuan plotësisht, por pjesa më e madhe e tyre u pranuan vetëm pjesërisht, p.sh.:

296 Po aty, Strekalov, kreu 8. 297 Inna Shvab, Issues of pre-trial and judicial investigation into human trafficking cases: An analysis of selected cases (Çështje të hetimeve përpara gjykimit dhe hetimeve gjyqësore në cështje të trafikimit të qenieve njerëzore: Analizë e çështjeve të përzgjedhura. (2007). 298 Po aty, f. 116-117 të versionit të botuar në Ukrainë. 299 Po aty, f. 71 të versionit të botuar në Ukrainë. 300 Po aty, f. 119 të versionit të botuar në Ukrainë.

121  • Nga kërkesat për dëmshpërblime morale në shumën 50 000 UAH (‘hryvnia’, monedha ukrainase) dhe për dëmshpërblime materiale në shumën 17 000 UAH, vendimi u dha për 2 000 UAH (përafërsisht 300 EUR);301 • Kërkesat për dëmshpërblime morale në shumën 10 000 UAH dhe për ato materiale në shumën 4 000 UAH u zbritën në 2 000 UAH për secilën shumë (përafërsisht 300 EUR secila)302; • Në dy çështje, kërkesa për 50 000 UAH secilës iu dha shuma prej 20 000 UAH (përafërsisht 3 000 EUR).303

Është konstatuar se shumat e dëmshpërblimit ndryshonin për një sërë arsyesh: provat e pamjaftueshme të dëmit moral; mungesa e normave ligjore të vendosura mirë për “matjen” e dëmeve morale; rrethanat e të pandehurit; fakti që shumat shumë e larta kërkoheshin si kompensim; sjelljet e pahijshme të viktimave në sallën e gjyqit; dhe pati edhe një rast kur kërkesa ishte hartuar keq (me mangësi dhe në mënyrë të paaftë). 304 Megjithatë, e rëndësishme është se, pavarësisht nga vendimi i dhënë, askush nga viktimat nuk e ka marrë deri tani dëmshpërblimin,. Arsyet për këtë përfshijnë procedurat komplekse dhe të gjata që nevojiten për konfiskimin e pasurive, mungesën e pasurive që mund të konfiskohen, si dhe vështirësitë e përgjithshme në Ukrainë me ekzekutimin e vendimeve dhe me sistemin e përmbarimit.305

301 Po aty, f. 120, Rajoni i Dnipropetrovskut; Informacion mbi çështjen nga OSBE PCU: një grua nga

Dnipropetrovsku e cila vizitoi Emiratet e Bashkuara Arabe i kërkoi të bijës në Ukrainë që të kërkonte vajza të varfra dhe t’u ofronte atyre punë si kamariere, kujdestare fëmijësh ose prostituta. Në total u punësuan 6-7 vajza (njëra prej viktimave ishte 11 vjeç). Të gjitha detajet e udhëtimit (duke përfshirë martesa të rrema për të marrë vizat) ishin bërë nga trafikantët. Pasi arritën, të gjitha vajzat u detyruan që të prostituonin dhe të gjitha fitimet u morën nga trafikantët. Kur u kthyen në Ukrainë, dy prej viktimave u paraqitën në polici. Trafikanti u përpoq të ndikonte mbi viktimat, duke u ofruar atyre “shpërblimin.” Më vonë, një prej viktimave refuzoi të vazhdonte çështjen, gjoja sepse ajo kishte marrë paratë nga trafikanti. Dënimi i gjykatës ishte 5 vjet burgim dhe 3 vjet lirim me kusht. Dënimi ishte “’i lehtë” për shumë arsye, por kryesisht u vu re se qëndrimi negativ i gjykatës u ndikua nga sjellja e viktimave – ato filluan të ziheshin me njëra-tjetrën. Gjithashtu, nga menyra se si ishte hartuar padia prej hetuesit, dukej sikur ato e dinin se do të shkonin të punonin për shërbimet seksuale dhe se po kërkonin paratë që u ishin premtuar në vend të përdorimit të ndonjë argumenti ligjor për dëmshpërblim moral. 302 Po aty, raporti i Shvabit, rajoni Luhansk, f. 120. 303 Po aty, rajoni Zhitomir, f. 120 (Informacion mbi çështjen nga OSBE PCU: gjatë periudhës 2001-

2004 tre burra nga Zhitomiri, në bazë të marrëveshjes së mëparshme të bërë me dy gra ruse, gënjyen për të rekrutuar tri vajza të mitura nga një fshat i rajonit për të punuar si “kameriere me rroga të larta’’ në një kafene në Moskë, që zotërohej nga motra e njërit prej rekrutuesve. Në Moskë të miturat u kërcënuan dhe u detyruan që të ofronin shërbime seksuale për burrat. Viktimat vuajtën nga dhuna fizike dhe u mbajtën për shkak të borxhit. Brenda ca kohësh, viktimat arritën që të largoheshin dhe të ktheheshin në rajonin e Zhitomirit. Gjykata i shpalli fajtorë autorët për trafikimin dhe i dënoi me tetë, gjashtë dhe tri vjet heqje lirie, përkatësisht, dhe urdhëroi dëmshpërblim për viktimat për dëmet morale). 304 Po aty, f. 121. 305 Po aty, f. 122.

122 Nga vendimet e çështjeve, del e qartë se gjyqtarët i mbështesin gjetjet e tyre për dëmshpërblim në varësi të mendimit që krijojnë për faktin nëse viktima po udhëtonte me vetëdije për të punuar në industrinë e seksit.

Në të paktën një rast, kërkesa u refuzua nga gjykata, pasi u vunë në dyshim karakteri dhe motivet e viktimës:

“ ... ajo shkoi me dëshirën e saj për të punuar në Republikën Çeke, pa qenë e shtrënguar. Ajo e dinte se çfarë pune do të bënte. Ajo kishte rënë dakord për ndarjen e të ardhurave ndërmjet saj dhe të pandehurit. Ajo nuk kishte paraqitur ndonjë pretendim për dëmshpërblim material para se të merrej në pyetje nga Departamenti për Luftën Kundër Krimit të Organizuar (OBOP).”306

Ky rast është i pazakontë, pasi duket se viktima e kishte provuar se ishte viktimë e trafikimit dhe u ishte nënshtruar “gjobave” dhe rrahjeve të pajustifikueshme ndërsa punonte si prostitutë në kufirin Çeki-Gjermani. Gjithsesi, edhe në këto kushte, është shumë e qartë se gjyqtari nuk ishte i prirur që ta shihte viktimën si dikë që meritonte dëmshpërblim, për shkak se nuk kishte qenë e shtrënguar në rekrutimin e saj fillestar. Në një çështje tjetër, në vendimin e gjykatës thuhet:

“Gjykata pranon pjesërisht padinë civile të viktimës B. Gjykata vlerëson se veprimet e kombinuara të të pandehurit i kanë shkaktuar dëme morale viktimës, duke e shitur atë për shfrytëzim seksual. Në të njëjtën kohë, viktima ra dakord dhe shkoi me vullnetin e lirë të saj në Moskë, ku u mor me prostitucion, pra, duke e vënë veten e saj në pozicionin e një objekti për shitje.”307

Në studimin Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings (Legjislacioni ukrainas kundër trafikimit të qenieve njerëzore), flitet për një çështje ku dy viktimave të trafikuara në Turqi për shfrytëzim seksual u ishin dhënë 20 000 UAH dhe 15 000 UAH. Në një çështje tjetër, shuma e dëmshpërblimit për dëme morale u ul pasi gjyqtari konstatoi se viktima kishte rënë dakord të punonte si prostitutë:

“Në caktimin e shumës së dëmshpërblimit për dëmet morale, Gjykata nuk ishte dakord me shumën prej 10 000 UAH për person, të pretenduar nga viktimat L. dhe Ye. dhe deklaroi se vetëm 1 200 UAH mund të jepen si dëmshpërblim,

306 Vendimi i 26 gushtit 2004 i cituar në v. cit., shënimi 293, Ahtirskaya, f. 47-48. 307 Vendim i 10 nëntor 2004, gjykata e Kharkivit, i cituar në po aty, f. 49.

123  meqenëse viktimat nuk arritën të provonin se dëmi i shkaktuar ishte i një shume më të madhe, pasi ato kishin rënë dakord që të punonin si prostituta dhe u arrestuan në kufirin shtetëror.”308

Niveli më i lartë i dëmshpërblimit nga çështjet e botuara në këtë raport ishte 20 000 UAH (3000 EUR), shumë e cila u dha në dy çështje. Shuma disi më të vogla, konkretisht 10 000 UAH (1500 EUR), iu dhanë 3 viktimave në një çështje të veçantë. Niveli më i ulët i dëmshpërblimit moral, 1000 UAH (150 EUR), iu dha viktimës në një tjetër çështje.309

Procedurat sipas së drejtës së punës

Në thelb, e drejta e punës në Ukrainë nuk i rregullon çështjet e “shfrytëzimit,” sepse sipas së drejtës sovjetike të punës, “shfrytëzimi” konsiderohej si fenomen i dalë jashtë përdorimit. Projekti i ri i Kodit të Punës është debatuar gjatë, për disa vite me radhë, brenda parlamentit dhe gjetkë, dhe ka marrë ndihmën e specializuar të IOM-it, por ende mbetet një projektligj shumë i kontestuar. Gjithashtu, nuk ka gjykata të veçanta pune, por shkeljet e së drejtës së punës do të trajtoheshin nga gjykata e shkallës së parë ose nga gjykata administrative, në varësi të shkaqeve për të cilat është ngritur padia.

Neni 173 i Kodit Penal dënon shkeljet e rënda të marrëveshjes së punës, ndërkohë që rendit si një shkelje të mundshme shtrëngimin e viktimës për të kryer punë që nuk përmendet në marrëveshjen e punës. I njëjti krim ekziston dhe në lidhje me marrëveshjet e punës për të punuar jashtë shtetit.

5.6.2.3 Sekuestrimi i pasurisë

Sipas nenit 29 të Kodit të Procedurës Penale, policia dhe prokuroria detyrohen që të marrin masa për të garantuar mundësinë e konfiskimit të pasurive të të akuzuarve, në rastet kur dënimi mund të përmbajë konfiskimin (duke përfshirë edhe trafikimin). Gjithsesi, sipas studimit, në mjaft raste trafikimi, kjo gjë nuk është bërë, ose për shkak se të akuzuarit nuk kanë shuma të mëdha parash si të ardhura nga krimet e tyre (duke qenë kryesisht rekrutues) dhe, si rezultat, nuk kanë fituar pasuri, ose pasuritë u nevojiten personave që kanë të pandehurit në ngarkim (p.sh. fëmijëve të tyre), ose i pandehuri ka bërë përgatitjet dhe i ka

308 V. cit., shënimi 295, Strekalov, Kreu 8. 309 Po aty.

124 regjistruar pasuritë në emër të një shoku ose një të afërmi, apo duke i zhdukur ato me shpejtësi menjëherë kur kanë filluar hetimet.310

Nëse gjatë proceseve penale, mund të provohet se pasuritë janë përfituar nëpërmjet mjeteve kriminale, atëherë ato mund të përdoren për dëmshpërblim, pavarësisht nga fakti nëse pasuria është në bashkëpronësi me një individ tjetër. Sipas nenit 125 të Kodit të Procedurës Penale, çdo pasuri e një krimineli mund të përdoret për dëmshpërblim, nëse konfiskimi është një ndër sanksionet e mundshme për krimin në fjalë.

OJF-të kanë sugjeruar krijimin e fondit të pasurive të sekuestruara, të cilat do të shërbenin për dëmshpërblim si dhe për pagesën e shpenzimeve ligjore.

5.6.2.4 Ndihma për viktimat

Hetuesit e policisë detyrohen që të informojnë viktimat për të drejtat e tyre, duke përfshirë dhe të drejtën për të bërë padinë civile.311 Për më tepër, sipas vendimit nr. 13 të datës 02.07.2004 të Plenumit të Gjykatës Supreme të Ukrainës, gjykatat kanë detyrim të vazhdueshëm për të siguruar që të drejtat e viktimës të zbatohen dhe të respektohen. Gjykata Supreme dekretoi:

“1. T’u tërheqë vëmendjen gjykatave për faktin se përputhshmëria e plotë si dhe konsekuente në të gjitha fazat e proceseve penale me dispozitat e legjislacionit të procedurës penale të Ukrainës, që parashikojnë të drejtat e viktimave të krimit, është një ndër parakushtet më të rëndësishme për përmbushjen e të drejtave të qytetarëve për të qenë të mbrojtur nga gjykata, në rastet e ndërhyrjeve të paligjshme, siç parashikohet në nenin 55 të Kushtetutës së Ukrainës.”

Dhënia e statusit të “viktimës” i jep viktimës së trafikimit disa të drejta,312 duke përfshirë të drejtën e përfaqësimit, që mund të realizohet me anë të një avokati, një shoku ose një të

310 V. cit., shënimi 297, Shvab, f. 122-123 të versonit të botuar në Ukrainë. 311 Neni 122 i Kodit të Procedurës Penale (KPP), procedurat e njoftimit të viktimës për të drejtat e saj.

Hetuesi që dallon se personi është viktimë krimi duhet t’i shpjegojë atij të drejtat e parashikuara në nenin 49 të Kodit dhe ta shënojë këtë në një memorandum që do të konfirmohet nga nënshkrimi i viktimës. Nëse krimi i shkakton dëme materiale personit, ndërmarrjes, institucionit ose organizatës, hetuesi njofton viktimën dhe përfaqësuesin e saj mbi të drejtën për të bërë padi civile dhe duhet ta shënojë këtë në protokollin e marrjes në pyetje, ose t’i dërgojë viktimës një njoftim me shkrim; kopje e njoftimit do t’u bashkëngjitet materialeve të çështjes. 312 Siç citohet në M. Wijers dhe R. Haveman, Trafficking in human beings for the criminal justice

chain in Ukraine (Trafikimi i qenieve njerëzore për zinxhirin e drejtësisë penale në Ukrainë) (IOM, qershor 2006), Neni 49 i KPrP, Të drejtat e viktimës: “Qytetari, i njohur si viktimë krimi, ka të drejtë të dëshmojë për çështjen. Viktima dhe përfaqësuesit e tij/saj kanë këto të drejta: - të paraqesin prova,

125 afërmi (ose të një punonjësi social apo një përfaqësuesi nga një OJF).313 Viktima propozon përfaqësuesin, ndërkohë që personi që drejton hetimet apo gjyqtari e pranon ose e rrëzon propozimin. Viktimat dhe përfaqësuesit mund të marrin pjesë në gjykatë si palë dhe përpara gjykatës gëzojnë të drejta dhe liri të barabarta në paraqitjen e provave, shqyrtimin e tyre dhe argumentimin e rëndësisë së tyre.314 Si “palë civile paditëse,” viktima gëzon të drejta të tjera.315

Gjithsesi, nuk ka ndihmë ligjore falas, as lehtësi të subvencionuara nga shteti për të ndihmuar viktimat me avokatë, gjë që ndikon në mënyrë negative në zbatimin e të drejtave të tyre:

“Pa avokat, shanset e viktimës që të jetë në gjendje të mbrojë çështjen e saj janë minimale. Në teori, prokurori ka detyrim që të mbrojë interesat e viktimës; në praktikë, për ta realizuar këtë gjë viktima është shumë e varur nga avokati.”316

Në çështjet e shqyrtuara nga studimi Shvab, 317 më pak se gjysma e viktimave përfaqësoheshin nga avokatë. Të tjerat ose e kishin të pamundur të gjenin avokatin, apo nuk mund të paguanin tarifat, ose nuk donin të kishin avokatin e rekomanduar. Në disa raste, i njëjti avokat përfaqësonte viktima të ndryshme. Shpesh avokatët nuk i takonin klientët para seancës gjyqësore, dhe nuk i përgatisnin viktimat për në gjyq. Në lidhje me cilësinë e përfaqësimit, ka një gamë të gjerë gjetjesh, por disa prej përfaqësuesve të viktimave konsideroheshin si pa përvoje dhe të paaftë në punën e tyre.

- të paraqesin kërkesa, - të shqyrtojnë të gjitha materialet e çështjes që nga momenti i përfundimit të hetimeve paraprake, ose nga momenti i transferimit të çështjes për shqyrtim në gjykatë (për çështje ku nuk përfshihen hetime paraprake); - të marrë pjesë në shqyrtimet gjyqësore; - të paraqesë mocione në lidhje me pushimin e çështjes; - të ankimojë veprimet e personit përgjegjës për hetimin, e hetuesit, të prokurorit dhe të gjykatës, si dhe të ankimojë vendimin e gjykatës ose urdhrat e gjykatës dhe rezolutat e gjyqtarit popullor; dhe të japë arsyet përkatëse – si dhe e drejta për ta patur të garantuar sigurimin e tij/saj. Në rastet e parashikuara në KPrP, viktima ka të drejtë të mbështesë akuzën gjatë shqyrtimit gjyqësor, ose personalisht ose nëpërmjet përfaqësuesit të tij/saj. Viktima mund të marrë pjesë në debatet në gjykatë.” 313 Neni 52. 314 Neni 16(1) i KPrP. 315 Siç citohet në v. cit., shënimi 312, M. Wijers dhe R. Haveman, neni 50 i KPrP, Të drejtat e paditësit

civil: “një paditës civil ose përfaqësuesi i tij kanë këto të drejta: - të paraqesin prova; - të paraqesin kërkesa; - të marrin pjesë në shqyrtimet gjyqësore; - t’i drejtojë organizmit hetimor, hetuesit ose gjykatës kërkesa për marrjen e masave në mënyrë që të sigurohet zbatimi i padive; - për të ndjekur padinë civile; - për të shqyrtuar materialet e çështjes që nga momenti i përfundimit të hetimeve paraprake, ose nga momenti i transferimit të çështjes për shqyrtim në gjykatë (për çështje në të cilat nuk përfshihen hetime paraprake) – të paraqësë mocione në lidhje me pushimin e çështjes; - të ankimojë veprimet e personit përgjegjës për hetimin, e hetuesit, e prokurorit dhe e gjykatës; si dhe të ankimojë vendimin ose urdhrat e gjykatës deri në masën e lidhjes së tyre me padinë civile; dhe të japë arsyet përkatëse; - si dhe të drejtën për të garantuar sigurimin e tij.” 316 Raporti i IOM-it; shih më lart shënim 312. 317 Po aty. V. cit., shënim 297, Shvab, f. 109-110, versioni i botuar në Ukrainë.

126 5.6.3 Përfundime mbi Ukrainën

Janë bërë përpjekje të mëdha për të ndërtuar strukturën juridike që zbaton të drejtat ligjore të viktimave në Ukrainë, duke përfshirë këshillat për llojet dhe shtrirjen e dëmeve që mund të kërkohen. Ekziston edhe një propozim për skemën e dëmshpërblimit të financuar nga shteti, e cila, ndonëse do të ishte e disponueshme vetëm për viktimat e krimeve të rënda dhe do të mbulonte vetëm dëmet materiale, meriton konsideratë dhe mund të ketë ndikim të ndjeshëm në arritjen e pagesave të vendimeve për dëmshpërblim. Gjithsesi, shtetit i duhet të bëjë përpjekje të mëdha për të siguruar se komisionerët të jenë emëruar dhe të trajnohen, se ata do të kenë në dispozicion sistemin administrativ që realisht mund të përdoret, dhe se janë udhëzuar në masën e mjaftueshme për të marrë vendime konsekuente.

Nga ana tjetër, e drejta për të ngritur padi civile kundër një të akuzuari brenda procesit penal njihet mirë, ashtu si dhe e drejta për t’u informuar për të drejtat dhe për t’u përfaqësuar në proces. Ekziston gjithashtu jurisprudence e bollshme, kur dëmshpërblimi është dhënë në çështjet që janë identifikuar si çështje trafikimi për shfrytëzim seksual. Kjo vjen nga një komunitet aktiv OJF-sh dhe avokatësh që japin ndihmë dhe këshilla për personat e trafikuar, dhe e gjithë kjo ka ndihmuar në zhvillimin e praktikës gjyqësore.

Në parim, gjykatat e pranojnë se viktimat kanë të drejtë të kërkojnë dëmshpërblim, dhe se kompensimi për dëme mund të jepet. Është demonstruar se dëmet morale janë më me rëndësi se sa ato materiale, pasi personat e trafikuar në përgjithësi nuk kanë qenë në gjendje që të mbështesin me dokumentacion përkatës pretendimet për dëmet materiale. Fatkeqësisht, si në shumë juridiksione, viktimat rrallë, për të mos thënë kurrë, marrin pagesa sipas vendimeve që jepen.

Gjithsesi, praktika në gjykatat penale duket se nuk është konsekuente, kur bëhet fjalë për hartimin e padive civile, për trajtimin e tyre, për vendimmarrjen në lidhje me vlefshmërinë e tyre dhe në nivelin e shumave që jepen në vendimet. Është evidentuar se në disa raste, gjyqtarët udhëhiqen nga supozimet e tyre personale rreth trafikimit, dhe jo nga provat, kur vendosin për paditë civile. Janë evidentuar gjithashtu raste të ‘shlyerjes’ së viktimave nga trafikantët, për t’i bindur ato të tërhiqen nga procesi ligjor. Kjo tregon nevojën për këshillim dhe trajnim të gjyqtarëve, policëve dhe prokurorëve, në lidhje me sensibilizimin për çështjet e trafikimit dhe në lidhje me llogaritjen në mënyrë konsekuente të dëmeve që duhet shpërblyer.

127 E drejta e punës aktualisht nuk ofron instrumente që mund të përdorën nga viktimat, por kjo situatë mund të ndryshojë në qoftë se miratohet Kodi i ri i Punës.

5.6.4 Praktika e mirë në Ukrainë

• Po bëhen përpjekje për të krijuar fondin shtetëror për të paguar dëmshpërblim për çështje të krimeve të dhunshme. Modeli parashikon që shteti të trashëgojë mundësinë për të paditur trafikantin/shfrytëzuesin në emër të viktimës, që përmbush nevojën morale të domosdoshme që keqbërësi duhet të paguajë dhe që në të njëjtën kohë i lejon shtetit të rimarrë nga keqbërësi pagesën e bërë ose një pjesë të saj; • Ligji kërkon që viktimat të jenë të informuara për të drejtat e tyre për të kërkuar dëmshpërblim në një etapë të hershme; • Ekziston jurisprudencë e bollshme në lidhje me dëmshpërblim të dëmeve morale që jepet në rastet e trafikimit për shfrytëzim seksual; • Përfaqësimi me avokatë është i disponueshëm dhe ndikon në padi në mënyrë pozitive; dhe • Përpjekjet e grupeve të shoqërisë civile dhe puna e tyre në këshillimin e personave të trafikuar kanë pasur ndikim shumë të madh në zhvillimin e parimit të dhënies së dëmshpërblimit.

5.7 MBRETËRIA E BASHKUAR

5.7.1. Kuadri ligjor dhe institucional

Mbretëria e Bashkuar është palë në KKBKON dhe në protokollin e trafikimit si dhe në Konventën Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme. Ajo ka ratifikuar gjithashtu Konventat e ILO-s që lidhen me Punën e Detyruar, por vetëm njëra prej tyre që lidhen me Mbrojtjen e Emigrantëve (ILO C97). Qeveria ka nënshkruar së fundmi Konventën e Këshillit të Evropës kundër Trafikimit dhe ka nisur ndërmarrjen e masave për të zbatuar kërkesat e Konventës.318

318 Shih “New Deal for Trafficking Victims,” (Ofertë e re për viktimat e trafikimit), 24 mars 2007;

gazeta The Guardian, http://www.guardian.co.uk/immigration/story/0,,2041718,00.html. Duhet pasur parasysh se, pas prillit të vitit 2007, ka pasur shumë iniciativa në Mbretërinë e Bashkuar në lidhje me trafikimin e qenieve njerëzore. Ato nuk janë përditësuar, me përjashtim të rasteve kur lidhen në mënyrë specifike me çështjet e dëmshpërblimit.

128 Mbretëria e Bashkuar ka traditë juridike common law. Ligjet kombëtare që bëjnë trafikimin vepër penale janë seksionet 57 - 60 të Aktit të Veprave Penale Seksuale 2003 (trafikimit për shfrytëzim seksual) dhe seksioni 4 të Aktit të Azilit dhe të Emigracionit (Trajtimi i Kërkuesve) i vitit 2004 (trafikimi për shfrytëzimin e punës). Ka disa masa të tjera legjislative që lidhen me trafikimin, si për shembull, Akti i Rekrutuesve që Gjejnë Punëtorëve Joformalë (ang. Gangmasters) (Akti i Liçencimit) 2004, krijimi i Autoritetit për rregullimin e rekrutuesve të punëtorëve joformalë, dhe Akti për Produktet e Krimit 2002; ky i fundit trajton pastrimin e parave dhe çështjet e sekuestrimit të pasurive.

Mbretëria e Bashkuar nuk ka në mënyrë institucionale raportues ose koordinator kombëtar për trafikimin; megjithatë, qeveria ka botuar së fundmi Planin Kombëtar të Veprimit për Trafikimin e Qenieve Njerëzore. 319 Ka një grup ministror për trafikimin dhe një grup këshillimor të të interesuarve, krijuar në vitin 2005 nën mbikëqyrjen e Home Office-it (dikasteri i qeverisë angleze analoge me Ministrinë e Brendshme) (Nënsekretari për Policimin, Sigurimin dhe Sigurinë e Komuniteteve), por që përfshin edhe organe të tjera përkatëse. Ka gjithashtu një Grup të të Interesuarve për Ata që Punojnë Ilegalisht, drejtuar nga Ministri për Emigracionin, Nënshtetësinë dhe Kombësinë të Home Office-it. Qendra e Trafikimit të Qenieve Njerëzore e Mbretërisë së Bashkuar është hapur në vitin 2006 dhe ka si qëllim bashkërendimin e veprimeve të organeve që zbatojnë ligjet.320 Për më tepër, në Londër është krijuar një partneritet ndërmjet policisë, shërbimit të emigracionit dhe OJF-ve në formën e Projektit Poppy për të bërë identifikimin e viktimave dhe për të dhënë ndihmë për një numër të kufizuar viktimash të shfrytëzimit seksual.321

Qeveria është kritikuar për pozicionimin e saj lidhur me trajtimin e trafikimit të qenieve njerëzore, duke iu referuar më tepër ligjeve të emigracionit sesa të drejtave themelore të njeriut, 322 ndërkohë që kohët e fundit janë raportuar probleme në lidhje me rekrutuesit të liçensuar të punëtorëve joformalë (gangmasters).323

319 Shih dokumentet në faqen e Internet-it

http://www.londonscb.gov.uk/files/resources/trafficking/uk_action_plan_on_tackling_human_traf ficking.pdf . 320 Shih http://www.ukhtc.org 321 http://www.eaves4women.co.uk/POPPY_Project/POPPY_Project.php 322 Letër/parashtrim i Solicitors International Human Rights Law Group (Grupit Ndërkombëtar të

Avokatëve për të Drejtat e Njeriut) dërguar tek Home Office, 19 mars 2007. 323 “Migrants ‘deceived and exploited’ ” (Emigrantët ‘të mashtruar dhe të shfrytëzuar) dhe “Joining

the Immigrant Underclass” (Të bashkohesh me shtresën e ulët të emigrantëve), Lajme BBC, 25 prill 2007; mund të gjendet në http://news.bbc.co.uk/2/low/uk_news/6593321.stm .

129 5.7.2 Skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

5.7.2.1 Skemat e dëmshpërblimit shtetëror

Autoriteti për Dëmshpërblimin e Dëmtimeve Kriminale (CICA) administron skemën e financuar nga shteti, që u jep dëmshpërblim viktimave të krimeve të dhunshme, të cilat kanë pësuar dëme fizike ose psikologjike që nuk janë “plotësisht pa rëndësi.” Krimi duhet të ketë ndodhur brenda Anglisë, Skocisë ose Uellsit,324 dhe ankesa duhet të ngrihet brenda dy vjetësh nga ndodhja e krimit.325 Skema mund të përdoret gjithashtu për të kompensuar të afërm të një personi që ka vdekur si pasojë e krimit, si dhe persona që kanë marrëdhënie të ngushta me viktimën e që kanë pësuar dëm psikologjik, si rezultat i pranisë së tyre në vendndodhjen e krimit ose të përfshirjes së tyre të ngushtë menjëherë pas ndodhjes së krimit. Llojet e disponueshme të dëmshpërblimit përfshijnë si dëmet morale, ashtu edhe ato materiale:

a) Shpërblimi për dhimbje dhe vuajtje të shkaktuar nga dëmtimet fizike ose mendore. Shuma aktuale për këtë është e fiksuar me anë të një “tarife” që ka 25 nivele dëmshpërblimi për dëmet, të cilat shkojnë nga 1 000 – 250 000 GBP326 (për shembull 27 000 GBP327 për humbjen e njërit sy, 1 000 – 33 000 GBP328 për abuzim seksual, dhe 8 200 GBP 329 për sëmundje mendore dhe ankth të përkohshëm mendor, që zgjasin nga 2 deri në 5 vjet, të konfirmuar nga diagnoza psikiatrike).330. Tarifat aktuale u përcaktuan nga Parlamenti në vitin 2001.

b) Shpërblimi për vdekjen mund t’i jepet prindit, fëmijës, bashkëshortit ose partnerit. Shuma është e palëvizshme, 11 000 GBP331 nëse vetëm një person që mund të përfitojë nga shpërblimi, 5 500 GBP secili, nëse ka më shumë se një person. Shpërblimi mund t’i jepet dhe atij personi i cili ishte në ngarkim të të ndjerit.

324 Për Irlandën e Veriut ka skemë t ë veçantë. 325 Me përjashtim të rasteve kur ka rrethana të veçanta. 326 Afërsisht 1 400 EUR – 351 830 EUR. 327 Përafërsisht 38 000 EUR. 328 Përafërsisht 1 400 – 46 438 EUR. 329 Përafërsisht 11 539 EUR. 330 Shih përllogaritjen e tarifave në adresin e Internet-it

http://www.cica.gov.uk/Documents/publications/Criminal%20Injuries%20Compensation%20Schem e%202008.pdf 331 Përafërsisht 15 480 EUR.

130  c) Shpenzime të veçanta: Mund të pretendohen edhe shpenzime varrimi dhe shpenzime për trajtime apo pajisje mjekësore të specializuara.

ç) Humbja e të ardhurave: dëmshpërblimi mund të jepet vetëm nëse viktima nuk është në gjendje të punojë për 28 javë me radhë nga data e dëmtimit. Kjo kërkon raporte me shkrim nga punëdhënësi dhe nga mjeku.

Humbja e të ardhurave dhe shpenzimet e veçanta (shkronjat c dhe ç më sipër) paguhen deri në maksimumin prej 250 000 GBP, kështu që shuma maksimale e kombinuar që paguhet sipas skemës është 500 000 GBP për një dëmtim të vetëm.332 Në rast se janë shkaktuar disa dëme, kompensohen vetëm tri dëmet më serioze, në shumën 100% të tarifës për dëmin, që llogaritet më i larti; plus 30% e shumës së tarifës për dëmin e vlerësuar si të dytin; plus 15% e shumës së tarifës për dëmin e tretë në listë.

Dëmshpërblimi mund të kërkohet edhe në qoftë se nuk ka pasur dënim në procesin penal. Gjithsesi, viktima duhet ta ketë denoncuar veprën në polici në kohën e duhur dhe duhet të zotërojë prova mjekësore. Viktimat duhet të jenë gjithashtu të gatshme që të bashkëpunojnë dhe të ndihmojnë në hetime dhe ndjekje penale (në vitet 2004 - 2005, 30% të pretendimeve u refuzuan për shkak të vonesës në denoncim ose të “mosbashkëpunimit.”)333 Për më tepër, CICA mund ta refuzojë ose ta ulë shumën nëse viktima ka qenë e përfshirë në aktivitetin kriminal ose nëse viktima e ka provokuar dhunën, duke u sjellë në mënyrë agresive ose duke filluar një përleshje. (Në vitet 2004 - 2005, pak më pak sesa 21% të pretendimeve u refuzuan për këto arsye).334 Kriteri tjetër kufizues që mund të ketë ndikim mbi viktimat e trafikimit është fakti se viktima nuk duhet të bashkëjetojë me keqbërësin ose të jetë e lidhur me të në kohën e aplikimit, me përjashtim të rasteve kur keqbërësi është dënuar në fakt për krimin. Arsyeja për këtë është që të parandalohet shkelësi i ligjit për të përfituar shpërblim.

Viktima mund t’i drejtojë kërkesën CICA-s, e cila autorizon atë që të marrë informacion konfidencial nga policia, doktorët, spitalet, etj. Secilës çështjeje i caktohet një nëpunës përgjegjës, i cili përpunon çështjen me synimin për të marrë vendimin brenda një viti. Zakonisht përpara se të marrë vendimin, CICA pret përfundimin e çështjes penale, në rast se çështja është akoma në gjykim. Çështjet me llogaritjen komplekse të dëmeve mund të kërkojnë më shumë kohë. Nëse pala kërkuese nuk është e kënaqur, atëherë ajo mund të

332 Përafërsisht 351 830 EUR, d.m.th., pretendimi maksimal është pak më lart sesa 700 000 EUR për

një dëmtim. 333 Shih Raportin Vjetor dhe Llogaritë të CICA-s 2004/5, f.6, të disponueshme në faqen e Internet-it

http://www.cica.gov.uk/Documents/previous_schemes/CICA%20Annual%20Report%20and%20Acc ounts%2004-05.pdf 334 Po aty.

131 kërkojë rishqyrtimin e brendshëm të vendimit. Nëse ky proces nuk mjafton, atëherë ajo mund ta ankimojë vendimin pranë organit të pavarur të quajtur Bordi i Apeleve të CICA-s.

Ndërkohë që informacioni dhe kërkesat për skemën gjenden në faqen e Internet-it, CICA publikon, në po atë faqe, botime udhëzuese në shumë gjuhë të pakicave. 335 Për administrimin e pretendimeve të ngritura nga kërkuesit që gjenden në vende të tjera brenda BE-së, CICA përdor Rregulloret e vitit 2005 (të përafruara me Direktivat e Bashkimit Evropian) për Viktimat e Krimeve të Dhunshme të Kryer me Dashje, të cilat kanë hyrë në fuqi më 1 korrik 2006, por që nuk zbatohen për kërkuesit, dëmtimet e të cilëve kanë ardhur si pasojë e krimeve të kryera përpara kësaj date.

CICA ofron shërbime relativisht të thjeshta për viktimat në krahasim me procesin civil. Shërbimi është më i shpejtë dhe më pak burokratik sesa procedurat në një gjykatë civile. Një përfitim tjetër është heqje e të pandehurit nga ekuacioni, gjë që mund të jetë tërheqëse për shumë viktima, edhe pse, në të njëjtën kohë, kjo e zhvesh keqbërësin nga përgjegjësia morale. Nga ana tjetër, dëmshpërblimi jepet vetëm atëherë kur plotësohen kriteret e përcaktuara. Gjithashtu, përderisa bëhet fjalë për tarifa fikse, shpërblimi mund të mos jetë aq i lartë sesa shpërblimi i dhënë nëpërmjet vendimit në procesin civil. D.m.th., ka të ngjarë që shpërblimi të jetë më i vogël, por merret më lehtësisht se në procesin civil. Pagesa jepet drejtpërsëdrejti nga shteti, dhe nuk varet nga ekzekutimi i vendimit ndaj të paditurit. Megjithatë, duke pasur parasysh kohën që duhet për marrën e vendimit dhe kriteret e rrepta për pranimin e kërkesave nga CICA, procedura mund të plotësohet më me vështirësi në krahasim me urdhrin e dëmshpërblimit që jepet në procesin penal (shih më poshtë). CICA mund të japë dëmshpërblim edhe në rastet kur janë dhënë vendime në procese të llojeve të tjera, por shumat përkatëse do të zbriten.

Kostoja e përgjithshme e funksionimit të skemës së CICA-s, për sa i përket administrimit dhe stafit, në vitet 2004/2005 ishte 19 milionë GBP, ndërkohë që gjatë kësaj periudhe gjenin zgjidhje 67 000 çështje. Për më tepër, 321 milionë GBP janë shpenzuar vetëm për pagesat e dëmshpërblimit.336 Krahasimi i këtyre shumave drejtpërsëdrejti me buxhetet e shteteve të tjera të OSBE-së nuk është i përshtatshëm, për shkak të dallimeve në paga/kosto jetese, në popullsi dhe në sasinë e kërkesave, etj. Shifrat jepen për të ilustruar nivelin e angazhimit të shtetit.

335 http://www.cica.gov.uk/ 336 Shih v. cit., shënimi 333, f. 10. Në vitët 2004/2005 u dhanë 35 446 shpërblime sipas tarifave; në

56%, u morën vetëm 1 000 – 2 000 GBP në shenjë njohjeje të dhimbjes dhe të vuajtjes së viktimave. Në gjashtë raste, u morën 250 000 GBP, tarifën maksimale, dhe në dhjetë raste, shpërblimi maksimal prej 500 000 GBP, duke përfshirë të ardhurat e humbura dhe shpenzimet e veçanta.

132 Kriteri sipas të cilit viktimës kërkohet të ketë pësuar nga krimi i dhunshëm dëmin që nuk është “plotësisht pa rëndësi” mund të përbëjë një pengesë për viktimat e trafikuara për të përfituar nga skema, në rastet kur atyre u është ushtruar dhuna psikologjike. Kufizimet e vendosura për pranimin në skemë janë përdorur tashmë për viktimat e shfrytëzuara për punë (të cilat u konsideruan, gjithashtu, si viktima trafikimi), mbështetur në përfundimin se ato ishin përfshirë në mënyrë të vullnetshme në veprimin e paligjshëm, duke hyrë pa të drejtë në Mbretërinë e Bashkuar. Kështu, ato nuk e kaluan testin e pranimit në skemë për “shkaqe karakteri.” Duket se të afërmve të 21 kinezëve që vdiqën duke mbledhur midhje të vogla (ang. cockles) në baticat e Gjirit Morecambe (në veriperëndim të Anglisë) në vitin 2004 iu është mohuar dëmshpërblimi nga skema, pavarësisht se shfrytëzuesit e tyre u dënuan penalisht për vrasje (ang. manslaughter, një lloj vrasjeje sipas së drejtës angleze, pa paramendim dhe pa ligësi), duke shtrembëruar rrjedhën e drejtësisë dhe vepra penale që lidhen me emigracionin.337 Për arsye të njëjta, janë refuzuar edhe viktimat e trafikimit për shfrytëzim seksual.338 Megjithëse, për sa u përket parashikimeve të KEDVKDh-së, ky kufizim nga përfitimi është legjitim, ai nuk është as në frymën e Protokollit të Trafikimit dhe as në atë të Konventës Evropiane kundër Trafikimit, të cilat parashikojnë identifikimin e duhur të viktimave të trafikimit si pjesë të reagimit të integruar ndaj problemit, duke përfshirë dhënien e dëmshpërblimit.

Duke marrë parasysh se Mbretëria e Bashkuar ka dështuar në marrjen e hapave për të identifikuar viktimat e trafikimit, mbetet për t’u diskutuar nëse vendimi për të mos i dëmshpërblyer ato i pasqyron siç duhet detyrimet ndërkombëtare të Mbretërisë së Bashkuar. Kur viktimat vriten gjatë shfrytëzimit që mund të ketë qenë i lidhur me trafikimin, atëherë identifikimi i viktimave të trafikimit bëhet më i vështirë. Gjithsesi, autoritetet mund të kishin bërë prezumim për trafikimin në këndvështrim të rrethanave dhe mund të kishin përdorur diskrecionin për të dhënë dëmshpërblim. Për rastin e punëtorëve kinezë që mblidhnin midhje, pretendohet se autoritetet e emigracionit ishin në dijeni të shfrytëzimit të kinezëve në fjalë para se të vdisnin, si dhe të rrezikut me të cilin ata përballeshin në punë, por nuk

337 Për detaje të çështjes dhe për dënimet e dhëna shih http://www.cps.gov.uk/news/press_releases/117_0 . Shih gjithashtu “Are Chinese Lives Cheaper?” (A janë më të lira jetët e kinezëve?), 8 korrik 2004 http://www.irr.org.uk/2004/july/ak000009.html për informacion rreth kërkesës për dëmshpërblim. Shih Mark Ryan, avokat për familjet. “… kërkesat e familjeve janë kundërshtuar pasi viktimat “u angazhuan vullnetarisht’’ në një “akt të paligjshëm.” Ata ishin qenie njerëzore dhe meritojnë të trajtohen si të tilla …’’, Socialist Worker (Punëtori Socialist) online, 24 korrik 2004, http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=1020 . Duke kërkuar konfirmim për këtë, pyetje u janë dërguar avokatëve që përfaqësojnë grupin. Megjithatë, nuk është marrë ende asnjë përgjigje, kështu që raportet janë të pakonfirmuara. Ka mundësi, që vendimi i apelit akoma pritet. 338 Informacion nga Deirde O’Leary, Nëndrejtuese e njësisë pro bono (shërbime ligjore falas) në zyren

e avokatisë Lovells.

133 ndërmorën masa parandaluese.339 Si rezultat, ka mundësi që edhe e drejta e viktimave për të jetuar ishte dhunuar. Me fjalë të tjera, zbatimi i ngushtë të skemës CICA rezulton më i orientuar drejt politikës për emigracionin, se sa drejt identifikimit dhe dëmshpërblimit të rasteve të trafikimit.

Probleme të tjera të dokumentuara me të cilat janë përballur viktimat individuale në kërkimin e dëmshpërblimit, përfshijnë kthimin e parakohshëm të viktimave në vendin e tyre të origjinës. Kjo do të thotë se kur janë filluar tashmë kërkesat e tyre, avokatët e kanë të vështirë të komunikojnë me viktimat si dhe të marrin prova për dëmet e tyre fizike dhe psikologjike, si dhe të marrin informacion nga autoritetet e vendeve të tyre.340 Kur klientët nuk e kanë filluar ende procesin e kërkimit të dëmshpërblimit përpara se të largohen nga territori dhe kur kërkojnë këshillim ligjor nga avokatët në Mbretërinë e Bashkuar, zyrat e avokatisë mund të pengohen t’i përfaqësojnë ata, për shkak të detyrimit (që del nga legjislacioni i pastrimit të parave) për ta parë fizikisht klientin dhe për të kontrolluar identitetin dhe detajet e adresës së tij.341

Që prej majit 2007, Projekti Poppy kishte përcjellë tek avokatët 12 raste të mundshme të pretendimeve për dëmshpërblim. Prej tyre, shtatë kërkesa i ishin paraqitur CICA-s, ndërkohë që vendimet për to u priten. Në korrik të vitit 2007, CICA dha dëmshpërblimin e parë për viktimat e trafikimit.342

“Dy gra të reja me origjinë rumune u trafikuan në Mbretërinë e Bashkuar për qëllime të shfrytëzimit seksual. Gjatë viteve ato iu nënshtruan persekutimit në formën e skllavërisë, prostitucionit të detyruar, përdhunimeve të shumëfishta dhe rrahjeve. Ato u arratisën nga trafikanti i tyre në janar të vitit 2006, dhe iu përcollën Projektit Poppy. Gratë dëshmuan në çështjen penale kundër trafikantëve, të cilët u dënuan me 21 vjet burgim. Trafikantët nuk u dënuan për trafikim, por për përdhunim dhe zotërim prostitucioni (mesa duket në atë kohë ligji i trafikimit mund të mos ketë qenë në fuqi). Megjithatë, ato u identifikuan si viktima të trafikimit nga Projekti Poppy. Me ndihmën e avokatëve që punonin pro bono (pa pagesë), ato iu drejtuan CICA-s me arsyetimin se u takonte të

339 “MP meets Ministers over cocklers” (Deputeti takon Ministrin për njerëzit që mblidhnin midhje),

lajmet BBC, 12 shkurt 2004, http://cdnedge.bbc.co.uk/1/hi/england/lancashire/3480979.stm , “The Scandal of Morecambe” (Skandali i gjirit Morecambe) Revista Daily Telegraph, 13 shkurt 2004, http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2004/02/13/dl1302.xml . 340 Informacion nga Projekti Poppy, 19 prill 2007. 341 Intervistë me Znj. Bronwen Byrnes të SIHRG-së, 26 prill 2007. 342 Informacion i dhënë nga shoqata Anti-slavery International dhe Parosha Chandran, avokat për

gjyqe, nëntor 2007.

134  merrnin dëmshpërblim për abuzim seksual dhe dëmshpërblim për humbjen e mundësive/të të ardhurave për periudhën disavjeçare, gjatë së cilës u mbajtën në izolim nga trafikantët. Pas një periudhe komunikimi ndërmjet avokatëve dhe CICA-s, një prej kërkuesve mori nga CICA një shpërblim prej 66 000 GBP,343 mbi bazën si vijon: a) Për abuzim seksual prej më shumë se tri vitesh, 22 000 GBP. Kjo është shuma që jepet sipas tarifës standarde të CICA-s për çështje të abuzimit seksual për tri vjet. b) Për humbje të të ardhurave/të mundësive, 40 000 GBP. Kjo shumë është tarifa që i lihet në diskrecion CICA-s për ta vendosur shumën, e cila ishte përllogaritur si 10 000 GBP në vit për periudhën gjatë së cilës viktima është mbajtur kundër dëshirës së saj. c) Kërkueses së dytë iu dha 36 500 GBP344 në bazë të përllogaritjes së përafërt, si vijon: 16 500 GBP për abuzim seksual të përsëritur deri në tre vjet, dhe shpërblimi diskrecional prej 20 000 GBP për humbjen e mundësive. Shpërblimi i fundit është më i ulët pasi viktima e dytë ishte më e re në moshë në atë kohë, kështu që mundësia e saj për të fituar ishte më e ulët, si dhe pasi ajo nuk ishte mbajtur nga trafikanti për aq kohë sa ishte mbajtur viktima e parë.”

Shuma e dhënë tregon se me ndihmën aktive të avokatëve, gratë e reja ia arritën të bindnin CICA-n se ato duhet të merrnin para për t’u shpërblyer për ato që mund të kishin fituar gjatë periudhës përkatëse, nëse nuk do të ishin trafikuar. Duket se kjo bazohet në shuma ekuivalente me kapacitetin e tyre për të fituar të ardhurat në ekonominë formale. Mbetet ende për t’u parë nëse CICA do të pranojë pretendime të tilla dhe lloje të njëjta të argumentimit, atëherë kur çështja nuk mbështetet prej vendimi të dhënë nga gjykata penale.

Në dhjetor të vitit 2007, u raportua se CICA do të ndryshonte interpretimin e udhëzimeve të saj, për t’u bërë të mundur viktimave të prostitucionit të detyruar dhe të heqjes së paligjshme të lirisë, me qëllim që kërkesat për dëmshpërblim të jenë më të lehta për t’ju përdorur nga personat e trafikuar që janë shfrytëzuar seksualisht.345

343 Përafërsisht 93 000 EUR. 344 Përafërsisht 51 000 EUR. 345 “Sex slaves” win cash in landmark legal deal (“Skllavët që përdoren për seks” fitojnë para nga

marrëveshje historike ligjore), gazeta The Observer, 16 dhjetor 2007.

135 5.7.2.2. Dëmshpërblimi i dhënë nga gjykatat civile, penale dhe të punës

Përderisa Mbretëria e Bashkuar ka një traditë ligjore common law, viktimat nuk legjitimohen në proceset penale, dhe as nuk mund të bëhen palë në procesin civil ose të kenë përfaqësim. Nuk ka dispozita të posaçme që t’u garantojnë viktimave të trafikimit masa të veçanta në lidhje me përfaqësimin ose dëmshpërblimin të ndryshme nga dispozitat për viktimat e zakonshme të krimit (ndryshe nga situata në SHBA). Ka disa procedura të kufizuara që janë “miqësore për viktimën,” të cilat janë përfshirë së fundmi në praktikën gjyqësore (shih më poshtë proceset penale). Ka gjithashtu dispozita dëmshpërblimi që mund të urdhërohen në një çështje penale, dhe viktima ka gjithnjë dorë të lirë të ndjekë një çështje civile për dëmshpërblim në kushtet të veçanta (shih më poshtë paditë civile). Procesi civil mund të përdoret pavarësisht nga ekzistenca e dënimit në çështjen penale.

Çështjet e lidhura me të drejtat e punës zakonisht u drejtohen gjykatave të veçanta jashtë sistemit të zakonshëm gjyqësor, të specializuara për punësimin (ang. ‘employment tribunals’).

Proceset penale

E drejta penale parashikon mundësi si për kthimin e sendeve, ashtu edhe për dëmshpërblimin nga humbjet. Nëse viktimës i janë mohuar gjatë kryerjes së krimit sendet në mënyrë të paligjshme, atëherë, sipas s. 28 të Aktit të Vjedhjes 1968, gjykata mund të urdhërojë sekuestrimin dhe kthimin e atyre sendeve. Kjo njihet si “kthim” (restitution) në të drejtën penale të Mbretërisë së Bashkuar, dhe mbulon sende konkrete si, për shembull, sendet që i përkasin viktimës, pasaportën, etj. që, si pasojë e krimit, kanë qenë në zotërim të të dënuarit.

Gjithashtu, kur autori i krimit dënohet, gjykata duhet të marrë në konsideratë nxjerrjen ndaj tij e një urdhri dëmshpërblimi:

“për t’i paguar dëmshpërblim [viktimës] për dëme personale, humbje ose dëme të shkaktuara nga vepra ose çdo vepër tjetër penale që është marrë në konsideratë nga gjykata gjatë caktimit të dënimit.”346

Dëmshpërblimi mund të paguhet për

346 S. 130, Akti i Kompetencave të Gjykatave Penale 2000.

136  “dëmet personale, humbjet nëpërmjet vjedhjes, ose dëmtimit të pronës, humbjet nëpërmjet mashtrimit, humbjet e të ardhurave kur [viktima] mungon në punë, shpenzimet mjekësore, shpenzimet e udhëtimit, dhimbje dhe vuajtje...”.347

Pagat e papaguara ose të nënpaguara, që burojnë nga vetë vepra, do të përjashtoheshin nga urdhra të tillë dëmshpërblimi, me përjashtim të rasteve kur mund të argumentohet, se ato bëjnë pjesë në kategorinë e “humbjeve përmes mashtrimit” ose kur gjykata është e gatshme për të përdorur diskrecionin e saj. Gjykatat e magjistratëve (ang. “Magistrates’ Courts,” të cilat janë, në Mbretërinë e Bashkuar dhe në disa vende të tjera common law, gjykatat më të ulëta, që trajtojnë vepra më pak të rënda) mund të japin si maksimum 5 000 GBP dëmshpërblimi, ndërkohë në Gjykatat mbretërore (ang. “Crown Courts”), nuk ka kufi.

Në praktikë, dëmshpërblimi që jepet nga gjykata nuk reflekton të gjithë masën e humbjes dhe të dëmeve, siç do të llogariteshin në procesin civil. Gjykatat mund të hezitojnë të shpërblejnë dëmtime aty ku natyra e dëmit ose e humbjes nuk është e mirëpërcaktuar, por dëmi është rezultat i traumës psikologjike. Në këtë rast, dëmshpërblimi mund të jetë vetëm një shumë simbolike, sidomos kur i pandehuri është dënuar me burgim dhe pasuritë e tij nuk janë sekuestruar (shih tabelën më poshtë për më shumë detaje lidhur me masën e dëmshpërblimit). Në përllogaritjen e shumës së dëmshpërblimit, merren parasysh pasuritë e autorit, por nuk ka udhëzime të tjera për llogaritjen e dëmeve. I pandehuri ka të drejtë t’i paguajë shumat në këste, dhe ia bën pagesën gjykatës, e cila nga ana e saj paguan viktimën.

Në Mbretërinë e Bashkuar, viktima nuk përfaqësohet në procese penale dhe nuk mund të bëjë kërkesë për dëmshpërblim dretpërsëdrejti në gjykatë. Si rezultat, kërkohet që viktima të mbështetet tek policia, prokurorët dhe gjyqtarët në procesin gjyqësor, në qoftë se kërkesa për dëmshpërblim do të shqyrtohet. Sipas Projektit Poppy, strukturat që zbatojnë ligjet ngurrojnë të ndihmojnë viktimat të në marrjen e dëmshpërblimit, me sa duket duke pasur frikë se mundësia e dëmshpërblimit do të shfrytëzohej nga avokatët e mbrojtjes me argumentin se janë “joshur” gratë që të japin dëshmi kundër trafikantëve të tyre.348 Policia duhet të marrë detaje për humbjet dhe dëmet nëpërmjet “Deklaratës Personale të Viktimës.” Më pas, prokurori duhet ta njohë gjykatën me humbjet dhe dëmet. Gjithsesi, ligji nuk është i qartë për detyrimet e prokurorit për ta parashtruar kërkesën në gjykatë në seancën kur jepet dënimi. Sipas ligjit, kur nuk jepet dëmshpërblimi në rastet e vdekjes, plagosjes, humbjes ose dëmtimeve, atëherë, për këtë gjykata duhet të japë arsyet.

347 http://www.cjsonline.gov.uk/victim/compensation.index.html . 348 Shih Grupi Ndërkombëtar i Avokatëve për të Drejtat e Njeriut në komunikatë me Home Office të

Mbretërisë së Bashkuar, 19 mars 2007, shënim 322.

137 Udhëzimet e Shërbimit Mbretëror të Prokurorisë thonë:

“Prokurori mund të tërheqë vëmendjen e gjykatës për kompetencat e saj për të dhënë dëmshpërblim dhe të ftojë atë të nxjerrë urdhra të tilla, aty ku shihet me vend.”349

Do të ishte mirë, që ky udhëzim për prokurorët të formulohet më me forcë dhe të jetë bazuar në ligj, për t’u siguruar se do të merret parasysh dëmshpërblimi dhe se informacioni i nevojshëm për të mbështetur kërkesën, do të përgatitet përpara seancës gjyqësore. 350 Udhëzimi vijon më tej:

“Viktimat mund të kenë vuajtur nga stresi i madh, mund të kenë pësuar dëmtime të trupit ose humbje financiare dhe u takon t’ia paraqesin këto fakte si dhe kërkesa për dëmshpërblim gjykatës. Gjykatat i japin shumë rëndësi nxjerrjes së urdhrave të dëmshpërblimit dhe janë të detyruara të japin arsyet kur ato refuzojnë lëshimin e urdhrit të tillë. Prokurorët duhet të mbajnë shënim se çfarë dëmshpërblimi u kërkua, çfarë urdhrash u dhanë dhe çfarë komentesh mund të ketë bërë gjykata në dhënien e shpërblimit ose në uljen e shumës së kërkuar.”351

Kodi i Praktikës për Viktimat e Krimit,352 që i detyron shumë struktura të drejtësisë penale (duke përfshirë Shërbimin e Prokurorisë Mbretëror, policinë, gjykatat, shërbimin e provës, etj.) të plotësojnë një tërësi detyrash për viktimat e krimit, nuk përmend detyrimin për të informuar viktimat për të drejtat e tyre për dëmshpërblim në gjykatat penale apo për të ndjekur ecurinë e pretendimeve të tyre.

Më 30 prill 2007, Këshilli Konsultativ për Dënimet nxori udhëzime për gjyqtarët dhe magjistratët, për të gjitha aspektet e dënimit në rastet e trafikimit. Udhëzimet nxirren në bazë të vendimeve të mëparshme të gjykatave, të politikës së qeverisë, të këshillave të hollësishme nga avokatë dhe akademikë, si dhe të konsultimeve me të gjitha grupet e

349 http://cps.gov.uk/legal/section15/chapter_c.html#10 . 350 Broshura “The Prosecutor’s Pledge” (Premtime të prokurorit), e botuar në 2005, u bën disa “premtime” viktimave të krimit, ndërmjet të cilave: “PREMTIM: Pas dënimit, aplikoni për urdhrin përkatës të dëmshpërblimit, kthimit ose mbrojtjes në të ardhmen për viktimën. Prokurori do të shqyrtojë gjithmonë nëse duhet të bëhet kërkesë për dëmshpërblim ose kthim në emrin tuaj. Në rrethanat e duhura, prokurori mund të inkurajojë gjithashtu gjykatën të vendosë urdhër shtrëngues për të garantuar sigurinë tuaj në të ardhmen. Për këtë, ata do të marrin parasysh çdo gjë që thatë në Deklaratën Personale të Viktimës.” 351 http://www.cps.gov.uk/publications/prosecution/prosecutor_pledge.html . 352 Tetor 2005. E disponueshme në faqen e Internet-it

http://www.cjsonline.gov.uk/downloads/application/pdf/2009-07-29Guideforvictims.pdf

138 interesit.353 Në lidhje me dëmshpërblimin, në to thuhet se në të gjitha çështjet e shfrytëzimit, duke përfshirë dhe trafikimin:

“6.9. Urdhrat e konfiskimit dhe të dëmshpërblimit kanë vend të veçantë në kuadrin e veprave të shfrytëzimit, ku ka shumë të ngjarë të ketë pasuri të autorit të krimit për t’u sekuestruar, dhe gjithashtu se viktimave të shfrytëzuara t’u jetë shkaktuar një shkallë dëmi që mund të meritojë dëmshpërblim.”354

Ky paragraf lidh në mënyrë të shprehur dëmshpërblimin me aftësinë për të marrë pasuri nga autori i veprës (për më shumë detaje shih më poshtë, pjesën mbi sekuestrimin e pasurive). Në lidhje me trafikimin, udhëzimet vazhdojnë se:

“10. Kur autori i krimit ka përfituar nga përfshirja e tij në prostituimin e të tjerëve, gjykata duhet të marrë në konsideratë nxjerrjen e urdhrit të konfiskimit355 për shumën përafërsisht të barabartë me përfitimet e nxjerra.356

Statistikat e mëposhtme janë ato më të përditësuara të disponueshme në lidhje me numrin e urdhrave të dëmshpërblimit të dhëna në çështjet penale dhe shumat e dhëna. Përqindja e çështjeve në të cilat është dhënë dëmshpërblimi është shumë e ulët, në veçanti për vepra seksuale. Kjo mund të reflektojë faktin, që gjyqtarët nuk kanë qenë të gatshëm të japin në të njëjtën kohë urdhra dëmshpërblimi dhe dënim më burgim. Ato mund të tregojnë gjithashtu, se mendohet që të pandehurit nuk kanë mjete të mjaftueshme për të paguar dëmshpërblim; kompetencat për sekuestrimin e pronave janë forcuar vetëm kohët e fundit. Në të njëjtën mënyrë, vendimet aktuale janë shumë të ulëta. Mund të arrihet në përfundim se pagimi i më pak se 700 GBP për një akt të dhunshëm ose seksual, ka të ngjarë të perceptohet nga viktima më tepër si ofendim sesa veprim drejtësie.

353 Sipas seksionit 172 të Aktit të Drejtësisë Penale 2003, gjykata është e detyruar të “ketë parasysh”

udhëzimin përkatës, dhe seksioni 174(2) i të njëjtit Akt i kërkon gjykatës të japë arsye kur merr vendimin për një lloj dëmi, që nuk përcaktohet në udhëzimet. Gjithsesi, kjo u referohet kryesisht dënimeve, që nuk përfshihen në rrethe të gjera të dënimeve të propozuara nga Udhëzimet, p.sh., shërbim në komunitet ose lirim me kusht brenda komunitetit, në vend të burgimit. Çështje të tilla si mospagimi i dëmshpërblimit dhe konfiskimi ka më pak të ngjarë të apelohen mbi bazën e mosndjekjes së Udhëzimeve, por apelimi nuk është i pamundur, në veçanti pasi Udhëzimet për këtë çështje janë forcuar kohët e fundit. 354 Akti i Këshillit për Udhëzimet e Dënimeve për Vepra Seksuale 2003, Udhëzime definitive, pjesa 6,

faqe 105, paragrafi 6.9, gjendet në faqen e Internet-it http://www.sentencing- guidelines.gov.uk/docs/0000_SexualOffencesAct1.pdf . 355 Sipas Aktit për Produktet e Krimeve 2002 – shih më poshtë. 356 V. cit., shënimi 354, Udhëzimet e Dënimeve, f. 130, paragrafi 10,

http://www.sentencingcouncil.org.uk/docs/web_SexualOffencesAct_2003.pdf .

139 Urdhrat e dëmshpërblimit në proceset penale:

Gjykata mbretërore Gjykata e magjistratëve 2005 Përqindja e rasteve Përqindja e rasteve Shuma mesatare e Shuma mesatare e kur jepet kur jepet dëmshpërblimit dëmshpërblimit dëmshpërblimi dëmshpërblimi Të gjitha krimet* 7% 1576 GBP 17% 158 GBP Krime seksuale+ 1% 654 GBP 25% 193 GBP Krime+ 15% 655 GBP 32% 252 GBP Mashtrim/falsifikimi+ 8% 8092 GBP 28% 424 GBP Dëm kriminal+ 15% 660 GBP 49% 212 GBP E marrë nga Buletini i Statistikave të Home Office-it, Statistikat e dënimeve 2005, Anglia dhe Uellsi357 * Përfshin vepra të rënda dhe kundërvajtje për shkak të nivelit të tyre të ulët, kërkojnë procedura penale të thjeshtëzuara, por jo vepra penale që lidhen me trafikun rrugor + Përfshin vetëm vepra të rënda, d.m.th. ato vepra të cilat mund të trajtoheshin nga Gjykatë Mbretërore (“Crown Courts”

Në vitin 2005, nuk ka pasur urdhra dëmshpërblimi për rastet e trafikimit për shfrytëzim seksual, edhe pse 12 individë u ndëshkuan dhe u dënuan me burgim të menjëhershëm.358 Gjatë kryerjes së këtij studimi nuk u identifikua asnjë rast dëmshpërblimi dhënë viktimave të trafikimit. Po kështu, prokurorët e intervistuar në kuadrin e studimit të ODIHR-it për MKR- në Mbretërinë e Bashkuar, nuk e dinin nëse ishte dhënë ndonjë dëmshpërblim në çështjet e trafikimit. Ata deklaruan se përparësitë e tyre ishin sigurimi i dënimeve penale dhe sekuestrimi i pasurive të autorëve të krimeve, në mënyrë që të ndërpritej aktiviteti kriminal.359

Nëse i pandehuri nuk paguan dëmshpërblimin që i detyrohet viktimës, atëherë gjykata (jo viktima) ka të drejtë të zbatojë urdhrin. Çdo vendim për zbatimin e urdhrit i takon gjykatës, në varësi të rrethanave të çështjes. Gjykata mund të urdhërojë që të bëhen zbritje nga të ardhurat e fituara nga personi, në qoftë se është i punësuar, ose, nëse autori është i papunë, nga përfitime të caktura shtetërore. Gjykata mund të nxjerrë edhe urdhër të posaçëm (ang. warrant of distress), që udhëron përmbaruesin që të sekuestrojë dhe të shesë sendet që i përkasin autorit të krimit, deri në vlerën e caktuar nga urdhri i dëmshpërblimit, si dhe të mbulojë shpenzimet përkatëse. Dy metoda të tjera të mëtejshme zbatimi janë “vënia e kllapave” makinës së autorit dhe përfshirja e urdhrit të dëmshpërblimit të papaguar në

357 F. 97. 358 Po ashtu, asnjë urdhër dëmshpërblimi u dha për personat që janë deklaruar fajtorë për “prostituim

për qëllime përfitimi” (ekuivalenti i Mbretërisë së Bashkuar për shfrytëzimin e prostitucionit) në 2005. Shih Statistikat Penale 2005, Angli dhe Uells (Home Office), tabelat shtesë, vëll. 2. 359 Projekt-raporti i MKR-së, në dosjet e autores. Shih çështjen R. v. Dulghieru and others, ku të

pandehurit u dënuan për lehtësimin e emigracionit të paligjshëm, trafikim dhe pastrim parash në lidhje me gratë nga Evropa lindore të trafikuara për qëllime prostitucioni, e cila po pret akoma seancën gjyqësore në lidhje me konfiskimin e pasurive dhe me dëmshpërblim.

140 regjistrin e gjobave dhe gjykimeve, që është i hapur për publikun, gjë që mund të ndikojë në mundësinë e autorit të krimit për të marrë kredi ose strehim, si dhe për të përfituar shërbime të tjera. Sanksioni përfundimtar është mbajtja e autorit nën arrest për mospagim.360 Çdo pagesë e marrë nga viktima zbritet nga shuma e dëmshpërblimeve civile që mund të merret, edhe pse nuk merret parasysh në llogaritjen e shumës së përgjithshme të dëmeve civile.

Të paktën një OJF, Grupi Ndërkombëtar i Avokatëve për të Drejtat e Njeriut, ka bërë lobim në qeveri për rritjen e përdorimit të kësaj kompetence për të dhënë dëmshpërblim në çështjet penale, me arsyetimin se e shmang nevojën që viktima e trafikuar, në rastet kur ka një dënim penal, të marrë me dy palë procedurash. Ata arrijnë gjithashtu në përfundimin se për shkak se viktimat riatdhesohen brenda një kohe të shkurtër pas çështjeve penale, ato do të kenë më shumë shanse në ndjekjen e kërkesës për dëmshpërblim në çështjen penale, sesa kur të veprojnë nëpërmjet CICA-s. Ata sugjerojnë gjithashtu se sistemi i urdhrave të dëmshpërblimit duhet të rishikohet, për të arrijë “interpretimin më të gjerë” të nocionit të humbjes dhe dëmeve dhe për të reflektuar nivele të ngjashme të dëmshpërblimit me ato të paguara nga CICA. Ata sugjerojnë gjithashtu, se një fond shtetëror i përbërë nga pasuritë që u janë konfiskuar kriminelëve mund të përdoret për të paguar urdhra të tillë, në rastet kur i pandehuri nuk ka pasuri të mjaftueshme që mund të përdoren.361

Paditë civile kundër trafikantëve

Paditë kundër trafikantëve në gjykatat civile janë të mundura për pretendime mbi bazën e shkaqeve të ndryshme për ngritjen e padive, si për shembull kërcënim apo tentativë për të përdorur dhunë (“assault”) ose heqje e paligjshme e lirisë. Pretendimet mund të ngrihen për lloje të ndryshme dëmesh, duke përfshirë:

a) Dëme “të përgjithshme,’’ të tilla si ankth emocional, dhimbje dhe vuajtje, humbje të komoditetit (d.m.th., dëme morale); b) Dëme “të veçanta,” (d.m.th., dëme materiale), si për shembull, humbje të të ardhurave ose të mundësisë për promovim, kostoja e kujdesit, strehim (për shembull, në përshtatjen e shtëpisë për kushtet e paaftësisë), pajisje të veçanta, shpenzime të udhëtimit (duke përfshirë dhe kostot e të afërmve që vizitonin kërkuesin në spital) dhe shpenzimet mjekësore. Në rastin e viktimave të trafikuara, kjo mund të shtrihet dhe në pagat e papaguara ose të nënpaguara,

360 Informacion nga Her Majesty’s Court Service (Shërbimi Gjyqësor Mbretëror (HMCS), http://www.hmcourts-service.gov.uk/infoabout/attend/witness/compensation.htm . 361 Letër e Grupit Ndërkombëtar të Avokatëve për të Drejtat e Njeriut dërguar te Home Office në lidhje

me Planin Kombëtar të Veprimit, 19 mars 2007, shih shënim 322.

141  “kostot e agjencive të rekrutimit,” ose taksa të tjera të rrema që u paguhen trafikantëve, provat e të cilave duhet t’i jepen gjykatës; c) Dëme që mund të pësohen në të ardhmen: në më të shumtën e rasteve, këto janë dëme të veçanta që pritet se do të vijnë në vitet e ardhshme, që janë shumë komplekse për t’u përllogaritur (p.sh., humbje të të ardhurave gjatë jetës të shkaktuar nga paaftësia e përhershme); dhe ç) Humbje e një të afërmi (shumë fikse prej 10 000 GBP) dhe dëmet e njerëzve në ngarkim, në rastin e vdekjes së viktimës.

Këto procese civile mund të ndiqen veçmas nga proceset penale, sipas procedurës civile dhe me nismën e viktimës. Standardi i provës është më i ulët se në çështjen penale, d.m.th., “më i mundshmi.” dhe jo “përtej dyshimit të arsyeshëm.” Në rastin e autorit që tashmë është dënuar penalisht, gjykata nuk duhet të trajtojë çështjen e fajit, por vetëm të tratojë humbjet dhe dëmet.

Megjithëse dëmshpërblimet përfundimtare mund të jenë më të mëdha se sa shpërblimi i dhënë nga CICA ose të urdhrit të dëmshpërblimit, kërkohen këshillimi ligjor dhe përfaqësimi për të arritur rezultate më të mira në padinë civile.

Ndjekja e kërkesave civile nga individit privat përfshin paraqitjen e kërkesës në gjykatë për disa kompetenca që duhet të mundësohen si dhe të ushtrohen, si për shembull, përdorimi i përmbaruesve për të sekuestruar sendet ose të ardhurat. Procedurat aktualisht janë të vështira dhe të shtrenjta, megjithëse ka propozime të qeverisë për t’i modernizuar dhe thjeshtëzuar ato siç parashikohet në projektligjin “Për Gjykatat, Organizmat Gjysmëgjyqësore si dhe për Zbatimin,” aktualisht në parlament.362

Gjatë kryerjes së këtij studimi, në Mbretërinë e Bashkuar nuk është gjetur asnjë rast i padisë civile për trafikim, dhe besohet se asnjë padi e tillë nuk është bërë.

Procese sipas së drejtës së punës

Paditë kundër trafikantëve sipas neneve të ndryshme të përkufizuara nga e drejta e punës (prishja e kontratës, paga të papaguara ose të nënpaguara, mohimi i të drejtave të tilla si, p.sh., pushime me raport mjekësore ose shkeljet e rregulloreve shëndetësore ose të sigurisë në punë) mund t’u drejtohen trupave të veçantë të specializuar për të drejtën e punësimit, gjysmëgjyqësore (ang. employment tribunals, më poshtë ‘gjykatat e punës’). Gjithsesi, për

362 Për projektligje, debate dhe detaje të programit të parlamentit anglez, shih http://www.dca.gov.uk/legist/tribenforce/htm#lp

142 këtë gjë ka probleme serioze në praktikë për personat e trafikuar, pasi detyrohet që paditë të ngrihen brenda periudhës së përcaktuar 11 javore pas ngjarjes, dhe emigrantët mund të mos kenë fare mundësi për të përdorur këto gjykata.

Nëse punëmarrësi e dinte, ose duhet ta kishte ditur, se kontrata ishte e paligjshme (p.sh., nuk kishte status ligjor për të punuar, ose zotëronte dokumente fallco, etj.), ai nuk ka të drejtë të ngrejë padi dhe mund të hetohet (duke përfshirë nga autoritetet e emigracionit).363 Gjykata e punës në të shkuarën ka refuzuar të shqyrtojë çështje që lidhen me punëtorët që nuk kanë dokumente, me arsyetimin se kontrata364 është nënshkruar në mënyrë abuzive. Në një tjetër rast, në bazë të politikave publike, gjykata i rrëzoi paditë që u ankuan se për emigrantët e parregullt nuk u aplikua paga minimale.365 Kongresit të Sindikatave Tregtare (TUC) iu dha vendimin nga gjykata në favor të një punëtori portugez, që kish punuar në kushtet e punës së detyruar. Por, shoqëria tregtare u zhduk dhe kështu vendimi nuk mund të zbatohej.

Sipas së drejtës së punës të Mbretërisë së Bashkuar, punëtorët shtëpiakë në përgjithësi konsiderohen si “punonjës” ose të paktën “punëtorë” në varësi të rregullimeve specifike kontraktuale që janë në fuqi. Si rrjedhim, ata gëzojnë të gjithë të drejtat e punësimit, duke përfshirë edhe dispozitat për shëndetin dhe sigurinë, pagën minimale kombëtare dhe parashikimet e tjera të Rregullores së Kohës së Punës 1998. Edhe në këto raste, punëtorët mund të kenë probleme në ngritjen e padisë, pasi paraqitja e provave është kusht kryesor. Në të shumtën e rasteve, nuk ka të dhëna se sa orë kanë punuar ata ose, nëse janë paguar me para në dorë, sa janë paguar. Ekziston tendenca në përgjithësi që ata të mos besohen, përballë provave të dhëna nga punëdhënësve. Shpesh, punëdhënësit janë njerëz “me reputacion të lartë,” si për shembull doktorë ose njerëz nga familje të pasura.366

Sipas Planit të Veprimit kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore të Home Office-it (në faqen 24), punëtorët shtëpiakë nuk do të konsiderohen më “punëtorë emigrantë,” por “njerëz që

363 Qëndrimi në çdo rast të veçantë ka të ngjarë të varet nga rëndësia e veprës së kundraligjshme si dhe nga fakti se deri në çfarë mase punëmarrësi ka bashkëpunuar me punëdhënësin për ta lejuar veprën të ndodhte. Në qoftë se do të rezultonte se punëmarrësi nuk e dinte se kontrata e punës ishte e paligjshme, ai do të kishte mundësi të kërkonte të gjitha të drejtat e punës, si për shembull paga minimale, pushimet gjatë punës, moslejimin e zbritjeve të paligjshme nga paga (p.sh., kur janë zbritur paratë nga rroga për të paguar strehimin pa pëlqimin e punonjësit) dhe shkeljet e rregulloreve për shëndetin dhe të sigurimint. (Informacion nga korrespondenca me e-mail me Znj. Bronwyn Byrnes, Grupi i Avokatëve për të Drejtat e Njeriut, maj 2007). 364 UK/EAT/0565/03/RN. “Sjellja e paligjshme i përkiste e tëra Kërkuesit, ndërkohë që punëdhënësi

ishte pjesëmarrësi i pafajshëm në një kontratë e cila ishte në fakt e paligjshme,” në lidhje me rastin në të cilën azil-kërkuesi kërkonte zhdëmtim për diskriminim. 365 Çështja Saharma v. Hindu Temple, cituar në v. cit. shënim 18, PICUM. 366 Informacion nga Znj. Bronwyn Byrnes, avokate, maj 2007 dhe OJF-ja Kalayaan, shih

http://www.kalayaan.org.uk .

143 janë zakonisht të punësuar dhe me banim jashtë Mbretërisë së Bashkuar.” Kjo mund t’i përjashtojë nga të drejtat e punës në Mbretërinë e Bashkuar. Akumulimi i këtyre të drejtave varet nga statusi i vizës së punëtorit shtëpiak dhe kohëzgjatja e punësimit në Mbretërinë e Bashkuar, krahasuar me kohën e shpenzuar me vende të tjera, gjatë kohëzgjatjes së marrëdhënieve punësimi në tërësi. Një periudhë e shkurtër punësimi në Mbretërinë e Bashkuar, krahasuar me atë në vendin e origjinës, do të çonte fortë në përfundimin se e drejta e punës së Mbretërisë së Bashkuar nuk zbatohet për marrëdhënien në fjalë.367 Për më tepër, të drejtat e paqarta ligjore të punëtorit shtëpiak mund të jenë shkaku që flet kundër ngritjes së padisë, edhe kur duket se çështja e punëtorit ka shkaqe të forta për sukses.

Propozimet e qeverisë, që përfshihen në dokumentin “Vënia e Emigracionit në Efiçensë për Punë në Britaninë,” të nxjerra në mars të vitit 2006, synojnë të rikthejnë kufizimin lidhur me vizat e punëtorëve shtëpiakë, që ka ekzistuar më parë. Ata u ndaluan të ndryshonin punëdhënës gjatë kohës së qëndrimit në Mbretërinë e Bashkuar. Grupet e interesit janë të shqetësuara se kjo mund të çojë në shfrytëzimin e punëtorëve, të cilët do ta kenë të pamundur t’u largohen situatave abuzive, pa rrezikuar qëndrimin në Mbretërinë e Bashkuar. Ky kufizim ishte hequr më parë, pas një fushate prej shumë vitesh mbi çështjen.

Në rastet kur veprojnë rekrutuesit e punëtorëve joformalë (‘gangmasters’), ku subjekte të ndryshme paguajnë paga dhe mbikëqyrin punën, njëri prej subjekteve mund të argumentojë se nuk ka kontratë punësimi, pasi punëtorët janë “kontraktorë të pavarur.” Në qoftë se argumenti pranohet, këta punonjës të “pavarur” do të gëzonin vetëm disa të drejta pune, por jo të gjitha të drejtat e “punonjësve.” Për shembull, vetëm punonjësit mund të ngrenë padinë kundër punëdhënësit për shkarkimin e padrejtë nga puna (pas 12 muajsh pune), por të gjithë punëtorët gëzojnë të drejtën e pagës minimale, të pushimeve të shkurtra dhe ditëve të pushimit sipas Rregulloreve të Kohës së Punës 1998.

Kur ka fakte për diskriminim të padrejtë, të gjithë punëtorët kanë të drejtë për të ndërmarrë veprime, por në përgjithësi do t’u nevojitet përfaqësim dhe këshillim ligjor të një cilësie të lartë.368

Doganat dhe Akcizat Mbretërore (HM Customs and Excise) kanë gjithashtu kompetenca për zbatimin e legjislacionit të pagës kombëtare minimale nëpërmjet “Ekipeve të

367 Po aty. 368 Për informacione të tjerë shih faqet e mëposhtme të Internet-it:

http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/6580917.stm http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/6424377.stm http://news.independent.co.uk/politics/article2338402.ece.

144 Përputhshmërisë.” 369 Kërkesat mund të ndiqen paralelisht me paditë që individët u drejtojnë gjykatave të punës. Ankimi mund të bëhet nga individi (p.sh., me anë të postës, online, ose duke përdorur linjë telefonike qeveritare të ndihmës), dhe duhet të trajtohet në mënyrë konfidenciale. 370 Në atë rast, inspektorët e përputhshmërisë kanë të drejtën të inspektojnë punëdhënësin, të vendosin gjoba dhe të japin urdhra për t’ua dhënë pagat e papaguara punëtorëve dhe, në disa raste, edhe ish-punëtorëve. Kur punëdhënësit nuk i bindin kërkesës së inspektorëve, ekipet mund të vendosin urdhra të mëtejshëm dhe të kërkojnë zbatimin e urdhrave të tyre nëpërmjet procesit civile (e përdorur gjithashtu për të zbatuar vendimet e gjykatës së punës).371 Gjithsesi, praktika e zbatimit është e gjatë dhe komplekse, dhe ekipet nuk mund t’i marrin pagesat në emër të punëtorëve. Kjo do të thotë që identitetet e ankimuesve mund t’i bëhen të njohura punëdhënësit. Ka edhe kufizime për dobishmërinë e punës së agjencisë, duke qenë se sipas tyre, paga minimale zbatohet vetëm për ata që janë të punësuar në mënyrë të ligjshme, ndërkohë që ekipet nuk kanë trajnim të duhur për të identifikuar rastet e trafikimit ose të shfrytëzimit, në mënyrë që viktimave t’u jepen referime për ndihmë.

Një organ i ngjashëm ekziston për individët që punojnë në sektorin bujqësor: Ekipi i Pagave në Bujqësi zbaton Urdhrin për Pagat Bujqësore në Angli dhe në Uells.372 Puna zbatuese të tyre ndërmerret në përgjigje të ankesave specifike dhe paraprihet nga arbitrazhi informal, që synon që t’i sjellë palët në marrëveshjen miqësore. Inspektimet formalë i borderove të pagave të bëra nga punëdhënësit realizohen nga Inspektorët e Pagave Bujqësore. Kur inspektori arrin në përfundimin se punëtori nuk është paguar sa duhet, ai mund të nxjerrë Njoftim Ekzekutimi.373

Në udhëzimet që u jepen punëtorëve bujqësorë në lidhje me të drejtat e tyre si dhe me kompetencat ekzekutimi thuhet se, edhe pse ankesa mund të ndiqet pasi është marrë në mënyrë anonime nga ana e individit, anonimiteti nuk mund të ruhet pas daljes të Urdhrit

369 Ka 16 ekipe në Mbretërinë e Bashkuar.

http://www.cipd.co.uk/subjects/pay/minimwage/nmw.htm?IsSrchRes=1ww.hmrc.gov.uk/manuals/ dmbmanual/DMBM570060.htm 370 Shih http://www.hmrc.gov.uk/nmw/complaint.htm . 371 Për udhëzime të detajuara që u janë dhënë inspektorëve shih

http://www.hmrc.gov.uk/manuals/dmbmanual/DMBM570060.htm; për punonjësit shih Udhëzimet e Politikës Kombëtare të Pagës Minimale; persa u përket gjobave, shih http://www.dti.gov.uk/files/file36381.pdf 372 Në emër të Sekretarit të Shtetit për Mjedisin, Ushqimin dhe Çështjet Rurale, duke përdorur

kompetenca të përfshira në Aktin e Pagave Bujqësore 1948 nga Akti i Pagave Minimale Kombëtare 1998. 373 Shih faqen zyrtare të Internet-it:

http://www.defra.gov.uk/foodfarm/farmmanage/working/agwages/documents/awo-minwage.pdf .

145 Ekzekutimi. 374 Procedimet e ekzekutimit janë shumë të ngjashme me procedimet e përdorura nga ekipet e përputhshmërisë për forma të tjera pune.

Informacioni në lidhje me pagën minimale dhe zbatimin e tij është i disponueshëm në anglisht, lituanisht, letonisht dhe polonisht, në faqet qeveritare të Internet-it. Gjithsesi, informacioni nuk gjendet lehtësisht online dhe duhet kërkim i thellë.

Qeveria ka organin e pavarur këshillimor, i cili quhet Komisioni i Pagave të Ulëta, mandati i të cilit është:

“Monitorimi, vlerësimi dhe shqyrtimi i Pagës Minimale Kombëtare dhe ndikimin e saj, duke i kushtuar vëmendje të veçantë ... efektit mbi grupet e ndryshme të punëtorëve, duke përfshirë...punëtorët emigrantë;”375

Raporti i këtij organi për vitin 2007 rishikon me mjaft hollësi ndikimin e legjislacionit tek punëtorët emigrantë dhe punëtorët e agjencive, si dhe bën disa rekomandime, duke përfshirë këtu edhe përmirësimin e zbatimit të ligjeve në lidhje me punëtorët emigrantë:

“Ndërkohë që mund të kuptojmë qëndrimin e Qeverisë, besojmë se provat për shfrytëzimin e punëtorëve emigrantë janë bindëse. Kjo ka rritur besimin tonë, se problemi duhet të trajtohet si përparësi. Për këtë arsye, rekomandojmë që qeveria, si pjesë e programit zbatues së saj, në vitet 2007-2008 duhet të zgjedhë një sektor me paga të ulëta që ka përqëndrimin e lartë të punëtorëve emigrantë.”376

5.7.2.3 Sekuestrimi i pasurive

Në të drejtën e Mbretërisë së Bashkuar, ka shumë ligje dhe dispozita që lidhen me sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurive. Ato ndryshojnë në varësi të faktit nëse janë ndërmarrë sipas procedurave civile apo penale.

374 Minimum Wages for Agricultural Workers: Agricultural Workers – Your Rights and How You

Can Expect Them to be Enforced (Pagat Minimale për Punëtorët Bujqësorë: Punëtorët Bujqësorë – Të drejtat tuaja dhe si mund të prisni që ato të zbatohen), http://www.defra.gov.uk/foodfarm/farmmanage/working/agwages/documents/awo-minwage.pdf . 375 Termat e Referencës së Komisionit të Pagave të Ulëta 2008

http://www.lowpay.gov.uk/lowpay/TOR.doc 376 Paragrafi 6.44, Raporti i Komisionit të Pagave të Ulëta në lidhje me pagat minimale kombëtare

2007, f. 230, gjendet në faqen e Internet-it http://www.lowpay.gov.uk/lowpay/report/pdf/6828-DTi- Low_Pay_Complete.pdf .

146 Në çështjen penale, gjykata mund të përdorë kompetenca të parashikuara në Aktin për Kompetencat e Gjykatës Penale (Dënimet) 2000, në lidhje me çdo pasuri që i është sekuestruar autorit të krimit që nga ndalimi i tij. Këto kompetenca mund t’ia heqin autorit pasuritë e tilla, nëse ato ishin përdorur ose synohej të përdoreshin për të kryer ose për të ndihmuar në kryerjen e çdo vepre penale (dhe jo domosdoshmërisht veprën për të cilën është dënuar personi).377 Të ardhurat që dalin nga disponimi i këtyre pasurive mund t’i jepen viktimës “kur vepra penale ka çuar në dëmtim personal, humbje ose dëm” (s.145 (1) (a)) dhe kur gjykata çmon se mjetet e autorit të krimit janë të pamjaftueshme për të justifikuar urdhrin e dëmshpërblimit (s. 145(2)). Sipas udhëzimeve të Shërbimit Mbretëror të Prokurorisë, prokurori është përgjegjës “për t’i kërkuar gjykatës të shqyrtojë mundësinë e urdhrit të heqjes së pasurive sipas legjislacionit përkatës.”378 Gjithashtu, “gjykata nuk duhet të lëshojë urdhrin, me përjashtim të rasteve kur ka prova të mjaftueshme mbështetëse dhe, si rrjedhojë, çdo aplikim duhet të përgatitet në mënyrë të plotë.”379

Akti për Produktet e Krimit 2002 rregullon kompetencat e shtetit për të sekuestruar dhe për të konfiskuar pasuritë e krijuara nga aktivitetet kriminale, kryesisht për vepra më të rënda, nëpërmjet padisë civile. Kjo mund të bëhet aktualisht nga Agjencia për Rimarrjen e Pasurive, duke përdorur mundësi civile veçmas nga ndjekja penale (edhe kur nuk ka asnjë ndjekje penale) ose nga Gjykata Mbretërore, paralelisht me ndjekjen penale. Gjithsesi, kohët e fundit u deklarua se për shkakun e problemeve të hasura nga Agjencia në sekuestrimin e pasurive të nevojshme për të justifikuar funksionimin e saj, ajo do të pushojë së ekzistuari brenda vitit 2008, dhe kompetencat e saj do t’iu kalohen Agjencisë së Krimeve të Rënda të Organizuara dhe Shërbimit Mbretëror të Prokurorisë.380 Mbetet ende për t’u parë nëse këto agjenci do të kenë më shumë fat në sekuestrimin e pasurive kriminale nëpërmjet çështjeve civile ose nëse vështirësitë janë të pakapërcyeshme, duke u nisur nga natyra e detyrës së ngarkuar. Policia gjithashtu ka kompetenca të veçanta civile që lidhen me sekuestrimin e të hollave që burojnë nga vepra kriminale.

Akti zbatohet në çështjen penale, atëherë kur gjykata krijon bindjen se autori i krimit ka “mënyrë kriminale të jetesës” dhe se ka përfituar nga ‘’sjellja e përgjithshme kriminale e tij.” (Pjesa 2, s. 6). Autori i krimit ka një “stil kriminal të jetesës.” atëherë kur vepra në fjalë është “vepër penale e mënyrës së jetesës,” prej atyre që radhitën në tabelën 2 të Aktit, ku

377 S. 143. 378 http://cps.gov.uk/legal/section15/chapter_c.html#11 379 Çështja R. v. Pemberton (1982), 4 Cr. App. R. (S) 328. 380 Shih Assets Recovery Agency Abolished (Shkrihet Agjencia për Rimarrjen e Pasurive), lajmet BBC,

11 janar 2007, http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6251339.stm. dhe “Proposed merger” (Shkrirja e propozuar) në faqen e Internet-it të agencisë http://assetsrecovery.gov.uk/AboutARA

147 përfshihen trafikim droge, pastrim parash, trafikim për shfrytëzim seksual ose të punës, veprime si tutor prostitutash ose administrimi i një shtëpie publike.

Akti për Produktet e Krimit në vetvete sugjeron se fondet e konfiskuara duhet të mbahen të disponueshme për pretendime që mund të paraqiten nga viktima në rrugë civile. Nëse gjykata beson se ndonjë viktimë “ka filluar ose ka ndërmend të fillojë procese kundër të pandehurit në lidhje me humbjet, dëmtimet ose dëmet,” ajo ka detyrim më të madh të lëshojë urdhrin e konfiskimit për produktet e krimit të të pandehurit (Pjesa 2, s. 6(6).) Fatkeqësisht, kjo kompetencë ligjore nuk theksohet në udhëzimet për prokurorët, kështu që atyre nuk u thuhet që duhet të marrin masa specifike për të zbuluar synimin e viktimës në lidhje me padinë civile. As nuk ka lidhje të qartë ligjore ndërmjet pasurive të konfiskuara dhe pagimit të urdhrit të dëmshpërblimit të nxjerrë në çështjen penale sipas Aktit të Kompetencave të Gjykatës Penale (Dënimet) 2000, (pavarësisht nga deklarimet në udhëzimet për dënimet – shih proceset penale).

Në përgjithësi, duket se u kushtohet shumë më shumë vëmendje policisë dhe prokurorëve që të përdorin kompetencat e tyre të reja për t’i bllokuar dhe për t’i sekuestruar pasuritë, sesa për viktimën, që ajo të marrë dëmshpërblim nga produktet e krimit që janë konfiskuar. Do të ishte me vlerë që të ndryshoheshin Udhëzimet për Prokurorët e Shërbimit Mbretëror të Prokurorisë, për të përfshirë shqetësimet e viktimës për dëmshpërblim kur trajtohen çështjet e konfiskimit, duke qenë se prokurori është forca shtytëse që nxit aplikimin për ndalimin e pasurive dhe konfiskimin.

Në çështjet civile, individi privat nuk ka shumë mënyra kërkimi për të vërtetuar pasuritë e të paditurit civil. Gjithsesi, gjykata mund ta bëjë këtë, pas kërkesës nga paditësi. Në të njëjtën mënyrë, pala paditëse mund të aplikojë për urdhrin e bllokimit të pasurive të palës së paditur, deri në vlerën e dëmeve të pretenduara (urdhri mund të zbatohet dhe në nivel ndërkombëtar sipas një Urdhri Mbarëbotëror Bllokimi). Për të marrë një urdhër të tillë, kërkuesi duhet të ketë pretendime civile të arsyetuar mirë; duhet të ketë “mundësinë e mirëfilltë” që pasuritë gjenden brenda juridiksionit, si dhe duhet të ketë rrezikun serioz të zhdukjes së tyre. Dobishmëria dhe suksesi i këtyre procedurave në çështjet e trafikimit varen nga shpejtësia me të cilën veprohet në çështjen në fjalë. Për shembull, nëse çështja civile fillon pas përfundimit të çështjes penale, atëherë efektet do të jenë të kufizuara, pasi ka të ngjarë që pasuritë të jenë shpenzuar, të fshehura ose të sekuestruara më parë. Gjithsesi, nëse përdoren shpejt kundër palës së paditur me “xhepa relativisht të plota,” dhe nëse pasuritë mund të gjenden lehtësisht, procedurat mund të hyjnë në punë. Në të tilla raste, përfaqësimi

148 ligjor është i nevojshëm, me qëllim që të merren hapat përkatës, ndërkohë që shpenzimet ka të ngjarë që të jenë shumë të larta.

5.7.2.4 Ndihma për viktimat

Disa prej viktimave të trafikimit kanë marrë viza të përkohshme qëndrimi mbi bazën e pjesëmarrjes së tyre në Projektin Poppy, por kjo lehtësi i jepet vetëm një kategorie të kufizuar viktimash të trafikimit për shfrytëzim seksual. Pjesa më e madhe e viktimave janë kthyer në vendet e tyre të origjinës. Viktima e trafikimit që janë të identifikuara aktualisht kanë të drejtë të aplikojnë për vizë për të qëndruar në Mbretërinë e Bashkuar për arsye humanitare ose në bazë të së drejtës së azilit. Lehtësia nuk është vetëm për viktimat e trafikimit, por vizat janë dhënë në një numër të kufizuar të rasteve të trafikimit. Nënshtetasit e vendeve të reja të Bashkimit Evropian kanë të drejtë të qëndrojnë në Mbretërinë e Bashkuar, por nuk lejohen “të marrin fonde publike” gjatë dy viteve të para të qëndrimit të tyre. Ashtu siç vihet re në seksionet e mëparshme, mungesa e regjimit të përcaktuar të vizave për viktimat e trafikimit, duke përfshirë kohën për reflektim dhe rekuperim, si dhe kohën për t’u marrë me procedurat ligjore, ka krijuar pengesa për viktimat e trafikimit për të marrë ndihmë në formën e dëmshpërblimit.

Në varësi të situatës së veçantë në të cilën ndodhen, viktimat mund të jenë ose të mos jenë në dijeni për mundësitë e dëmshpërblimit. Me përjashtim të rasteve kur viktima merret në pyetje nga policia dhe identifikohet si dëshmitare në procesin penal, ka shumë të ngjarë që nuk do të informohet nga policia për urdhrat e mundshme të dëmshpërblimit ose për eksiztencën e CICA-s. Duke qenë se viktimat nuk përfaqësohen veçmas nga avokatë në proceset penale, këshillimi dhe përfaqësimi për të kërkuar urdhër dëmshpërblimi do të duhej të vinte nga policia dhe prokurori i çështjes, nga një OJF si Victim Support (Mbështetje për Viktimat) ose nga një punonjës i gjykatës që i vjen në ndihmë dëshmitarit. Ka mundësi, që viktimat të njihen me të drejtën për të ngritur padinë civile ose kërkesë drejtuar CICA-s vetëm nëpërmjet këshillimit me avokatin që merret me statusin e tyre të emigracionit, me një organizate joqeveritarë që i ndihmon ata, p.sh., organizata kombëtare siç është Mbështetje për Viktimat, ose me një shërbim të specializuar antitrafikimi, siç është Projekti Poppy.

Ndjekja e kërkesës drejtuar CICA-s është e mundur pa këshillim ligjor si dhe pa përfaqësim ligjor, por në mënyrë që të jepen argumentet më të mira mbështetëse, dhe në mënyrë që provat të jenë sa më të plota që të jetë e mundur, gjithmonë është më mirë që të përdoret një avokat me përvojë, në veçanti kur viktima ka njohje të kufizuara të gjuhës angleze. Ndihma

149 ligjore nuk është e disponueshme në raste të tilla dhe mund të ofrohet vetëm nëpërmjet Qendrave Ligjore, Byrove Këshillimore të Qytetarëve ose avokatëve që punojnë pro bono (falas).

Për të paraqitur padinë civile apo procesin sipas së drejtës së punës, viktima së pari duhet të jetë në gjendje të marrë këshillim fillestar ligjor, për të ditur nëse trafikanti/shfrytëzuesi mund të paditet në mënyrë të suksesshme (p.sh., nëse ka një shkak për të ngritur padi, sa të forta janë argumentet e saj, nëse i padituri mund të gjendet dhe a mund t’i dorëzohen atij kërkesëpadi dhe dokumente të tjera të çështjes, si dhe nëse mund të ekzekutohen urdhrat e gjykatës dhe të bëhet pagesa nga i padituri) si dhe për t’u informuar mbi natyrën dhe kohëzgjatjen e procesit. Avokatët që punojnë me Shërbimin Ligjor Bashkiak (duke dhënë ndihmën ligjore), pro bono, ose për një sindikatë ose për agjenci këshillimi jofitimprurëse, mund të jenë në gjendje që t’ia ofrojë këtë lloj këshillimi fillestar klientit.

Në çështjet sipas së drejtës së punës, nuk ka ndihmë ligjore të disponueshme për të mbuluar shpenzimet e përfaqësimit përpara gjykatës së punës, dhe ndihma ligjore ose do të duhej të ofrohet pa pagesë, ose duke paguar tarifat privatisht ose duke paguar tarifat vetëm në rast se çështja fitohet. Tjetër problem është fakti se që prej 1 prillit të vitit 2007, pas ndryshimeve në rregulloret e Shërbimit Ligjor Bashkiak, avokatët për çështjet e punës kufizohen me tarifat shumë të ulëta fikse në çështjet në të cilat jepet ndihmë ligjore. Kjo do të thotë që ata marrin të njëjtën shumë pavarësisht nga puna e kryer në lidhje me çështjen.381 Si rezultat, shumë zyra avokatie mund të vendosin që të mos ofrojnë shërbime të ndihmës ligjore për klientët në çështje të së drejtës së punës, por do të merren vetëm me klientët që paguajnë privatisht.

Në çështjet civile, avokati ose organizata do të mund të ofronte shërbime të përfaqësimit nëpërmjet ndihmës ligjore të dhënë nga Shërbimi Ligjor Bashkiak. Kjo ndihmë varet nga kritere financiare shumë strikte si dhe nga vlerësimi i avokatit për shanset e suksesit të padisë. Në çështjet civile nuk ka ndihmë ligjore për pretendimet për dëmtim vetiak, përveç rasteve në të cilat ka “dëmtim të qëllimshëm.” Paditë e ngritura në lidhje me trafikimin mund të mos preken nga ky kufizim, me përjashtim të rasteve të pakujdesisë, d.m.th., pretendime që bazohen në detyrimet e punëdhënësve për shëndetin dhe sigurimin e punëtorëve, të cilat ndiqen në gjykatat civile.

Kufizimet për mundësinë e përfitimit të ndihmës ligjore falas do të thonë se përfaqësimi është i mundur vetëm në rastet kur avokati ofron shërbime falas ose në bazë të një

381 Disa çështje që janë jashtëzakonisht të kushtueshme paguhen plotësisht, por kjo nuk është praktika

e zakonshme.

150 marrëveshjeje sipas së cilës, nëse çështja nuk fitohet, nuk ka pagesë. Për çështjet civile, marrëveshja në bazë të së cilës nuk ka pagesë, nëse çështja nuk fitohet, do të kërkonte blerjen e policës së siguracionit, që të mbulojë kostot e palës kundërshtare në rast humbjeje.

Aktualisht, puna e këshillimit ligjor për të gjitha llojet e kërkesave për dëmshpërblim dhe për paditë civile po merret përsipër nga agjenci të ndryshme jofitimprurëse të mbingarkuara me punë (si për shembull Qendrat Ligjore, Zyrat Këshillimore të Qytetarëve, etj.) si dhe sindikata dhe avokatë që punojnë në shumicën e rasteve falas.382 Ka dhe disa agjenci të specializuara, p.sh., Kalayaan, që punojnë në emër të shërbëtorëve shtëpiakë. Pavarësisht nga përpjekjet e tyre, dispozitat ligjore ende janë të pamjaftueshme, duke pasur parasysh kompleksitetin e çështjeve dhe vulnerabilitetin e njerëzve të trafikuar. Shumë emigrantë të shfrytëzuar kanë vështirësi për të gjetur këshilla dhe shërbime drejtësie si pasojë e vështirësive me gjuhën, të frikës rreth statusit të tyre të emigracionit ose të kërcënimeve nga trafikantët apo edhe nga ata me të cilët punojnë.

5.7.3 Përfundime për Mbretërinë e Bashkuar

Fakti që Mbretëria e Bashkuar ka një skemë të financuar nga shteti në përmasa të konsiderueshme, e cila shërben për të paguar edhe dëmet materiale, edhe dëmet morale, është diçka pozitive. Ajo ka treguar deri diku elasticitet në lidhje me llojet e dëmeve që u janë paguar viktimave të trafikimit. Gjithsesi, kufizimet e saj paraqesin probleme për viktimat e trafikimit, në veçanti në lidhje me kriteret kufizuese të pranimit dhe kategoritë dhe shumat e kufizuara të dëmeve që jepen. Gjithashtu, skema shtetërore kufizohet me krimet e dhunës që shkaktojnë dëme fizike, të cilat jo gjithmonë përfshijnë viktima të cilat vuajnë nga “dhuna psikologjike.” Skema ka nevojë për rishikim, për t’u siguruar që të gjitha viktimat e trafikimit të kenë mundësi të përfitojnë nga ajo. Është e mundur që një fond i veçantë i ngritur brenda skemës së CICA-s (mundësisht i krijuar me pasuritë e vëna nga veprat kriminale) mund të trajtojë në mënyrë të veçantë çështjet e trafikimit. Kjo do të thotë se kriteret e pranimit dhe të gjitha llojet e dëmeve do të mund të rishikonin dhe të përshtaten, në varësi të specifikave të çështjeve të këtij lloji.383

Personeli i CICA-s dhe njerëzit që marrin vendime për kërkesat mund të merrnin trajnim të përqendruar në ngritjen e një skeme të tillë dhe për trajtimin e kërkesave. Këto kërkesa, gjithashtu, mund të trajtonin më shpejt sesa çështjet e tjera. Skema e veçantë nuk do të zvogëlonte nevojën, që çdo çështje në vlerësohet duke marrë në konsideratë specifikat e veta.

382 Shih fushatën e përbashkët për mundësitë e viktimave për t’u drejtuar organeve të drejtësisë, http://www.accesstojusticealliance.org.uk . 383 Falenderojmë znj. Bronwen Byrnes dhe avokatët e SIHRG-së për këtë sugjerim.

151 Kompetenca për të urdhëruar dëmshpërblim nga gjykata penale është pozitive, në veçanti në kushtet e pamundësisë për të “bashkëngjitur” padinë civile, por hapat janë të pamjaftueshëm, që po ndërmarrin prokurorët dhe gjyqtarët për të garantuar se urdhra të tilla merren në konsideratë dhe që ato jepen nga gjykata. Ka më shumë të ngjarë që urdhra të tillë të paguhen, si dhe janë më të lehta për t’u zbatuar. Gjithsesi, shumat që jepen aktualisht janë kaq të ulëta, sa ekziston rreziku për poshtërimin e mëtejshëm të viktimës. Udhëzimet për gjyqtarët mbi dhënien e dëmshpërblimit duhet të përmirësohen, me qëllim që të garantohet përfshirja e të gjitha llojeve dhe shkallëve të dëmeve. Si policia, si prokurorët, duhet të marrin hapa aktivë për të sekuestruar pasuritë e trafikantëve të dyshuar. Pasuritë e sekuestruara nëpërmjet procedurave të Aktit për Produktet e Krimit duhet t’u vihen në dispozicion viktimave të trafikimit, ndërkohë që duhet të bëhet më e qartë lidhja ndërmjet kompetencave për konfiskimin dhe kompetencave të gjykatës penale për të përdorur pasuritë për pagimin e dëmshpërblimit të viktimave. Interesat e viktimave mbeten të përfaqësuara nën nivelin e duhur në procedurat penale, ndërsa respektimi dhe vënia në jetë e të drejtave të tyre, nuk kërkohet detyrimisht dhe as nuk parashikohen me ligj të shkruar.384

Kufizimet për t’iu drejtuar gjykatave civile dhe për zbatimin e të drejtave sipas së drejtës së punës ilustrohen nga fakti që kërkesat, të cilat u paraqiten gjykatave civile ose gjykatave të punës, nuk janë të shumta për sa u përket çështjeve të trafikimit dhe shfrytëzimit. Kjo mund të rezultojë për disa arsye të lidhura me procedurën e përgjithshme civile në Mbretërinë e Bashkuar, duke përfshirë mungesën ose pakësimin e ndihmës ligjore, si dhe për faktin që nuk është praktike për viktimën e trafikimit (e cila mund të dëshirojë ose mund t’i duhet të largohet prej juridiksionit) të ndërmarrë procesin e veçantë dhe e gjatë.

Çështja e zbatimit të pretendimeve që burojnë nga e drejta e punës është veçanërisht e rëndësishme për çështjet e shfrytëzimit në punë. Edhe pse vendimet e çështjeve në këtë fushë nuk kanë kufizuar plotësisht këto të drejta, zbatimi përsëri mbetet i kufizuar, ndërkohë që qeveria mund të ndërmarrë masa të tjera në kufizimin e mëtejshëm të këtyre të drejtave. Mundësia për t’i ndjekur këto pretendime tashmë kufizohet përmes pengesave praktike sidomos për emigrantët e paligjshëm që përjetojnë frikën e dëbimit (pavarësisht nga fakti sesa i egër është shfrytëzimi), ndërkohë që pengesat aktuale ligjore e përkeqësojnë këtë situatë.

384 Probleme dhe rekomandime të shumta janë bërë në raportin e Komisionit Kombëtar të Auditimit:

Victims and Witnesses: Providing Better Support (Viktimat dhe Dëshmitarët; Ofrimi i mbështetjes më të mirë), 2 dhjetor 2003, http://www.audit- commission.gov.uk/nationalstudies/communitysafety/Pages/victimsandwitnesses.aspx

152 Inspektoriatet e pagave, që merren me pagën kombëtare minimale, duhet të forcohen, dhe informacioni rreth kompetencave të tyre duhet sa më i lehtë për t’u gjetur nga punëtorët, në veçanti nga emigrantët. Për punëtorët e trafikuar duhet të zbatohet paga kombëtare minimale, dhe në situata shfrytëzimi ata duhet të kenë mundësi për mjete mbrojtëse. Inspektorëve gjatë punës së tyre duhet t’u jepen kompetenca për të identifikuar situatat e trafikimit.

Informacioni, ndihma ligjore dhe materialet në dispozicion të personave të trafikuar nuk janë të mjaftueshme për t’u siguruar që ata të njihen me të drejtat e tyre për dëmshpërblim as edhe për t’i mundësuar ata t’ua japin informacionin e nevojshëm personave që po u ofrojnë ndihmë. Statusi i tyre i pasigurt i qëndrimit ose mundësia e dëbimit është pengesë tjetër, që dekurajon kërkesat për dëmshpërblim. Skema e lejeve qëndrimi si dhe mundësia më e mirë për t’u këshilluar dhe për t’u përfaqësuar ligjërisht, janë të nevojshme. Prokurorët dhe policia duhet të kenë për detyrë që të sigurohet që viktimat këshillohen mbi të drejtat e tyre dhe se pikëpamjet e tyre përfaqësohen në gjykatë. Gjyqtarët duhet të ndërgjegjësohen për kompetencat e tyre për të dhënë urdhra dëmshpërblimi pa kërkesë dhe duhet të jenë më kërkues në përdorimin e kësaj kompetence, në kombinim me dënimin me burgim.

Veprimtaria e OJF-ve në procesin e identifikimit dhe ndihmës për viktimat e trafikimit nuk shkon më tej sesa financimi afatshkurtër i një OJF-je të vetme me seli në Londër. Megjithëse kjo përbën hap pozitiv, nevojitet një rrjet më i gjerë agjencish këshillimore dhe mbështetëse për t’u marrë me një gamë më të madhe të personave të trafikuar dhe në shifra më të mëdha.

Problemet me skemat aktuale të dëmshpërblimit në Mbretërinë e Bashkuar ndoshta tregohen më mirë nga fakti se është identifikuar vetëm një rast dëmshpërblimi gjatë këtij studimi, dhe se vendimet e gjykatave për dëmshpërblim janë veçanërisht të kufizuara në të gjitha fushat ligjore.

5.7.4 Praktika e mirë në Mbretërinë e Bashkuar

• Ekzistenca e skemës efikase të financimit shtetërore, e lehtë për t’u përdorur, që paguan si dëmet materiale ashtu dhe ato moralet; • Aftësia e gjykatave penale në dhënien e urdhrave për dëmshpërblim me kompetencë për zbatimin e tyre; • Ekzistenca e një Plani Kombëtar Zbatimi;

153  • Shërbimet falas nga avokatët dhe e drejta për ta marrë ndihmën ligjore falas për disa çështje; • Ndihma praktike e dhënë nga shumë OJF-të e specializuara; dhe • Legjislacioni për pagën minimale kombëtare dhe strukturat për zbatimin e tij.

5.8 SHTETET E BASHKUARA TË AMERIKËS

5.8.1. Kuadri ligjor dhe institucional

5.8.1.1 Detyrimet ndërkombëtare

Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë palë në Konventën e Kombeve të Bashkuara për Krimin e Organizuar Ndërkombëtar dhe Protokollin e saj të Trafikimi. As nuk kanë ratifikuar Konventën e ILO-s për Punën e Detyruar (K 29) ose Konventën për Punëtorët Emigrantë, por kanë ratifikuar Konventën e ILO-s për Zhdukjen e Punës së Detyruar (K 105) si dhe Konventën e ILO-s për Format më të Këqija të Punës së Fëmijëve (K 182).

5.8.1.2. Kuadri ligjor dhe institucional385

Ligjet më të vjetra kundër skllavërisë në Shtetet e Bashkuara datojnë në periudhën menjëherë pas Luftës Civile.386 Për një pjesë të mirë të shekullit 20, format bashkëkohore të shfaqjes së skllavërisë dhe të shërbimeve të detyruara u ndoqën penalisht sipas 18 U.S.C. § 1584 (shërbimet e detyruara) ose 18 U.S.C. § 1581 (zgjedha).387 Kjo situatë u ndryshua në tetor të vitit 2000, kur hyri në fuqi Akti për Mbrojtjen e Viktimave të Trafikimit (TVPA).388 Ky Akt u miratua nga Kongresi në përgjigje të çështjes US v. Kozminski, 487 U.S. 931 (1988).

385 Shënim mbi terminologjinë: Dispozitat e ligjeve penale kodifikohen në Titullin 18 të Kodit të Shteteve të Bashkuara. Dispozitat në përgjithësi u referohen me emër ose në bazë të numrave të seksioneve (të dhëna me simbolin § pas identifikimit të Titullit 18). P.sh., mënyra e zakonshme e citimit të dispozitës për shërbimet e detyruara është “18 U.S.C. § 1584.” Pjesa e veçantë e legjislacionit, e njohur zakonisht me termin “Akt” (ang. act)’, mund të përmbajë shumë dispozita të veçanta, secila prej të cilave përfaqësohet nga një numër i veçantë seksioni. Brenda Titullit 18, dispozitat penale që lidhen me të njëjtën çështje grupohen në “krerë.” Pra, të gjitha dispozitat e lidhura me trafikimin përfshihen në Kreun 77 (të titulluar “Zgjedha, skllavëria dhe trafikimi i qenieve njerëzore”). Akti i Mbrojtjes së Viktimave të Trafikimit shtoi disa dispozita në Kreun 77 të Titullit 18. Çdo dispozitë ka numrin e vet të seksionit. 386 Ligji i Tregtisë me Skllavët, siç ishte ndryshuar në vitin 1909, më parë 18 U.S.C. § 423 (1940 red. i

Kodit) dhe Ligji “‘Padrone” i vitit 1874, më parë 18 U.S.C. § 446 (1940 red.) 387 Shih çështjen US v. Kozminski, 487 U.S. 931, 945 (1988) (që përshkruan § 1584 si konsolidim i dy

dispozitave të mëparshme). Ndërsa § 1584 penalizon “shërbimet e detyruara” (jovullnetare), § 1581 penalizon “zgjedhën” (ang. peonage), e cili është një pozitë ose një kusht shërbimi i detyruar i cili bazohet në një borxh real ose të pretenduar. Për shkak se § 1581 kërkon që qeveria të provojë të gjitha elementet e § 1584, plus elementet shtesë të borxhit, § 1584 u bë mjeti i preferuar i prokurorëve. 388 L. Pub. (Ligj publik) Nr. 106-386, 114 Stat. 1464 (i nënshkruar nga President më 28 tetor 2000).

154 Në çështjen Kozminski, Gjykata e Lartë e interpretoi ngushtë ligjin e shërbimeve të detyruara, duke u shprehur që ligji trajtoi vetëm raste “kur është përfshirë shtrëngimi për të shërbyer me anë të përdorimit të forcës fizike ose ligjore.”389 Ndër të tjera, për shkak të faktit se interpretimi i Gjykatës së Lartë për ligjin e shërbimeve të detyruara nuk trajtoi raste të shtrëngimit psikologjik, Kongresi u mor me këtë çështje kur miratoi TVPA-në.

Ligjet e reja kriminalizuan punën e detyruar; trafikimin në lidhje me zgjedhën, skllavërinë, shërbimet e detyruara ose punën e detyruar; trafikimin seksual të fëmijëve ose me dhunë, mashtrim ose shtrëngim; sjelljen e paligjshme në lidhje me dokumentet për të çuar më tej trafikimin (mbajtja ose asgjësimi i pasaportave etj., e cila njihet në anglisht si dokument servitude); si dhe tentativat për të shkelur këto dispozita. 390 Për më tepër, TVPA-ja parashikoi kthimin e detyrueshëm për viktimat, si dhe konfiskimin penal dhe civil të pasurive. 391 Në vitin 2003, Akti i Riautorizimit të Mbrojtjes për Viktimat e Trafikimit (TVPRA) krijoi një shkak për të ngritur padi civile lidhur me shkeljen e §§ 1589, 1590 dhe 1591.392 TVPRA-ja e vitit 2005, e cila u bë ligj në vitin 2006, i zgjeroi më tej programet e ndihmës për viktimat. TVPA-ja dhe TVPRA-ja do të diskutohen më poshtë në detaje.

Në aspektin institucional, nuk ka relator ose koordinator për trafikimin në SHBA. Përgjegjësitë për parandalimin e trafikimit, mbrojtjen e viktimave dhe ndjekjen e të pandehurve të akuzuar për trafikim janë të shpërndara midis agjencive të ndryshme në nivel federal. Ka një grup pune me pjesëmarrjen e përfaqësuesve të agjencive të ndryshme, i quajtur Grupi i Lartë Operativ i Politikave (SPOG), që drejtohet nga Drejtori i Zyrës së Departamentit të Shtetit për të Monitoruar dhe për të Luftuar Trafikimin e Qenieve Njerëzore, i cili raporton tek Task Force-i Ndërinstitucional i Presidentit për të Monitoruar dhe për të Luftuar Trafikimin e Qenieve Njerëzore. Ai përbëhet prej zyrtarëve të lartë nga 10 agjenci federale.393

Në mënyrë të përmbledhur, Departamenti i Shëndetësisë dhe i Shërbimeve Njerëzore (HHS) vërteton viktimat e “formës së rëndë të trakifimit” të cilat janë të rriturit me nënshtetësi të

389 Në çështjen Kozminski, Gjykata e Lartë vendosi që § 1584 të “kufizohej në çështje ku bëhet fjalë për

kryerjen e detyruar të shërbimeve nëpërmjet përdorimit të shtrëngimeve fizike ose ligjore apo kërcënimit për përdorimit të tyre.” Po aty, f. 948. Me miratimin e TVPA-së, Kongresi shprehu në mënyrë të qartë dëshirën që çështjet e shtrëngimit psikologjik të përfshiheshin 390 18 U.S.C §§ 1589-1592, § 1594(a). 391 18 U.S.C §§ 1593, 1594(b) dhe (c). 392 L. pub. nr. 108-193, 117 stat. 2875 (2003) (i nënshkruar nga Presidenti më 19 dhjetor 2003) 393 Për përshkrimin e aktiviteteve të SPOG-ut, shih Raportin e Prokurorit të Përgjithshëm për

Kongresin mbi Përpjekjet e Qeverisë së SHBA-së për të Luftuar Trafikimin e Qenieve Njerëzore, viti financiar 2006 (maj 2007), http://www.justice.gov/olp/human_trafficking.htm ; Raporti i Aktiviteteve për të Luftuar Trafikimin e Qenieve Njerëzore, vitet financiarë 2001-2005, f. 5-7, www.usdoj.gov/crt/crim/trafficking _report_2006 .

155 huaj, duke u lejuar atyre të marrin ndihmë në para në të holla, ndihmë mjekësore, kuponët për të marrë ushqime falas, dhe strehim. 394 Departamenti i Sigurisë së Atdheut heton çështjet e trafikimit të qenieve njerëzore dhe u ofron lehtësimin nga rregullat e emigracionit atyre që nuk janë qytetarë, por që vërtetohen të jenë viktima të formës të rëndë të trafikimit. Departamenti i Drejtësisë ndjek të pandehurit që akuzohen për trafikim. Për më tepër, Departamenti i Punës si dhe Komisioni i Mundësive të Barabarta për Punësim (EEOC) shqyrton paditë për abuzimin e punëtorëve dhe diskriminimin e tyre, si dhe mund të ngrejë padi civile në emër të punëtorëve. Gjithashtu, shumë shtete kanë legjislacion kundër trafikimit.395 Ka 42 grupe pune (“task forces”) të përbashkët federale-shtetërore, qëllimi i të cilave është koordinimi i sektorëve të zbatimit të ligjeve dhe sektorëve të shërbimeve social,396 ndërkohë që komuniteti i OJF-ve që luftojnë trafikimin është shumë aktiv.

5.8.1.3 Hyrje për skemat e dëmshpërblimit dhe të dëmeve

Ka tri mjete nëpërmjet të cilave viktima trafikimi mund të rimëkëmbet financiarisht. Këto mjete mund të përdoren në të njëjtën kohë, dhe shpesh kjo ndodh. Statusi i emigracionit nuk përbën pengesë ligjore për asnjërën nga këto tri mjete rimëkëmbjeje. Gjithashtu, për të marrë dëmshpërblim, punëtorit të abuzuar ose të shfrytëzuar nuk i kërkohet vërtetimi se është viktimë e formës së rëndë të trafikimit. Vërtetimi është një hap administrativ që sjell përfitime nga emigracioni dhe përfitime të tjera, dhe nuk përbën kusht as për dëmshpërblimin penal dhe as për dëmshpërblimin civil, as për të aplikuar për dëmshpërblim në fond shtetëror. Vërtetimi trajtohet në pjesën 5.8.6.3 (Të drejtat e viktimave të trafikimit).

Së pari, viktima e krimit mund të aplikojë për dëmshpërblim nga një fond shtetëror për të rimbursuar humbjet financiare që lidhen drejtpërsëdrejti me krimin. Megjithëse specifikat e programeve ndryshojnë nga një shtet në tjetrin, viktimat zakonisht mund të zhdëmtohen për “dëme materiale” – kujdes mjekësor dhe spitalor, kujdes dentar, këshillim për shëndetin mendor, të ardhurat e humbura si rezultat i dëmtimeve të lidhura me krimin, humbje mbështetjeje për personat në ngarkim të një viktime që ka vdekur, si dhe shpenzime funerali

394 Vërtetimi si viktimë e formës së ashpër të trafikimit është procesi administrativ që nuk prek aftësinë e viktimës për të ngritur padinë civile, për të aplikuar për dëmshpërblim shtetëror, ose për t’u identifikuar si viktimë e veprës penale. Shih pjesën 5.8.6 më poshtë (Ndihma për viktimat) për diskutim më të plotë të procesit të vërtetimit. 395 Tridhjetë e katër shtete të SHBA-së kanë ligjet e tyre të antitrafikimit. Shih ligjet e këtyre shteteve

në http://www.centerwomenpolicy.org/programs/trafficking/map/default_flash.asp . 396 Çdo task force përbëhet nga anëtarë nga zyra rajonale e prokuroreve federalë, agjenci të ndryshme

federale si dhe lokale që merren me zbatimin e ligjeve; si dhe përfaqësues të OJF-ve që ofrojnë shërbim në këtë fushë. Shih Legal Options to Stop Human Trafficking (Mundësitë ligjore për të ndaluar trafikimin e qenieve njerëzore, Deklaratë e Grace Chung Becker, Zëvendës Asistent Prokurore e Përgjithshme, divizioni i të drejtave civile, e mbajtur para nënkomisionit për të drejtat e njeriut dhe të drejtën, Komisioni i Gjyqësorit, Senati i SHBA-së (26 mars 2007).

156 dhe varrimi.397 Vini re se “të ardhurat e humbura si pasojë e dëmtimeve të lidhura me krimin” nuk përfshijnë humbjet financiare që pëson viktima e trafikimit e cila thjesht nuk është paguar ose është paguar keq për punën e saj të detyruar. Termi ka më shumë si synim që të zbatohet për ato viktima që nuk janë të gjendje të punojnë si pasojë e dëmtimeve të shkaktuara nga vetë sjellja kriminale. Aplikimi për fondin e dëmshpërblimit është mjaft i thjeshtë dhe nuk kërkon përfaqësim ligjor, por ka agjenci shtetërore dhe vendore që mund të ndihmojnë me procedurat. Nëse viktima përdor avokat, disa shtetet rimbursojnë një pjesë të tarifës ligjore.398 Procesi përfshin paraqitjen e kërkesave për shpenzimet, duke përfshirë fatura dhe prova të tjera, por nuk duhet të kërkojë dëshmi me gojë.

Së dyti, viktima e identifikuar në çështjen penale pothuajse gjithnjë do të ketë të drejtë të marrë një urdhër për kthimin e dëmit. Termi “kthim i dëmit” u referohet parave që gjykata vendos që duhet t’i paguhen viktimës apo viktimave të veprës penale nga i pandehuri i dënuar. Ai është i njëjtë me termin “dëmshpërblim penal.” Urdhri i kthimit të dëmit lëshohet nga gjykata kur i pandehuri dënohet. Kthimi i dëmit është i detyrueshëm për të gjitha veprat e trafikimit dhe për të gjitha krimet e dhunës. Kështu, padia penale e ngritur nga viktima e trafikimit nuk ka nevojë që të përmbajë akuza trafikimi në fakt, si kusht për urdhrin e kthimit të dëmit. Humbjet që mbulohen nga kthimi i dëmit diskutohen më në hollësi më poshtë.

Për shkak se viktima nuk e ngre vetë çështjen penale dhe nuk është palë në të, urdhri i kthimit të dëmit në një çështje trafikimi do të lëshohet pavarësisht nga fakti se viktima përfaqësohet ose jo ligjërisht. Përfaqësimi ligjor duhet të ndihmojë viktimën të identifikojë dhe të sqarojë humbjet, dhe në këtë mënyrë duhet të çojë në një shumë më të madhe kthimi. Në praktikë, të gjithë ose pothuajse të gjithë personat që emërohen si viktima në çështjet penale kanë përfaqësim ligjor.399 Nëse viktima në një çështje penale nuk përfaqësohet, zyra e prokurorit mund ta ndihmojë atë, duke e referuar atë tek avokatët që merren me çështje civile.

Së treti, viktima mund të ngrejë padi civile për dëme. Termi “dëme” u referohet parave që urdhërohen nga gjykata në padi. Shpërblimi i dëmit nga gjykata civile është më i madh se urdhri për kthim të dëmit nga gjykata penale, pasi në gjykatën civile, dëmet përfshijnë

397 Shih FAQ (shkurtim në anglisht për pyetjet që pyetën shpesh): Benefits (Përfitimet), http://www.nacvcb.org/index.asp?sid=4 . 398 Shih New York State Crime Victims Board Application (model i kërkesës përpara Bordit të shtetit

New York për viktimat e krimit), www.cvb.state.ny.us . 399 Fakti që viktima e identifikuar në çështjen penale ka avokatin e saj ligjor nuk do të thotë se viktima

është palë në çështje. Avokati i viktimës e ndihmon atë në shumë drejtime, përfshirë emigracionin dhe përfitime të tjera, por nuk e mbron viktimën para gjykatës në çështjen penale.

157 humbje jofinanciare si dhe financiare. Palët paditëse në çështjet civile mund të ngrenë gjithashtu edhe “padi në emër të grupit” ose “padi kolektive” (“class actions”) në emër të viktimave që nuk njihen ose nuk janë të zbuluara. Procesi civil është e vetmja mundësi dëmshpërblimi që kërkon përfaqësim ligjor të viktimës. Ka disa organizata të ndihmës ligjore, pjesërisht të financuara nga qeveria, dhe organizata joqeveritare që ndihmojnë viktimat e trafikimit.

Si çështjet civile, ashtu edhe ato penalet shpesh zgjidhen me marrëveshje përpara gjyqit. Kjo do të thotë se palët bien dakord për zgjidhjen. Në çështjet civile kjo quhet zgjidhja me marrëveshje (“settlement”), ndërsa në çështjet penale, marrëveshje në lidhje me pranimin e fajit (“plea agreement”). Kur palët në çështjen civile bien dakord për zgjidhjen e mosmarrëveshjes, zakonisht i pandehuri paguan një shumë parash më të vogël sesa shuma që ai mendon se do të përcaktohej nga gjykata për t’u paguar prej tij në fund të procesit civil. Marrëveshje të tilla shpesh përfshijnë edhe urdhra gjyqësorë të veçantë, që quhen “masa urdhëruese” (injunctive relief), për t’u siguruar se palët nuk do t’i përsërisin praktikat e kundërligjshme.

Kur palët në çështjen penale arrijnë marrëveshje në lidhje me pranimin e fajit, i pandehuri bie dakord që të deklarohet fajtor për veprat penale që janë më pak në numër ose mbase më pak të rënda se veprat për të cilët ai mendon se do të dënohej nga gjykata në fund të procesit penal. Pala e paditur dënohet sipas ligjit, por dënimi rezulton nga pranimi i fajit dhe jo nga procesi gjyqësor.

Marrëveshjet me pranimin e fajit ose marrëveshjet civile shpesh janë të dobishme për viktimat e trafikimit, pasi marrëveshjet ndihmojnë për të garantuar se viktimat marrin kthimin e caktuar të dëmit ose dëmshpërblime të caktuara civile. Të pandehurit që pranon fajin i kërkohet të paguajë kthimin e dëmit para se ai të dënohet përfundimisht. Për më tepër, shuma e kthimit, e negociuar nëpërmjet procedurave të pranimit të fajit në çështjen penale, mund të jetë më e lartë se shuma e llogaritur nga gjykata. Në lidhje me pranimin e fajit, i pandehuri mund të bjerë dakord për një shumë të kthimit të dëmit që është më e lartë se ajo që parashikohet nga ligji.

5.8.2 Skemat e dëmshpërblimit për viktimat e krimit

Dëmshpërblimi për viktimat e krimit parashikohet nga skemat e dëmshpërblimit të krimit të administruara nga shtetet. Secili nga të 50 shtetet e SHBA-së, si dhe rajoni federal District of Columbia dhe territoret Puerto Rico dhe Virgin Islands, kanë një skemë dëmshpërblimi për

158 viktimat e krimit. Qeveria federale i financon këto skema pjesërisht me anë të Fondit për Viktimat e Krimit, por nuk ka një skemë federale të drejtpërdrejtë dëmshpërblimi.400 Pjesa tjetër e financimit për programet shtetërore të dëmshpërblimit të viktimave të krimit vjen nga tarifat dhe gjobat që u vihen autorëve të krimeve. Megjithëse programet e shteteve të ndryshme ndryshojnë nga njëri tjetri, ka shumë tipare të përbashkëta për shkak të kërkesave ligjore të Ligjit të Viktimave të Krimit (VOCA). VOCA kërkon që shtetet të ofrojnë dëmshpërblim për viktimat dhe trashëgimtarët e viktimave të dhunës kriminale. Viktimat e trafikimit gëzojnë të drejtën e marrjes së këtij dëmshpërblimi në të njëjtën masë dhe në të njëjtën mënyrë sikurse viktimat e tjera të krimit.

Nga një lexim i faqeve të Internet-it të bordeve shtetërore të dëmshpërblimit, shihet se zakonisht nuk ka asnjë kriter në lidhje me nënshtetësinë.401 Për të përfituar dëmshpërblimin, viktimat duhet (1) ta raportojnë krimin menjëherë; (2) të bashkëpunojnë me agjencitë e zbatimit të ligjeve; (3) të bëjnë aplikimin në kohën e kërkuar; (4) të mos kenë kryer veprën penale; dhe (5) të kenë pësuar shpenzime ose humbje që nuk mbulohen nga siguracioni ose nga programet e tjera publike të përfitimeve. Nuk është e nevojshme hapja e çështjes penale. Për më tepër, Zyra Federale për Viktimat e Krimit (OVC), e cila nxjerr rregulloret dhe udhëzimet për dëmshpërbimin nga fondet shtetërore, thekson faktin që duhet të merren parasysh pengesat e mundshme për bashkëpunimin me agjencitë e zbatimit të ligjeve, si për shembull moshën, dallimet kulturore ose gjuhësore, faktorët psikologjikë dhe turpin ose traumën.402

Sipas VOCA-s, skemat shtetërore të dëmshpërblimit duhet të mbulojnë shpenzimet mjekësore, këshillimin për shëndetin mendor dhe pagat e humbura, nëse ato lidhen me dëmtime fizike të shkaktuara nga krimi, si dhe shpenzimet e varrimit. Disa shtete mbulojnë humbje të tjera, si për shembull shpërblim për “dhimbje dhe vuajtje” (të quajtura gjithashtu “dëme morale’’), por shtetet ndalohen nga VOCA për të përdorur fondet federale për dëme që lidhen me pronën. Shtetet mund të caktojnë tavane për shumat e rimbursimit për shërbime mjekësore ose të lidhura me çështjet mjekësore dhe shërbime që lidhen me këshillimin dhe me shëndetin mendor.

400 Sipas Bordit të Shoqatës Kombëtare të Dëmshpërblimit për Viktimat e Krimit (NACVCB), vetë

shtetet financojnë rreth 60% të dëmshpërblimeve për viktimat. Shih http://www.nacvcb.org 401 Alabama është përjashtim për faktin se nuk i kërkon viktimës të jetë ligjshmërisht i pranishëm në

Shtetet e Bashkuara, duke shtuar se personi i certifikuar nga qeveria federale si viktimë trafikimi pranohet në çdo rast. 402 Shih 66 Fed. Reg. (Regjistri federal i SHBA-së) 27158 (16 maj 2001) (Udhëzime Përfundimtare të

Programit VOCA për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimit)

159 Përderisa kthimi i dëmit, nëse paguhet, merret shpesh gjatë një periudhe të zgjeruar kohe, “skemat e dëmshpërblimit shpesh bëjnë paraprakisht pagesat dhe nuk e lënë viktimën që të presë për të marrë kthimin e dëmit.” 403 Për këtë arsye, faqja e Internet-it të Bordit të Viktimave të Krimit të shtetit New York deklaron se pranimi i dëmshpërblimit të viktimës nga Bordi “krijon detyrim si garanci pagese në favor të shtetit që mund të merret nga çdo kthim të dëmit të urdhëruar nga gjykata. Detyrimi është i vlefshëm nëse kthimi i dëmit është urdhëruar për të zhdëmtuar palën paditëse për të njëjtat shpenzime të shpërblyera nga Bordi.”404 Ligji i shtetit të Californisë krijon një detyrim të ngjashëm ligjor në rastin e shumave që viktima merr nga ndonjë palë e tretë.405 Shtete të tjera kanë dispozita ligjore të ngjashme.

Dëmshpërblimet maksimale zakonisht variojnë nga 10 000 USD deri në 30 000 USD (7 514 EUR deri në 22 542 EUR), por disa shtete kanë kufij më të lartë. 406 Çdo skemë dëmshpërblimi ka faqen e saj të Internet-it, dhe formularët për dëmshpërblim mund të gjenden atje.407 Shumë prej formularëve janë tani të disponueshëm edhe në spanjisht. Në rastin e rrëzimit të kërkesës, ka procedura apelimi. Çdo shtet ka agjenci për ndihmën e viktimave, dhe pothuajse në çdo zyrë prokurorie ose zyrë për zbatimin e ligjeve, ka koordinatorë për viktimat, për të ndihmuar ato në procesin e aplikimit. Ka dhe fonde për situata urgjente për të ndihmuar viktimat që kanë vështirësi të menjëhershme financiare që lidhen drejtpërsëdrejti me krimin. Sipas një analize mbarëkombëtare për programet shtetërore të dëmshpërblimit për vitin financiar 2005,408 158 588 kërkesa u shqyrtuan dhe u pranuan, ndërsa 56 155 të tjera u rrëzuan, duke u konsideruar si të papranueshme ose të mbyllura. Pjesa më e madhe e pagesave shkoi për shërbime mjekësore/dentare.

Dy ndër OJF-ve kryesore për antitrafikimin, Safe Horizon (Horizonti i Sigurt) (me seli në qytetin New York) dhe Coalition to Abolish Slavery and Trafficking (Koalicioni për zhdukjen e skllavërisë dhe trafikimit) (CAST) (me seli në qytetin Los Angeles) raportuan se ata në mënyrë të zakonshme bëjnë kërkesa për fonde për dëmshpërblimin e viktimave të

403 Crime Victim Compensation: an Overview (Dëmshpërblim i Viktimave të Krimit: Pasqyrim), http://www.nacvcb.org/index.asp?bid=14 . 404 Shih Informacion për Avokatët, http://cvb.state.ny.us/attorney . 405 Shih FAQ, http://www.vcgcb.ca.gov/Victims . 406 Në shtetin e Californisë, për shembull, totali i të gjitha përfitimeve për krimet që kanë ndodhur më

1 janar 2001 dhe më pas nuk mund ta tejkalojnë shumën prej 70 000 USD (51 731 EUR). Shih http://www.vcgcb.ca.gov. 407 Shih http://www.nacvcb.org/index.asp?sid=6 për listën e plotë të bordeve të dëmshpërblimit të të

tjitha shteteve. 408 Viti financiar federal (FY) i referohet periudhës nga 1 tetori deri në 30 shtator të vitit pasardhës. FY

2005 fillon në vitin 2004 dhe përfundon në vitin 2005.

160 krimit në emër të klientëve të tyre409 dhe i sigurojnë këto fonde. Ka një ligj në shtetin California që parashikon se viktimat e trafikimit në të vërtete kanë të drejtë të kërkojnë dëmshpërblim si viktima të krimit dhe se bordi i dëmshpërblimit nuk mund të mos e pranojë kërkesën sepse mungon raporti të policisë. Në shtetin New York, bordi i viktimave të krimit ka qenë i hapur në pritjen e dokumentacionit përveç raporteve të policisë.

Përparësia e pagesës nga bordi dëmshpërblimi për viktimat e krimit është fakti që kërkesat deri diku janë të shkurtra dhe të thjeshta dhe nuk kërkohet përfaqësim ligjor. Problemi është se humbjet e mbuluara nga borde të tilla dëmshpërblimi janë të kufizuara në shpenzime të përballuara drejtpërdrejt nga viktima për shkak të veprës dhe, si rezultat, shumat nuk janë të mëdha. Për viktimën e trafikimit, humbja e saj më e madhe financiare mund të shkaktohet nga javët, muajt ose vitet pa paga ose me paga shumë të ulëta. Skemat shtetërore për dëmshpërblimin e viktimave të krimit thjesht nuk dëmshpërblejnë viktimat për natyrën ekonomike të veprës penale të trafikimit.

5.8.3 Dëmshpërblimi i dhënë në çështjet penale dhe civile

5.8.3.1 “Kthimi i dëmit” në çështjet penale

Nëse trafikanti dënohet për një vepër trafikimi ose krim dhune, atëherë gjykatës i kërkohet të nxjerrë urdhrin e kthimit të dëmit (dëmshpërblimi) për viktimat. Kjo për shkak të zbatimit të dy ligjeve, të Aktit të Kthimit të Detyrueshëm të Dëmit për Viktimat (MVRA) dhe të TVPA- së. TVPA-ja është ligji më gjithëpërfshirës, por procedurat e mbledhjes dhe zbatimit të të gjitha urdhrave të kthimit gjenden në MVRA-në. Në mënyrë që të kuptohet si funksionon kthimi i dëmit për viktimën e trafikimit, është e nevojshme që të kuptohet në përgjithësi kthimi.

Kthimi i detyrueshëm të dëmit për krimet e dhunshme

Në Shtetet e Bashkuara, “kthimi i dëmit” u referohet parave që i paguhen viktimës së veprës penale nga ai që dënohet si rezultat i vendimit të gjykatës.410 Dënimet pas gjyqit penal ose me

409 E-mail-i nga Charles Song, Drejtor i Shërbimeve Ligjore, Koalicioni për Zhdukjen e Skllavërisë dhe

Trafikimit, më 11 prill 2007, e-mail-i nga Florrie Burke, Drejtori i Lartë i Programeve Ndërkombëtare, Programi Anti-Trafikimi, Horizont i Sigurtë, më 11 prill 2007. 410 Ekziston ndryshim ndërmjet termit “kthim” në kuptimin specifik të “së drejtës së begatimit pa

shkak” dhe kthimit të dëmit si pjesë e dënimit në çështjen penale. Andrew Kull, Restitution’s Outlaws (Kriminelët e Kthimit), 78 Chi. Kent L. Rev. 17 (2003). Megjithëse kthimi i dëmit në origjinë rrënjët i ka në të drejtën e begatimit pa shkak, koncepti ka ndryshuar. “Pas përfshirjes së ligjeve mbi kthimin e dëmit ndaj viktimave të krimeve të dhunshme në strukturën federale të dënimit në vitin 1982, shpërblimi i dëmeve dhe kthimi nuk qëndrojnë më si parime të pavarura ... Dëmshpërblimi, në thelb,

161 anë të pranimit të fajit ligjërisht janë e njëjta gjë, dhe të dyja çojnë në konstatimin e fajësisë si edhe vendimin gjyqësor të dënimit. Parimi i kthimit është që “keqbërësit i kërkohet që të kthejë viktimën në gjendjen e saj të mëparshme të mirëqenies deri në masën maksimale të mundshme.” 411 Kështu, parimi i dëmeve civile është importuar në sistemin e drejtësisë penale amerikane. Kthimi i dëmit ka si synim të zhdëmtojë viktimën për humbje të shkaktuara nga vepra penale, megjithëse llojet e humbjeve që mund të zhdëmtohen janë të kufizuar me ligj.

Kthimi i dëmit nuk ka qenë një tipar tradicional i sistemit gjyqësor amerikan. Deri në vitin 1982, gjykatat jepnin vendim për kthimin e dëmit vetëm si kusht të dënimit të lirimit me kusht. Por lëvizja e të drejtave të viktimave e viteve ’70 dhe ’80 ushtroi trysni për pranimin e kthimit të dëmit si mënyrë për të njohur dëmet që i janë shkaktuar viktimës.412 Duke filluar nga viti 1982, hap pas hapi Kongresi zgjeroi të drejtën e kthimit të dëmit, së pari duke u dhënë gjykatave diskrecion për të marrë vendim kthimi dhe më pas duke e bërë kthimin të dëmit të detyrueshëm për lloje të caktuara krimesh. Në vitin 1996, kur miratoi MVRA-në Kongres e bëri kthimin e dëmit të detyrueshëm për të gjitha krimet e dhunës dhe për pothuajse të gjitha veprat penale kundër pasurisë.413

Vendimi për të urdhëruar kthimin e dëmit në çështjet që nuk i plotësojnë kërkesat për kthim të detyrueshëm, lihet në vlerësimin e gjykatës.414 Kur lëshon urdhrin diskrecional kthimi, gjykata është e detyruar që të shqyrtojë edhe dëmet që i janë shkaktuar viktimës së veprës si dhe burimet financiare të palës së paditur. Në çështjen US v. Calimlim, të pandehurit, të cilët ishin dënuar për shkeljen e 18 U.S.C. § 1589 (Punë e Detyruar) për mbajtjen e shërbëtorit shtëpiak në kushtet e punës së detyruar për 19 vjet, pretenduan se ligji i kthimit të

nuk ekziston më vetëm për kthimin e dëmit të urdhëruar nga gjykata në një çështje civile; ai ka hyrë dhe në procese penale në formën e kthimit të dëmit për viktimën.” Linda Trang, Note, The Taxation of Crime Victim Restitution: An Unjust Penalty on the Victim (Shënim, Tatimi mbi kthimin e dëmit të marrë nga viktima e krimit: Një ndëshkim i padrejtë për viktimën, 35 Loy. LA L. Rev. 1319, 1320 (2002). 411 US v. Webb, 30. F. 3d 687, 689 (6 Cir. 1994) (citim i historisë legjislative të Aktit të Mbrojtjes së

Dëshmitarëve Viktima, S. Rep. No. 532, Kongresi i 97-të, Sesioni 1, 30 (1982), i ribotuar në 1982 USCCAN 2515, 2536).. 412 Shih Kleinhaus, Brian, Note: Serving Two Masters: Evaluating the Criminal or Civil Nature of the

VWPA and MVRA, Through the Lens of the Ex Post Facto Clause, the Abatement Doctrine and the Sixth Amendment (Shënim, Në shërbim të dy zotërinjve: Vlerësimi i natyrës civile dhe penale të VWPA-së dhe të MVRA-së nëpërmjet lenteve të klauzolës Ex Post Facto, doktrina e zbritjes, dhe Amendamenti i Gjashtë), 73 Fordham L. Rev. 2711, 2719-20 (maj 2005) (përshkrimi i qëllimeve të lëvizjes për të drejtat e viktimave); shih gjithashtu Crime Victims’ Rights in America: A Historical Overview (Të drejtat e viktimave të krimit në Amerikë: Pasqyrim historik), http://www.ncjrs.gov/ovc_archives/ncvrw/2005/pg4b.html (përshkrimi i historisë së lëvizjes për të drejtat e viktimave të krimit që nga viti 1965 deri në vitin 2005). 413 L. pub. no. 104-132, 110 Stat. 1214 (1996). 414 Shih 18 U.S.C § 3663 (ligji i kthimit diskrecional të dëmit.)

162 detyrueshëm të dëmit nuk mbulonte afatin kohor para hyrjes në fuqi të TVPA-së.415 Gjykata refuzoi të shqyrtonte çështjen nëse ligji i kthimit të dëmit kufizonte atë në periudhën pas miratimit të TVPA-së “pasi faktet e kësaj çështjeje japin shumë justifikime për Gjykatën që të ushtrojë diskrecion të saj... për të urdhëruar dëmshpërblim për të gjithë periudhën.” Gjykata llogariti që viktimës i takonte kthimi prej 916 635 USD (685 533 EUR).

Edhe kur kthimi i dëmit nuk është i detyrueshëm, marrëveshja që vjen me pranim të fajit mund të kërkojë të i pandehuri do të paguajë kthimin. Kthimi i dëmit të parashikuar në marrëveshje mund të përfshijë humbjet që nuk kërkohen nga kthimi i dëmit sipas ligjit. Për shembull, në çështjen US v. Boehm (D. Alaska 2004), i pandehuri pranoi fajin për krimin e trafikimit seksual të fëmijëve në bashkëpunim. Ra dakord për të paguar 1.2 milionë USD (897 462 EUR) në një fond të veçantë të dedikuar në favor të viktimave. Në deklaratën për shtyp të zyrës së prokurorit thuhej: “’Fondi i dedikuar mund të përdoret për të paguar shpenzimet arsimore dhe të trajnimit profesional për viktimat, pagesa e cila nuk do të ishte e mundshme sipas ligjeve federale, nëse Boehmi do të ishte dënuar nga gjykata pas gjyqit.”416 Gjithashtu, ai u dënua me 11 vjet dhe 3 muaj burgim.417

Kthimi i dëmit për viktimat e trafikimit

TVPA e bëri kthimin e dëmit të detyrueshëm për të gjitha viktimat e trafikimit.418 18 U.S.C. § 1593 parashikon se, përveç dënimeve të tjera penale ose civile të autorizuara nga ligji, “gjykata urdhëron kthimin e dëmit për çdo vepër tjetër të parashikuar në këtë kapitull.” Urdhri i kthimit duhet të mbulojë “të gjitha humbjet e viktimës.” Kjo do të thotë që edhe nëse vepra penale e trafikimit nuk përfshinte dhunën, dhe si rezultat nuk do të binte në kategorinë e dispozitave të ligjit për kthim të dëmit të detyrueshëm, megjithatë viktimat e trafikimit përsëri duhet ta përfitojnë kthimin.

415 2007 WL 527481 (E.D. Wisc. 2007) 416 Zyra e Prokurorit Federal (D. Alaska) (rreth i shtetit Alaska), Deklaratë për Shtyp (22 nëntor 2004) 417 Raporti Vjetor i Prokurorit të Përghithshëm drejtuar Kongresit (FY 2005) 418 Termi “viktimë” përdoret këtu për t’iu referuar personit të dëmtuar nga vepra penale. Ai nuk do të

thotë që personi detyrohet të vërtetojë se është viktimë e një forme të rëndë të trafikimit njerëzor nga Departamenti i Shëndetësisë dhe Shërbimeve Njerëzore (HHS). Çertifikimi nga HHS-ja është një hap administrativ që i lejon viktimës të marrë shërbime dhe përfitime. Ai nuk kryhet nga prokurorët apo nga gjykata. Shih Fact Sheet: Certification for Victims of Trafficking (Fletën e Faktit: Certifikimi për Viktimat e Trafikimit), http://www.acf.hhs.gov/trafficking/about/cert_victims.html. Certifikimi nuk është kërkesë për ndjekjen e çështjes penale. Gjithsesi, si për çështje penale edhe për certifikim kërkohet që viktima të jetë e gatshme të bashkëpunojë me kërkesat e arsyeshme në zbatim të ligjit. Në praktikë, një çështja penale nuk mund të ndiqet pa bashkëpunimin e viktimës, pasi këto çështje varen shumë nga dëshmia dhe besueshmëria e viktimës.

163 “Viktima” përkufizohet si “individi i dëmtuar si rezultat i një prej krimeve të parashikuara në këtë kapitull” ose kujdestari ose përfaqësuesi i tij (nëse viktima është e mitur ose është me aftësi të kufizuara).419 “Shuma e plotë e humbjeve të viktimës’’ përkufizohet si të gjitha shpenzimet e viktimës për çdo zë të dhënë më poshtë:

(1) Shërbime mjekësore që lidhen me kujdesin fizik, psikiatrik ose psikologjik; (2) Terapi ose rehabilitim fizik apo terapi që lidhet me punë; (3) Transport i nevojshëm, strehim i përkohshëm dhe shpenzimet për kujdesin e fëmijëve; (4) Të ardhurat e humbura;420 (5) Tarifat e avokateve si dhe kosto të tjera; dhe (6) Humbje të tjera që i shkaktohen viktimës, si rezultat i veprës penale.421

Në raste të trafikimit, kthimi i të ardhurave të humbura përfshin:

“Shumën më të lartë të të ardhurave bruto ose të vlerës së shërbimeve dhe të punës për të pandehurin që ka kryer viktima ose të vlerës të punës së viktimës, siç garantohet nga Akti e Standardeve të Drejta të Punës (Fair Labor Standards Act ) në garancitë për pagën minimale dhe për punën jashtë orarit.”

Arsyeja për dy teoritë e të ardhurave të humbura është e tillë që viktima e përfshirë në veprimtaritë e paligjshme, si për shembull prostitucion, mund të përfitojë kthim për vlerën e punës së kryer për të pandehurin. Në shënimet shpjeguese që shoqërojnë Ligjin Model Shtetëror të tij të Antitrafikimit, Departamenti i Drejtësisë shpjegoi:

“Masa e parë e kthimit, vlera e shërbimeve ose e punës që viktima ka kryer për të pandehurin, jo vetëm parandalon që trafikantët të përfitojnë nga krimi i tyre,

419 18 U.S.C § 1593(c). 420 Çështja e humbjes së të ardhurave në të ardhmen del ose kur viktima është bërë me aftësi të

kufizuara nga dëmtime të lidhura me krimin dhe nuk është në gjendje të punojë ose kur krimi ka shkaktuar vdekjen e viktimës dhe pasardhësit e saj kërkojnë të zhdëmtohen për të ardhurat e viktimës që humbasin për të ardhmen. Nëse, për shembull, viktima e trafikimit është dëmtuar nga një i pandehur dhe është bërë me aftësi të kufizuara në mënyrë të përhershme ose të përkohshme, ajo mund të kërkojë që të kompensohet për humbjet e të ardhurave për të ardhmen. Kjo nuk është bërë ende në kuadrin e trafikimit. Nëse shprehja në ligj “të ardhura të munguara” përfshin të ardhura që do të mungojnë në të ardhmen, përbën çështje për diskutim. Të paktën dy gjykata federale të shkallës së dytë kanë vendosur që “të ardhurat e munguara” të përfshijnë të ardhura që do të mungojnë në të ardhmen. Çështja US v. Cienfuegos, 462 F. 3d 1160 (9 Cir. 2006) (duke interpretuar MVRA-në); US v. Oslund, 453, F. 3d 1048 ( 8 Cir. 2006) (duke interpretuar MVRA-në). Gjykata tjetër federale e shkallës së dytë (7 Circuit ose Qarkorja e Shtatë), gjithsesi, ka përfunduar se të ardhurat e munguara nuk mbulohen. Çështja US v. Fountain, 768, F. 2 790 (7 Cir. 1985). 421 18 U.S.C. § 2259(b)(3). Gjykatat ndonjëherë kanë përfshirë tarifat e avokatit si pjesë të shumës së

kthimit të dëmit.

164  por dhe shmang situatën e pakëndshme të përcaktimit të vlerës së një page për rastet e prostituimit të detyruar.”422

Në çështjen US v. Cadena, gra dhe vajza meksikane ishin joshur të shkonin në Shtetet e Bashkuara nga individë që u kishin premtuar punë të ligjshme, por në fakt u detyruan për të punuar si prostituta në kampet në shtetin Florida ku rimorkiot përdoren për strehim. Kur drejtuesi i rrjetit dhe gjashtë burra të tjerë u dënuan në fund të gjyqit penal në vitin 1999, të pandehurit kundërshtuan kthimin me argumentin se “përveç të ardhurave të paligjshme nga prostituimi, viktimat nuk kanë pësuar asnjë humbje financiare dhe, si rezultat, kthimi i dëmit nuk duhet të urdhërohet. Prokurori federal u përgjigj se kthimi nuk shpërblen viktimat për veprimtarinë e paligjshme, por u mohon të pandehurve “fitimin e pamerituar nga puna e detyruar e grave.” Duke vendosur se të pandehurit kishin përgjegjësi të përbashkët, gjykata vendosi kthimin me vlerë afërsisht 1 milion USD (747 950 EUR) për të 17 viktimat.423 Çështja Cadena u vendos para hyrjes në fuqi të TVPA-së. Dispozita e TVPA-së për kthim të dëmit bën të qartë pozicionin e qeverisë, shprehur në çështjen Cadena, se është e detyrueshme që viktimat e trafikimit të dëmshpërblehen për vlerën e punës së tyre, edhe në rast se puna ka qenë e paligjshme.

Ka pasur kthime të tjera të dëmit në përmasa të konsiderueshme për viktimat e trafikimit për shfrytëzim seksual. Për shembull, në çështjen US v. Jimenez Calderon (D.N.J.), gjykata u dha 135 000 USD (100 990 EUR) katër vajzave meksikane të mbajtura të ngujuara në një shtëpi publike. Në çështjen US v. Babaev, i pandehuri pranoi fajin për trafikim për qëllime seksuale, sepse solli gratë nga Azerbajxhani në Shtetet e Bashkuara për të punuar si prostituta; ai u dënua me 10 vjet burgim dhe u urdhërua që të paguante 325 000 USD (243 126 EUR) si kthim të dëmit. Në çështjen US v. Valle-Maldonado et al., pala e paditur pranoi fajin për pjesëmarrje në bashkëpunim në trafikim për qëllime seksuale dhe u urdhërua që t’u paguante viktimave 135 000 USD (100 991 EUR). Në çështjen US v. Trakhtenberg (D.N.J. 2005), i pandehuri pranoi fajin për bashkëpunimin në kryerjen e punës së detyruar dhe u urdhërua që të paguante si kthim 66 380 USD (48 996 EUR).

Për shkak se kthimi nuk zhdëmton dhimbjen dhe vuajtjen, disa kritikë kanë vënë re se shumat e urdhëruara nuk janë të mjaftueshme për të kompensuar me të vërtetë viktimat për vuajtjen që kanë pasur. “Shumat e kthimit, të cilat përjashtojnë dëmet për dëmtime

422 Gjendet në faqen e Internet-it http://www.justice.gov/crt/crim/model_state_law.pdf . 423 Member of Mexican Trafficking Ring Sentenced on Involuntary Servitude Charges (Anëtar i rrjetit të trafikimit meksikan dënohet në bazë të akuzave për shërbimet e detyruara), Deklaratë për shtyp e Departamentit të Drejtësisë (22 nëntor 2002) http://www.justice.gov/opa/pr/2002/November/02_crt_689.htm

165 emocionale dhe fizike si dhe dëme ndëshkimore, në tejkalim të dëmeve të pësuara, në fakt (punitive), i nënvleftësojnë shumë dëmet e përjetuara nga viktimat.”424

Procedurat që zbatohen për të gjithë urdhrat e kthimit

Urdhrat e kthimit të dëmit sipas TVPA-së nxirren dhe zbatohen në mënyrën e parashikuar në MVRA. Ligji i fundit parashikon se prokurori duhet të këshillohet me viktimat e identifikuara dhe t’i japë gjykatës një listë shumash që duhen zhdëmtuar si kthim.425 Është e detyrueshme që çdo viktimë e identifikuar të njoftohet dhe që secilës viktimë t’i jepet mundësia të paraqesë dëshmi në shkrim të noterizuar, në lidhje me shumën e humbjeve të saj që duhet dhënë si kthim.

Qeveria ka barrën e provës në gjykatë për sa i përket shumës së humbjeve, por standardi është “më i mundshmi,” që është standard më i ulët sesa standardi “përtej çdo dyshimi të arsyeshëm” që duhet arritur për dënimin penal. Gjykata mund të kërkojë dokumente shtesë dhe mund të dëgjojë dëshmi gojore. Nëse humbjet e viktimës nuk mund të përcaktohen brenda datës së dënimit, gjykata mund të caktojë një datë të mëvonshme për përcaktimin përfundimtar të humbjeve të viktimës. Nëse nuk ka informacion të saktë rreth shumës së humbjeve, gjykatës i detyrohet vetëm të bëjë një vlerësim të arsyeshëm të përmasave të tyre. Nëse viktima zbulon humbje të tjera më vonë, ajo duhet të kërkojë urdhrin e ndryshuar të kthimit.

Në çdo urdhër për kthimin e dëmit, gjykata urdhëron kthimin për secilën viktimë në shumën e plotë të humbjeve të saj, siç përcaktohen nga gjykata dhe pa marrë parasysh rrethanat ekonomike të të pandehurit. 426 Fakti që viktima ka marrë ose ka të drejtë të marrë dëmshpërblim nga siguracione ose nga burime të tjera, nuk merret parasysh në përcaktimin e shumës së kthimit.427 Gjithsesi, gjykata mund të urdhërojë pagimin e kthimit të dëmit për subjektin që ka paguar dha dëmshpërblim të tillë. Të gjitha viktimat duhet të paguhen para pagimit të ndonjë shoqërie siguracioni. Nëse më pas viktima merr dëmshpërblim për të njëjtën humbje në procesin civil, shuma e paguar në bazë të urdhrit të kthimit duhet të

424 Note, Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law (Shënim, Ndreqja e padrejtësive të trafikimit të qenieve njerëzore nëpërmjet së drejtës për dëme jashtëkontraktore), 119 Harv. L. Rev 2574, 2583 (2006). 425 Në praktikë, prokurori i jep informacion të tillë Zyrës së Provës së Shteteve të Bashkuara, zyrë e cila

është përgjegjëse për llogaritjen e dënimeve të rekomanduara dhe të gjobave dhe për dërgimin e informacionit në gjykatë. 426 18 U.S.C. § 3664(f)(1)(A). 427 18 U.S.C. § 3664(f)(1)(B).

166 zvogëlohet.428 Gjithsesi, i padituri mban barrën e provës për të provuar faktin se vendimi për dëmet civile është për të njëjtat dëme si edhe urdhri i kthimit.429

Urdhri i kthimit të dëmit ekzekutohet nga qeveria federale.430 Nëse personi vuan masën e dënimit me burgim, vendimi mund të zbatohet nga Byroja e Burgjeve. Në qoftë se ka periudhë mbikëqyrjeje pas burgimit, ai mund të zbatohet nga Oficeri i Provës. Pas periudhës së provës, ai mund të zbatohet nga Njësia e Çështjeve Financiare e Zyrës së Prokurorit të Shteteve të Bashkuara që ka ndjekur penalisht të paditurin. Edhe viktima mund të zbatojë urdhër kthimi. MVRA-ja parashikon se viktima e përmendur në urdhrin e kthimit mund të marrë kopjen e urdhrit nga nëpunësi i gjykatës që dha dënimin për të pandehurin. Më pas viktima mund të regjistrojë urdhrin si detyrim mbi pronën e të pandehurit, që garanton pagimin.431

Përveç ligjeve federale të kthimit, çdo shtet u ka dhënë gjykatave të tyre diskrecion për të urdhëruar kthim. Në disa shtete, ligjet parashikojnë kthim të detyrueshëm.432 Nëntë shtete kanë ligje antitrafikim që përmbajnë gjithashtu dhe dispozita të detyrueshme kthimi.433

5.8.3.2 Shkaqet që mund të ngrihen për paditë në procesin civil434

Viktima trafikimi mund të ngrejë padinë civile. E drejta për padinë ekziston pavarësisht nga kthimi i urdhëruar nëpërmjet procesit penal.

Nuk kërkohet që padia penale të paraprijë padinë civile. As nuk kërkohet që viktima të jetë vërtetuar nga qeveria si e tillë, megjithëse mungesa e statusit të sigurt, për sa i përket emigracionit dhe autorizimit për punë, mund të krijojë vështirësi administrative për paditësin. Si paditë civile, ashtu edhe ato penale dëgjohen në gjykatat e rretheve federale,

428 18 U.S.C. § 3664(j)(2); mund të mendohet se ndëshkimi në tejkalim të dëmeve të pësuara në fakt

(punitive damages) nuk do të ketë ndikim mbi shumën e kthyer, megjithëse është e vështirë të imagjinohet që gjykata do të jepte vendim për atë ndëshkim punitive pa dhënë në të njëjtën kohë vendim për shpërblimin e dëmeve të pësuara. 429 Shih Catharine Goodwin, Imposition and Enforcement of Restitution (Detyrimi dhe Zbatimi i

Kthimit), Federal Probation (Revista Shërbimi Federal i Provës), 62-72 (qershor 2000); US v. Manzer, 69 F. 3d 222, 230 (8 Cir. 1995) (ku gjykata vendosi se pala e paditur nuk ia kishte arritur të tregonte se e njëjta sjellje ishte bazë si për gjykimin civil si dhe për urdhrin e kthimit). 430 Shih 18 U.S.C § 3613. 431 Shih 18 U.S.C § 3664(m)(1)(B). 432 Shih Ordering Restitution to the Crime Victim (Urdhërimin e kthimit të dëmit për viktimën e

krimit), Legal Series Bulletin (Buletini Ligjor) 6, nëntor 2002 (Zyra e Viktimave të Krimit). 433 Këto shtete janë Arizona, California, Illinois, Indiana, Mississippi, Missouri, New Jersey,

Pennsylvania dhe Rhode Island. Shih http://www.centerwomenpolicy.org/programs/trafficking/map/default_flash.asp . 434 Në këtë pjesë autorja përfitoi shumë nga diskutimet e mbajtura me juristët Kathleen Kim, Dan

Werner dhe Kent Felty, të cilët punojnë në këtë fushë.

167 dhe të dyja mund të gjykohen përpara jurisë ose, me pëlqimin e palëve, vetëm përpara gjyqtarit. Standardi i provës për çështjen penale është “përtej çdo dyshimi të arsyeshëm,” ndërsa standardi i provës në çështjen civile është më i ulët, d.m.th. “më i mundshmi.” Standardi i fundit do të thotë se paditësi detyrohet të tregojë vetëm se ka më shumë të ngjarë që pretendimet e tij të jenë të vërteta sesa të pavërteta. Për shkak se periudhat e parashkrimit në çështjet civile në shumicën e rasteve janë më të shkurtra sesa ato penale, ka mundësi që viktimës do t’i duhet të fillojë padinë e saj civile përpara përfundimit të çështjes penale. Gjithsesi, padia civile zakonisht pezullohet nga gjykata, deri në përfundim të çështjes penale.

Dëmet në çështjen civile jepen për të kompensuar humbje ose vuajtje. Këtu përfshihen zhdëmtime të humbjeve financiare (dëme materiale) të së shkuarës ose të së ardhmes, si dhe humbje jomateriale (dëme morale), si për shembull dëmtime emocionale, dhimbje dhe vuajtje, shqetësimet ose ankth mendor. Shuma në tejkalim të dëmeve të pësuara në fakt (punitive damages) mund të jepen për të ndëshkuar të pandehurin dhe për ta dekurajuar sjelljen e tillë të paligjshme në të ardhmen. Në padinë civile, pala paditëse përcakton llojin e dëmtimeve që kërkon të dëmshpërblehen – në shumicën e rasteve, janë të tria llojet – ndërsa përcaktimi i shumës së saktë shpesh lihet për gjyqin. Zhdëmtimi nëpërmjet proceseve civile ka mundësi të jetë shumë më i madh sesa ai nëpërmjet urdhrit të kthimit, pasi vendimet civile, sipas traditës, kompensojnë për më shumë lloje të dëmeve. Për më tepër disa ligje përcaktojnë, se vendimet për dëmet duhet të jenë të barabarta me dyfishin ose trefishin e shumës së humbjeve materiale të provuara.

Viktima trafikimi ka shumë mundësi, për sa u përket shkaqeve për të ngritur padinë civile për dëmet, si në bazë të dispozitave ligjore dhe në bazë të vendimeve të mëparshme gjyqësore (common law). Edhe përpara miratimit të TVPRA-së në dhjetor të vitit 2003, avokatët civilë që përfaqësonin viktimat e trafikimit kishin ngritur paditë në gjykatat federale, duke u bazuar në një shumëllojshmërie teorish ligjore.435 (Megjithëse viktimat e trafikimit në këto procese vinin nga grupe të ndryshme punëtorësh, duke përfshirë punëtorët shtëpiakë, punonjës emigrantë të bujqësisë, punonjës të fabrikave me kushte shumë të këqija ku shfrytëzohej puna e njerëzve, autorët nuk janë në dijeni të padive civile në emër të viktimave të trafikimit për qëllime shfrytëzimi seksual, mbase si rezultat i shkallës së lartë të turpit ose ndrojtjes që mund të përjetojnë viktima të tilla).

435 Para hyrjes në fuqi të TVPRA-së, avokatët civilë u detyruan të bazoheshin në disa ligje të të drejtës

së punës dhe të të drejtave qytetare (civil rights) të hartuara për të trajtuar rastet e zakonshme të keqtrajtimit dhe shfrytëzimit të punonjësve dhe jo punën e detyruar dhe skllavërinë.

168 Shkaqet e përdorura në ngritjen e padive përfshinin ligje të ndryshme të të drejtave të punëtorëve, ligje mbi antidiskriminimin, pjesën civil të ligjit RICO (Akti kundër organizatave kriminale dhe të korruptuara), të drejtën jashtëkontraktore dhe të drejtën kontraktore, Ligji mbi Paditë e të Huajve për Zhdëmtimin e Dëmeve Jashtëkontraktore (Alien Tort Claims Act) (ATCA) si dhe Amendamentin 13 të Kushtetutës.436

Çështjet e shfrytëzimit të punës që përfshijnë shumë punëtorë mund të ngihen në formën e “padisë në grup” (class action) ose të “padisë kolektive.” Këta mekanizma lejojnë një numër deri diku të ulët të paditësve që të ngrenë padinë në emër të çdo individi, i cili ka pretendime të njëjta ndaj të pandehurit. Ky mund të jetë një mjet i fuqishëm në rastet kur është e vështirë që të përcaktohet vendndodhja e viktimave ose kur viktimat hezitojnë të marrin pjesë në proces gjyqësor për shkak të shqetësimeve për sigurinë.

Para miratimit të TVPRA-së, OJF-të për trafikimin dhe njerëzit e interesuar kanë bërë lobim me forcë që të lejohet një shkak për ngritjen e padive civile, në mënyrë që dëmi që u ishte shkaktuar personave të trafikuar të mund të identifikohej dhe të kompensohej në mënyrë të saktë. Ata menduan që shkaqet ekzistuese kishin vlerë të kufizuar. “Përcaktimi i marrëdhënies së trafikantit me viktimën e trafikuar, si marrëdhënie ndërmjet punëdhënësit dhe punëmarrësit, nënkupton një dëm më të vogël, që mund të korrigjohet me anë të përllogaritjes së thjeshtë page. Kjo bën pak në drejtim të mbrojtjes së të drejtës së personit të trafikuar të jetë i lirë nga skllavëria.”437 Pas miratimit të TVPRA-së, viktimës trafikimi i është dhënë mundësia të ngrejë padinë civile për trafikim. TVPRA-ja dhe shkaqe të tjera padish si dhe çështje përkatëse janë trajtuar më poshtë.438

436 Amendamenti 13 i Kushtetutës Amerikane e ndalon skllavërinë dhe shërbimet e detyrueshme. Përderisa TVPRA krijoi mundësinë e shprehur për padinë civile, mund të përfundohet se nuk është më e nevojshme për të mbështetur paditë në një të drejtë të nënkuptuar, sipas Amendamentit 13 dhe dispozitës së Kodit të SHBA-së që vë Amendamentin në jetë, 18 U.S.C. § 1584. Gjykatat e SHBA-së hezitojnë të krijojnë mundësitë e nënkuptuara për paditë dhe Gjykata e Lartë ka thënë “në mënyrë të përsëritur se vendimi për të krijuar një mundësi private si shkak për ngritjen e padisë më mirë t’i lihet në dorë legjislaturës.” Çështja Sosa v. Alvarez-Machain, 542 U.S. 692 (2004). Megjithatë, për diskutimin interesant se përse ekziston një e drejtë e tillë, shih çështjen Manliguez v. Joseph, 226 F. Supp. 2, 377, 384 (E.D.N.Y 2002) (duke vënë re se “njohja e mundësisë për padinë civile private për shkakun e shërbimeve të detyruara do të ishte në përputhje me qëllimin legjislativ të § 1584, pasi ajo do t’i jepte viktimës mjete direkte dhe efikase për të mbrojtur të drejtat e tij ose të saj si dhe për të penguar shkelës të mundshëm të ligjit nga kryerja e veprimeve për ndalimin e të cilave u hartua ligji.”) 437 Kathleen Kim dhe Kusia Hreshchshyn, Human Trafficking Private Right of Action: Civil Rights

for Trafficked Persons in the United States (E drejta për padinë civile në rastet e trafikimit: Të drejtat qytetare për personat e trafikuar në Shtetet e Bashkuara), 16 Hastings Women’s L. J. 1, 25 (2004). 438 Për një rishikim të kuptimtë për shkaqet e padive që janë të disponueshme për gratë e trafikuara,

shih Kathleen Kim dhe Daniel Werner, Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking (Proceset civile në emër të viktimave të trafikimit të personave (2005) (në vijim, Manuali i Proceseve Civile).

169 TVPRA

TVPRA-ja e krijoi 18 U.S.C. § 1595. Ky seksion parashikon se individi që është viktimë sipas § 1589 (punës së detyruar), § 1590 (trafikim në lidhje me skllavëri, zgjedhë (peonage), shërbime të detyruara ose punë të detyruar) apo § 1591 (trafikim seksual) mund të ngrejë padi civile kundër autorit të veprës penale dhe mund të dëmshpërblehet për dëmet dhe për tarifat e arsyeshme të avokatëve.439

Përderisa § 1595 u shtua në dhjetor të vitit 2003, pothuajse nuk ka pasur vendime gjyqësore për ta interpretuar atë.440 Megjithëse është përfshirë në disa çështje në të cilat bëjnë pjesë viktimat e trafikimit, ato raste ose janë zgjidhur përpara se të shkojnë në gjyq ose gjykata nuk ka nxjerrë ende vendim përfundimtar. Për këtë arsye, interpretimi i “dëmeve” sipas § 1595 është spekulativ, por avokatët kanë mendimin se fjala përfshin si dëmet e pësuara në fakt dhe dëmet ndëshkuese në tejkalim të këtyre (punitive damages). Ekziston dhe mendimi i përgjithshëm se Kongresi nuk kishte synim që § 1595 të ketë efekt prapaveprues.441

Ka një vendim gjyqësor të kohëve të fundit në një çështje që nuk është gjykuar ende deri në përfundim. Palët paditëse ngritën padi për shkeljen e FLSA-së, TVPRA-së, pjesën civile të RICO-s, ligjeve shtetërore për përcaktimin e pagave, si dhe shkeljen e kontratës, heqje të paligjshme të lirisë, sjelljen skandaloze dhe ndalimin ligjor të palëve të paditura për të mohuar pretendimet e paditësit, sepse premtime të rrema ishin bërë nga të paditurit (“promissory estoppel,” një përjashtim nga rregulli i përgjithshëm). Paditësit kërkuan 3.2 milionë USD për dëmet që u ishin shkaktuar.

Në një vendim të ndërmjetëm në janar të vitit 2007, gjykata e rrëzoi kërkesën e të pandehurve për pushimin e çështjes për shkaqet e ndryshme, duke përfshirë dhe argumentin se TVPRA-ja nuk mund të shërbente për ngritjen e padisë. Të pandehurit argumentuan se pjesa e padisë së bazuar në TVPRA duhej të rrëzohej, pasi paditësit nuk kishin pretenduar se ata ishin kërcënuar me dhunë fizike ose se ishin dëmtuar fizikisht. Gjykata nuk ishte dakord. “Mjafton për padinë për shkelje të TVPRA-së, nëse pretendohet se paditësit detyroheshin të punonin si rezultat i abuzimeve të kërcënuara me ligjin ose me procesin ligjor.” Gjykata

439 Edhe § 1595 kodifikon praktikën rutinë të vonimit të padisë civile deri në kryerjen e proceseve

përkatëse penale. 440 Një përjashtim është çështja Roy Abraham et al v. B. J. Singh et al, çështja nr 2:04-CV-0044 (E.D.

Louisiana, 5 korrik, 2005). Atje gjykata vendosi që § 1595 nuk mund të zbatohet me efekt prapaveprues, d.m.th. para hyrjes së saj në fuqi. Kjo pjesë e opinionit të gjykatës së distriktit nuk u apelua. 441 Parashkrimi nuk përcaktohet në TVPRA-në. Parashkrimi prej 10 vjetësh parashikohet në

legjislacionin që është akoma projekt.

170 vlerësoi se përderisa në padi pretendohej se paditësit ishin kërcënuar se do të dëboheshin, kjo ishte e mjaftueshme për ngritjen e padisë. Çështja Catalan v. Vermillion Ranch Limited Partnership, 2007 WL 38135 (D. Colo 2007). Pra, gjykata vendosi se kërcënimet për dëbim, nëse do të ishin të provuar gjatë gjykimit, përbënin abuzim me ligji ose me procesin ligjor.

Përveç § 1595, pothuajse gjysma e shteteve kanë miratuar ligje antitrafikimi, dhe në disa shtete të tjera ka projekte për ligje të tilla. Të paktën shtatë shtete parashikojnë shkaqet e ndryshme lidhur me trafikim për ngritjen e padisë civile. 442 Disa prej këtyre ligjeve përmbajnë më shumë hollësi në lidhje me dëmet që mund t’i paguhen paditësit të trafikuar. Për shembull, ligji i shtetit Connecticut parashikon se paditësi mund të marrë dëmet e pësuara në fakt si dhe dëmet sipas ligjit “në masën jo më të lartë se sa 1 000 USD për çdo ditë që personi ishte vënë nën shtrëngim nga një person tjetër” si dhe tarifat e avokatëve. Ligji i shtetit Florida parashikon se paditësi mund të marrë ose trefishin e dëmeve ose trefishin e përfitimeve të marra nga i pandehuri, si dhe tarifat e avokatëve, dhe shpenzimet gjyqësore. Këto ligje janë të kohëve të fundit dhe autorët nuk janë në dijeni të çështjeve që mund të jenë dërguar në gjykatë si rezultat i këtyre shkaqeve për ngritjen e padisë civile në nivel shteti.443 Gjithashtu ligjet model të antitrafikimit të shteteve përfshijnë shkaqet për

442 Shih projektet nga shtetet amerikane California (AL 22), Connecticut (SB 153), Florida (SB 250),

Illinois (HB 1299, i kufizuar në viktimat e trafikimit seksual), Kentucky (SB 43, i kufizuar në viktimat e mitura të trafikimit seksual), Oregon (SB 578) dhe Washington (HB 1175). 443 Megjithëse deri tani nuk ka pasur çështje të viktimave të trafikimit të ngritura në bazë të këtyre

shkaqeve për ngritjen e padisë civile në shtetin e Californisë , janë ngritur padi të tjera sipas ligjit të atij shteti, i cili ka një dispozitë ligjore shumë të favorshme për sa u përket dëmeve. Një OJF e quajtur “Komiteti i Juristëve për të Drejtat Qytetare në Zonën e Gjirit të Qytetit San Francisco” ka qenë aktiv në përfaqësimin e viktimave të trafikimit dhe ka ngritur shumë padi për shkeljen e ligjeve të punës të shtetit të Californisë, si dhe padi për zhdëmtimin e dëmeve jashtëkontraktore, si për shembull për mashtrim ose stres emocional. Këto çështje u zgjidhën me marrëveshje para se të çoheshin në gjyq. Gjithashtu, një punëtore shtëpiake filipinase, me emrin Nena Ruiz, ngriti padi kundër punëdhënësve të saj, duke pretenduar se ata e kishin mbajtur kundër dëshirës së saj dhe se i kishin paguar vetëm 300 USD për një vit pune. Ajo fitoi 850 000 USD (627 550 EUR) (551 000 USD si shpërblim i dëmeve të pësuara dhe 275 000 USD dollarë si dëme shtese ose punitive) në gjykatën e shtetit të Californisë në gusht të vitit 2004, pas gjyqit përpara jurisë (ang. jury). Ajo pretendoi shërbimet e detyruara, heqjen e paligjshme të lirisë, cenim të jetës private, neglizhencë, mashtrim dhe shkelje të ligjeve të shtetit mbi pagat dhe orët e punës. Ajo u ndihmua nga OJF-ja Coalition to Abolish Slavery and Trafficking (Koalicioni për Zhdukjen e Skllavërisë dhe të Trafikimit) (CAST). Dëmshpërblimi u dyfishua sipas një dispozite ligjore të shtetit të Californisë që parashikon dyfishimin e shpërblimit kur punëdhënësi e ka bindur punonjësin nëpërmjet mashtrimit për të ndryshuar vendbanimin e tij. Shih Kodin e Punës të shtetit të Californsë, § 972 (që parashikon dyfishimin e dëmshpërblimeve për shkelje të § 970 (Joshja e punonjësve nëpërmjet deklaratave të rrema). Është miratuar § 970 fillimisht për të mbrojtur punëtorët emigrantë. Shteti i Washingtonit ka një dispozitë të ngjashme për dyfishimin e shpërblimeve për mospagim me dashje të pagave. Shih RCW (ligjet e shtetit Washington) 49.52.070. Pas padisë civile të punëtorësh Nena Ruiz, Departamenti i Drejtësisë së Shteteve të Bashkuara (DOJ) ngriti padi penale kundër çiftit që e punësoi atë. Tacoma Couple Indicted on Forced Labor Charges (Padia penale kundër çiftit nga qyteti Tacoma për akuzat e punës së detyruar). DOJ, Deklaratë për Shtyp (14 shtator 2006).

171 ngritjen e padive civile.444 Për sa u përket llojeve të dëmit të mbuluara dhe parashkrimeve, mjaft prej këtyre modeleve janë edhe më të detajuara se sa TVPRA-ja.

Ligjet e të drejtave të punëtorëve: Ligji i Standardeve të Drejta të Punës (FLSA) dhe Ligji i Mbrojtjes së Emigrantëve dhe Punëtorëve Sezonal në Bujqësi (MSPA)

FLSA-ja445 përcakton pagën minimale dhe pagimin për punën jashtë orarit për punonjësit me kohë të plotë dhe me kohë të pjesshme. Ajo kërkon pagesën e orëve jashtë orarit në raportin një me një e gjysmë të pagesës së rregullt për orë në rastet kur është punuar më shumë se 40 orë pune në javë, përveç rasteve kur zbatohen disa përjashtime. FLSA-ja mbulon të gjithë punëtorët, pavarësisht nga fakti se punëtori është nënshtetas apo i huaj pa dokumente.446

FLSA-ja parashikon edhe shpërblimet që kompensojnë dëmet si dhe shumat e paracaktuara nga dispozitat e ligjit ose të kontratës (liquidated damages). 447 Shpërblimet që kompensojnë dëmet përfshijnë pagat e papaguara si dhe dëmshpërblim për kohën jashtë orarit të papaguar. Shumat të dhëna sipas këtij ligji janë të barabarta me shumën e pagave të papaguara që u ishin mohuar ose u kishin humbur viktimave për shkak të shkeljes së ligjit. Synimi i tyre është “kompensimi për mbajtjen e pagës së punëtorit,” e cila mund të çojë në dëme shumë të paqarta dhe të vështira për t’u provuar me përllogaritje të saktë përveç se me llogariten në bazë të dëmeve sipas ligjit.448 Ato konsiderohen si kompensuese në natyrë, pasi mendohet që kompensojnë humbjet që u janë shkaktuar punëtorëve me mosmarrjen e pagave të tyre të ligjshme.449 Tarifat e avokatëve dhe shpenzimet gjyqësore gjithashtu mund të merren.

444 Për shembuj të legjislacionit model të shteteve, shih Ligjin Model të Shtetit në http://www.polarisproject.org/ dhe Trafficking Resource Guide (Udhëzuesi për Burimet në Rastet e Trafikimit), në http://www.centerwomenpolicy.org. 445 29 U.S.C § 201-219. 446 Fleta e të Dhënave të Departamentit të Punës 48: Application of U.S. Labor Laws to Immigrant

Workers: Effect of Hoffman Plastics decision on laws enforced by the Wage and Hours Division (Aplikim i ligjeve të punës së Shteteve të Bashkuara për punonjësit emigrantë: Ndikimi i vendimit në çështjën Hoffman Plastics në ligjet e zbatuara nga Seksioni për Pagat dhe Orët), që përshkruan mënyrën sesi Departamenti i Punës zbaton ligjet për të drejtat e punëtorëve pa marrë parasysh nënshtetësinë e punëtorit ose statusin e tij). 447 I vetmi përjashtim nga parashikimi i FLSA-së për dëmet e paracaktuara sipas ligjit, është situata

kur punëdhënësi ka vepruar në “mirëbesim” dhe ka patur “arsye të bazuar për të besuar’’ se ai nuk po shkelte ligjin. Shih 29 U.S.C. § 260. 448 Çështja Brooklyn Savings Bank v. O’Neil, 324 U.S. 697, 707 (1945). 449 Çështja EEOC v. First Citizens Bank of Billings, 758 F. 2 397, 403 (9 Cir. 1985).

172 Paditë sipas FLSA-së parashkruhen pas dy vjetësh, por afati mund të shkojë deri në tre vjet për shkelje të qëllimshme ose të përsëritur. 450 Nëse paditësi pengohet nga veprimet e punëdhënësit të tij të ngrejë padinë në bazë të FLSA-së, atëherë për arsye të drejtësisë gjykatat në përgjithësi e pezullojnë parashkrimin. Në çështjen e një punonjësi shtëpiak, ku paditësi pretendonte shkelje të FLSA-së si dhe bashkëpunim me qëllim mohimin e të drejtave të tij në shkelje të Amendamentit 13 të Kushtetutës, gjykata konstatoi se pezullimi i afatit të parashkrimit për arsye të drejtësisë ishte i përshtatshëm, kur paditësja pretendonte se sa herë që ajo i kërkonte punëdhënësit pagën, të paditurit i jepnin përgjigje të rrema dhe mashtruese, duke i thënë, ndër të tjera, se ata po ia mbajnë paratë e saj, në mënyrë që ajo t’i kishte ato gati kur do të kthehej në vendin e saj të origjinës.451 Në çështjen që u ngrit nga fabrika e shtetit California, El Monte, ku kushtet ishin shumë të këqija (“sweatshop”), më shumë se 100 punonjës tajlandezë dhe latinë ngritën padi për shkelje të FLSA-së, të ligjeve të punës së shtetit California dhe pjesën civile të ligjit federal RICO, si dhe pretendime të tjera në lidhje me marrëdhëniet jashtëkontraktore të së drejtës common law. Gjykata e rrëzoi kërkesën e të pandehurve për pushimin e çështjes bazuar në parashkrim, duke theksuar se paditësit nuk mund të vepronin brenda afatit të parashkrimit, gjatë kohës kur ata ishin fizikisht të kufizuar brenda fabrikës.452

MSPA-ja përcakton standarde punësimi lidhur me pagat, strehimin, transportin, dhënien e informacionit dhe regjistrimin e punonjësve bujqësorë dhe u kërkon kontraktorëve të punës bujqësore të regjistrohen në Departamentin Federal të Punës. Ligji kërkon që sipërmarrësit e punës bujqësore, punëmarrësit e sektorit të bujqësisë dhe shoqatat e bujqësisë t’u japin informacion punonjësve rreth pagave, orëve dhe kushteve të punës si dhe të pajisin punonjësit me deklarata në shkrim të të ardhurave të fituara dhe të zbritjeve. Nëse ofrohet strehim, ai duhet të plotësojë standardet e sigurisë dhe të shëndetit. Sipas MSPA-së, paditësi privat mund të kërkojë shpërblimin e dëmeve të pësuara në fakt ose dëmet ligjore deri në 500 USD për secilën shkelje të ligjit.453 Megjithatë, MSPA-ja nuk lejon pagesën e tarifave të avokatëve të palëve paditëse.

450 29 U.S.C. § 225(a). 451 Shih çështjen Deressa v. Gobena, 2006 WL 335629 (E.D. Va. 2006) (duke rrëzuar kërkesën e të

pandehurve për pushimin e padisë). (Paditësi pretendoi thyerje të kontratës, shkelje të ligjeve për dëmet jashtëkontraktore si dhe të FLSA-së dhe veprime kriminale në bashkëpunim për ta mbajtur atë në shërbime të detyruara, në kundërshtim me Amendamentin 13 të Kushtetutës dhe me 18 U.S.C. § 1585, por për arsye që nuk dihen, paditësi nuk ndoqi pretendimin për shkelje të § 1595). 452 Çështja Bureerong v. Uvawas, 922 F. Supp. 1450, 1463 (C.D. Cal. 1996). Kjo çështje u zgjidh me

marrëveshje në vitin 1997 për 2 milionë USD (1 476 478 EUR). Çështja penale rezultoi në dënime për veprime në bashkëpunim, shërbime të detyruara dhe dhënie strehe për emigrantët e paligjshëm. 453 Seksioni 504(c)(1) i MSPA-së. Mbani parasysh se shumë shkelje të një dispozite të vetme të këtij

ligji “përbëjnë vetëm një shkelje për efekte të përcaktimit të shumës së dëmshpërblimit sipas ligjit.”

173 Zbatimi i MSPA-së si dhe i FLSA-së kontrollohet nga Departamenti i Punës, i cili ka të drejtë të imponojë gjobat financiare civile si dhe të ngrejë padi kundër individëve. Sipas Departamentit të Punës, në vitin financiar 2007, më tepër se 220 milionë USD në vlerë pagash të papaguara janë mbledhur për mbi 314 000 punonjës. Pjesa më e madhe rezultoi nga veprime administrative në përputhje me FLSA-në. Në vitin 2007, janë bërë 24 950 ankesa dhe u deshën mesatarisht 97 ditë për të zgjidhur secilën prej ankesave.454

Për më tepër, individët privatë mund të ngrenë padi për shkelje të të drejtave të parashikuara nga MSPA-ja ose nga FLSA-ja. Gjatë dekadës së fundit, në veçanti janë rritur shumë paditë e ngritura sipas FLSA-së, dhe disa gjykata u kanë dhënë mbi 100 milionë USD punëtorëve për dëmet që u janë shkaktuar.455 Departamenti i Punës ka ndjekur disa çështje të rëndësishme të shfrytëzimit të punonjësve. Në gusht të vitit 2004, ai arriti një marrëveshje sipas të cilës një firmë që kontraktoi pastrues ra dakord që t’u paguante 775 punëtorëve 1.9 milionë USD (1 422 155 EUR) për të shlyer pagat e papaguara sipas FLSA-së.456

Sipas MSPA-së dhe FLSA-së, punëdhënësit e përbashkët përgjigjen veç e veç dhe, si rezultat, secili prej tyre mund të jetë përgjegjës për shkeljet.457 Kjo do të thotë që një punëdhënës i madh që merr në punë punonjës nëpërmjet ndërmjetësve, si për shembull kontraktor i punëtorëve bujqësorë ose agjenci punësimi, nuk mund t’i shmanget përgjegjësisë për keqtrajtimin e punëtorëve. Testi për punësimin e përbashkët, i zbatuar zakonisht nga gjykatat, lidhet me faktin nëse punëtori është i varur nga më shumë se një person si çështje të realitetit ekonomik.

Në çështjen Flores v. Albertsons (C. D. Cal. 2002), punonjësit pa dokumente hodhën në gjyq tri grupe të mëdha supermarketesh për shkelje të FLSA-së. Të pandehurit pretenduan se punonjësit ishin sipërmarrës të pavarur, të punësuar nëpërmjet një shoqërie tregtare që furnizoi shërbime pastrimi. Që prej asaj kohe shoqëria e pastrimit kishte falimentuar, duke lënë vetëm të pandehurit e supermarketeve si burime të mundshme për shpërblimin e dëmit. Gjykata hodhi poshtë kërkesat për vendimin paraprak të pushimit, mbi faktet siç janë (“summary judgment”), duke konstatuar se kishte shumë pyetje në lidhje me faktin nëse

454 Shih Fletën e të Dhënave Statistikore të vitit 2007, në faqen e Internet-it http://www.dol.gov/whd/statistics/200712.htm . 455 Shih “Wage Wars” (Luftra e Pagave), revista Business Week (Java e Biznesit) (1 tetor 2007). 456 Janitorial Firm Pays 1.9 Million $ in Back Wages for Overtime (Firma për pastruesit paguan 1.9

milionë USD paga të papaguara për punën jashtë orarit), Departamenti i Punës, Divizioni i Pagave dhe i Orëve, Deklaratë për shtyp (25 gusht 2004). 457 Doktrina e punësimit të përbashkët të FLSA-së u miratua në MSPA-në; shih 29 CFR 500.20(h)

(përkufizime); shih gjithashtu Fletën e Fakteve të Departamentit të Punës (DOL) 35 (“Mosofrimi i mbrojtjes së kërkuar rezulton në detyrimin e përbashkët për të gjithë të punësuarit të përbashkët.”)

174 supermarketet drejtuan veprimtaritë e pastruesve ndërkohë që ata punonin në supermarkete. Më në fund, çështja u zgjidh për 22.4 milionë USD (16 533 194 EUR).458

Në çështjen civile Bureerong v. Uvawas, pala e paditur përbëhej nga tetë shoqëri veshjesh, ku punëtorët punuan si rrobaqepës. Në këtë mënyrë, padia civile e zgjeronte përgjegjësinë përtej çështjes penale, e cila kishte efekt vetëm mbi operatorët e drejtpërdrejtë të fabrikës El Monte, ndërmarrjen e prodhimit të rrobave.459 Paditësit pretendonin se shoqëritë e veshjeve funksiononin si “punëdhënësit e përbashkët’’ pasi ato “drejtonin punën e kryer nga punëmarrësit në mënyrë të ndjeshme.”460 Ndërkohë që pranoi faktin se shitësit me pakicë “qartë se ishin larguar nga procesi i mirëfilltë i prodhimit të rrobave që ndodhte në fabrikën El Monte,” dhe se nuk kishte marrëdhënie pune “në mënyrë tradicionale,” gjykata konstatoi se FLSA-ja kishte si synim që të interpretohej në mënyrë liberale dhe se përcaktimi i punëdhënësve të përbashkët kërkonte shqyrtimin e “realitetit ekonomik në marrëdhënien ndërmjet palëve.”461 Gjykata çmoi se pretendimet e palës paditëse ishin të mjaftueshme për sa i përket ekzistencës së marrëdhënies punësimi në kuptimin e FLSA-së, në mënyrë që të mos pushohej kërkesa. Ky vendim jo vetëm përshpejtoi zgjidhje me marrëveshje të çështjes në të cilën shitësit me pakicë ranë dakord për t’u paguar paditësve 2 milionë USD (1 476 178 EUR), por ishte shumë e rëndësishme për palën paditëse, pasi në atë çast të pandehurit individualë ishin pa burime financiare të ndjeshme.462

Mbase vendimi më i madh sipas FLSA-së pas gjyqit ishte çështja e cila përfshinte punëtorë kinezë dhe vietnamezë, që shfrytëzoheshin në territorin Samoa Amerikane (shih kutinë më poshtë). Çështja paraqet gjithashtu faktin sesi mund të zhvillohen njëkohësisht proceset civile, administrative dhe penale.

458 James S. Petrie, $22.4 Million FLSA Settlement for Contract Janitors (Zgjidhja jashtegjyqësore

prej 22.4 milionë USD për pastruesit me kontratë), 25 Labor Law (E drejta e punës), 1 shkurt 2005). 459 Shih çështjen US v. Manasurangkun (C.D. Cal, e depozituar në gjykatë më 9 nëntor 1995). Është

interesant fakti se disa shtete kanë qenë të gatshme të shtrijnë përgjegjësinë penale shumë më tej se sa e drejta federale. Në shtetin e Arkansasit përfitimi financiarisht nga trafikimi është krim i rëndë. Shih Arkansas HB 2979. Në shtetin e Floridas, është krim i rëndë që të merret ndonjë gjë me vlerë duke marrë pjesë në një sipërmarrje që u ka nënshtruar personave punën e detyruar. Shih Florida SB 250. Në shtetin e Georgias , shoqëritë tregtare mund të ndiqet penalisht nëse një agjent i saj vepron brenda kompetencave të tij të punës dhe veprimi sanksionohet nga shoqëria ose është pjesë e aktiviteteve të vazhdueshme të paligjshme. Shih Georgia SB 529. Autorët nuk janë në dijeni të ndjekjeve penale sipas këtyre ligjeve. 460 922 F. Supp. 1460. 461 Po aty, f. 1468. 462 Në çështjen penale, qeveria sekuestroi nga të paditurit që u lidhen me El Monte-n, dhe u

shpërndanë viktimave, më shumë se 1 milionë USD në mars të vitit 1996. Kur u nxorrën në ankand pasuritë personale të mbetura, qeveria shpërndau shumën shtesë prek 202 887 USD në nëntor të vitit 1997. Shih Personal Assets of El Monte Slavery Perpetrators Produce More Back Wages for Employees (Pasuritë personale të autorëve të skllavërisë tek El Monte sigurojnë më shumë paga të prapambetura për punëtorët), www.dir.ca.gov/DIRNews/1997/ir97-57.html .

175 Çështja e Nguyen Thi Nga etj. kundër Daewoosa Samoa, Ltd., Kil-Soo Lee dhe të tjerë

Pas shumë vitesh keqtrajtimi, punonjësit e fabrikës Daewoosa ngritën padinë kolektive në Gjykatën e Lartë të Samoas Amerikane, ku akuzonin punëdhënësin për mospagim pagash dhe shkelje të kontratës. Gjatë zhvillimit të procesit, pronari i fabrikës Kil-Soo Lee u hakmorr ndaj punëtorëve të përfshirë në proces, dhe në këtë moment u përfshi Departamenti i Punës. Departamenti i Punës i vuri shoqërisë gjobën prej 213 000 USD (157 212 EUR) dhe mori 367 000 USD (270 878 EUR) për pagat e prapambetura për 213 punonjës. “Në rastet kur ish punonjësit e shoqërisë Daewoosa ishin kthyer në shtëpitë e tyre në vende të tjera, Departamenti i Punës rregulloi pagesën në vendet përkatëse, nëpërmjet ambasadave të tyre.” 463 Por ndërsa çeqet e pagave urdhëruara nga Departamenti i Punës po u shpërndaheshin të gjithë punëtorëve që ishin ende në fabrikën Daewoosa, Kil-Soo Lee po ushtronte presion dhe po i kërcënonte ata për t’ia kthyer përsëri çeqet atij, duke i kundërfirmosur.464 Punëtorët që refuzonin të kundërfirmosin çeqet dhe të kthenin ata u dorëzoheshin autoriteteve për dëbim.

Ndërsa procesi civil vazhdonte, prokurorët federalë filluan të hetonin Kil-Doo Leen. Në vitin 2001, ai u arrestua dhe ndaj tij u ngritën shumë akuza penale, duke përfshirë shërbimet e detyruara dhe punën e detyruar.

Ndërkohë, çështja civile u gjykua. Në prill të vitit 2002, Gjykata e Lartë e Samoas Amerikane vendosi se Daewoosa, Kil-Soo Lee dhe dy agjenci punësimi të qeverisë së Vietnamit ishin bashkërisht përgjegjëse për shumën prej 3.5 milionë USD (2 583 311 EUR), që u detyroheshin punonjësve për pagesat e prapambetura dhe dëme të paracaktuara sipas FLSA- së.465 Secilit nga 270 punëtorëve i takonte shuma prej rreth 13 000 USD (9 595 EUR). Në gjykimin penal, Lee u dënua në shkurt të vitit 2003. Në qershor të vitit 2005, ai u dënua me dyzet vjet burgim, dhe gjykata urdhëroi që ai të paguante 1.8 milionë USD (1 328 364 EUR) kthimi të dëmit për viktimat, të cilat gjykata i cilësoi si paditësit në çështjen civile. Për shkak se Lee tani pretendon se ka falimentuar, punëtorët dhe avokatët e tyre po përpiqen t’i ushtrojnë presion qeverisë së Vietnamit që të paguajnë 3.5 milionë USD për vendimin e kthimit.466

463 Deklaratë për Shtyp e Divizionit të Pagave dhe Orëve të Departamentit të Punës (22 qershor 2000). 464 Memorandumi për gjykatë nga kërkuesi SHBA, f. 11-12. 465 Çështja Nguyen Thi Nga et al. v. Daewoosa Samoa Ltd., Kil Soo Lee, Tourism Company 12 and

IMS, CA nr. 68-99 dhe CA nr. 133-99, Gjykata e Lartë e Samoas Amerikane. 466 Brad Wong, Largest US Human Trafficking Case Leads to 40 Year Sentence (Çështja më e madhe

e trafikimit të qenieve njerëzore në SHBA çon në dënimin me burgim prej 40 vjetësh), gazeta Seattle Post-Intelligencer Reporter (29 qershor 2005); Dëshmi e Dr. Nguyen Dinh Thang para Nënkomisionit për Afrikën e Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA, të Drejtat e Njeriut në Shkallë

176 Mbrojtja e këtyre dy ligjeve për të drejtat e punëtorëve duhet të shtrihet për të gjithë punëtorët, pavarësisht nga nënshtetësia ose statusi i emigracionit, por një çështje e kohëve të fundit në Gjykatën e Lartë ka çuar në rezultat që të pandehurit tani paraqesin argumente sipas të cilave, statusi i emigracionit në të vërtetë ka rëndësi. Këto argumente në përgjithësi nuk kanë pasur sukses.

Në çështjen e vitit 2002, Hoffman Plastics, Gjykata e Lartë vendosi se Bordi Kombëtar për Marrëdhëniet e Punës (National Labor Relations Board ose NLRB) nuk mund të nxirrte vendim për pagat e prapambetura të punonjësit pa autorizimin e punës për periudhën e kohës pasi ai ishte shkaktuar nga puna pa të drejtë, sepse kishte përpjekur të organizonte një sindikatë. 467 Duke arritur në përfundimin se vendimi nga bordi administrativ ishte në kundërshtim me politikën federale të emigracionit, Gjykata e Lartë vendosi se pagesa nuk mund të bëhej për “vitet e punës që nuk ishte realizuar, për pagat që nuk mund të ishin fituar në mënyrë të ligjshme dhe për vendin e punës së fituar fillimisht si rezultat i mashtrimit kriminal.”468 Që prej çështjes Hoffman Plastics, gjykatat e niveleve më të ulëta e kanë kufizuar vendimin në kuadrin e tij faktual – një vendim nga një agjenci administrative për pagesën për punë që në fakt nuk është kryer kurrë.469

Pas vendimit në çështjen Hoffman Plastics, Departamenti i Punës nxori një “fletë të fakteve” ku shpjegonte se do të “vazhdonte të zbatonte FLSA-në dhe MSPA-në, pavarësisht nëse punëtori ishte me dokumente ose jo.”470 Departamenti theksoi se sipas FLSA-së dhe MSPA- së, Departamenti ose paditësi individual kërkon pagesën për orët që ai ka punuar në fakt,

Botërore dhe Operacionet Ndërkombëtare (20 qershor 2005). E disponueshme në http://foreignaffairs.house.gov/archives/109/21973.pdf 467 Çështja Hoffman Plastic Compounds, Inc. v. NLRB, 535 U.S. 137 (2002). 468 522 U.S., f. 149. 469 Shih çështjen Flores v. Lawton Limehouse, Sr. (D.S.C. 2006) (ku u vendos se statusi i emigrantit

nuk kishte lidhje me pagat e papaguara sipas FLSA-së ose pretendimeve që bazoheshin në ligjin RICO); Flores v. Albertsons, Inc. (C.D. Cal., 9 prill 2002) (që nuk pranoi kërkesën e palëve të paditura për zbulimin e statusit të emigrantit për palët paditëse, duke e konsideruar atë si të palidhur me pretendimet sipas FLSA-së) (padi që përfshinte 2 100 pastrues me kontratë, të cilët ishin emigrantë të paligjshëm; padia u zgjidh më vonë me marrëveshjen për të paguar 22.4 milionë USD); çështja Liu v. Donna Karan Int’l, 207 F. Supp. 2d 191 (S.D.N.Y. 2002) (e njëjta); çështja Trejo et al. v. Broadway Plaza Hotel (S.D.N.Y 2004) (ku paditësit pretendonin shkelje të FLSA-së, të 18 U.S.C. § 1589, dhe të ligjeve të shtetit për punë, dhe gjykata nuk lejoi zbulimin e statusit si emigrant). Shih në përgjithësi Christopher Ho dhe Jennifer Chang, Drawing the Line after Hoffman Plastic Compounds v. NLRB: Strategies for Protecting Undocumented Workers in the Title VII Context and Beyond (Vija ndarëse pas çështjes Hoffman Plastics: Strategjitë për mbrojtjen e punëtorëve të padokumentuar në kontekstin e Titullit VII e më tej), 22 Hofstra Labour & Empl. L. J. 473 (2005). 470 Departamenti i Punës së SHBA-së, Administrata e Standardeve të Punësimit, Divizioni i Pagave

dhe i Orëve; Fleta e Faktit nr. 48 (Application of US Labor Laws to Immigrant Workers: Effect of Hoffman Plastics decision on laws enforced by the Wage and Hour Division) (Aplikimi i ligjeve të punës së SHBA-së për punëtorët emigrantë: Ndikimi i vendimit Hoffman Plastics mbi ligjet e zbatuara nga Divizioni i Pagave dhe i Orëve).

177 sipas ligjeve që parashikojnë pagesën për punën e tillë.” 471 Fleta e fakteve u bë e disponueshme në gjuhët kineze, koreane, tajlandeze, vietnameze dhe spanjolle.

Ligjet mbi të drejtat qytetare: Titulli VII i Aktit të të Drejtave Qytetare i vitit 1964 dhe Akti i të Drejtave Qytetare i vitit 1991

Dy ligje kryesore mbi të drejtat qytetare u njohin të gjithë punëtorëve, pavarësisht nga nënshtetësia, mbrojtje kundër diskriminimit. Së pari, Titulli VII i Aktit të të Drejtave qytetare i vitit 1964472 e ndalon diskriminimin mbi bazën e racës, të ngjyrës, të fesë, të origjinës kombëtarë, të gjinisë si dhe të shtatzënisë. Sipas Titullit VII, dëmet e pësuara si dhe shuma ndëshkuese që tejkalon dëmet e pësuara në fakt (punitive damages) mund të jepen, me tavane sipas aktit, duke u varur nga numri i punëmarrësve që ka punëdhënësi. Së dyti, Akti i të Drejtave Qytetare i vitit 1991 e ndalon diskriminimin mbi bazën e racës dhe, në disa raste, edhe mbi bazën e origjinës kombëtare, në kontratat e punësimit. Seksioni 1981 i Titullit 42 të Kodit të Shteteve të Bashkuara (42 U.S.C. § 1981) lejon zhdëmtimin për dëmet e pësuara në fakt si dhe dëmet punitive (që tejkalojnë dëmet e pësuara, me qëllim ndëshkimi) pa kufi, dhe gjithashtu, periudha përpara parashkrimit është më e gjatë sesa ajo e Titullit VII. Të dyja llojet e padive të bazuara mbi të drejtat qytetare, shkurt njihen brenda bashkësisë juridike si “paditë e Titullit VII dhe paditë e § 1981.”

Në mënyrë që padia të mund të ngrihet në përputhje me Titullin VII për diskriminimin në punë, paditësi së pari duhet të kishte bërë ankesë pranë Komisionit të Mundësive të Barabarta për Punësim (EEOC). Me rëndësi për viktimat e trafikimi, faqja e Internet-it të EEOC-së thotë se ligjet e saj zbatohen për të gjithë punëtorët pavarësisht nga nënshtetësia e tyre.473 EEOC-ja mund të nxjerrë letrën që konfirmon “të drejtën për të ngritur padi,” ose

471 42 U.S.C. § 2000e-2: Praktikat e paligjshme të punësimit përkufizohen, pjesërisht, se ndalojnë

diskriminimin e “çdo individi në lidhje me shpërblimin, dispozitat dhe kushtet ose përfitimet e punësimit, për shkak të racës, të ngjyrës,të fesë, të gjinisë ose origjinës kombëtare.” § 2000e-2(a)(1). 472 42 U.S.C § 1981. Akti i të Drejtave Qytetare të vitit 1991 ka modifikuar Aktin e të Drejtave Qytetare

të vitit 1866, i cili ishte legjislacioni i parë gjithëpërfshirës për të drejtat qytetare. Ishte miratuar nga Kongresi për të vënë në jetë Amendamentin 13 të Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara. Amendamenti 13 e ndaloi skllavërinë. Në formën e saj aktuale § 1981 deklaron në pjesën përkatëse: “Të gjithë personat brenda juridiksionit të Shteteve të Bashkuara kanë të drejta të njëjta... për të bërë dhe për të zbatuar kontrata, për të ngritur padi, për të qenë palë, për të dhënë prova dhe për të përfituar në mënyrën e plotë dhe të barabartë nga të gjitha ligjet dhe procedurat për sigurimin e personave dhe të pronës siç gëzohet nga nënshtetasit e bardhë.” Bërja dhe zbatimi i kontratave” përkufizohet si proces që përfshin “të gjitha përfitimet, privilegjet, dispozitat dhe kushtet e marrëdhënies kontraktuale.” § 1981(b). 473 “Ndërkohë që ligji federal i ndalon punëdhënësit nga punësimi i individëve që nuk kanë autorizim

pune, ata që gjithsesi i punësojnë punëtorët pa dokumente ndalohen nga diskriminimi kundër këtyre punëtorëve. Shih seksionin 13: Diskriminimi i bazuar në origjinën kombëtare, në Manualin e Përputhshmërisë së EEOC-së (EEOC Compliance Manual), në www.eeoc.gov/policy/docs/national- origin.html. Gjithsesi, EEOC-ja në përgjithësi nuk kërkon paga pas përfundimit të punës për

178 vetë mund të ngrejë padinë në gjykatën federale. Kohët e fundit, EEOC-ja është përfshirë në dy raste të njohura, ku bëhej fjalë për trafikim.474 Njëra çështje, Chellen v. Pickle, diskutohet më poshtë (shih kutinë). Në çështjen tjetër, EEOC v. Trans Bay Steel, EEOC-ja ngriti padi sipas Titullit VII, ku pretendonte se punëtorët tajlandezë që kishin leje pune të rregullta, ishin diskriminuar dhe shfrytëzuar nga shoqëria, ishin mbajtur kundër vullnetit të tyre, u ishin konfiskuar pasaportat dhe u ishin kufizuar lëvizjet e tyre, si dhe ishin detyruar që të punonin pa pagesë. Çështja u zgjidh me marrëveshje të dëmshpërblimit prej 1 milion USD (737 980 EUR).475

Çështja Chellen kundër Pickle

Chellen v. Pickle është çështja më domethënëse deri më sot e lidhur me trafikimin që bazohet mbi padi për të drejtat qytetare ose civile.476 Në Chellen, më shumë se 50 burra erdhën nga India për të punuar në qytetin Tulsa, të shtetit Oklahoma, në shoqërinë tregtare me emrin John Pickle Company. Ata kishin viza që autorizonin hyrjen e tyre në Shtetet e Bashkuara për qëllime trajnimi në atë shoqëri. Në vitin 2002, 52 prej këtyre punëtorëve ngritën padi kundër shoqërisë si dhe kundër John Pickle si individ, me pretendime kundër tyre për shkelje të Aktit të Standardeve të Drejta të Punës; diskriminim racor sipas 42 U.S.C. § 1981; mashtrim; heqje të paligjshme të lirisë dhe shkaktim të qëllimshëm të vuajtjes mendore. Komisioni i Mundësive të Barabarta për Punësim (EEOC) pastaj ngriti padi në emër të punëtorëve për shkelje të Titullit VII dhe § 1981. Sipas padive, shoqëria kishte kufizuar lëvizjen e punëtorëve, komunikimin, jetën e tyre private, të drejtën e ushtrimit të besimit fetar dhe mundësitë për shërbime shëndetësore; u kishin konfiskuar pasaportat, vizat dhe biletat e udhëtimit, si dhe shoqëria i kishte kërcënuar ata se do të raportoheshin tek organet

punëtorët pa dokumente, megjithëse vazhdon të kërkojë shpërblim për dëme të tjera pavarësisht nga statusi i emigracionit. Mbetet ende çështja e hapur nëse Gjykata e Lartë në çështjen Hoffman Plastics do të çonte në ndalimin e vendimit që urdhëron pagat pas punësimit në një çështje kur bëhet fjalë për diskriminimin. 474 Megjithëse në asnjërën prej çështjeve nuk u ngritën padi penale për trafikimin, dhe megjithëse

paditë civilë nuk pretenduan për trafikimin, përshkrimet e kushteve për çdo grup punëtorësh dukeshin si shembuj të fakteve tipikë të trafikimit. Gjithsesi, nuk u evidentua asnjë konstatim ligjor për trafikimin. 475 EEOC Resolves Slavery and Human Trafficking Suit against Trans Bay Steel for an Estimated $1

Million (EEOC-ja zgjidh çështjen për skllavëri dhe trafikim të qenieve njerëzore kundër Trans Bay Steel për shumën prej 1 milion USD), Njoftim për Shtyp i EEOC-së (8 dhjetor 2006). 476 Vetë EEOC-ja e përshkroi atë si çështje trafikimi, megjithëse nuk u ngritën kurrë akuza penale për

trafikimin. Shih Judge Orders John Pickle Co. to Pay $1.24 Million to 52 Foreign Workers in Human Trafficking Case (Gjyqtari urdhëron shoqërinë John Pickle për të paguar 1.24 milionë USD për 52 punëtorë të huaj në çështjen e trafikimit të qenieve njerëzore,) Njoftim për Shtyp i EEOC-së (26 maj 2006).

179 e zbatimit të ligjeve nëse do të largoheshin pa leje prej mjediseve të shoqërisë; si dhe kishte marrë në punë rojë të armatosur për të ndaluar largimet e tyre të paautorizuara.477

Pas gjyqit pa juri, të ndarë në dy pjesë,478 gjykata pranoi të gjitha pretendimet e paditësve, duke marrë vendim që të njiheshin dëmet si më poshtë:

(1) Pagesën e pagave të papaguara si dhe dëmet sipas ligjit (liquidated damages) të barabarta me shumën e plotë të pagave të humbura nga shkeljet e qëllimshme të FLSA-së; (2) Dëmshpërblim sipas § 1981 për vuajtjen mendore dhe emocionale (1,000 USD për secilin paditës); (3) Dëme ndëshkuese në tejkalim të dëmeve të pësuara në fakt, për shkak të natyrës jashtëzakonisht të rëndë të sjelljes (1 000 USD për secilin paditës); (4) Kamata për periudhën para vendimi; (5) Dëmet për veprën e mashtrimit (pagat për periudhën 10 mujore, kur atyre iu tha se do të kishin punë, por nga sjellja pa të drejtë e të pandehurit, iu mohua mundësia për të punuar); dhe (6) Dëmet për veprën e heqjes së paligjshme të lirisë (1 000 USD për secilin paditës).

Totali i dëmeve të dhëna për shpërblim ishte më shume se 1.2 milionë USD (897 464 EUR) për 52 paditësit.

Chellen duhet të jetë sinjal të qartë se viktimat e trafikimit mund të bazohen në ligjet tradicionale të antidiskriminimit si dhe tek ligjet e antitrafikimit dhe të mbrojtjes së punëtorëve. Ashtu siç tha avokati i EEOC-së që drejtoi çështjen:

“Presim që një vendim i tillë, i cili përdor ligjet e të drejtave qytetare të Titullit VII dhe § 1981 për problemin në rritje në vend të trafikimit të qenieve njerëzore, do të shërbejë si precedent i vlefshëm dhe i përdorshëm, dhe do të pajisë qeverinë me një tjetër armë për të luftuar shfrytëzimin dhe punën e detyruar.”479

477 Ky përshkrim është marrë nga çështja Chellen v. John Pickle Co. and John Pickle Jr., 446 F. Supp.

2d 1247 (N.D. Oklahoma 2006). 478 Në fazën e parë, gjyqi pa juri përcaktoi se paditësit ishin punëtorë dhe jo “njerëz në trajnim” sipas

parashikimeve të FLSA-së. Shih Chellen v. John Pickle Co., 344 F. Supp. 1278 (N.D. Okla. 2004) (Chellen 1). Më pas Gjykata kombinoi fazat e përgjegjësisë dhe të dëmeve për të gjitha pretendimet dhe organizoi një gjykim të dytë pa juri në mars të vitit 2005. 479 Judge Orders John Pickle Co. To Pay $1.24 Million to 52 Foreign Workers in Human Trafficking

Case (Gjyqtari e urdhëron John Pickle Co. t’u paguajë 1.24 milionë USD 52 punëtorëve të huaj në çështjen e trafikimit të qenieve njerëzore), Njoftim për Shtyp i EEOC-së (26 maj 2006).

180 Akti kundër organizatave kriminale dhe të korruptuara (RICO)

Sipas Aktit kundër Organizatave Kriminale dhe të Korruptuara (RICO), është e paligjshme për çdo person të punësuar nga një ndërmarrje që ka ndikim në tregtinë ndërshtetërore të ushtrojë veprimtaritë të ndërmarrjes “nëpërmjet veprimeve të jashtëligjshme të përsëritura ose mbledhjes së huave të paligjshme.”480 Veprimet e jashtëligjshme në fjalë (në anglisht, racketeering activity) përkufizohen si sjellje që cenon ligje të tjera të posaçme. Mashtrimi me anë të postës dhe me anë të mjeteve elektronike, mashtrimi në lidhje me dokumentet e identifikimit, keqpërdorimi i vizave dhe importimi i një të huaji për qëllime të pamoralshme, të gjitha këto cilësohen si veprimtari kriminale të mbuluara nga ligji RICO, dhe TVPRA shtoi si vepra penale të mbuluara sipas RICO-s veprat e trafikimit siç përkufizohen nga TVPA- ja.481 “Përsëritja” e veprimtarive në kuptim të RICO-s (fjala anglishte që përdoret është “pattern”) kërkon të paktën dy veprime kriminale të tilla. Padia civile në bazë të RICO-s është armë e fuqishme kundër trafikantëve, pasi RICO-ja përmban kërcënimin e dëmeve të trefishta, që do të thotë se dëmet e pësuara në fakt shumëzohen me tre. Dëmet janë të disponueshme vetëm për dëmet ndaj biznesit ose pronës, sasia e të cilave mund të përcaktohet, jo për lloje të tjera dëmesh, dhe vetëm për dëme që shkaktohen drejtpërdrejt nga aktivitetet kriminale dhe jo për sjellje të tjera të padrejta.482 Gjithsesi, fakti që punëtori nuk paguhet nga punëdhënësi, duhet të interpretohet se përbën dëm për biznesin, dhe fakti që kërkesëpadia mund të përfshijë dhe dëmtime personale, nuk “shuan legjitimimin bazuar në humbjet ekonomike të pretenduara.”483

Pretendimet e ngritura në bazë të RICO-s ndonjëherë kanë vazhduar të gjykohen në rastet kur akuzat për trafikim ose skllavëri nuk janë pranuar. Në çështjen Does I v. The Gap, paditësit ishin punëtorë të fabrikës së veshjeve që pretendonin se fabrikat në Saipan dhe shitësit me pakicë që blinin veshjet e prodhuara prej tyre kishin shkelur FLSA-në, pjesën civile të RICO-s dhe ligje të tjera të punës.484 Megjithëse gjykata e shkallës së parë vërejti se pala paditëse nuk kishte parashtruar në mënyrë të mjaftueshme kërkesën për shërbime të detyruara ose zgjedhën (peonage) sipas së drejtës common law, si vepra penale mbi bazën e

480 18 U.S.C. § 1962(c). 481 Para miratimit të TVPRA-së, përkufizimi i aktiviteteve në organizatat kriminale sipas RICO-s nuk

përfshinte § 1589, § 1590 ose § 1591. 482 18 U.S.C. § 1964(c); shih gjithashtu çështjen City of Huntsville v. Proliance Energy (N.D. Alabama

2005); (“Dispozita nuk mund të interpretohet se autorizon, aq më pak se kërkon, trefishimin e dëmeve të pësuara për shkaqe të tjera”); Anza v. Ideal Steel Supply Corp., 547 U.S. 451 (2006) (dëmet nuk u kompensuan kur nuk shkaktoheshin drejtpërdrejtë nga aktivitete të organizatave kriminale). 483 Shih çështjen Doe I v. Reddy, 2003 WL 23893010 (N.D. Cal.) (dëmet e kërkuara në pronë ose

biznes mund të kompensohen kur paditësit pretenduan se u detyruan të punojnë pa pagesë me orar të zgjatur). 484 2002 WL 1000068 (D. N. Mar. I).

181 të cilave padia civile sipas RICO-s mund të ngrihet, dhe as nuk kishin pretenduar në mënyrë të vlefshme shkelje të Ligjit mbi Paditë e të Huajve për Zhdëmtimin e Dëmeve Jashtëkontraktore, çështje vijoi në bazë të veprave penale të tjera të përfshirë në përkufizimin e RICO-s.

Në fund të fundit, paditësit arritën në ujdi me prodhuesit e veshjeve dhe shitësit me pakicë, për shumën prej 20 milionë USD (14 756 339 EUR) për t’u paguar pagat e prapambetura 30 000 punëtorëve dhe për të zhvilluar sistem të pavarur monitorimi për t’u dhënë fund abuzimeve tepër të rënda në kushtet e punës.485 Pavarësisht nga ky rezultat, i cili në dukje ishte premtues, një gazetar në pranverë të vitit 2006 raportoi se “vetëm 5.8 milionë USD ishin caktuar për pagesën e drejtpërdrejtë për punëtorët, dhe deri tani vetëm një pjesë shumë e vogël e kësaj shume është paguar.”486

Paditë të bazuara jo mbi ligjet e veçanta: E drejta për shpërblim për dëmet jashtëkontraktore dhe sipas kontratës

Avokatët që përfaqësojnë viktimat e trafikimit zakonisht në paditë civile kanë përfshirë një ose më shumë pretendime për zhdëmtimin e dëmeve jashtëkontraktore sipas së drejtës common law. E drejta për zhdëmtimin e këtyre dëmeve (të cilat quhen torts në anglisht) lejon dhënien e dëmeve të pësuara, si dhe ato ndëshkuese në tejkalim të dëmeve të pësuar në fakt. Kjo e drejtë varion nga një shtet tek tjetri, por në çështjet e trafikimit ose të ngjashme, janë përfshirë shkaqet e mëposhtme për ngritjen e padisë: heqje e paligjshme e lirisë, cenim i jetës private, shkaktim i qëllimshëm ose me anë të pakujdesisë së vuajtjes emocionale, kërcënim apo tentativë për të përdorur dhunë si dhe përdorim i dhunës (“assault and battery”), mashtrim, mbikëqyrje e pakujdesshme dhe paraqitje e gabuar me anë mashtrimi (“fraudulent misrepresentation”). Për shkak se dëmet jashtëkontraktore nuk rregullohen nga dispozita të ligjeve, ka mundësi që e drejta e tyre të jetë më pak e ngurtë dhe që gjykatat të jenë në gjendje të trajtojnë më me drejtësi dëmet e veçanta të trafikimit, sipas së drejtës për zhdëmtimin e dëmeve jashtëkontraktore. 487 Për më tepër, shkeljet për heqjen e paligjshme të lirisë dhe për cenim të jetës private mund të mbulohen nga disa policë të

485 Për përshkrimin e plotë, shih http://www.globalexchange.org/campaigns/sweatshops/saipan “The

Saipan Victory” (Fitorja e Saipanit). 486 Rebecca Clarren, Paradise Lost: Greed, Sex Slavery, Forced Abortions and Right-Wing Moralists

(Parajsa e humbur: babëzia, skllavëri seksuale, aborte të detyruara dhe moralistët e krahut të djathtë), revista Ms. Magazine (pranverë 2006). 487 Shih Note: Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law (Shënim:Ndreqja e

padrejtësive të trafikimit të qenieve njerëzore me anë të së drejtës jashtëkontraktore), 119 Harv. L. Rev. 2589 (“Ndërsa gjykatat mund të hezitojnë të ndërhyjnë në parametrat e të drejtave të përcaktuara me anë të organeve legjislative, ato kanë udhëzuar tradicionalisht zhvillimin e padive për dëmet jashtëkontraktore nëpërmjet “common law,” dhe për këtë arsye ka më shumë të ngjarë që ata të pranojnë paditë kundër trafikantëve për këto dëme.’’)

182 siguracionit shtëpiak. Megjithëse këta policë zakonisht nuk përfshijnë veprime të qëllimshme, dëmet për heqjen e paligjshme të lirisë dhe të cenimit të jetës private mund të arrihen nëpërmjet sjelljes neglizhente ose jo të qëllimshme.488 Kur punëtori shtëpiak ka qenë shfrytëzuar në shtëpinë e punëdhënësit, ekzistenca e policit të figuracionit, i rrit ndjeshëm në favor të viktimës mundësitë e pagesës pas vendimit gjyqësor.

Viktimat e trafikimit gjithashtu mund të kenë pretendime kontraktore (shkelje e kontratës) ose gjysmëkontraktore (begatimi pa shkak), por në shumë shtete, në qoftë se jepen dëme kontraktore në gjykatë, dëmet jashtëkontraktore nuk mund të jepen. 489

Ligji mbi Paditë e të Huajve për Zhdëmtimin e Dëmeve Jashtëkontraktore

Një tjetër bazë e mundshme për të ngritur padi është Ligji mbi Paditë e të Huajve për Zhdëmtimin e Dëmeve Jashtëkontraktore (Alien Tort Claims Act ose ATCA), ligj i vitit 1789 që parashikon se gjykatat federale të Shteteve të Bashkuara kanë juridiksion fillestar për çdo padi civile të ngritur nga një i huaj për shkelje të marrëdhënieve jashtëkontraktore të kryer në shkelje të së drejtës së kombeve (ius gentium) ose të një traktati të Shteteve të Bashkuara.490 ATCA-ja është bërë mjet për procese të të drejtave të njeriut në Shtetet e Bashkuara, zakonisht në lidhje me shkeljet e kryera jashtë territorit. Në këto raste, gjykatat kanë dhënë vendime si për dëmet e pësuara në fakt, si për ato ndëshkuese (në tejkalim të atyre të pësuara). Së fundi është përdorur gjithashtu në paditë ku përfshihet trafikimi.

Një çështje e suksesshme ishte Jane Doe v. Lakireddy Bali Reddy, 2003 WL 23893010 (N.D. Cal.). Njëmbëdhjetë paditëse, të gjithë gra dhe vajza te reja indiane, ngritën padi kundër Lakireddy Bali Reddy dhe anëtarëve të familjes së tij, duke i akuzuar ata për zgjedhë, shërbime të detyruara, punë në kushtet e skllavërisë, shkelje të Ligjit mbi Paditë e të Huajve për Zhdëmtimin e Dëmeve Jashtëkontraktore, pjesën civile të RICO-s, Amendamentin 13 të Kushtetutës si dhe disa pretendime të tjera në bazë të së drejtës për dëmet jashtëkontraktore, si për shembull kërcënim apo tentativë për të përdorur dhunë si dhe përdorim i dhunës, mashtrim, vuajtje emocional dhe neglizhencë. Gjykata e shkallës së parë federale vendosi se

488 Siguracioni standard kundër përgjegjësive (“liability insurance”) nuk mbulon aktet e qëllimshme

dhe përjashton mbulimin “ në situatat në të cilat i siguruari e dinte ose duhet ta kishte ditur deri në një shkallë të lartë probabiliteti, se prej atij veprimi do të shkaktohej dëm.” Tom Baker, Reconsidering Insurance for Punitive Damages (Rishqyrtimi i siguracionit për dëme ndëshkuese në tejkalim të dëmeve të pësuara), 1998 Wisc. L. Rev. 101. Për një diskutim më të plotë të politikave të siguracionit për pronarët e shtëpive, shih Della Bahan dhe Puja Batra, Seeking Justice for Trafficked Domestic Workers in American Courts (Kërkimi i drejtësisë për punëtorët e trafikuar që punojnë si shtëpiakë), f. 8, ligjerata e paraqitur në Konferencën Vjetore Ndërkombëtare Nr. 8 për Kërkimin e Politikave për Gratë (qershor 2005), 489 Civil Litigation Manual (Manuali i proceseve civile), f. 50-52. 490 28 U.S.C. § 1350.

183 mund të vazhdonte procedimi i ngritur në bazë të padisë sipas ATCA-së, pasi “forma moderne të skllavërisë cenojnë normat ius cogens të së drejtës ndërkombëtare jo më pak se tregtia historike e skllavërisë.” Në fund të fundit, çështja u zgjidh me marrëveshje për 8.9 milionë USD.491

Komente për paditë civile

Viktimat e trafikimit mund të ngrenë disa lloje padish. Rishikimi i çështjeve të fundit civile të trafikimit nxjerr në pah se pjesa më e madhe e padive janë ngritur secila mbi shkaqe të ndryshme. Zhdëmtim sipas disa ligjeve, si për shembull dëmet e paracaktuara nga ligji (liquidated damages) sipas FLSA-së dhe dispozita mbi trefishimin e dëmeve sipas RICO-s, mund të jenë më efikase se zhdëmtimi sipas dispozitave të papërcaktuara mbi dëmet në TVPRA-në. FLSA-ja, pjesa civile e RICO-s, e drejta e kontratave dhe e drejta e dëmeve jashtëkontraktore duket se përdoren me shpesh, por ka dhe padi të ngritura mbi shkelje të Ligjit mbi Paditë e të Huajve për Zhdëmtimin e Dëmeve Jashtëkontraktor. Çështjet përfshijnë disa lloje punëtorësh - punëtorë shtëpiakë, punëtorë emigrantë në bujqësi dhe punëtorë me viza të rregullta pune, megjithëse të gjithë nuk janë shtetas amerikanë. Nuk janë zbuluar raste që përfshijnë prostitutat, ndoshta për shkak të stigmës që lidhet me ngritjen e padive të tilla. Për shkak se në të gjitha paditë që janë ngritur kohët e fundit, në asnjë çështje nuk është marrë vendimi përfundimtar, dhe nuk kemi informacion në lidhje me vendime për dëmshpërblim.

Në një numër të madh çështjesh, pala paditëse përfaqësohet nga një organizatë që financohet nga Korporata e Shërbimeve Ligjore (LSC). Për shembull, organizatat e ndihmës ligjore në shtetet Colorado dhe North Carolina kanë ngritur së fundmi padi në emër të punëtorëve të fermave blegtorale dhe punëtorëve të bujqësisë, përkatësisht. Vetë Korporata për Shërbimet Ligjore financohet nga qeveria federale, dhe ligjet federale mbi trafikimin thonë shprehimisht se një organizatë e ndihmës ligjore mund të përfaqësojë individin që është vërtetuar nga qeveria si viktimë e formës së rëndë trafikimi, pavarësisht nga statusi i

491 Shih Mathew Artz, Reddy Victims Sue Their Own Lawyers (Viktimat e Reddy-it ngrenë paditë

kundër avokatëve të tyre), gazeta Berkeley Daily Planet (28 qershor 2008). Në çështje penale përkatëse, Reddy ishte një njeri i cili pranoi fajin për konspirim dhe tranportim të të miturve për aktivitet seksuale të jashtëligjshëm dhe pagoi 2 milionë USD për t’ua kthyer katër viktimave në vitin 2001. Shih California Man Admits He Brought Indian Girls to US for Sexual Exploitation, Pleads Guilty to Federal Charges (Burri nga shteti i Californisë pranon se ka sjellë vajzat indiane në Shtetet e Bashkuara për shfrytëzim seksual, dhe shpallet fajtor në çështjen federale), Njoftim për shtyp i Departamentit të Drejtësisë (7 mars 2001). (Çështja e tij parapriu hyrjen në fuqi të TVPA-së, që parashikon trafikimin seksual si krim). Sipas raporteve, Reddy ka paguar shpërblim prej 2 milion USD “brenda pak ditësh pas dënimit.” “Civil Lawsuit Settled in Reddy Sex-Slave Case (Zgjidhet me marrëveshje padia civile në çështjen e skllavërisë seksuale të Reddy-it,” gazeta Berkeley Daily Planet (9 prill 2004).

184 emigracionit.492 Çështjet e tjera janë ngritur nga klinikat e fakulteteve të drejtësisë, zyra të vogla avokatie si dhe OJF-të.

Një avokat civil që ka ngritur padi në emër të viktimave të trafikimit thotë, se çështjet ku përfshihen shumë viktima ose shumë të pandehur, janë të vështira për t’u menaxhuar nga OJF-të e vogla.493 Burimet që kërkohen vetëm për nxjerrjen e dokumenteve mund të mos jenë të përballueshme. Në disa raste OJF-të kanë krijuar partneritete me avokatë pranë studiosh të mëdha avokatie. Për shembull, studioja e madhe e avokatisë në qytetin New York, Kaye, Scholer, i bashkoi forcat me dy OJF të vogla, Farmworker Legal Services (Shërbimet Ligjore të Punëtorëve Bujqësorë) dhe Workers’ Rights Law Center (Qendër e të Drejtave Ligjore të Punëtorëve) për të përfaqësuar emigrantët meksikanë në një çështje ku, ndër të tjera, pretendohej shkelja e FLSA-së, e MSPA-së, e Amendamentit 13, të Ligjit mbi Paditë e të Huajve për Zhdëmtimin e Dëmeve Jashtëkontraktore dhe pjesën civile e RICO- s.494 Në çështjen Chellen v. Pickle, avokati që përfaqësonte paditësit, i cili punonte si i vetmi, u ndihmua shumë kur avokatët e EEOC-së u futën në lojë.

Ndërsa Shtetet e Bashkuara duket se kanë një numër të madh OJF-sh që punojnë në fushën e antitrafikimit dhe janë të gatshme për të dhënë përfaqësim ligjor, si dhe OJF-të që merren me çështjet më tradicionale të të drejtave qytetare, të drejtave të emigrantëve dhe me dhunën në familje, të cilët i janë bashkuar lëvizjes antitrafikim, sigurimi i ndihmës ligjore varet shumë nga fakti, nëse punëtori i shfrytëzuar është vërtetuar nga qeveria federale si viktima e formës së rëndë të trafikimit. Megjithëse OJF-të, ndryshe nga organizatat e ndihmës ligjore të financuara nga Korporata e Shërbimeve Ligjore, nuk ndalohen nga përfaqësimi i paditësve të cilët nuk janë vërtetuar si viktima, statusi i pasigurt i emigracionit të paditësit, dhe mungesa e autorizimit për punë, mund ta bëjnë të vështirë nga ana e logjistikës ndjekjen e padisë. Pjesa më e madhe e OJF-ve që përfaqësojnë viktimat e shfrytëzimit të punës që janë emigrantë, gjithsesi, janë përgatitur që të përballen me këto sfida.

Një tjetër realitet i proceseve civile në Shtetet e Bashkuara është që kostot e mbrojtjes së padisë janë shumë të larta. Nëse i pandehuri edhe ndiqet penalisht dhe ndaj tij zhvillohet gjithashtu proces civil, ai mund të humbë çdo pasuri financiare kur proceset përfundojnë. Për shembull, në çështjen Ruiz v. Jackson, çështja e ngritur nga një punëtore shtëpiake

492 Organizatat e ndihmës ligjore gjithashtu mund të përfaqësojnë individët në etapën para çertifikimit, por detyrohen të heqin dorë nga përfaqësimi, nëse individi është pa dokumente dhe nëse atij i mohohet çertifikimi. Shih Letër e Programit LSC 05-2. 493 Biseda me Drejtorin Ligjor Dan Werner, Qendra e të Drejtave të Punëtorëve, mars 2007. 494 Çështja Javier H. v. Garcia-Botello et al., Çështja nr. 02-CV-523S (W.D.N.Y.).

185 kundër ish punëdhënësve të saj, të pandehurit deklaruan falimentimin në fillim të procesit.495

Së fundmi, një ndër pengesat më të mëdha është thjesht kohëzgjatja e proceseve. Ka çështje të ndërlikuara të cilat kërkojnë vite të përfundojnë. Gjykatat janë të mbingarkuara, dhe avokatët mbrojtës shpesh janë mjeshtra në përdorimin e taktikave për të vonuar çështjet. Me kalimin e kohës dhe harresën që vjen duke u rritur, bëhet më e vështirë për paditësit për të provuar faktet që janë të nevojshme. Zvarritje të tilla janë në veçanti shumë zhgënjyese për vetë paditësit dhe i demoralizojnë ata.

5.8.3.3 Komente përfundimtare për dëmshpërblim në çështjet penale dhe civile

Që prej miratimit të TVPRA-së në dhjetor të vitit 2003, janë të regjistruara shumë pak padi të ngritura sipas këtij ligji. Pjesa më e madhe e përfaqësimit ligjor në emër të viktimave të trafikimit është përqendruar në përfitimet e emigracionit. Një pjesë e madhe e organizatave të shërbimeve sociale që kanë traditë në ndihmën e viktimave, nuk mendojnë se procesi ligjor është mjet për të arritur zhdëmtimin.

Avokatët civilë do të përfitonin nga konferencat dhe seminaret për proceset civile në emër të viktimave të trafikimit, në mënyrë që të ishin në gjendje të ndanin teoritë e përgjegjësisë, të shpërndanin kopje të kërkesëpadive, si dhe të diskutonin strategjitë për proceset ligjore. Ndërkohë në Internet mund të krijohet një bazë qendrore të dhënash për kërkesat dhe mocionet. Përderisa qeveria financon shumë shërbime për viktimat e trafikimit, dhe ka përkrahur punën e organizatave që financohen nga Korporata e Shërbimeve Ligjore në emër të viktimave të trafikimit, dhe përderisa Manuali i Proceseve Civile (Civil Litigation Manual) ishte financuar nga HHS-ja, do të ishte kuptimplotë që mbështetja e qeverisë të shtrihej në këtë fushë të rëndësishme. Mjaft nga teoritë që lidhen me proceset civile në emër të viktimave të trafikimit mund të testoheshin kështu në gjykatë. Dhënia e rëndësisë më të madhe proceseve civile mund të shërbejë për tërheqjen e firmave private të avokatisë që të luajnë një rol pro bono, i cili është veçanërisht i rëndësishëm në çështjet ku përfshihen një numër i madh viktimash.

495 Woman Forced into Slavery Wins Jury Verdict Against California Couple (Gruaja e detyruar të

punojë në skllavëri fiton çështjen nga juria kundër çiftit nga shteti i Californisë), revista Law Reporter (Raportuesi Ligjor) (nëntor 2004).

186 5.8.4. Zbatimi i vendimeve gjyqësore për kthimin e dëmit dhe zbatimi i vendimeve civile

Ekziston një problem i dokumentuar mirë në lidhje me mbledhjen e kthimit të urdhëruar nga gjykata për viktimat e krimit në përgjithësi. Në një studim të vitit 2005 për pesë raste të mashtrimit financiar, Zyra e Auditit të Qeverisë (General Accounting Office ose GAO) konstatoi se vetëm rreth 7 përqind të shumave të urdhëruara nga gjykatat për kthimin e dëmit, ishin mbledhur.496 GAO-ja vuri re më tej se Njësitë e Departamentit të Drejtësisë për Proceset Gjyqësore Financiare, që janë përgjegjëse për mbledhjen e kthimit, pengoheshin nga periudhat e gjata kohore nga kryerja e veprës penale deri te vendimi përfundimtar, si dhe nga fakti se kishte pak “pasoja të dukshme negative për ata autorë të veprave penale që nuk paguanin shumat e kthimit.”497 GAO-ja kishte arritur më parë në përfundimin se disa faktorë që ndikonin në rritjen e borxhit penal të prapambetur – që përbëhej nga gjoba penale si dhe nga kthim – kishin ardhur si rezultat i procedurave të pamjaftueshme të mbledhjes së borxheve.498 Rritja e madhe të borxheve të papaguara filloi në vitin 1996, që është edhe viti në të cilin kthimi i dëmit sipas MVRA-së u bë i detyrueshëm.499 Projektligjet në të dy dhomat e Kongresit (Dhoma e Përfaqësuesve dhe Senati) kanë si qëllim përmirësimin e mbledhjes së borxheve dhe të kthimit penal të dëmit të urdhëruara nga gjykatat.500

Nuk ka ende asnjë studim për mbledhjen e shumave të kthimit të dëmit për viktimat e trafikimit, por të dhënat sporadike sugjerojnë se viktimat e trafikimit mund të ndeshin probleme të ngjashme në marrjen në fakt të dëmeve civile dhe të kthimit penal të dëmit të urdhëruara nga gjykata. Kur viktimave në çështjen Cadena u dha me vendim gjykate 1 milionë USD si kthim dëmi, një prej avokatëve mbrojtës deklaroi: ‘’Kjo është shuma fiktive. Ata [familja Cadena] nuk kanë asgjë për të dhënë sido që të jetë.”501 Viktimat në çështjen Kil-

496 Court-Ordered Restitution Amounts Far Exceed Likely Collections for the Crime Victims in Selected Financial Fraud Cases (Shuma e urdhëruar nga gjykatat për kthim i tejkalon shumë mbledhjet për viktimat e krimit në çështje të caktuara të mashtrimit financiar), GAO-05-80. 497 Po aty. 498 Actions Still Needed to Address Deficiencies in Justice’s Collection Processes (Ka nevojë ende për

veprime për të trajtuar mangësitë në proceset e mbledhjes nga Departamenti i Drejtësisë), GAO-04- 338 (mars 2004). 499 Po aty. Kthimi i dëmit në çështjet jofederale është kthimi që u duhet paguar individëve private, jo

qeverisë. 500 H.R. 845, Akti i Përmirësimit të Kthimit të Dëmit në Çështjet Penale të vitit 2007, depozituar në

Kongres më 6 shkurt 2007, ndërmjet të tjerash, do t’u kërkonte gjykatave që të nxjerrin urdhra që kërkojnë pagimin e menjëhershëm të kthimit të plotë, do t’ u kërkonte gjykatave që të nxjerrin urdhrat mbrojtëse për të ruajtur pasuri që janë të disponueshme për kthim, si dhe do të ndalonte përfundimin e lirimit me kusht për të dënuarit me urdhra të pashlyera për kthim. S. 973, depozituar në Kongres më 22 mars 2007, përmban dispozita të ngjashme. 501 Stephanie Smith, Women Smuggled into US Forced into Prostitution Try to Recoput $1 M (Gra të

trafikuara në SHBA dhe të detyruara të ushtrojnë prostitucion, përpiqen të marrin 1 milion USD si zhdëmtim), gazeta Palm Beach Daily Business Review (8 prill 1999).

187 Soo Lee ende nuk kanë marrë as dëmshpërblimin e vendosur nga gjykata civile ose kthimin e dëmit sipas vendimit penal.

Tani që kthimi i detyrueshëm i dëmit është tipar i hetimit penal të trafikimit, do të ishte shumë e dobishme që të ekzistonte një mënyrë sistematike për të monitoruar marrjen e dëmeve nga viktimat në fakt. 502 Njësitë për Proceset Gjyqësore Financiare, që janë përgjegjëse për ekzekutimin e urdhrave të kthimit, duhet të japin informacion mbi nivelet e mbledhjes së dëmeve në çështjet e trafikimit. Ky informacion do të jetë me vlerë pasi niveli i mirëfilltë i mbledhjes duhet të merret parasysh në vendimin e prokurorit, nëse pranimi i fajit me marrëveshje që përfshin pagesën e menjëhershme të kthimit të dëmit për viktimat, është mënyra më e mirë për të vepruar. Pranime të tilla të fajit kanë përfshirë shumat e mëdha si kthim të dëmit.503

Njohuritë në lidhje me nivelin e ekzekutimit të urdhrave të kthimit gjithashtu duhet t’i nxisë prokurorët që të kërkojnë sekuestrimin e pasurive përpara ngritjes së akuzës, si dhe të sigurojnë se pasuritë e sekuestruara u janë vënë në dispozicion viktimave nëpërmjet procedimeve restauruese për sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurive.504 Kjo do të shmangë problemin e vënë re në studimin e GAO-s, sipas të cilit autorët e veprave penale i kalojnë pasuritë në emër të anëtarëve të familjes ose të personave të tjerë, ose i transferojnë ato në llogari jashtë vendit.

5.8.5 Sekuestrimi i pasurisë

TVPA-ja parashikon konfiskimin penal dhe civil të pasurive të luajtshme dhe të paluajtshme që lehtësojnë veprën penale të trafikimit, ose që janë produkt i një vepre trafikimi. 505 Konfiskimi është instrument vetëm i qeverisë, dhe pasuritë e konfiskuara kalojnë në pronësi të qeverisë, por ka procedura të caktuara për t’ua kaluar ato viktimave.

502 Përderisa viktimat mund të rikuperojë gjithashtu zhdëmtim me anë të çështjes civile, do të ishte e

dobishme gjithashtu që të mblidhej informacion mbi suksesin e marrjes së parave të dhëna si dëmshpërblim. Nëse shkalla e suksesit është e ulët, ajo mund t’i bindë palët paditëse që të bien në ujdi me të paditurit. Por për shkak se ky proces është jashtë përgjegjësisë së qeverisë së Shteteve të Bashkuara, varet tek avokatët individë të mbledhin informacion dhe ta ndajnë atë me të tjerët. 503 Shih çështjet Doe v. Reddy dhe US v. Boehm; shih gjithashtu US v. Ibrahim (i pandehuri pranoi

fajin për punë të detyruar, shërbime të detyruara dhe bashkëpunim për këto veprime, dhe ra dakord si pjesë e marrëveshjes për t’u paguar 78 000 USD si zhdëmtim për viktimat përpara dhënies së dënimit); çështja US v. Aronov (E.D. Mich. 2005) (është rënë dakord si pjesë e pranimit të fajit për të dhënë të paktën 537 043 USD zhdëmtimi). 504 E diskutuar në pjesën 5.8.5 më poshtë (Sekuestrimi i pasurisë). 505 18 U.S.C. § 1594 (b); për më tepër, § 1594 (c) përmban dispozita për konfiskimin civil.

188 Në procedimet për konfiskimin, gjykata është e detyruar që të përcaktojë nëse qeveria ka provuar lidhjen e nevojshme ndërmjet pasurisë dhe veprës penale. Kërkesat për konfiskim shqyrtohen nga gjykata sipas standardit të “më i mundshmit” (d.m.th., është më e mundshme që pasuritë janë produkt i krimit). Për shkak se konfiskimi është pjesë e dënimit për kryerjen e veprës penale, është e domosdoshme që i pandehuri të jetë fajtor në çështjen penale, si dhe që ai të dënohet.

Në pjesën më të madhe të rasteve, pasuritë subjekt sekuestrimi mbeten në zotërim të të pandehurit deri në momentin kur gjykata lëshon urdhër paraprak konfiskimi.506 Gjithsesi, qeveria mund të kërkojë nxjerrjen e urdhrit për bllokimin e pasurisë edhe përpara seancës gjyqësore, ose me anë të ngritjes së akuzës për kryerjen e veprës penale për të cilën konfiskimi mund të kërkohet, ose edhe përpara ngritjes së akuzës, nëse gjykata vendos se ka “mundësi të lartë” që padia penale e qeverisë do të ketë sukses dhe që mosnxjerrja e urdhrit do të çonte në “shkatërrimin” e pasurisë ose “zhdukjen [e saj] nga juridiksioni i gjykatës,” ose në ndonjë mënyrë tjetër do të bëhej e padisponueshme për konfiskim.507 Në rrethana të caktuara mund të lëshohet urdhri i përkohshëm bllokimi i pasurive, pa lajmëruar palët ose pa u dhënë mundësinë që të dëgjohen.508

Pasi konfiskohet pasuria, ka tri procedura me anë të të cilave ajo mund t’u transferohet viktimave: (1) me anë të peticioni për kthim të dëmit që depozitohet nga viktima pranë Seksionit të Konfiskimit të Pasurive dhe të Pastrimit të Parave të Departamentit të Drejtësisë; (2) më anë të kërkesës për kthim të dëmit të depozituar nga prokurori federal në emër të viktimës; dhe (3) në përfundim të procedurave të konfiskimit përpara se gjykata të nxjerrë urdhër përfundimtar konfiskimi, me nxjerrjen, në këtë rast, të urdhrit në favor të viktimës.509

Në procese penale ndaj të pandehurve për trafikim, konfiskimi i pasurive është përfshirë në disa raste si pjesë e marrëveshjeve në lidhje me pranimin e fajit. Për shembull, në çështjen US v. Zavala and Ibanez, çifti pranoi faj për shfrytëzim për punë të detyruar të kryer në bashkëpunim si dhe për shkelje të ligjeve të emigracionit. Si pjesë e marrëveshjes, ata ranë dakord që të konfiskohet shtëpia e tyre, me vlerë 220 000 USD (162 499 EUR), si dhe 30

506 Rregulli Federal i Procedurës Penale 32.3 trajton konfiskimin penal. Rregulli 32.2(b) parashikon se

gjykata detyrohet të nxjerrë urdhër paraprak konfiskimi sapo të jetë e mundur praktikisht pas vendimit të fajësisë ose të pranimit të fajit, dhe se nxjerrja e urdhrit paraprak e autorizon Prokurorin e Përgjithshëm që të sekuestrojë pasuritë e caktuara. Pas sekuestrimit, mund të mbahet procesi anësor për interesat e palëve të treta mbi pasuritë në fjalë. 507 21 U.S.C. § 585(e)(1)(B)(i). 508 21 U.S.C. § 853(e)(2). 509 “Termi viktimë i referohet personit që ka pësuar dëm material si rezultat i drejtpërdrejtë i kryerjes

së një vepre penale nga e cila rrjedh konfiskimi.” 28 C.F.R. § 9.2(v).

189 000 USD në të holla (22 159 EUR). I pandehuri kryesor gjithashtu u dënua me 15 vjet heqje lirie.510 Në çështjen US v. Maksimekos, një i pandehur i akuzuar për kryerjen e veprës penale të skllavërimit në bashkëpunim, pranoi fajin dhe ra dakord t’i konfiskoheshin pasuritë me vlerë mbi 500 000 USD (369 317 EUR).511

Megjithëse është politika e qeverisë që pasuritë e konfiskuara të përdoren për të shlyer urdhrat e kthimit të dëmit në çështjet e trafikimit, procedurat janë përdorur shumë pak për këtë qëllim.512 Arsyeja për këtë gjë nuk dihet. Një shkak mund të jetë se ka pasur pasuri të mjaftueshme për të paguar kthimin e dëmit pa qenë nevoja që të përdoren pasuritë e konfiskuara, se prokurorët ishin neglizhentë dhe nuk sekuestruan pasuritë, ose se të pandehurit nuk patën pasuri as për t’u sekuestruar dhe as për t’i kthyer. Në shembullin që mund të jetë i pari i kësaj natyre, në çështjen Maksimenko, prokurorët morën urdhër për konfiskim civil prej 570 000 USD dhe do të paraqisnin kërkesë për kthim të dëmit, në mënyrë që fondet dhe pasuritë e konfiskuara të mund t’u jepeshin viktimave.513 Më 25 qershor 2007, i pandehuri kryesor Aleksandër Maksimenko u dënua me 14 vjet heqje lirie dhe me 1.5 milionë USD si kthim dëmi për rolin e tij si drejtues i rrjetit të bashkëpunëtorëve.514 Në dënimin e saj, gjykata vendosi që më shumë se 500 000 USD në të holla, të sekuestruara nga shtëpia e Maksimenkos dhe nga llogaritë bankare, si dhe bizhuteritë me vlerë rreth 30 000 USD të përdoreshin për të shlyer pjesërisht urdhrin e kthimit.

Përveç konfiskimit të pasurive, palët private edhe mund t’u drejtohen disa procedurave me qëllim parandalimin e shpërndarjes së pasurive përpara përfundimit të çështjes civile. Këto procedura përcaktohen nga ligjet e secilit prej 50 shteteve. Pjesa më e madhe e shteteve kanë legjislacion që autorizon sekuestrimin e përkohshëm përpara gjyqit kur paditësi akuzon të pandehurin për dëme financiare. Gjithsesi, shtetet i kufizojnë mundësinë e sekuestrimet paraprake vetëm për çështje të caktuara, p.sh. padi për kontratat dhe asnjë padi tjetër; shtete

510 Suffolk Country Woman Sentenced for her Role in Forced Labor and Alien Smuggling Scheme

(Gruaja nga rrethi Suffolk dënohet për rolin e saj në skemën e punës së detyruar dhe të trafikimit të të huajve), Njoftim për Shtyp i Zyrës së Prokurorit të Shteteve të Bashkuara e datës 9 nëntor 2005. 511 Attorney General’s Annual Report on US Government Activities to Combat Trafficking in Persons

(Raporti vjetor i Prokurorit të Përgjithshëm për aktivitetet e qeverisë së Shteteve të Bashkuara në luftën kundër trafikimit të qenieve njerëzore) ( FY 2005). 512 E-mail-i nga Seksioni i Konfiskimit të Pasurive nga Pastrimi i Parave, Departamenti Amerikan i

Drejtësisë, 24 prill 2007. 513 E-mail-i nga Peter Ziedas, prokuror asistent i Shteteve të Bashkuara, datë 27 prill 2006. 514 Livonia Man Sentenced to 14 Years in Prison and $1.5 Million in Restitution for Forcing Eastern

European Women to Work at Detroit Area Strip Clubs (Burri nga qyteti i Livonias dënohet me 14 vjet heqje lirie dhe 1.5 milionë USD për dëmshpërblim për gratë nga Evropa Lindore të detyruara të punojnë në klubet e striptizës në zonën e qytetit Detroitit), Njoftim për Shtyp i Zyrës së Prokurorit të Shteteve të Bashkuara, 25 qershor 2007.

190 të tjera kanë kufizime që lidhen me vendbanimin e të pandehurit.515 Pasuritë që gjenden jashtë shtetit nuk mund të sekuestrohen paraprakisht. Si rezultat, në proceset civile ka pasur përdorim shumë të vogël të sekuestrimit paraprak në emër të viktimave të trafikimit, si dhe në lidhje me të drejtat e punëtorëve në përgjithësi.

5.8.6 Ndihma për viktimat

5.8.6.1 Të drejtat e të gjitha viktimave të krimit

Viktima e krimit sipas ligjit ka disa garanci në lidhje me të drejtën për t’u dëgjuar, për t’u informuar në mënyrë të vazhdueshme për të qenë e sigurt dhe për të pasur siguri. Akti i të Drejtave të Viktimave të Krimit (CVRA) parashikon disa të drejta specifike për viktimat e krimit si dhe mjetet për t’i zbatuar ato.

CVRA-ja parashikon që viktima krimi ka:

“ (1) Të drejtën për t’u mbrojtur në mënyrë të arsyeshme nga i akuzuari; (2) Të drejtën për njoftim të arsyeshëm, të saktë dhe në kohë të seancave gjyqësore publike, si dhe të çdo procesi lidhur me lirimin me kusht, që lidhet me krimin ose lirim ose largim të të akuzuarit; (3) Të drejtën për të mos u përjashtuar nga proceset gjyqësore publike, me përjashtim të rasteve kur gjykata, pas marrjes së provave të qarta dhe bindëse, përcakton se dëshmia e viktimës do të ndikohej materialisht, nëse viktima do të dëgjonte dëshmi të tjera në atë proces; (4) Të drejtën për t’u dëgjuar në mënyrë të arsyeshme në çdo procedim publik në gjykatën e shkallës së parë në lidhje me lirimin, pranimin e fajit, dënimin ose çdo procese të lidhur me lirimin me kusht; (5) Të drejtën e arsyeshme që të konsultohet me avokatin e qeverisë në çështjen përkatëse; (6) Të drejtën e kthimit të plotë dhe në kohë, siç parashikohet në ligj; (7) Të drejtën e zhvillimit të seancave gjyqësore pa vonesa të paarsyeshme;

515 Shih Rhonda Wasserman, Equity Renewed: Preliminary Injunctions to Secure Potential Money

Judgments (Rinovimi i drejtësisë: Masat paraprake për sigurimin e vendimeve të mundshme të dëmshpërblimit), 67 Wash. L. Rev. 257 (1992) (që përshkruan kufizimet gjeografike si dhe kufizimet lëndore për sekuestrim); Lars E. Johansson, The Mareva Injunction: A Remedy in the Pursuit of the Errant Defendant (Masa sigurimi Mareva: Instrument në ndjekje të të paditurit të arratisur), 31 U.C. Davis L. Rev. 1091 (1998) (përshkrim i hezitimit të gjykatave amerikane për të dhënë masa paraprake që lehtësojnë paditësit dhe i “boshllëkut” në ligjet amerikane për sekuestrimin e pasurive përpara vendimit përfundimtar të gjykatës).

191  (8) Të drejtën për t’u trajtuar me drejtësi, duke respektuar dinjitetin dhe jetën private të saj.”516

Viktimat duhet të informohen nga zyrtarët përgjegjës të caktuar – konkretisht, oficerë të zbatimit të ligjeve, gjatë fazës së hetimeve, dhe prokurorët, pas ngritjes së akuzave në gjykatë – rreth këtyre të drejtave si dhe vendeve ku mund të marrin shërbime të menjëhershme mjekësore dhe sociale, disponueshmërinë e kthimit të dëmit ose të ndonjë mase lehtësuese tjetër, duke përfshirë programet për dëmshpërblimin e viktimave të krimit nga të cilat mund të përfitojë viktima, si dhe programe publike dhe private që janë të disponueshme për këshillim, trajtim dhe mbështetje të tjera. Viktimat duhet të njoftohen gjithashtu për mbrojtjen ligjore dhe masat mbrojtëse (duke përfshirë urdhrat e mbrojtjes), që janë të disponueshme për të parandaluar kërcënimet dhe ngacmimet.517

Çdo nëpunës i Departamentit të Drejtësisë detyrohet t’i nënshtrohet trajnimit të detyrueshëm për të drejtat e viktimave. Për mosrespektimin e qëllimshëm ose të tejskajshëm të dispozitave të ligjeve federale që lidhen me trajtimin e viktimave të krimit, merren masa disiplinore, duke përfshirë pezullimin ose shkarkimin nga puna.518 Në maj të vitit 2005, Prokurori i Përgjithshëm ka nxjerrë udhëzime për Aktin e Drejtësisë për të Gjithë.519

5.8.6.2 Viktimat fëmijë

Ka një sërë dispozitash të veçanta që lidhen me viktimat fëmijë dhe çështje të tilla si mbrojtja e jetës private të tyre dhe identitetit. Gjykata mund të caktojë kujdestar ad litem (për çështjen në gjykim) për të mbrojtur interesat më të larta të fëmijës që ishte viktimë krimi, ose dëshmitar në një krim ku përfshihet abuzime ose shfrytëzimi.520 Kujdestari ad litem është kujdestar ligjor i caktuar për palën që është e paaftë për të vepruar, si për shembull një fëmijë. Sipas Udhëzimeve të Prokurorit të Përgjithshëm, prokurorët duhet të shqyrtojnë gjithashtu nëse është e përshtatshme, që të kërkohet caktimi i kujdestarit ad litem në rastet kur viktima e krimit ose dëshmitari është fëmijë.

Në disa raste të trafikimit të fëmijëve, zyrat e prokurorëve kanë gjetur strehim afatgjatë, këshillim, arsimim dhe trajnim në punë.

516 18 U.S.C. § 3771 (a) (“Të Drejtat e Viktimave të Krimit”). 517 42 U.S.C. § 10607(b) dhe (c) (Identifikimi i Viktimave dhe Përshkrimet e Shërbimeve). 518 Shih 18 U.S.C. § 3771(f)(1) dhe (2)(C). 519 Shih Attorney General Guidelines for Victim and Witness Assistance (Udhëzimet e Prokurorit të

Përgjithshëm për Viktimat dhe Ndihmën e Dëshmitarëve) në http://www.justice.gov/olp/pdf/ag_guidelines.pdf . 520 18 U.S.C. § 3509(h)(1).

192 5.8.6.3 Të drejtat e viktimave të trafikimit

Përveç të drejtave të përgjithshme për të gjitha llojet e viktimave, të cilat u diskutuan më lart, individët që janë vërtetuar nga qeveria federale si viktima të formës së rëndë trafikimi kanë disa të drejta të posaçme. “Forma e rëndë e trafikimit të qenieve njerëzore” përkufizohet në aktet ligjore si:

“(A). Trafikimi seksual ku një akt seksual tregtar është realizuar me dhunë, mashtrim, ose shtrëngim ose në të cilin personi i detyruar për të kryer aktin, nuk ka mbushur 18 vjeç; ose (B) rekrutimi, dhënie strehe, transportimi, dhënia ose mbajtja e një personi për punë ose shërbime, nëpërmjet përdorimit të dhunës, mashtrimit ose shtrëngimit për qëllime të nënshtrimit për shërbimet e detyruara, zgjedhën, heqja e lirisë për shkakun e borxheve (debt bondage) ose skllavëri.”521

Kështu procesi i vërtetimit bëhet një pengesë e madhe për punëtorët e shfrytëzuar, në veçanti për sa i përket statusit ligjor, autorizimit të punës si dhe mundësitë për të përfituar nga shërbimet ligjore, megjithëse viktimat e krimit të cilat nuk vërtetohen si të tilla kanë ende të drejta për përfitimet standarde të viktimave. Viktimat e trafikimit të vërtetuara si të tilla kanë të drejtë të përfitojnë shërbime të posaçme, pavarësisht nga ngritja eventuale të padisë penale ose jo, ose nga fakti nëse paditë e ngritura përfshijnë akuza trafikimi ose jo. Disa shërbime, gjithsesi, mund të mos jenë në dispozicion të viktimave që janë nënshtetas amerikanë, pasi ato lidhen vetëm me statusin e emigracionit. Shërbimet dhe të drejtat janë si më poshtë:

(1) Mosndalimi– deri në masën e mundshme dhe të lejuar nga ligji, viktimat e formës së rëndë të trafikimit nuk duhet të mbahen të ndaluara në mënyrë formale;522 (2) Informacioni – viktimat e trafikimit duhet të marrin informacion rreth shërbimeve ligjore, përfitimeve të emigracionit, organizatave të shërbimeve shoqërore, programet e ndihmës së viktimave dhe të dëmshpërblimit të tyre, kthimin e dëmit dhe shërbimet mjekësore të disponueshme;523 (3) Shërbimet e përkthimit – viktimat e trafikimit do të kenë akses të arsyeshëm për shërbimet e përkthimit me shkrim/gojë nëse nuk janë në gjendje të komunikojnë në anglisht ose janë analfabete në gjuhën e tyre;524

521 22 U.S.C. § 7102(8). 522 Shih 28 C.F.R. § 1100.31. Shih në përgjithësi Udhëzimet e Prokurorit të Përgjithshëm, f. 68-72. 523 Shih 28 C.F.R. § 1100.33. 524 Shih 28 C.F.R. § 1100.33.

193  (4) Përfitimet e emigracionit – nëse viktima vërtetohet si viktimë e formës së rëndë trafikimi dhe plotëson kërkesat e tjera të përcaktuara më poshtë, ajo ka të drejtë të marrë dy forma lehtësimi për sa i përket emigracionit: (1) qëndrim të vazhdueshëm (continued presence) 525 dhe (2) statusin “T” joemigrant (që shpesh quhet si “Viza T.”) • Qëndrim i vazhdueshëm” është termi i veçantë që përdoret për t’i dhënë viktimës së trafikimit status të përkohshëm ligjor në Shtetet e Bashkuara, edhe në rast se personi ka hyrë në vend në mënyrë të paligjshme. Qëndrimi i vazhdueshëm u jepet viktimave të formës së rëndë të trafikimit, të cilat janë dëshmitarë të mundshëm në hetimin ose ndjekjen penale. Kur individi merr të drejtën e qëndrimit të vazhdueshëm, merr gjithashtu autorizim pune. Është e detyrueshme, që qëndrimi i vazhdueshëm të kërkohet nga punonjësi i organeve të zbatimit të ligjeve. • Viza T është vizë jo për emigrantët që i jepet viktimës së formës së rëndë trafikimi që ka përmbushur kërkesat e arsyeshme për ndihmë gjatë hetimit dhe ndjekjes penale për trafikimin dhe e cila do të pësonte vuajtje të skajshme në rast se do të largohej.526 Pas tri vitesh qëndrimi të vazhdueshëm fizik në Shtetet e Bashkuara me status jo- emigrant T, mbajtës i vizës T mund të aplikojë për qëndrim të përhershëm. Që të përfitojë rregullimin e statusit si banor i përhershëm i ligjshëm, aplikuesi duhet të japë prova se ka pasur karakter të lartë moral dhe, ose ka plotësuar çdo kërkesë të arsyeshme për të dhënë ndihmë gjatë hetimit dhe ndjekjes penale të veprës së trafikimit, ose se largimi nga Shtetet e Bashkuara do të sillte si pasojë vuajtje të skajshme, duke përfshirë dëme të rënda dhe të pazakonta me largim nga Shtetet e Bashkuara. Viktima mund të aplikojë në mënyrë të drejtpërdrejtë për vizën T dhe, pas tri vitesh, për rregullimin e statusit. Mbajtësit e vizës T joemigrantë dhe aplikuesit për rregullimin e statusit kanë të drejtë të marrin autorizim për punë.

Numri i njerëzve që nuk janë shtetas që mund të marrin viza T çdo vit është 5,000 në maksimum, dhe numri i njerëzve me viza T joemigrantë të cilëve

525 22 U.S.C. § 7105(c)(3). 526 Viktimave të mitur nuk u kërkohet të plotësojnë kërkesat e bashkëpunimit me organet e zbatimit të

ligjeve, dhe as viktimave të rritura që nuk janë në gjendje të ndihmojnë si rezultat i traumave psikologjike dhe fizike.

194  mund të jepet rregullimi i statusit çdo vit, është gjithashtu 5,000 në maksimum. Shifrat maksimale nuk përfshijnë bashkëshortët, fëmijët, vëllezërit dhe motrat ose prindërit e viktimave, në qoftë se, sipas ligjit, ata mund të përfitojnë nga programi. Në vitin financiar 2005, ka pasur 160 kërkesa për qëndrim të vazhdueshëm nga të cilat u miratuan 158. Gjithashtu, në vitin financiar 2005, për viza T aplikuan 229 individë dhe prej tyre u miratuan 112 aplikime.527

(5) Përfitimet në natyrë të përfitimeve për refugjatët – viktima e formës së rëndë trafikimi ka të drejtë për përfitimet që secili shtet u ofron refugjatëve. Përfitime të tilla përfshijnë ndihmë në të holla, ndihmë mjekësore, kuponët që lejojnë marrjen e ushqimeve falas, dhe strehim.528 (6) Korporata e Shërbimeve Ligjore (LSC) – LSC është shoqëri private, jofitimprurëse e krijuar nga Kongresi, e cila financon programe të ndihmës ligjore në të gjithë vendin për të ndihmuar të varfrit. TVPA-ja ngarkon LSC-në të ofrojë ndihmë ligjore për viktimat e trafikimit, pavarësisht nga statusi i emigracionit. Organizatat e financuara nga LSC-ja mund të ndihmojnë viktimat duke u kërkuar vërtetim të statusit dhe përfitime të tjera të emigracionit, dhe mund të ngrenë padi civile në emër të tyre. Nëse viktima i mohohet përfundimisht vërtetimi i statusit, gjithsesi, përfaqësimi ndërpritet. TVPRA-ja ngarkon LSC-në që të ofrojë ndihmë

527 Attorney General’s Annual Report to Congress (Raporti vjetor i Prokurorit të Përgjithshëm për

Kongresin) f. 11-12 (FY 2005). Në raport thuhet se numri i lartë i refuzimeve për vitin financiar 2005 ka ardhur si rezultat i një çështjeje, në të cilën 170 aplikantët u refuzuan sepse “ishte përcaktuar se aplikantët nuk ishin viktima trafikimi siç ishte përcaktuar në TVPA-në.” Programi i TVPA-së për lehtësimin e emigracionit ka qenë epiqendra e kritikave të shumta nga OJF-të që punojnë kundër trafikimit, dhe nga komentatorët që theksojnë se kërkesat e dyfishta të të qenit viktimë e një “forme të rëndë trafikimi” dhe bashkëpunimi me agjencitë e zbatimit të ligjeve nuk i mbrojnë ashtu siç duhet viktimat. Shih Note, Remedying the Injusticces of Human Trafficking through Tort Law (Shënim, Ndreqja e padrejtësive të trafikimit të qenieve njerëzore nëpërmjet së drejtës jashtëkontraktore), 119 Harv. L. Rev. 2574, 2581 (2006), Kathleen Kim dhe Kusia Hreshchyshyn, Human Trafficking Private Right of Action: Civil Rights for Trafficked Persons in the United States (E drejta për padinë civile në rastet e trafikimit: Të drejtat qytetare për personat e trafikuar në Shtetet e Bashkuara, 16 Hastings Women’s L. J. 1, 14 – 15 (Dimër 2004). 528 Një OJF vë në dukje se këto përfitime, të cilat ndryshojnë nga njëri shtet në tjetrin, janë mjaft

modeste. “Në shtetin e Californisë, për shembull, viktimat marrin ndihmë si refugjatë për tetë muaj. Kjo ndihmë përbëhet prej 300 USD në dorë në muaj si ndihmë, 120 USD në muaj për kuponat me të cilat blihet ushqimi, si dhe shërbime mjekësore gjatë kësaj periudhe.” Hidden Slaves: Forced Labor in the United States (Skllevërit e fshehur: Puna e detyruar në Shtetet e Bashkuara), 23 Berkeley J. Int’l L. 47, shënim 83.

195  ligjore edhe për anëtarët e familjes. 529 Në vitin 2005, 11 organizatat e financuara nga LSC-ja ndihmuan 141 viktima trafikimi.530

Nëpërmjet Departamentit të Shëndetësisë dhe Shërbimeve Njerëzore (HHS), qeveria federale financon organizatat joqeveritare që u ofrojnë shërbime të drejtpërdrejta viktimave të trafikimit si edhe organizatave që ofrojnë trajnim dhe asistencë teknike. (Nëpërmjet fondit federal është financuar pjesërisht Manuali i Proceseve Civile në mbrojtje të viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore). Në vitin 2005, iu dhanë rreth 3.2 milionë USD organizatave që ofronin shërbime të drejtpërdrejta.531 Gjithashtu, në vitin 2005 Zyra e Departamentit të Drejtësisë për Viktimat e Krimit financoi 25 projekte të ndryshme të shërbimeve të drejtpërdrejta për viktimat, si dhe një projekt që u ofroi asistencë teknike organizatave të shërbimeve dhe një program që u përqendrua në ndërtimin e strehëzave për viktimat e trafikimit.

Të gjitha këto përfitime për viktimat e trafikimit varen nga vërtetimi i statusit që qeveria i jep viktimës së formës së rëndë të trafikimit. Për të marrë statusin, jo vetëm që duhet të jetë viktimë e një prej veprave penale të përcaktuara në aktet ligjore, por në të njëjtën kohë viktima duhet të jetë “e gatshme që të ndihmojë në çdo mënyrë të arsyeshme në hetimin dhe ndjekjen” e veprës së kryer, dhe në të njëjtën kohë ose duhet të ketë aplikuar për vizën T, ose duhet të jetë person “qëndrimi i vazhdueshëm” i të cilit është i nevojshëm për ndjekjen penale.532 Pa vërtetim të statusit, viktima pa dokumente nuk ka asnjë të drejtë ligjore të rrijë në Shtetet e Bashkuara, dhe as nuk ka autorizim për të punuar. (Shënim: viktimat e mitura nuk kërkohen të bashkëpunojnë me organet e zbatimit të ligjeve për marrjen e letrës nga HHS-ja, që lejon atyre të marrin të gjitha përfitimet dhe shërbimet që bëhen të disponueshme nëpërmjet vërtetimit të statusit).

Kështu, procesi i vërtetimit të statusit paraqet dy pengesa të menjëhershme dhe të dukshme. Së pari, personi mund të jetë punëtor i shfrytëzuar dhe i abuzuar, i papaguar ose i nënpaguar dhe i keqtrajtuar rëndë, dhe megjithatë veprimet në fjalë nuk shkelin asnjë prej ligjeve penale të trafikimit. Së dyti, personi mund ketë aq shumë frikë në lidhje me organet zbatuese të ligjeve ose me trafikantin, se nuk do të jetë i gatshëm që të bashkëpunojë gjatë hetimit dhe ndjekjes penale të çështjes. Avokatët kanë vënë në dukje, se “nga perspektiva e personave të

529 “Ri-autorizimi i vitit 2003 e zgjeron përfaqësimin e lejuar nga ata që marrin financime nga LSC-ja

për të përfshirë anëtarë të caktuar të familjes së viktimave të trafikimit.” Letër e Programit të LSC-së 05-2 (6 tetor 2005). 530 Raporti vjetor i Prokurorit të Përgjithshëm për Kongresin, f. 10 (FY 2005). 531 Raporti vjetor i Prokurorit të Përgjithshëm për Kongresin, f. 7 (FY 2005). Nuk përfshihen shumat e

dhëna në vitin financiar (FY) 2006 për organizatat me qëllim marrëdhëniet me publikun. Po aty, f. 37. 532 22 U.S.C. § 7102(E)(i).

196 trafikuar, duke qenë se ligji vë theksin tek ndjekja penale, përfitimet varen nga proceset e prokurorisë dhe në këtë mënyrë krijojnë pengesa të ndjeshme për zhdëmtimin e plotë.”533

Për viktimat e shfrytëzimit të punës që nuk përbën vepër penale të trafikimit, nuk do të ketë përfitime sipas TVPRA-së, nuk do të ketë status qëndrimi të qëndrueshëm dhe nuk do të ketë as mbështetje ligjore nga organizatat e ndihmës ligjore që financohen nga qeveria. Çështjet që mund t’u përkasin, por nuk u përkasin qartë këtyre kategorive, mund të shpërfillen. Gjithsesi, në Shtetet e Bashkuara, ka disa organizata që u janë kushtuar të drejtave të punëtorëve dhe të emigrantëve, dhe organizata të tilla prej kohësh kanë përfaqësuar punëtorët emigrantë pa dokumente, ndonjëherë duke fituar beteja të rëndësishme gjyqësore.

Mungesa e përfitimeve sipas regjimit të TVPA-së nuk do të thotë domosdoshmërisht se punëtori e ka të pamundur që të fitojë dëmshpërblimin nëpërmjet padisë civile, por është e qartë se sfidat janë shumë më të mëdha.

5.8.7 Përfundime për Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Në Shtetet e Bashkuara, ka sistem ligjor të zhvilluar mirë, i cili parashikon si dëmet penale si dhe dëmet civile. Për më tepër, skemat shtetërore të dëmshpërblimit rimbursojnë të gjitha viktimat e krimit për shpenzimet e tyre vetjake të paguara nga ato në lidhje me veprën penale. Kështu që, viktima e trafikimit ka të paktën mundësi për të marrë të ardhurat e humbura, ose nëpërmjet kthimit penal të dëmit ose nëpërmjet dëmshpërblimit civil, si dhe dëmshpërblim për dhimbjen dhe vuajtjen emocionale, dhe gjithashtu dëmet ndëshkuese që tejkalojnë dëmet e pësuara në fakt (punitive damages), të cilat kanë si qëllim shmangien e veprimeve shumë të rënda në të ardhmen. Megjithëse e drejta individuale për të ngritur padi sipas TVPRA-së është paprovuar, avokatët civile tashmë kanë ngritur padi kundër trafikantëve, duke përdorur shumë teori ligjore, dhe kanë fituar çështje të rëndësishme gjyqësore me dëmshpërblim të mëdha të urdhëruara me vendimet e gjykatës.

Tani që ka një shkak tjetër për të ngritur padi civile në rastin e kryerjes së veprës penale të trafikimit, e drejta civile, me çështjet gjyqësore të saj, duhet të zhvillojë substancën e të drejtave të mbrojtura nga këto ligje penale. Në një kontekst analog, çështjet sipas ligjit civil “Mohimi i të Drejtave”534 kontribuan në zhvillimin e së drejtës sipas ligjit penal shoqërues “Mohimi i të Drejtave duke Keqpërdorur Ligjit,”535 dhe gjykatat shpesh nxjerrin shembuj nga

533 Kathleen Kim dhe Kusia Hreshchyshyn, Human Trafficking Private Right of Action (E drejta për

padinë civile në rastet e trafikimit të qenieve njerëzore), 16 Hastings Women’s L. J., f. 14. 534 42 U.S.C. § 1983. Paditë referohen shpesh si “paditë sipas § 1983” (“§ 1983 suits”). 535 18 U.S.C. § 242.

197 çështjet civile për të kuptuar dhe për të trajtuar më mirë çështjet penale. Për shkak se juristët civilë mund të jenë më të prirur në zgjerimin e koncepteve të tyre – si në lidhje me atë çfarë përbën punën e detyruar ose trafikimin për qëllime shfrytëzimi seksual, si dhe në lidhje me përcaktimin e njerëzve që mbajnë përgjegjësisë kundrejt viktimës/paditësit – në fund të fundit, çështjet civile mund të zgjerojnë fushën e përgjegjësisë penale. Me fjalë të tjera, në një çështje penale trafikimi, ka mundësi që gjykata të marrë parasysh faktin se situata e ngjashme ishte baza e konstatimit të përgjegjësisë sipas legjislacionit civil të trafikimit. Me analogji, gjykata mund të arsyetojë se veprimet që përbëjnë “trafikim” në të drejtën civile, përbëjnë dhe “trafikim” sipas së drejtës penale. Për shkak të faktit se në krahasim me prokurorët, avokatët civilë shpesh janë më të guximshëm, paditë e tyre do të ndihmojnë në përcaktimin e koncepteve ligjore të trafikimit.

5.8.8 Praktikat e mira në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

• Kthimi i dëmit (dëmshpërblimi) është i detyrueshëm për të gjitha viktimat e krimeve të dhunshme dhe të gjitha viktimat e veprave të trafikimit, pavarësisht nga fakti nëse vepra e trafikimit plotëson përkufizimin e krimit të dhunshëm; • Skemat shtetërore të dëmshpërblimit ndihmojnë viktimat e krimit që kanë pësuar humbje materiale, pa kufizime në bazë të nënshtetësisë ose statusit ligjor dhe pa qenë i nevojshëm identifikimi apo ndalimi i të pandehurit. Këto skema ofrojnë gjithashtu financim për raste urgjente. • Në nivelin administrativ, Departamenti i Punës monitoron punëdhënësit në zbatimin e legjislacionit mbi të drejtat e punëtorëve, si dhe mund të vendosë gjoba dhe t’u sigurojë punëtorëve pagesën e pagave të prapambetura. Komisioni për Mundësi të Barabarta për Punësim (EEOC) kryen një funksion të ngjashëm në lidhje me legjislacionin për të drejtat civile; • TVPRA-ja parashikon një shkak të shprehur për ngritjen e padisë civile. Megjithëse dispozita për dëmet është e papërcaktuar, mund të mendohet që ajo do të shtjellohet mbi bazën e çështjeve gjyqësore të vendosura sipas FLSA-së dhe sipas ligjeve të të drejtave qytetare që mundësojnë dëmshpërblim për pagat e papaguara, dhimbjen dhe vuajtjet si dhe dëmet ndëshkuese shtesë, tarifat e avokatëve, dhe shpenzimet gjyqësore. Me zhvillimin e jurisprudencës me vendimet gjyqësore sipas TVPRA-së, gjykatat do të ndihmohen gjithashtu në vlerësimin e ndjekjeve penale për trafikimin.

198 • Qeveria federale financon Korporatën e Shërbimeve Ligjore, e cila, nga ana e saj financon disa organizata për ndihmë ligjore, që kanë ndihmuar viktimat e trafikimit; • Viktimat e trafikimit përfitojnë si rezultat i lëvizjes së fortë për të drejtat e viktimave dhe të kulturës për respektimin e të gjitha viktimave të krimit. Megjithëse viktimat nuk janë palë në procesin penal, ato kanë të drejta ligjore dhe mbrojtjen sipas ligjit; • Zbatimi i detyrave në lidhje me viktimat të zyrtarëve përgjegjës, ku përfshihen strukturat e zbatimit të ligjeve, prokurorët dhe gjykatat, mund të kërkohet në gjykatë nga viktimat, në mënyrë që të garantohet se të drejtat e tyre nuk shpërfillen; • Shoqëria civile është shumë aktive dhe janë shumëfishuar OJF-të që ofrojnë shërbime, duke përfshirë përfaqësim ligjor, për viktimat e trafikimit. Kjo do të thotë që është duke u rritur numri i padive civile që ngrihen ndaj trafikantëve; dhe • TVPA-ja krijon një regjim vizash që u lejon viktimave të vërtetuara të trafikimit të kenë statusin e qëndrueshëm për qëndrim, autorizim për punë dhe mundësi të aplikojnë për qëndrim të përhershëm.

199 6. Përfundime dhe Rekomandime

E drejta për dëmshpërblim përbëhet kryesisht nga e drejta për të marrë shpërblim nga autori i veprës penale, që nënkupton se shteti është i detyruar që të sigurojë se ka mekanizma ligjore dhe procedurale për të ndjekur padi dhe për t’i zbatuar vendimet eventuale të gjykatave për dëmshpërblim. Ekziston gjithashtu norma, në lindje e sipër, sipas së cilës dëmshpërblimi duhet të paguhet nga shteti për viktimat e krimeve të dhunshme që shkaktojnë dëmtim fizik ose psikologjik. Për disa shtete (p.sh., shtetet palë të KEDVKDh-së), ky është detyrim. Gjithashtu, sipas standardeve bazë të punës së ILO-s, shtetet detyrohen që të ofrojnë mjete efektive për shkeljet e të drejtave të punës. Personat e trafikuar gëzojnë të drejta të tjera plotësuese që lidhen me mbrojtjen dhe ndihmën, gjë që bën të mundur që ata të kenë mjete të tjera zhdëmtimi, në veçanti për sa i përket shpërblimit të dëmeve.

Ndërkohë që të gjitha vendet në studim kanë të paktën një procedurë ligjore ekzistuese penale, civile ose të punës që bën të mundur ngritjen e padisë për dëmshpërblim kundër trafikantëve/shfrytëzuesve, pak prej tyre kanë ngritur skema shtetërore dëmshpërblimi. Mekanizmat ekzistues të dëmshpërblimit, pavarësisht nga fakti nëse parashikojnë shpërblimin nga shteti ose nga autori i veprës penale, ende paraqesin pengesa për individët në kërkimin dhe marrjen e dëmshpërblimit. Ato janë të ndërlikuara, kushtojnë shumë dhe zgjasin në kohë. Kriteret për përfitimin janë kufizuese, dhe mund të mos njihen të gjitha llojet e dëmeve të pretenduara nga viktimat. Për më tepër, pagesat e urdhëruara mund të mos kryhen, dhe vendimet e gjykatave mund të mos ekzekutohen si rezultat i vështirësive me zbatimin ose dispozitat e sekuestrimit të pasurive. Bashkëpunimi përtej kufijve dhe mungesa e shtetit të së drejtës, mund të kontribuojnë më tej në mosfunksionimin e sistemeve.

Një problem i veçantë lidhet me skemat që e urdhërojnë autorin e veprës penale që të paguajë dëmet, pasi ato paguhen rrallë; shumë pak persona të trafikuar në çdo shtet të këtij studimi kanë marrë dëmshpërblim.

Dëmshpërblimi nga skema shtetërore siguron që kërkuesi të marrë të paktën një pjesë të dëmshpërblimit, edhe pse ajo nuk mbulon të gjitha humbjet. Për këtë arsye, skemat shtetërore kanë mundësi të japin drejtësi dhe rrjedhimisht ato duhet të krijohen ose të përmirësohen nëpërmjet zgjerimit të kritereve të përfitimit. Duke u nisur nga kufizimet buxhetore të skemave të tilla, ka rëndësi që të merret parasysh nëse skema të tilla duhet të mbulojnë veprat penale të të gjitha llojeve ose humbjet e të gjitha llojeve.

Kufizimi i llojeve të veprave do të ulte numrin e viktimave që kanë të drejtë të kërkojnë

200 dëmshpërblim dhe kufizimi i humbjeve të mbuluara do të çonte në uljen e masës së dëmshpërblimit që mund t’i jepet kërkuesit të suksesshëm. Të dyja këto procedura do të kushtonin më pak, se sa mbulimi i të gjitha humbjeve për të gjitha llojet e viktimave.

Personat e trafikuar preken nga faktorë specifikë që lindin nga situatat e tyre, të cilat i pengojnë ata për të përfituar dëmshpërblim, edhe në rastin kur mekanizmat e dëmshpërblimit funksionojnë mirë. Probleme të tilla si për shembull frika, pengesat e gjuhës, ndrojtja për t’u lidhur me autoritetet, ndjenja e përçmimit dhe e pasigurisë rreth statusit të tyre si emigrantë, kanë nevojë që të kapërcehen të gjitha. Për më tepër, përdorimi i mjeteve për zhdëmtim kërkon njohje dhe mbështetje. Informacioni mbi masat e drejtësisë dhe bërjen e kërkesave për dëmshpërblim është i domosdoshëm dhe kërkohet që të bëhet i disponueshëm në mënyra të ndryshme origjinale, me qëllim që personat e trafikuar të njohin të drejtat e tyre. Ndihma e pavarur ligjore dhe asistenca gjithnjë do të kenë ndikim pozitiv në mundësitë e viktimës për të siguruar urdhrin e dëmshpërblimit, por ka nevoje që ato të jenë të disponueshme pa pagesë dhe sa më shpejt të jetë e mundur, sapo viktima të bjerë në kontakt me autoritetet ose me një agjenci mbështetëse.

Situata e fëmijëve në masën e madhe mbetet e patrajtuar në këtë raport, si rezultat i vështirësive në marrjen e informacioneve të detajuara. Gjithsesi, është e qartë se problemet e hasura nga personat e trafikuar shumëfishohen kur viktimat janë fëmijë. Për shembull, procedurat ligjore krijojnë më shumë ndrojtje për fëmijët dhe nevojitet më shumë këshillim për t’u bërë atyre të mundur të kuptojnë sistemin ligjor dhe të drejtat e tyre. Ka gjithashtu në veçanti çështje shtesë të lidhura me fëmijët që duhet të trajtohen në nivel kombëtar, si për shembull nevoja për sistemet e shërbimeve sociale dhe për kujdestarinë, me qëllim sigurimin se dhënia dhe shpenzimi i parave të dëmshpërblimit do të monitorohen dhe se fëmijët do të mbrohen nga prindërit ose kujdestarët në qoftë se veprimet e tyre nuk përkojnë me interesat më të larta të fëmijës.

Përpara faktit se vetëm një pakicë e vogël e personave të trafikuar kërkojnë dëmshpërblim dhe se akoma dhe më pak marrin pagesën e dëmshpërblimit, është e domosdoshme në kuadrin e detyrimeve ligjore ndërkombëtare që shtetet të bëjnë më shumë përpjekje për të përmirësuar sistemet e dëmshpërblimit për përfitimin e personave të trafikuar. Nuk ka një model ligjor të vetëm që të garantojë se dëmshpërblimi do t’u jepet të gjithë personave të trafikuar ose shumicës së tyre dhe ka shumë pengesa praktike të cilat mund të rezultojnë të vështira për t’u kapërcyer.

201 Për këtë arsye, shtetet duhet të sigurojnë që një shumëllojshmëri formash zhdëmtimi të jenë të disponueshme, me qëllim që kërkesat për dëmshpërblim nga personat e trafikuar të mund të kenë një farë shansi për sukses.

Shtetet mund të huazojnë tiparet më të mira të skemave ekzistuese në mënyrë që të krijojnë ose të përmirësojnë sistemet e tyre. Gjithsesi, kjo duhet bërë nga çdo shtet brenda zhvillimit të politikes gjithëpërfshirëse për dëmshpërblimin e personave të trafikuar. Kjo do të përfshinte konsultimet me vetë viktimat dhe me OJF-të që përfaqësojnë interesat e tyre. Shtetet duhet të eksplorojnë masa për të ndërmarrë reforma sistematike dhe ligjore në fushat e të drejtës civile, të drejtës penale dhe të drejtës së punës, në mënyrë që të rritet mundësia për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë; për të ofruar ndihmë ligjore për personat e trafikuar; për të përqendruar informacionin dhe shërbimet mbështetëse për personat e trafikuar; për të bërë të mundur rregullimin e statusit të personave të trafikuar gjatë kohëzgjatjes së procesit; për të fuqizuar kompetencat e inspektoriateve të punës dhe strukturave të tjera të ngjashme për të vënë rregulla, duke përfshirë dhënien e dëmshpërblimit; si dhe për të eksploruar sisteme jashtëgjyqësore për negocimin e pagesave të dëmshpërblimit, si p.sh. ndërmjetësimin.

OJF-të dhe sindikatat duhet të vazhdojnë gjithashtu të luajnë një rol të rëndësishëm, duke vlerësuar të drejtat penale, civile dhe të punës në vendet e tyre dhe duke zhvilluar strategji për të avancuar interesat për përmirësimin e mundësive të përfitimit të dëmshpërblimit, si dhe duke dhënë ndihmë për përpjekjet për ndërmjetësim. OJF-të që punojnë në fushën e trafikimit ndërmjet të tjerash do të përfitonin nga krijimi i rrjeteve me grupe të tjera që punojnë me viktimat e krimit, të drejtat e emigrantëve dhe të drejtat e punëtorëve. Të gjitha këto grupe ofrojnë perspektiva të dobishme në çështjen e dëmshpërblimit të personave të trafikuar.

Nga kjo analizë e tetë Shteteve anëtare të OSBE-së, janë identifikuar shumë rekomandime dhe ide praktike për të përmirësuar zbatimin e të drejtës së dëmshpërblimit, të cilat duhet të shqyrtohen në kontekste të ndryshme kombëtare.

202 Krijimi i kulturës kombëtare për të drejtat e viktimës

• Të krijohet një strukturë e koordinuar për politikëbërjen dhe për këshillimin mbi të drejtat e personave të trafikuar dhe mundësitë e tyre për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë në nivel kombëtar. • Të vendosen kontakte me strukturat e duhura të të drejtave në vendet përkatëse të origjinës/destinacionit për të lehtësuar të drejtat e personave të trafikuar që janë kthyer. • Të ofrohet informacion lehtësisht i disponueshëm në lidhje me llojet e skemave të dëmshpërblimit në vendet e origjinës/destinacionit. • Në bashkëpunim me grupet e viktimave dhe me OJF-të, të përqendrohet në zhvillimin e politikës së të drejtave të viktimës, të standardeve dhe shërbimeve që marrin parasysh nevojat e ndryshme për lloje të ndryshme viktimash (p.sh. fëmijë, emigrantë, punëtorë pa dokumente, prostituta të detyruara dhe vullnetare, punëtorët në bujqësi dhe ata që shfrytëzohen në fabrika në kushte shumë të këqija (sweatshop workers). • Të ofrohet informacion rreth të drejtave të personave të trafikuar dhe skemave të dëmshpërblimit në format të qartë dhe që mund të gjendet lehtësisht, i përkthyer, në qoftë se është e mundur, në gjuhët që përdorën më shpesh nga emigrantët dhe personat e trafikuar në atë vend dhe të shpërndahet informacioni gjerësisht në mënyrë që publiku të mund ta gjejë atë lehtësisht. • Të përfshihen të drejtat e personave të trafikuar në të drejtën e procedurës penale dhe në të drejtën e punës, nëpërmjet ndryshimeve në ligjet përkatëse, p.sh. në ligjet e procedurave penale dhe në ligjet për ndihmën ligjore, në kompetencat dhe detyrat e zbatuesve të ligjeve, të inspektorëve të punës, të prokurorëve dhe të gjyqësorit. • Të përfshihen praktikat e mira nga vende të tjera, në veçanti nga vende që kanë traditë ligjore të ngjashme.

Vlerësimi dhe monitorimi i së drejtës së dëmshpërblimit në nivelin kombëtar

• Të ndërmerret një rishikim sistematik i mundësisë për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë në nivel kombëtar, duke përfshirë të gjithë mekanizmat e dëmshpërblimit, në veçanti ato që lidhen me personat e trafikuar. • Të vlerësohen dhe të monitorohen periodikisht sistemet kombëtare të dëmshpërblimit, nga pikëpamja e mundësive që u jepen personave të trafikuar për të përfituar nga ato.

203 • Të vlerësohet dhe të monitorohet periodikisht ekzekutimi i vendimeve gjyqësore civile dhe penale, për të përmirësuar efikasitetin dhe shpejtësinë. T’i kushtohet vëmendje e veçantë nevojës së personave të trafikuar (d.m.th. për t’u siguruar se ata nuk janë të detyruar që të ndjekin vetë procedurat e ekzekutimit të vendimeve). • Të sigurohet që kur një organ shtetëror ka përgjegjësi për bashkërendimin e çështjeve që lidhen me trafikimin e qenieve njerëzore, statistikat që mblidhen për çështjet penale të trafikimit të përfshijnë si më poshtë: faktin nëse është bërë kërkesë për dëmshpërblim; nëse kërkesa është miratuar, masa e dëmshpërblimit dhënë, nëse është paguar dëmshpërblimi, hapat për të sekuestruar pasuritë e trafikantëve dhe kohëzgjatja e kërkuar për të ndërmarrë këto hapa. • Të kryhet gjithashtu mbledhja nga organi shtetëror i të njëjtave kategori informacionesh në lidhje me paditë civile private dhe me zbatimin e tyre, si dhe me kërkesat që trajtohen nga organet shtetërore të tilla si inspektoriatet e punës dhe kërkesat e bëra ndaj skemave shtetërore të dëmshpërblimit. • Të sigurohet që llojet e dëmeve që janë të disponueshme nën secilin mekanizëm dëmshpërblimi janë të plota dhe konseguente dhe nuk i kërkojnë personit të trafikuar të bëjë kërkesë sipas më shumë se një mekanizmi, për të përfshirë të gjitha dëmet e pësuara.

Organet e zbatimit të ligjeve, avokatët, prokurorët dhe gjyqtarët

• Të forcohen detyrimet ligjore për policinë dhe prokurorinë për dhënien e informacionit personave të trafikuar në lidhje me të drejtën për dëmshpërblim, në një gjuhë të përshtatshme dhe me mjete të përshtatshme. • Të ofrohen trajnime për të gjithë policinë, gjyqtarët dhe prokurorët për të drejtat e personave të trafikuar dhe rolin e tyre në realizimin e këtyre të drejtave (p.sh., hartimin e kërkesave për dëmshpërblim, mbledhjen e provave në lidhje me dëmet dhe sigurimin që padia po shqyrtohet siç duhet në procesin gjyqësor). • Të përgatiten materialet praktike udhëzuese dhe mjetet për punonjësit, p.sh., fletë informacioni standarde apo pyetësorë me qëllim që të lehtësohet zbatimi i këtyre të drejtave. • Të shmanget nxjerrja e shumë materialeve udhëzuese, statusi ligjor i të cilave është i paqartë. Një dokument i vetëm, thelbësor dhe me forcë ligjore që garanton zbatimin, është më i dobishëm dhe tërheq njësoj vëmendjen si të zyrtarëve ashtu edhe të viktimave.

204 • Të merret parasysh vlefshmëria e një skuadre të specializuar prokurorësh që përqendrohen në çështjet e trafikimit. • Brenda çdo prokurorie, të përcaktohet një njësi e cila është përgjegjëse për mbështetjen e viktimave/dëshmitarëve (p.sh., koordinator i viktimës/dëshmitarit në Shtetet e Bashkuara). • Të zhvillohen mënyra për të shkëmbyer informacion rreth zhvillimeve ligjore dhe vendimeve të gjykatave, p.sh., në lidhje me llogaritjen e dëmeve brenda dhe ndërmjet organeve (p.sh., nëpërmjet buletineve informative, takimeve të rregullta të gjyqtarëve ose dhomave të avokatëve. • Në mënyrë që të nxitet raportimi i krimit dhe zhdëmtimi për personat e trafikuar, të sigurohet që individët me status jo të ligjshëm emigracioni, të cilët paraqiten para policisë ose prokurorisë, nuk u referohen automatikisht shërbimeve të emigracionit. • Të forcohet më shumë bashkëpunimi nga ana e avokatëve me OJF-të dhe sindikatat që u vijnë në ndihmë personave të trafikuar, për të gjetur zgjidhje të reja dhe origjinale për kërkimin dhe marrjen e dëmshpërblimit. • Të trajnohen avokatët për të përdorur në mënyra origjinale në të drejtën civile dhe atë të punës kur ndihmojnë personat e trafikuar, me qëllim sigurimin se kërkesat për dëmshpërblim të jenë sa më të plota; p.sh., ata duhet të trajnohen me jurisprudencën dhe praktikat e sistemeve të tjera ligjore, duhet të huazojnë argumente ligjore dhe të marrin prova nga burime të gjetura në mënyrë origjinale. Komunitetet profesionale të juristëve (p.sh. dhomat e avokatisë) duhet të jenë aktive në zhvillimin e njohurive të tyre mbi të drejtën në lidhje me dëmshpërblimin e personave të trafikuar dhe të drejtat e tyre, si në vendet e origjinës ashtu edhe në ato të destinacionit. • Të bashkohen burimet e avokatëve dhe të shkëmbehen përvojat e tyre për çështjet e trafikimit; të ofrohet nga ana e tyre ndihmë ligjore pa pagesë kur personi i trafikuar nuk mund të përballojë tarifat.

Skemat shtetërore të dëmshpërblimit

• Të ratifikohet Konventa Evropiane për Veprime kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore si dhe Konventa Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme. • Të krijohet një skemë e financuar nga shteti ose e subvencionuar nga shteti për dëmshpërblimin e viktimave.

205 • Të merren në shqyrtim mundësitë për përdorimin e pasurive kriminale të konfiskuara për kontributin në skemë. • Të hartohen kritere të qarta në lidhje me llojet e krimeve për të cilat dëmshpërblimi lejohet dhe të theksohet zbatimi i këtyre parimeve për faktet e çdo çështjeje, në vend të klasifikimit të ngurtë të krimeve (d.m.th., shmangia e situatës ku krimi i trafikimit mund të dëmshpërblehet sipas ligjit, por prokurorët, pavarësisht nga faktet shumë rrallë trajtojnë çështjen si rast trafikimi). • Të rishqyrtohet natyra e krimeve të cilat kualifikohen për dëmshpërblim (p.sh., shtrirja e së drejtës për dëmshpërblim përtej kërkesave për dhunë fizike që shkakton dëmtim dhe shqyrtimi i mundësisë për të shtuar dhunën psikologjike), në mënyrë që të mbulohen manifestime të ndryshme të trafikimit, p.sh., kur punëtori ndalohet fizikisht që të largohet nga vendi punës, por nuk ka pësuar dhunë të mirëfilltë. Treguesit ekzistues që janë zhvilluar për të identifikuar personat e trafikuar mund të përdoren për të bërë të mundur zhvillimin e këtyre kritereve. • Të zbuten kërkesat e karakterit apo të lejes së qëndrimit që përjashtojnë personat e trafikuar nga përfitimi i dëmshpërblimit (p.sh., hyrja e parregullt, statusi i parregullt). • Të sigurohet që të gjitha llojet e dëmeve (morale dhe materiale) janë të disponueshme nëpërmjet skemës për personat e trafikuar. • Të ofrohen udhëzime të qarta dhe transparente për mënyrën se si llogariten dëmet dhe si krahasohen ato me kërkesat për dëmshpërblim të bëra në çështje civile. • Të zbuten kriteret për llojin dhe natyrën e provave që kërkohen nga personat e trafikuar për vërtetimin e humbjeve të tyre. (Kriteret mund të ndryshojnë në varësi të fakteve të çështjes). • Të sigurohet se afati kohor për paraqitjen e aplikimit nuk është shumë i shkurtër (d.m.th., duhet disa muaj, jo ditë). • Të rishikohet detyrimi për bashkëpunim të vazhdueshëm me policinë në hetimin penal nga ana e personave të trafikuar, p.sh., të merren parasysh në mënyrë serioze “shkaqet e arsyeshme” për mosbashkëpunim, si për shembull frika përsa i përket sigurisë dhe fakti se masat mbrojtëse në dispozicion mund të mos jenë të mjaftueshme. • Të lejohet shteti të ndjekë procesin civil ndaj keqbërësit për marrjen e dëmshpërblimit. • Të sigurohet se mund të bëhen pagesa të menjëhershme dhe të përkohshme.

206 • Të krijohen procedura të shpejta, të thjeshtëzuara dhe lehtësisht të përdorueshme në procesin e pavarur të apelimit. • Të sigurohet që kërkuesit të marrin këshillim ligjor, që i mundëson ata të bëjnë aplikimin siç duhet si dhe të kërkojnë dhe të marrin humbjet e plota. • Të përmirësohen mundësitë për personat e trafikuar që të aplikojnë nga jashtë, p.sh., duke u kushtuar vëmendje të veçantë metodave të përshtatshme të komunikimit, ofrimit të informacionit në gjuhë të ndryshme, etj. • Të shqyrtohen avantazhet dhe disavantazhet e krijimit të skemës së posaçme për personat e trafikuar (duke siguruar që pasuritë e sekuestruara nga trafikantët të kontribuojnë për financimin e skemës). • Të shqyrtohen avantazhet dhe disavantazhet e krijimit të skemës shtetërore të dëmshpërblimit për shkeljet që nuk klasifikohen si krime, p.sh., dëmshpërblimi shtetëror për të rimbursuar humbjet ekonomike për punëtorët e shfrytëzuar. • Të shqyrtohen mundësitë për zgjerimin e skemave ekzistuese për krimet e dhunës për të mbuluar të gjitha kategoritë e humbjes dhe/ose të gjitha kategoritë e trafikimit (duke përfshirë ato jo të dhunshme).

Dëmshpërblimi në proceset penale dhe civile

• Të sigurohet që vendimet për dëmshpërblim në procesin penal nuk janë për shuma aq të vogla sa të fyejnë personin e trafikuar dhe të ofrohen udhëzimet e qarta se si mund të arrihen shumat e duhura në këto vendime. • Të sigurohet që vendimet për dëmshpërblim në procesin penal zbatohen në mënyrë efikase dhe kanë përparësi mbi pagesa të tjera si gjobat. • Të sigurohet që barra për ekzekutimin e urdhrit ose të vendimit për dëmshpërblim nuk bie mbi personat e trafikuar. • Për aq sa të jetë e mundur, të sigurohet se personi i trafikuar kërkohet të ndjekë vetëm një procedurë ligjore, p.sh., duke u siguruar se të gjitha llojet e dëmeve të mund të përfshihen si dëmshpërblim nga të gjitha llojet e gjykatave. Kur kjo nuk është e mundur, të sigurohet se procesi civil është i shpejtë dhe i thjeshtëzuar dhe mund të përdoret lehtësisht dhe se nuk është e nevojshme që paditësi civil të përsërisë dëshminë me gojë të dhënë më parë në procesin penal. • Të sigurohet se asistenca ligjore jepet falas dhe se ka përfaqësim gjatë të gjithë proceseve ligjore ku bëhet fjalë për dëmshpërblim/kthim të dëmeve. • Të sigurohet se personat e trafikuar kanë të drejta proceduriale të parashikuara në ligj, si p.sh. të drejtën për t’u përfaqësuar në gjykatë, të drejtën për të

207  paraqitur prova për të mbështetur pretendimet e tyre, si dhe të drejtën për të qenë të pranishëm në çastin kur jepet vendimi. • Të trajnohen gjyqtarët, kur të shihet e përshtatshme, për të identifikuar kategorizimet e duhura të personit të trafikuar si palë e dëmtuar që ka të drejtë të ngrejë padi në proces. • Të ofrohen udhëzime të qarta dhe të trajnohen gjyqtarët për mënyrën e vlerësimit të padive për dëmshpërblim. Të ofrohet periodikisht informacioni i përditësuar mbi zhvillimet ligjore, jurisprudencën dhe vendimet e gjykatave për të nxitur praktikat konsekuente. • Të sigurohet se qëndrimet personale të gjyqtarit ndaj personave të trafikuar ose bindjet personale për atë se çfarë duhet të jetë sjellje morale, nuk çojnë në zbatimin jokonsekuent të udhëzimeve për vlerësimin e dëmeve. • Të reduktohet theksi mbi nevojën për prova të dokumentuara të humbjeve dhe të reformohen ligjet për të pranuar forma të tjera provash, duke përfshirë gatishmërinë e lartë për të marrë parasysh dëshminë e personit të trafikuar. • Të sigurohet se gjyqtarët e shqyrtojnë gjithnjë kërkesën për dëmshpërblim në procesin penal me të njëjtin seriozitet me çështjen penale kundër të akuzuarit, dhe se japin arsyetim ligjor me shkrim për vendimin e marrë. • Të sigurohet se personi i trafikuar mund të apelojë vendimin e marrë në lidhje me thelbin e padisë ose me shumën e urdhëruar si dëmshpërblim. • Të shqyrtohet mundësia e përfshirjes së koncepteve të reja për dëmet, si për shembull dëmet ndëshkuese në tejkalim të dëmeve të pësuara në fakt (punitive damages), ose të drejtën për të kërkuar një shumë të barazvlefshme me begatimin pa shkak të trafikantit/shfrytëzuesit. • Të përfshihet kërkesa e detyrueshme e viktimës gjatë procesit penal mbi pasojat që ajo ka pasur nga krimi. • Të përdoren mekanizmat e ndërmjetësimit dhe të zgjidhjes alternative të mosmarrëveshjeve, për të nxitur zgjidhje të negociuara.

Të drejtat e punës/punësimit

• Të miratohet dhe të zbatohet legjislacioni për të vënë në jetë standardet ndërkombëtare të punës për punën e detyruar, punën e të miturve, diskriminimin, punëtorët emigrantë, pagat, kohën e punës, shëndetin, sigurimin dhe agjencitë private të punësimit. • Të sigurohet se punëtorët pa dokumenta nuk vuajnë nga diskriminimi në gëzimin dhe në ushtrimin të të drejtave të punës; në veçanti, të sigurohet se ata

208  kanë të drejtën për paga të drejta, dëmshpërblimin për aksidentet në punë, të drejtën e organizimit, si dhe të drejtën për t’i mbrojtur këto të drejta në gjykatat e punës. • Të sigurohet se është e paligjshme që punëdhënësit të japin mallra dhe shërbime si alternativë për pagat ose të bëjnë zbritje nga pagat për mallrat dhe shërbimet e ofruara. • Të lehtësohet barra e provës për të vërtetuar që ekziston marrëdhënie pune me punëdhënësin shfrytëzues. • Të trajtohen ndërmjetësi dhe përdoruesi kryesor i shërbimeve në zinxhirët e punësimit si përgjegjës solidar për përputhshmërinë me ligjet e punës, për të rritur në maksimum mbrojtjen e personave të trafikuar. • Të lehtësohet barra e provës për të vërtetuar padinë, p.sh., nëpërmjet procedurave të thjeshtësuara për të dëmshpërblyer pagat e papaguara, kur zbulohen raste të shfrytëzimit, duke sjellë si rezultat pagesën automatike të shumave të urdhëruara. • Të sigurohet se gjykatat e punës nuk janë të detyruara që të referojnë tek shërbimet e emigracionit emrat e njerëzve në çështjet përpara tyre. • Të sigurohet se kërkuesit marrin këshillim ligjor pa pagesë dhe asistencë për ngritjen e padisë. • Të ofrohet mbështetja për sindikatat në rritjen e ndërgjegjësimit mbi të drejtat e punës dhe të mjeteve mbrojtëse për grupet që mund të preken nga trafikimi dhe shfrytëzimi. • Të lejohet që sindikatat ose agjencitë e tjera përkatëse të mund të kërkojnë zbatimin e ligjeve të punësimit, në mënyrë të pavarur nga punëtorë individualë, kur punëtorët nuk janë në gjendje ose hezitojnë ta bëjnë këtë gjë, duke i përfaqësuar në proces këta persona. • Të trajnohen gjykatat e punës mbi standardet ligjore për punën e detyruar dhe trafikimin e qenieve njerëzore, dhe të njihen ato me treguesit e duhur për t’u mundësuar identifikimin e një çështjeje të tillë. • Të forcohen trajnimet dhe të ofrohen burimet për inspektoriatet e punës, në veçanti ato që mbulojnë sektorët më të prekur nga shfrytëzimi. • Të forcohen kompetencat e inspektorëve të punës, në mënyrë që ata të mund të urdhërojnë dëmshpërblimin dhe të kenë instrumente të tjera që mund t’i përdorin, p.sh., mundësinë për të hequr lejen e veprimtarisë. • Të jepet mbështetja për rastet e bashkëpunimit ndërmjet sindikatave, shoqërisë civile dhe agjencive shtetërore, mandati i të cilave është mbrojtja e punës duke monitoruar kushtet e punës, duke ofruar mbështetje dhe ndihmë për personat e

209  shfrytëzuar dhe duke ndërhyrë në sektorët e punës që janë më të prekur nga shfrytëzimi. • Të krijohet një mekanizëm i pavarur i ankesave për punëtorët emigrantë, i cili mund të drejtohet në mënyrë anonime dhe pa frikën e referimit tek autoritetet e emigracionit dhe dëbimit nga vendi. • Të sigurohet se organizatat e punëtorëve dhe grupet e të drejtave të emigrantëve përfshihen në hartimin e politikave mbi reformat e legjislacionit dhe të procedurave të punës.

Ekzekutimi i vendimeve dhe sekuestrimi i pasurisë

• Të vlerësohet ekzekutimi i vendimeve të gjykatave civile dhe penale dhe të përcaktohen sfidat kryesore në lidhje me ekzekutimin e vendimeve. • Të sigurohet se përmbaruesit janë të trajnuar mirë dhe të pajisur me burimet e nevojshme. • Të vendoset dhe të monitorohet bashkërendimi dhe komunikimi ndërmjet gjykatave, shërbimeve të provës, burgjeve, përmbaruesve dhe kërkuesve (dhe të agjencive të tjera përkatëse). • Të sigurohet se personat e trafikuar marrin këshillim të specializuar në lidhje me ekzekutimin e vendimeve dhe mbështetjen ligjore në rastet kur ata duhet ta ndjekin vetë ekzekutimin e vendimit. • Të shqyrtohet mundësia e vendosjes së sanksioneve penale për mospagimin e shpërblimit të vendosur nga gjykata penale. • Të sigurohet që pagesa e dëmshpërblimit mund të bëhet me këste. • Të vendoset lidhja ndërmjet konfiskimit të pasurive dhe pagimit të dëmeve, d.m.th., duhet të jetë e mundshme sipas ligjit për të rezervuar pasuri për pagimin e vendimeve penale dhe civile. • Të sigurohet se viktimat e krimit kanë përparësi të lartë në listën e “kreditorëve” ndaj pasurive të vëna në rrugë kriminale. • Të krijohen sektorët e specializuar në polici dhe në prokurori, përgjegjëse për sekuestrimin e pasurive që mund të përdoren në rastet e trafikimit. • Të percaktohen kompetencat për bllokimin, sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurive në çështje penale dhe civile sa më herët të jetë e mundur në proces, duke respektuar të drejtat e njeriut. • Të krijohen mënyra efektive të gjurmimit të pasurive me anë të legjislacionit të pastrimit të parave, ligjeve efikase bankare, regjistrimit të pronave, etj.

210 E drejta për t’u informuar dhe për ndihmë (shih gjithashtu “Krijimi i kulturës kombëtare për të drejtat e viktimës’’ më sipër)

• Të ofrohet ndihma ligjore falas dhe e specializuar për të gjitha viktimat, pavarësisht nga statusi i tyre në procesin penal. Të shpërblehen avokatët me tarifa të barabarta me atë të avokatëve të të pandehurve, si dhe tu jepet atyre status i njëjtë. • Të ofrohet ndihma ligjore falas për personat e trafikuar që kërkojnë këshillim në lidhje me të drejtat e tyre, përfaqësim në negociata dhe bërjen e kërkesave për kompensim. • Të trajnohen avokatët si avokatë të viktimave, për t’u siguruar se ato njihen me ligjet për të drejtat kombëtare dhe ndërkombëtare të viktimave dhe se janë në gjendje të hartojnë padi civile për dëmshpërblim; se mund të formulojnë argumente për dëmshpërblim në rastet e llojeve të pazakonta humbjesh; se mund të mbledhin të dhëna për të mbështetur pretendimet e klienteve; dhe se do të nxisin sekuestrimin e pasurive në çështjet penale ose bllokimin e pasurive në çështjet civile. • Të sigurohet financimi shtetëror për OJF-të që mund të japin këshillim, mbështetje dhe shërbime ligjore. • Të sigurohet mundësia e dhënies së lejeve të qëndrimit për personat e trafikuar minimalisht për kohëzgjatjen e çështjes për dëmshpërblim, si dhe të shërbimeve mbështetëse që ofrojnë mjedise të sigurta për personat e trafikuar. • Të hiqen tarifat administrative për ngritjen e padive për dëmshpërblim.

Roli i OJF-ve

• Të zgjerohen rrjetet e OJF-ve për të përfshirë organizata të ndryshme (p.sh., organizata të trafikimit ose të viktimave të krimit dhe grupet mbështetëse të punës së emigrantëve) për të shkëmbyer informacion dhe praktika në lidhje me marrjen e dëmshpërblimit nëpërmjet rrugëve të ndryshme. • Të rritet roli i OJF-ve në organizimin e veprimeve kolektive nga personat e trafikuar, me synim arritjen e marrëveshjeve si, p.sh., për pagesën e dëmshpërblimit si dhe për të ndrequr abuzime të tjera të së drejtës së punës si p.sh., standardet e shëndetësisë dhe të sigurisë. • Të ofrohet, nga OJF-të që merren me çështjet e trafikimit, mbështetja ligjore për personat e trafikuar, viktima të të gjitha formave të shfrytëzimit, pa u kufizuar në forma të tjera mbështetjeje, p.sh. psiko-sociale, mjekësore, të strehimit, etj.

211  Po ashtu, të krijohen marrëdhënie të ngushta pune me organizata ose avokatë të tjerë që mund ta ofrojnë këtë shërbim. • Të monitorohet dhe të raportohet mbi çështjet e dëmshpërblimit dhe çështjet e të drejtave të viktimave të lidhura me dëmshpërblimin.

Roli i ONQ-ve

• Të monitorohet dhe të vlerësohet zbatimi i standardeve ekzistuese dhe të hartohen raporte që mund të gjenden dhe mund të lexohen lehtësisht nga publiku. • Të ndërmerren hapa proaktive për të nxitur të drejtat e personave të trafikuar. • Të përfshihet analiza e të drejtave të viktimave dhe e çështjeve të dëmshpërblimit në veprimtaritë e monitorimit të seancave gjyqësore. • Të mblidhen praktikantët nga vende të ndryshme për të krahasuar përvojat dhe për të ndarë praktikat e mira, p.sh., koordinatorët e viktimave/dëshmitarëve nga SHBA, OJF-të nga SHBA ose nga Franca që kanë qenë aktive në ngritjen e padive civile për klientët që janë viktimat të trafikimit.

Fusha të tjera ku kërkimi i mëtejshëm është i nevojshëm

• Çështje të së drejtës së punës, përsa i përket ndikimit mbi personat e trafikuar që pretendojnë pagat e papaguara ose të nënpaguara, shkarkimin e padrejtë nga puna, diskriminimin, humbjen e pushimeve dhe të ditëve me raport mjekësor, si dhe informacion rreth çështjeve të ngritura sipas të drejtë së punës, nga punëtorë emigrantë të shfrytëzuar. • Informacion i detajuar për sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurive, si në çështjet civile ashtu edhe në ato penale. • Informacion mbi ekzekutimin e vendimeve gjyqësore për dëmshpërblim dhe të vendimeve civile dhe nëse shumat e marra u janë paguar personave të trafikuar. • Sfidat e veçanta në lidhje me fëmijët (nën moshën 18 vjeç) që kërkojnë dëmshpërblim për shkak se kanë qenë objekt trafikimi dhe një analizë e asaj çfarë ka ndodhur me paratë e dëmshpërblimit të marra në emër të tyre.

212 Shtojcat: Standardet dhe Detyrimet Ndërkombëtare

Shtojca I: DOKUMENTET NDËRKOMBËTARE LIGJËRISHT TË DETYRUESHME

KKBKON dhe Protokolli i Trafikimit

Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar 536 (KKBKON) është e zbatueshme vetëm në raste të krimeve të rënda ndërkombëtare.537 Ajo është ratifikuar nga 134 shtete, duke përfshirë të gjitha shtetet që janë përfshirë në këtë studim dhe, rrjedhimisht, përcakton standard detyrues në lidhje me çështjet që ajo trajton.538 Ajo përmban dy dispozita që lidhen me dëmshpërblimin. Së pari, neni 25 i saj, i cili trajton “ndihmën dhe mbrojtjen e viktimave” përcakton se:

“2. Çdo Shtet Palë detyrohet të vendosë procedura të përshtatshme, të cilat do të sigurojnë mundësi dëmshpërblimi dhe kthimi të dëmit për viktimat e veprave penale të përfshira në këtë Konventë.

Gjithashtu Shtetet Palë janë të detyruara:

“të bëjnë të mundur që pikëpamjet dhe shqetësimet e viktimave të paraqiten dhe të merren në konsideratë në fazat e duhura të proceseve penale.539

Në rastet e trafikimit të qenieve njerëzore, Konventa duhet të lexohet së bashku me Protokollin e saj mbi Parandalimin, Supriminin dhe Ndëshkimin e Trafikimit të Qenieve Njerëzore, Veçanërisht të Grave dhe të Fëmijëve, në plotësim të Konventës së Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar (Protokolli i Trafikimit), 540 i cili përmban dispozita të mëtejshme në lidhje me viktimat e trafikimit të qenieve njerëzore. Këto Konventa trajtojnë trafikimin që konsiderohet si krim, d.m.th., kur rasti ka shkuar në vëmendjen e agjencive që zbatojnë ligjet dhe është përcaktuar si i tillë:

536 I miratuar më 15 nëntor 2000, hyri në fuqi më 29 shtator 2003. 537 Siç kufizohet në nenet 2, 3, 5, 6 dhe 8 të së njëjtës Konvente. 538 Më 17 korrik 2007. 539 Neni 25(3). 540 I miratuar më 15 nëntor 2000, hyri në fuqi më 29 shtator 2003. I ratifikuar nga të gjitha vendet që

janë objekt i këtij studimi.

213  “Neni 6 ... 92) Çdo Shtet Palë detyrohet të sigurojë se sistemi i tij i brendshëm ligjor dhe administrativ përmban masa që u ofrojnë viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore, në rastet e duhura: (a) informacion për procedurat përkatëse gjyqësore dhe administrative; ... (6) Çdo Shtet Palë detyrohet të sigurojë se sistemi i tij i brendshëm ligjor përmban dhe u ofron viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore mundësinë për marrjen e dëmshpërblimit për dëmet e pësuara.”

Shënimi interpretativ i Protokollit vë në dukje se kjo dispozitë duhet të zbatohet në vendin e destinacionit si dhe në vendin e origjinës së viktimës.541 KKBKON-ja përcakton një detyrim pak më të fortë për shtetet për të përcaktuar procedurat e dëmshpërblimit në rast të trafikimit të organizuar ndërkombëtar se sa përcakton Protokolli për çështjet e trafikimit që nuk e kanë këtë dimension. Kjo është e dobishme për shkak të theksimit të përgjithshëm të KKBKON-it për bashkëpunimin ndërkombëtar në të gjitha çështjet që mbulon. Gjithsesi, as KKBKON as Protokolli nuk është specifik në lidhje me llojin e mekanizmit të dëmshpërblimit, llojin e dëmeve për të cilat viktima ka të drejta dëmshpërblimi ose burimin e parashikuar për dëmshpërblim. Udhëzuesi Legjislativ i Zyrës së Kombeve të Bashkuara për Droge dhe Krim (UNODC), e cila synon “të ndihmojë Shtetet që kërkojnë të ratifikojnë ose të zbatojnë” Konventën dhe Protokollet e saj parashikon se:

“Protokolli nuk përcakton asnjë burim të mundshëm dëmshpërblimi, që do të thotë se secili prej opsioneve të përgjithshme të dhëna më poshtë do të ishte i mjaftueshëm për të plotësuar kërkesën e Protokollit: (a) Dispozita që u lejojnë viktimave të ngrenë padi kundër autorëve ose të tjerëve sipas dispozitave ligjore ose dispozitave për dëmet jashtëkontraktore sipas sistemit të së drejtës common law; (b) Dispozita që u lejojnë gjykatave penale të japin vendime për dëmet kriminale (d.m.th., të urdhërojnë që dëmshpërblimi t’u paguhet viktimave nga të dënuarit) ose të nxjerrin urdhra për dëmshpërblim apo kthim të dëmit kundër personave të dënuar.

541 A/55/383/add.1, Shënime interpretuese për procesverbalet e negociatave për Konventën e Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar dhe Protokollet shoqëruese. Http://www.unodc.org/pdf/crime/final_instruments/383a1e.pdf, f. 13.

214  (c) Dispozita që krijojnë fonde të dedikuara ose skema me anë të të cilave viktimat mund të kërkojnë dëmshpërblim nga Shteti për dëmet ose dëmtimet e pësuara si rezultat i veprës penale.”542

Duket sikur vetë ekzistenca e mundësisë për të ndjekur padi civile kundër keqbërësit (në mënyrë të pavarur ose të lidhur me procesin penal) është e mjaftueshme për të plotësuar kërkesat e KKBKON-it dhe të Protokollit. I vetmi tregues në lidhje me llojet e sakta të dëmeve që viktima mund të kërkojë dëmshpërblim gjendet në Konventë, e cila thotë se mundësia për dëmshpërblim dhe kthim të dëmit kërkohet në raste të krimit të rëndë ndërkombëtarë që kalon kufijtë. Nga ana tjetër, përdorimi i konceptit të “kthimit të dëmit” nuk është interpretuar nga hartuesit apo nga udhëzuesi i UNODC-së, dhe si rrjedhim nuk është e qartë nëse ai mbart kuptim ligjor. Siç është përmendur edhe më parë, termi i kthimit ka një mori kuptimesh, duke përfshirë këtu edhe thjesht dëmshpërblim (shih pjesën 1.3.). Prandaj mund të supozohet se për rastet që identifikohen si çështje trafikimi, brenda procedurës penale, mund të pretendohet për dëmshpërblim të plotë për të gjitha llojet e humbjeve, duke përfshirë këtu edhe pagat e papaguara.

Mbetet për t’u diskutuar nëse thjesht ekzistenca e sistemit ligjor civil apo e skemës së kompensimit të financuar nga shteti do të thotë që, në praktikë, me të vërtetë “u ofrohet mundësi” dëmshpërblimi viktimave të trafikimit, ashtu siç kërkohet nga Konventa e OKB-së kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar (KKBKON) dhe nga Protokolli i Trafikimit, pa zbatimin e disa të drejtave ndihmëse, si p.sh., e drejta për t’u informuar (shih nenin 6(2)(a) e Protokollit të Trafikimit të përmendur më sipër) dhe e drejta për këshillim dhe ndihmë ligjore. Një studim i gjerë, i bërë së fundmi në Mbretërinë e Bashkuar, mbi mundësinë për t’iu drejtuar drejtësisë civile, ka treguar se individët që kanë ngritur padi civile duke pasur këshillim ligjor, kanë përfituar zgjidhje më të mira se sa ata të cilëve u ka munguar kjo ndihmë; ata që kanë qenë të përfaqësuar ligjërisht përpara gjykatës kishin më tepër shanse që të arrinin synimin e tyre se sa ata që nuk ishin të përfaqësuar, ndërkohë që personat të cilëve iu është dhënë ndihmë ligjore për të paguar avokatin për punën e bërë kanë ecur edhe më mirë.543 Ky studim mban qëndrimin se mundësia për të kërkuar dëmshpërblim nuk ekziston vetëm sepse ka, p.sh., kuadër ligjor civil, penal apo të punës, por ajo ekziston vetëm

542 Pjesa e dytë e Udhëzuesit Legjislativ të UNDOC-së për zbatimin e Protokollit mbi Parandalimin,

Suprimimin dhe Ndëshkimin e Trafikimit të Qenieve Njerëzore, veçanërisht të Grave dhe të Fëmijëve, në plotësim të Konventës së Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar, f. 285-286, http://www.unodc.org/pdf/crime/legislative_guides/03%20Legislative%20guide_Trafficking%20in %20Persons%20Protocol.pdf . 543 “Causes of Action: Civil Law and Social Justice” (Shkaqe për të ngritur padi: E drejta civile dhe

drejtësia sociale.” Profesor P. Pleasence, Qendra e Kërkimeve për Shërbime Ligjore, 23 mars 2006. Një përmbledhje është e disponueshme në: http://www.lsrc.org.uk/publications/summary2006english.pdf.

215 atëherë kur mekanizmi i dëmshpërblimit plotësohet me informacion që e mundëson si dhe me ndihmë e përfaqësim ligjor falas ose të subvencionuar për viktimat e trafikimit.544

Nevojat psikologjike dhe fizike të viktimave të trafikimit shihen si një shqetësim i dorës së parë gjatë zhvillimit të proceseve ligjore, veçanërisht kur viktima sapo është identifikuar. Ekzistenca e ndihmës mjekësore, këshillimit, strehimit dhe e statusit të rregullt të emigrantit do të kontribuonin për t’i mundësuar viktimës arritjen e sigurisë së nevojshme për të marrë pjesë në mënyrë aktive në proceset ligjore (si dëshmitare, por edhe si kërkuese/paditëse). Këto të drejta nuk janë në objektin e këtij studimi, por përmenden këtu për të kujtuar lexuesin se procedurat legjislative dhe shërbimet ligjore janë vetëm një pjesë e paketës më të gjerë për ta bërë dëmshpërblimin mundësi reale për viktimat e trafikimit, ashtu siç kërkohet edhe nga Konventa e OKB-së kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar (KKBKON) dhe nga Protokolli i saj i Trafikimit.

Standardet e Organizatës Ndërkombëtare të Punës

Standardet e Organizatës Ndërkombëtare të Punës (ILO) mbi punën e detyruar 545 janë ratifikuar gjerësisht nga Shtetet pjesëmarrëse në OSBE546 dhe kanë të bëjnë me çështje të të drejtave të punës, të cilat, në rast se shkelen, duhet të parashikohen për tu shqyrtuar nga një gjykatë në nivel kombëtar. Edhe në vendet ku konventat e ILO-s nuk janë ratifikuar, Deklarata e ILO-s mbi Parimet Themelore dhe të Drejtat në Punë, e vitit 1998, dhe aktet e mëvonshme zbatuese të ILO-s i detyrojnë shtetet anëtare të ILO-s që të sigurojnë parime themelore të caktuara, që përfshijnë ndalimin e punës së detyruar, punën e fëmijëve dhe diskriminimin. Konventa e ILO-së mbi Punën e Detyruar, e vitit 1930, nuk merret drejtpërsëdrejti me dëmshpërblimin. Megjithatë, një studim i përgjithshëm i bërë së fundmi nga Komisioni i Ekspertëve të ILO-s mbi zbatimin e saj jep shpjegimin e mëposhtëm lidhur me nenin 25, i cili trajton masat ndëshkuese për punën e detyruar:

“Aty ku vihet re ekzistenca e ndonjë forme të punës së detyruar, personat përgjegjës duhet të ndëshkohen me efikasitet në përputhje me sanksionet penale të parashikuara me ligj. Shteti është i detyruar të sigurojë që viktimat e praktikave të tilla të kenë mundësi që të bëjnë ankesë pranë organeve

544 Shih arsyetimin e çështjes së Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut në Golder v. United

Kingdom, 21 shkurt 1975. E diskutuar gjerësisht më poshtë, nën Konventën Evropiane kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore. 545 Konventa e ILO-s 29, e vitit 1930, dhe 105, e vitit 1957. Secila prej tyre është e ratifikuar prej më

shumë se 160 shteteve. 546 Me përjashtim të Shteteve të Bashkuara, që nuk e kanë ratifikuar Konventën 29, vendet e

përmendura në këtë studim janë palë të këtyre konventave.

216  kompetente, të kenë mundësi për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë dhe të kenë mundësi për të përfituar shpërblim për dëmet që kanë pësuar.”547

Në lidhje me punën e detyruar dhe trafikimin e personave, ILO-ja deklaron se ekzistenca e mjeteve ligjore civile, administrative dhe të punës për zhdëmtim është vendimtare (përveç atyre penale) dhe se punëtorët shpesh do të kenë nevojë për ndihmë për të paraqitur ankesat e tyre. Në veçanti, shteteve u është kërkuar që të përdorin sistemet e tyre ligjore e administrative për të mbrojtur punëtorët e huaj dhe për t’u ofruar atyre mjetet mbrojtëse ndaj shfrytëzuesve.548

Konventat e ILO-s mbi punëtorët emigrantë 549 përcaktojnë standarde që garantojnë respektimin e të drejtave të emigrantëve për punën e kryer. Këto standarde ndër të tjera kanë efekt për paditë e punëtorëve të shfrytëzuar emigrantë, të bazuara në të drejtën civile ose të punës, për punë të papaguar ose të paguar nën nivelin e kërkuar. Gjithashtu, ato lidhen me humbje të tjera dhe dëme të shkaktuara nga abuzimi me standardet ligjore të punësimit (si p.sh., ato të shëndetit dhe sigurisë në punë, privimi nga ditët e pushimit, orët e tejzgjatura, etj.)550 Për sa u përket punëtorëve jo të rregullt, neni 9(1) i Konventës 143, i cili synon “të garantojë që punëtorëve emigrantë të punësuar në mënyrë të jashtëligjshme të mos u mohohen të drejtat lidhur me punën që kanë kryer në të vërtetë” dhe se atyre duhet t’u takojnë të njëjtat të drejta siç u takojnë edhe emigrantëve që kanë hyrë në vend në mënyrë të ligjshme dhe që janë të punësuar në mënyrë të rregullt. 551 Neni 25(3) i Konventës ndërkombëtare për Mbrojtjen e të Drejtave të të Gjithë Punëtorëve Emigrantë dhe Anëtarëve të Familjeve të Tyre552 parashikon detyrime të ngjashme për shtetet palë. Për fat të keq, këto

547 Shih ILO Forced Labour Survey 2007 (Studimin e ILO-s mbi punën e detyruar, 2007), f. 75, paragrafi 139, e disponueshme në http://www.ilo.org/public/english/standards/relm/ilc/ilc96/pdf/rep-iii-1b.pdf. Shih gjithashtu komenetet e Komisionit mbi “comfort women” japoneze (femrat e komoditetit) ku është ngritur çështja e kompensimit ( f. 195, raporti i vitit 2007, f. 141-142) dhe gjithashtu në lidhje me Brazilin, f. 142. 548 Human Trafficking and Forced Labour Exploitation, Guidance for Legislation and Law

Enforcement (Trafikimi i qenieve njerëzore dhe shfrytëzimi i punës së detyruar, Udhëzime për Legjislacionin dhe Zbatimin e Ligjeve) (Programi i veçantë i ILO-së për të luftuar punën e detyruar, 2005), f. 26-29. 549 Konventa mbi Emigrimin për Punësimin (1949), nr.97, dhe Konventa për Punëtorët Emigrantë

(dispozita shtesë) (1975), nr.143. 550 Për tablonë gjithpërfshirëse të të drejtave të migrantëve pa dokumenta, shih Undocumented

Migrants have rights: an overview of the international human rights framework (Migrantët pa dokumenta kanë të drejta: një tablo e kuadrit ndërkombëtar për të drejtat e njeriut) (PICUM, mars 2007). 551 Studim i Komisionit të Ekspertëve të ILO-s mbi punën e emigrantëve, 1999, paragrafet 302 dhe

303. 552 E miratuar nga Rezoluta e Asamblesë së Përgjithshme 45/158, 18 dhjetor 1990, hyri në fuqi në 1

korrik 2003.

217 konventa nuk janë ratifikuar edhe aq gjerësisht, që do të thotë se shumë shtete nuk detyrohen nga këto dispozita. Disa shtete kanë informuar Komisionin e ILO-s se:

“shkeljet e dispozitave ligjore për punësimin e të huajve shkaktojnë pavlefshmërinë e kontratës së punës. Rrjedhimisht, punëtori nuk ka baza kontraktuale për të bërë kërkesë, ndër të tjera, për paga të papaguara.”553

E drejtat e punës e personave të trafikuar që jetojnë dhe punojnë në mënyrë të ligjshme në një shtet janë më të forta se sa ato të emigrantëve të parregullt. Kjo do të thotë se personat e trafikuar të cilët në mënyrë të pavullnetshme (nëpërmjet dhunës, kërcënimeve, mashtrimit ose shtrëngimit) e gjejnë veten duke punuar në mënyrë jo të rregullt shpesh nuk gjejnë baza ligjore për të ngritur ndonjë padi sipas të drejtës së punës, p.sh., për pagat e papaguara, përveç se kur shtetet kanë ndërmarrë posaçërisht hapa për t’i garantuar atyre të njëjtat të drejta me ato të emigrantëve të rregullt, si dhe për të siguruar që gjykatat iu njohin kontratat e punës. Mangësitë e mbrojtjes së statusit të punëtorëve të parregullt emigrantë janë njohur nga ILO dhe janë trajtuar në rezolutën e Konferencës Ndërkombëtare të Punës të vitit 2004 mbi drejtësinë për punëtorët emigrantë në ekonominë globale,554 e cila konstaton se:

“Si pjesë e angazhimit më të gjerë për të nxitur punën e ndershme, ILO-ja dhe anëtarët e saj bien dakord mbi dëshirën që të maksimizohen përfitimet që mund të rrjedhin për të gjithë nga: (i) nxitja e politikave që u japin prioritet rritjes ekonomike dhe punësimit; dhe (ii) inkurajimi i emigracionit të rregullt për punë. Pranohet se ky qëllim kërkon angazhimin për të adoptuar politika kombëtare që synojnë trajtimin e barabartë të punëtorëve emigrantë me vendasit, për sa i përket të drejtës vendase të punës dhe mundësisë së zbatimit të programeve të mbrojtjes shoqërore, luftës ndaj shfrytëzimit, e cila shpesh shoqërohet me emigrantë që kanë status të parregullt, dhe promovimit të të drejtave bazë të njeriut për të gjithë emigrantët.”

Zbatimi i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Shoqërore dhe Kulturore vlen të citohet edhe në këtë kontekst:

“Neni 7: Shtetet Palë të këtij Pakti njohin të drejtën e secilit për të gëzuar kushte pune të drejta e të favorshme, të cilat sigurojnë sidomos: (a) Shpërblim të atillë që, si minimum, u siguron të gjithë punëtorëve:

553 Studim mbi punën e migrantëve i Komisionit të Ekspertëve të ILO-s, 1999, paragrafi 305. 554 http://www.un.org/esa/population/meetings/thirdcoord2004/ILC_2004_Resolution.pdf .

218  i) paga të drejta dhe shpërblim të barabartë për punë me vlerë të barabartë, pa kurrfarë dallimi; në veçanti, grave duhet t’u garantohen kushte pune të cilat nuk janë më të këqija se ato që i gëzojnë burrat, me shpërblim të njëjtë si burrat për punë të njëjtë; ii) jetesë të denjë për vete dhe për familjet e tyre, në përputhje me dispozitat e këtij Pakti; (b) kushte të punës që janë të sigurta dhe higjienike; (c) mundësi të njëjtë për secilin për t’u ngritur gjatë punësimit në detyrë në kategorinë më të lartë e të përshtatshme, duke marrë parasysh vetëm vjetërsinë dhe aftësinë; (ç) Pushim, kohë të lirë, kufizim të arsyeshëm të kohës së punës dhe pushime periodike të paguara, si dhe shpërblim për ditët e festave.

Standarde të tjera të ILO-s gjenden edhe në Konventën 95 “Për mbrojtjen e pagave”555 dhe në Konventën 181 “Për agjencitë private të punësimit.”556 Konventa 95 rregullon disa fusha me rëndësi për viktimat e trafikimit, d.m.th., pagat duhet t’i paguhen rregullisht, të plota, drejtpërsëdrejti punëtorit, pa zbritje të paarsyeshme apo kushte për mënyrën se si duhen shpenzuar, dhe nuk duhet të kenë zbritje për të paguar ndonjë ndërmjetës. Rregullimi i zbritjeve synon posaçërisht të garantojë “mjetet e jetesës për punëtorin dhe familjen e tij.”557 Neni 15 i detyron shtetet palë që të sigurojnë ekzistencën e “ndëshkimeve të duhura dhe të mjeteve të tjera mbrojtëse, të përshtatshme” për shkelje të ligjeve që vënë në jetë këto dispozita. “Mjetet e përshtatshme” do të përfshinin të drejtat e garantuara nga e drejta civile apo e drejta e punës dhe/ose të drejtat për të negociuar zgjidhjen e mosmarrëveshjeve nëpërmjet sindikatës ose ndonjë përfaqësuesi të ngjashëm. Konventa 181 parashikon në mënyrë të detajuar mbrojtje për punëtorët dhe personat që kërkojnë punë nëpërmjet agjencive private të punësimit. Kjo Konventë përmban dispozita të shumta që synojnë rregullimin e këtyre agjencive me qëllim parandalimin e abuzimeve. Të drejtat që rrjedhin nga Konventa përfshijnë ndalimin e diskriminimit nga këto agjenci (neni 5), ndalimin e pagesës së tarifave ndaj agjencive nga punëtorët (neni 7), si dhe parashikojnë detyrimin e shtetit për të marrë masa rregulluese për agjencitë që rekrutojnë punëtorë emigrantë, në veçanti agjencitë që i rekrutojnë ata nëpërmjet mashtrimit (neni 8). Neni 14(3) përcakton se për shkelje të të drejtave të parashikuara nga Konventa, duhet të sigurohen “mjete mbrojtëse të përshtatshme.”

555 E miratuar më 1 korrik 1949 dhe hyri në fuqi më 24 shtator 1952. E ratifikuar nga 95 vende, nga të

cilat 28 janë Shtetet pjesëmarrëse në OSBE-në (17 korrik 2007). 556 E miratuar më 19 qershor 1997 dhe hyri më fuqi në 10 maj 2000. E ratifikuar nga 20 vende, 13 prej

të cilave janë Shtete pjesëmarrëse në OSBE-në (17 korrik 2007) 557 Paragrafi 1.1, Rekomandimi i ILO-s RO85 për Mbrojtjen e Pagave.

219 Standardet e ILO-s mbi punën e detyruar, emigrantët, pagat dhe agjencitë private, të gjitha përforcojnë të drejtat e shumta të punës që u përkasin personave të trafikuar, si dhe të drejtën për zhdëmtim, përfshirë dëmshpërblimin e personave, të drejtat e të cilëve janë abuzuar. Ratifikimi dhe zbatimi efikas i këtyre konventave është i domosdoshëm për mbrojtjen e njerëzve të trafikuar, sepse do të përmirësonin të drejtat e tyre të punës dhe do të rrisnin mundësinë e marrjes së shpërblimit në zbatimin e këtyre të drejtave. Duke theksuar të drejtën për t’u zhdëmtuar me mjete efektive, këto dokumente përforcojnë të drejtën për dëmshpërblim në të drejtën ndërkombëtare, sidomos për viktimat e shfrytëzimit në punë.

220 Shtojca II: DOKUMENTET NDËRKOMBËTARE POLITIKISHT TË DETYRUESHME

Shumë dokumente ndërkombëtare politikisht detyruese (standardet “soft law,” jo të detyrueshme ligjërisht) burojnë nga sistemi i Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Vlen të përmendet veçanërisht Deklarata mbi Parimet Themelore të Drejtësisë për Viktimat e Krimit dhe Abuzimit të Pushtetit, 558 e cila thotë se kthimi i dëmit dhe kompensimi ose dëmshpërblimi duhet t’i bëhen të disponueshme viktimës së krimit:

“Kthimi i dëmit. 8. Shkelësit apo palët e treta që janë të përgjegjshëm për sjelljen e tyre duhet të dëmshpërblejnë, kur është e përshtatshme, në mënyrë të drejtë, viktimat, familjet e tyre dhe personat që ato kanë në ngarkim. Kthimi duhet të përfshijë kthimin e pronës si dhe pagesën e dëmeve apo të humbjeve të pësuara, rimbursimin e shpenzimeve të kryera si pasojë e viktimizimit, furnizimin e shërbimeve dhe rivendosjen e të drejtave. 9. Qeveritë duhet të rishikojnë praktikat e tyre, ligjet dhe aktet nënligjore me qëllim marrjen në konsideratë kthimin e dëmit si një dënim të disponueshëm për çështjet penale, si dënim shtesë përveç dënimeve të tjera penale. 10. Në rastet e dëmtimeve të konsiderueshme të mjedisit, kthimi i dëmit, nëse urdhërohet, duhet të përfshijë, për aq sa është e mundur, kthimin e mjedisit në gjendjen e mëparshme, rikonstruktimin e infrastrukturës, zëvendësimin e lehtësive të komunitetit dhe rimbursimin e shpenzimeve të zhvendosjes, për çdo rast kur dëmtimi ka shkaktuar çrregullime në komunitet….”.

“Dëmshpërblimi 12. Kur dëmshpërblimi nuk mund të merret plotësisht nga autori i veprës penale ose nga burime të tjera, Shtetet duhet të bëjnë përpjekje për të dhënë dëmshpërblim financiar për: (a) viktimat që kanë pësuar dëme dhe dëmtime të shëndetit fizik dhe mendor të shkaktuara nga krime të rënda; (b) familjet, në veçanti personat në ngarkim të atyre personave që kanë vdekur ose janë bërë të paaftë fizikisht dhe mendërisht për shkak të viktimizimit të tillë. 13. Ngritja, forcimi dhe zgjerimi i fondeve kombëtare për dëmshpërblimin e viktimave duhet inkurajuar. Ku është e përshtatshme, fonde të tjera mund të

558 E miratuar nga Rezoluta e Asamblesë së Përgjithshme 40/34, më 29 nëntor 1985.

221  ngrihen për këtë qëllim, duke përfshirë rastet ku Shteti, kombas i të cilit është viktima, nuk është në gjendje të shpërblejë viktimën për dëmin.

Deklarata në thelb ia vë detyrimin kryesor autorit të veprës penale për t’i “kthyer dëmin” viktimës. Nëse kjo nuk ndodh, shteti duhet të ndërhyjë dhe të paguajë “dëmshpërblim,” por vetëm në rastet e krimeve të rënda dhe të dëmtimeve të rënda.559 Kjo njohje e të drejtës së kufizuar të dëmshpërblimit të financuar nga shteti përsëritet në standardet e Këshillit të Evropës dhe të Bashkimit Evropian (shih më poshtë). Është interesant fakti që ky moment nuk është vënë në dukje nga Protokolli i Trafikimit, edhe pse është menduar se trafikimi është domosdoshmërisht një krim i rëndë. Përfundim tjetër interesant është se mundësitë për kthim (nga autori i veprës penale) duhet të konsiderohen si dënim në të gjitha çështjet penale dhe viktimat nuk duhen kufizuar me mundësinë e ngritjes së padisë civile. Megjithatë, është e qartë se nuk mund të bazohemi tek Deklarata për të mbështetur thirrjet për kompensim financiar nga shteti për të gjitha çështjet e trafikimit, por vetëm në rast se ka ndodhur dëmtim ose çrregullim i rëndë i shëndetit fizik ose mendor.

Gjithashtu, ka rëndësi që Deklarata përmban dispozita që bëjnë detyruese edhe ndihma të tjera që u duhen dhënë viktimave, duke përfshirë këtu informimin për të drejtat e tyre për t’u dëmshpërblyer dhe për t’u ndihmuar gjatë procesit.560

Dallim i vlefshëm mes të drejtës së dëmshpërblimit dhe të kthimit të dëmit ekziston tek Parimet Themelore dhe Udhëzimet për të Drejtën e Mjeteve Mbrojtëse dhe Zhdëmtimin për Viktimat e Shkeljeve të Mëdha të së Drejtës Ndërkombëtare të të Drejtave të Njeriut dhe Shkeljeve të Rënda të së Drejtës Ndërkombëtare Humanitare.561

“Para. 19. Kur është e mundur, kthimi i dëmit duhet ta kthejë viktimën në situatën origjinale përpara se të ndodhnin shkeljet e mëdha të së drejtës ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe shkeljet e rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare. Kthimi përfshin, sipas rastit: rivendosjen e lirisë, të gëzimit të të drejtave të njeriut, të identitetit, të jetës në familje dhe të nënshtetësisë, të kthimit në vendbanim, të rivendosjes së punës dhe të kthimit të e pronave.

559 Ndryshimi midis koncepteve të kthimit të dëmit dhe dëmshpërblimit nuk është bërë i qartë, përveç

në referimin e burimit të pagesës. Për kthimin e dëmit jepen disa detaje, por koncepti nuk është thelbësisht i ndryshëm nga dëmshpërblimi në kontekste të tjera. 560 Para. 4, 5 dhe 6. 561 Rezoluta 60/147 e Asamblesë së Përgjithshme, më 16 dhjetor 2005.

222  Para. 20. Dëmshpërblimi duhet të jepet për çdo dëm, vlera e të cilit mund të vlerësohet ekonomikisht, siç është në përputhje dhe në përpjestim me rëndësinë e shkeljes dhe me rrethanat e secilës çështjeje, dëm i cili është shkaktuar nga shkeljet e mëdha të së drejtës ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe shkeljet e rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare, siç janë: (a) dëmtim fizik ose mendor; (b) shanse të humbura, duke përfshirë punësimin, arsimimin dhe përfitimet shoqërore; (c) dëme materiale dhe humbje e të ardhurave, duke përfshirë humbje të mundësisë për të fituar para; (ç) dëm moral; (d) shpenzime të nevojshme për ndihmë ligjore apo ndihmë nga ekspertë, shërbime mjekësore dhe ilaçe, si dhe shërbime psikologjike e sociale.”

Ky dokument zbatohet vetëm në masën e kufizuar, për viktimat e trafikimit të cilat mund të kenë pretendime se iu janë shkelur të drejtat e njeriut ose pretendime në nivelin e shkeljes të të drejtave humanitare, si p.sh., kur aktorë shtetërorë shfrytëzojnë postet e tyre duke u bërë në mënyrë sistematike përgjegjës për trafikimin e personave, ose kur trafikimi i personave civilë ndodh gjatë një konflikti të armatosur. Gjithashtu, dokumenti detajon llojet e dëmeve që parashikohen se mund të kompensohen, të cilat përfshijnë jo vetëm dëmet materiale (ose financiare), por edhe ato morale (d.m.th., humbjet joekonomike si dhimbja dhe vuajtja, humbja e reputacionit, vuajtje mendore, të cilat nuk mund të llogaritën si çështje ekonomike). Në të gjitha rastet, burimi që parashikohet për të përballuar dëmshpërblimin është shteti, duke pasur parasysh përgjegjësinë e qenësishme që ka për shkeljet e të drejtave të njeriut. Këto lloje çështjesh nuk janë trajtuar në këtë raport.

Udhëzimet e Kombeve të Bashkuara mbi Drejtësinë e të Miturve që janë Viktima dhe Dëshmitarë të Krimit562 të cilat kanë si qëllim që të ofrojnë qasje miqësore për fëmijët në dhënien e “zhdëmtimeve,” theksojnë se procedurat duhet të jenë të lehta për t’u përdorur dhe, kur kjo të jetë e mundur, të trajtohen bashkë me çështjen penale. Gjithashtu udhëzimet marrin përsipër të paraqesin llojet e dëmshpërblimeve që një fëmijë duhet të marrë, duke u përqendruar tek shpenzimet materiale:

“I. E drejta për zhdëmtim 36. Kur të jetë e mundur, viktimat dhe dëshmitarët e mitur duhet të zhdëmtohen, për të arritur shpagim të plotë, riintegrimin dhe rimëkëmbjen.

562 ECOSOC 2004/27. (ECOSOC është Këshilli Ekonomik dhe Social i Kombeve të Bashkuara).

223  Procedurat për marrjen dhe zbatimin e zhdëmtimit duhet të jenë të lehta për t'u përdorur dhe të ndjeshme ndaj të miturve. 37. Me kusht që proceset duhet të jenë gjithmonë të ndjeshme ndaj të miturve dhe të respektojnë këto udhëzime, duhet nxitur bashkimi i proceseve penale dhe zhdëmtuese, së bashku me procedurat e drejtësisë jo zyrtare dhe me dënime joformale jashtë burgjeve (“community justice”), siç janë format e drejtësisë të quajtura “restorative justice” (kur keqbërësit marrin përgjegjësinë për veprimet e tyre dhe riparojnë dëmet e bëra në mënyra të ndryshme). 38. Zhdëmtimi mund të përfshijë kthimin e dëmit nga ana e autorit të veprës penale të urdhëruar në çështjen penale, ndihmë nga programe shtetërore për dëmshpërblimin e viktimave si dhe dëme, pagesa e të cilave urdhërohet në çështjen civile. Ku është e mundur, duhen të trajtohen edhe kostot e riintegrimit arsimor dhe shoqëror, të kujdesit mjekësor, të kujdesit për shëndetin mendor dhe të tarifave të avokatëve. Duhen parashikuar procedura të cilat sigurojnë zbatimin automatik të urdhrave për zhdëmtim dhe pagimin e zhdëmtimit, përpara se të aplikohen gjoba.”

Udhëzuesi i Referencave i UNICEF-it për Mbrojtjen e të Drejtave të Fëmijëve, Viktima të Trafikimit, në Evropë, i mbështetur në Udhëzimet për Mbrojtjen e të Drejtave të Fëmijëve që janë Viktima të Trafikimit, rithekson kërkesën për të informuar dhe për të ndihmuar fëmijët që janë viktima, si dhe paraqet një listë të gjatë të llojeve të dëmeve dhe humbjeve që duhen shpërblyer, duke përfshirë dëmet materiale dhe morale (si dhe për shanset e humbura, si arsimimi), pavarësisht nga natyra e punës.563

Parimet e Rekomanduara dhe Udhëzimet mbi të Drejtat e Njeriut dhe mbi Trafikimin e Qenieve Njerëzore të UNHCR-së564 e lidhin çështjen e konfiskimit të pasurive nga kriminelët me dëmshpërblimin e viktimave të trafikuara.565 Kjo temë është përzgjedhur nga OSBE-ja (shih më poshtë). Ajo bën thirrje që interesat e fëmijëve të mbrohen gjatë procedurave të dëmshpërblimit.566 Udhëzimi 9 i lidh të drejtat e viktimave për zhdëmtim (duke përfshirë dëmshpërblim) me “disponueshmërinë e asistencës ligjore dhe të ndihmave të tjera materiale,” si dhe me informacionin që gjendet lehtë dhe me të drejtën për të qëndruar në atë shtet ndërkohë që procedurat ligjore janë në zhvillim e sipër.

563 Përgatitur nga Mike Dottridge për zyrën rajonale të UNICEF-it për CEE/CIS, 2006, f. 99-101. 564 Raporti i Komisionerit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut përpara Këshillit

Ekonomik dhe Social, E/2002/68/Add.1, ECOSOC, 20 maj 2002. 565 Po aty, Udhëzimi 4. 566 Po aty, Udhëzimi 8.

224 Kur trafikimi arrin deri në dhunë me bazë gjinore, atëherë zbatohen standardet e tjera soft law, për të përforcuar të drejtën për dëmshpërblim, duke i detyruar shtetet që të ngrenë mekanizma dëmshpërblimi që mund të përdoren lehtë nga viktimat femra.567

567 “Një numër i konsideruëshëm standardesh dhe traktatesh për të drejtat e njeriut që trajtojnë dhunën ndaj grave theksojnë gjithashtu rëndësinë e dëmshpërblimit: - Paragrafi 10c i Rezolutës së Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara 52/86 (Masat e parandalimit të krimit dhe të drejtësisë penale për të eliminuar dhunën ndaj grave: Strategjitë model dhe masat praktike për eliminimin e dhunës ndaj grave në fushën e parandalimit të krimit dhe të drejtësisë penale) nxit Shtetet Anëtare për të garantuar që gratë të cilat i janë nënshtruar dhunës të marrin zhdëmtim, duke përfshirë të drejtën për të kërkuar kthim apo dëmshpërblim nga kriminelët ose nga Shteti.78 - Rekomandimi i përgjithshëm nr.19 i Kombeve të Bashkuara, i Komitetit të Kombeve të Bashkuara për Eliminimin e Diskriminimit ndaj Grave, viti 1992, pranon se “shtetet mund të jenë përgjegjëse për aktet e privatëve nëse ato nuk veprojnë me kujdesin e duhur për …të parashikuar dëmshpërblim.” - Paragrafi 124(d) i Platformës së Pekinit për Veprim, e miratuar nga Konferenca 4 për Gratë e Kombeve të Bashkuara, 1995 (118), thotë se qeveritë duhet “të marrin masa për të siguruar mbrojtjen e grave që i nënshtrohen dhunës, të sigurojnë mundësi për zhdëmtime të drejta dhe efektive, duke përshirë dëmshpërbblimin dhe kthimin si dhe shërimin e viktimave.” Grupi Ndërkombëtar i Avokatëve për të Drejtat e Njeriut, shih profilin e vendeve, për Mbretërinë e Bashkuar.

225 Shtojca III: DOKUMENTET LIGJORE RAJONALE DETYRUESE (PËR SHTETET PALË)

Këshilli i Evropës

Konventa e Këshillit të Evropës mbi Veprimet kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore568 (Konventa Evropiane kundër Trafikimit) hyri në fuqi më 1 shkurt 2008. Deri tani është ratifikuar nga 17 shtete dhe është firmosur nga 21 të tjera.569 Kështu, deri tani ajo nuk ka fuqi detyruese por ka shumë gjasa që të bëhet një standard më i fortë gjatë viteve në vazhdim. Të 17 shtetet palë janë pjesëmarrëse në OSBE. (Konventa është e hapur për shtete që nuk janë anëtare të Këshillit të Evropës).

Konventa trajton çështje të “dëmshpërblimit dhe zhdëmtim ligjor” në nenin 15 dhe lidh të drejtën për mjetet e zhdëmtimit drejtpërdrejtë me disa të drejta anësore, siç janë: e drejta për t’u informuar për mjetet e zhdëmtimit në gjuhën që ata kuptojnë, e drejta për asistencë ligjore dhe ndihmë ligjore (por jo të drejtën natyrore për ndihmë ligjore falas), dhe mundësia që të ketë lejen e qëndrimit gjatë kohëzgjatjes së procedurave.570 Për sa ka rëndësi për qëllimet e këtij studimi, Konventa shprehet se:

“3) Çdo Shtet Palë detyrohet të parashikojë, në të drejtën e tij të brendshme, të drejtën e viktimave për dëmshpërblim nga autorët e krimeve; 4) Çdo Shtet Palë detyrohet të miratojë masa legjislative dhe masa të tjera të tilla që mund të jenë të nevojshme për të garantuar dëmshpërblim për viktimat në përputhje me kushtet sipas së drejtës së tij të brendshme, për shembull, përmes vendosjes së një fondi për dëmshpërblimin e viktimave ose përmes masave apo programeve që synojnë ndihmën sociale dhe integrimin shoqëror të viktimave, të cilat mund të financohen nga pasuritë që rezultojnë nga zbatimi i masave të parashikuara në nenin 23.”

Gjuha e përdorur në këtë Konventë për detyrimin për të mundësuar dëmshpërblim duket se është më e fortë se sa ajo e Protokollit të Trafikimit. Megjithatë, e drejta mbetet një e drejtë për të përfituar dëmshpërblim nga keqbërësi, ndërkohë që kompensimi i financuar nga shteti mbetet i kufizuar në “atë që parashikohet nga e drejta e brendshme.” Raporti shpjegues i Këshillit të Evropës thotë se “Qëllimi i këtij neni është sigurimi që viktimat e trafikimit të

568 Miratuar më 16 maj 2005, hyri në fuqi më 1 shkurt 2008. 569 Statusi në 18 prill të vitit 2008. Për statusin aktual, shih

http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/trafficking/default_en.asp 570 Shih raportin shpjegues para. 192-196.

226 qenieve njerëzore të dëmshpërblehen për dëmet e pësuara.”571 Parashikohet në mënyrë të vlefshme që kjo e drejtë do të thotë padi civile kundër trafikantit, e cila i mbulon “si dëmet materiale (siç janë shpenzimet për trajtimin mjekësor) ashtu edhe ato jomateriale (vuajtja e pësuar).”572 Vështirësitë logjistike në ngritjen e padisë kundër trafikantit janë tashmë të njohura.

Këshilli i Evropës sugjeron gjithashtu që fondet që rezultojnë nga pasuritë kriminale mund të përdoren për të financuar skemën e shtetit (dhe në mënyrë konfonduese e ngatërron këtë skemë me skemën e shtetit që mbështet viktimat në përgjithësi në vend që të përqendrohet tek dëmshpërblimi individual), duke u bazuar kryesisht tek standardet e Konventës Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme573 (KEDVKDh) si model.574 Në mënyrë domethënëse, Konventa Evropiane kundër Trafikimit nuk thotë që të gjitha viktimat e trafikimit kanë të drejtën për t’u dëmshpërblyer nga shteti, por që shteti duhet të krijojë një fond, i cili mund të jetë i kufizuar ne kuptim të “bazës ligjore për dëmshpërblim, kuadrit administrativ dhe rregullimeve operacionale” nga e drejta e brendshme ose nga standardet e përcaktuara prej KEDVKDh-së. Kjo e kufizon detyrimin që Shteti duhet të paguajë dëmshpërblim në çështjet e “dëmeve të rënda fizike dhe dëmtimeve shëndetësore që vijnë si pasojë direkte e një krimi të qëllimshëm e të dhunshëm.”575

Në lidhje me të drejtat anësore, raporti shpjegues thotë se “është e rëndësisë së dorës së parë” që (viktimat) të informohen për çdo procedurë që mund të përdorin për të përfituar dëmshpërblim” si dhe për të drejtat e tyre për marrjen e lejeve të qëndrimit që i krijojnë atyre mundësinë të jetojnë në atë shtet për të ndjekur ecurinë e kërkesës së tyre. Po aty përmendet gjithashtu se kjo duhet të ndodhë “që në kontaktin e tyre të parë me autoritetet kompetente.” 576 Ndërkohë që e drejta për ndihmë ligjore falas nuk trajtohet nga kjo konventë, Memorandumi Shpjegues u kujton shteteve palë se Gjykata Evropiane për të Drejtat Njeriut (GjEDNj) është shprehur në disa çështje civile se ekziston e drejta për ndihmë ligjore falas sipas nenit 6(1) të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

571 Explanatory Report - Action against Trafficking in Human Beings (Raporti shpjegues – Veprime

kundër trafikimit të qenieve njerëzore), 16 maj 2005, f. 52. 572 Para. 197. 573 Konventa Evropiane për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme [ETS Nr.116]

http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Word/116.doc 574 Para. 198-199. 575 Neni 2(1). 576 F. 52-53.

227 Qëndrimi i GjEDNj është i tillë që duhet të përcaktohet nëse dalja përpara gjykatës pa ndihmën e avokatit do të jetë efektive, në kuptimin që personi i interesuar do të ishte në gjendje që ta paraqiste çështjen e tij në mënyrë të duhur e të kënaqshme.

Në çështjen Golder v. Mbretërisë së Bashkuar, GjEDNj-ja mori parasysh kompleksitetin e procedimit dhe natyrën emocionale të situatës, për të vendosur nëse personi mund ta përfaqësonte çështjen vetë. Nëse jo, ata vendosën që t’i jepej ndihmë ligjore falas në interes të drejtësisë.577 Pra, të drejtën për t’u informuar për dëmshpërblim dhe ndihmën ligjore falas e nënvizon më tepër kjo Konventë për shtetet palë sesa ndonjë dokument tjetër.

KEDVKDh-ja 578 parashikon një skemë dëmshpërblimi të financuar nga shteti i cili, si minimum, kompenson nënshtetasit dhe banorët e përhershëm579 të shtetit palë, të cilët janë viktima të “dëmtimeve të rënda fizike ose të çrregullimeve shëndetësore që i janë shkaktuar nga një krim i dhunshëm dhe i qëllimshëm.”580 Edhe pse jo të gjitha shtetet e OSBE-së apo të Bashkimit Evropian janë palë të kësaj Konvente, ajo shihet si standardi qendror evropian mbi skemën e dëmshpërblimit të financuar nga shteti. Komentari i Konventës sugjeron që përkufizimi i dëmtimit mund të mbulojë edhe dëmtimet e shkaktuara nga dhuna psikologjike dhe se termi shëndet “mund” t’i referohet shëndetit mendor.”581 Dëmshpërblimi duhet të mundësohet edhe kur shkelësi nuk është ndjekur penalisht as nuk ka qenë dënuar582 dhe duhet të mbulojë si minimum: humbjen e të ardhurave, shpenzimet për trajtimin mjekësor, për spitalin dhe për varrimin, si dhe mjetet e jetesës së personave në ngarkim.583 Komentari përmend faktin që dëmet morale si dhimbja dhe vuajtja, humbja e shpresave në jetë, si dhe shpenzimet shtesë shkaktuar nga paaftësia, nuk janë të detyrueshme për kompensim, por u nënshtrohen politikave dhe legjislacionit vendas. Është e rëndësishme të theksohet se ka kufizime të lejueshme mbi të drejtën e kërkuesit, sipas karakterit të kërkuesit dhe veprimeve të tij të mëparshme:

“1. Dëmshpërblimi mund të zvogëlohet apo të refuzohet në varësi të sjelljes së viktimës ose të kërkuesit përpara krimit, gjatë krimit dhe pas krimit, ose në lidhje me dëmtimin apo me vdekjen.

577 F. 53. 578 Ndërmjet shteteve të trajtuara në këtë studim, KEDVKDh është ratifikuar nga Rumania, Franca,

Mbretëria e Bashkuar, Ukraina dhe Shqipëria. 579 Nocioni “banor i përhershëm” ka si qëllim mbrojtjen e punëtorëve të rregullt emigrantë, ndërkohë

që është e qartë, se këto dispozita nuk parashikojnë asgjë për emigrantët jo të rregullt. Shih para. 22- 27, Raporti Shpjegues dhe Komentari. 580 Apo personat në ngarkim, neni 2(1). 581 Para. 18-19, Raporti Shpjegues dhe Komentari. 582 Neni 2(2). 583 Neni 4.

228  2. Dëmshpërblimi mund të zvogëlohet apo të refuzohet gjithashtu në varësi të përfshirjes së viktimës apo kërkuesit në krimin e organizuar ose të anëtarësisë së tij në një organizatë që kryen krime të dhunshme. 3. Dëmshpërblimi mund të zvogëlohet apo të refuzohet gjithashtu nëse dhënia e tij, apo dhënia e plotë e tij, do të binte në kundërshtim me sensin e drejtësisë ose me politikat publike (ordre public).584

Kjo do të thotë, për shembull, se kërkuesi me dënime të mëparshme pa lidhje me krimin në fjalë mund t’i mohohet dëmshpërblimi. Kjo mund të ndodhë edhe nëse mendohet që kërkuesi e ka “provokuar” krimin ose ka kontribuar në ndonjë mënyre për të.585

Bashkimi Evropian

Vendimi Kuadër i Këshillit të BE-së i datës 15 mars 2001 për pozitën e viktimave në procesin penal586 paraqet në hollësi garanci të shumta që u duhen siguruar të gjitha viktimave të krimit në shtetet e BE-së, duke përfshirë të drejtën për mbështetje dhe për informacionin mbi procedurat (duke përfshirë edhe dëmshpërblim),587 të drejtën për ndihmë ligjore dhe asistencë, 588 të drejtën për mbrojtje dhe për minimizimin e traumës gjatë procesit gjyqësor,589 të drejtën e viktimës që banon në një shtet tjetër të BE-së për të patur të njëjtat të drejta me banorët rezidentë590 dhe, më e rëndësishmja, të drejtën për dëmshpërblim:

“Neni 9. E Drejta për dëmshpërblim gjatë procesit penal 1. Çdo Shtet Anëtar duhet të garantojë se viktimat e veprave penale kanë të drejtë që t’u jepet vendim brenda afateve kohore të arsyeshme gjatë procesit penal për dëmshpërblim prej autorit të veprës, përveç rasteve të caktuara kur legjislacioni i brendshëm parashikon se dëmshpërblimi mund të jepet në një mënyrë tjetër. 2. Çdo Shtet Anëtar duhet të marrë masat e përshtatshme për të nxitur autorin e veprës penale që t’u japë dëmshpërblimin e duhur viktimave. 3. Përveç rasteve kur ka nevojë urgjente për të në procesin penal, pasuria që mund të merret, sekuestruar gjatë procesit penal, e cila u përket viktimave, u kthehet atyre pa vonesë.

584 Neni 8. 585 Para. 33 - 37, Raporti Shpjegues dhe Komentari. 586 http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2001/l_082/l_08220010322en00010004.pdf . 587 Nenet 4, 13 dhe14. 588 Neni 6. 589 Nenet 2, 5, 8 dhe 15. 590 Neni 11.

229 Kjo e drejtë kufizohet nga fakti se duhet një vendim i shpejtë në lidhje me dëmshpërblimin nga autori i veprës penale gjatë procesit penal, dhe duke “e inkurajuar” më tepër sesa duke e detyruar autorin e veprës penale për të zhdëmtuar në mënyrë të përshtatshme viktimat. Prandaj, nuk krijohet një e drejtë për rikuperimin e dëmeve nga autori i veprës penale apo për dëmshpërblim nga shteti, dhe kjo mund të rezultojë nga fakti se vendimi kufizohet në çështje që lidhen me procesin penal dhe pranon faktin se, në disa shtete të BE-së, ky mund të mos jetë forumi i duhur për kërkesat për dëmshpërblim.

Direktiva e Këshillit të BE-së e vitit 2004 për Dëmshpërblimin e Viktimave të Krimeve591 parashikon sistemin e bashkëpunimit për të lehtësuar mundësinë e marrjes së dëmshpërblimit nga ana e viktimave të krimeve të dhunshme dhe të qëllimshme, të kryera në territorin e këtyre vendeve.592 Ajo detyron shtetet që të krijojnë skemën e financuar nga shteti për pagesat në këto raste593 dhe që të vendosin struktura bashkëpunimi për individët nga shtete të tjera anëtare të BE-së, për të garantuar që ato lehtësisht të mund të përfitojnë nga skemat e vendeve, nënshtetasit e të cilave ato janë.

Prandaj, një mekanizëm dëmshpërblimi i financuar nga shteti duhet të ekzistojë në çdo shtet anëtar edhe pse mund të jetë për kategori të kufizuara krimesh. Sigurisht, që nuk ka asnjë pengesë për shtetet për të shkuar përtej kësaj kategorie të kufizuar, për shembull, duke ndërmarrë hapa për të dëmshpërblyer viktimat për krime të kryera jashtë territorit të tyre.

Sipas pikëpamjes së Grupit të Ekspertëve të Komisionit të Evropës për Trafikimin, viktimat e trafikimit duhen konsideruar në mënyrë automatike se kanë të drejtë për të përfituar nga skemat e ngritura për viktimat e krimeve të dhunshme dhe të qëllimshme,594 dhe sugjerojnë se:

“nevojitet një instrument ligjor detyrues i BE-së për pozitën në procesin penal të personave të trafikuar, për të garantuar trajtim të përshtatshëm, ndihmë, mbrojtje dhe dëmshpërblimin e viktimave”595

591 29 prill 2004,

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2004/l_261/l_26120040806en00150018.pdf . 592 Neni 1. 593 Nenet 2 dhe 12 (2). 594 Para. 129, Raporti i Grupit të Ekspertëve për Trafikimin e Qenieve Njerëzore (Bruksel, 22 dhjetor

2004). 595 Mendimi i Grupit të Ekspertëve për Trafikimin e Qenieve Njerëzore të Komisionit Evropian i

datës 11 tetor 2005.

230 si prioritet i BE-së, pasi mendojnë se normat ligjore ekzistuese janë të pazhvilluara në lidhje me viktimat e trafikimit. Gjithashtu, ata theksojnë se ndihma ligjore dhe qëndrimi i përkohshëm janë të nevojshme përgjatë ecurisë së procedimeve ligjore dhe se viktimat duhet të kenë të drejtë dëmshpërblimi për humbjet ekonomike, si dhe për dëmtimet që kanë pësuar.596 Vihet re se Vendimi Kuadër i Këshillit për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore 597 nuk përmban parashikime të veçanta për dëmshpërblimin, dëmet apo mundësinë për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë, as Plani i BE-së për Praktikat e Mira, Standardet dhe Procedurat për të Luftuar dhe Parandaluar Trafikimin e Qenieve Njerëzore.598

596 Seksioni6.6, Raporti i Grupit të Ekspertëve për Trafikimin e Qenieve Njerëzore (Bruksel, 22 dhjetor 2004). 597 2002/629/JHA. 598 2005/C311/01.

231 Shtojca IV: DOKUMENTE RAJONALE POLITIKISHT TË DETYRUESHME

Këshilli i Evropës

Këshilli i Ministrave i Këshillit të Evropës ka miratuar një sërë rekomandimesh lidhur me viktimat e krimit apo lloje të caktuara krimesh, të cilat janë të politikisht detyrueshme për të gjitha Shtetet anëtare.599 Rekomandimi Rec (2006) 8 i Komitetit të Ministrave të Shteteve Anëtare për Ndihmën ndaj Viktimave të Krimit është më i fundit prej tyre, ishte miratuar pas Konventave të Trafikimit dhe të Dëmshpërblimit dhe në thelb konfirmon çështjet kryesore lidhur me të drejtat që kemi shqyrtuar më lart, për shembull:

“8.1 dëmshpërblimi duhet dhënë nga shteti: - për viktimat e krimeve të rënda, të qëllimshme dhe të dhunshme, duke përfshirë dhunën seksuale; - për personat familjarë të shkallës së parë dhe ata në ngarkim të viktimës e cila ka vdekur si pasojë e krimit të tillë.”

Megjithatë, ai pohon se këto skema duhen zbatuar “pavarësisht nga kombësia e viktimës” dhe inkurajon bashkëpunimin midis shteteve anëtare të Këshillit të Evropës në drejtime të njëjta si ato që kërkohen nga BE-ja. Ato japin hollësi lidhur me natyrën e dëmeve që duhen zhdëmtuar nga shteti dhe theksojnë se për dëmet morale dhe rehabilitimin:

“8.6… duhet ofruar trajtim dhe rehabilitim për dëmet fizike dhe psikologjike 8.7… duhet (marrë) parasysh dëmshpërblimi për humbjen e të ardhurave, shpenzimet e varrimit dhe humbjen e të drejtës së kujdestarisë për personat në ngarkim. Shtetet gjithashtu mund të marrin parasysh dëmshpërblimin për dhimbjet dhe vuajtjet. 8.8 Shtetet mund të marrin parasysh mjetet për të zhdëmtuar dëmet që vijnë si pasojë e krimeve kundër pronës.”

Rekomandimi i vitit 2000, i cili përqendrohet në trafikimin e qenieve njerëzore,600 kufizohet në garantimin se “viktimat mund t’i paraqesin paditë e tyre edhe para gjykatave civile që janë kompetente që të marrin vendime … dhe t’iu njohin atyre shpërblimin e dëmeve,”601 por në

599 Shih Victims – Support and Assistance (Viktimat – Mbështetja dhe Ndihma) (Këshilli i Evropës,

2006) për të gjitha dokumentet. 600 Veprime kundër trafikimit të qenieve njerëzore për qëllim të shfrytëzimit seksual, Rekomandimi R

(2000) 11 i Komitetit të Ministrave më 19 maj 2000 (dhe memorandumi shpjegues.) 601 Shih memorandumin shpjegues.

232 vitin 2002 Komiteti i Ministrave i Këshillit të Evropës rekomandoi se shtetet anëtare duhet të sigurojnë që shtetet “të parashikojnë krijimin e sistemeve të financimit me qëllim që të dëmshpërblejnë viktimat (femra) (të dhunuara).”602

OSBE-ja

Plani i Veprimit i OSBE-së për të Luftuar Trafikimin e Qenieve Njerëzore603 kërkon nga Shtetet pjesëmarrëse që të marrin parasysh krijimin e një fondi me të ardhura që janë produkte të konfiskuara nga trafikimi për t’i përdorur në dobi të viktimave të trafikimit, duke përfshirë krijimin e fondit për t’i dëmshpërblyer ato.604

Pakti i Stabilitetit për Evropën Juglindore

Udhëzimet për Planet e Veprimit Kombëtare të Luftës kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore605 të grupit Task Force të Paktit të Stabilitetit për Trafikimin e Qenieve Njerëzore theksojnë dëmshpërblimin nga shfrytëzuesit dhe mbikëqyrjen e paanshme të shumave të dhëna në lidhje me dëmet e pësuara.

602 Shih Rekomandimin R (2002) 5 për mbrojtjen e grave ndaj dhunës, para. 36 dhe 37. 603 Vendimi i Këshillit të Përhershëm të OSBE-së Nr. 557, 24 korrik 2003. 604 Seksioni III, Para. 1.5. 605 http://www.stabilitypact.org/trafficking .

233 Shtojca V: TABELAT E NËNSHKRIMEVE DHE TË RATIFIKIMEVE TË STANDARDEVE NDËRKOMBËTARË PËRKATËSE

SIMBOLET: P = palë, N = nënshkruar, R = data e ratifikimit, F = në fuqi/ hyrja në fuqi, Z = e zbatueshme (i detyrueshëm politikisht)

Konventat Ndërkombëtare – ligjërisht të detyrueshme për shtetet anëtare:

Shqipëria Franca Moldavia Rumania Rusia Mbretëria SHBA Ukraina e Bashkuar

Konventa e Kombeve të Bashkuara për Krimin e Organizuar P P P P P P P P Ndërkombëtar R 21.8.02 R 29.10.02 R 16.9.05 R 4.12.02 R 26.5.04 R 9.2.06 R 3.11.05 R 21.5.04 (KKBKON) 29.9.03 Protokolli i KKBKON për të Parandaluar, Suprimuar dhe P P P P P P P P Dënuar Trafikimin R 21.8.02 R 29.10.02 R 16.12.05 R 4.12.02 R 26.5.04 R 9.2.06 R 3.11.05 R 21.5.04 e Personave, veçanërisht të Grave dhe Fëmijëve, 15.12.2003 Konventa për Mbrojtjen e të Drejtave të të _ _ _ _ _ _ _ _ Gjithë Punonjësve Emigrantë dhe të Anëtarëve të Familjeve të Tyre

Shqipëria Franca Moldavia Rumania Rusia Mbretëria SHBA Ukraina e Bashkuar

Konventa 29 e ILO-s P P P P P P P Për Punën e Detyruar R25.6.57 R24.6.37 R23.3.00 R28.5.57 R23.6.56 R 3.6.31 _ R 10.8.56 1930 Konventa 105 e ILO-s Për Zhdukjen e P P P P P P P P Punës Së Detyruar R 27.2.97 R 18.12.69 R 10.3.93 R3.8.98 R2.7.98 R30.12.57 R25.9.91 R14.12.00 1957 Konventa 97 e ILO-s Për Migracionin për P P P P Punësim (Rishikuar) R 2.3.05 R 29.3.54 R 12.12.05 _ _ R 22.1.51 _ _ 1949 Konventa 143 e ILO-s Për Punonjësit P Emigrantë R 12.9.06 _ _ _ _ _ _ _ (Parashikime shtesë) 1975 Konventa 95 e ILO-s P P P P P Denoncuar _ Për Mbrojtjen e R 2.8.01 R 15.10.52 R 12.8.96 R 6.6.73 R4.5.61 në 1983 Pagave 1949 Konventa 181 e ILO-s P P Për Agjencitë Private R 30.6.99 _ 19.12.01 _ _ _ _ të Punësimit 1997

234 Standardet Ndërkombëtare – politikisht të detyrueshme

Shqipëria Franca Moldavia Rumania Rusia Mbretëria SHBA Ukraina e Bashkuar

Deklarata e Parimeve Themelore të Drejtësisë për Viktimat e Krimit Z Z Z Z Z Z Z Z dhe të Abuzimit të Pushtetit (miratura nga OKB Rez. 40/34 e As.Përg., 29 nëntor 1985) Parimet Themelore Dhe Udhëzimet për të Drejtën e Mjeteve Mbrojtëse për Viktimat e Shkeljeve të Mëdha të së Drejtës Z Z Z Z Z Z Z Z Ndërkombëtare të të Drejtave të Njeriut dhe Shkeljeve të Rënda të së Drejtës Ndërkombëtare Humanitare. (OKB Rez. 60/147 e As. Per., 16 dhjetor 2005) Parimet e Rekomanduara dhe Udhëzimet mbi të Drejtat e Njeriut dhe mbi Trafikimin e Qenieve Z Z Z Z Z Z Z Z Njerëzore (Raport i UNHCHR-it në ECOSOC E2002/68/Add. 1, ECOSOC 20 maj 2002) Udhëzimet mbi Drejtësinë e të Miturve që janë Viktima dhe Dëshmitarë Z Z Z Z Z Z Z Z të Krimit ECOSOC Rez. 2004/27

Konventa rajonale, direktiva, rekomandime – ligjërisht dhe politikisht të detyrueshme – sipas organizatave Shqipëria Franca Moldavia Rumania Rusia Mbretëria SHBA Ukraina e Bashkuar Këshilli i Evropës – ligjërisht të detyrueshme për shtetet palë Konventa Evropiane për Veprimet kundër P P P P N N Trafikimit të Qenieve R 22.12.05 R 9.1.08 R 16.5.05 R 16.5.05 _ 23.2.07 _ 17.11.05 Njerëzore Seria e F 6.2.07 F 19.5.06 F 21.8.06 Konventave të KE-së [CETS] Nr.197 Konventa Evropiane për Dëmshpërblimin P P P P N e Viktimave të R 1.3.05 R 1.2.90 _ R 15.2.06 _ R 7.2.90 _ 8.4.05 Krimeve të Dhunshme F 26.11.04 F 1.6.90 F 1.6.06 F 1.6.90 Seria e Konventave e KE-së [CETS] Nr.116 Këshilli i Evropës – politikisht të detyrueshme për shtetet anëtare Rekomandimi Rec (2006) 8 i Komitetit të Ministrave për Z Z Z Z Z Z _ Z ndihmën ndaj viktimave të krimit Rekomandimi Re (2000) 11 i Komitetit të Ministrave për veprime kundër Z Z Z Z Z Z _ Z trafikimit të qenieve njerëzore për qëllim të shfrytëzimit seksual

235 Konventa rajonale, direktiva, rekomandime – ligjërisht dhe politikisht të detyrueshme – sipas organizatave

Shqipëria Franca Moldavia Rumania Rusia Mbretëria SHBA Ukraina e Bashkuar

Bashkimi Evropian – ligjërisht të detyrueshme për anëtarët e BE-së Direktiva e Këshillit të BE-së,29 prill 2004, për dëmshpërblimin e _ F _ F _ F _ _ viktimave të krimit (2004/80/KE) Vendimi Kuadër i Këshillit të BE-së 19 korrik 2002 për luftën _ F _ F _ F _ _ kundër trafikimit të qenieve njerëzore (2002/629/JHA) Organizata për Sigurimin dhe Bashkëpunimin në Evropë (OSCE) – politikisht të detyrueshme për Shtetet pjesëmarrëse Plan i Veprimit të OSBE-së për të Luftuar Trafikimin e Qenieve Z Z Z Z Z Z Z Z Njerëzore Vendim i Këshilli të Përhershëm të OSBE-së Nr.557, 24 korrik 2003 Pakti i Stabilitetit për Evropën Juglindore – politikisht të detyrueshme për shtetet partnere Task Force për Trafikimin e Qenieve Njerëzore Udhëzime për Planet Z _ Z Z _ _ _ _ Veprimi Kombëtare të Luftës kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore

236 Bibliografia

Materialet bazë si ligjet dhe çështjet gjyqësore gjenden të gjitha të detajuara tek shënimet në fund të faqeve. Ato nuk përsëriten këtu.

A Global Alliance Against Forced Labour [Aleanca globale kundër punës së detyruar], (ILO, 2005)

Alliance News, Access to Justice, Issue 26 [Lajmet e aleancës, Mundësia për t’iu drejtuar organeve të drejtësisë, Nr. 26] (Aleanca globale ndaj trafikut të grave, dhjetor 2006)

Attorney General’s Annual Report to Congress on US Government Activities to Combat Trafficking in Persons [Raporti vjetor i Prokurorit të Përgjithshëm të Kongresit lidhur me veprimtarinë e qeverisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës për të Luftuar Trafikimin e Personave] (Vitet financiare (FY) 2001-2005)

Brienen, M. E. I. dhe Hoegen, E. H., Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems: The implementation of Recommendation (85) 11 of the Council of Europe on the Position of the Victim in the Framework of Criminal Law and Procedure [Viktimat e krimit në 22 sistemet evropiane të drejtësisë penale: Zbatimi i Rekomandimit (85)11 të Këshillit të Evropës mbi pozitën e viktimës në kuadrin e të drejtës dhe procedurës penale] (Nijmegen, Netherlands, Wolf Legal Productions, 2000).

Carrera, Sergio dhe Guild, Elspeth, An EU Framework on Sanctions against Employers of Irregular Immigrants: some reflections on the scope, features and added value [Kuadri i Bashkimit Evropian mbi masat ndaj punëdhënësve të emigrantëve të parregullt: reflektime mbi shtrirjen, tiparet dhe vlerën e shtuar], Dokument politik (Policy Brief) nr. 140 (Center for European Policy Studies, 2007)

Crime Victims’ Rights in America: An Historical Overview [Të drejtat e viktimave të krimit në Amerikë] (National Center for Victims of Crime), e disponueshme në http://www.ncjrs.gov/ovc_archives/ncvrw/2005/pg4b.html .

Cunneen, M., “Lobbying in Europe” [Lobim në Evropë] në Sector Project against Trafficking in Women (eds.), Challenging Trafficking in Persons: Theoritical Debate and Practical Approaches [Programi i sektorit kundër trafikimit të grave: Problematika e

237 trafikimit të qenieve njerëzore, Debat teorik dhe qasje praktike], (Baden-Baden, Nomos- Verlag, 2005).

Directory of International Crime Victim Compensation Programs [Drejtoria e Programeve të Dëmshpërblimit të Viktimave të Krimit Ndërkombëtar], e cila gjendet në: http://www.ojp.usdoj.gov/ovc/publications/infores/intdir2005/welcome.html

Dottridge, Mike, Reference Guide on protecting the rights of child victims of trafficking in Europe [Udhëzues referencash për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve, viktima të trafikimit në Evropë], (UNICEF, 2006).

Gao, Y., Chinese Migrants and Forced Labour in Europe [Emigrantët kinezë dhe puna e detyruar në Evropë], (ILO, 2004).

Handbook on establishing effective labour migration policies in countries of origin and desination [Manual për krijimin e politikave efikase të emigracionit për punë në vendet e origjinës dhe të destinacionit], (OSCE/ILO, IOM, 2006).

“How ILS are used,” [Si përdoren standarde ndërkombëtare të punës] botim i ILO-s në Internet, i disponueshëm në: http://www.ilo-mirror.cornell.edu/public/english/standards/norm/intriduction/used.htm.

Human Trafficking and Forced Labour Exploitation, Guidance for Legislation and Law Enforcement [Trafikimi njerëzor dhe shfrytëzimi i punës së detyruar, Udhëzues për legjislacionin dhe zbatimin e ligjeve], (ILO Special Programme to Combat Forced Labour, 2005).

“Human Trafficking Evokes Outrage, Little Evidence” [Trafikimi i qenieve njerëzore shkakton zemëratë, pak prova] , gazeta Washington Post, 23 shtator 2007.

Human Traffic, Human Rights: Redefining Victim Protection [Trafiku i qenieve njerëzore, të drejtat e njeriut: ripërcaktimi i mbrojtjes së viktimave], (Anti-Slavery International, 2002).

“ILO calls for strengthening labour inspection worldwide” [ILO bën thirrje që të forcohet inspektimi i punës në gjithë botën], deklaratë për shtyp i ILO-s, 16 nëntor 2006.

238 ILO Forced Labour Survey [Studim i ILO-s mbi punën e detyruar], Komiteti i Ekspertëve të ILO-s, 2007.

ILO Migrant Labour Survey [Studim i ILO-s mbi punën e emigrantëve], Komiteti i Ekspertëve të ILO-s, 2007.

IOM Handbook on Direct Assistance for Victims of Trafficking [Manuali i IOM-it mbi ndihmën e drejtpërdrejtë për viktimat e trafikimit], (IOM, 2007).

Interpretative notes for the official records (travaux préparatoires) of the negotiation of the United Nations Convention against Transnational Organized Crime and the Protocols thereto [Shënime shpjeguese të procesverbaleve zyrtare të bisedimeve për Konventën e Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkufitar dhe Protokollet e saj] A/55/383/Add.1.

Joint Comments of ETUC, PICUM and SOLIDAR on Expected [European] Commission Proposals to Fight Illegal Employment and Exploitative Working Conditions [Komentet e përbashkëta të Konfederatës së Bashkuar për Tregtinë Evropiane (ETUC), Platformës për Bashkëpunim Ndërkombëtar për Emigrantët pa Dokumente (PICUM) dhe SOLIDAR mbi propozimet të pritshme të Komisionit për luftën kundër punësimit “të paligjshëm” dhe kushteve shfrytëzuese të punës], 26 prill 2007. I disponueshëm në http://www.picum.org/sites/default/files/data/joint%20comments%20ETUC%20PICUM% 20SOLIDAR%202604507%20EN%20final.pdf  

Joint Committee on Human Rights of the UK Parliament report on reviewing the Proceeds of Crime Bill [Raporti i Komitetit të Përbashkët për të Drejtat e Njeriut pranë Parlamentit të Mbretërisë së Bashkuar mbi rishkimin e ligjit Për Produktet e Krimit), 2001/2. http://www.publications.parliament.uk/pa/jt200102/jtselect/jtrights/43/4303.htm

Joint Written Intervention on Concerning the Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Humanitarian Law [Ndërhyrje e përbashkët me shkrim mbi Parimet Themelore dhe Udhëzimet për të Drejtën e Mjeteve Mbrojtëse për Viktimat e Shkeljeve të Mëdha të së Drejtës Ndërkombëare të të Drejtave të Njeriut dhe Shkeljeve të Rënda të së Drejtës Ndërkombëtare Humanitare], Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut, Mbledhja 61, 14 mars -22 prill 2005, Pika 11 e programit: Të drejtat qytetare dhe politike, 10 shkurt 2005.

239 Legislative Guide for the implementation of the Protocol to prevent, suppress and punish trafficking in persons, especially women and children, supplementing the United Nations Convention Against Transnational Organized Crime [Udhëzues legislativ për zbatimin e Protokollit mb Parandalimin, Suprimimin dhe Ndëshkimin e Trafikimit të Qenieve Njerëzore, veçanërisht të Grave dhe të Fëmijëve, në plotësim të Konventës së Kombeve të Bashkuara kundër Krimit të Organizuar Ndërkombëtar], UNODC Pjesa e dytë, http://www.unodc.org/pdf/crime/legislative_guides/03%20Legislative%20guide_Trafficki ng%20in%20Persons%20Protocol.pdf

Malpani, R., Legal Aspects of Trafficking for Forced Labour Purposes [Aspektet ligjore të trafikimit për qëllime të punës së detyruar] (ILO, prill 2006).

National Referral Mechanisms: Joining Efforts to Protect the Rights of Trafficked Persons, A Practical Handbook [Mekanizmat Kombëtare të Referimit, Bashkimi i përpjekjeve nëmbrojtje të të drejave të personave të trafikuar, Manual Praktik], (OSBE/ODIHR, 2004)

Opinion of the Experts Group on Trafficking in Human Beings of the European Commission [Mendim i grupit të ekspertëve të Komisionit Evropian mbi trafikimin e qenieve njerëzore], 11 tetor 2005, i disponueshem në: http://ec.europa.eu/home- affairs/doc_centre/crime/docs/opinion_expert_group_06_05_31_en.pdf

  Pearson, E., “Historial Development of Trafficking – The Legal Framework for Anti trafficking Interventions” [Zhvillimi historik i trafikimit - Kuadri ligjor për ndërhyrjet kundër trafikimit] tek Cunneen, M., “Lobbying in Europe” [Lobimi në Evropë], tek Programi i sektorit kundër trafikimit të grave, Challenging Trafficking in Persons: Theoritical Debate and Practical Approaches [Sfida ndaj trafikimit të qenieve njerëzore: Debat teorik dhe qasje praktike], (Baden-Baden, Nomos-Verlag, 2005).

Pleasence, Profesor P., Causes of Action: Civil Law and Social Justice [Shkaqet për të ngritur padi: E drejta civile dhe drejtësia sociale], (Londër, Legal Services Research Centre, 23 mars 2006). Përmbledhje e disponueshme në: http://www.lsrc.org.uk/publications/summary2006english.pdf   Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council providing for sanctions against employers of illegally staying third-coutnry nationals [Propozim për Direktivën e Parlamentit Evropian dhe të Këshillit që parashikon sanksionim ndaj

240 punëdhënësve të shtetasve të vendeve të treta të cilët qëndrojnë në mënyrë ilegale], 16.5.2007, i disponueshëm në: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2007:0249:FIN:EN:PDF   Report of the Expert Group on Trafficking in Human Beings of the European Commission [Raport i grupit të ekspertëve të Komisionit Evropian], Bruksel, 22 dhjetor 2004. http://ec.europa.eu/home- affairs/doc_centre/crime/docs/opinion_expert_group_04_xx_xx_en.pdf

Ryan, Bernard (red.), Labour Migration and Employment Rights [Emigrimi për punë dhe të drejtat e punësimit], (Londër, 2005).

Ten ways to protect undocument migrant workers [Dhjetë mënyra për të mbrojtur punëtorët emigrantë pa dokumenta], (PICUM, 2005).

Thompson, K., A summary of challenges facing legal responses to human trafficking for labour exploitation in the OSCE region [Një përmbledhje e sfidave të cilat përballen me përgjigje ligjore në çështje të trafikimit njerëzor për shfrytëzimin e punës në rajonet e OSBE- së], Zyra e përfaqësuesit të posaçëm të OSBE-së dhe koordinatorit kundër trafikimit të qenieve njerëzore, Occasional Paper [Kumtesë e rastit] Nr.1, 2006.

Trafficking for forced labour: How to monitor the recruitment of migrant workers [Trafikimi për punë të detyruar: Si të monitorohet rekrutimi i punëtorëve emigrantë], (ILO, 2006).

Trafficking for labour and sexual exploitation in Germany [Trafikimi për shfrytëzimin e punës dhe shfrytëzimin seksual në Gjermani], (ILO, 2005).

Tyuryukanova, E., Forced Labour in the Russian Federation Today: Irregular Migration and Trafficking [Puna e detyruar në Federatën Ruse sot: Migracioni i parregullt dhe trafikimi i qenieve njerëzore], (ILO, 2005).

Undocumented Migrants have rights: an overview of the international human rights framework [Migrantët pa dokumenta kanë të drejta: një tablo e kuadrit ndërkombëtar të të drejtave të njeriut], (PICUM, March 2007).

United States Attorneys’ Manual [Manuali i Prokuroreve Federalë të Shteteve të Bashkuara

241 Victims — Support and Assistance [Viktimat – Mbështetje dhe Ndihmë], (Këshilli i Evropës, 2006).

Shqipëria

Analiza e sistemit të drejtësisë penale në Shqipëri, (OSBE, 2006).

The Girls and The Trafficking: Study on the development of trafficking in women in Albania [Vajzat dhe trafikimi: Studim mbi zhvillimin e trafikimit të grave në Shqipëri], (Vatra, 2005).

Monitoring of the Court decisions related to THB in the District Courts of Tirana, Vlora, Shkodra for the period 2001–2003 [Monitorimi i vendimeve gjyqësore në lidhje me veprat e trafikimit të qenieve njerëzore, të dhëna nga gjykatat e rretheve Tiranë, Vlorë, Shkodër për periudhën 2001-2003] (CLCI/QNLQ, 2005).

“Prioritetet afatshkurtra për parandalimin dhe luftën kundër trafikimit të qenieve njerëzore dhe disa prej arritjeve kryesore në vitin 2006,” Koordinatori Kombëtar për Luftën kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore.

Franca

Basic Social Rights [Të drejtat themelore sociale], PICUM, http://www.picum.org/article/basic-social-rights-france

Brienen, M. E. I. dhe Hoegen, E. H., Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems [Viktimat e krimit në 22 sistemet Evropiane të drejtësisë penale], (Nijmegen, Netherlands, Wolf Legal Productions, 2000), f. 295-352, i disponueshëm në: http://rechten.uvt.nl/victimology/Brienenhoegen/BH.html#index

“Dozens convicted in French trial over Bulgarian baby-trafficking network” [Dhjetra të dënuar në gjyqin francez në lidhje me rrjetin bullgar të trafikimit të foshnjave], International Herald Tribune, 2 shkurt 2007, http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/02/europe/EU-GEN-France-Baby- Trafficking.php .

242 EC European Judicial Network Pages on Compensation to Victims of Crime [Faqet e rrjetit evropian të Komisionit Evropian për dëmshpërblimin e viktimave të krimit] http://ec.europa.eu/civiljustice/comp_crime_victim/comp_crime_victim_fra_en.htm#1 .

“A titre d’exemple, la faute pourra etre retenue en cas d’imprudence, d’injures proferées, de participation a une bagarre ou à une activité delictueuse” [Për shembull, faji mund të caktohet në rast të moskujdesjes, të fyerjeve, të pjesëmarrjes në një përleshje ose në një veprimtari që përbën kundërvajtje], Faqja e Internet-it të FGTI-së http://www.fondsdegarantie.fr/ .

Esclavage Encore — Actualité juridique [Ende skllavëri – Aktualitete juridike], botimet e muajve prill dhe nëntor 2006 (Comité Contre l’Esclavage Moderne).

“FATIMA O. — APRÈS LE PROCÈS”, 21 prill 2005 (Comité Contre l’Esclavage Moderne) në http://www.esclavagemoderne.org/actujuridique.php?id=27 .

Gao, Yun dhe Poisson, Veronique, Le traffic et l’exploitation des immigrants chinois en France [Trafikimi dhe shfrytëzimi i migrantëve kinezë në Francë], (ILO, mars 2005).

“Olivia et Mabelle: Esclavage en HLM (habitation à loyer modéré)” [Olivia dhe Mabelle: Skllavëri në strehimin me qira të arsyeshme], Esclavage Encore, Nr.29 korrik 2006, (Comité Contre l’Esclavage Moderne), i disponueshëm në http://www.esclavagemoderne.org/img_ee/ee29.pdf .

Sans papiers mais pas sans droits, botimi i 4-t, (GISTI, qershor 2006). I disponueshëm në http://www.contrelatraite.org

Moldavia

Centre for Prevention of Trafficking in Women (CPTW), Activity Report 2003–2006 [Raportet e veprimtarisë për periudhën 2003-2006 të Qendrës për Parandalimin e Trafikimit të Grave].

Cojocaru, C. dhe Wiseman, H., Trafficking in Persons — An In-depth Analysis of Closed Criminal Case Files in Moldova for 2004-September 2005 [Trafikimi i personave – Një analizë e thelluar e dosjeve të çështjeve penale të mbyllura në Moldavi për periudhën 2004 – shtator 2005], qershor 2006

243 Human Trafficking Assessment Tool Moldova Report [Raporti për Moldavinë i instrumentit të vlerësimit të trafikimit njerëzor](ABA-CEELI, qershor 2005).

Mann, Lori J. dhe Dolea, Igor, OSCE Trial Observation Manual for the Republic of Moldova [Manual i OSBE-së mbi Vëzhgimin e Gjyqeve për Republikën e Moldavisë], (OSBE, 28 shkurt 2006).

Minutes of Technical Coordination Meeting chaired by OSCE Mission in Moldova [Procesverbali i mbledhjes së koordinimit teknik drejtuar nga Misioni i OSBE-së në Moldavi, dhjetor 2006].

Trafficking in Human Beings in Moldova Normative Acts [Aktet normative për trafikimin e qenieve njerëzore në Moldavi] (OSBE/La Strada, 2006).

Rumania

Protection for the Victims of Human Trafficking in Romania, Analysis of Judge Nicoleta Stefaroi [Mbrojtja për viktimat e trafikimit të qenieve njerëzore në Rumani, analizë e gjyqtares Nicoleta Stefaroi], e disponueshme në http://www.antitrafic.ro/sections/l/asfgds/?t_id=0p12p4&lang=en .

Evaluation of Anti-trafficking Policies in Romania [Vlerësim i politikave Antitrafikim në Rumani], raporti i UNICEF-it, i disponueshëm në http://www.childtrafficking.org/pdf/user/UNICEF_Evaluation_of_Antitrafficking_Policies _in_Romania.pdf .

Ministri i Drejtësisë së Rumanisë përpara Konferencës 27 të Ministrave Evropianë “Victims: Place, Rights, Assistance” [Viktimat: qëndrimi, të drejtat, ndihma], 12–13 tetor 2006, Yerevan. Këshilli i Evropës MJU-27 (2006)12.

Victims — Support and Assistance [Viktimat – Mbështetje dhe ndihmë], Botim i Këshillit të Evropës, shtator 2006 dhe një kumtesë në konferencë e mbajtur nga Eugenia Chivulescu, Ludwig Boltzmann Institute, Vienë, mars 2007.

244 Federata Ruse

Report of ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations [Raporti i Komitetit të Ekspertëve të ILO-s mbi zbatimin e konventave dhe rekomandimeve], (ILO, 2007).

Tyuryukanova, E., Forced Labour in the Russian Federation Today: Irregular Migration and Trafficking in Human Beings [Puna e detyruar në Federatën Ruse sot: Emigrimi i parregullt dhe trafikimi i qenieve njerëzore], (ILO, 2005).

US State Department TIP report [Raport i Departamentit Amerikan të Shtetit për Trafikimin e Qenieve Njerëzore], qershor 2007, i disponueshëm në http://www.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2007/82807.htm .

Victims — Support and Assistance [Viktimat – Mbështetje dhe ndihmë] (Botim i Këshillit të Evropës, shtator 2006).

Ukraine

N. Ahtirskaja, Trafficking in Persons in Ukraine: Evidence of Court Practice [Trafikimi i personave në Ukrainë: Evidentimi i praktikës gjyqësore (Akademia e Gjyqtarëve të Ukrainës, 2006).

“EU-Ukraine start negotiations on new Enhanced Agreement” [BE – Ukraina fillojnë negociatat për Marrëveshjen e “Zgjeruar”], deklaratë për shtyp e Bashkimit Evropian, 2 mars 2007.

Kiryan, T. dhe van der Linden, M., Trafficking of migrant workers from Ukraine: Issues of labour and sexual exploitation [Trafikimi i punëtorëve emigrantë nga Ukraina: Çështje të shfrytëzimit të punës dhe atij seksual], (ILO, 2005).

Statistikat e IOM-it, 2007.

Strekalov, Y., Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings [Legjisalcioni ukrainas kundër trafikimit të qenieve njerëzore], studim i pabotuar, i mbështetur nga Kordinatori i Projektit të OSBE-së në Ukrainë, në arkivat e ODIHR, 2006.

245 Shvab, Inna, Issues of pre-trial and judicial investigations into human trafficking cases: An analysis of selected cases [Çështje të hetimeve përpara gjykimit dhe hetimeve gjyqësore në çështje të trafikimit të qenieve njerëzore: Analizë e çështjeve të përzgjedhura], studim i pabotuar, i mbështetur nga Koordinatori i Projektit të OSBE-së në Ukrainë, në arkivat e ODIHR-it, 2007.

Wijers, M. dhe Haveman, R., Trafficking in human beings for the criminal justice chain in Ukraine [Trafikimi i qenieve njerëzore për zinxhirin e drejtësisë penale në Ukrainë], (IOM, 2006).

United Kingdom

2005 Criminal Statistics, England and Wales [Statistikat për krimin 2005, Anglia dhe Uellsi], tabelat shtesë vëllimi 2, Home Office.

Annual Report and Accounts 2004/5 of CICA (Criminal Injuries and Compensation Authority). [Raporti Vjetor dhe Llogaritë i CICA-s 2004/5]

“Assets Recovery Agency abolished” [Shkrihet Agjencia për Rimarrjen e Pasurive], Faqja e Internet-it të lajmeve në BBC-së, 11 janar 2007 në http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6251339.stm .

The Code of Practice for Victims of Crime [Kodi i Praktikës për Viktimat e Krimit] i disponueshëm në http://www.homeoffice.gov.uk/documents/victims-code-of-practice

“Migrants ‘deceived and exploited’ ” [“Emigrantët ‘të mashtruar dhe të shfrytëzuar’ ”] dhe “Joining the Immigrant Underclass” [Të bashkohesh me shtresën e ulët të emigrantëve], Faqja e Internet-it të lajmeve BBC, 25 prill 2007.

“MP meets Ministers over cocklers” [Deputeti takon Ministrin për njerëzit që mbldhnin midhje], Faqja e Internet-it të lajmeve BBC, 12 shkurt 2004.

“New Deal for Trafficking Victims” [Ofertë e re për viktimat e trafikimit], gazeta The Guardian, 24 mars 2007.

Prosecutor’s Pledge [Premtime të prokurorit] (Crown Prosecution Service, 2005).

246 “The Scandal of Morecambe” [Skandali i gjirit Morecambe], gazeta Daily Telegraph, 13 shkurt 2004.

“‘Sex slaves’ win cash in landmark legal deal” [‘Skllavët që përdoren për seks’ fitojnë para nga marrëveshje historike ligjore”] , gazeta The Observer, 16 dhjetor 2007.

“Sexual Offences Act 2003: Definitive Guidelines” [“Ligji për Krimet Seksuale 2003: Udhësime Përfundimtare”] (Sentencing Guidelines Council, 2007).

UK Action Plan on Tackling Human Trafficking [Plan Veprimi i Mbretërisë së Bashkuar për Trajtimin e Trafikimit të Qenieve Njerëzore], mars 2007, gjendet në http://www.londonscb.gov.uk/files/resources/trafficking/uk_action_plan_on_tackling_hu man_trafficking.pdf

Victims and Witnesses: Providing Better Support [Viktimat dhe dëshmitarët: Dhënia e mbjeshtetjes më të mirë (National Audit Commission, 2 dhjetor 2003).

Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons FY 2005 [Raporti vjetor i Prokurorit të Përgjithshëm para Kongresit për veprimtarinë e qeverisë së SHBA-së për të luftuar trafikimin e qenieve njerëzore Viti Financiar 2005](June 2006), gjendet në http://www.justice.gov/archive/ag/annualreports/tr2005/agreporthumantrafficing2005.pdf

Attorney General’s Guidelines for Victim and Witness Assistance [Udhëzuesit e Prokurorit të Përgjithshëm për ndihmën ndaj viktimave dhe dëshmitarëve], në http://www.justice.gov/olp/pdf/ag_guidelines.pdf

Bahan, Della dhe Batra, Puja, Seeking Justice for Trafficked Domestic Workers in American Courts [Kërkimi i drejtësisë për punëtorët e trafikuar që punojnë si shtëpiakë], kumtesë paraqitur në konferencën 8-të vjetore të IWPR-it (International Women’s Policy Research) (qershor 2005)

247 Baker, Tom, Reconsidering Insurance for Punitive Damages [Rishqyrtimi i siguracionit për dëme ndëshkuese në tejkalim të dëmeve të pësuara], 1998 Wisc. L. Rev. 101. Clarren, Rebecca, “Paradise Lost: Greed, Sex Slavery, Forced Abortions and Right-Wing Moralists” [Parajsa e humbur: babëzia, skllavëri seksuale, aborte të detyruar dhe moralistët e krahut të djathtë], Revista Ms. Magazine (pranverë 2006).

Crime Victim Compensation: an Overview [Dëmshpërblimi për viktimat e krimit: Pasqyrim i përgjithshëm], në http://www.nacvcb.org/index.asp?bid=14

Fact Sheet: Certification for Victims of Trafficking [Fleta e të dhënave: Vërtetimi për viktimat e trafikimit] në www.acf.hhs.gov/trafficking/about/cert_victims.html

Goodwin, Catharine, Imposition and Enforcement of Restitution (Detyrimi dhe zbatimi i kthimit), Federal Probation (Revista e Shërbimit Federal i Provës), 62-72 (qershor 2000).

Ho, Christopher dhe Chang, Jennifer, Drawing the Line After Hoffman Plastic Compounds v. NLRB: Strategies for Protecting Undocumented Worker in the Title VII Context and Beyond [Vija ndarëse pas çështjes Hoffman Plastics; Strategjitë për mbrojtjen e punëtorëve të padokuntuar në kontekstin e Titulli VII e më tej], 22 Hofstra Labor & Empl. L. J. 473 (2005).

Johansson, Lars E., The Mareva Injunction: A Remedy in the Pursuit of the Errant Defendant [Masa sigurimi Mareva: Instrument në ndjekje të të paditurit të arratisur], 31 U.C. Davis L. Rev. 1091 (1998).

Kim, Kathleen and Hreshchshyn, Kusia, Human Trafficking Private Right of Action: Civil Rights for Trafficked Persons in the United States [E drejta për padinë civile në rastet e trafikimit: Të drejtat qytetare për personat e trafikuar në Shtetet e Bashkuara], 16 Hastings Women’s L. J. 1 (2004).

Kim, Kathleen and Werner, Daniel, Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking [Proceset civile në emër të viktimave të trafikimit të personave], (2005)

Kleinhaus, Brian, Note, Serving Two Masters: Evaluating the Criminal or Civil Nature of the VWPA and MVRA Through the Lens of the Ex Post Facto Clause, the Abatement Doctrine, and the Sixth Amendment [Në shërbim të dy zotërinjve: Vlerësimi i natyrës civile

248 dhe penale të VWPA-së dhe të MVRA-së nëpërmjet lenteve të klauzolës Ex Post Factor, doktrina e zbritjes dhe amendamenti i Gjashtë), 73 Fordham L. Rev. 2711 (maj 2005).

Kull, Andrew, Restitution’s Outlaws [Kriminelët e kthimit], 78 Chi. Kent L. Rev 17 (2003). Note, Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law [Shënim, Ndreqja e padrejtësive të trafikimit të qenieve njerëzore] , 119 Harv. L. Rev. 2574 (2006).

Ordering Restitution to the Crime Victim [Urdhërimi i kthimit të dëmit ndaj viktimave të krimit], Legal Series Bulletin # 6, nëntor 2002 (Office of Victims of Crime).

Trang, Linda, Note, The Taxation of Crime Victim Restitution: An Unjust Penalty on the Victim [Shënim, Tatimi mbi kthimin e dëmit të marrë nga viktima e krimit: Një ndëshkim i padrejtë për viktimën], 35 Loyola (Los Angeles) L. Rev. 1319 (2002).

Wasserman, Rhonda, Equity Renewed: Preliminary Injunctions to Secure Potential Money Judgments [Rinovimi i së drejtës: Masat paraprake për sigurimin e vendimit të mundshëm i cili jep dëmshpërblim], 67 Wash. L. Rev. 257 (1992).

249

Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

ǁ Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region Published by the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) Al. Ujazdowskie 19 00-557 Warsaw Poland www.osce.org/odihr

© OSCE/ODIHR 2008 All rights reserved. The contents of this publication may be freely used and copied for educational and other non-commercial purposes, provided that any such reproduction is accompanied by an acknowledgement of the OSCE/ODIHR as the source.

Cover photo: Rocco De Benedictis, Today photo agency, Italy. The photo was part of Fabrizio Gatti’s award-winning reportage “I was a slave in Puglia” published on 7 October 2006 in the Italian weekly L’Espresso. Written after Gatti’s week-long experience as a tomato picker in the province of Foggia in southern Italy, it depicts the exploitative working conditions foreign migrants are subjected to in an industrialized country. The reportage won the European Union’s “For Diversity. Against Discrimination” journalism award in 2006.

ISBN 978-83-60190-62-3

Cover designed by Agnieszka Rembowska Designed by Homework, Warsaw, Poland Printed in Poland by Agencja Karo  Table of contents Acknowledgements . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 List of abbreviations and acronyms . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

Executive summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

1. Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

1.1. Introduction and background . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.2. Methodology . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 1.3. Terminology . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

2. The right to compensation in international law — an overview . . . . . . . . . . 19

2.1. Overview of the right . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 2.2. Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

3. Compensation — national frameworks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

3.1. Compensation mechanisms . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3.2. Specific factors to consider in trafficking cases . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3.3. Types of loss and injury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3.4. Enforcement and asset seizure . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 3.5. Challenges of transnational claims and jurisdiction issues . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 3.6. Rule of law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 3.7. Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45

4. The role of NGOs and civil society in victim support and advocacy . . . . . . . . 47

4.1. Advocacy for compensation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 4.2. NGO victim support. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 4.3. Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51  4 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

5. Country Profi les . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

5.1. Albania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 5.2. France . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 5.3. Moldova . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 5.4. Romania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 5.5. Russian Federation. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 5.6. Ukraine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 5.7. United Kingdom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 5.8. United States of America . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128

6. Conclusions and recommendations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163

Annexes: International standards and obligations . . . . . . . . . . . . . . . . . 173

I. International legally binding documents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 II. International politically binding documents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 III. Regional legally binding documents (for states parties) . . . . . . . . . . . . . . . . 182 IV. Regional politically binding documents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 V. Tables of signatures & ratifications of relevant international standards . . . . . . . . 189

Bibliography . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Acknowledgements

This publication was researched and written for the OSCE/ODIHR Anti-trafficking Pro- gramme by Katy Thompson and Allison Jernow.

The researchers could not have carried out this work without the assistance of: the OSCE Presence in Albania in particular Juliana Rexha (National Anti-Trafficking Officer); OSCE Office in Ukraine in particular Begona Pineiro and Hlib Yasnytsky; OSCE Mission in Moldova in particular Antonia Demeo and Otilia Bologan-Vieru; ADPARE in Romania in particular Alexandra Surcel; Center for Legal Civic Initiatives in Albania in particular Besa Saraci and Aurela Bozo; Asociatia Femeia Pentru Societate, Moldova in particular Veroni- ca Lupu; Poppy Project, UK in particular Sarah Stephens-Smith; Solicitor’s Human Rights Group (UK) in particular Bronwyn Byrnes; Elena Tyuryukanova (Russian Federation); Geor- gina Vaz Cabral (France); Benedict Bourjois (France); Robert Moossy, Director, and Lorna Grenadier, Victim/Witness Coordinator, of the Human Trafficking Prosecution Unit, Civil Rights Division, U.S. Department of Justice, and experienced civil practitioners Dan Wern- er, Kathleen Kim and Kent Felty (United States).

Thanks also for useful dialogue, materials and assistance to: Beate Andrees, Gao Yun and Al- exander Iafaev of ILO; Richard Danziger of IOM; Jyothi Kanics of the Irish Refugee Council; Michele Levoy of PICUM; Jens Matthes of UNICEF; Andrew Painter of UNHCR; Gabriele Reiter; Liliana Sorrentino and Anelise Gomes de Araujo of the OSCE Office of the Special Representative and Co-ordinator for combating trafficking in human beings; Don Flynn of PICUM; Mike Dottridge; Rhodri Williams; and Marieke van Doorninck of La Strada International.

This report was tabled as the background paper for an ODIHR workshop on compensat- ing trafficked and exploited persons, held in Barcelona on 10-12 December 2007. Thanks also to all participants at the workshop for their active contribution in further develop- ing this report: Omer Ahmed, Transport and General Workers Union (UK); Nataliya Akhtyrska, Academy of Judges (Ukraine); Professor Aurela Anastasi, Centre for Legal Civ- ic Initiatives (Albania); Alovsat Aliyev, Centre of Legal Assistance to Migrants (Azerbaijan); Funda Bacinoglu, Ankara Bar Legal Aid Services (Turkey); Julie Barton, Poppy Project (UK); Dr Machteld Boot-Matthijssen, Bureau of the Dutch Rapporteur on Trafficking, (the Neth- 6 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

erlands); Benedicte Bourgeois, Comite Contre L’esclavage moderne (France); Reyes Castillo, PICUM and ACCEM (Spain); Tatiana Catana, Association of Women in Legal Careers (Moldova); Anton Chazov, IOM (Russian Federation); Iulia Diaconu, Prosecutor (Roma- nia); Marieke Van Doorninck, La Strada International (the Netherlands); Yun Gao, ILO, (Geneva); Marta Gonzalez, Proyecto Esperanza (Spain); Lorna Grenadier, Victim Witness Coordinator (US); Robin Harms, Office of the OSCE Special Representative and Co-ordina- tor for Combating Trafficking in Human Beings, (Vienna); Natalia Ieseanu, Tampep (Italy); Mary Japaridze, Article 42 of the Constitution (Georgia); Ulas Karan, Istanbul Bilgi Univer- sity (Turkey); Carl Kelvin, Crown Prosecution Service (UK); Ketevan Khutsishvili, Office of Prosecutor General (Georgia); Janice Lam, Anti-Slavery International (UK); Veronica Lupu, Association of Women in Legal Careers (Moldova); Dominique Mallassagne, Victims As- sistance Office of the Access to Law and Justice Department (France); Vladimir Misev, Institute for Democracy “Societas Civilis”, (former Yugoslav Republic of Macedonia); Ma- rina Meskhi, State Fund for Protection and Assistance of Victims of Trafficking (Georgia); Veronica Pavel, Lawyer (Romania); Yuri Poliakov, Lawyer (Russian Federation); Juliana Rex- ha, OSCE Presence in Albania, Tetyana Rudenko, Office of the OSCE Project Co-ordinator in Ukraine, Elena Volochai, Lawyer (Ukraine) and Daniel Werner, Workers Rights Law Cen- tre of New York (US).

Note: The initial research for this report was completed by April 2007. It has since been updat- ed with relevant developments, but this is not necessarily a comprehensive updating. This does not affect the conclusions and recommendations. List of abbreviations and acronyms CCP Criminal Procedure Code ECCVVC European Convention on the Compensation of Victims of Violent Crime EU European Union IGO Inter-governmental organization ILO International Labour Organization IOM International Organization for Migration NGO Non-governmental organization OSCE Organization for Security and Co-operation in Europe OSCE PCU OSCE Project Co-ordinator in Ukraine ODIHR OSCE’s Office for Democratic Institutions and Human Rights PICUM Platform for International Cooperation on Undocumented Migrants UNTOC UN Convention against Transnational Organized Crime Executive summary

Strengthening access to justice for victims of trafficking in human beings is one of the main programmatic objectives of the OSCE’s Office for Democratic Institutions and Hu- man Rights (ODIHR) and the right to compensation is an important aspect of this work. The aim of this assessment is to analyse this right and how it is implemented in eight differ- ent OSCE states. It also develops recommendations to improve the ability of compensation mechanisms to deliver compensation awards to a greater number of trafficked persons and promotes a broad rights culture to support that objective. The assessment is based on desk research and questionnaires with interlocutors from non-governmental organizations (NGOs), inter-governmental organizations (IGOs) and governments in: Albania, France, Moldova, Romania, the Russian Federation, Ukraine, United Kingdom, and the United States of America. It was also presented and discussed as the background paper for an ODI- HR workshop on compensating trafficked persons held in Barcelona in December 2007.

The assessment analyses the right to compensation for trafficked persons in internation- al law through the lens of a wide range of international standards that relate to combating trafficking, the rights of crime victims, the rights of migrants, labour rights and the rights of victims of gender-based violence. It concludes that the right to compensation mainly con- sists of a right to claim compensation from the trafficker/exploiter and, in cases of violent crime, a right to compensation from state funds. These standards have also developed the principle that the profits made by traffickers through their exploitative activities should be used to benefit trafficked persons either individually or collectively.

Although there have been some successful claims against traffickers/exploiters, they have been limited to cases where the trafficker or exploiter has been prosecuted and convicted (in a criminal claim) or had been located and sued in a civil action. Civil claims can be pursued within the criminal procedure in all of the countries analysed, except the UK. The amount of damages awarded through such claims is assessed in different ways in each country. Civil claims can also be pursued independently from a criminal case, for example where a crimi- nal procedure is not instituted. The US is the only country where a compensation claim for the victim (known in the US as “restitution”) is automatically part of the criminal proceed- ings in trafficking cases. There have been a significant number of cases in the US, Ukraine, and Moldova where compensation has been granted to trafficked persons using civil claims 10 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

within criminal proceedings. In the UK a compensation order can be imposed by a court within criminal proceedings as part of the penalties imposed on a convicted criminal. In practice, this has been restricted to a nominal amount.

The amounts of compensation granted in court claims vary greatly between countries and within countries. However, in all the countries there is a significant problem of compensa- tion awards not being paid, which leaves the trafficked person with the burden of pursuing enforcement proceedings against the trafficker/exploiter. Enforcement actions are also often unsuccessful, which means that, despite the existence of several compensation mechanisms, the actual receipt of a compensation payment by a trafficked person is extremely rare.

Trafficked persons may also pursue a claim against a trafficker/exploiter through labour law where the national law recognizes the labour rights of that person. This can vary accord- ing to the individual’s immigration status, the basis and nature of the employment contract, and whether the work is “legal”. In addition, there are national bodies that regulate labour standards e.g. labour inspectors which have the power to institute actions against employ- ers or refer cases to judicial bodies which can lead to compensation being paid, for example, for unpaid wages or for injuries at work. This type of third-party action against an exploit- ative employer assists trafficked persons by avoiding the need for them to pursue a case individually.

For the most part, all claims against the trafficker/exploiter require the trafficked person to actively participate in legal proceedings including giving oral and documentary evidence in relation to the wrongdoing and the damages and losses they have suffered. This report finds that this can be an intimidating experience, and that free legal assistance and representation is necessary to improve the individual’s chances of successfully navigating the procedures and receiving an award. It is also time consuming and can be costly. Having to prove dam- age by evidence of past and ongoing victimization, and the titles and definitions of some of the damages categories such as “loss of dignity” can have a re-traumatizing effect on the trafficked person.

Because of these problems and the issue of awards not being paid, the assessment suggests that compensation awards arrived at by way of voluntary or mediated agreement or which are instituted through a third party (e.g. a trade union in a collective action or a labour in- spectorate) may have a greater chance of being pursued successfully and paid as well as having a less traumatizing effect on the trafficked person. Therefore, methods of facilitating collective actions and mediations through state or civil society actors (e.g. NGOs or trade unions) need to be further explored.

In addition to the ability to claim from the trafficker/exploiter, in France, the UK, Romania and the US there is also the possibility to claim compensation from a state fund. Payments out of such funds are usually restricted to victims of crimes of violence or where injury has been sustained. These systems usually compensate specified types of material (financial) loss although in France and the UK other types of damage (such as “pain and suffering”) can also be claimed. These mechanisms are relatively straightforward in terms of procedure Executive summary 11

and they guarantee payment. However, access to them is restricted by nationality and char- acter requirements, which have been used to invalidate claims of trafficked persons. In the UK and France there are well-established NGOs with expertise in assisting victims in mak- ing claims from these funds.

Advice services for trafficked persons are an essential element of the right to compensation. To pursue a claim for compensation trafficked persons must be aware of their rights and how to access them. Measures also need to be in place to guarantee the security and well-being of the person for the duration of a claim procedure. This means that adequate housing, so- cial assistance, legal advice, medical assistance and residence permits are essential ancillary rights without which access to compensation is restricted. Such assistance should ideally en- sure that a person is sufficiently supported and able to come forward and provide evidence to substantiate a claim.

There are also a wide variety of other factors that affect the success of compensation claims: the lack of evidence available to support a claim, or the failure of laws to allow for seized assets to be used to pay compensation can significantly influence the outcome of claims. Also, difficulties in making legal claims can arise where the trafficker is prosecuted in a different country to the location of the victim or where the trafficker’s assets are locat- ed in a different country from the place where the compensation is awarded. Finally, the rule of law is crucial; a compensation system can only function as well as the judicial and administrative environment in any specific country, so it is important that a culture of independence, competence and efficiency exists, especially within the judicial and prose- cutorial services.

The report finds that civil society groups have played a crucial role in the development and implementation of the right to compensation. NGOs and trade unions have lobbied for change at national and international level, they have been the dynamic for reform at the na- tional level, and have engaged in the supply of essential services to trafficked persons.

The situation of children remains largely unexplored in this report due to difficulties ac- cessing detailed information. However, it is clear that wherever problems exist for trafficked persons they are probably amplified in the case of child victims. For instance, legal proce- dures are more intimidating to children, and advice and representation are even more greatly needed to enable them to understand the legal system and their entitlements. There are also additional issues specifically relating to children such as the need for effective systems of so- cial work and guardianship to ensure that the grant and expenditure of any compensation money can be monitored, including ensuring that children are protected from parents or guardians who do not act in the child’s best interests.

In conclusion, while compensation mechanisms exist in all countries in this study, only a small minority of trafficked persons have made claims for compensation and been granted awards, and still fewer have actually received the compensation payment. Although it may be inevitable that a majority of trafficked persons will never claim and receive compensa- tion, there are nevertheless a number of barriers which can be removed to improve access. 12 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

States can also do much to enhance access by ensuring that a variety of methods to secure compensation are available to all types of trafficked persons.

By way of future action, states need to review their current compensation mechanisms and determine whether these are delivering justice to trafficked persons. In doing so consid- eration of the best attributes from existing schemes or practices in other countries can be instructive in improving existing methods elsewhere. States also need to develop policy on compensating trafficked persons, which should be based on consultation with the individ- uals themselves and NGOs that represent their interests. Measures might include the need to undertake systemic and legal reform in the areas of civil, criminal and labour law so that access to justice is improved; the provision of legal aid for trafficked persons; the provision of information and support services to trafficked persons; opportunities for trafficked per- sons to regularize their status for the duration of a claim; strengthening the powers of labour inspectors and similar bodies to impose orders including the grant of compensation; and ex- ploring non-litigious systems of negotiating compensation payments such as mediation.

NGOs and trade unions should also continue to play an important role by assessing the criminal, civil and labour laws in their countries and developing advocacy strategies to im- prove access to compensation and remedies as well as providing assistance in mediation efforts. NGOs working in the area of trafficking would also benefit from networking with other groups working with victims of crime, migrants’ rights and workers’ rights, as all of these groups have useful perspectives on this theme. 1. Introduction

1.1. introduction and background

The OSCE/ODIHR identifies “strengthening access to justice and rights by trafficked persons in OSCE participating States” as one of its main programmatic goals. An important aspect of this work is the payment of compensation. The ODIHR’s Handbook on National Referral Mechanisms includes guidance on the importance of compensation as a means of redress- ing the rights violations experienced by trafficked persons and its important restorative and preventive effect.¹ International standards on trafficking, labour rights, migrants’ rights and the rights of victims have developed the right to compensation. They have also established the principle that the profits made by traffickers through their exploitative activities should be used to benefit the trafficked persons either individually or collectively. In this regard the OSCE Action Plan to Combat Trafficking in Human Beings recommends that states should:

consider legislative provisions for confiscation of the instruments and proceeds of trafficking and related offences’ and that the ‘confiscate proceeds of trafficking will be used for the benefit of victims of trafficking.²

Numerous research and conference reports have devoted attention to issues relating to com- pensation for trafficked persons. Some problems with access to compensation have already been identified. Recommendations have included: improving awareness of rights, ensuring the victim has “standing” in criminal proceedings e.g. as “injured party”; making use of the assets of the trafficker; removing limitations on access to state compensation funds; and improving the restrictions on re- maining in the country (or the ability to secure representation by a third party) to pursue civil actions.

This report reviews these studies and the relevant legal standards as well as examining in detail the situation in eight countries of the OSCE region. The countries selected are Al- bania, France, Moldova, Romania, Russian Federation, Ukraine, United Kingdom and the United States. The analysis in this report focuses on how compensation can be accessed

¹ National Referral Mechanisms: Joining Efforts to Protect the Rights of Trafficked Persons, A Practical Handbook (OSCE/ODIHR, 2004), pp. 83–87. ² Chapter III, s1.5.  14 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

by trafficked and exploited persons through criminal, civil or labour proceedings or state compensation schemes in each country. It aims to identify good practices and make recom- mendations for future action.

Section 2 outlines the international standards relating to compensation, with further detail contained in the Annexes. Section 3 reviews compensation mechanisms, based on claims against the trafficker or exploiter, or from the state, and the factors that influence their effective- ness. This section also considers how the types of losses claimed can influence the outcome of a claim; the importance of enforcement and asset-seizure regimes; the impact of transnational issues on the success of claims; and the necessity of an established system of rule of law. It also highlights the major differences and commonalities between systems and some of the specific problems faced by trafficked and exploited persons when making claims. Section 4 highlights the important role of the NGO community in advocating for the rights of trafficked and ex- ploited persons and in the provision of services. Section 5 consists of the country profiles, which provide an overview of the national legal and institutional framework; the functioning of state- funded schemes; compensation available through civil, criminal and labour law proceedings; asset seizure; and assistance to trafficked persons in each country reviewed. The country pro- files also highlight good practice. Section 6 concludes with recommendations for future action.

1.2. methodology

This study is built on a desk-based analysis of laws, case reports and secondary sources relating to compensation of trafficked and exploited persons. Reports, advice, and contributions have been received from representatives of OSCE missions, prosecutors’ offices, NGOs, victim lawyers and international organizations working on the rights of trafficked persons, as well as migrant rights, crime victims’ rights and employment rights. Some of the responses were based on a standard- ized questionnaire, others were submissions elicited through interviews and feedback with the researchers. The report also formed the background paper to an OSCE/ODIHR workshop on compensating trafficked and exploited persons in Barcelona in December 2007. Comments and feedback were provided on the paper during the workshop and subsequently in writing from many of the participants. Those comments and feedback have been integrated into this report.

Eight OSCE participating States were selected for close analysis to illustrate different com- pensation mechanisms, to explore the challenges to making successful compensation claims, to exemplify models of good practice and to develop the overall recommendations. The ODI- HR would like to thank the eight profiled participating States and the civil society actors in these countries for their cooperation in facilitating and contributing to this research. All eight participating States where given the opportunity to provide feedback on the draft re- port in April 2008. The ODIHR would like to thank those participating States which provided feedback. Their valuable comments have been considered and have contributed to this report.

The focus on these eight countries, however, is not intended to imply that these or the re- maining states of the OSCE have perfect or imperfect systems of compensation for trafficked or exploited persons. Rather they have been selected because they represent different legal traditions (common and civil law); western and eastern Europe; old, new and prospective  1. Introduction 15

members of the European Union; countries where victim’s rights and compensation have a long history and countries where the rights are still embryonic or undeveloped. Substantial- ly more detail is provided on the US as the legislative steps and compensation possibilities are more numerous and the jurisprudence more developed than elsewhere. This should be beneficial to advocates and policy makers in other countries.

Although the research provides a broad overview of the standards and procedures in each se- lected country, information gaps are acknowledged in this report in particular in relation to:

a) Labour law issues: including practice in claiming unpaid or underpaid wages, unfair dismissal, discrimination, loss of holiday and sick pay entitlements, and in- formation on cases brought in labour law by migrants. b) Detailed information on asset seizure and confiscation in both civil and criminal cases. c) Information about whether existing compensation orders and civil judgments have been enforced and paid to the victims. d) The challenges for children (under 18) accessing compensation for trafficking and exploitation and an analysis of what happens to their compensation monies when re- ceived. Wherever possible information has been included on these issues in the report.

The report focuses on compensation for losses and injury caused to trafficked or exploited persons by private actors. Compensation arising out of claims against the state for human rights violations are not a focus of this study. The reader should therefore bear in mind that where a state actor is responsible for trafficking or where the state has failed to protect peo- ple to the extent that this failure amounts to a human rights violation, then a victim may have a legal action against the state (e.g. in a constitutional court or in the European Court of Human Rights) and may be entitled to compensation if the claim is upheld.

1.3. terminology

1.3.1. Compensation

The terms “compensation”, “damages”, “restitution” and “reparations” are often used to re- fer to the same or very similar concepts i.e. “to make amends to someone for loss, injury or wrong, especially by suitable payment”.³

In this report the term “compensation” has been used to refer to the overall concept of pay- ment to a person, regardless of the source of payment or the mechanism used or the types of losses to be compensated. Compensation thus includes awards made by state-funded schemes as well as awards made in criminal, civil or labour law proceedings.

“Damages” is used more narrowly because it refers to “the sum of money which a person wronged is entitled to receive from the wrongdoer as compensation for the wrong.”⁴ Damages

³ Definition of compensation in Chambers 21st Century Dictionary, 2004. ⁴ Black’s Law Dictionary (8th ed. 2004).  16 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

thus excludes compensation where the source of the funds is a state-funded scheme so the term “damages” is used when discussing the civil and labour procedure context.

Compensation claims are made up of several different elements (e.g. pain and suffering, med- ical bills, and unpaid wages) or of a single element (e.g. unpaid wages). These elements can be classified in to broad categories as “moral” or “material damages” (defined further below).

Where the terms “redress”, “restitution” or “reparation” are used and defined in the inter- national or national legal setting they are used as appropriate in that particular setting but otherwise no other meaning is ascribed.

Occasionally one of these terms has a definition in the national context that is not used in other contexts e.g. in the US “restitution” means a payment by a criminal defendant to their victim as a result of a court order but in the UK and France “restitution” means the return of goods and property to the rightful owner.

1.3.2. Material and moral damages

In every country different terminology is used for the elements of loss that make up a com- pensation claim. However, broadly speaking, compensation claims are made up of elements that fall into two separate categories: compensation for “material damages” and compensa- tion for “moral damages.”⁵

“Material damages” refers to financial or pecuniary losses, e.g. medical, funeral and hospital costs, loss of future earnings and employment-related benefits, unpaid wages,⁶ and costs of damage to property. The definition and scope of material damages in the national setting is specified in law (or through case-law precedent in common-law countries) and varies from country to country. Some compensation mechanisms enable all forms of material damages to be claimed whilst others allow only limited categories to be claimed.

“Moral damages” refers to other non-financial or non-pecuniary losses, e.g. emotional suf- fering, loss of reputation or “honour”, “pain and suffering”, inconvenience, loss of enjoyment of life, loss of society and companionship. Again, the definition and scope of moral damag- es in the national setting is specified in law (or through case-law precedent in common-law countries) and varies from country to country. Some compensation mechanisms allow for all types of moral damages to be claimed, some allow only specific types of moral damages to be claimed and others do not allow moral damages to be claimed at all.

See section 3.3. and the individual country profiles for more detail as to how different defi- nitions of moral and material damages and their calculation affect claims for compensation for trafficked persons.

⁵ For discussion of punitive, exemplary or aggravated damages see section 3.3. below. ⁶ It should be noted that unpaid wages are a subsection of material damages. It is possible that in some la- bour claims which only claim wages the award may be called “unpaid wages”.  1. Introduction 17

1.3.3. Trafficked and exploited persons

This report considers compensation for trafficked and exploited persons. It examines mech- anisms for compensating individuals regardless of whether they have been identified as victims of trafficking or whether there is a criminal case recognizing them as a victim or injured party.⁷ The determining factor in the use of the word trafficked or exploited person for this report is whether their experience might fall within the international definition of trafficking under Art 3 of the UNTOC Trafficking Protocol (see Annex I). A trafficked per- son may have to meet certain criteria in order to qualify for “victim” status in a criminal trafficking case in a given country. This in turn influences that person’s ability to claim com- pensation and is discussed in the country profiles. However, it is not relevant to the general way in which the word trafficked person is used here.

There are also individuals who are the victims of exploitation, as referenced under Article 3 of the Trafficking Protocol, although it may not always be clear whether the facts of their experience would meet the international or a national definition of trafficking (for instance, whether they have been brought into the country for the purpose of exploitation). These persons may include many exploited migrant workers. Certain possibilities may be open to them to obtain compensation that might be of equal interest and benefit to trafficked persons. At the same time, possibilities open to trafficked persons may benefit exploited per- sons. This report therefore should also provide information useful to those working with groups such as exploited migrant workers or other exploited persons, as well as providing a broader picture of the remedies available generally to trafficked persons.

There are numerous international legal documents relating to trafficking, forced labour, la- bour rights and standards, human rights, migrant workers’ rights and rights of victims of crime which are all relevant to this study.⁸ The right to compensation has also been accept- ed as a principle in the International Criminal Court.⁹

⁷ For a discussion of some of the different agendas underpinning the identification of trafficked persons see paper presented at Alliance Against Trafficking in Persons Conference 10th -11th September, 2007, Shivaun Scanlan, “The Identification of Trafficked Persons in the Face of Conflicting Agendas” (OSCE/ ODIHR). ⁸ For a complete overview of the international legal standards and analysis with ratification table see An- nex V. Although not all standards have been ratified or are applicable to all of the countries focused upon in this report, they are all relevant to the OSCE region. ⁹ See e.g. International Criminal Court — Rome Statute (adopted 17 July 1998, entered into force 1 July 2002) Article 75 Reparations to victims: “1. The Court shall establish principles relating to reparations to, or in respect of, victims, including restitution, compensation and rehabilitation. On this basis, in its decision the Court may, either upon request or on its own motion in exceptional circumstances, determine the scope and extent of any damage, loss and injury to, or in respect of, victims and will state the principles on which it is acting. 2. The Court may make an order directly against a convicted person specifying ap- propriate reparations to, or in respect of, victims, including restitution, compensation and rehabilitation. Where appropriate, the Court may order that the award for reparations be made through the Trust Fund provided for in article 79...” 2. The right to compensation in international law — an overview

There are numerous international instruments that potentially can be used to protect the rights of trafficked and exploited persons. Generally those instruments that protect victims of crime, trafficked persons and that deal with forced labour are more widely ratified than those seeking to protect migrant workers. These standards illustrate that, together with in- creasing state practice, a right to compensation exists along with certain ancillary rights such as the right to legal assistance are becoming broader. The strength of the right in a par- ticular state is dependent on whether that state has ratified the relevant conventions. It is, however, important to remember that these standards are minimum standards that should be respected and that states are at liberty to introduce enhanced provisions.

2.1. overview of the right

States parties to the United Nations Convention Against Transnational Organized Crime (UNTOC)¹⁰ and Trafficking Protocol,¹¹ must ensure that at least one type of legal procedure is available to trafficked persons to access compensation. They must also ensure that victims are provided with information about that possibility. Under the UNTOC, access to compen- sation should be promoted across borders.

The right to compensation for trafficked persons is strengthened under the Council of Eu- rope Convention on Action against Trafficking in Human Beings,¹² which provides for a right to claim compensation for both moral and material damages from the trafficker. It also provides for the right to access a state-funded compensation scheme referring to the mod- el set out in the European Convention on the Compensation of Victims of Violent Crime

¹⁰ Adopted 15 November 2000, entered into force 29 September 2003. ¹¹ Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Children, supple- menting the United Nations Convention Against Transnational Organized Crime (Trafficking Protocol) Adopted 15 November 2000, entered into force 29 September 2003. Ratified by all countries in this study. ¹² Adopted 16 May 2005, entered into force 1 February 2008.  20 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

(ECCVVC).¹³ There is also more emphasis on the ancillary rights that make compensation an effective and practical possibility such as free legal assistance.

The right to compensation from the trafficker and the state are supported by certain po- litically binding (or “soft law”) instruments, most importantly the Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power and European Union law such as the EU Council Directive on Compensation of Crime Victims.

However, the “right to compensation” from the state is defined and limited. The ECCV- VC limits compensation by the state to material damages in cases where the offence was an intentional crime of violence resulting in physical or mental injury. There are also lim- its on eligibility, which include the need to be a victim of specific types of crimes, types of violence, and types of injury as well as satisfying criteria regarding “good character” and im- migration status. These factors can render a trafficked person ineligible for compensation according to this framework. The international and European Union standards also limit the right to compensation from the state to crimes causing serious injury and crimes of vi- olence respectively.

However, all Council of Europe members are politically bound by the Council of Europe Council of Ministers Recommendations, for example the Recommendation Rec (2006) 8 on assistance to crime victims, which provides substantial detail on the right and ancillary matters. There are also very similar obligations on all EU member States and OSCE partic- ipating States are subject to OSCE’s politically binding commitments. These all reinforce the right to compensation from the trafficker and an award from the state in cases of vio- lence or serious injury.

International labour standards also assert the right to remedies including compensation in cases of forced labour and where workers’ rights and migrant workers’ rights have been abused.¹⁴ They also require national labour law standards to ensure the payment of wages¹⁵ and the regulation of private agencies¹⁶ in a way which protects workers’ rights. This in- cludes the provision of “adequate remedies” to workers where these rights are abused.

2.2. conclusion

There is a right to compensation in cases of trafficking, violent crime, violence against women, for serious human rights violations, and where international labour standards are breached. However, this right is limited to compensation from the trafficker/exploiter. It ap-

¹³ For more detail on this convention and its limitations see below and Annex III. ¹⁴ ILO Conventions 29 of 1930 and 105 of 1957 and related documents and ILO Convention 97 Migration for Employment Convention (1949) and Convention 143 Migrant Workers (Supplementary Provisions) Con- vention (1975). ¹⁵ ILO Convention 95 on Protection of Wages. ¹⁶ ILO Convention 181 on Private Employment Agencies. 2. The right to compensation in international law — an overview 21

plies to compensation from the state only in limited circumstances of violent crime caus- ing physical and mental injury.

International standards have also developed the principle that the profits made by traffickers through their exploitative activities should be used to benefit the trafficked persons either individually or collectively. The international politically binding guidelines also introduce the obligation to establish a pool of recovered criminal assets to compensate trafficked per- sons. The specific interests of children and women are also highlighted. Where the case amounts to a gross violation of human rights, serious violation of humanitarian law or in- ternational crime (as defined by the Statute of the International Criminal Court) then there is an even stronger emphasis on the right to compensation. 3. Compensation — national frameworks

The main distinction between different compensation mechanisms is whether compensa- tion is paid to the trafficked person by the state or the wrongdoer. This section provides an overview of the available compensation mechanisms and the challenges posed for all indi- viduals in accessing compensation from both sources. It also examines the challenges that are specific to the trafficked person in making a compensation claim. The types of losses that are compensated by a particular mechanism also impacts on the success and amount of a claim. This is reviewed along with the need for effective enforcement and asset-seizure procedures. Finally, the complications posed by transnational issues and the absence of rule of law are also discussed.

3.1. compensation mechanisms

Different routes to compensation exist within countries and these also differ between coun- tries. The legal justification (or cause of action) for a compensation claim varies in each regulatory setting (e.g. in civil or labour law), the types of loss compensated and the meth- ods used to calculate the amount of the award may also vary. Furthermore, the procedures and criteria used to determine eligibility for an award are different depending on the mech- anism used. Each difference in procedure or legal standard can have an impact on the ability of the individual to make a successful claim therefore each mechanism has its own specif- ic challenges or advantages.

It should be noted that the US is the only country in this study where compensation is man- datory for trafficking victims in criminal cases, where there is a specific cause of action in civil law relating to trafficking, and where trafficking victims are typically eligible for claims on state funds for certain types of material losses. This eligibility for compensation exists re- gardless of whether the trafficking offence is classified as a crime of violence (see US country profile for further detail). In all other countries trafficked persons are treated in the same way as other claimants and a claim is determined on the merits of the individual case. Th is has significant repercussions on the actual number of successful claims, e.g. in the UK a compensation order is not automatically considered in criminal trafficking cases and a claim on the state compensation fund is limited to violent crimes where injury has been sustained, resulting in much fewer awards than in the US (for more detail see UK country profile).  24 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Certain features of compensation mechanisms are common to all states in the OSCE region. All such legal and administrative structures pose challenges for anyone involved in seeking a remedy including compensation. A grasp of these general features and challenges should assist an overall understanding of the advantages and disadvantages of each type of mech- anism for trafficked persons.

3.1.1. Compensation paid by the trafficker/exploiter

The right to compensation from the trafficker/exploiter is the focus of most of the interna- tional standards on compensation. This may be achieved “voluntarily” or by compulsion.

Voluntary agreements can be arrived at as part of a mediated settlement in a collective or individual action that takes place outside of litigation (e.g. with a view to litigation); through plea agreement negotiation (e.g. in the US) or a mediated settlement in a criminal case (e.g. in France); or as a negotiated settlement during a civil or labour law case (e.g. in all coun- tries — see examples in the country profiles for the US and the Russian Federation).

Compulsory orders are made by order of a court in criminal, civil or labour proceedings. All countries in this study allow for the possibility of making a claim using at least one of these types of legal proceedings. In such cases a court must hear all the evidence in relation to li- ability (fault) for the loss and in relation to the nature and amount of damages. Any order made by the court may or may not be paid voluntarily. A failure to pay may require the vic- tim or the state to pursue enforcement proceedings. These can ultimately be unsuccessful, which means that, despite the existence of several compensation mechanisms, the actual re- ceipt of a compensation payment by a trafficked person is, in practice, extremely rare.

Proceedings can exist alone (e.g. only a criminal case) or in combination with another claim against the wrongdoer (e.g. a criminal case and a complementary labour-law case.). Alterna- tively, a claim for compensation in criminal, civil or labour law could be pursued in addition to a claim from a state fund where the eligibility criteria are met.

Criminal law procedures A criminal case is taken by the state against a suspect, and the primary aim is to establish whether or not that person is guilty of the crime being prosecuted. There is therefore a high standard of proof. Victims’ rights in criminal procedures vary widely from country to coun- try. For example, in Ukraine a victim has extensive rights such as the right to be represented and to question witnesses, while in Albania there are no defined rights.

In some countries, such as in France, Moldova and Ukraine, a civil claim for damages can be filed by the trafficked person against the wrongdoer and appended to the criminal case. Such a claim would be calculated on the same or a similar basis to a claim in normal civil pro- ceedings. In other countries, the court can make an order for compensation to be paid by the perpetrator at sentencing, for example restitution orders in the US or compensation orders in the UK. These types of claims in criminal procedures clearly require a victim to have been identified by the authorities and for a perpetrator to have been prosecuted and found guilty. 3. Compensation — national frameworks 25

Civil proceedings appended to a criminal case have the dual advantage of having two pro- cedures rolled into one and also of the prosecutor being responsible for gathering and presenting the evidence on the liability of the wrongdoer. A possible disadvantage, howev- er, is that where these “appended” civil claims are made the civil judgment tends to “stand or fall” depending on the success of the criminal case. This means that where a decision is taken not to prosecute or where a defendant is acquitted the civil claim against the same de- fendant can be nullified. This occurs in Romania and Albania.

In some countries this study found that the judges appear to understand the civil claim to play a minor role as compared to the criminal case and occasionally choose to ignore it al- together (see for instance Moldova). In others, prosecutors have expressed their reluctance or unwillingness to pursue compensation claims in criminal proceedings because it gives the victim the appearance of having an ulterior or suspect motive for being a witness in the case (in the UK, Moldova and Ukraine). This opens the door for hostile questioning and sus- picion by the defence or the judge and risks the prosecution failing altogether. This problem seems to have been resolved in trafficking cases in the US by making a compensation order mandatory in criminal cases and thereby removing from the victim personal responsibili- ty for pursuing the claim.

Where a trafficked person has managed to obtain a compensation order or a civil judgment in criminal proceedings this does not necessarily mean the full losses are actually awarded. A compensation order in criminal proceedings is not always calculated on the same basis as a civil claim and may well not reflect the full extent of the losses the trafficked person has suffered. In the UK, criminal courts fi x nominal (i.e. low) compensation amounts usually bearing in mind only the criminal’s assets. In the US; moral damages e.g. “pain and suffer- ing” are not within the scope of the criminal court’s compensation award. This means the individual is not fully compensated and would have to pursue a civil action in addition to the criminal proceedings to recoup the remaining losses. Pursuing civil proceedings where a criminal case has already resulted in a conviction means the liability (fault) of the defend- ant has already been decided. The civil action needs only to finalize the damages calculation in court. Such procedures can still, however, be highly contested especially where significant amounts of money are at stake. They nevertheless present less of a burden to the individu- al than a civil claim that has to establish both the liability of the wrongdoer and amounts of damages.

Other difficulties may arise through the fact that there may be no legal aid available to pursue these additional damages, the trafficked person may not have permission to stay in a country or be able to secure third party representation in her place, or the wrong- doer’s assets may have disappeared or have been spent on legal fees during the criminal case. Where litigation support is available free of charge and visas/residence permits are available to trafficked persons to pursue civil claims then this may be more feasible, as in the US.  26 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Compared with international estimates of the number of trafficked persons there are very few cases prosecuted.¹⁷ Prosecuting trafficking offences is difficult because often the offend- er is unknown or has fled the jurisdiction, the crimes require multiple elements to be proved, there is insufficient evidence of the involuntary nature of the work, or the trafficked person is unwilling or unable to co-operate with law enforcement. In many countries the laws are recent and there is often a time lag between entry into force and implementation. Thus crim- inal compensation is not an avenue currently available to most trafficked persons.

Civil law procedures Trafficked persons can pursue a civil claim for compensation as a private individual on the basis of a wrongdoing that has caused them loss e.g. based in tort law (fraud, assault, impris- onment, debt), breach of contractual rights or another cause of action as defined in national law. Civil proceedings are available in all countries and can be made against the person lia- ble for the wrongdoing which can be an individual or a corporation including an employer. However, in this study civil proceedings not connected with criminal proceedings were in little evidence except in the US. In the UK and Romania legal practitioners responded that a civil claim was not an option considered on behalf of their clients due to the difficulties of negotiating the civil legal system (expense, time) and the novelty of such an action.¹⁸

Civil claims can be taken independently of whether criminal proceedings are being pursued and sometimes have a lower standard of proof than a criminal case.¹⁹ If a trafficked per- son decides to make a civil claim without a criminal case having been concluded then they will have to prove that the person they are suing is liable for the wrongdoing, and that the wrongdoing caused loss and damages. They will have to provide evidence of the nature and extent of the loss and damages (receipts, bills, oral testimony). They will almost always have to make court appearances and give testimony to provide evidence of these issues. This may be intimidating, re-traumatizing or impossible for certain trafficked persons.

Civil cases are also likely to be lengthy and complex cases (lasting years in some countries). They also cost money in the form of court, legal and expert’s fees. Trafficked persons require

¹⁷ The estimated numbers of trafficked people globally is 2.45 million according to A Global Alliance Against Forced Labour (ILO, 2005) para. 56, p14. The number of prosecutions can also only be estimated (see the country reports of the US Department of State “Trafficking in Persons Report 2006”) but it is clear from the few cases found in this report that the numbers of victims whose cases are prosecuted is far fewer than the estimated number of existing victims (see also pp. 19–24 of aforementioned ILO report for overview of law and enforcement). An alternative view is that the actual number of victims is much smaller than esti- mated see “Human Trafficking Evokes Outrage, Little Evidence”, Washington Post, September 23 2007 at http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/22/AR2007092201401.html. ¹⁸ For a further overview of the difficulties in negotiating legal systems for undocumented migrants see Ten Ways to Protect Undocumented Migrants (PICUM, 2005), pp. 74–76. ¹⁹ Whilst in common law legal systems the criminal standard of proof (“beyond reasonable doubt”) is higher than the civil standard of proof (“balance of probabilities”), this is not always the case in civil legal systems, e.g. France where the standard of proof is the same for each type of case. In any event, where the civil claim and criminal case are dealt with simultaneously, the civil claim will usually fail if the suspect is acquitted, and cannot be re-started in a separate civil procedure (see Ukraine, Moldova country profiles). 3. Compensation — national frameworks 27

specialized legal assistance to present the case facts and legal argument to the court. These factors particularly apply in the UK where civil claims can only be pursued separately to criminal proceedings. However, where a civil case is successful the damages would normal- ly reflect the full losses of the trafficked person including both moral and material damages as defined in national law and including these costs. Although civil proceedings may seem more accessible to a trafficked person as the police are not involved, they still require a wrongdoer to have been identified and, in order for a trafficked person to receive the money, the wrongdoer must be within the jurisdiction and financially solvent. When an order is not paid voluntarily then enforcement proceedings must be taken by the trafficked person which presents further difficulties (see section 3.4 below). All these factors limit the usefulness of civil procedures in obtaining compensation for trafficked persons. In the US, the possibility exists for “class actions” which have the merit of pursuing a case on behalf of a group of in- dividuals without the burden of the case and procedure falling on all of those people.

Labour law procedures A trafficked person may have rights in labour law that exist regardless of whether they have a contract or regardless of the provisions of that contract. Alternatively, the trafficked per- son may have an action for breach of a labour contract (oral or written) that is actionable in a labour court. These rights and contractual breaches can be enforced against a wrongdoer (e.g. the exploitative employer or trafficker) in labour courts (sometimes known as tribunals) and compensation can be claimed. Such claims can be pursued in addition to or instead of criminal proceedings.

These claims may be based on (amongst others) unpaid wages, breaches of rights relating to sick pay, holidays, work-related accidents, discrimination, non-payment of minimum wages or overtime. Compensation can be claimed for material damages such as unpaid or underpaid wages or medical bills which are substantiated by oral or documentary evidence. Compensation for moral damages such as, for example, for discrimination are either fi xed by a tariff or decided according to criteria laid down in law. In common-law countries they are calculated according to legal guidance set down in case precedents (in the UK there are also tariffs for guidance and a fi xed maximum limit on awards). Claims can also lead to oth- er types of outcome such as an order for reinstatement.

For a trafficked person to actually receive a payment, these claims require a wrongdoer to be identifiable, locatable and solvent. This may limit the trafficked person’s possibilities to claim although some employers are more likely to be insured for claims against them which may improve the chances of compensation actually being paid in labour proceedings.

Labour-law claims face similar practical barriers to civil claims although they can be easier and quicker to negotiate. This is the case in the UK and France where the labour courts have more easily understandable paperwork designed for use by ordinary claimants and where the decisions are made in a forum that is less formal than a court setting. In some countries labour-law options may not be available where the form of exploitation was sexual because providing services in the sex industry (forced or otherwise) is illegal or not recognized as employment. It would not then be possible to claim unpaid wages or other labour-law in-  28 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

fringements against an employer (see for example the US where the Fair Labor Standards Act does not apply to illegal employment).²⁰

The labour-law rights of individuals without authority to live or work in the country (which is often the case for trafficked persons), are also fraught with difficulty. In some countries the rights exist in principle but the existence of a procedure may ultimately lead to an immi- gration official being alerted and using the case to locate and deport the individual, as this study found occurs in France. In other states the rights of irregular workers are non-existent as the labour contracts are not regarded as legal and are therefore not enforceable in labour courts, as this study found in Romania, Russia, Ukraine, and the UK.

Difficulties may also arise in labour law where individuals are employed through subcon- tracting or agency arrangements and it is not clear who is liable for labour violations. This introduces legal problems such as the liabilities and responsibilities of the agency itself and/ or the question of exactly whose employee the worker actually was.²¹ This study found cases where it was possible to prove that the responsibility did not purely lie with the immediate exploiter but with those who were benefiting from the production of goods and services at a cheaper rate. In the US in the case arising out of the El Monte sweatshop in California²² the principles of joint contractor liability were applied to sub-contracting relationships. In order for a claim to be successful, the advice of a lawyer would be required in order to iden- tify the defendant who should be sued. The defendant should be legally liable and ideally also solvent or insured.

Administrative bodies such as labour inspectorates or national minimum wage councils exist in some countries²³ which can take ex officio action to investigate exploitative em- ployers. In some countries, however, these bodies are rather weak and under-resourced and extensive recommendations have been made by the ILO on how to strengthen their general impact²⁴ and by civil society groups on strengthening their role in protecting workers re-

²⁰ However, in Germany under the Prostitution Act of 2002 a prostitute can provide services either as an “independent contractor” or as an employee with an employment contract, for instance with a brothel. Prostitutes therefore have the legal right to the payment agreed to and can take action in court against the client, when operating independently, or against their employer. See “Sex Workers Rights” Report of the European Conference on Sex Work, Human Rights, Labour and Migration Brussels (2005) at 54. ²¹ See in this regard new EU proposal for a directive providing for sanctions against employers of illegally staying third-country nationals and provisions on joint and several liability of contractors (article 9.2). ²² Bureerong v Uvawas, 922 F Supp 1450, 1463 (C.D. Cal.1996). ²³ These should be established nationally under obligations of the ILO Convention 81 on Labour Inspections, adopted 11 July 1947, entered into force 7 April 1950. Ratified by 136 states including all of those in this study. See http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/convde.pl?C081. ²⁴ See ILO Press Release “ILO calls for strengthening labour inspection worldwide”, 16 November 2006 and General Survey of the reports concerning the Labour Inspection Convention, 1947 (No. 81), and the Proto- col the Labour Inspection Recommendation, 1947 (No. 81), the Labour Inspection (Mining and Transport) Recommendation, 1947 (No. 82), the Labour Inspection (Agriculture) Convention, 1969 (No. 129), and the Labour Inspection (Agriculture) Recommendation, 1969 (No. 133), International Labour Conference 95th Session, 2006.  3. Compensation — national frameworks 29

gardless of immigration status.²⁵ In general they have powers to negotiate with employers or to refer cases to judicial bodies where there have been violations warranting judicial reme- dies, including compensation.²⁶ Criminal and civil penalties can be pursued in courts. As a result settlements can be reached or court referrals can lead to orders for compensation payments for individuals or groups of victims.²⁷

In the US, the Department of Labor has powers for imposing different penalties for vi- olations of certain labour-law standards on employers (among others the Fair Labour Standards Act and Migrant and Seasonal Agricultural Worker Protection Act (MSPA), both of which apply to trafficked persons).²⁸ For example, when Wage and Hour Division in- vestigators encounter violations, they can recommend changes in employment practices to bring the employer into compliance, and they can request the payment of any back wages due to employees. The employers can also be criminally prosecuted in cases of wilful viola- tion under certain conditions. The Department of Labor may also bring a civil suit against the employers for the back pay. For violations of the MSPA the Department of Labor may impose civil money penalties, back-wage assessments, and, in the case of farm labour con- tractors, revocation or suspension of certificates of registration. Violations may also result in civil or criminal actions instituted against any person found in violation of the Act. This means that the Department of Labor can take action to investigate violations of laws that af- fect trafficked persons, including those working illegally as they are also protected by labour standards (see the US profile for more detail). In addition, it has a variety of penalties that it can impose and the ability to pursue the violator in the courts if necessary. Important- ly, the potential penalties include the power to revoke the employer’s licence to work, which threatens the existence of their whole enterprise and therefore gives them great incentive to follow the orders of the inspectors. Consequently, individual trafficked persons may bene- fit from the action of the inspectors even though they themselves have not actively pursued a claim. This demonstrates that a sufficiently empowered, proactive and well resourced la- bour inspectorate could assist numerous trafficked persons in recovering compensation. The Department of Labor is not obliged to investigate an individual complaint, however, and its enforcement mechanisms have sometimes been criticized for being weak.²⁹

Proactive investigations by well-resourced labour inspectorates mean the burden is not on the trafficked person to take or enforce action against employers. An individual could alert these bodies to abuses needing investigation anonymously but without having to be person- ally responsible for driving the matter through the courts (although this will not necessarily result in action by the inspectorate). Increasing the resources and, in some cases, the powers

²⁵ Joint comments of ETUC, PICUM and SOLIDAR on expected Commission proposals to fight “illegal” em- ployment and exploitative working conditions, 26 April 2007 para. 5 3rd bullet point. ²⁶ See pp. 97–99 of ILO General Survey on Labour Inspectors, op. cit. note 24. ²⁷ Ibid., paras. 303–304, p. 99. ²⁸ For more detail see Department of Labor webpages: http://www.dol.gov/esa/regs/compliance/whd/ whd_fs.pdf. ²⁹ A.J. Cortes, “The H-2a Farmworker: The latest incarnation of the judicially handicapped and why the use of mediation to resolve employment disputes will improve their rights” 21 Ohio St. J. on Disp. Resol. 409.  30 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

of such administrative bodies could increase access to compensation for trafficked persons for labour exploitation.

Certain organizations have also argued that the existence of several agencies dealing with different aspects of labour conditions and possible exploitation overcomplicates matters. They call for the establishment of national bodies to monitor employment practices and working conditions and link all the agencies carrying out various tasks of inspection such as the “Fair Employment Commissions” advocated for by the Citizens Advice Bureau in the UK. These would establish a more co-ordinated system for investigation of complaints and inspections and pursue a proactive approach to compliance and enforcement.³⁰

Current European Union proposals³¹ foresee an expansion of administrative and criminal penalties on employers for employing “illegally present third country nationals”. The pro- posed directive provides that employers would be required to pay outstanding remuneration to illegally employed third-country nationals and that EU member states would have to put in place mechanisms to ensure that third-country nationals receive any back payment of wages even if they have left the member state. (Art. 7.). Further it provides that mem- ber states should introduce mechanisms to ensure that the procedures necessary to claim outstanding remuneration are triggered automatically without the need for the individu- al concerned to introduce the claim.³² It also provides that “a work relationship of at least 6 months duration be presumed unless the employer can prove differently” (Art 7(2)) and for the possibility of being granted a temporary residence permit as already exists under EU law for victims of human trafficking³³ who co-operate with the authorities in cases of “par- ticularly exploitative working conditions” (Art 14.3) and in such cases their return should be postponed until they have actually received back payment of their remuneration (Art 7(4)). It further includes an interesting provision on subcontracting chains placing liability for fi- nancial penalties, including any back payments due, with other contractors in the chain (article 9). To facilitate complaints, the proposed directive also provides that mechanisms should be provided through which complaints can be lodged against employers directly or through third parties. Importantly here it provides that:

³⁰ See Trafficking for Forced Labour in Europe: Report on a study in UK, Ireland, the Czech Republic and Portugal (Anti-Slavery International, September 2006) at 12. ³¹ Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council providing for sanctions against employers of illegally staying third-country nationals, 16 May 2007, available at: http://eur-lex.europa. eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52007PC0249:EN:NOT. ³² It should be noted that a draft Ministerial Council decision on trafficking for labour exploitation of the OSCE (November 2007) also included reference to this principle of automatic payment of penalties for ex- ploited persons, to remove the burden of seeking payment from the individual. However, subsequent drafts of the decision have removed reference to this principle. ³³ EU Council directive 2004/81/EC of 29 April 2004 on residence permits issued to third-country nationals who are victims of trafficking or who have been the subject of an action to facilitate illegal immigration or who co-operate with the competent authorities.  3. Compensation — national frameworks 31

Member States shall not impose sanctions against designated third parties provid- ing assistance to the third-country national to lodge complaints, on the grounds of facilitation of unauthorised residence. (Art 14.2).

Despite the minimal protections for third-country migrant workers provided in the pro- posal, it has been criticized for being potentially discriminatory and imposing such a great burden on employers that the impact on migrants will be negative overall.³⁴ It is proposed that a more adequate response to the employment of illegal foreigners would be to simplify procedures for issuing work visas and to enable them to work legally.³⁵

Concluding comments on compensation from the trafficker / exploiter The possibility to make a claim for compensation against the trafficker / exploiter exists in a variety of forms and can lead to substantial awards reflecting at least part of the losses ex- perienced by the trafficked person. However, in all types of claims against a trafficker, the knowledge that a claim for compensation will usually require testifying against that person in court will often be a major disincentive to the claimant. This has been noted in Russia, Albania and Moldova. The procedures are also often lengthy and may require forms of evi- dence which the person is unable to furnish.

From the outset a trafficked person may also be justifiably cynical about the prospects of assets being available to pay any compensation order since a trafficker may have disposed of or hidden their assets in advance or in the course of a legal procedure. Alternatively the trafficker may have spent all their funds on their own legal fees in defending a criminal or civil suit and be left with nothing, as occurs in the US. There is equally the possibility that the trafficker may never have had sufficient assets in any event (especially if they have a mi- nor role in the trafficking chain e.g. as a recruiter — see the cases in Ukraine, or if they are a small-scale business — see the US country profile.)

A trafficked person may decide to pursue a claim through any of the above processes but find that the actual award is humiliatingly low or not reflective of their losses, leaving them with a sense of injustice (see e.g. the extremely low awards made in criminal proceedings in the UK, which are substantially below the tariffs for pain and suffering that would be awarded in the civil courts or by the state scheme). There are great disparities internationally as to how compensation is calculated and awards vary even in relative terms. This study found that compensation awards in the UK criminal courts are especially low compared to those in the US and Ukraine.

Where state agencies such as labour inspectorates are adequately resourced they can uncov- er cases of rights violations and have the ability to negotiate a settlement between employers and employees or refer their evidence, their findings and group or individual claims to the

³⁴ Sergio Carrera and Elspeth Guild, An EU Framework on Sanctions against Employers of Irregular Im- migrants: some reflections on the scope, features and added value, Policy Brief No. 140, (Centre for European Policy Studies, August 2007). ³⁵ Ibid., p. 6.  32 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

courts thereby reducing the pressure on individuals or groups to pursue the claim them- selves. Also, compensation claims that are dealt with by way of negotiated resolution through mediation or alternative dispute resolution are more likely to be paid by the wrongdoer as the settlements are agreed voluntarily in a non-litigious setting. Such schemes avoid the need for lengthy, expensive and alienating litigation and have the benefit that they can agree settlements for a number of trafficked persons through collective action e.g. a group of em- ployees rather than having to pursue their own claims as individual victims. Trade unions, NGOs, lawyers and mediation agencies (such as ACAS³⁶ or the Citizen’s Advice Bureau in the UK) have all played a significant role in negotiating such settlements. Trafficked and ex- ploited persons still require assistance with pursuing such claims but these mechanisms are worth exploring in countries that have not already established them. They are usually devel- oped within the civil- and labour-law setting to prevent the need for lengthy and expensive litigation. However, if used more frequently they could prove to be more inviting as justice mechanisms given the constraints of full litigation.³⁷

Hence, although it may be technically possible to pursue the trafficker and secure an order that s/he pay compensation to the victim, this study found that an exclusive focus on the trafficked person suing the wrongdoer as the main source of compensation is affecting the numbers of individuals claiming or receiving compensation through judicial proceedings.

3.1.2. Compensation paid by the state

Compensation can also be paid by the state through a state administered and funded scheme.

Some countries have established these schemes, usually for victims of violent crime as in France, Romania, and the UK and as proposed in Ukraine. State funded or subsidized com- pensation schemes have the advantage of providing a guaranteed payment of compensation to the victim. This often includes the possibility of making an interim or urgent payment. Some schemes specifically allow the state to inherit (from the victim) the right to sue the defendant for reimbursement, as is the case in France and Ukraine. This measure retains the “moral” and punitive element of compensation schemes. An additional advantage of such schemes is that it is not necessary to locate or identify a specific wrongdoer. A police report together with a willingness to assist the police with the investigation will usually be sufficient.

³⁶ http://www.acas.org.uk. ³⁷ It should also be noted that the conclusion of collective agreements, regarding working conditions and terms of employment, between representatives of workers and employers in work sectors prone to ex- ploitation could provide an alternative means of protecting trafficked or exploited persons. The role of collective agreements has not been explored in this study, but should also be considered. For further information on international labour standards on collective bargaining and collective agreements see http://www.ilo.org.  3. Compensation — national frameworks 33

State schemes may also be relatively streamlined, un-bureaucratic and quicker than civil proceedings. For example, in the UK and France there are agencies in place to assist vic- tims with applications, and the procedures are straightforward and accessible. However, they often have restrictive eligibility criteria based on nationality or residency status, which a trafficked person may not be able to satisfy (see Romania where the nationality require- ment is restricted to Romanians, those lawfully on Romanian territory and those nationals of countries with which Romania is bound by conventions). They may also only be availa- ble for victims of certain categories of crime such as certain specified offences or crimes of violence (in the UK and France) These criteria can put unreasonable barriers in the way of trafficked persons making claims.

Despite suffering trauma, exploitation and economic loss, the victim may not have suffered violence in the course of a trafficking event which would render them ineligible for most state-funded compensation schemes for crime victims. Widening eligibility to such schemes by basing it on the classification of the victim’s experience as trafficking rather than on the experience of violence should automatically enable a victim to make a claim. (For further on this see discussion in the Annex III) This is the case in France, although in practice there has been only one trafficking case identified and prosecuted. The nature of that person’s traffick- ing experience and the losses sustained would then determine the amount of damages.

Finally, the award granted by the state may not cover all the damages available in civil claims, for example it may not pay moral damages such as in Ukraine and in Romania. They may restrict the amount available by awarding according to a fi xed tariff, as in the UK, thereby leaving the victim with a choice of being satisfied with a lower award or having to sue the defendant for the remainder in a civil court.

In some countries special schemes or funds have been established for victims of particular types of crime. This is mainly the case for victims of terrorist acts (see Fonds de Garan- tie in France³⁸ or the International Terrorism Victim Expense Reimbursement Program and the 9/11 Victim Compensation Fund³⁹ in the US) and their motivation is to ensure that death and serious injuries are compensated where there is no realistic prospect of a civil claim. Some advocates for trafficked persons may feel such a specific scheme is appropriate for trafficking cases especially where the number of practical and legal barriers to accessing compensation seem too numerous or onerous to overcome. However, the international legal standards negotiated by states do not recognize the right of all trafficked persons to state-

³⁸ Law of 9 September 1986. ³⁹ “The 9/11 Fund was enacted …with the stated goals of providing compensation and a no-fault alternative to tort litigation to individuals and their families who were killed or injured as a result of the attacks. In exchange for waiving their rights to sue, families of those killed in the attacks and those injured as a result were promised ‘swift, inexpensive and predictable resolution of claims. Victims would receive full com- pensation. Awards would be funded by the US Treasury, with no limit placed on the total program budge. In this sense, the 9/11 Fund represented an unprecedented expenditure of public funding for compensa- tion of victims of violent criminal wrongdoing.” 79 Tulane Law Review 167, 197 (November 2004).  34 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

funded compensation whereas the standards on terrorism are stronger.⁴⁰ Furthermore, the moral justification for singling out trafficked persons rather than victims of other serious and humiliating crimes is not immediately obvious.

Another approach is that although these state-funded mechanisms have been established mainly to pay compensation to victims of violent crimes, there could conceivably be simi- lar systems for victims of other forms of wrongdoing (e.g. those who have suffered wrongs in civil or labour law or for undocumented migrant workers who do not have a claim in an- other setting). Making a claim possible on a different basis to that of “crime victim” would prevent the need for a report to be made to the police which many victims may be reluctant to do for various reasons. It also means that those victims who are not aware they are vic- tims of a crime but realize they have been done an injustice (e.g. not paid their wages) have a forum in which to make a claim. Given that state schemes in general have fewer procedur- al requirements they are more accessible to all victims, especially trafficking victims, and have the additional benefit of guaranteeing payment. Any form of state-funded mechanism specifically focusing on trafficked victims would need an efficient and fair identification procedure in line with international standards as well as an acceptable mechanism for cal- culating damages (for more on damages see 3.3).

State schemes are also expensive, both in terms of administrative costs and actual payment of compensation awards (see UK profile for an overview of the budget). Governments may consider it preferable to invest this money into other activities aimed at strengthening the rule of law or assisting trafficked persons generally. The situation of each state is different in terms of international legal obligations, and reform priorities will vary. However, the budg- etary implications of such schemes must be considered by proponents of compensation for trafficked persons when deciding which types of schemes or reforms to advocate for.

3.2. specific factors to consider in trafficking cases

A number of factors may inhibit trafficked persons from seeking compensation.

In order to benefit from any form of compensation, trafficked persons need to be aware of their rights and be in a position to assert them. They may experience particular difficulties that may not apply to others who have been the victim of crime or suffered loss or damage. As most trafficked persons are foreigners in the country where they are entitled to make a claim they are less likely to know of their rights or will never exercise sufficient freedom to learn of them. This also presents more difficulties in trying to report their trafficker or to make a claim. At the same time those in a position to assist trafficked and exploited persons are also not always well informed of the rights and entitlements due. This means that in- formation about how to access justice and the actual mechanisms for doing this need to be readily available in ways that are appropriate to trafficked persons especially those from oth- er countries. The outreach activities of NGOs, trade unions or migrant communities may be

⁴⁰ See e.g. Art. 13 European Convention on the Prevention of Terrorism adopted 16 May 2005, entered into force 1 June 2007.  3. Compensation — national frameworks 35

particularly useful in this regard. This study found very little evidence of state activities to raise awareness about the right to compensation, compensation mechanisms or other types of justice mechanisms such as. labour rights and labour courts.

Also, given the degree of trauma frequently suffered by trafficked persons, compensation claims will be hampered where victims are unsure of physical security, fear expulsion or lack medical and psychological support and shelter.⁴¹

Fear is perhaps one of the biggest obstacles… undocumented workers are often afraid to use governmental mechanisms to file a complaint, for fear that their ir- regular status might become known and would cause them to be deported. They also might fear that speaking out against an abusive employer would have nega- tive repercussions for family members and/or friends who may be working for the same employer.⁴²

The trafficked person may be unwilling or reluctant to enter a legal process that requires them to emphasize and prove their past, current and future physical and psychological dam- age at a time when they are attempting to rehabilitate their lives. Any evidence of damage will enhance the amount of a compensation award but has the effect of emphasizing trau- ma, which can be disempowering.⁴³

Support services, mainly provided by NGOS, exist in all of the countries reviewed for this study. However their impact is limited because they are small scale; they focus almost exclu- sively on victims of sexual exploitation (see e.g. in the UK where the only shelter specifically for trafficked persons is available only to victims of sexual exploitation); they are under- funded or reliant on international donors; or there is an absence of formal recognition and co-operation agreements with the state. In Moldova and Russia these factors have impacted on the work of the NGOs advising and representing trafficked persons.

Currently it is likely that victims will not learn of their rights until they come into contact with an advice agency, social services, health care worker, trade union, NGO, or a state offi- cial such as a police officer, labour inspector or immigration official. Even then they will not necessarily be informed of their rights in a way they can understand, either because of lin- guistic or cultural barriers or because the relevant actors are ill informed. These problems have been demonstrated in Russia and Moldova where the language used by the police to explain victims’ rights is too complex and the time devoted to the task is too short. At the same time, a recent OSCE meeting of civil society organizations working on labour-exploi- tation issues reported that many in a position to identify and assist exploited persons are not aware of the rights and entitlements of such persons and more needs to be done to raise

⁴¹ See op. cit. note 26, para. 5 final bullet point. See also Trafficking for labour and sexual exploitation in Germany (ILO, 2005), pp. 17–47. ⁴² Op. cit. note 18, PICUM, Ten Ways, p. 74. ⁴³ Julie Barton of The Poppy Project, UK to the ODIHR Anti-Trafficking Programme Workshop on Compen- sating Trafficked and Exploited Persons, Barcelona, December 10–12 2007.  36 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

awareness of these “frontline” actors.⁴⁴ This study also shows that where rights are explained it is best done in an accessible format (e.g. information leaflet in a language known to victim or through a translator) and without the obligation to make a quick decision. Such simple measures allow the trafficked person to make an informed decision about their rights and could make a significant difference to their willingness to pursue a claim.

Also, when a victim comes into contact with advice services and state officials it is important that state officials are obliged by law to provide information about compensation possibili- ties to the victim. This is not the case in Albania where there are no known compensation claims appended to criminal trafficking cases.

Problems have also occurred for example in the UK where victims have been returned to their country of origin and efforts to gather evidence of their claim are seriously impeded by linguistic and bureaucratic barriers. It is extremely difficult to pursue compensation claims from outside the country, so services and systems ideally need to be in place in all destina- tion countries to promote access to justice. Where the victim has no choice but to return or wishes to return without delay then legal representation needs to be secured so that a per- son can be represented in their absence.

Legal systems and rights are usually so complex that a lawyer is required to advise and rep- resent a victim. This study shows that, although free legal aid is essential to improving access to justice, it is rarely available. Occasionally legal assistance is available to victims in crimi- nal cases, such as in the US, or to be advised but not represented on labour rights such as in the UK. However, no states guarantee a comprehensive service to victims. This emphasiz- es the importance of the provision of free legal assistance that is capable of advising victims on all aspects of compensation and related issues. Alternatively, it also demonstrates that compensation mechanisms should be less complex and more accessible, and/or alternative systems need to be devised that are simpler or where the victim is not necessarily required to be the driving force behind a claim.

Additional difficulties with securing compensation arise from the fact that few trafficking cases are prosecuted compared to the number of victims (see footnote 16). Even where crim- inal investigations take place the specific offence of trafficking in persons, while existing in national law, may not be the offence prosecuted in a particular case. In France it is the of- fence of trafficking which triggers the right to state compensation but that offence is usually not prosecuted but replaced by a related offence.

Other disincentives to making a claim include the shame of admitting involvement in com- mercial sex or of having been exploited in a labour situation. Individuals may not wish to admit their situation to close family and friends. Some may also be scared to approach the authorities or assisting agency because of fear of retribution against family members in their

⁴⁴ See “Report on Civil Society Meeting, Warsaw 24th April 2007: The NRM approach to Labour Trafficking and its Application to Trafficking for Labour Exploitation” (OSCE/ODIHR, 2007).  3. Compensation — national frameworks 37

place of origin.⁴⁵ In Russia it has been noted that some trafficked persons focus on their im- mediate urgent needs for security, stability, food, shelter, work and a durable immigration status, and it takes some time before they are able to consider justice in the form of com- pensation claims.

Significantly, “trafficking victim” may be a label which a mistreated or exploited worker does not apply to himself or herself. Such workers may not consider taking action to ob- tain criminal sanctions against their employer/exploiter but be more inclined to seek justice e.g. for abuses in the workplace.⁴⁶ They may be eligible to make a claim for damages, how- ever; through various actions in labour law e.g. that they are owed wages, or are subject to unsafe working conditions or discrimination. This avenue may also apply to those workers whose situation does not meet the legal definition of trafficking or those who are classified as crime victims but wish to pursue a labour law claim in addition to the criminal case. In the UK a claim against an employer in an industrial tribunal can be pursued in addition to a criminal case.

A related issue is the difficulty of the correct identification of a trafficked person. In certain countries being officially recognized as a victim of trafficking triggers a number of other rights that may not otherwise be available, such as residency permits and access to legal aid as in the US or eligibility for state compensation as in France. An effective and fair system of identification is clearly therefore an essential complementary feature to many compen- sation mechanisms. These are currently inefficient in most of the countries studied here, although in the US the use of professional victim advocates in police and prosecutors’ of- fices has been of great assistance. These officials assist law enforcement and prosecutors in interviewing potential victims, making credibility determinations, helping victims to access services, and keeping victims and other witnesses informed of case developments. Such a scheme could be replicated in other countries and in other parts of the legal and regulatory system such as labour inspectorates.

3.3. types of loss and injury

Compensation is only paid to someone who has suffered a loss or injury. These losses and injuries usually have to be proved by presenting evidence. The specific types of losses and injuries experienced by a trafficked person may not always fit into the categories of damag- es envisaged by the available compensation schemes.

A compensation claim made by a trafficked person would typically be made up of several elements, which fall under the broad categories of “moral” (non-pecuniary) and “materi- al” (pecuniary) damages (see section 1.3 Terminology). For example, a victim may claim pain and suffering due to physical or psychological violence (moral damages) and specified

⁴⁵ See cases of trafficking for forced labour in the sex industry reported in Trafficking for labour and sexu- al exploitation in Germany (ILO, 2005) pp. 17–21. ⁴⁶ See op. cit. note 45 “Report on Civil Society Meeting”, which found that many severely exploited persons do not consider themselves “victims”.  38 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

medical expenses (material damages). However, the compensation mechanism may only reimburse the material damages element or may make only a nominal payment for mor- al damages.

In assessing whether a victim will be awarded compensation, consideration will be given to a number of factors: the nature and extent of the loss, damage or injury; whether the available compensation mechanism will compensate those types of loss; whether there is an upper or lower limit on compensation awards; whether the victim can substantiate that loss with ev- idence and the strength of that evidence. These factors affect the victim’s eligibility to make a claim, the nature of the claim, and the amount awarded.

Some compensation schemes specify that they compensate only “material damages” or they limit the reimbursable losses to certain specific types of “material damages”. For exam- ple, in Albanian civil proceedings appended to a criminal case, claims for moral damages are not permitted. In the US and the UK, state subsidized compensation schemes only reimburse certain specified types of material damages and not all material damages (for ex- haustive lists see country profi les e.g. in Romania compensation payments from the state scheme cover hospitalization costs, medical expenses, funeral expenses, damage to par- ticular goods that have a market value, loss of income, maintenance of dependents). Other material losses may be sustained by trafficking victims that do not fall into the categories envisaged by existing compensation mechanisms. These could consist of e.g. unpaid wages, “fees” paid to recruitment agencies, “fines” imposed by traffickers for bad behaviour, or ex- cessive, fraudulent or illegal “deductions” from wages for rent, subsistence, transport, tax or social security “payments”. Such categories of material damages arising from the exploi- tation itself will not always be reimbursable by compensation schemes that have set strict limitations on which material damages they will pay. These limitations are derived from the original purpose of those schemes, which was to compensate injury from violent crime, and they have not been revised to deal with the kind of factual complexity that a traffick- ing case may present.

When awards are made to reimburse material damages they will usually reflect the actual loss claimed but the amounts would normally have to be evidenced in testimony or in re- ceipts and other documentation. Trafficked persons will almost always have difficulty in proving their material damages especially if they arose in the course of the trafficking ex- perience.⁴⁷ It is important therefore that compensation schemes accept the victim’s oral or written statement as sufficient evidence to prove a claim (see for example Ukraine where written documentary evidence of losses is required and compare with the US where oral testimony can suffice). Due to this overriding need to provide evidence, one NGO counsels those advising undocumented migrants to assist them with creative ways of establishing this evidence through taking photos and giving descriptions of the workplace, finding wit- nesses, and producing uniforms and other equipment the worker has been provided with.⁴⁸

⁴⁷ Op. cit. note 18, PICUM, Ten Ways, pp. 74–75. ⁴⁸ Ibid., p. 90.  3. Compensation — national frameworks 39

“Moral damages” are also defined and calculated in different ways in different legal systems. For example they are calculated according to guidance given to judges by policy makers in the UK, through case precedent (UK and US), without any guidance or consistency but judges deciding and fi xing amounts which seem appropriate (see Moldova and Ukraine). In Romania and other countries in transition from communism the concept is fairly underde- veloped having only been recently reintroduced into civil codes. As with material damages, the specific categories of moral damages and the nature of the evidence required to prove them will vary between countries and between compensation schemes. It is almost always the case that “pain and suffering” caused by physical or psychological injury should be evi- denced by a medical or psychiatric report, which a victim would have to obtain themselves or via legal aid or through an NGO.⁴⁹ In some cases types of moral damages are given names and definitions that have connotations trafficked persons might wish to avoid, e.g. “loss of reputation” or damage to “honour”, especially as they attempt to preserve or rebuild their lives with a sense of dignity.⁵⁰

Trafficked persons, especially those subject to sexual exploitation, are much more likely to be able to demonstrate a claim for moral rather than material damages especially in Eastern and Central Europe. This is because a claim for unpaid wages for provision of sexual services will not be accepted by the court where the activity itself is deemed illegal or immoral. However, a claim for moral damages in the process of sexual exploitation can be sustained more easi- ly although in Ukraine trafficked women who knowingly entered the sex industry have had their damages awards reduced regardless of the seriousness of the exploitation they suffered. This means that if moral damages are not awarded by a particular compensation mechanism and/or the concept is underdeveloped, inconsistent or unrecognized then the claim may be rejected or undervalued (this occurs in Albania, Moldova, Ukraine and Romania).

Aggravated, exemplary or punitive damages may be available to trafficking victims in addi- tion to moral and material damages in some countries (e.g. in UK and US they consist of a multiplier applied to all or part of the damages award) or under different causes of action (e.g. “treble damages” awarded under law based on the Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act (RICO) in the US). They usually function to punish a wrongdoer for par- ticularly outrageous conduct and can be related to the wealth of the wrongdoer. They can therefore act as a deterrent. These concepts are unknown in other legal systems but they could be considered where the types of actions being compensated warrant a particularly punitive response as a matter of public policy.

Compensation of the unjustly earned profits or benefits obtained by an exploiter or traffick- er is yet to be explored in the countries surveyed here, although it is considered in the US. For instance under the mandatory restitution provisions of the Trafficking Victims Protec-

⁴⁹ The OSCE/ODIHR is currently supporting the development of a mechanism in Romania through the NGO Alternative Sociali for evaluating the psychological trauma of trafficking on victims, which would be used to assess moral damages in compensation claims. ⁵⁰ Contribution of Natalia Ieseanu, Committee for civil rights of prostitutes in Italy (TAMPEP), ODIHR Bar- celona Workshop, December 2007 see above note 44.  40 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

tion Act in the US, criminal compensation for lost wages is calculated as the greater of either “the gross income or value to the defendant of the victim’s services or labour or the value of the victim’s labour as guaranteed” so these two theories of compensation for lost wages in- clude some notion of the value of the victim’s work to the defendant.

When making a compensation claim a trafficking victim needs advice on identifying all the types of losses they have experienced and in obtaining evidence of those losses. Compensa- tion schemes may not reimburse the whole amount as they may have limits on the types of damages granted and the way they are calculated. Some schemes may award only notion- al payments, which do not reflect the actual loss, whereas others may simply award fi xed amounts for certain types of wrong (see UK). A state scheme may function more efficiently where the compensation is fi xed by a tariff although an individual victim may not feel this fairly represents their losses.

3.4. enforcement and asset seizure

Where compensation is ordered to be paid by a wrongdoer, measures often need to be tak- en to ensure that the award will be paid. Where a claim is made against an insured party such as an employer or a defendant with “deep pockets” such as a wealthy contractor, an award is more likely to be paid and enforcement may not be necessary. However, asset sei- zure measures available at the outset of a criminal investigation or during a civil claim can be instrumental in securing payment

Where a defendant refuses to pay an order voluntarily then enforcement measures are nec- essary to secure payment. Collection and enforcement techniques vary considerably in their impact and efficiency depending on the circumstances of the case and on the wrongdoer (e.g. whether they own property that can be seized) and on the technique being used, for ex- ample a further criminal penalty can be imposed where a criminal compensation order is not paid (see UK); measures can be taken to make deductions from salary or social security payments at source (see France and UK); or an executing body such as bailiffs can be used to seize goods and realize their value (most countries). In France there has been a case of a judge holding an amount equivalent to the foreseen compensation through a civil damag- es claim as condition for granting bail. The success rates of collection and enforcement of court orders are not systematically monitored in any of the countries in this study. Differ- ent methods are used across countries.

Victims themselves must take action to execute an order because it is regarded as an issue of private law (as in France). It may also cost money. Such action may also be impossible for victims given the legal and procedural requirements necessary. Generally the bodies re- sponsible for enforcement are separate to the courts that make the orders. The bureaucracy and expense of enforcement can prove impossible to negotiate and a victim may ultimate- ly receive no payment.

Enforcement measures are not necessary where assets have been frozen or seized at the out- set of a case. Asset freezing, seizure and confiscation law is complex. Certain measures are  3. Compensation — national frameworks 41

obligatory to states parties to the UN Convention on Transnational Organized Crime “to the greatest extent possible in the domestic legal systems”⁵¹ in relation to criminal investi- gation of serious, transnational, organized crime as defined in that Convention.⁵² Separate powers usually exist in criminal and civil law to trace and freeze assets at the outset of a case, and later, to confiscate assets if the case is found to be proven.

Some countries have introduced new powers for the state to seize assets at the outset of a criminal case (as is the case in Albania and UK). The full powers of the state can there- fore be used to trace the assets of a defendant including the information obtained from the defendant and intelligence gathered in the investigation. However, the usefulness of these powers can be limited by a number of factors. These include: the extent to which state of- ficials are able and willing to spend time and effort on asset identification and tracing; the effectiveness of national record keeping in relation to e.g. bank accounts, shares and prop- erty; the existence and effectiveness of national money-laundering regulations; the expense and relative value of the exercise in a particular case; and the degree to which these pow- ers can be exercised within the parameters of the legitimate human and civil rights of the individual defendant. There are human and civil rights issues relating to asset seizure that should be considered by those lobbying for increased powers as a solution to the problems of compensation enforcement.⁵³ In the US, there is a perception that “pre-trial freezing of assets is tantamount to a seizure of property without due process”⁵⁴ and there are constitu- tional (fourth amendment) protections against the taking of property without procedural protections.

In a civil case asset tracing, freezing and seizure powers need to be exercised by a private individual as a civil case against a trafficking defendant is usually a private action.⁵⁵ The ex- ercise of such powers will usually be overseen by a civil judge. The powers, if they exist, are more limited than those of the state and the court will exercise greater discretion in author- izing them to be used. (For example, they may limit the order to an amount equivalent to the damages claimed rather than “all assets”, and they may authorize “search” powers or tracing powers only in very limited circumstance where the plaintiffs can show a strong risk that as- sets will be disposed of — see the UK country profile for more detail.). These processes are also expensive in terms of legal fees and related costs, and legal aid will not necessarily be available to pay for all of the costs of such an action.

Where assets can be traced and seized or frozen, then powers need to exist to actually con- fiscate them in order to achieve payment of a civil judgment or compensation order. In a civil case the confiscation is usually limited to the value of the damages awarded but in a crim-

⁵¹ Art.12. ⁵² Art.3. ⁵³ 2001/2 Joint Committee on Human Rights of the UK Parliament report on reviewing the Proceeds of Crime Bill. ⁵⁴ United States Attorneys’ Manual, Sec. 2084. ⁵⁵ The civil powers may be stronger when exercised by the state against a private individual than between private individuals.  42 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

inal case all assets arising from the crime or general criminal activity may be confiscated depending on the regulations in that jurisdiction. There must therefore be an explicit legal linkage between the confiscated assets and the payment of compensation orders (see the laws in UK and Albania). Where this does not exist it can inhibit or delay the compensation payment. Alternatively all or some of the seized assets could be used to establish or contrib- ute to a fund to make compensation payments to victims of crime or trafficking specifically (as suggested by the law in Albania and section 3.1.2 above).

Art 14 (2) UNTOC, the OSCE, UNHCHR and Council of Europe all recommend the use of criminal assets to compensate victims or establish funds for victim support or rehabilita- tion (see section 3). This could take on various forms e.g. to establish or contribute criminal assets to a general fund to compensate all victims of crime; to establish or contribute to a general fund of traffickers’ assets for compensation to all trafficked persons; to use an in- dividual trafficker’s assets to compensate the trafficker’s own victims; to use the funds to provide services or support to trafficked persons or victims of crime generally; or any com- bination of the above. It should be noted, however, that establishing a scheme for general victim support does not meet the international legal requirement for effective compensa- tion mechanisms for an individual victim.

Finally, these issues are only relevant where the defendant has assets or is likely to have as- sets in the future (the period when a judgment can be enforced) although that is dependent on national collection techniques. In France the law allows for compensation to be paid from allowances and wages received from the state while the defendant is a prisoner.

None of the countries surveyed for this study have yet managed to ensure asset tracing, sei- zure and confiscation practices that ensure victims receive compensation payments nor to establish state funds for assistance to trafficked persons. (In the UK a high profile govern- ment agency responsible for criminal asset seizure has been widely criticized for failing to do its job and not delivering value for money — see UK country profile). They have also not es- tablished effective enforcement of compensation orders either because of weak enforcement procedures, non-existent, weak or under-used asset seizure powers or both. It is technically and practically difficult to make improvements in these areas and is also dependent on the general rule of law and budgetary contexts. However, the issues are highlighted here as they are closely connected with the effective implementation of compensation mechanisms.

3.5. challenges of transnational claims and jurisdiction issues

Specific challenges are posed by the transnational nature of trafficking in human beings. Victims who have changed jurisdiction from the location of the crime or since their iden- tification as trafficked persons face clear practical difficulties in pursuing a compensation claim across borders. They also face difficulties when a trafficker is transferred to another jurisdiction for prosecution or a criminal or defendant in civil/labour law suit has assets lo- cated mainly outside the territory. These problems increase where the countries in question are not bound by co-operation agreements on the subject as is the case between members of the Council of Europe or European Union.  3. Compensation — national frameworks 43

Within the EU, efforts have been made to streamline the process of making transnation- al compensation claims to state-funded schemes through a directive aimed specifically at solving these problems as well as practical initiatives to promote information sharing.⁵⁶ This initiative is aimed at improving access to justice for victims of crimes of violence that have taken place in other countries. The US government also provides information resources about foreign compensation schemes for victims of crime on the Department of Justice web- site.⁵⁷ Similarly there are a number of standards regarding international co-operation on e.g. giving evidence, enforcement of civil judgments, and asset seizure but these exist mainly to enhance co-operation between EU or Council of Europe members.⁵⁸

The quicker and easier a compensation scheme is to navigate, the more accessible it will be from another country. However, obvious linguistic and communication barriers arise and there are difficulties relating to the provision of evidence, travel costs and the need to ob- tain visas for attending hearings, and limited possibilities for transferring and investing funds obtained.

Attempts have been made to resolve these problems, e.g. some NGOs in Mexico exist specif- ically to assist those returning from the US in pursuing their civil claims over the border.⁵⁹ Some countries have a visa regime that enables the victim to stay in the country for the du- ration of a claim (see US) although it should be borne in mind that a victim may wish to return home and later decide to pursue a claim.

Where a victim is repatriated soon after receiving their payment they may need assistance in transferring and investing the money. This may be particularly difficult if the returning victim is a child and will have limited protection upon return.

NGOs assisting with reintegration could focus their efforts on gathering the right in- formation and expertise to assist victims, and states of origin could attempt to establish institutional links with victim-support bodies in the countries of destination to obtain in- formation and support claimants.

Where an offender has been extradited or transferred from another jurisdiction for prose- cution it is likely that assets will be located elsewhere and enforcement of any compensation

⁵⁶ EU Council Directive on compensation of crime victims of 2004 and European Judicial Atlas in Civil Matters http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/index_en.htm. For information about enforcing judgments within the EU the following resource is available: European Judicial Net- work: Civil and Commercial Matters http://ec.europa.eu/civiljustice/enforce_judgmentjudgment/ enforce_judgmentjudgment_int_en.htm. ⁵⁷ Directory of International Crime Victim Compensation Boards,http://w w w.ojp.usdoj.gov/ovc/ publications/infores/intdir2005/colleague.html. ⁵⁸ Within the EU the following resource is available: European Judicial Network: Civil and Commercial Matters. ⁵⁹ Centre de los Derechos del Migrante and Global Workers Justice Alliance (the latter, although it deals, with Central America is based in New York).  44 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

order will require trans-border co-operation of the type envisaged in UNTOC.⁶⁰ Victims also risk losing the ability to make a civil claim in criminal proceedings or a compensation claim where the matter is being dealt with elsewhere unless they are given specialist help to take the necessary legal measures. This could be especially challenging where a case which is prosecuted abroad is not based on some or all of the facts relating to the victim’s own case (e.g. if there are other victims or evidence of crimes unrelated to that affecting the victim).

These types of complexities exist in relation to law enforcement on all trans-border crim- inal trafficking cases and they are always challenging. It is therefore crucial that working relationships are established between state agencies and NGOs in origin and destination countries. These relationships should, however, extend to include mutual co-operation on all victims’ rights issues including claiming compensation in all areas and should not be re- stricted to criminal law enforcement. This is emphasized in the obligations of Art 25(2) of UNTOC, which also encourages the conclusion of bilateral agreements on other matters of mutual legal assistance.

3.6. rule of law

A compensation mechanism will not be able to function better than its overall legal envi- ronment. Given that compensation mechanisms are based essentially on systems of rules and procedure administered by the judiciary or civil servants their efficacy is a function of the state of the rule of law in a particular country. Where there are problems with the in- dependence, competence, or integrity of state actors, then access to compensation will be compromised. Victims will not have the necessary confidence in the system to pursue a claim. Similarly, endemic problems such as lengthy civil procedures (which in some coun- tries take years to conclude) will impact on the effectiveness of compensation schemes. Where these issues are real and pose practical challenges within a national setting, legal or institutional reform focusing on improving compensation mechanisms may be a wasted ef- fort and the core problems may require other unrelated solutions.

In some instances the malfunctioning of a compensation mechanism for trafficked persons may be related simply to the unfamiliarity of prosecutors in dealing with the crime of traf- ficking (e.g. the relatively recent criminalization of trafficking in France as compared to the US) or of police, prosecutors and judges using a new legal concept or power (e.g. moral dam- ages in Romania or asset seizure in Albania). In all jurisdictions legal changes do not have an immediate impact on practice, and sometimes the practical measures required for their im- plementation (e.g. judicial training, guidance for prosecutors) are delayed. In these situations IGOs and NGOs can assist countries without the relevant legal tradition through capacity- building activities. However, expectations of what can be achieved in short periods of time, often with limited resources and national experiences, should be tailored appropriately.

Finally, the challenges of improving an overall system of laws or procedures (e.g. the system of civil claims within criminal proceedings) may prove extremely difficult if only one state

⁶⁰ Arts 12,13, 14 & 18.  3. Compensation — national frameworks 45

actor is pushing for progress. A number of stakeholders need to be committed to action to reform or build a compensation mechanism (e.g. including ministries of justice and interior, and judiciary) and not simply a state body that deals with trafficking issues.

3.7. conclusion

Various options exist for the provision of compensation for trafficked persons across the countries. Most commonly, compensation is available through the criminal procedure or as state-funded compensation for violent crimes. Independent claims for compensation/dam- ages within civil and labour law actions are less explored and less well known.

There are specific legal or procedural challenges (e.g. eligibility criteria, length pf proceed- ings, requirement for legal aid, availability of certain types of damages), which may mean that all the available systems largely fail to provide compensation to trafficked persons. This is the case whether claiming compensation from the wrongdoer or from the state. The available systems may not be accessible for trafficked persons even though the mechanisms themselves appear to meet international standards on compensation. The challenges that exist for anyone seeking to access justice are exacerbated in the case of trafficked persons who, among other factors, may not have legal status in the country where they are claiming, may face language barriers, and may be intimidated from pursuing a case by the procedures or by fear of their trafficker/exploiter.

Where orders for payment are made in compensation cases there are also challenges that re- late to ineffective collection and enforcement techniques, which is linked with asset seizure. Other challenges include the complexities of transnational co-operation as well as compen- sation mechanisms being undermined by a general absence of rule of law.

As a result of these problems collective actions, mediated settlements and cases taken against employers by the state (e.g. labour inspectorates) rather than pursued by the individual may have a greater chance of delivering compensation payments to trafficked persons especial- ly in cases of labour exploitation. Claims from state compensations schemes will be more successful where the eligibility criteria are reviewed to take into account the specific cir- cumstances of trafficked persons. Other options include the establishment of specific funds for trafficked persons. 4. The role of NGOs and civil society in victim support and advocacy

Civil society groups such as unions, campaigners, lobbyists, diaspora organizations and NGOs have historically had a powerful impact on national and international standard setting on victims’ rights, labour rights and migrants’ rights including the right to com- pensation and effective remedies. As already noted in this report, the effective functioning of compensation mechanisms and victims’ rights is not restricted solely to having a legal regime in place but is also dependent on the assistance provided to trafficked persons to inform them about their legal rights and assist in overcoming any practical barriers. Such assistance should be available from state bodies with relevant competency. However, non- governmental agencies have usually proved more efficient at delivering these services. It is recommended by the OSCE/ODIHR that, as part of the national referral mechanism (NRM), states forge active working relationships with such groups and in particular, fund or subsi- dize their activities.⁶¹

This section reviews the stances taken by NGOs on advocacy for compensation for trafficked persons and also the role of civil society in the national setting in ensuring compensation mechanisms are effective and accessible to victims. It should be highlighted that the longer a national lobby has existed and the more vocal it has been, the more effective the national vic- tims’ rights regime (see US⁶²) including the implementation of the right to compensation.

4.1. advocacy for compensation

At the international level there are different groups who work on issues relevant to com- pensation for trafficked persons. They work from the perspectives of trafficking in human beings; justice for victims of crime; labour rights, migrants’ rights and the rights of prosti- tutes. It is important to recognize the role of all these actors in developing standards relating

⁶¹ Basic Principles of Cooperation Agreements, op. cit. note 1, NRM Handbook, pp. 65–79. ⁶² See Crime Victim’s Rights in America: An historical overview, National Center for Victims of Crime http://www.ojp.usdoj.gov/ovc/ncvrw/1999/histr.htm.  48 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

to victims and the cross-fertilization of the issues they work on when considering traffick- ing in human beings.

Activities in relation to crime victims’ rights have a long history. However, the rights of victims of crimes and “victimology” became a subject matter in its own right in the 1980s around the time of the drafting of the Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power⁶³ adopted in 1985. At the national level, governments were also beginning to respond to the issue by increasing the rights of victims in criminal proceedings in the US and the introduction of a state-funded compensation scheme in France. Shortly afterwards, in 1993, proposals were made on international standards for remedies and rep- arations for human rights and humanitarian law abuses⁶⁴ but these were not adopted until 2005 after lobbying by the international NGO community.⁶⁵

At the national level many initiatives to advocate for victims of crime and the implemen- tation of policy on victims’ rights have been established (see for example INAVEM and partners in France, Victim Support in UK). The European Forum for Victim Services brings all of these organizations together and has a voice at EU level for the promotion and devel- opment of victims’ rights including to “promote fair and equal compensation for victims of crime throughout Europe, regardless of the nationality of the victim concerned”. It can also provide information resources for victims in all EU countries.⁶⁶ Many other NGOs organize themselves on the rights of certain types of victim and in general advocate for similar types of redress with compensation and reparations often being a key theme.⁶⁷

The international NGO community advocating for trafficking victims who participated in the drafting of the Trafficking Protocol was active in importing victims’ rights principles into the negotiation process and has subsequently continued to lobby for them and their implementation at national level. The issue of compensation in particular has been com- mented upon.⁶⁸ Studies have focused on the need for information and pro-active assistance from police, effective asset seizure laws and use of assets to compensate trafficked persons, acknowledgement of status of victim/injured party in criminal cases, making state com- pensation schemes accessible and allowing victims to remain in country while civil claims

⁶³ See Annex II. ⁶⁴ See Theo van Boven proposals UN Doc E/CN.4/Sub.2/1993/8, para. 137. ⁶⁵ See United Nations Commission on Human Rights 61th Session 14 March – 22 April 2005 Agenda Item 11: Civil and Political Rights 10 February 2005 Joint Written Intervention on Concerning the Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of Interna- tional Human Rights Law and Serious Violations of International Humanitarian Law, available at http://www.redress.org/publications/Principles2005.pdf ⁶⁶ http://www.euvictimservices.org. ⁶⁷ See e.g. REDRESS for victims of torture, http://www.redress.org. ⁶⁸ See E. Pearson, “Historical Development of Trafficking — The Legal Framework for Anti-trafficking In- terventions” and M. Cunneen, “Lobbying in Europe” in Challenging Trafficking in Persons Theoretical Debate and Practical Approaches (Nomos/GTZ, 2005).  4. The role of NGOs and civil society in victim support and advocacy 49

are pursued with regard to compensation.⁶⁹ In 2006 the Global Alliance Against Traffic in Women held a conference, “Access to Justice”,⁷⁰ which found that even in the few cases which result in the conviction of an offender globally it is extremely rare for a victim to re- ceive compensation and that mechanisms are weak and insufficient.⁷¹

From a different but related perspective, the Platform for International Cooperation on Undocumented Migrants (PICUM), aims to promote respect for the human rights of undoc- umented migrants within Europe by promoting respect for social rights (including labour rights and access to justice) and the regularization of undocumented migrants. It believes that “asserting rights of undocumented workers in the legal system” is one of the crucial ways of protecting undocumented migrant workers.⁷² They explore mediation, collective action, law suits and the use of government agencies as ways of securing these rights in par- ticular in relation to unpaid wages:

One of the most common forms of exploitation of undocumented workers con- cerns wages. Not only do employers propose wages that are below the minimum wage, but they consistently pay undocumented workers late, and in many cases, do not even pay them at all. ⁷³

National anti-trafficking NGOs also lobby in relation to victims’ rights in their countries as well as producing reports analysing the implementation of those rights including com- pensation. National NGOs are often in a good position to connect victims with information about compensation mechanisms in other countries or with victims’ advice agencies who can do so. In the US, NGOs have had a big impact on law reform to assist trafficking vic- tims by drafting model legislation ensuring that criminal compensation is mandatory for trafficking offences, lessening the evidentiary burden on trafficking victims in submitting a claim to a state-funded scheme, and including trafficking within the list of eligible offenc- es. NGOs have also drafted model legislation for states that creates civil causes of action for trafficking victims.

Trade unions and organizations of workers participate in the development of internation- al standards through the ILO’s structure as a tripartite organization. They can also initiate complaints for violations of ILO conventions.⁷⁴ Many unions are also actively engaged in raising awareness of migrant workers as to their rights such as the Construction and Build-

⁶⁹ See Human traffic, human rights: redefining victim protection (Anti-Slavery International, 2002), pp. 57–59. ⁷⁰ Reported in Alliance News, Access to Justice, Issue 26 (Global Alliance Against Traffic in Women, Decem- ber 2006). ⁷¹ Ibid., p 7. ⁷² Op. cit. note 18, PICUM. ⁷³ Ibid., p. 69. PICUM undertakes networking across Europe, gathers information on law and practice re- garding social rights and formulates recommendations for improving the legal and social position of these immigrants. Detailed information and publications in relation to the implementation and enforcement of social rights are available by newsletter, publication and website. See www.picum.org. ⁷⁴ In accordance with procedures under article 24 of the ILO Constitution.  50 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

ing Materials Industry Workers Union of the Russian Federation amongst Tajik migrant workers in Moscow and the Trades Unions Congress in the UK, which has recently launched a website for Polish workers.⁷⁵ Migrant workers are also more likely than other workers to need the support of trade unions precisely because they are often in a position of vulnerabil- ity and unable to enforce their employment rights. At the same time workers acting on their own typically find it difficult to resist the kinds of exploitative employer practices which can degenerate into forced labour. There is a range of services which trade unions can provide to migrants including interpretation and translation facilities, the provision of information on employment rights in the migrant’s language, and representation in dismissal, disciplinary and grievance procedures.⁷⁶ Because of the vulnerability of certain workers, calls have also been made to give trade unions autonomous rights within labour law, in particular rights to enforce employment laws independently of workers in circumstances where individual workers do not wish to come forward for fear of an employer response or simply do not wish themselves to pursue a complaint.⁷⁷

4.2. ngo victim support

As mentioned in the introduction to this section it has been well-established that NGOs are extremely effective in supporting trafficked persons even where state agencies fall short of their responsibilities in this regard. There are some examples of national “public-private” partnerships or “co-operation agreements” where both the state and NGO work together in a formal relationship to promote victims’ interests and to support individual victims. Such ar- rangements enhance the appropriate identification of trafficked persons and the provision of information and services including legal assistance.⁷⁸ For example, the establishment of task forces in 42 states of the US consisting of federal, state and local law enforcement and NGOs:

serve as a way to incorporate NGO crime victim services organizations, funded by federal grant awards, into the law enforcement activities in their area. Local com- munity- and faith-based organizations are essential to reaching those victims in communities that are isolated by geography, culture or language.⁷⁹

Even where such formalized mechanisms are not in place it is clear that support takes place through a variety of voluntary activities or statutory arrangements with NGOs. Many NGOs provide specialist support to victims of trafficking, such as the Poppy Project in UK, Sisters in Russia, La Strada in Ukraine and Moldova, ADPARE in Romania, Coalition Against Slav- ery and Trafficking, Safe Horizon and Polaris Project in US. However, there are also agencies focusing on the provision of:

⁷⁵ http://www.pracawbrytanii.eu. ⁷⁶ For more on trade union rights see Bernard Ryan (ed.) Labour, Migration and Employment Rights, (Lon- don, 2005), p. 99. ⁷⁷ Ibid. ⁷⁸ As well as shelter, medical and psychological care, employment and immigration law advice, etc. ⁷⁹ Attorney General’s Annual Report to Congress on US Government Activities to Combat Trafficking in Persons (Fiscal Years 2001–2005).  4. The role of NGOs and civil society in victim support and advocacy 51

• free general legal and advice services (such as Law Centres and Citizen’s Advice Bu- reaux in the UK, CLCI in Albania); • the rights of victims of crime (INAVEM members in France, Victim Support in the UK); • advice to specific immigrant and diaspora groups (Law and Migration Centre/ Tajikistan Foundation in Russia, Chinese Information and Advice Centre in the UK, Florida Immigrant Advocacy Center (US), Refugee Women’s Network (US), Refu- gee Women’s Alliance (US), Asian-Pacific American Legal Centre (US); • advice for migrants and undocumented workers’ rights (e.g. GISTI in France and Sweatshop Watch (US), Worker’s Rights Law Center (US)); • advice to specific sectors of workers (e.g. Kalayaan working with domestic workers in the UK, CODETRAS with agricultural workers in France, Farmworkers’ Legal Services in the US); and • unions advising and representing individuals regarding labour rights (TGWU in UK, CGT in France and the Construction and Building Materials Industry Work- ers Union of the Russian Federation).

NGOs working on issues ranging from domestic violence to discrimination are also involved in the direct provision of services to victims. This active community of advice givers is an asset to the anti-trafficking world. However, some of the resources available may not always be maximized for the benefit of the victim. For example victim-support agencies with ex- pertise in compensation claims may not be sensitized to the needs of trafficked persons or be part of the network of support givers as evidenced by the lack of compensation claims submitted by victims in the UK to the state scheme. This means that advice on a specialist topic such as claiming compensation may be given by non-specialists when a victim would benefit more from another agency being brought in.

The practical challenges to a trafficked person in taking steps to access compensation have been emphasized recently by the IOM, which has been heavily involved in organizing and funding assistance to trafficking victims for 13 years. In a recent handbook to guide NGOs on assisting trafficked victims it states that: “Victims must be informed of their rights to compensation and redress and, where possible, be assisted to pursue such claims.”⁸⁰ At the same time where trafficked persons are advised in connection with compensation payments, it is important that the advice of psychologists is also considered and that an assessment of the levels of risk posed to a victim by these causes of action e.g. in countries where the se- curity of the victim cannot be guaranteed due to weak rule of law, corruption or simple lack of facilities.⁸¹

4.3. conclusion

Without the activism of civil society the right to compensation for crime victims generally, and trafficked persons in particular, would not have been so clearly established and imple-

⁸⁰ The IOM Handbook on Direct Assistance for Victims of Trafficking, (IOM, 2007), p. 280. ⁸¹ Ibid., pp. 282–283. 52 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

mented. NGOs can be a driving force in encouraging governments to make the necessary changes. In general the efforts made in relation to advocacy for victims’ rights and compen- sation rights are made by a variety of different organizations sometimes separated by their particular interest group focus. They are not always aware, therefore, of the overlap of in- terests or of how the knowledge and experience they have accumulated could benefit each others’ beneficiaries. It would be helpful for NGOs to engage in and promote joined-up ac- tivity across different interest groups on the subject of compensation and in advising and assisting victims.  5. Country Profi les

These country profiles were completed in April 2007. Since that time further information has been included e.g. if there have been significant changes to law or case developments or if important issues have been drawn to our attention by our interlocutors. However, the pro- files have not been comprehensively revised.

5.1. albania

5.1.1. Legal and institutional framework

Albania is a party to the main international conventions regarding trafficking, forced labour and migrants (except for the UN Migrant Convention). It has also signed the European Con- ventions against Trafficking and the European Convention on Compensation for Victims of Violent Crime.⁸² It is not a member of the European Union but is a “potential candidate country” having signed a Stabilisation and Accession Agreement on 12 June 2006.⁸³ There are problems of corruption and weaknesses in the system of rule of law, which the Europe- an Union requires Albania to address as part of the EU accession process.⁸⁴

The government set up an inter-ministerial working group that developed a national plan of action against trafficking in 2001. There is a State Committee and in November 2005 the office of a National Co-ordinator in the Fight Against Trafficking in Human Beings was established in the Ministry of Interior, supported by an Anti-Trafficking Unit.⁸⁵ They are currently operating under the 2005–2007 National Strategy, and a National Referral Mech- anism adopted in 2005.⁸⁶ In 2005, a joint order by the Ministry of Interior, Ministry of Foreign Affairs and Ministry of Labour, Social Affairs and Equal Opportunities established

⁸² See the ratification table in Annex V. ⁸³ http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/275&format=HTML&aged=0& language=EN&guiLanguage=en. ⁸⁴ http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/l_035/l_03520060207en00010018.pdf. ⁸⁵ Prime Minister’s Order no. 203 on 12.19.2005. ⁸⁶ Cooperation Agreement to Establish a National Referral Mechanism for the Enhanced Identification of and Assistance to Victims of Human Trafficking (2005) between: Ministry of Labour and Social Affairs,  54 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

the Responsible Authority, a joint body responsible for co-ordination and monitoring of the process of referral for assistance, protection, reintegration of victims and potential victims of trafficking, their registration and periodic reporting of data.

In June 2006 Regional Anti-Trafficking Committees were established comprising police, so- cial services, education and health institutions, local government and other relevant actors.⁸⁷ In October 2006 a toll-free national “help line” became operational for reporting traffick- ing cases. In relation to trafficking in children a separate national strategy has been adopted and a specific agreement concluded with Greece.⁸⁸

Trafficking in human beings was criminalized in 2001⁸⁹ and was later incorporated into Art. 110 of the Criminal Code. Additional provisions relate to trafficking in women and in children⁹⁰ and amendments were made to these definitions in 2004.⁹¹ The Code criminalizes trafficking for both sexual and labour exploitation. Also in 2004 a court to deal with serious crimes was established and laws were adopted on the protection of witnesses and on fight- ing organized crime, focusing on asset seizure and confiscation (see below).⁹²

Numerous active NGOs exist to provide assistance and support to Albanian trafficked per- sons including Vatra Psycho-Social Centre, Centre for Legal Civil Initiatives, “Different but Equal” and a state-run victim referral shelter. Co-operation between NGOs and law-en- forcement authorities on identification and assistance to trafficked persons is reportedly improving.⁹³

National Reception Centre for the Victims of Trafficking, Ministry of Public Order, Ministry of Foreign Affairs, VATRA, Other Vision, and the International Organization for Migration — IOM. ⁸⁷ Order for the Establishment of Regional Committees for the Fight against Traffi cking in Humans at Quarku Level (2006). ⁸⁸ National Strategy for the Fight against Child Trafficking and the Protection of Child Victims of Traffick- ing (2005) and Agreement between the Government of the Hellenic Republic and the Council of Ministers of the Republic of Albania for the Protection and Assistance of Children Victims of Traffi cking (2006). ⁸⁹ Law No. 8733 of 24 January 2001. ⁹⁰ Arts 114b and 128b respectively. ⁹¹ Amended by Law No.9188, dated 12.02.2004. ⁹² Law No. 9205 on the Justice Collaborators and Witness Protection (2004) and Law No. 9284 on Prevent- ing and Striking at Organized Crime (2004). ⁹³ See The Girls and The Trafficking: Study on the development of trafficking in women in Albania, (Vatra, 2005).  5. Country Profi les: Albania 55

5.1.2. Compensation and damages schemes

5.1.2.1. State compensation schemes

Despite ratification of the ECCVVC there is no information about any state-funded compen- sation scheme existing or envisaged at the time of writing.⁹⁴ However, see section on asset seizure below regarding a fledgling scheme for compensation from assets of traffickers.

5.1.2.2. Compensation awarded through civil-, criminal-, and labour-law procedures

Criminal and civil proceedings

The laws of Albania allow for compensation to be paid either through a civil claim append- ed to the criminal procedure or an independent civil claim under civil procedure. The main difference between these two is that moral damages are not available in a suit taken with a criminal case. This may present a disincentive to claims from trafficked persons as, for the most part, their claims will be for moral damages and would need to be pursued in the civil court with the related problems of expense, time and unclear outcome. This point alone is likely to reduce the number of claimants for damages in Albania.

Art. 58 of the Criminal Procedure Code allow victims of crime to apply for “prosecution of the perpetrator… and compensation of the damage”.⁹⁵ Art.61 provides that:

A person who has suffered material injury from the criminal offence or his succes- sors may file a civil lawsuit in the criminal proceedings against the defendant or the person liable to pay damages (defendant), claiming the restitution of the prop- erty and reimbursement of the injury.

The victim then becomes a “civil plaintiff ” in the criminal proceedings and can be repre- sented by their own advocate.⁹⁶ At the end of the case, and when dealing with sentencing and costs, the court should deal with the damages claim and can do so by accepting it par- tially, in full or rejecting it.⁹⁷ The court has the power to detach the civil case and send it to the civil court to be dealt with separately if it is deemed to “hinder or delay” the criminal proceedings.⁹⁸ “When the obtained evidence does not make possible the assessment of the damage, the court disposes of the right to file for compensation of the damage in its entire- ty and transfers the case to the civil court….”⁹⁹ In practice, this has been common practice

⁹⁴ July 2007. ⁹⁵ There is some confusion here created by the reference only to damages at Art.58 and material damages at Art.61. It is possible therefore to interpret a right to moral damages in criminal proceedings. However, it seems it is not understood this way by practitioners or judges. ⁹⁶ Art.67 Criminal Procedure Code. ⁹⁷ Art.68 Criminal Procedure Code. ⁹⁸ Art.62 Criminal Procedure Code. ⁹⁹ Art.395 Criminal Procedure Code.  56 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

whether or not legally justified, although recent reports from Albanian NGO representatives state that they believe the ratification of the ECCVVC may have had some impact on court practice because a Tirana court has recently accepted a civil suit within a criminal case re- garding “exploitation for prostitution”.¹⁰⁰ However, if a case is rejected in the criminal court it cannot be brought again in the civil court.¹⁰¹

The only form of recompense for moral damage that can be granted by the criminal court, upon the request of the civil plaintiff, is the publication of the conviction of the perpetra- tor in a newspaper.¹⁰²

The OSCE found in the course of the Fair Trial Development Programme that the laws on compensation were underdeveloped because in none of the criminal cases examined were claims made.¹⁰³ This study focused on a variety of different crimes. A separate study under- taken by the Centre for Legal Civil Initiatives, which focused on 54 criminal prosecutions for trafficking between 2001–2003, found no cases where compensation claims had been made.¹⁰⁴ The reasons given for this are: lack of free legal aid for victims of trafficking; low level of legal rights awareness on the part of the victims of trafficking; lawyers failing to ad- vise clients properly; trafficked persons being frightened to claim for compensation because they are at risk of revenge or re-trafficking.¹⁰⁵ According to the Chairman of the Serious Crimes Court (responsible for trafficking cases) there has never been a claim for compen- sation for damages.¹⁰⁶

Given the limitation of damages available in criminal proceedings to material damages, traf- ficked persons are unlikely to be able to pursue claims unless they can prove lost income as in the case reported above (see footnote 101). They may not have suffered material damages or may have so much difficulty proving these losses with documentation that a claim would be worthless. There is also no duty on investigators and prosecutors to inform victims of their right to compensation so the victim’s knowledge and level of support is likely to depend on whether they are being advised by an NGO. It is necessary that a victim is aware of their rights in criminal proceedings as early as possible so steps can be taken to properly draft a claim. Even with the current limitation on damages, a victim may have a claim e.g. for the “unfairly earned” profits made by the trafficker, of which he or she never becomes aware.

¹⁰⁰ It seems that in this case 2 million leke (approx. 16000) were granted to a victim plaintiff as material dam- ages for lost earnings even though sexual exploitation would usually have been regarded as “illegal work”. The decision was challenged but unchanged by appeal courts. However, the decision has not been enforced. Information provided by CLCI following ODIHR Barcelona Workshop, December 2007, see note 44. ¹⁰¹ Art.68 Criminal Procedure Code. ¹⁰² Art.399 Criminal Procedure Code. ¹⁰³ Analysis of the Criminal Justice System of Albania, OSCE 2006 p. 131. ¹⁰⁴ Monitoring of the Court decisions related to THB in the District Courts of Tirana, Vlora, Shkodra for the period 2001 – 2003. CLCI 2005. ¹⁰⁵ Email correspondence between researcher and legal advocates of CLCI, 15 April 2007. ¹⁰⁶ Information obtained by OSCE Presence in Albania and communicated to researcher on 20 April 2007.  5. Country Profi les: Albania 57

The Criminal Procedure Code ascribes no clear rights to the victim. It is only if given the status as a civil plaintiff within the criminal proceedings that he or she has the right to be represented. As a result, the overall recognition and role of the victim in the criminal proceedings is underplayed (e.g. no right to question witnesses), which is likely to have re- percussions in practice with their general rights not being taken seriously by investigators, prosecutors, and judges alike. Even where a victim is legally assisted the representatives have little in the way of legal rights to enforce on their behalf.

Given the absence of information about civil claims in criminal proceedings it is not pos- sible to assess their levels of enforcement. However, given the weaknesses in guaranteeing effective processing of civil claims it is likely that enforcement mechanisms are equally weak.

The Civil Code allows for compensation claims in civil proceedings where an individual has been damaged by a criminal offence.¹⁰⁷ The right to sue in the civil court extends to foreign- ers.¹⁰⁸ The right to material damage appears to consist of the following: ¹⁰⁹

a) The defendant to compensate “the damage caused” and any “missed profit”; b) “Expenses incurred reasonably to avoid or reduce the damage”; c) “Reasonable expenses incurred in order to obtain compensation through extra-ju- diciary ways”; d) “...obliged to compensate for the damage (to health), taking into consideration the loss or the reduction of working capabilities of the damaged person, the expens- es of his medical treatment, and other expenses that relate to the damage caused” (Art.641 and Art. 642 appear to allow for compensation to be increased if a further deterioration in health is experienced at a later time); e) Compensation for causing death consists of: living and food expenses for minor children, “consort” and other dependents, funeral expenses; f) Art. 644 establishes a right to claim the (unfairly earned) profits made by the de- fendant in causing the damages to the claimant.

Art. 625 Civil Code states that damage other than property damage (i.e. moral damages) can be claimed where:

“a) he has suffered injury to his health or is harmed in his honor and personality the mem- ory of a dead person is desecrated and the spouse with whom he lived until the day of his death, or his relatives in the second degree, seek compensation, except when the offence is committed when the dead person was alive and his right to compensation for the desecra- tion was recognized.”

¹⁰⁷ Art. 608. ¹⁰⁸ Art.3. ¹⁰⁹ Arts 640–644 Civil Code.  58 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Proceedings in Labour Law

The Albanian Labour Code deals only with “legal” employer-employee relationships. If work is performed unwillingly, this would be a violation of the basic principles of the Code and would require redress through other Albanian legal instruments (e.g., Civil Code, Criminal Code) as no employer-employee relationship would be seen to exist.

Under Art.8 of the Labour Code forced labour is outlawed but according to CLCI¹¹⁰ there are no foreseen sanctions for these cases. It seems that the only sanction that exists is an order for restraint from such illegal activity and civil liability under the Civil Code.

5.1.2.3. Asset seizure

Sequestration powers exist within the Criminal Procedure Code where a civil suit has been tak- en.¹¹¹ Additionally, under Law No. 9284 On the Prevention and Fight against Organised Crime powers are granted to the police and prosecutors to detect, identify, investigate, and seques- trate assets belonging to those, inter alia, who are reasonably suspected of involvement with trafficking in persons, their spouses and families.¹¹² The court can later confiscate these assets in favour of the state.¹¹³ Chapter 7 of the same law states that assets can be sold for amongst other things the “indemnification of victims”¹¹⁴ and social purposes such as “assistance cen- tres for rehabilitating the victims of trafficking in human beings.”¹¹⁵ This has not yet been done.

The National Co-ordinator’s annual report published in February 2006 states that this “scheme for the compensation and rehabilitation of the victims of trafficking, based, among others on the confiscation of the traffickers’ assets,…will be realized very soon.”¹¹⁶ However, by December 2006, there was no case of confiscated property/assets used for the compen- sation of trafficked persons and government representatives announced that the Council of Ministers was expected to issue a further decision on this.¹¹⁷ Among the National Co-ordi- nator’s priorities for the first 6 months of 2007 is the provision of:

Victim compensation by utilizing seizures of properties criminally assembled by the traffickers, and drafting a government decision on how to handle the criminal assets confiscated from Organized Crime groups. A mixed board will be set up to decide on

¹¹⁰ Email correspondence between CLCI and researcher of 15 April 2007. ¹¹¹ Art.63. ¹¹² Art.3. ¹¹³ Arts. 25 & 30 Law No. 9284. ¹¹⁴ Art.34(1). ¹¹⁵ Art.34(2). ¹¹⁶ Page 12. ¹¹⁷ According to Law 9284 on the prevention and fight against organized crime, this is the responsibility of the Ministry of Finance. However, the National Strategy for combating trafficking in human beings outlines that in addition to Ministry of Finance, this is also the responsibility of the Ministry of Interior, General Prosecution Office and Ministry of Justice.  5. Country Profi les: Albania 59

each asset and divide it for social purposes, local government and law enforcement agencies as well as for victim compensation up to 40 of the confiscated assets.¹¹⁸

It remains to be seen how this system will work, how “victims” will be designated and how the assets will be distributed among them. It is also unclear how much money will be avail- able in such a fund and consideration may have to be given to an additional state subsidy.

It should also be noted that such a scheme will not meet the obligations of the ECCVVC as ratified by Albania, which requires a state funded scheme for all victims of violent crime.

5.1.2.4. Assistance

There are no obligations on police, prosecutors or judges to inform and advise victims of a crime of their rights. This is therefore very unlikely to happen unless an independent party takes steps to ensure the victim is informed. Where a victim is involved in criminal proceed- ings as a civil plaintiff they are entitled to representation by an advocate as they are party to the proceedings.¹¹⁹ However, the fact that there is no legal aid available to pay for or subsi- dize this representation can deter victims unless the service is provided by an NGO acting voluntarily.

At least one NGO, CLCI, gives legal advice to trafficked persons but this does not seem to be as part of a state-sanctioned referral system. IOM provides free legal assistance to the state reception centre and the NGO “Different and Equal” runs a shelter. In general, shelters co-operate with NGOs such as CLCI and the Legal Clinic for Minors. The quality of serv- ice provided by these two organizations is reputedly of good quality as both have expertise in legal counselling. It is crucial that legal assistance extends to representation and that the right to this be enshrined in the Albanian Criminal Procedure.

5.1.3. Conclusion on Albania

The current compensation mechanisms available to victims of crime, in particular traffick- ing, are extremely weak. There is no state-funded or subsidized scheme and no tangible plans for one despite ratification of the ECCVVC. To create a more streamlined system the implementation of a compensation scheme funded by assets seized from criminals and/or government funds should be examined. This would also enable trafficked persons who have not been able to identify or locate the defendant to make a claim.

The victim has a right to claim material damages as a civil plaintiff within criminal pro- ceedings but in reality s/he is not advised of this right and it seems to be rarely exercised. A recent case does highlight some progress on the part of the courts’ willingness to proc- ess claims and to grant material damages. However, the overall impact of these problems

¹¹⁸ National Coordinator on the Fight against Trafficking in Human Beings “Short-term priorities for the prevention and fight against trafficking in human beings and some of the main achievements in 2006” On file with ODIHR. ¹¹⁹ Art. 67 Criminal Procedure Code.  60 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

on the rights of trafficked persons in Albania requires the National Co-ordinator to closely monitor civil compensation claims in criminal proceedings simultaneously with monitor- ing statistics on number and types of cases and sentencing. There is also a general need to strengthen the standing of the victim/civil plaintiff in the criminal procedure laws and to improve implementation of the right to make a civil claim by:

• imposing an obligation on investigators, prosecutors and judges to inform, advise and remind victims of their civil (and any other) rights as early as possible and reg- ularly throughout the case; • strengthening the legal obligations on investigators and prosecutors to ensure that evidence is gathered and presented to the court to support the claim; • making legal advice and representation for all victims free and available at the ear- liest possible stage; • adopting measures that give the victim and civil plaintiff standing in criminal pro- ceedings with all the associated rights; • ensuring both moral and material damages can be claimed to prevent the need for two sets of procedures, and reviewing and clarifying a) the definitions of moral and material damages and b) the types and nature of evidence required so that they re- flect more clearly the needs of victims of crime especially trafficking victims. • providing guidelines and training to judges and prosecutors on the implementa- tion of these rights, the identification and calculation of damages, and on ensuring compensation issues are reasoned in their judgements. • enabling criminal judges to make compensation awards ex officio i.e. without the victim having to initiate a civil claim. (cf. Moldova or Ukraine.)

A roundtable organized by the OSCE Presence in Albania in December 2006 also identified the following shortcomings in compensation for victims of trafficking:

• lack of information among shelters and lawyers of the possibility to request com- pensation for damages; • the civil suit should not be separated from the criminal proceeding. The Albanian judiciary is known for its problems with lengthy trials, especially civil trials; • unclear legislation.¹²⁰

These findings have been reaffirmed by this study.

To improve the overall position of the victim in the criminal justice system, specialized le- gal advice and representation at the earliest contact with a trafficking victim is needed. At the same time, civil society needs to be a vocal advocate of victims’ rights in general. The legal representation offered needs to improve the drafting of claims and argumentation to support the civil claims of trafficking victims including by attempting to claim “unfairly earned profits”.

¹²⁰ Information from OSCE Presence in Albania.  5. Country Profi les: France 61

5.1.4. Good practice in Albania

• Ability to claim profits made by a trafficker from exploitation of victim as damages; • Existence of state-level National Co-ordinator; and • Efforts to streamline asset recovery law and the legal connection between asset confiscation and victim compensation.

5.2. france

5.2.1. Legal and institutional framework

France is bound by all of the main international standards on trafficking and forced labour including the European Convention against Trafficking in Human Beings.¹²¹ It is also a par- ty to the European Convention on Compensation to Victims of Violent Crime.¹²² It has not ratified the international Conventions regarding migrants’ rights except ILO C97 on migra- tion for employment. France is also a member of the European Union and therefore bound by all EU directives and decisions.

France has a civil law legal tradition. The Law on Internal Security criminalized trafficking in human beings,¹²³ which is defined at Art 225-4-1 of the Penal Code and includes traf- ficking for both sexual and labour exploitation.¹²⁴ It is punishable with maximum 7 years imprisonment and a 150,000 fine and the possibility of life imprisonment and a 4.5m fine in cases of “barbaric acts of torture.”¹²⁵ The law also deals with issues relating to prostitu- tion, security and immigration. Trafficking has been dealt with by the authorities primarily through the lens of regulating “public order” (e.g. the prosecution of procurement at Arts 225(9) and 225(10) of the Penal Code. The offence as classified at Art 225(4) has only once been prosecuted in a case relating to trafficking of babies of Bulgarian origin where only symbolic damages were granted.¹²⁶

¹²¹ 9 January 2008. ¹²² See the ratification table in Annex V. ¹²³ Law no: 2003–239 of 18 March 2003 art. 32 Official Journal of 19 March 2003 modified by act No. 2007-1631 of 20 November 2007 art. 22 Official Journal of 21 November 2007. ¹²⁴ For penal code in English see http://www.legifrance.gouv.fr/html/codes_traduits/code_penal_tex- tan.htm. ¹²⁵ Art 225.4.4 Penal Code. ¹²⁶ The court found insufficient grounds for granting higher damages: “Le Conseil Général de la Seine Saint- Denis, agissant en tant qu’administrateur ad’hoc, s’est constitué partie civile, pour un des enfants en tant que victime de l’infraction de traite des êtres humains. La demande a été acceptée par le tribunal sur toutes les infractions retenues. Toutefois, la partie civile n’ayant pas donné d’élément pour évaluer le préju- dice, le tribunal a alors considéré « qu’il était difficile concrètement de pouvoir l’apprécier en dehors de la somme de 1euro ». De la même mainère, le Conseil Général de Paris s’est également constitué partie civ- ile pour un des enfants. Il a également été difficile pour le tribunal « de pouvoir apprécier toute l’étendue du préjudice de l’enfant et de chiff rer des dommages et intérêts qu’il réclame notamment aux futurs par- ents adoptifs, autrement qu’à la somme de 1 euro ». De plus, il a été fait droit aux deux demandes de 2000  62 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

On 13 September 2007, a decree was adopted specifically addressing the rights and protec- tion of foreign victims of human trafficking. It is hoped that foreign victims’ access to their rights during their stay on French territory will be enhanced through the implementation of this decree, which for the first time includes the provision of a reflection period for the victims.¹²⁷

There are numerous official bodies dealing with trafficking and related issues, including a Central Office Against the Trafficking in Human Beings (Office central pour la répression de la traite des êtres humains – OCRTEH), which is part of the Central Direction of the Judicial Police (Ministry of Interior) and a Central Office for Combating Illegal Work (Of- fice central de lutte contre le travail illégal) which is part of the criminal police direction of the National Gendarmerie.

There is a broad and active NGO community working on a wide variety of issues relating to victims of crime, trafficking in human beings, exploitation of children, anti-slavery, advo- cacy and support to those people “sans papiers” (irregular migrants) and victims of forced labour and domestic servitude.¹²⁸

5.2.2. Compensation and damages schemes

France has a long history of recognizing victims’ rights but it is only since the 1980s that concrete measures have been taken.¹²⁹ Numerous institutional, procedural and legal meas-

euros au titre de l’article 475-1 du code de procédure pénale.” [“The Conseil General of Seine Saint-Denis, acting as ad hoc administrator, claimed damages as civil party, for one of the child victims of the crime of trafficking in human beings. The action was accepted by the tribunal on all the offences upheld. However, since the civil party did not give means for evaluating the damages, the tribunal considered ‘that it was dif- ficult concretely to be able to value them above the sum of 1 euro.’ Similarly, the Conseil General of Paris was civil party for one of the children. It was also difficult for the tribunal ‘to be able to evaluate the ex- tent of the damages to the child and to calculate the damages and interests that he claimed, notably from future adoptive parents, other than the sum of 1 euro.’ Furthermore, he had been awarded two actions for 2000 euros under article 475-1 of the criminal procedure code.”] Extract from ODIHR NRM assessment in France For extract of judgement: TGI Bobigny, 13ème chambre, Affaires Ministère Public c/ Sandov, Hristova, Landouer et autres, 2 février 2007. For information on the specific case see also “Dozens con- victed in French trial over Bulgarian baby-trafficking network”, 2 February 2007, International Herald Tribune, http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/02/europe/EU-GEN-France-Baby-Trafficking. php. ¹²⁷ Décret n° 2007-1352 du 13 septembre 2007 relatif à l’admission au séjour, à la protection, à l’accueil et à l’hébergement des étrangers victimes de la traite des êtres humains et du proxénétisme et modifiant le code de l’entrée et du séjour des étrangers et du droit d’asile (dispositions réglementaires), published in the Official Journal, 15 September 2007, text 17, p. 15340. For more details on the decree and its implemen- tation see ODIHR NRM assessment on France (forthcoming). ¹²⁸ There is also an NGO coalition of 22 groups, which organizes anti-trafficking activities. See http://www. contrelatraite.org. ¹²⁹ In 1982 Robert Badinter established a committee under chairmanship of Prof. Milliez to study the position of victims. The resulting report led to the creation of a number of victim support services and changes in procedure. For detailed background on history and French legal system viz. victims see M.E.I. Brienen and  5. Country Profi les: France 63

ures have been taken including the establishment of a number of compensation schemes and strengthening of the role of the victim as civil claimant. There is also a well-established network of agencies providing support to general victims of crime.

5.2.2.1. State compensation schemes

Since 6 July 1990 the victims of intentional violent offences (or their dependents) have en- joyed a special status and are eligible for “national solidarity” in the form of compensation payments made by the Guarantee Fund for Victims of Acts of Terrorism and other Offences, Fonds de Garantie des victimes des actes de terrorisme et d’autres infractions (FGTI).¹³⁰ These are administered by the Commission on Compensation for Victims of Crime (Com- mmissions d’Indemnisation des Victimes d’Infraction — CIVI).¹³¹

In order to claim compensation a victim must have reported the crime to the police. How- ever, it is not necessary for an offender to have been identified or convicted. Where criminal proceedings are ongoing it is not necessary for them to have been finalized. It is also not nec- essary to pursue a civil claim against the offender.

For the victims of serious offences against the person, full compensation is payable:

a) where the offence: results in death, permanent disability or total disability for work for one month or more; or b) where the offence consists of rape, sexual aggression, trafficking in human be- ings¹³² or sexual offences against a minor aged less than 15. ¹³³

The FGTI provides very little detail about which types of damages constitute “full” compen- sation but states “All the forms of damage are taken into account, both for an injured victim and for the beneficiaries of any deceased victim: physical, economic, moral damage, etc...”¹³⁴ Information provided to the European Commission by the French government defined this as follows:¹³⁵ “all counts of loss or injury resulting from an attack on the person whether pat- rimonial or non-patrimonial in nature”¹³⁶ as defined in the general French law on liability.

E.H. Hoegen, Victims (2000), Chapter 8 Victims of Crime in 22 Criminal Justice Systems, pp. 295–352, available at http://rechten.uvt.nl/victimology/Brienenhoegen/BH.html#index. ¹³⁰ For detailed information see http://www.fgti.fr/anglais/index.htm. ¹³¹ Act No 77-5 of 3 January 1977 established Victims Compensation Commissions (CIVI) amended by Acts No 81-82 of 2 February 1981, No 83-608 of 8 July 1983, No 90-589 of 6 July 1990 and No 2000-516 of 15 June 2000. ¹³² Added in 2005 Law No. 2004-204 of 9 March 2004 art. 169, Official Journal of 10 March 2004, entered into force 1 January 2005. ¹³³ Defined at s706(3) of the French Code of Criminal Procedure (CCP). ¹³⁴ See information pages http://www.fgti.fr/anglais/connaitre/missions.htm. ¹³⁵ EC European Judicial Network Pages on Compensation to Victims of Crime, available at http://ec.europa. eu/civiljustice/comp_crime_victim/comp_crime_victim_fra_en.htm#1. ¹³⁶ “Patrimonial” refers to loss suffered directly or through loss of a breadwinner.  64 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Where victims of crime do not meet the eligibility criteria for receiving full damages from FGTI (e.g. offences against the person entailing inability to work for less than one month and the victims of offences against property), they are entitled to limited compensation if criteria including a means test, are met.¹³⁷ In these cases, the compensation is limited to a maximum award of 3984 in 2008).¹³⁸

The compensation schemes apply where the offence was committed in French territory (Metropolitan France, overseas departments or territories) and may be applied for by:

a) French nationals; b) Nationals of member states of the European Union; and c) Nationals of states subject to international treaties and agreements, foreign nation- als lawfully residing at the time of the facts or of the application.

If the offence was committed abroad, compensation may be applied for only by persons holding French nationality.

The compensation payment may be reduced or refused in a case where the victim fails to show a definite direct causal relation between the crime and the loss or injury. Where the victim is at fault, compensation may also be reduced or excluded e.g. if the victim ut- tered insults, took part in a brawl or participated in a serious misdemeanour (une activité delicteuse).¹³⁹ This also applies to relatives of a victim who has died. The CIVI will also deduct payments received by social security and by private insurance. The compensation amount can be reduced by any amount awarded to the claimant as a civil party in criminal proceed- ings (see below) or the victim can be required to repay that amount if it is later received.

Importantly, FGTI can take over the role of suing the defendant in criminal proceedings and it is reported that enforcement of civil damages is better in these cases than where the vic- tim alone claims because there is a greater degree of co-operation between the courts and the FGTI than between courts and individuals.¹⁴⁰

The application for compensation must be made within three years from the date of the of- fence or one year following the final judgment in criminal proceedings and the Commission has the possibility of extending this deadline further if there are valid grounds. The same procedure applies whatever the type of compensation applied for.

A provisional payment can be made, upon application by the victim. The application must include the following information:

¹³⁷ Defined at s706-14 of the French code of Criminal Procedure (CCP). ¹³⁸ See http://www.fgti.fr/anglais/infra/infra-condition.htm. ¹³⁹ “A titre d’exemple, la faute pourra être retenue en cas d’imprudence, d’injures proférées, de participa- tion à une bagarre ou à une activité délictueuse.” Website of FGTI http://www.fgti.fr/francais/infra/ infra-condition.htm ¹⁴⁰ S706 9–11 CCP and p. 311 op.cit. note 129, Brienen and Hoegen.  5. Country Profi les: France 65

a) Date, place and circumstances of the relevant offence (attaching a record of the complaint filed, documents from the criminal proceedings, etc.); b) The court that tried the offence (attaching a copy of the judgment); c) Type of injuries, duration of absence from work (attaching medical certificates, sick notes, reports of medical examinations); d) Non-contentious applications made and court proceedings commenced, and any sums already paid by way of compensation (attaching vouchers for daily subsist- ence grants, pensions, amounts paid by the offenders, insurers, etc); e) Amount of compensation applied for from the CIVI.

If the application concerns a compensation claim from the means tested scheme (s. 706-14 CCP), the application must also specify the applicant’s resources (evidenced by income tax assessment for the year preceding) and evidence why s/he is not insured as well as details of any serious material or psychological situation caused by the offence.

Once the application has come before the CIVI a magistrate investigates. Magistrates have extensive powers: among other things, they may send for copies of reports of the offences and all documents in the criminal proceedings, even where they are still ongoing; they may call witnesses and carry out investigations as they wish. The full file is then sent by the CIVI to the FGTI. The FGTI then has two months to make the applicant an offer. If the applicant accepts it, the FGTI sends the agreement to the Chairman of the CIVI, who endorses it so that the compensation can be paid. If the applicant rejects the offer or the FGTI opposes the compensation for reasons which it must state, the non-contentious stage comes to an end and the procedure continues in the CIVI. The application is then sent by the CIVI to the Prosecution Service and the FGTI for their comments no later than two weeks before the date set for a hearing. The applicant and the FGTI must be summoned at least two months ahead of the date. The hearing is not public. The CIVI issues a decision ordering compensa- tion or rejecting the application. The applicant and the FGTI are then notified of the CIVI’s decision, and the FGTI pays the agreed compensation within one month of the notification.

Both applicants and the FGTI have a right of appeal. The appeal must be entered by a law- yer within one month of notification of the decision. A request for a payment to be made into court may be put to the Chairman of the CIVI, who must respond within one month from the date of the request.

In 2004, 16,877 applications were processed by the FGTI. The benefits paid in 2004 totalled 209,541,638¹⁴¹ and in the same year 32 million was seized from criminals.¹⁴² This means that 15 of the total budget was recovered. However, this excludes the overall cost of run- ning the scheme.

¹⁴¹ See EC Manual p. 3 http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/pdf/ manual_cv_fra_en.pdf. ¹⁴² See http://www.fgti.fr/francais/connaitre/stats.htm.  66 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

The scheme has the great advantage of making it possible to claim compensation when there is no offender or criminal case ongoing, and the procedure is relatively straightforward. Le- gal aid is available and the victims are awarded compensation in full (including moral and material damages) where the offence is classified as trafficking. The scheme itself can also take over the role of suing the defendant for the damages thus ensuring their responsibili- ty to pay is not abandoned but also relieving the victim of the burden of enforcing payment of civil damages.

Problems can occur in the application of this scheme to victims of trafficking. A case not prosecuted as human trafficking (Art. 225-4 Criminal Code) would not automatically qual- ify for full compensation. Such cases would only be eligible for this scheme if the applicant is capable of proving he or she suffered of violence carrying death, permanent incapacity or incapacity for work for more than a month.¹⁴³ This research has found no cases of victims of human trafficking who have been compensated by the scheme as trafficking victims.¹⁴⁴ There is one case where the facts are similar to a trafficking case but where the crime was classified as “obtaining unremunerated services from a vulnerable person”.¹⁴⁵ In this case, the criminal court also found there had been habitual violence. Because of this finding of vi- olence the CIVI could consider the case. After considering medical evidence the CIVI found that the victim was eligible for compensation on the basis of a permanent partial (5) dis- ability from work. They held that this disability arose directly from verbal threats, which caused psychological problems. They particularly noted that the victim was put in a pre- carious economic and material situation and was socially isolated, which led to social and psychological vulnerability. The victim was awarded 6,000 in total damages.¹⁴⁶

Additional problems that may be faced by a victim of trafficking include the need to be “law- fully resident” in France. A victim may not be lawful through no fault of their own (as a direct result of the trafficking offence) or may not have been granted a temporary visa. There is some discretion here in the hands of the authorities. The restrictions on the basis of “char- acter” require the applicant to have refrained from a punishable act and it is unclear whether this would include those who were deemed to be illegal entrants or residents. Furthermore,

¹⁴³ See http://www.legifrance.gouv.fr/html/codes_traduits/cpptextA.htm. ¹⁴⁴ In April 2008 the ODIHR received information from the Ministry of Justice that between 1 January 2007 and 31 December 2007, the FGTI had declared five cases involving trafficked victims eligible for compen- sation. Before this publication went to print, it was, however, not possible to establish precise information on these cases, including on their facts, classification as human trafficking or not, whether the victims had actually applied for compensation and whether there had been a decision by the CIVI. It is hoped that this information will be available from the Ministry of Justice or the FGTI for the ODIHR National Referral Mechanism assessment in France, which will be finalized by the end of 2008. ¹⁴⁵ Art. 225(13) Penal Code: Obtaining the performance of unpaid services or of services against which a payment is made which clearly bears no relation to the importance of the work performed from a per- son whose vulnerability or dependence is obvious or known to the offender is punished by five years’ imprisonment and by a fine of 150 000. http://www.legifrance.gouv.fr/html/codes_traduits/code_ penal_textan.htm. ¹⁴⁶ Case papers in French from Bénédicte Bourgeois of Comité contre l’Esclavage Moderne (CCEM) for this case. Decision was in November 2005. Author’s translation.  5. Country Profi les: France 67

the documentation requirements are substantial. These requirements would, by necessity, require the victim to be assisted by a lawyer.

5.2.2.2. Compensation awarded through civil-, criminal-, and labour-law procedures

Criminal and civil proceedings

A victim of crime is entitled to be joined in the proceedings as a civil party (partie civile). Article 2 of the Code of Criminal Procedure, states that a civil action for damages caused by a crime, misdemeanour or offence is open to all who have personally suffered damage as a direct result of the offence. It is sufficient to prove the existence of a loss or injury caused by the offence in order to be able to claim damages with no upper limit to the amount claimed (section 420(1) CCP). Damages can be awarded against an accused together with other crim- inal penalties including imprisonment.

In the government information brochure on victims’ rights the types of damages available to civil claimants are detailed as:

a) Damages for physical or mental injury; b) Damages arising from inconvenience (desagrément): such as being unable to pur- sue a usual activity of every day life e.g. certain sport or hobby; c) Moral damages — non-quantifiable such as loss of a loved one, loss of reputation; and d) Material damage such as destroyed or damaged possessions.¹⁴⁷

Although the claimant becomes a party to proceedings the responsibility for proving the case lies with the prosecutor and/or investigating judge. However, a victim can employ an advocate to represent his/her case¹⁴⁸ and costs of the advocate can be claimed as part of the damages award as well as other experts’ fees.¹⁴⁹ A number of rights are vested in the civil party such as the right to present the claim to the judge and question witnesses,¹⁵⁰ the right to be notified of procedural decisions and information about the time of the trial¹⁵¹ and the right to appeal any findings which interfere with his/her civil claim.

With the agreement of the public prosecutor, the claim for damages may be lodged by the victim with an officer or agent of the investigating police department during the inquiry. It is usually a straightforward declaration of the facts and the damage. This officer makes an official record of it. It can also be done by means of a simple fax or registered letter with ad- vice of receipt to the court at least 24 hours before the date of the hearing. Evidence of harm should be provided. In these cases a victim need not attend court. However, the victim may

¹⁴⁷ Les droits des victimes p. 6. ¹⁴⁸ S. 424 CCP. ¹⁴⁹ S. 375,475 & 543 CCP. ¹⁵⁰ S. 460 CCP. ¹⁵¹ S. 391 CCP.  68 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

also still claim damages by attending the hearing personally. It is possible to make a claim from the time of preliminary investigations until the day judgment is given.

A civil claim cannot be granted where the defendant is found not guilty of a punishable act except in two sets of circumstances (where the case has been heard before the Court of As- sizes so the defendant’s guilt is decided by laymen or where the defendant has a justification (absolution) for the offence).¹⁵²

The claim should include figures for each item of loss or damage including material and moral damages. It must, however, be accompanied by documentary evidence, e.g. medical certificate, sick leave and loss of income, invoices, estimates, etc. In a case involving injury the court may order an expert examination in order to assess its seriousness, either on the court’s own motion or at the victim’s request. While awaiting the result of this expert exami- nation, the victim may obtain a provisional award.¹⁵³ A court will grant the whole of the claim if proved regardless of whether the defendant has sufficient means to pay the whole amount. A sentencing judge is likely to order a payment in instalments usually having very little infor- mation about the defendant’s means unless it was an integral part of the investigative process.

The actual payment of the damages by the perpetrator can have a positive effect on other ju- dicial decisions relating to their case. For example the offender may receive a more positive response to a request to defer or suspend a prison sentence. The payment of compensation can play a major role in mediated settlements (i.e. cases which do not reach the court but are settled beforehand between the offender and the victim after mediation by a court mediator). Prosecutors are likely to drop the charge where compensation is paid following mediation.¹⁵⁴

Otherwise at the end of a case the usual practice is for the victim’s and defendant’s lawyers to try to reach a settlement regarding payment and if this fails the usual enforcement meth- ods are be used.¹⁵⁵ Unfortunately, however, the civil claimant (as a private claimant) is the prime actor in enforcement proceedings against a defendant who is unwilling to pay. Law- yers and victims’ aid associations provide a follow-up service for victims after the verdict has been pronounced and may guide the victim through the appropriate enforcement pro- cedures. However, they are highly complex and require co-operation from state agencies as well as the defendant in order to be successful. If the perpetrator’s sentence includes the obligation to compensate the victim, then a representative of the probation service or pris- on should contact the victim in order to look at the practical details of reimbursement (or according to the governments own guide on victims’ rights the victim should contact the prison).¹⁵⁶ Where a defendant is imprisoned the prison administration will automatically open an account that will serve to manage prisoner’s resources during imprisonment and

¹⁵² SS. 372, 470 and 541 CCP. ¹⁵³ S. 464 CCP. ¹⁵⁴ Op. cit. note 129, Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems, S. 7.1 Chapter 8. ¹⁵⁵ Information from Bénédicte Bourgeois of Comité contre l’Esclavage Moderne. ¹⁵⁶ Les droits des victimes, p. 33, available at http://www.vos-droits.justice.gouv.fr/art_pix/ guide_victime.pdf.  5. Country Profi les: France 69

a part of this money should automatically go to the victim.¹⁵⁷ A victim can also apply to a bailiff who can assist by negotiation or by seizing money from salary or bank account, and who may request the collaboration of the public prosecutor and access to the FICOBA file (a database on all existing bank accounts in France) making it possible to identify the bank accounts held by the debtor. This process is difficult and challenging for a victim who may be asked for details about the perpetrator that they cannot provide. The victim has claims on the defendant’s other assets but the ability to execute these claims is dependant on assist- ance from the prosecutor to locate the defendant, the assets and to confiscate them.

Practically speaking all of these powers are very difficult to use and prosecutors have been unwilling to disclose the relevant details as to why.¹⁵⁸ In 1993 and 1998, Ministry of Justice reports concluded that even partial payment of damages awards was limited and in 2000 academics concluded that enforcement remains a “major problem” in France.¹⁵⁹ The CCEM has details of one case where the judge used a creative method in order to ensure payment of compensation: in anticipation of the civil damages, ordered the defendant to pay 22,000 as a security for bail. This money was then held by the court and was automatically availa- ble for payment of 18,000 damages and 4,000 legal fees at the end of the case.¹⁶⁰

Although there were no actual cases of trafficking by the end of 2006, there have been numerous cases of civil judgments granting damages in criminal proceedings relating to trafficking e.g. involuntary domestic servitude.¹⁶¹ It is not clear whether these victims ac- tually received the damages, despite the awards made, as it has not been possible to obtain information as to enforcement:

Case of Siliadin:¹⁶² A fifteen year old Togolese girl was brought to France to work in the household of a French family with promises that she would be sent to school and have her immigration status regularized. She was not paid for her work, was not allowed to go to school and her passport was taken away. She was shortly after “lent” to another family (family B) and became a housemaid working from 0730-2230 and only allowed to attend mass exceptionally on a Sunday. She slept in the baby’s room on a mattress on the floor and had to attend to him in the night. She managed to escape the situation and worked elsewhere as a domestic for an appropriate salary but, under family pressure, returned to family B who promised to regularize her immigration status, which they failed to do and the other circumstances remained as previously. At a certain point she managed to recover her passport and explained her situation to a neighbour who then reported it to an NGO. Police then took action against the family who were prosecuted

¹⁵⁷ S728-1 CCP. ¹⁵⁸ Op. cit. note 129, Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems, pp. 339–342. ¹⁵⁹ Ibid. ¹⁶⁰ Information from Bénédicte Bourgeois of Comité contre l’Esclavage Moderne. ¹⁶¹ See e.g. Esclavage Encore — Actualites juridique: April & November 2006 editions, (CCEM). ¹⁶² This case was taken to the ECHR for matters relating to the criminal law — since amended (Application no. 73316/01 26 July 2005).  70 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

and convicted at first instance and she was awarded civil damages (15,245). In October 2003 an employment tribunal also awarded the applicant a sum that included 31,238 in salary arrears.

Case of Fatima O, April 2005:¹⁶³ A man was condemned to 12 years imprisonment and his wife to 6 months prison and they were ordered to pay damages of 35,000 and 15,000 respectively for having reduced to slavery two young Moroccan women and having raped one of them. Mr. and Mrs. Oughalmi had brought Fatima from Morocco, faking a marriage with the husband’s brother. When she refused to prostitute herself she was beaten on numerous occasions before fleeing. Majda, the other girl, was a minor at the time and gave testimony that she was forced to provide sexual services to reim- burse her illegal entry into France.

Mimi Télé Mensah was found guilty in 2006 of sexual aggression and violence with torture and acts of barbarism. The defendant was ordered to six years imprisonment and 25,000 moral damages for each of two victims. The Togolese victims, who had been children at the outset of the case, were brought to France on the promise of paid babysitting work and education. They received neither salary nor education and were subjected to years of humiliation, imprisonment, beatings and extreme violence.¹⁶⁴

The rights afforded to civil claimants in criminal proceedings are great and have resulted in satisfactory awards for material and moral damages for victims. However, it seems enforce- ment provisions are not strong enough to ensure the victims actually receive even a partial sum from the defendants.

Proceedings in Labour Law

In France all workers formally have minimal protection even if they are employed irreg- ularly.¹⁶⁵ Article L 341-6 of the Labour Code stipulates that an employer is the only party responsible for hiring an undocumented worker. The undocumented worker is thus seen as a victim so should be able to bring a court case against an employer for violation of rights. This is based on the assumption that the employer has profited from the advantages of pay- ing low salaries, avoiding social security payments, etc. The worker’s rights are implied from the existence of a working relationship with the employer.¹⁶⁶ An undocumented worker thus has the right to: a decent salary (that cannot be lower than the guaranteed minimum wage); payment for overtime; allowances foreseen by the collective agreement applicable to

¹⁶³ See “FATIMA O. — APRES LE PROCES”, 21 April 2005 at CCEM website http://www.esclavagemoderne.org/actujuridique.php?id=27. ¹⁶⁴ See “Olivia et mabelle: Esclavage en HLM” in Esclavage Encore No.29, July 2006 (CCEM), available at http://www.esclavagemoderne.org/img _ee/ee29.pdf. ¹⁶⁵ Information accessed at PICUM website: http://w w w.picum.org/BASIC _ SOCIAL _ RIGHTS/ France.htm and Sans papiers mais pas sans droits, 4th edition, (GISTI, June 2006), pp. 49–51 available at http://www.gisti.org/doc/publications/2006/sans-papiers/np_sans-pap-pas-sans-droits_4.pdf. ¹⁶⁶ Stipulated in Article L 341-6-1 of the Labour Code.  5. Country Profi les: France 71

the business; compensation for annual paid holidays; and fi xed compensation if the employ- ment ends (this compensation cannot be less than one month’s salary).

There is always a legal obstacle in proving that there was a work relationship between em- ployer and irregular worker. The possibilities are limited even where witness evidence is available so the use of union advice services is regarded as essential. Membership of a un- ion is not essential to obtain that representation.

The NGOs GISTI¹⁶⁷ and PICUM report that French courts have an increasing tendency to consider undocumented workers as freelancers (travailleurs indépendents) especially where they work from home. As such, they are legally liable and not regarded as victims with rights. There is less and less application of the principle that stipulates that irregularly hired undoc- umented migrants are considered as victims. As a result legal protection and compensation of withheld wages is becoming increasingly difficult to obtain.

When ILO researchers interviewed French practitioners about the exercise of these rights they were told that although the right to claim compensation for abuse of labour rights for- mally exists, there is no guarantee that the immigration authorities will not use the process to arrest or detain the victim. These interviews gave indications that this money had occa- sionally been received by irregular workers but unfortunately no actual cases were provided (however, see case of Siliadin above).¹⁶⁸

CCEM report that they use the labour law procedure to claim unpaid wages in parallel to the institution of a criminal procedure and have developed jurisprudence along those lines. This procedure can be used even when the employer has diplomatic status.¹⁶⁹

5.2.2.3. Asset seizure

Article 225-25 of the French Criminal Code provides the possibility to confiscate offenders’ assets as an additional penalty related to trafficking and procuring offences (sections 1bis and 2 of chapter V of the criminal code). It includes “the confiscation of any or all of their property, of whatever type, movable or immovable, and whether jointly or separately owned”. In a recent case of the trafficking of babies the prosecutor requested this penalty for the of- fenders but the tribunal did not grant it.¹⁷⁰

¹⁶⁷ Op. cit. note 165, Sans papiers mais pas sans droits, p. 51. ¹⁶⁸ Gao Yun and Veronique Poisson, Le traffic et l’exploitation des immigrants chinois en France (ILO, March 2005), p. 106. ¹⁶⁹ Information from Bénédicte Bourgeois of Comité contre l’Esclavage Moderne. ¹⁷⁰ TGI Bobigny 13ème chambre, Affaires Ministère Public c/ Sandov, Hristova, Landouer et autres, 2 Feb- ruary 2007. Thanks to Georgina Vaz Cabral for the information contained in this paragraph.  72 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

5.2.2.4. Assistance to the victims

Sections 53(1) and 75 of the code of criminal procedure state that the police investigation authorities must inform victims of their rights. This particularly includes the right to ob- tain compensation for the losses and injuries they have suffered. Trafficking victims who are foreign minors, witnesses and civil claimants are eligible for legal assistance. This legal assistance applies from the beginning of the proceedings since the police investigation de- partment must inform the victim, from the inquiry and prosecution stage, of his or her right to be assisted by counsel.

A Victim’s Rights Charter of 2002 was established in 2002, which does not contain much detail but outlines core information for victims. The Ministry of Justice has more recent- ly produced a 40-page guide to victims’ rights covering all issues relating to compensation and civil claims and legal aid.¹⁷¹

The 2003 Law on Internal Security allows a victim of trafficking to obtain a residence per- mit and work permits on restrictive criteria including the condition of collaboration with investigation.¹⁷² In 2006 these provisions was loosened slightly to enable a victim to ob- tain a permis de sejour residence permit (rather than an autorisation de sejour, valid for only 3 months) which gives the victim more security. Although the legislation does not set out how long this permit is valid, the September 2007 decree specifies that the permit shall be for a period of at least six month and is renewable for the duration of the criminal proceedings.¹⁷³

The Ministry for Employment and Social Cohesion and the local authority of Paris is financ- ing accommodation and protection for individuals, including some victims of trafficking, who need a secure environment. An NGO, Accompagnement Lieux d’accueil Carrefour educatif et social (ALC), is funded to coordinate the referral of victims to safe houses (us- ing the capacities of the shelter network Accueil Securisant (Ac-Se).¹⁷⁴ Although this is a positive development of state−NGO co-operation, it is limited in scale and impact. Between February 2002 and August 2007, 323 persons were referred for safe accommodation to Ac- Se, 235 were finally accommodated.¹⁷⁵

There are 150 independent victim support organizations nationwide most of which are or- ganized into a national network of agencies called INAVEM (Institut national d’aide aux

¹⁷¹ Op. cit. note 147, Les droits des victimes. ¹⁷² See also Loi n° 2006-911 du 24 juillet 2006 relative à l’immigration et à l’intégration. ¹⁷³ Art. 1, section 1, Decret n° 2007-1352 du 13 septembre 2007 relatif à l’admission au séjour, à la protection, à l’accueil et à l’hébergement des étrangers victimes de la traite des êtres humains et du proxénétisme et modifiant le code de l’entrée et du séjour des étrangers et du droit d’asile (dispositions réglementaires), published in the Official Journal, 15 September 2007, text 17, p. 15340. ¹⁷⁴ For details on ALC and Ac-Se see www.acse-alc.org. ¹⁷⁵ Coordination Ac-Sé, Association ALC, Conférence de lancement du Guide pratique — Identifier, accue- illir et accompagner les victimes de la traite des êtres humains, 26 September 2007.  5. Country Profi les: France 73

victims et de mediation).¹⁷⁶ INAVEM also provides a telephone hotline for advice (08VIC- TIMES), which received 28,300 enquiries in 2005. Advice can also be obtained by email. The organizations receive funding from the state at national and local level (in 2004 the to- tal cost of the INAVEM network and its members was 17.6 million). The advice consists of counselling and assistance with accessing medical, legal, psychological and social services and is provided free of charge. As a national body INAVEM also co-ordinates victim issues, promotes policy change and raises awareness of victim’s rights and needs especially with those professionals working with victims. There is no evidence that this organization has specific experience in dealing with trafficking victims. However, they have a knowledge base, which should be available to such groups.

People with irregular status and trafficking victims can also receive free legal aid from the large network of NGOs, many of which have legal experts or lawyers on their staff, or who can refer to a legal expert or lawyer to receive free assistance. These organizations do not all focus specifically on trafficking but on related and overlapping issues e.g. CODETRAS is a collective of several NGOs that focus on support to agricultural workers. Legal support is provided by one of its members, ESPACE; GISTI (Groupe d’information et de Soutien et des immigres) supports migrants’ rights; and CCEM (Comité contre l’esclavage moderne) works with workers exploited in slavery and slavery-like conditions.

5.2.3. Conclusion on France

France has well-developed schemes of claiming compensation from the state and from the defendant and has some positive examples of good practice in this regard. Legal aid is avail- able and there are a wide range of active and experienced NGOs. However, the schemes have not been tailored to the needs of trafficking victims and the prosecution of the offence of trafficking is almost non-existent. This means that access to compensation is, in practice, restricted. There are also prevailing problems of the enforcement of civil judgments which means that although awards are often made they are rarely paid. This leaves the traffick- ing victim with a substantial burden in taking the necessary measures to obtain the money unless the judiciary and lawyers are able and willing to be creative about securing payment. The enforcement proceedings would be particularly difficult to undertake if the victim was no longer located in France (e.g. following the expiry of a residence permit).

Labour law has traditionally protected all sorts of undocumented workers but NGOs are less confident that workers can use this system without their details being referred to the immi- gration authorities. Procedures are available to secure unpaid wages and NGOs have been actively using them in parallel with criminal proceedings.

5.2.4. Good practice in France

• Provisional payments made by the state compensation scheme; • State-funded compensation scheme can pursue the defendant in civil proceedings;

¹⁷⁶ For more information see http://www.inavem.org.  74 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

• Full damages available from the state-funded scheme; • Psychological violence accepted as violence by the state scheme; • In civil claims attached to criminal proceedings a claim does not have to be made at the outset but can be left until the final day of judgment; • Police have a legal obligation to provide information to victims about their rights; • The principle of paying substantial amounts for moral damages (prejudice) is ac- cepted by courts; • Victims have standing in criminal proceedings as a civil party and have free legal aid to assist them; • Using money paid by the defendant as bail security to pay damages; • There is a large and active NGO community to support a diverse range of victims and some examples of partnership between NGOs and with state agencies; • Jurisprudence is being developed regarding parallel criminal and employment law actions. The employment tribunal awarded unpaid wages in the Siliadin case that was almost double the civil damages awarded in the criminal case.

5.3. moldova

5.3.1. Legal and institutional framework

Moldova is a party to the main international conventions on trafficking and forced labour and ILO C97 on migrants’ rights. It has also signed the European Conventions against Traf- ficking but not the European Convention on Compensation for Victims of Violent Crime although this is envisaged.¹⁷⁷ It is not a member of the European Union but has a Partner- ship and Cooperation Agreement with the EU and participated in the Action Plan drawn up by the European Commission as part of the European Neighbourhood Policy.¹⁷⁸

A specialist prosecutor’s office has existed since 2000 to prosecute trafficking and related cases. The Criminal Code of 2002 criminalizes trafficking at Arts.165 and 206, and exten- sive commentary on the nature and meaning of the offence has been issued by the Supreme Court.¹⁷⁹ There is also a law on preventing and combating trafficking in human beings,¹⁸⁰ which adopts a national plan of action. A national committee was established to implement the national action plan. It defines the functions of other public administration bodies and ministries as well as law-enforcement agencies in relation to trafficking in persons. It defines

¹⁷⁷ See Para 1.2 regarding NPA commitments. ¹⁷⁸ http://ec.europa.eu/comm/external_relations/moldova/intro/index.htm. ¹⁷⁹ Decision of the plenum of the supreme court of justice of the Republic of Moldova, On application of legis- lation concerning trafficking in human beings and trafficking in children No. 37 of 22 November 2004, Bulletin of the Supreme Court of Justice of the Republic of Moldova, 2005, No. 8, p. 4. ¹⁸⁰ No. 241-XVI of 20 October 2005 and no. 164-167/812 of 9 December 2005, Official Monitor of the Repub- lic of Moldova.  5. Country Profi les: Moldova 75

a host of protections, assistance measures and commitments to the rehabilitation of traf- ficked persons, many of which are envisaged to be implemented by NGOs.¹⁸¹

On 8 December 2006, a Government Decision brought a Framework Regulation on As- sistance and Protection Centers for Victims of Trafficking into force. It was drafted at the initiative of the Ministry of Health and Social Protection, in order to implement the Anti- Trafficking Law adopted in 2005. The Regulation details the creation and administration of Territorial Assistance and Protection Centres; the range of services to be offered by them; and stipulates that the government and the local public administration authorities will en- sure that the centres will receive funding from the central and local budgets. The centres’ beneficiaries are victims of trafficking and potential victims, as well as victims’ children.¹⁸²

On 6 September 2005, the governments of Moldova and the United States entered into a Letter of Agreement to work together to create an inter-agency Centre for Combating Traf- ficking in Persons. The special law-enforcement unit focused on combating trafficking in human beings, formerly located within the Ministry of Internal Affairs, has been integrated into the new Centre. The Centre includes a witness-protection programme and an analyt- ical bureau. The witness-protection element includes among its aims the enhancement of victim-protection services including advice throughout legal proceedings.

There is a vibrant NGO community that has been working to provide effective assistance and support to trafficked persons. This includes La Strada, Committee for the Prevention of Trafficking in Women and an IOM shelter. They also engage in advocacy, research and im- plementation of services for trafficked persons through a referral mechanism.

5.3.2. Compensation and damages schemes

The law on preventing and combating trafficking in human beings essentially reiterates ex- isting legal rights on compensation and goes no further:

Victims of trafficking in human beings are entitled to compensation for damages, as provided by the law. ¹⁸³

However, the National Action Plan to Prevent and Combat Trafficking in Human Beings¹⁸⁴ aims to establish legal provisions ensuring access to compensation from traffickers or the

¹⁸¹ For copies of relevant laws, NPA, etc see “Trafficking in Human Beings in Moldova Normative Acts” (OSCE/La Strada, 2006) at http://www.osce.org/documents/mm/2006/06/19678_en.pdf. ¹⁸² Minutes of Technical Coordination Meeting chaired by OSCE Mission in Moldova, December 2006. ¹⁸³ Art. 23(2) ¹⁸⁴ Approved by Government Decision No. 903 of 25 August 2005 and published in the Official Monitor No. 119–122/987 of 9 September 2005.  76 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

state¹⁸⁵ and to ensure implementation of laws and regulations which provide access to com- pensation.¹⁸⁶ It is intended that compensation by the state should be achieved by:

replenish(ing) the Fund of compensations for trafficked people by financial means obtained from impounding and confiscation of traffickers’ criminally gained property.

An additional aim is to:

raise the victims’ level of knowledge about the possibilities of compensation […by] ensur(ing) trafficked people have legal assistance from lawyers at all stages of a criminal proceeding” and “providing informational materials about the rights and the possibility to execute thereof during a criminal proceeding.

Although the responsibility for this lies with state bodies, most of this work has been under- taken by NGOs without the government fulfilling its responsibilities. This may change with the activity of the new Centre.¹⁸⁷

5.3.2.1. State compensation schemes

Despite the commitments of the NPA there are no concrete plans, as yet, for a state-funded compensation scheme or fund of trafficker’s assets to fund compensation to trafficking victims.

Until 2005, Art.60(1) the Criminal Procedure Code provided a state guarantee for redemp- tion of moral and material damages caused by crimes, including trafficking in persons. This provision was deleted.

5.3.2.2. Compensation awarded through civil-, criminal-, and labour-law procedures

Criminal and civil proceedings¹⁸⁸

The Constitution of Moldova declares that:

[e]ach individual shall be entitled to effective satisfaction on the part of the competent courts of law against acts that violate his/her lawful rights, liberties and interests¹⁸⁹

¹⁸⁵ Para. 1.2 (e). ¹⁸⁶ Para. 4.4. ¹⁸⁷ Responsibilities with the General Prosecutor’s Office and the National Committee for Combating Traffick- ing in Human Beings, As reported in ABA CEELI Human Trafficking Assessment Tool Moldova Report, June 2005, p. 86. ¹⁸⁸ This section borrows heavily from Lori J. Mann and Igor Dolea, OSCE Trial Observation Manual for the Republic of Moldova (OSCE, 28 February 2006), available at http://www.atnet.md/public/49/en/ Final%20Trial%20Monitoring%20Manual%20_28%20Feb%2006_.pdf. ¹⁸⁹ Article 20(1) on Free Access to Justice.  5. Country Profi les: Moldova 77

The criminal court can require convicted defendants to “offer financial support to the vic- tim’s family” and to compensate the victim for damages caused within a specific time limit set by the court.¹⁹⁰ This claim can consist of moral and material damages as defined in Ar- ticle 219 of the Moldovan Code of Criminal Procedure:

(2) …1) restitution in kind of the assets of the counter value of lost or destroyed as- sets as a consequence of the fact prohibited under the criminal law; 2) compensation of expenses for the procurement of lost or destroyed assets or for reestablishing the quality, the trade image, as well as the reparation of deteriorated assets; 3) compensation of lost profit as a result of the acts prohibited under the criminal law; 4) reparation of moral damages or in certain cases of the damage brought to the professional reputation. (3) The material damage is considered to be related to the commission of the ac- tion forbidden under the criminal law if it may be expressed in expenses for: 1) treatment of and care afforded to the injured party; 2) burial of the injured party; 3) payment of insurance, indemnities and pensions; 4) execution of the assets deposit contract. (4) Assessing the amount of the pecuniary reparation of the moral damage, the court shall take due consideration of the physical suffering of the victim, the aes- thetic damage, loss of hope in life, loss of trust for conjugal faithfulness, loss of honor by slander, psychological suffering determined by the decease of close rela- tives, etc.

These are fairly broad definitions of damages, which would encompass unpaid wages and physical suffering and therefore give the victim a broad scope for a claim and the judge enough legal scope for making an award where sufficient evidence of loss is provided.

National criminal procedure distinguishes a “victim of a crime”, “civil party”, “injured party” and “witness.” The scope of a participant’s procedural rights depends upon this status. Vic- tims have the right to request to be recognized as an injured party or civil party.¹⁹¹

¹⁹⁰ Article 90(6)(d),(e), Moldovan Criminal Code. ¹⁹¹ According to the CPTW Activity Report 2003–2006 p. 19 the classifications of victims of trafficking rep- resented by them broke down as follows: “As victims — of the total number of trafficked persons, only 22 were heard as victims, which is only one in five trafficked persons. As damaged persons — 79 of the total number of trafficked persons were heard as damaged persons. Eve- ry fi fth trafficked person (10) is heard as damaged person several times. How does this reflect categories given above? As civil party — those victims have been heard, who solicited establishment and compensation of damage, caused to them by the crime. Thus, of the total number of victims, 85”. (However, these figures may include double counting as victims have more than one status at one time.)  78 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

A “victim” is defined as any physical or legal person who suffered moral, physical, or materi- al damages resulting from a crime. The victim must file a claim with the legal authorities in order to be officially registered as the victim of a crime.¹⁹² (There is no national-level provi- sion recognizing persons related to the direct victim as victims.) Victims have the right to request information from the prosecution body or the court with respect to decisions adopt- ed that refer to the victim’s rights and interests.¹⁹³

Victims also have the right under criminal procedure to be recognized as a “civil party” in a civil suit attached to the criminal case against the same perpetrator.¹⁹⁴ This entitles the vic- tim to claim damages for moral or material prejudice as a result of the crime and the case.¹⁹⁵ As a civil party, the victim can also seek the return of property that was taken by authori- ties with his or her consent to be used as evidence in the proceedings as well as the return of property that was taken by the perpetrator.¹⁹⁶

Victims can also be recognized as an “injured party” i.e. a physical person who suffered mor- al, physical, or material prejudice resulting from a crime. The criminal investigation body issues an order, in accordance with the law, recognizing an injured party immediately after determining the qualifying reasons and with the consent of the victim.¹⁹⁷ While conferring additional rights, injured parties also assume an obligation to make statements to police, prosecutors, and the court.

As official parties to the case, injured and civil parties are granted the right to make declara- tions and accusations before the court as well as to present documentary and other evidence for examination. They have the right to raise objections to actions taken by the criminal in- vestigation body or the court. They are also allowed to participate in pleadings related to damages.¹⁹⁸

The successors of injured or civil parties obtain the same rights as the deceased.¹⁹⁹ Victims who have the status of injured or civil parties or witnesses should be afforded the possibility of reimbursement of expenses incurred whilst participating in the criminal proceedings.²⁰⁰ This includes reimbursement of costs for witnesses located in a different state, for their physical travel as well as the costs of establishing technological communications, such as telephone or video linkages.

¹⁹² Article 58(1),(2), Moldovan Code of Criminal Procedure (“Moldovan CCP”). ¹⁹³ Articles 58(3) & 62, Moldovan CCP. ¹⁹⁴ Article 58(3)(6), Moldovan CCP. ¹⁹⁵ Article 61, Moldovan CCP. ¹⁹⁶ Article 62(1)(20), Moldovan CCP. ¹⁹⁷ Article 59(1)-(2), Moldovan CCP. ¹⁹⁸ Articles 60 & 62, Moldovan CCP. ¹⁹⁹ Article 81, Moldovan CCP. ²⁰⁰ Article 7, European Council Framework Decision on the standing of victims in criminal proceedings.  5. Country Profi les: Moldova 79

The criminal procedure code requires that all judicial decisions include (inter alia), a judge- ment regarding the instituted civil action. It also gives the court the power to take a decision regarding the reparation of material damages and a judgment regarding special confiscation regardless of whether the victim actually made a claim.²⁰¹ The court also has the power to separate the civil claim and to send it to the civil court for finalization.

The numerous possibilities for status in the criminal court may seem confusing and may in practice require the victim to testify many times. They do, however, confer legal standing and therefore rights upon the victim and allow for them to be represented in proceedings.

The criminal procedure code requires the enforcement of “civil law judgments, orders and decisions adopted by the courts”.²⁰² After a judgment has become final, the court issues an enforcement warrant to the claimant of the compensation. Immediate enforcement can also be issued after the final judgment.²⁰³ The bailiff commences the procedure on the enforce- ment order upon the request of the claimant or following an order by the judge.²⁰⁴ However, responsibility for “the correct and prompt enforcement of judgments” falls under the aus- pices of the Department for Execution of Judgments within the Ministry of Justice under a new Code.²⁰⁵ This system of enforcement of judgments was reported to be “confused”.²⁰⁶ The civil procedure code also ensures the execution of judgments²⁰⁷ including in certain cases their immediate execution²⁰⁸ although again problems have been noted of the state refus- ing to use execution powers due to lack of resources.²⁰⁹

According to the non-governmental organization CPTW:

most civil clams fi led against traffickers in court pertain only to moral claims, due to the lack of evidence confirming causation of material damage. Moreover, expens- es borne in connection with repatriation, treatment, restoring identity documents and judicial outlays are borne by the CPTW and by IOM. On average, the amount of mor- al damages claimed by the victims of trafficking in persons is 50 thousand Lei. In two thirds of the criminal trials, upon issuing the conviction judgment, the court admits, in principle, material claims filed by CPTW lawyers, directing the filing of such claims to the civil procedure court, in order to establish the exact amount of moral and mate- rial damage claimed by the victim.²¹⁰

²⁰¹ Art 385 (11) and Article 397(1),(2),(4),(5), Moldovan CCP. ²⁰² Article 336, Moldovan CCP. ²⁰³ Article 338, Moldovan CCP. ²⁰⁴ Article 343, Moldovan CCP. ²⁰⁵ Article 349, Moldovan CCP. ²⁰⁶ CPTW verbal report at Technical Coordination Meeting, recorded in minutes of 8 February 2006. ²⁰⁷ Article 258, Civil Code of Procedure. ²⁰⁸ Article 255, Civil Code of Procedure. ²⁰⁹ CPTW verbal report at Technical Coordination Meeting, recorded in minutes of 8 February 2006. ²¹⁰ CPTW Activity Report 2003–2006 p. 19.  80 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

In a joint report of a project implemented by the US Embassy and Supreme Court of Jus- tice, 106 closed trafficking case files from 2004-September 2005 were analysed. Forty-five per cent (approximately 38) of a total of 84 victims filed claims for damages and 11 per cent (approximately 9) were granted. Unfortunately the reasons for rejection and making the award are not given in the report but it seems that some may have been remitted to the civ- il courts. The average sum granted to a victim was 12,618 Lei (approximately 756). It is not clear whether this was for material or moral damages.²¹¹

The CPTW reported that in 2005, out of 79 victims represented, 38 victims filed civil ac- tions for damage resulting from the criminal actions.²¹² Out of the eight civil actions tried in court, the victims were successful in all of them, as well as in two administrative actions. The smallest sum obtained by a victim was 5,000 Lei (295) and the highest sum was 180,000 Lei (10,638). (No information has been provided on the details of the cases and it is not clear how these divided between material and moral damages.)

There is no explanation available for the disparity between the amounts claimed and the amounts awarded or for the basis upon which moral damages are claimed. There are also no reports as to whether any of the compensation monies were received by the trafficked peo- ple. It is thus not easy to establish a clear picture of court practice in relation to the right to compensation in Moldova and it would be helpful if a consistent assessment was made of all the trafficking cases so far prosecuted. However, there is a practice of making claims and of courts accepting victims’ claims for moral damages albeit with variation in the awards.

Where the civil claim has not been solved within the criminal case or there has been no criminal case, trafficked persons can take action to pursue the claim in a civil procedure against the trafficker/exploiter. Article 1398 of the Civil Code will apply. According to this, a person acting illegally in respect of another shall be obliged to repair the material damage, and in cases provided by the law, also the moral damage caused by action or omission.

Proceedings in Labour Law

Article 44 of the Moldovan Constitution prohibits forced labour. In cases of forced labour, action can be taken using the civil and criminal procedures as detailed above or alternative- ly victims can use the Labour Code.

Article 7 of the Labour Code prohibits forced (compulsory) labour, defined as any work or service imposed upon a person being threatened or without their consent. The acts that con- stitute forced (compulsory) labour according to Article 7 para 4 are:

• the payment of salary outside the due date or partial salary payment;

²¹¹ C. Cojocaru and H. Wiseman, Trafficking in Persons — An in-depth Analysis of Closed Criminal Case Files in Moldova for 2004-September 2005(June 2006) p. 28. ²¹² Please note that some of these cases and those from the US Embassy report (previous paragraph) may be the same ones. The CPTW was the implementing partner for the US Embassy report.  5. Country Profi les: Moldova 81

• failure by the employer to ensure collective or individual social protection schemes apply or when the work poses a danger to the health or life of the employee.

Article 329 of the Labour Code states that the employer is obliged to compensate entirely the material and moral damage to the employee that resulted from his work or from the illegal deprivation of work. Labour claims can be submitted to court within a year from the day when the employee found out or must have found out about the rights violation; or within three years from the moment when the relevant right was acquired by the employee.²¹³

In a case of forced labour under Article 7 of the Labour Code, the employee can bring a claim to court under Article 355 of the Labour Code, even if there is no labour contract in writing signed with the employer. A written contract is only necessary in cases when the employer is a company. Article 58 para 3 of the Labour Code states that if the labour con- tract is not written, a labour agreement is considered to be signed for an indefinite period of time and in force from the day when the employee was taken to work by the employer. If the employee manages to prove the act of being employed, the employer will be obliged to sign subsequently a written contract.

5.3.2.3. Asset seizure

Moldovan criminal procedure permits the state to take title to assets that were used in the commission of a crime or the proceeds from that crime. If such assets no longer exist, then the state can confiscate assets of the same value. Assets can be confiscated even if the perpe- trator is not sentenced to serve a criminal penalty.²¹⁴ These powers have not been extensively used in trafficking cases to pay compensation to victims.

The National Plan envisages the creation of a compensation fund for trafficked persons with financial means obtained as a result of seizure and confiscation of the property of traffick- ers obtained by criminal means. No steps had been taken to realize this plan at the time of writing.

5.3.2.4. Assistance

The National Plan of Action ensures the provision of legal assistance to trafficked persons at all stages of proceedings. Likewise, the Anti-Trafficking Law declares that “free access to justice” is a basic principle of combating trafficking in human beings.²¹⁵ The Code of Crim- inal Procedure requires that the victim be provided with pro bono (free) legal assistance as part of the court’s duty to ensure the protection and security of victims and witnesses. Vic- tim’s counsel can be provided either upon the victim’s request or by the court ex officio (on

²¹³ Art. 355 Labour Code. ²¹⁴ Article 106(1),(4), Moldovan CCP; see also Articles 203–210 (outlining the general procedure for the sei- zure of assets). ²¹⁵ Article 4(e), Law on Preventing and Combating Trafficking in Human Beings, No. 241-XVI, 20 October 2005.  82 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

its own motion).²¹⁶ Victims who are foreign citizens or stateless persons are further entitled to free legal assistance during all stages of criminal proceedings as well as civil proceed- ings related to trafficking.²¹⁷ The General Prosecutor’s Office, inter alia, “shall supervise the observance of human rights, including of victims of trafficking”. However, the government does not make provision for this assistance and in reality the services have been provided by NGOs and the IOM funded from other sources.

Among the forms of “social rehabilitation” and other “protection and assistance” granted to victims under this law, “legal assistance” is specifically mentioned.²¹⁸ The protection centres (envisaged in the law of December 2006) should be equipped to provide “emergency legal as- sistance,” and NGOs may protect and assist trafficking victims, including protecting their interests in a criminal or civil suit.²¹⁹ It is unclear as yet how the role of the new centres will increase government commitment or funding to legal representation.²²⁰

It is crucial that victims/witnesses understand their various options in participating in pro- ceedings. The scope of a victim’s right to information often varies according to his or her procedural status, for example, as an injured party, civil party, or witness so it is crucial they are advised on this at an early stage. In reality victims tend to be referred to NGOs for advice and therefore it is difficult to assess implementation of the right to information by the state.

5.3.3. Conclusion on Moldova

The state has taken significant steps legally and in policy to regulate trafficking and support the victims. In addition the government could consider ratification of ECCVVC and the implementation of a state-funded or subsidized scheme for victims from which trafficked persons would benefit.

The criminal courts can grant compensation as a result of a claim by the victim for a wide variety of damages. Also a compensation award for material damages can be made on the judge’s own initiative. There is no evidence of this ex officio power being used in the availa- ble criminal cases but it is an important power, which does not always exist elsewhere. The Criminal Procedure Code enumerates detailed and specific rights for the victims of crime which vary according to their status in proceedings. Additionally, they are entitled to repre- sentation free of charge although in practice this right is not fulfilled by the state. A number of civil claims for moral damages have been successful. However, the quality and success of

²¹⁶ Article 58(4)(2), Moldovan CCP. ²¹⁷ Article 24(4), Law on Preventing and Combating Trafficking in Human Beings, No. 241-XVI, 20 October 2005. ²¹⁸ Articles 16 & 20(1), Law on Preventing and Combating Trafficking in Human Beings, No. 241-XVI, 20 Oc- tober 2005. ²¹⁹ Articles 17(1) & 20(1),(7), Law on Preventing and Combating Trafficking in Human Beings, No. 241-XVI, 20 October 2005. ²²⁰ Article 11(5), Law on Preventing and Combating Trafficking in Human Beings, No. 241-XVI, 20 October 2005.  5. Country Profi les: Romania 83

claims and enforcement needs further analysis to identify barriers to the implementation of the right to compensation. The consistency in the quality and nature of the applications and in quantifying awards may be alleviated by guidance and training for lawyers, pros- ecutors and judges. Many of these awards may not actually been received by the victims. Attention needs to be paid to the development of more effective enforcement and asset sei- zure practices.

Rights also exist in relation to forced labour situations, which can be adjudicated by the la- bour courts, and for which compensation can be awarded. This even extends to include compensation claims that arise where there is no officially registered contract.

There is an active and experienced NGO community that supports, advises and represents trafficking victims, sometimes going so far as to fulfil the responsibilities of the state (e.g. paying witnesses travel costs).

5.3.4. Good practice in Moldova

• The existence of a Law on Trafficking in Human Beings, which strengthens and re- inforces other existing rights and improves co-ordination; • Right to free legal assistance recognized in law; • Right to be a party in criminal proceedings; • The criminal court’s ability to grant some elements of compensation on the judge’s own initiative; • It is accepted court practice to grant moral damages in trafficking cases; • State is taking steps to co-ordinate and fund a national system of protection and support in relation to trafficking; • There is an active NGO community to support and assist victims including by provi- sion of legal support and representation as well as to advocate for victims’ rights; and • There is a specialist prosecutorial team.

5.4. romania

5.4.1. Legal framework

Romania is a party to UNTOC and the Trafficking Protocol, ILO Conventions on Forced Labour and the European Conventions against Trafficking and on Compensation for the Victims of Violent Crime. As a recently acceded member of the European Union it is bound by all relevant directives and decisions.

Romania has recently made specific efforts to bring its national legislation into line with in- ternational commitments.²²¹ The following laws have been adopted and are in force: Law No.

²²¹ See report by Ministry of Justice of Romania to 27th Conference of European Ministers “Victims: Place, Rights, Assistance” 12–13 October 2006 Yerevan. Council of Europe MJU-27 (2006)12 available at http://www.coe.int/t/dg1/legalcooperation/minjust/mju27/MJU-27(2006)12E-Romania.pdf.  84 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

678/2001 on trafficking in persons, Law no 211/2004 certain measures to protect victims of crime and Law no. 272/2004 to promote and protect the rights of children. Two specialized agencies have been established: the National Agency for Family Protection and the Nation- al Agency for Preventing Trafficking in Persons and for Monitoring the Assistance Granted to Victims of Trafficking in Persons.

There are a number of active NGOs working on the issue of trafficking including to provide legal advice and assistance as well as shelter and other services. It seems these are not pro- vided on the basis of a government agreement although with government co-operation.

5.4.2. Compensation and damages schemes

5.4.2.1. State compensation schemes²²²

The Law on Victim Protection came into force on 1 January 2005.²²³ The law deals with a va- riety of issues such as legal aid, provision of counselling to victims as well as the payment of compensation for material damages from a state fund. The compensation provisions apply only to victims of “serious crimes”, which include crimes of violence and sexual crimes.²²⁴ The Law covers crimes committed in Romanian territory, where the claimant is a Romanian citizens or lawfully dwelling foreign citizen, or where there is a relevant international con- vention binding Romania.

The Law dictates that, in these cases, compensation should be provided to victims on re- quest/application but only where “he/she notifies criminal prosecution bodies or the court within 60 days from the date of the commission of the offense.”²²⁵ However, the 60-day deadline can be counted from the day of cessation of physical and psychological problems rendering reporting impossible. This means the victim must be willing to participate in a judicial procedure in order to qualify to make a claim. This is analysed by UNICEF who present the “cleavage” in prevailing views on this problem:

State institutions, with the exception of the courts of law, consider that this is a good provision, in the sense that it encourages the victims to cooperate with judi- cial bodies in uncovering and punishing crime. At the same time, it discourages potential profiteers by the system, i.e. persons who would claim compensations without being the injured party of the offense.

²²² This section was drafted with the benefit of input and assistance from Alexandru Surcel, Attorney with NGO ADPARE, Romania and pp. 234–235 Victims — Support and Assistance, (Council of Europe, Sep- tember 2006) and a paper given by Eugenia Chivulescu, General Prosecutor attached to the Ploieşti Court of Appeal at a conference organised by Ludwig Boltzmann Institute in Vienna in March 2007. ²²³ OUG (Government Emergency Order) no 211/2004 Protection of Victims of Crime. ²²⁴ These are defined as murder, attempted murder, serous bodily harm and deliberate offences resulting in death or serious bodily harm, rape, sexual intercourse with a minor, sexual perversion committed upon a minor or committed with the use of violence. ²²⁵ Art 23(1) Law 211/2004.  5. Country Profi les: Romania 85

Nevertheless, the representatives of civil society, social workers and psychologists who work directly on the recovery and rehabilitation of the victims of trafficking of human beings caution that the consequence of this outlook of the authorities is that the victim does not receive any kind of help just when he/she needs it most, because a trafficked person needs a longer time for behavioral stability. In the opinion of some experienced psychologists in the field, the post-traumatic stress disorder may appear even 6–12 months after the victim’s removal from trafficking. Not lastly, the victim has to decide to face the social stigma associated with his/her circumstances (or perceived as such by the victim due to other relational factors), to overcome his/her distrust of state institutions (fueled by the traffickers too, in order to maintain more easily the victim in slavery), and, not lastly, to escape the psychological complex of the bond with the aggressor. (Apparently, the traffickers get better and better at using this weapon.) ²²⁶

The final grant of compensation does not, however, depend on the identification of a perpe- trator. In fact the law contains different criteria depending on whether or not the perpetrator is known. Where a perpetrator is known there is a time limitation of one year from finaliza- tion of a criminal case for submission of an application. Also the victim must have brought a civil claim in criminal proceedings (except where the case was dropped by the prosecu- tion), the perpetrator should be solvent or missing, and the victim should not have received full damages from an insurer. Where the perpetrator is not known then the victim has three years to file a claim and if they are a minor then this is three years from their 18t birthday.

There are other eligibility criteria, which apply to the victim’s character — the victim must not have been convicted for membership of an organized criminal group or other serious violent crime. The victim must not have provoked the perpetrator to self-defence nor “chal- lenged him/her”. The former presumably refers to a physical attack while the latter to a verbal encounter.

Claims for compensation should be addressed to the court of second instance where the vic- tim is domiciled. At each of these locations a Service for Probation and Victim Protection has been established. Compensation claims are dealt with by the Crime Victims Financial Compensation Board consisting of at least two judges. The procedure does not necessitate verbal evidence being given but usually the victim should be present at the hearing.

An “advance payment” can be granted at the outset of proceedings where an application is made speedily.

Compensation payments from the state compensation scheme covers hospitalization costs, medical expenses, funeral expenses, material damages (e.g. damage to particular goods which have a market value), loss of income, and maintenance of dependents.

²²⁶ “Evaluation of Anti-trafficking Policies in Romania” (UNICEF), p. 43, available at http://www.childtraf- ficking.org/pdf/user/UNICEF_Evaluation_of_Antitrafficking _Policies_in_Romania.pdf \  86 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

The scheme does not grant “moral damages” although these can still be claimed and made by a civil procedure (see below). Any payments made through a civil damages claim against the perpetrator or by insurance payments may be deducted from the compensation pay- ment (or vice versa).

The scheme, while approaching European standards theoretically, is not yet running smooth- ly in terms of practical implementation. Although not particularly bureaucratic, the state bodies remain under-funded. In addition, there is an ongoing problem of hostility or antag- onism from judges and prosecutors towards trafficked persons, which regards the victims “as being as guilty as the criminals.”²²⁷ There are also problems with informing the victims of their rights (see section on “assistance” below).

Children are not well catered for by the legislation. This is due to the fact that the damages are restricted to specified types of material damages. If granted the compensation monies should be administered by the legal guardians of the child and there is usually no protection or oversight from child-protection authorities. This means the money can easily be used in ways that are not beneficial to the child victim.

This scheme is in its early phases but no examples have been found of a trafficking victim making a successful claim to the state for compensation. Trafficked victims will find them- selves limited by the criteria of violent crime, the time limit for reporting the offence, and the type of damages available (i.e. no moral damages).

5.4.2.2. Compensation awarded through civil-, criminal-, and labour-law procedures

Under the Romanian Penal Code and Civil Code²²⁸ a civil claim can be taken against the trafficker, the trafficker’s parents/guardians (if a minor) or the trafficker’s employer (if the crime was related to the criminal’s job). The procedure can be commenced at the same time as a criminal case and be submitted to the same judge or can be commenced as a separate civil case. In practice, the first option is more common. It is possible (but extremely rare) that a civil claim can be successful even when a criminal prosecution is not. However, if a civil claim is unsuccessful in the criminal proceedings it cannot be reformulated and sub- mitted separately under civil procedure.

The eligibility to take a civil claim is not dependent on nationality or residence in Roma- nia. A claim can be taken even where the crime is not classed as “serious” for the purposes of the state compensation scheme. The level of seriousness will only affect the level of dam- ages awarded.

As in all jurisdictions, it is necessary that a causal link be found between the wrong com- mitted and the damages being claimed. This should be done through evidence provided at a court hearing where the claimant and defendant/respondent are usually both present.

²²⁷ Questionnaire response from ADPARE lawyer. ²²⁸ Articles 998–1002 Romanian Civil Code establish responsibility for damages caused by illicit deeds.  5. Country Profi les: Romania 87

Given that most civil claims take place in the criminal proceedings then both victim and ac- cused give verbal evidence in the criminal trial process.²²⁹ It should be noted that if a claim is pursued as a civil proceeding alone then attendance at court and verbal evidence by the claimant is not always necessary.

The requirement for the physical presence of a victim in a criminal court and the necessity to give oral testimony with all the associated risks and trauma for the victim is clearly a ma- jor disincentive to participating in a criminal case and to achieving a successful claim for compensation. Moreover, the cases can be lengthy often lasting years rather than months.

The civil court can award the same categories of damages as the compensation scheme with the addition of “moral” damages. These include compensation purely for the physical and psychological injury, moral suffering, stress to self, reputation and public image. The concept of moral damages was reintroduced following the fall of Communism and their calculation and payment is still subject to great debate amongst the legal and judicial profession in Ro- mania. This can lead to some arbitrariness and lack of consistency in the awards. They are computed by the court according to the findings of the court in relation to the victim’s claim, the gravity of the claim and any moral damage. Evidence to prove damages should be provid- ed regardless of the type of proceedings (e.g. damages for physical and psychological injury would need to be evidenced by medical reports.). All other damages require receipts and documentation, or witness evidence for contracts or incomes under 250 Lei.²³⁰

According to a Romanian prosecutor there have only been four cases of trafficking where a compensation award was made. This limited number of successful claims impacts on the faith of other trafficked people that the justice system can deliver damages.²³¹ One case example has been provided by NGO ADPARE of three women trafficked for sexual exploi- tation to Turkey, one of whom became pregnant as a result of the exploitation, who claimed material and moral damages in a civil procedure. Two of the victims were awarded 5000 RON (1480) and the other 4000 RON (1184). The traffickers also received prison sentenc- es of 12 years 8 months and 8 years. These findings were finalized and upheld in the Court of Appeal in 2006. However, there are ongoing problems with enforcing the orders.

Once a court order is made for civil damages the victim then faces the problem of extract- ing the payment from the trafficker/guardian/employer. If this is not done by free will then the victim must apply to a “judicial executioner” for a civil execution procedure, which is complicated and costly. Clearly the damages may never be paid.

²²⁹ With certain protections available as prescribed in Law 682/2002 Witness Protection Law. ²³⁰ Until the 2006 revaluation of the Lei the burden on the claimant to provide documentary evidence for all contracts or incomes over 250 Lei was very high (250 Lei being a very low amount). This prohibited claims. However, 250 new Lei is the equivalent of 2.5 million old Lei so the problem has been rectified. ²³¹ Information provided by Iulia Diaconu, prosecutor, at the ODIHR Barcelona workshop, December 2008, see note 44.  88 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Labour Proceedings

Unpaid or underpaid wages can be claimed using provisions in the Labour Code and the Civil Code depending on the type of wages. Incomes which come under the Labour Code should be at least at the level of the minimum wage, established every year by the govern- ment, and they also can be evaluated in comparison with the labour market. According to local NGOs there have been few cases of migrant workers in exploited situations in Roma- nia so there is little experience of the particular difficulties they would face making a claim in the Romanian legal system.

5.4.2.3. Asset seizure

The Law against Trafficking gives clear powers to seize assets when courts are dealing with the offences under that law. This extends to “Money, valuables or any other assets obtained from the performance of the criminal offences” or “that have been used to commit these criminal offences.” This includes “Vehicles used to transport trafficked persons as well as lodgings that were used to accommodate those persons…if they belong to the crimi- nal offenders.”²³² It is not, however, made clear how these assets are to be disposed of (e.g. whether they contribute to the state fund) or whether they will be used to fund any damag- es or compensation claim made by the witness in the case.

5.4.2.4. Assistance

In theory, any judicial authority (police, prosecution, judiciary) are obliged to inform the victim of their rights at the point of first contact. This practice was not well implement- ed until the 211/2004 victim protection law, which was more specific than the trafficking law on this point. However the practice is still poor and NGOs continue to step in to take on this role. According to one practitioner, although effective, the work of NGOs is done unofficially without any formal co-operation agreement with the authorities and with in- sufficient funding.²³³

Commentators have also made the point that, due to a failure to define “victim” in any of the laws, victims can be mislabelled or not recognized as such and are then rendered ineli- gible for protection measures including compensation.²³⁴ For example, during trials judges tend to incorrectly label victims as “witnesses” rather than as “injured parties” and that this tendency deprives the victim of certain legal rights.²³⁵

Free psychological counselling for up to three months (up to six months for children) should be made available to victims of the offences outlined in the Law against Trafficking and con-

²³² Arts 19(1) & (2) Law 679/2001. ²³³ See analysis of Judge Nicoleta Stefaroi, on victim protection. Available at Antitrafic website: http://www. antitrafic.ro/sections/l/asfgds/?t_id=0p12p4&lang=en. ²³⁴ Op. cit. note 226, UNICEF report, p. 42. ²³⁵ Ibid.  5. Country Profi les: Romania 89

firmed in the Victim Protection Law 211/2004. This counselling should be provided by the (state) Service of Victims’ Protection and Social Reintegration of the Defenders.

Despite containing a commitment on the provision of legal aid to trafficked persons (Art.44) the law is ambiguous as to who is entitled, what kind of assistance should be provided and whether this assistance extends to civil proceedings and compensation claims. It has there- fore been the subject of criticism.²³⁶ In practice it seems legal aid is usually provided, upon application, to direct victims of serious crimes including all victims of trafficking,²³⁷ to in- direct victims where the victim is deceased, where a victim is under 18 or where an adult victim has no means. However, even where legal aid is granted the payment that lawyers re- ceive for this work is not high and hence the standard of assistance can be low. Because of these factors specialist NGOs have been taking on this role using their own funds.

The recently founded state National Agency for Preventing Trafficking in Persons and for Monitoring the Assistance Granted to Victims of Trafficking in Persons should be able to monitor and improve assistance to victims of trafficking but its existence and impact is too new to be evaluated here. In 2006 the Agency was being reorganized but the Ministry of Justice stated it would consist of 15 regional centres and a telephone advice line. Transit centres have been established for temporary shelters and assistance with trauma. However, even on the government’s own figures, these measures appear to have assisted only a very small proportion of identified victims (in 2006 132 of more than 1000 victims were receiv- ing assistance).²³⁸

5.4.3. Conclusion on Romania

Romania has made significant steps towards improving the situation of victims of crime in general and victims of trafficking in particular. These steps are reflected in the fact that the country has ratified the ECCVVC and the European Convention against Trafficking.

In order for the recently established scheme to be of tangible benefit to trafficking victims it is likely that damages provisions would have to be reviewed to include a moral damages element. The current restriction on the types of damages available as well as the obligation to become a civil claimant in criminal proceedings means that victims of trafficking have to pursue two avenues for compensation. This may prove intimidating and time-consum- ing. The state could instead consider a system whereby the state pays all the compensation but also inherits the right to pursue the civil damages case against the perpetrator and may therefore recoup some payments made to victims (compare the systems of Ukraine (pro- posed) and France). Where a victim cannot identify the perpetrator they are entitled only to material losses. The other eligibility criteria, in particular the requirement for violence and the time lines, may also impact negatively on a trafficked person and should be reviewed af-

²³⁶ See op. cit. note 226, UNICEF report, p. 63 and recommendation no.3 p. 95. See also Judge Nicoleta Stefar- oi, note 227 above. ²³⁷ Art.44 Law on trafficking. ²³⁸ See MoJ report n1, pp. 8–9.  90 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

ter a period of evaluation. Such a review could also involve monitoring and evaluating the speed of processing claims and assistance provided to trafficked persons.

The victim is in a position to put forward a civil claim in criminal proceedings for all types of damages and can obtain legal assistance to do so. The obligations on state actors to in- form the victims of this right have recently been strengthened. However, it seems that in practice the representation and the information still mainly comes from the NGO commu- nity, which has managed to argue successfully for moral damages.

It is a positive sign that the courts are willing to grant moral damages in reasonable sums although the basis for the calculations is not clear.

As in all jurisdictions, attention needs to be paid to improving asset seizure and enforcement of judgements as, although powers are in place, they are not ensuring that victims receive their damages awards.

The rights to legal aid and information are established in law. However, reliance on the NGO community for implementing these provisions is still high. It would help to clarify the law in relation to legal assistance and representation for trafficked persons, and to ensure in- dependent lawyers are properly trained in representing victims and are well paid for their services.

5.4.4. Good practice in Romania

• National agencies with clear responsibilities for trafficking; • Existence of a state-funded scheme, although in its infancy, is very positive; • Establishment of state agencies to administer compensation and to co-ordinate trafficking assistance activities; • Ability to grant advance payments through the state scheme; • Courts accept the principle of paying moral damages to trafficked persons; • Legal entitlement to free legal assistance and information; and • Practical help provided by many specialized NGOs.

5.5. russian federation

5.5.1. Legal Framework

The Russian Federation is a party to the main international conventions on trafficking and forced labour. It is a member of the Council of Europe but has not signed the Convention on Action against Trafficking in Human Beings nor the European Convention on the Compen- sation of Victims of Violent Crimes. The Russian Federation is bound by UN declarations and documents.²³⁹

²³⁹ See ratification tables in Annex V.  5. Country Profi les: Russian Federation 91

Trafficking in persons was criminalized in 2003 by amendments to the criminal code that introduced three new offences of trafficking in persons (Art.127(1)), the usage of slave labour Art.127(2) and child pornography (242(1)). It also amended the laws relating to recruitment into prostitution (Art.240) and organization of the activity of prostitution (Art.241).²⁴⁰

There are several active NGOs and trade unions working with people subject to labour ex- ploitation (Law and Migration Centre/Tajikistan Foundation; Trade Union of Construction Workers, Association of Forced Migrants and others) and sexual exploitation (e.g. Angel Co- alition²⁴¹, Centre Sisters²⁴² and others). There is no national formalized agreement with the state regarding the services they provide but according to research sources in Russia the possibilities of such formal co-operation, including a model form of the agreement, have been widely discussed.²⁴³ The Russian Federation has been the subject of comment by the International Confederation of Free Trade Unions for inadequate victim protection services and for the absence of national level co-ordinated responses to trafficking including specif- ic national anti-trafficking legislation and policy.²⁴⁴

The ILO has also identified problems in relation to migration policy, which can result in la- bour migrants being entrapped in exploitative situations,²⁴⁵ and in problems relating to the response to child labour.²⁴⁶ However, it is hoped that new more liberal migration provisions in force since 15 January 2007 may assist the situation of labour migrants.²⁴⁷

A draft Law on Combating Trafficking in Human Beings drafted by a working group of the State Duma²⁴⁸ in 2003 is currently being considered, which “provides for a system of bodies to combat trafficking and contains provisions concerning prevention of trafficking, as well as protection and rehabilitation of victims.”²⁴⁹ The eventual passage and implementation of this law may significantly enhance the Russian response to the trafficking problem.²⁵⁰

²⁴⁰ Federal Law No. 162-FZ On introducing changes and amendments to the Criminal Code of the Russian Federation, 21 November 2003, entered into force 16 December 2003, pp. 10–13 Rossijaka Gazeta 16 De- cember 2003 (unofficial translation). ²⁴¹ http://www.angelcoalition.org ²⁴² http://www.owl.ru/syostri ²⁴³ Information from Elena Tyuryukanova, research consultant on trafficking for ODIHR. ²⁴⁴ Report of ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations, ILO 2007 p. 206. ²⁴⁵ E. Tyuryukhanova, Forced Labour in the Russian Federation Today: Irregular migration and traffick- ing in human beings (ILO, 2005). ²⁴⁶ Op. cit. note 244, ILO Report 2007, pp. 260–261. ²⁴⁷ Information from Elena Tyuryukanova and US TIP report 2007 Russia Country Profi le at http://www. state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2007/82807.htm. ²⁴⁸ The draft law can be accessed at the Duma web site: http://www.duma.gov.ru/comlaw/job/conf.shtml ²⁴⁹ Op. cit. note 247, ILO Report 2007 citing government response, p. 206. Draft available at http://www.legislationline.org/legislation.php?tid=178&lid=514&less=false. ²⁵⁰ For more details on anti-trafficking laws, policies and practices in the Russian Federation see ODIHR NRM assessment in the Russian Federation.  92 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

5.5.2. Compensation and damages schemes

The right to compensation for victims of crime is protected in the Constitution of the Rus- sian Federation at Article 52:

The rights of persons who have sustained harm from crimes and abuses of power shall be protected by the law. The state shall guarantee the victims access to jus- tice and compensation for damage.

This refers only to the possibility for compensation claims from the individual who caused the damage and not to state guarantees of compensation payment. As detailed below the state has accepted its responsibilities to pay compensation in limited circumstances where the state may be deemed directly or indirectly responsible. However, the crime of traffick- ing is not perceived to be so classified.²⁵¹

Generally, it is acknowledged that cases of compensation under Russian criminal procedure are rare. This has been extensively discussed at a recent round table organized by the NGO Resistance (Сопротивление) in the Russian Duma.²⁵²

5.5.2.1. State compensation schemes

There is no state-funded compensation scheme for trafficked persons or for victims of crime in general.²⁵³

5.5.2.2. Compensation awarded through civil-, criminal-, and labour-law procedures

Civil and criminal proceedings

During criminal proceedings a victim can present a civil claim against the accused, which is judged alongside the criminal action.²⁵⁴ The claim can include both material and moral damages as defined in the Civil Code: ²⁵⁵

²⁵¹ According to Marianna Kochubei of the Ministry of Interior as reported by Elena Tyuryukanova see note 246. ²⁵² “Challenges of the legal and social status of victims in Russia”, held on 15 January 2007 in the Russian State Duma. See I.L Trunov “The Issues connected to the Respect of Rights and Freedoms of Crime Victims” at http://www.pvlast.ru/archive/index.pr378.php and the website of the political party United Russia at http://www.edinros.ru/news.html?id=118380. ²⁵³ However, the phenomenon of state compensation is not unknown. In 1998, the Russian Federation estab- lished a scheme for victims of terrorism, which gave the duty to compensate such victims to the federal districts. Law against Terrorism, 25 July 1998. ²⁵⁴ Art.44 (1) Criminal Procedure Code of Russian Federation. ²⁵⁵ Arts 130, 150 &151 For unofficial translation see http://www.russian-civil-code.com/PartI/SectionI/ Subsection3/Chapter8.html.  5. Country Profi les: Russian Federation 93

Article 150 Civil Code. The Non-Material Values The life and health, the personal dignity and personal immunity, the honour and good name, the business reputation, the immunity of private life, the personal and family se- cret, the right of a free movement, of the choice of the place of stay and residence, the right to the name, the copyright and the other personal non-property rights and non- material values, possessed by the citizen since his birth or by force of the law, shall be inalienable and untransferable in any other way. In the cases and in conformity with the procedure, stipulated by the law, the personal non-property rights and the other non- material values, possessed by the deceased person, may be exercised and protected by other persons, including the heirs of their legal owner…

Article 151. Compensation of the Moral Damage If the citizen has been inflicted a moral damage (the physical or moral sufferings) by the actions, violating his personal non-property rights or infringing upon the other non- material values (see Art.150) in his possession, and also in the other law-stipulated cases, the court may impose upon the culprit the duty to pay out the monetary compensation for the said damage. When determining the size of compensation for the moral dam- age, the court shall take into consideration the extent of the culprit’s guilt and the other circumstances, worthy of attention. The court shall also take into account the depth of the physical and moral sufferings, connected with the individual features of the person, to whom the damage has been done.

Art. 150 provides detail as to what may constitute moral damages by defining non-material values, although it is not an exhaustive definition. This differs from many civil codes of the countries of the former Soviet Union or other Eastern European codes, which often provide no guidance as to the meaning of moral damages. The meaning of moral damages is left to the discretion of the judge. This is considered to be problematic as damages are assessed on the basis of “rationality” and “fairness”, which have proven difficult concepts for judges to interpret. As a result, the damages awarded have been minimal.²⁵⁶

Since 1992 the Code states that a civil claim made in criminal proceedings is then separated into a special procedure. In practice judges consider such claims after completing sentencing in the criminal case, so if the sentence is not completed it can halt the civil claim as well.²⁵⁷

At the outset of an investigation there is a formal procedure, where a victim signs a protocol stating that they are officially considered an “injured party” and that they will participate in the criminal procedure as such. A victim as an injured party in the proceedings should be notified by the police officer/investigator or prosecutor about his/her rights, including the right to make a civil claim during criminal procedures. The claim cannot be initiated ex of- ficio by the court so it is crucial that victims claim their right at this stage. The prosecutor can initiate a civil suit only on behalf of children, disabled persons or other individuals who

²⁵⁶ Op. cit. note 253, Trunov. ²⁵⁷ See ODIHR NRM assessment in Russian Federation.  94 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

for various reasons cannot protect their rights.²⁵⁸ Therefore, the injured party has to file a civil suit and bring evidence to support it. As the civil suit is regulated by various laws, the injured party is not able to support it without legal advice and normally this advice is not provided free of charge.²⁵⁹ The police and prosecutors have to gather sufficient evidence to demonstrate that the suspect committed the crime but are not obliged to gather evidence to prove the nature and scale of damage suffered by the victim. This is the responsibility of the claimant. If a court finds the damages to be unproven, then they can reject the civil claim.

Victims of trafficking have the possibility to sue the trafficker whether or not there has been a criminal investigation or trial of that person in civil proceedings. As is usual in all civil cases, the victim must then prove the facts of the acts which s/he alleges led to the damag- es and provide evidence for the value of the damage. As well as being long and cumbersome, many experts believe that traffickers or employers/exploiters sometimes seek protection from high-ranking officials in law-enforcement bodies and are therefore “immune” from court-based claims.²⁶⁰ Furthermore, migrants live in fear of retribution easily meted out in an environment where they enjoy little or no protection from police.

During the ODIHR assessment of the Russian National Referral Mechanism, victim-as- sistance NGOs informed the researchers that they were aware of no persons trafficked for sexual exploitation that had instituted a claim for compensation through civil or criminal proceedings. Russian NGOs cite as reasons: fear of re-establishing contact with the traffick- er, the person’s wish to forget the trafficking event, and distrust of the courts.²⁶¹ However, the problem of being pressured to make a claim very soon after trafficked persons come into contact with assistance or law-enforcement agencies is also frequently raised. There is usually quite a long time span for commencing a civil procedure (e.g. three years in the Russian Civil Procedure Code from the date of the damages arising). The Russian NGOs themselves state that women, after a period of stabilization, regret not taking action earlier. Therefore assistance and advice agencies could advise their clients that they could pursue civil proceedings within this three-year time period and do not always have to exercise the right immediately; bearing in mind this will create some practical challenges such as locat- ing the defendant.

One case that has been reported in Russia is the award of 144,000 (3817) Russian rou- bles (44,000 roubles unpaid salary and 100,000 roubles for moral damages) by the Horolsk court of the Primorsk region to a victim exploited on a cattle farm.²⁶² Cases such as this one should be documented and publicized more widely to raise awareness among both the au- thorities and victims of trafficking of the existing possibilities for claiming compensation.

²⁵⁸ Article 44 paragraph 3 of the Criminal Procedure Code. ²⁵⁹ http://www.pvlast.ru/archive/index.pr378.php. ²⁶⁰ Op. cit. note 247, NRM assessment in the Russian Federation, p. 5. ²⁶¹ Ibid., citing interviews with NGOs “Centre Sisters” and “Angel Coalition”, p. 3. ²⁶² For more details see the press release at http://www.prosecutor.ru/pressrelease/print/118697842.  5. Country Profi les: Russian Federation 95

Claims in labour proceedings

Russian law contains prohibitions on forced labour at Art.37 of the Constitution and Art.4 of the Labour Code. The Labour Code contains a definition of “forced labour” that extends to a situation where there is a “disregard of set dates of payment as well as their incomplete payment” without the requirement for other forms of coercion or menaces.

Art. 381 of the Labour Code provides for the circumstances under which an individual labour dispute can be dealt with. It specifies that the individual employee and employer “who were previously engaged in labour relations” are entitled to claim. In practice, many trafficked persons are undocumented workers so their labour relations are unofficial and unregistered, which means that they will not be protected by this Labour Code. Art.11 reg- ulates labour relations for foreign citizens with regular status (i.e. those with a permit issued according to Art.18). An additional problem is that where a migrant worker wishes to ar- gue their case they may have their freedom of movement restricted making it impossible to address a lawyer, NGO or court²⁶³ or they may be in fear of deportation because of their irregular status. Thus there is no protection for irregular migrant workers in Russian legis- lation through labour law.²⁶⁴

However, with regard to victims of labour exploitation, compensation claims have been suc- cessfully negotiated by unions or NGO representatives on behalf of trafficked or exploited migrant workers. According to the Construction Worker’s Union employers are often scared of potential court appearances and so will settle claims e.g. for unpaid or underpaid wag- es or work-related injuries simply following telephone negotiations.²⁶⁵ These claims are not therefore strictly dealt with within a legal framework. Furthermore, unions only have ac- cess to workplaces where at least one member is working and workers must join the union to obtain representation and assistance from them.²⁶⁶

According to an NGO assisting predominantly Tajik migrant workers, the Law and Migra- tion Centre/Tajikistan Foundation, courts are less effective in securing compensation than is negotiation. The NGO will take details of the workforce and employer from a person re- questing help and then commences telephone negotiations, followed by threats of legal proceedings and requests for assistance from the relevant union. They also use the Federal Migration Service, which can fine the employers for employing illegal migrants. These meth- ods have resulted in successful claims.²⁶⁷

However, many of the most vulnerable trafficked or exploited migrant workers are working in entirely non-unionized settings without contracts or work permits and often in situations

²⁶³ Op. cit. note 246, Tyuryukhanova, pp. 24–25. ²⁶⁴ Ibid., p. 27. ²⁶⁵ Op. cit. note 247, NRM assessment in the Russian Federation, p. 3. ²⁶⁶ Information obtained by ODIHR during interviews with Construction Worker’s Union, Moscow, July 2006. ²⁶⁷ Information obtained by Elena Tyuryukanova during her research for the ODIHR NRM assessment. See also ODIHR NRM assessment in the Russian Federation.  96 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

where freedom of movement and communications is restricted. They therefore do not have the benefit of union assistance and their compensation/damages claims based on the exist- ence of labour relations become very difficult to establish and prove in a court of law. This should all be considered against a backdrop where even regular workers have difficulties en- forcing their labour rights.²⁶⁸

5.5.2.3. Asset seizure

A police or prosecutor can apply to the court for restraint on disposal of assets at the out- set of an investigation to prevent them being quickly disposed of by a person who realizes s/ he is under investigation.²⁶⁹ The confiscation of property or its use as compensation is then possible within criminal proceedings for certain offences (including trafficking).²⁷⁰ It is re- stricted to:

Art 104.1 a. & b: Money, valuables and other property obtained through crimi- nal conduct.or profits (or the equivalent in its “converted form” e.g. profits of crime used to purchase a house), Art 104.1 c. Money, valuables and other property used to finance terrorism, an armed unit or a criminal organization, Art 104.1 d Weapons, equipment of other instruments of crime belonging to the accused.

(Money or property that has been passed on to another person can only be confiscated where that party was aware that it had been obtained through criminal means. Where prop- erty is being used then its monetary value can be taken.)

Upon passing sentence at the end of criminal proceedings the judge decides whether the seized or restrained assets can be used in direct settlement of a compensation or civil dam- ages award made in the criminal proceedings or if they should be confiscated or both.²⁷¹

²⁶⁸ See ILO Report 2007 on Russian Federation Protection of Wages Convention, 1949 (No. 95) (ratification: 1961): “…The Committee recalls its previous observation concerning the persistent phenomenon of ac- cumulated wage arrears affecting millions of workers and their families, and the need to intensify the Government’s efforts in order to prevent that phenomenon from becoming endemic or cyclical. It notes with regret that the Government’s report has not yet been received. In addition, the Committee takes note of the observations made by the Independent Union of Fishermen of Kamchatka concerning the appli- cation of the Convention. The workers’ organization alleges that wages due to fishers and workers in the production of fish products — a branch of economic activity with an estimated workforce of 20,000 fishers generating 80,000 jobs onshore — are in general not paid, and that there are no appropriate and effective remedies to allow the recovery of unpaid wages. The Committee invites the Government to reply so that these comments may be examined in detail at its next session. [The Government is asked to reply in detail to the present comments in 2007.] ²⁶⁹ Art.115 Criminal Procedure Code of the Russian Federation. ²⁷⁰ Art.15.1, 104.1–3 Criminal Code of the Russian Federation 20/11/2006, Art.115 Criminal Procedure Code, 2011/2006. ²⁷¹ Arts.230, 299 Criminal Procedure Code of the Russian Federation.  5. Country Profi les: Russian Federation 97

However, in order for this to happen a victim must have fi led a compensation claim before the end of the investigation in the court of first instance.²⁷² No such claims are known in cases of trafficking in human beings.

5.5.2.4. Assistance

The police or prosecutors are obliged under the Criminal Procedure Code to provide infor- mation about the rights of the injured party including the right to make a civil claim. There is, however, no legal aid for victims’/injured parties’ representation in court.

There is no nationwide state scheme for assistance to trafficked persons although there is an Ombudsman institution or Office of the Human Rights Commissioner of the Russian Federation, which has dealt with victims’ rights in the past²⁷³ and has a mandate to deal with reviewing and following up individual human rights complaints, including of foreign- ers on Russian territory, and reviewing legislation to raise human rights concerns.²⁷⁴ In the Ombudsman report of 2006 the issue of trafficking in persons is not specifically addressed although for the first time it includes a chapter on human rights and liberties in the context of migration issues.²⁷⁵ The report also mentions the exploitation and inadequate treatment by law-enforcement authorities of people who have been forced into slave labour:

According to expert assessments, the total number of illegal immigrants perma- nently in Russia ranges from 5 to 10 million and there is a steady tendency for this figure to increase. The problem is obvious. Its essence … is also in the fact that, not having a legal status, they remain deprived of their rights and as a result are subjected to overt exploitation, even to forced labour. The adverse consequences of this situation are enormous. In the Russian society tolerance is developing to- wards harsh forms of exploitation of migrants. Representatives of the authorities, and in the first instance, of the law enforcement agencies, extort bribes from “ille- gals” [нелегалы] and impose unlawful penalties. Employers cheat them.²⁷⁶

In the same report, the Ombudsman stated that in 2006 the human rights offices in Russia received ten per cent more complaints from refugees, internally displaced people, migrants and Russians living abroad but did not specify how many of them were migrants and what kind of complaints those were.

²⁷² Art.44(2) Criminal Procedure Code of the Russian Federation. (Para introduced by Federal Law 92-F3 2/4/2003.) ²⁷³ Annual Report of 2003 focusing mainly on victims of terrorism, available at http://www.ombudsmanrf.ru along with other documents and reports from the Ombudsman. ²⁷⁴ Art. 15 Ombudsman Law accessed at http://www.ombudsmanrf.ru/institut/f kz.shtml. ²⁷⁵ See the Ombudsman report at http://www.ombudsmanrf.ru ²⁷⁶ Unofficial translation. For the quote in original language see http://www.ombudsmanrf.ru/doc/ezdoc/06.shtml.  98 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

As mentioned above there are a number of NGOs who assist specific victim groups such as migrant workers, trafficked women/girls, female victims of violence, victims of terror- ism, etc. NGOs are offering innovative assistance to Russian migrants and trafficked people. However, they are under-funded and report having to cut back on legal assistance work.²⁷⁷

5.5.3. Conclusion on the Russian Federation

As outlined in the previous section, there is a lack of confidence in the general system of rule of law especially that it can enable trafficked people to obtain compensation or damag- es through criminal proceedings. This is reflected by the attitudes of NGOs and individuals to the judicial system and undermines the usefulness of the existing laws and procedures in that they are not used. Usefully prosecutors and investigators are obliged to inform victims of their rights to claim compensation but in reality this does not mean the right is genuine- ly accessible. Victims do not obtain free legal advice and representation and are unaware of what is involved in pursuing a claim and how to obtain the evidence, which results in no claims being made. There are no reported cases of compensation being granted in the crim- inal procedure in a trafficking case.

There is no state-funded scheme for victims of violent crime or specifically for trafficked persons. There have been some successful cases, however, in obtaining unpaid wages from employers in labour exploitation through mediation by NGOs and trade unions.

5.5.4. Good practice in the Russian Federation

• NGOs and civil society groups are actively supporting a wide range of trafficked and exploited people; • Trade-union and NGO efforts to negotiate compensation and damages from traf- fickers/exploiters have proved to be creative solutions; • Judges can directly use seized assets to pay civil claimants in civil proceedings; and • The existence of an independent complaints mechanism. The Ombudsman’s office could be used to promote positive change for victims’ rights as well as to highlight issues relating to individual cases.

5.6. ukraine

5.6.1. Legal and institutional framework

Ukraine is a party to the main international conventions regarding trafficking and forced labour. It has also signed the European Conventions on Trafficking and Compensation to

²⁷⁷ Information from Elena Tyuryukanova.  5. Country Profi les: Ukraine 99

Victims of Violent Crime.²⁷⁸ It is not a member of the European Union but has begun nego- tiations on an “enhanced agreement.”²⁷⁹

The government has a State Programme on Combating Trafficking in Human Being for the period until 2010.²⁸⁰ The government’s anti-trafficking efforts are co-ordinated by an Inter- Agency Coordination Council. A police Counter-Trafficking Department was established in 2005. These agencies and the numerous NGO agencies²⁸¹ that exist to provide assistance, shelter and support to trafficked persons are supported by several international organiza- tions and donors. Currently, there are seven regional shelters for trafficked persons. One more shelter is about to be opened in Lugansk.

The legal system of Ukraine is based on civil codes with influences from the Soviet system. Trafficking for sexual and labour exploitation was criminalized in 1998 with revisions in 2001²⁸² and in 2006 when the law “On amendments to the Criminal Code of Ukraine on enhancing the responsibility for human trafficking or engaging people in Prostitution” was introduced.²⁸³ There are also various legal and institutional measures taken to regulate pri- vate employment agencies.²⁸⁴

A strategy for ensuring the protection of the legitimate rights and interests of victims of crime was passed by a presidential decree of 28 December 2004.

5.6.2. Compensation and damages schemes

5.6.2.1. State compensation schemes

Ukraine is making efforts to bring its national legislation into line with its current and fore- seen international commitments regarding victims of crime. There are currently two drafts of new laws on compensation to the victims of crime in Ukraine.

One of these, the Draft Law on the Compensation of Victims of Violent Crimes, was pre- pared by the Ministry of Justice and remains at the preparatory stage not having been cleared by the Cabinet of Ministers. The OSCE/ODIHR has extensively commented upon

²⁷⁸ See the ratification table in Annex V. ²⁷⁹ “EU-Ukraine start negotiations on new Enhanced Agreement”, EU press release, 2 March 2007, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/275&format=HTML&aged=0 &language=EN&guiLanguage=en. ²⁸⁰ Adopted by Cabinet of Ministers, March 2007. ²⁸¹ 32 different NGOs are mentioned by the IOM in their Statistics for 2007 with the five most active in terms of referrals to IOM for reintegration and assistance being Revival of the Nation (Ternopil), Faith, Hope and Love (Odessa), Road to Life (Kharkiv), Women of Donbas (Lugansk), Volyn Perspectives (Lutsk). ²⁸² Passed by Verkhovna Rada on 5 April 2001, entered into force on 2 September 2001. ²⁸³ Trafficking in human beings is criminalized at Art.149 Criminal Code. ²⁸⁴ T. Kiryan and M. van der Linden, Trafficking of migrant workers from Ukraine: Issues of labour and sex- ual exploitation (ILO, 2005), p. 45.  100 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

this draft. This law foresees a state system for “ensuring payment” of compensation when an intentional crime of violence is committed on the territory of Ukraine that causes impair- ment of health or death.²⁸⁵ This envisages that the state will pay compensation to the victim regardless of whether the offender has been identified and is being prosecuted or located. The state can, wherever possible, subsequently sue the offender in civil proceedings for the compensation it has “advanced” to the victim.²⁸⁶

The scheme is envisaged to be run by commissions established by the Ministry of Labour and Social Policy.²⁸⁷ Eligibility for the compensation is limited to: citizens of Ukraine, state- less persons permanently resident in Ukraine, citizens of a Council of Europe member with a compensation scheme who are permanently resident in Ukraine, or citizens of a state par- ty to ECCVVC.²⁸⁸

In order to realize the right to the compensation, the victim or the applicant must have reported the crime within 48 hours of having a “real possibility” of doing so and should dil- igently fulfil procedural obligations in case of a criminal investigation.²⁸⁹ (Amongst other documentary evidence, a copy of the ruling giving victim status is required.)²⁹⁰ The grounds for refusal of compensation include: circumstances when the person knowingly agreed to the risk of injury or death; cases of self-inflicted injuries or death; or where the victim sus- tained the damages as a result of participation in a political or military conflict.²⁹¹ The damages would include loss of earnings, medical, hospital and health expenses, funeral ex- penses, and maintenance for dependents. Although moral damages are not covered, the law explicitly permits a victim to sue a defendant in addition to this claim.²⁹²

Where there is no identified defendant this law would clearly introduce a possibility of com- pensation to trafficked persons that did not previously exist. There is also a guarantee of payment from the state. In other cases, the law simply sees the state as an intermediary in civil proceedings thereby relieving the victim of the burden of pursuing the civil action to- gether with or independent to criminal proceedings but also guaranteeing them payment. A victim can also claim other damages not covered by the state compensation if they pur- sue the claim themselves via the prosecutor or their own lawyer (see below). However, they would then be subject to two stressful procedures — one with the court and the other via the commission — but material damages would be “guaranteed” by the state.

²⁸⁵ Art 2 Draft Law on Compensation of Victims of Violent Crimes. ²⁸⁶ Ibid., Art.22. ²⁸⁷ Ibid., Art.12. ²⁸⁸ Ibid., Art.4. ²⁸⁹ Ibid., Art.5. ²⁹⁰ Ibid., Art.8. ²⁹¹ Ibid., Art. 11. ²⁹² Ibid., Art.6.  5. Country Profi les: Ukraine 101

The second draft law was proposed by three MPs entitled “On Compensation at the Ex- pense of the State of Material Damages Caused to Citizens Who Suffered from Crime”. The Parliamentary Committee on Legislative Support to the Law Enforcement recommended dismissing this draft law and this recommendation was upheld by the parliament in its de- cision of 19 April 2007.

5.6.2.2. Compensation awarded through civil-, criminal-, and labour-law procedures

Criminal and civil proceedings

Article 28 of the Criminal Procedure Code states that a person who has sustained materi- al or moral damage as the result of a crime is entitled to lodge a civil claim during criminal proceedings against the accused who should bear material responsibility for their actions. Where the victim has died the claim may be taken by one of a list of relatives and where the person is a minor it should be taken by a parent or appointed guardian. This claim should be reviewed by the judge together with the criminal charges and the amount of damages is based on evidence provided in the course of the trial. The claim should be lodged prior to the court investigation although there is authority for stating that it should not be rejected if submitted during the court investigation.²⁹³ It is also possible to pursue a separate civil claim after the finalization of a criminal case using civil procedural rules so long as the case was not dismissed during criminal proceedings.

The prosecutor must present the facts and evidence for the claim to the court, and a judge in a criminal case must come to a conclusion on it providing well reasoned motives for his/ her decision. The only exception to this is if the victim fails to attend court or the defend- ant is acquitted.²⁹⁴

Damages available to a victim include material damages defined by Art.22 of the Civil Code as follows:

1) losses incurred by a person as a consequence of destruction or damage to a pos- session, and expenses a person has incurred or will have to incur to restore his/ her infringed rights (actual damages); 2) income a person could have received under normal circumstances if his/her right had not been violated (lost profit);

²⁹³ “a court may not reject a civil claim lodged by a person who has suffered material or moral damages as the result of a crime committed against him or her purely because it was lodged during the court investiga- tion” (Resolution of the Board of Judges in the Judicial Chamber for Criminal Cases of the Supreme Court of Ukraine from 12 October 2004) cited in N. Akhtirskaya, Trafficking in Persons in Ukraine: Evidence of Court Practice (Ukrainian Academy of Judges, 2006) . ²⁹⁴ Para 3 Decree 3 by the Plenary Session of the Supreme Court of Ukraine of 31 March 1989 On the Practice of Application by the Courts of Ukraine of the Legislation on Compensation of Material Damages Inflict- ed by a Crime and on the Recovery of Groundlessly Acquired Property.  102 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

and moral damages defined by Article 23(3) of the Civil Code:

1) physical pain and suffering inflicted on a natural person as a consequence of dis- ability or other damage to health; 2) mental suffering inflicted on a natural person as a consequence of unlawful acts against this person, his/her family members and close relatives: 3) mental suffering inflicted on a natural person as a consequence of destruction or damage to his/her property; 4) derogation of honour and dignity, business reputation of a natural person or le- gal entity.²⁹⁵

The amount of financial compensation for moral damage is determined by the court depend- ing on the nature of the offence, gravity of physical and mental suffering, the deterioration of the victim’s abilities and deprivation of possibilities for their use, degree of guilt of a per- son who inflicted moral damage if the guilt can be invoked as grounds for redress, and with account to other relevant circumstances. Moral damages are compensated regardless of the material damages liable for compensation.

According to a 2006 study supported by the OSCE Project Co-ordinator in Ukraine (PCU) only 45 out of 198 individuals lodged claims and, from those, the courts often did not give reasons for rejecting claims or failed to conclude the amounts of the awards that should be granted, contrary to their legal obligations.²⁹⁶ In another study financially supported by the OSCE PCU, out of 51 criminal cases of trafficking for sexual exploitation in Ukraine only 20 claims for compensation were lodged by the victims.²⁹⁷ All of these cases received at least partial awards. The main reason for failing to lodge a claim was lack of awareness of the full extent of the right. They were either not informed or were not fully informed of the right (e.g. that they could also claim moral damages). However, they also cited lack of confidence in the system for obtaining compensation and lack of willingness to engage with the bu- reaucracy, fear of reprisals, and lack of evidence of material losses as other reasons for not pursuing compensation.²⁹⁸

²⁹⁵ See also Para 3 Decree 4 by the Plenary Session of the Supreme Court of Ukraine of 31 March 1989 On Court Practices in Cases on Redress of Moral (Intangible) Damages as amended: “moral damage is defined as intangible losses caused by moral or physical suffering or other negative occurrences inflicted upon a natural person or a legal entity by illegal acts or omission of other persons.” According to ch. 8, Y. Streka- lov, Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings (OSCE, 2006): “In accordance with the effective legislation, moral damage can include disparagement honour, dignity; detriment to prestige or business reputation; moral sufferings caused by damage to health; violation of property rights (including intellectual property), consumer rights, and other civil rights; unlawful inves- tigation or court procedures; disruption of normal social relations due to impossibility of pursuing active social life; disruption of relations with other people and other negative consequences.” ²⁹⁶ Ibid., Strekalov, ch 8. ²⁹⁷ Inna Shvab, Issues of pre-trial and judicial investigations into human trafficking cases: An analysis of selected cases (2007). ²⁹⁸ Ibid., pp. 116–117 of the published Ukrainian version.  5. Country Profi les: Ukraine 103

A minority of victims had been advised not to pursue a civil claim because it would reflect negatively on them at trial as they could be perceived by the judge to be testifying only for gain. In some cases the law-enforcement officers could not find any other reason for a vic- tim to refuse to testify except that payments must have been made by traffickers to victims to convince them not to give evidence at court.²⁹⁹

In cases where claims had been made to the court, the researchers found the work done by investigators lacked professionalism, the amounts claimed were unreasonably high and was unsubstantiated by documentation.³⁰⁰ Where the work was done by lawyers the quality was improved. The cases focused mainly on moral damages as victims had either suffered no ma- terial damage or they had not kept evidence of those expenses given the length of time over which the crime had been committed (5 out of 20 claimed material damages). Five of the claims were allowed in full but most often they were only partially granted e.g.:

• A claim for UAH 50 000 moral and UAH 17 000 material resulted in an award of UAH 2000 (approx. 300).³⁰¹

• Claims for UAH 10 000 and 5000 reduced to UAH 2,000 each (approx. 300);³⁰²

• Claims for UAH 50 000 moral damages in 2 cases, each granted UAH 20 000 (ap- prox. 3000).³⁰³

²⁹⁹ Ibid., p. 71 of the published Ukrainian version. ³⁰⁰ Ibid., p. 119 of the published Ukrainian version. ³⁰¹ Ibid., p. 120, Dnipropetrovsk region. Case information from OSCE PCU: A woman from Dnipropetrovsk who often visited the United Arab Emirates requested her daughter in Ukraine to look for poor girls and to offer them employment in the UAE as waitresses, baby-sitters or prostitutes. Overall about 6–7 girls were recruited (one of the victims was 11 years old). All travel arrangements (including false marriages to obtain visas) were made by the traffickers. Upon arrival all the girls were forced into prostitution and all earnings were taken by the traffickers. When back in Ukraine, two victims went to the police. The traf- ficker tried to influence the victims by offering them a “compensation” payment. Later, one of the victims refused to continue the cases, supposedly because she received money from the trafficker. The verdict of the court was 5 years in prison with 3 years probation delay. The verdict was “soft” for several reasons but mainly the negative attitude of the court caused by the victims behaviour — they started arguing with one another. Also, the claim was composed by the investigator in a way that implied that they had knowingly gone to work in sex services and were seeking the money they had been promised rather than using any of the legal arguments for moral damages. ³⁰² Ibid., Shvab report, Luhansk region, p. 120. ³⁰³ Ibid., Zhytomyr region, p. 120. (Case information from OSCE PCU: During 2001–2004 three men from Zhytomyr based on a prior agreement with two Russian women used deception to recruit three girls-mi- nors from a village in the region to work as “highly-paid waitresses” in a café in Moscow owned by a sister of one of the recruiters. In Moscow the minors were threatened and forced to provide sexual services to men. The victims suffered from physical violence and were subject to debt bondage. Within some period of time the victims managed to escape and returned to Zhytomyr region. The court found the perpetrators guilty of trafficking and sentenced to eight, six and three years in jail with compensation of moral damage to victims.)  104 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

The compensation amounts were found to vary for a number of reasons: insufficient proof of moral damage; a lack of established legal norms for “measuring” moral damage; the cir- cumstances of the defendant; too high an amount having been claimed; incorrect behaviour by victims in court; and one case of an incompetently drafted claim.³⁰⁴ Crucially, howev- er, none of the victims have, until now, actually been paid their compensation despite the awards. The reasons for this include the complex and lengthy procedures required for con- fiscation of assets, the absence of assets to be confiscated or general difficulties with the execution of judgements and the bailiffs system in Ukraine.³⁰⁵

It is clear from case verdicts that judges make an adjustment to their findings of damages depending on whether they believe the victim was aware they were travelling to work in the sex industry. In at least one case a claim was rejected by a court that called into question a victim’s character and motives:

… she voluntarily went to work in the Czech Republic, without any coercion. She knew what the work would be. She agreed to the sharing of her income between herself and the defendant. She had not laid any claims for material damages before she was summoned by the Department for Fighting Organized Crime (OBOP).³⁰⁶

This case is unusual in that it appears the victim had been proven to be a victim of traffick- ing who was subjected to unjustifiable “fines” and beatings whilst working as a prostitute on the Czech/German border. However, even so the judge was clearly not inclined to see her as deserving of compensation on the grounds that her initial recruitment had not been co- erced. In another case, the verdict states that:

The court partially accepts the civil claim of victim B. The court considers that the combined actions of the defendants inflicted moral damages on the victim through her having been sold for sexual exploitation. At the same time, the victim agreed of her own free will to go to Moscow and engage in prostitution, thus placing her- self in the position of object of sale³⁰⁷

In the study Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings there is a case where 20,000 UAH and 15,000 UAH were granted to two victims trafficked to Turkey for sexual exploitation. In another case the amount of compensation for moral damages was de- creased because the judge found the victim to have consented to work as a prostitute:

When determining the amount of redress for moral damages, the Court disagreed with the amount of 10 000 UAH per person claimed by the victims L. and Ye. and stated that only 1 200 UAH can be ordered in compensation, as the victims failed

³⁰⁴ Ibid., p. 121. ³⁰⁵ Ibid., p. 122. ³⁰⁶ Verdict 26 August 2004 cited in op. cit. note 284, Akhtirskaya pp. 47–48. ³⁰⁷ Verdict from 10 November 2004, a court in Kharkiv, cited in ibid., p. 49.  5. Country Profi les: Ukraine 105

to prove that the damage was inflicted to a greater amount, because they consent- ed to work as prostitutes and were detained at the state border.³⁰⁸

The highest level of compensation in the cases published in this report was 20,000 UAH (3000) which was awarded in two cases. Somewhat smaller amounts, namely UAH 10,000 (1500) were awarded to 3 victims in a separate case. The lowest level of moral damages namely UAH 1000 (150) was awarded in another case.³⁰⁹

Proceedings in Labour Law

Essentially, Ukrainian labour law does not regulate “exploitation” cases due to the fact that under Soviet labour law “exploitation” was considered an obsolete phenomenon. The new draft Labour Code has been long debated within parliament and elsewhere, includ- ing with the expert input from the ILO, for some years now and remains a highly contested piece of draft legislation. There are also no specific labour courts but a labour law violation would come before a first instance court or administrative court dependent on the cause of action. Art, 173 of the Criminal Code envisages punishment for a grave violation of a labour agree- ment, and forcing the victim to perform work not mentioned in the agreement is listed as one potential violation. The same crime exists in relation to labour agreements to work abroad.

5.6.2.3. Asset seizure

Under Art. 29 Criminal Procedure Code the police and prosecutors are obliged to take meas- ures to guarantee the possibility to confiscate the property of the accused in cases where the punishment might include confiscation (including trafficking). However, the study found that in many trafficking cases they have failed to do so either because the accused are not making huge amounts of money from their crime (being mainly recruiters) and hence do not have assets, the assets are needed by dependants of the defendant (e.g. their children) or the defendant has prepared well by registering assets in the name of a friend or relative or disposing of them quickly at the outset of the investigation.³¹⁰

If, during the criminal proceedings, it can be shown that the property was obtained by criminal means then it may be used to recompense the damages regardless of whether the property is jointly owned with another individual. Under Art.125 of the Criminal Procedure Code any property of the criminal can be used for compensation if confiscation is one of the potential sanctions for the crime.

NGOs have suggested the establishment of a fund made up of seized assets from which com- pensation should be paid as well as legal expenses.

³⁰⁸ Op. cit. note 295, Strekalov, ch.8. ³⁰⁹ Ibid. ³¹⁰ Op. cit. note 297, Shvab, pp. 122-123 of the published Ukrainian version.  106 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

5.6.2.4. Assistance

Police investigators are obliged to inform victims of their rights including the right to make a civil claim.³¹¹ Additionally, according to Plenum of the Supreme Court of Ukraine Decree No. 13 of 02.07.2004 the courts are under a continuing obligation to ensure victim’s rights are implemented and respected. The Supreme Court decreed:

1. To draw attention of courts to the fact that consistent and implacable compliance throughout all stages of criminal judicial proceedings with the provisions of the criminal procedure legislation of Ukraine that provide for the rights of victims of crime, is one of major preconditions for the fulfillment of citizens’ rights for court protection from unlawful trespasses, as declared in Article 55 of the Constitution of Ukraine.

Having the legal status of “victim” confers upon a trafficking victim certain rights³¹² in- cluding that of representation, which could be by a lawyer, friend or close relative (or social worker or NGO representative).³¹³ The victim proposes the representative and the head of in- vestigation or the judge in the court proceedings allows or refuses the proposal. The victims and representatives can participate in court as parties and enjoy equal rights and freedoms in submission of evidence, examination of the evidence and proving its pertinence before the court.³¹⁴ As a “civil claimant” the victim enjoys further rights.³¹⁵

³¹¹ Article 122 CPC Procedures of Notification of a Victim on his/her Rights.An investigator who recogniz- es a person as a victim of a crime, shall explain this person his/her rights stipulated in Article 49 of this Code and shall note these matters in a resolution that shall be confirmed by signature of the victim. If a crime caused material damages to a person, an enterprise, an institution or an organization, an inves- tigator shall notify a victim and his/her representative on the right to make a civil lawsuit and shall note these matters in a protocol of interrogation or shall send a written notification to the victim; a copy of the notification shall be incorporated into the case materials. ³¹² As cited in M. Wijers and R. Haveman, Trafficking in human beings for the criminal justice chain in Ukraine (IOM, July 2006), Article 49 CPC Rights of the victim: “A citizen, recognised as a victim of a crime, shall have the right to testify in a case. A victim and his/her representatives shall have the follow- ing rights: - to submit evidence, - to submit requests, - to review all materials on the case from the moment of completion of the pre-trial investigation, or from the moment of transfer of the case for court examina- tion (in cases that do not incorporate pre-trial investigation); - to participate in the court examination; - to submit motions on dismissal; - to appeal against actions of a person in charge of inquiry, an investigator, a prosecutor and a court, as well as to appeal against the court sentence or court orders and resolutions of a people’s judge; and, provided relevant reasons - the right to have one’s security ensured. In cases, stipu- lated in the CPC, a victim shall have the right to uphold a charge in the course of the court examination, personally or via his/her representative. A victim can participate in court debates.” ³¹³ Art. 52. ³¹⁴ Article 16(1) CPC. ³¹⁵ As cited in op. cit. note 312, M. Wijers and R. Haveman, Article 50 CPC Rights of the civil claimant: “A civil claimant or his/her representatives have the following rights: - to submit evidence; - to submit re- quests; - to participate in court examination; - to apply to a body of enquiry, an investigator and a court with requests to take measures in order to secure enforcement of their claims; - to pursue a civil charge; - to review materials on the case from the moment of completion of the pre-trial investigation, or from the  5. Country Profi les: Ukraine 107

There is, however, no free legal aid or state subsidized provision of lawyers for victims, which impinges on the realization of the rights of victims:

without a lawyer the chances of the victim being able to prove her/his case are min- imal. Theoretically the prosecutor is supposed to defend the interests of the victim; in practice the victim is highly dependent on a lawyer to do so;³¹⁶

Of the cases examined in the Shvab study³¹⁷ less than half of the victims were represented by a lawyer. They were either unable to find a lawyer or pay their fees or they did not want to have a recommended lawyer. In several cases the same lawyer represented several vic- tims. Often lawyers did not meet their clients in advance of the court hearing and did not prepare the victims for court. There were wide-ranging findings regarding the quality of the representation but some of the victim’s representatives were considered to be inexperienced and unskilled at their jobs.

5.6.3. Conclusion on Ukraine

Substantial efforts have been made to build a body of law that implements the legal rights of victims in Ukraine including guidance on the nature and scope of damages. There is also a proposal for a state-funded compensation scheme, which, while being available only to victims of violent crime and only for paying material damage, is laudable and could make a real difference in terms of whether compensation awards are actually paid. However, the state will have to make substantial efforts to ensure the commissioners are appointed and trained, have an accessible administrative system, and have sufficient guidance to make con- sistent decisions.

Otherwise the right to sue an accused within the criminal procedure is well-established as is the right to be informed of one’s rights and to be represented in the proceedings. There is also a body of case law where compensation has been awarded in cases that are identified as trafficking for sexual exploitation. This has resulted from a vibrant NGO community and lawyers providing assistance and advice to trafficked persons, which has developed court practice.

In principle it is therefore accepted by the courts that victims have a right to make a claim for compensation and that they are eligible for damages. Moral damages have been demon- strated to be more pertinent than material damages as trafficked persons have, in general,

moment of transfer of the case for court examination (in cases that do not incorporate pre-trial investi- gation); - to submit motions on dismissal; - to appeal against actions of a person in charge of inquiry, an investigator, a prosecutor and a court; as well as to appeal against a court sentence or court orders to the extent of their connection with a civil lawsuit; and provided relevant reasons; – the right to be granted security.” ³¹⁶ IOM Report see above n 312. ³¹⁷ Op. cit. note 297, Shvab, pp. 109–110 published Ukrainian version.  108 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

not been able to support material damages claims with documentation. Unfortunately, as in many jurisdictions, victims rarely, if ever, receive payment of the awards.

However, criminal court practices appear to be inconsistent when it comes to drafting civ- il claims, processing claims, deciding on their validity, and the levels of awards. There is evidence that judges are occasionally guided by their own personal assumptions about traf- ficking rather than by the evidence when deciding claims. There is also evidence of “pay-offs” by traffickers in order to convince the victim to drop the legal case. This demonstrates the need for guidance and training of judges and investigators in terms of sensitization to traf- ficking cases and to how to calculate a damages claim in a consistent manner.

Labour law does not currently offer any accessible remedies but this could alter with the pas- sage of a new Labour Code.

5.6.4. Good practice in Ukraine

• There are attempts being made to establish a state fund to pay compensation in cases of violent crime. The model involves the state inheriting the ability to sue the trafficker/exploiter on behalf of the victim, which fulfils the moral imperative of making the wrongdoer pay and will enable the state to recoup some of the funds; • The law obliges victims to be informed of their rights to claim compensation at an early stage; • There is a substantial body of case-law regarding claims for moral damages grant- ed in cases of trafficking for sexual exploitation; • Representation by lawyers is available and has a positive impact on the claim; and • The efforts of civil society groups and their work in advising trafficked per- sons have made a great impact on the development of the principle of granting compensation.

5.7. united kingdom

5.7.1. Legal and institutional framework

The UK is a party to UNTOC and the Trafficking Protocol as well as the European Con- vention on Compensation to the Victims of Violent Crime. It has also ratified the ILO Conventions relating to Forced Labour but only one of those regarding the Protection of Migrants (ILO C97). The government has recently signed the Council of Europe Conven- tion against Trafficking and has commenced measures to implement the requirements of that Convention.³¹⁸

³¹⁸ See “New Deal for Trafficking Victims”, 24 March 2007, The Guardian, http://www.guardian.co.uk/ immigration/story/0,,2041718,00.html. Please note there are numerous initiatives in the UK in rela- tion to trafficking in persons since April 2007. These have not been updated unless they specifically relate to compensation issues.  5. Country Profi les: United Kingdom 109

The UK has a common law legal tradition. The national laws criminalising trafficking are sections 57–60 Sexual Offences Act 2003 (trafficking for sexual exploitation) and s.4 Asylum and Immigration Act (Treatment of Claimants) Act 2004 (trafficking for labour exploita- tion). There are several other legislative measures that are relevant to trafficking such as the Gangmasters (Licencing) Act 2004, the creation of an Authority for regulating Gangmas- ters, and the Proceeds of Crime Act 2002, which deals with money laundering and asset seizure issues.

Institutionally the UK does not have a national rapporteur or co-ordinator on trafficking. However, the government has recently published a National Action Plan on Human Traf- ficking.³¹⁹ There is a Ministerial Group on Trafficking and an Advisory Stakeholder Group established in 2005 under the auspices of the Home Office (Under-Secretary for Policing, Se- curity and Community Safety) but bringing together other relevant departments. There is also an Illegal Working Stakeholder Group chaired by the Home Office Minister for Immi- gration, Citizenship and Nationality. A UK Human Trafficking Centre was launched in 2006 and aims to co-ordinate the law-enforcement response.³²⁰ Additionally, a London-based po- lice, immigration service and NGO partnership in the form of the Poppy Project has been established to provide a victim identification and assistance service to a limited number of victims of sexual exploitation.³²¹

The government has been criticized for taking an “immigration law” approach to trafficking in human beings rather than a human rights based approach³²² and problems have recently been reported in relation to licensed gangmasters.³²³

5.7.2. Compensation and damages schemes

5.7.2.1. State compensation schemes

The Criminal Injuries Compensation Authority administers a government-funded scheme that provides compensation to victims of violent crime who have sustained physical or psychological injury which is “not purely minor”. The crime must have taken place within England, Scotland or Wales³²⁴ and a claim should be made within two years of the crime.³²⁵ The scheme is also available to compensate relatives of a person who died as a result of a crime and to people who have a close relationship with a victim of crime and who sustained a psychological injury as a result of their presence at the crime or their close involvement

³¹⁹ See documents at http://www.homeoffice.gov.uk/documents/human-traffick-action-plan. ³²⁰ See http://www.ukhtc.org. ³²¹ http://www.eaves4women.co.uk/POPPY_Project/POPPY_Project.php. ³²² Letter/submission by Solicitors International Human Rights Law Group to Home Office, 19 March 2007. ³²³ “Migrants deceived and exploited” and “Joining the Immigrant Underclass”, BBC News, 25 April 2007, available at http://news.bbc.co.uk/2/low/uk_news/6593321.stm. ³²⁴ There is a separate scheme for Northern Ireland. ³²⁵ Unless special circumstances apply.  110 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

soon afterwards. The types of damages available include an element for both moral and ma- terial damages:

a) An award for the pain and suffering caused by the physical or mental injury. The actual amount for this is fi xed by a “tariff ” which has 25 levels of compensation for injuries ranging from 1,000 to 250,000.³²⁶ (e.g. 27,000³²⁷ for loss of one eye, 1,000–33,000³²⁸ for sexual abuse, 8200³²⁹ for a disabling mental illness and tem- porary mental anxiety, confirmed by psychiatric diagnosis, lasting 2 to 5 years).³³⁰ The current tariff was set in 2001 by Parliament.

b) A fatal injury award available to a parent, child, spouse or partner. The amount is fi xed at 11,000³³¹ if there is just one person who is able to claim an award, or 5,500 each if there is more than one. If such a person was dependent on the deceased then an award may also be made in relation to this.

c) Special expenses: Funeral costs and costs of specialist medical treatment or equip- ment can be claimed.

d) Loss of earnings: compensation is only available if the victim is unable to work for a full 28 weeks from the date of the injury and requires written reports from the employer and doctor.

Loss of earnings and special expenses (c & d) above) are paid up to a maximum of 250,000 so the maximum combined amount payable under the scheme is 500,000 for one injury.³³² If more than one injury is sustained then only the three most serious are compensated at 100 per cent of the tariff amount for the highest rated injury; plus 30 per cent of the tariff amount for the second highest rated; plus 15 per cent of the tariff amount for the third-high- est rated.

For a successful claim a criminal conviction is not required. However, a victim is required to have reported the matter to the police in a timely manner and to have medical evidence. They should also have been prepared to co-operate and assist the investigation and prose- cution (in 2004/5, 30 per cent of claims were refused for a delay in reporting or “failure to cooperate”).³³³ Additionally, the CICA may refuse or reduce the amount if the victim has

³²⁶ Approx. 1400–351,830. ³²⁷ Approx. 38,000. ³²⁸ Approx. 1,400–46,438. ³²⁹ Approx. 11,539. ³³⁰ See tariff calculator at https://w w w.cica.gov.uk/portal/page?_pageid=115,65157&_dad=portal& _schema=PORTAL. ³³¹ Approx. 15,479. ³³² Approx. 351,830 which makes a maximum claim just over 700,000 for one injury. ³³³ See CICA Annual Report and Accounts 2004/5 p. 6 available at https://www.cica.gov.uk/pls/portal/ doc s/PAGE/I N FOR M AT ION _ PAGES/I N FO_ BOX _ BOT TOM _W HODOW EH ELP/A R%2 0  5. Country Profi les: United Kingdom 111

been involved in criminal activity or if the victim provoked the violence by behaving aggres- sively or starting a fight (in 2004/5, just under 21 per cent of claims were refused for these reasons).³³⁴ The other restrictive criteria which may affect trafficking victims is the fact that a victim should not be living with or associated with the perpetrator at the time of the ap- plication unless the perpetrator is actually convicted of a crime. The rationale for this is to prevent the perpetrator from benefiting from the award.

An application is made to CICA which authorizes them to obtain confidential informa- tion from the police, doctors, hospitals, etc. A named caseworker is allocated to the case who processes the claim and aims to come to a decision within one year. Usually the CICA awaits the outcome of a criminal trial where it is pending or ongoing before making a deci- sion. Cases involving complex calculations of damages can take longer. If a claimant is not satisfied then they can apply for an internal review of the decision. If this process does not prove satisfactory then an appeal can be made to an independent body called the CIC Ap- peals Panel.

Information and applications for the scheme are accessible online and the CICA also pro- vides guidance publications in numerous minority languages accessible on the web.³³⁵ The administration of claims on the CICA from claimants located elsewhere within the EU are dealt with under the Victims of Violent Intentional Crime (Arrangements for Compensa- tion) (European Communities) Regulations 2005 which came into force on 1 July 2006 but are not applicable to applicants whose injuries result from crimes committed on or before 30 June 2005.

The CICA provides a relatively streamlined service to victims as compared to a civil proce- dure. It is quicker and less bureaucratic than a civil court. It also has the benefit of taking the defendant out of the equation, which may be an attractive proposition to many victims although, at the same time, it relieves the perpetrator of moral responsibility. On the oth- er hand, the damages are granted only where eligibility criteria are met and. Also, because it is fi xed by a tariff the award may not be as high as an award made by a judge in civil pro- ceedings. The award is therefore likely to be smaller but more easily recoverable than in civil cases. A direct payment is made by the state and is not reliant on the execution of a judge- ment on a civil defendant. However, where given the time taken to make a decision and the restrictive eligibility requirements it can be less accessible than a compensation order made in criminal proceedings (see below). A CICA award can be made where other types of award have also been made although the relevant amounts will be deducted.

The total costs of running the CICA scheme in terms of administration and staff in 2004/5 was 19 million and in this period 67,000 cases were resolved. In addition 321 million

%26%20A%2004-05.PDF. ³³⁴ Ibid. ³³⁵ https://www.cica.gov.uk/portal/page?_pageid=115,63526&_dad=portal&_schema=PORTAL.  112 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

was spent on the compensation payments themselves.³³⁶ It is not appropriate to compare these costs to other OSCE states budgets directly given differences in salary/cost of living, population and number of claims, etc; they are provided to illustrate the scale of the state commitment.

The criterion that demands a victim must have been subject to violent crime causing more than minor injury can create a barrier to eligibility for trafficked victims if they were only subject to psychological violence. The restrictions placed on eligibility have already been used against victims of labour exploitation (also being presumed victims of trafficking) due to the finding that they voluntarily engaged in an unlawful act though their illegal en- try into the UK and hence they failed the eligibility test on “character grounds”. It appears that the relatives of the 21 Chinese cockle pickers who died in the tides of Morecambe Bay in 2004 were refused compensation under the scheme despite a conviction of their exploit- ers for manslaughter, perverting the course of justice and immigration offences.³³⁷ Victims of trafficking for sexual exploitation have also been refused on similar grounds.³³⁸ Although this restriction on eligibility is legitimate in terms of the ECCVVC, it is not in the spirit of the Trafficking Protocol nor the European Convention Against Trafficking, which both fore- see appropriate identification of trafficking victims as part of an integrated response to the problem including the grant of compensation. Where the UK has failed to take steps to iden- tify trafficked victims it is arguable whether the decision not to compensate reflects properly the UK ’s international obligations. Where victims are killed in the course of exploitation that could have been related to trafficking, the identification of trafficking victims is ren- dered more difficult. However, the authorities could make a presumption of trafficking in the light of the surrounding circumstances and could use their discretion to grant compen- sation. In the case of the Chinese cocklepickers it is alleged that the immigration authorities were well aware of the exploitation of the Chinese people in question before they died, as well as the danger they faced in their work but did nothing to prevent it.³³⁹ As a result the victims’ right to life could also have been violated. Thus, the narrow application of the rules

³³⁶ See op. cit note 333, p. 10. In 2004/2005, 35,446 Tariff awards were made, 56 received only between 1,000 and 2,000 to recognise their pain and suffering. Six cases received 250,000, the maximum tariff award and ten cases received the maximum award of 500,000, including lost earnings and special expenses. ³³⁷ For details of the case and convictions see http://www.cps.gov.uk/news/pressreleases/archive/2006/ 117_06.html. See also “Are Chinese Lives Cheaper?”, 8 July 2004 http://w w w.irr.org.uk/2004/july/ ak000009.html for information about compensation claim. See Mark Ryan, a lawyer for the families. “…the families’ claim has been rejected because the victims ‘voluntarily engaged’ in an ‘unlawful act’. They were human beings and deserve to be treated as such...”, Socialist Worker online, 24 July 2004, http://w w w.socialistworker.co.uk/article.php?article_id=1020. Several queries have been sent to lawyers representing the group requesting confirmation of this. However, no response has been received so the reports remain unconfirmed. It is possible that an appeal is still pending. ³³⁸ Information from Deirdre O’Leary, Assistant Manager of pro bono unit at Lovells. ³³⁹ “MP meets Ministers over cocklers”, BBC News, 12 February 2004, http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_ news/england/lancashire/3480979.stm, “The Scandal of Morecambe”, Daily Telegraph, 13 February 2004 at http://w w w.telegraph.co.uk/ opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2004/02/13/dl1302.xml.  5. Country Profi les: United Kingdom 113

of the CICA scheme appear more oriented to policing immigration than to identifying and compensating in cases of trafficking.

Other documented problems that have been faced by individual victims pursuing compen- sation claims include the early return of victims to their countries of origin. This means that where claimants have already begun claims lawyers have difficulty in communicating with them as well as obtaining evidence of their physical and psychological injuries and in- formation from home-country authorities.³⁴⁰ Where clients have not already begun claims before they leave the territory and they seek legal advice from the UK, lawyers’ firms can be restricted from representing them due to obligations (arising from money laundering regu- lations) to physically see the client and check their identity and address details.³⁴¹

As of May 2007, the Poppy Project had referred 12 potential cases of compensation claims to lawyers. Seven had been submitted for a claim and were awaiting adjudication. In July 2007 the CICA granted the first successful claim to victims of trafficking: ³⁴²

Two young women of Romanian origin were trafficked into the UK for the purpos- es of sexual exploitation. Over a period of years they were subjected to persecution in the form of slavery, forced prostitution, multiple rapes and beatings. They es- caped from their trafficker in January 2006 and were referred to the Poppy Project. They gave evidence in a criminal case against their traffickers who were convicted and sentenced to 21 years imprisonment. The traffickers were not convicted of traf- ficking but of rape and controlling prostitution (it appears the trafficking law may not have been in force at the time) however they were identified as victims of traf- ficking by the Poppy Project. With the assistance of lawyers acting pro bono they made applications to the CICA on the basis that they should be entitled to com- pensation for sexual abuse and to compensation for loss of opportunity/income for the period of years they were falsely imprisoned by their trafficker. After a pe- riod of communication between lawyers and the CICA the CICA made an award of 66,000³⁴³ to one claimant on the following basis: a. For sexual abuse, of over three years, 22,000. This is the amount awarded un- der the standard CICA tariff for cases of sexual abuse of over three years. b. For past loss of earnings/opportunity, 40,000. This sum was a discretionary award, calculated on the basis of 10,000 per year for the duration of the period when the victim was being held against her will. The second claimant was granted 36,500³⁴⁴ based on a similar calculation: 16,500 for a pattern of repeated sexual abuse for up to three years, and a discretionary award of 20,000 for loss of opportunity. The discretionary award is lower because

³⁴⁰ Information from Poppy Project, 19 April 2007. ³⁴¹ Interview with Bronwen Byrnes of the SIHRG, 26 April 2007. ³⁴² Information provided by Anti-slavery International and Parosha Chandran, barrister, November 2007. ³⁴³ Approx. 93,000. ³⁴⁴ Approx. 51,000.  114 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

the second victim was younger at the time so her earning potential was lower and she was not held under control of the trafficker for so long.

This award demonstrates that with the active assistance of lawyers these young women man- aged to convince the CICA that they should receive money to compensate them for what they could have earned during the relevant period had they not been trafficked. It appears that this is based on sums which their earning capacity in the formal economy. It remains to be seen whether the CICA would be receptive to a similar claim and similar types of ar- gumentation when the case is not supported by a conviction in a criminal court.

In December 2007 it was reported that the CICA would change the interpretation of their guidelines to enable victims of forced prostitution and false imprisonment to en- sure compensation claims are more accessible to trafficked persons who have been sexually exploited.³⁴⁵

5.7.2.2. Compensation awarded through civil-, criminal-, and labour-law procedures

As the UK has a common law legal tradition the victim has no standing in criminal proceed- ings and is not able to become a civil party in the case or be represented. There are no special provisions entitling victims of trafficking to any special measures in relation to represen- tation or compensation different than for ordinary victims of crime (unlike e.g. in the US). There are some limited “victim friendly” procedures which have recently been incorporated into court practice (see criminal procedure below). There are also provisions for compensa- tion to be ordered in a criminal case and a victim is always at liberty to pursue a civil case for damages where conditions allow (see civil proceedings below). The civil procedure can be pursued regardless of whether or not there is a criminal conviction.

Labour rights cases are usually pursued in a separate forum called “employment tribunals”.

Criminal Proceedings

There are possibilities for both restitution of goods and compensation for loss in criminal law. If a victim has been unlawfully deprived of goods during a crime then under s.28 Theft Act 1968 a court can order seizure and return of these goods. This is known as “restitution” in UK criminal law and covers concrete items such as victims’ belongings, passport, etc that have been in the possession of the convict as a result of the crime.

Also, upon the conviction of an offender, the court should consider making a compensation order against the offender:

³⁴⁵ “ ‘Sex slaves’ win cash in landmark legal deal”, The Observer, 16 December 2007.  5. Country Profi les: United Kingdom 115

to pay compensation (to the victim) for any personal injury, loss or damage result- ing from that offence or any other offence which is taken into consideration by the court in determining sentence.³⁴⁶

Compensation can be paid for

personal injury, losses through theft of, or damage to property, losses through fraud, loss of earnings while off work, medical expenses, travel expenses, pain and suffering…³⁴⁷

Unpaid or underpaid earnings as a result of the offence itself would be excluded from such compensation orders unless they could successfully be argued to fall within “losses through fraud” or if the court were open to using its discretion. In the magistrates’ courts (which deal with less serious offences) a maximum of 5000 compensation can be awarded where- as in the crown courts there is no limit.

In practice, compensation awarded by the court does not reflect the full extent of the loss and damage as would be calculated in a civil procedure. The courts may be reluctant to grant damages where the nature of the injury or loss is not a clear-cut injury but where is a result of psychological trauma, It may constitute only a nominal amount especially if the defend- ant has been sentenced to prison and no assets have been seized from the offender (see table below for more detail on amounts). In calculating the amount of the award the offender’s assets are taken into account but the system for calculation of damages is otherwise not sub- ject to guidance. The defendant is entitled to pay the amount in instalments and makes the payment to the court which, in turn, pays the victim.

The victim is not represented in criminal proceedings in the UK and so cannot make the application for compensation directly to the court. The victim is therefore reliant on the police, prosecutors and judges in the court process to ensure their claim is heard. The Pop- py Project reports that law-enforcement agencies have been reluctant to help victims access compensation, apparently fearing that the possibility of compensation would be attacked by defence lawyers as enticement to women to give evidence against their traffickers.³⁴⁸ The police should take details of the loss and damages through a “Victim’s Personal Statement”. The prosecutor should then make the court aware of the losses and damages. However, the law on the obligations on the prosecutor to put the claim before the court at the sentencing hearing is unclear. The law does state that where compensation is not granted in cases of death, injury, loss or damage then reasons should be given by the court.

The Crown Prosecutor’s Service Guidelines state that

³⁴⁶ S.130 Powers of Criminal Courts (Sentencing) Act 2000. ³⁴⁷ http://www.cjsonline.gov.uk/victim/compensation.index.html. ³⁴⁸ See Solicitors International Human Rights Law Group to Home Office, 19 March 2007 at note 322.  116 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

The prosecutor may draw the court’s attention to its powers to award compensation and to invite them to make such an order where appropriate.³⁴⁹

This guidance to prosecutors could be worded more strongly and grounded in law to ensure that compensation is considered and the relevant information to support the claim is pre- pared in readiness for the court hearing.³⁵⁰ The guidance goes on to say that:

Victims may have suffered considerable distress, personal injury or financial loss and they are entitled to have these facts and requests for compensation put to the court. Courts attach considerable importance to the making of compensa- tion orders and must give reasons where they do not make an order. Prosecutors should note what compensation was requested, what orders were made and what comments the court may have made in making an award or reducing the amount ordered.³⁵¹

The Code of Practice for Victims of Crime,³⁵² which binds a number of criminal justice agen- cies (including the CPS, police, courts, probation, etc) to a comprehensive set of duties to victims of crimes, does not contain any mention of the duty to inform victims of their right to compensation in the criminal courts or to follow up their claim.

On 30 April 2007 the Sentencing Advisory Council issued guidelines for judges and mag- istrates on all aspects of sentencing in trafficking cases. These guidelines are issued on the basis of case law, government policy, detailed advice from lawyers and academics, and con- sultations with all interest groups.³⁵³ In relation to compensation these state that in all exploitation cases including trafficking:

6.9 Confiscation and compensation orders have particular relevance in the context of exploitation offences, where it is extremely likely both that there will be prop-

³⁴⁹ http://cps.gov.uk/legal/section15/chapter_c.html#10. ³⁵⁰ The Prosecutor’s Pledge leaflet published in 2005 makes several “pledges” to victims of crime, amongst which is a “PLEDGE: On conviction, apply for appropriate order for compensation, restitution or future protection of the victim. The prosecutor will always consider whether there should be an application for compensation or restitution on your behalf. In appropriate circumstances the prosecutor may also encour- age the court to impose a restraining order to ensure your future safety. In doing so, they will take into ac- count anything you have said in your Victim Personal Statement.” ³⁵¹ http://www.cps.gov.uk/publications/docs/prosecutors_pledge.pdf. ³⁵² October 2005. Available at http://www.homeoffice.gov.uk/documents/victims-code-of-practice ?view=Binary. ³⁵³ Under Section 172 of the Criminal Justice Act 2003 a court is obliged “to have regard to” a relevant guide- line, and section 174(2) of the same Act requires a court to give reasons where it imposes a sentence of a different type from that which would come within the guideline. However, this mainly refers to sentenc- es which are outside of the broad sentencing bands proposed in the Guidelines, e.g. a community penalty being imposed rather than prison. Issues such as the non-payment of compensation and confiscation are less likely to be appelable because of a failure to follow the Guidelines but not impossible especially as the Guidelines have recently been strengthened on this issue.  5. Country Profi les: United Kingdom 117

erty that can be seized from the offender and also that exploited victims will have been caused a degree of harm that might merit compensation.³⁵⁴

This paragraph explicitly links compensation to the ability to recover assets from the offend- er (for more detail see section on asset seizure below). In relation to trafficking in particular the guidelines go on to state that:

10. Where an offender has profited from his or her involvement in the prostitution of others, the court should consider making a confiscation order³⁵⁵ approximately equivalent to the profits enjoyed.³⁵⁶

The following statistics are the most recently available regarding the numbers of compensa- tion orders made in criminal cases and the amounts awarded. The percentage of cases where awards are made is very low especially for sexual offences. This may reflect the fact that judges have been unwilling to impose compensation orders and custodial penalties simul- taneously. They may also indicate that the defendants are seen as having insufficient means to pay; asset seizure powers have only recently been strengthened. Equally the actual awards are extremely low. It could be concluded that a payment of less than 700 for a sexual or vio- lent act is likely to be viewed by the victim more as a humiliation than an act of justice.

Compensation orders in criminal proceedings:

Crown Court Magistrate’s Court 2005  of cases where Average amount  of cases where Average amount compensation granted of compensation compensation granted of compensation All offences* 7 1576 17 158 Sexual offences + 1 654 25 193 Violent offences+ 15 655 32 252 Fraud/forgery+ 8 8092 28 424 Criminal damage+ 15 660 49 212

Taken from Home Office Statistical Bulletin, Sentencing Statistics 2005 England and Wales.³⁵⁷ * Includes serious and minor (summary) offences but not road traffic cases. + Includes only serious offences i.e. those which could be dealt with by a Crown Court.

In 2005 there were no compensation awards made for trafficking for sexual exploitation al- though 12 individuals were convicted and sentenced to immediate imprisonment.³⁵⁸ No

³⁵⁴ Sentencing Guidelines Council Sexual Offences Act 2003 Definitive Guidelines, part 6, p. 105, para. 6.9 available at http://www.sentencing-guidelines.gov.uk/docs/0000_SexualOffencesAct1.pdf. ³⁵⁵ Under Proceeds of Crime Act 2002 — see below. ³⁵⁶ Op. cit. note 354, Sentencing Guidelines, p. 130 para. 10, http://www.sentencing-guidelines.gov.uk/ docs/0000_SexualOffencesAct1.pdf. ³⁵⁷ Page 97. ³⁵⁸ Similarly no compensation orders were made for those found guilty of “prostitution for gain” (the UK equivalent of exploitation for prostitution) in 2005. See 2005 Criminal Statistics, England and Wales  118 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

cases of compensation awarded to trafficking victims in criminal cases could be identified in the course of this study. Equally, prosecutors interviewed for the ODIHR UK NRM study did not know whether any compensation had been ordered in trafficking cases. They stat- ed their priorities were securing criminal convictions and seizing the assets of offenders to disrupt criminal activity.³⁵⁹

If the defendant fails to pay the compensation owed to the victim then the court (not the victim) has the right to enforce the order. The decision on any enforcement action is for the court to make, in the light of all the circumstances of the case. The courts can order that deductions be taken from an employed person’s earnings or, if the offender is unemployed, from certain state benefits. They can also issue a warrant of distress, which instructs bailiffs to seize and sell goods belonging to the offender up to the value of the compensation order and any related costs. Two further possible methods of enforcement are the “clamping” of an offender’s vehicle and the inclusion of the unpaid compensation order on a register of fines and judgments that is open to public inspection, which may have an effect on the of- fender’s ability to obtain credit, housing and other services. The ultimate sanction is a period in custody for non-payment.³⁶⁰ Any award made and received is deducted from the amount of enforceable civil damages although it is not taken into account in calculating the actual amount of civil damages.

At least one NGO, the Solicitor’s International Human Rights Group, has lobbied the gov- ernment for an increased use of this power to grant compensation in criminal cases on the basis that it prevents the trafficked victim having to negotiate two sets of procedure where there is a criminal conviction. They also conclude that, because victims are repatriated soon after criminal cases, they have a better chance of pursuing a claim in a criminal case than through the CICA. They also state that compensation orders system should ideally be re- viewed to entail a “broader interpretation” of the notion of loss and damage and to reflect similar levels of compensation paid by the CICA. They also suggest that a government fund made of seized criminal assets could be used to pay such orders where the defendant does not have assets available.³⁶¹

Civil claims against traffickers

Actions in the civil courts against traffickers are possible for claims on the basis of differ- ent causes of action such as assault or false imprisonment. Claims can be made for various types of damages including:

(Home Office) supplementary tables vol. 2. ³⁵⁹ Draft NRM Report on fi le with author. R v Dulghieru and others, who were convicted of facilitating ille- gal migration, trafficking and money laundering offences in relation to eastern European women trafficked into prostitution is awaiting a hearing for confiscation of assets and compensation. ³⁶⁰ Information from Her Majesty’s Court Service (HMCS), http://www.hmcourts-service.gov.uk/infoa- bout/attend/witness/compensation.htm. ³⁶¹ Solicitors International Human Rights Law Group letter/submission to Home Office regarding National Action Plan, 19 March 2007 at note 322.  5. Country Profi les: United Kingdom 119

a) “General” damages such as emotional distress, pain and suffering, loss of amenity (i.e. moral damages); b) “Special” damages (i.e. material damages) such as loss of earnings and promotion prospects, cost of care, accommodation (for example in adapting a house for a disa- bility), special aids and equipment, travel costs (including those of relatives visiting the claimant in hospital) and medical costs. In the case of trafficked victims this may extend to unpaid or underpaid wages, “recruitment agency costs” or other spurious fees paid to traffickers, evidence of which would have to be provided to the court; c) Future damages: these are usually special damages that are expected to be lost in future years and are the most complex to calculate (e.g. loss of earnings over a life- time caused by sustaining permanent disability); and d) Bereavement (fi xed sum of 10,000) and dependency damages in the event of death of a victim.

These civil actions can only be pursued separately from criminal proceedings according to civil procedure and on the initiative of the victim. The standard of proof would be lower than in a criminal case i.e. on the basis of “the balance of probabilities” rather than “be- yond reasonable doubt”. Where a criminal has already been convicted then the court would not have to address the question of fault but would only have to address the question loss- es and damages.

Although the final damages awarded may be greater than e.g. a CICA award or a compen- sation order, a civil action would require legal advice and representation to achieve optimal results.

The enforcement of civil claims by a private individual involves applying to the court for a number of powers to be enabled and exercised, such as the use of bailiffs to seize goods or an attachment of earnings order. The procedures are currently cumbersome and expensive although there are government proposals to modernize and “streamline” them in the Tribu- nals, Courts and Enforcement Bill currently making its way through Parliament.³⁶²

No civil claims for trafficking cases in the UK have been found during the course of this study and it is believed none have been issued.

Employment law claims

Claims against traffickers under various actions defined in employment law (breach of con- tract, unpaid or underpaid wages, deprivation of rights such as sick leave, or health and safety regulation breaches) can be made to an employment tribunal. However, there are se- rious practical problems with this for trafficked persons in that claims must be made within a strict 11-week timescale and migrants may not have access to the tribunal at all. If the em- ployee knew (or should have known) the contract was unlawful (e.g. they do not have legal

³⁶² For drafts, debates and details of parliamentary schedule see http://w w w.dca.gov.uk/legist/ tribenforce.htm#lp.  120 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

status to work or is using false papers, etc) then they do not have the right to take a claim and can be investigated (including by the immigration authorities).³⁶³ The employment tri- bunal has, in the past, refused to consider cases relating to undocumented workers on the basis that the contract had been fraudulently obtained.³⁶⁴ In another case the tribunal re- jected claims that the minimum wage did not apply to irregular migrant workers on public policy ground.³⁶⁵ The Trades Union Congress (TUC) obtained a judgment for a Portuguese worker in forced labour conditions. However, the company subsequently disappeared, and so the judgment could not be enforced.

Domestic workers will generally be considered “employees” or at least “workers” under UK employment law depending on the specific contractual arrangements in place. Accordingly, they are entitled to all employment rights, including health and safety provisions, the na- tional minimum wage and rests under the Working Time Regulations 1998. Even in these cases the workers may experience problems taking a claim as one of the main problems is producing evidence. There are usually no records of how many hours they have worked nor how much was paid to them if they are paid cash in hand, and they do not tend to be be- lieved against the evidence given by their employers, who are often “reputable people” such as doctors or rich families.³⁶⁶ The Home Office Human Trafficking Action Plan (at page 24) states that domestic workers will no longer be considered “migrant workers” but “people ordinarily employed and resident outside the UK”. This would potentially exclude UK em- ployment rights. The accumulation of rights would depend on the visa status of a domestic worker and how long they had been employed in the UK as compared to other countries throughout the duration of the whole employment relationship. A short period of service in the UK relative to the source country, would result in a strong argument that UK employ- ment law would not apply to the relationship.³⁶⁷ In addition, the unclear legal rights of an individual domestic worker may be sufficient disincentive to pursue a claim even where s/ he has an arguable case.

The government’s proposals contained within Making Migration Work for Britain released in March 2006 intend to bring back a restriction on domestic workers’ visas that previously existed namely prohibiting them from changing employers while in the UK. Interest groups are concerned that this will lead to a situation of exploitation for workers who will be un-

³⁶³ The position in any particular case is likely to depend on the seriousness of the illegality and the extent to which the employee colluded with the employer in allowing the illegality to take place. Provided, it could be established that an employee did not consider his or her contract was illegal, the employee would be able to to claim all employment rights such as minimum wage, rest breaks, unlawful deduction from wag- es (where money is taken from wages to pay accommodation without the worker’s consent) and breaches of health and safety regulations. (Information in email correspondence with Bronwyn Byrnes, Solicitors’ Human Rights Law Group as of May 2007.) ³⁶⁴ UK/EAT/0565/03/RN. “The illegal conduct was entirely that of the Applicant and it was the employer who was the innocent participant in what was, in fact, an illegal contract” in relation to a case where an asy- lum seeker was seeking damages for discrimination. ³⁶⁵ Sharma v Hindu Temple cited in op. cit. note 18, PICUM. ³⁶⁶ Information from Bronwyn Byrnes, Solicitor, May 2007 and NGO Kalayaan, see http://www.kalayaan.org.uk. ³⁶⁷ Ibid.  5. Country Profi les: United Kingdom 121

able to leave abusive situations and still remain in the UK. This restriction was previously removed after years of campaigning on the issue.

In gangmaster situations, where different entities pay wages and supervise work, one entity might seek to argue that there is no contract of employment, as the workers are “self con- tractors”. If argued successfully these “self-contracting” workers would be entitled only to some employment rights but not all the rights of “employees”. For example, only employ- ees can sue for unfair dismissal (after 12 months employment) but all workers are entitled to the minimum wage and rest breaks and holidays pursuant to the Working Time Regu- lations 1998.

All workers will be able to take action under discrimination rights where the facts are made out but they will usually need good quality legal advice and representation to do so.³⁶⁸

HM Customs and Excise also has powers to enforce National Minimum Wage legislation through Compliance Teams.³⁶⁹ These can be pursued alongside individuals taking action in employment tribunals. A complaint can be made by an individual (e.g. by post, online or by using a government helpline) and should be dealt with in confidence.³⁷⁰ The compliance inspectors then have the right to inspect an employer and impose penalties and orders to pay unpaid wages to employees and certain former employees. Where the employees fail to comply with this request the compliance teams can impose further orders and enforce their orders through a civil procedure (also used to enforce employment tribunal awards).³⁷¹ The enforcement process is, however, long-winded and complex and the teams cannot receive payments on behalf of workers. This means that complainants’ identities may eventually be revealed to the employer. There are also restrictions on the usefulness of the agency’s work as they assert that the minimum wage only applies to those working legally and they are not trained to identify cases of trafficking or exploitation in order to refer the victims for assistance.

A similar body exists for individuals working in the agricultural setting: the Agricultur- al Wages Team enforces the Agricultural Wages Order for England and Wales.³⁷² Their enforcement work is undertaken in response to specific complaints and is preceded by a

³⁶⁸ For other information see the following weblinks: http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6580917.stm http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6424377.stm http://news.independent.co.uk/uk/politics/article2338402.ece. ³⁶⁹ There are 16 teams in the UK. http://www.cipd.co.uk/subjects/pay/minimwage/nmw.htm?IsSrchRes= 1ww.hmrc.gov.uk/manuals/dmbmanual/DMBM570060.htm. ³⁷⁰ See http://www.hmrc.gov.uk/nmw/complaint.htm. ³⁷¹ For detailed guidance given to inspectors see http://w w w.hmrc.gov.uk/manuals/dmbmanual/ DMBM570060.htm and to employees see National Minimum Wage Policy Guidance as to Penalties at http://www.dti.gov.uk/files/file36381.pdf. ³⁷² On behalf of the Secretary of State for Environment, Food & Rural Affairs using powers incorporated into the Agricultural Wages Act 1948 from the National Minimum Wage Act 1998.  122 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

period of informal arbitration aimed at bringing the parties to an amicable settlement. For- mal inspections of employers pay records are conducted by Agricultural Wages Inspectors…. Where an inspector concludes that a worker has been underpaid he or she can issue an En- forcement Notice.³⁷³

In the guidance given to agricultural workers regarding their rights and enforcement powers it states that, although a complaint can be pursued following the anonymous complaint of an individual, that anonymity cannot be preserved once an Enforcement Notice is issued.³⁷⁴ The enforcement proceedings are very similar to those used by the compliance teams for other forms of work.

Information about the minimum wage and its enforcement is available in English, Lithua- nian, Latvian and Polish on government websites. However, none of this is easily accessible online without detailed searching.

The government has an independent advisory body called the Low Pay Commission which is mandated to:

Monitor, evaluate and review the NMW and its impact, with particular reference to … the effect on different groups of workers, including …migrant workers;³⁷⁵

The 2007 report of this body reviews in some detail the impact of the legislation on migrant workers and agency workers and makes a number of recommendations including that en- forcement of the law in respect of migrant workers needs to be improved:

While we can understand the Government’s position, we believe that the evidence of exploitation of migrant workers is compelling and has heightened our belief that it needs to be addressed as a priority. Therefore we recommend that the Govern- ment, as part of its enforcement programme, choose a low-paying sector to target in 2007/08 that has a high concentration of migrant workers.³⁷⁶

5.7.2.3. Asset seizure

There are numerous laws and provisions regarding asset and property seizure and confis- cation in UK law. They vary according to whether they are undertaken in civil or criminal procedures.

³⁷³ See Official website: http://www.defra.gov.uk/farm/working/agwages/index.htm. ³⁷⁴ Minimum Wages for Agricultural Workers: Agricultural Workers — Your Rights A=and How You Can Ex- pect Them to be Enforced, http://www.defra.gov.uk/farm/working/agwages/pdf/awo-minwage.pdf. ³⁷⁵ Low Pay Commission Terms of Reference 2008 http://www.lowpay.gov.uk/lowpay/TOR.doc. ³⁷⁶ Para 6.44 National Minimum Wage Low Pay Commission Report 2007, p. 230 available at http://www.lowpay.gov.uk/lowpay/report/pdf/6828-DTi-Low_Pay_Complete.pdf.  5. Country Profi les: United Kingdom 123

In a criminal case a court may use powers under the Powers of Criminal Court (Sentenc- ing) Act 2000 in relation to any property seized from the offender upon arrest. These powers can deprive an offender of such property if it was used or intended to be used to commit or facilitate the commission of any offence (i.e. not necessarily the offence for which the of- fender has been convicted).³⁷⁷ The proceeds arising from the disposal of this property can be awarded to the victim “where the offence resulted in personal injury, loss or damage.” (s.145 (1) (a)) and where the court feel the offender’s means are too inadequate to justify ordering a compensation order (s.145 (2)). According to the Crown Prosecution Service guidelines it is “the responsibility of the prosecutor to ask the court to consider making a deprivation order under the relevant legislation.”³⁷⁸ Also “The court should not make an order unless there is adequate supporting evidence and so any application should be fully prepared.”³⁷⁹

The Proceeds of Crime Act 2002 regulates the state’s power to restrain and confi scate crim- inal assets mainly in more serious cases using civil actions. This can currently be done by the Assets Recovery Agency using civil powers separate from a criminal prosecution (e.g. where there is no prosecution) and by the crown court alongside a prosecution. However, it was recently announced that due to the problems encountered by the Assets Recovery Agen- cy in seizing sufficient assets to justify its own existence it will effectively be abolished by 2008 and its powers passed to the Serious Organised Crime Agency and Crown Prosecu- tion Service.³⁸⁰ It remains to be seen whether these agencies will have more luck in seizing criminal assets through civil cases or whether the challenges are inherent in the nature of the task. The police also have separate civil powers relating to the seizure of cash relating to criminal misconduct.

In a criminal case the Act applies where the court is satisfied that the offender has a “crim- inal lifestyle” and has benefited from “his or her general criminal conduct” (Part 2, s.6). An offender has a criminal lifestyle if the offence concerned is a “lifestyle offence” listed in schedule 2 to the Act which includes drug trafficking, money laundering, trafficking for sex- ual and labour exploitation, pimping and running a brothel.

The Proceeds of Crime Act itself suggests that funds confiscated should be held available for civil claims that a victim might bring. If the court believes that any victim “has started or intends to start proceedings against the defendant in respect of loss, injury or damage” it is under an increased obligation to make a confiscation order against the offender’s proceeds of crime (Part 2, ss 6(6)). Unfortunately this legal power is not emphasized in the guidance to prosecutors so they are not told to take specific steps to find out about the victim’s inten- tions in relation to a civil claim. There is also no clear legal connection between confiscated assets and the payment of a compensation order made in a criminal case under the Powers

³⁷⁷ S.143. ³⁷⁸ http://cps.gov.uk/legal/section15/chapter_c.html#11. ³⁷⁹ R v Pemberton (1982) 4 Cr App R (S) 328. ³⁸⁰ See “Assets Recovery Agency abolished”, BBC News, 11 January 2007 at http://news.bbc.co.uk/2/hi/ uk_news/6251339.stm. and “Proposed merger” at ARA website http://www.assetsrecovery.gov.uk/ AboutARA.  124 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

of Criminal Court (Sentencing) Act 2000 (despite what is stated in the sentencing guide- lines — see under criminal procedure).

In general there is much greater emphasis to police and prosecutors to use their new pow- ers to restrain and seize assets than there is to ensure that the victim receives compensation from those same proceeds. It would assist if the CPS Guidance to Prosecutors was amended to reflect the compensation concerns of a victim when it is dealing with confiscation mat- ters given that the prosecutor is, in the main, the driving force behind the application for restraint and confiscation.

In civil cases a private individual has limited powers of search to establish the assets of a civil defendant. However, these must be granted by the court on application. Likewise, a plaintiff can apply for an order “freezing” the defendant’s assets to the limit of the damages claimed (such an order can also apply internationally under a Worldwide Freezing Order). In order to obtain such an order the applicant must have a good arguable civil claim case; there must be a “real prospect” that the assets are located within the jurisdiction, and there must be a serious risk of the dissipation of the assets. The usefulness and success of these powers in a trafficking case will depend on how quickly they are used in a particular case. For example, if the civil case begins after finalization of a criminal case then the impact will be limited as the assets are likely to have been spent, hidden or seized already. However, if used quickly against a defendant with relatively “deep pockets” in a situation where assets can easily be traced then the powers will be of use. Legal representation would be required in order to take the relevant steps and the costs are very likely to be high.

5.7.2.4. Assistance

Some victims of trafficking have been granted temporary residence visas on the basis of their participation in the Poppy Project but this is available only to a limited category of victims of trafficking for sexual exploitation. Most victims have been returned to their countries of origin. Identified trafficked victims are currently eligible to apply for a visa to remain in the UK on humanitarian grounds or in asylum law. These are not specific to trafficking victims but have been granted in a limited number of trafficking cases. Nationals of the new Euro- pean Union countries are entitled to stay in the UK but are not allowed to have “recourse to public funds” during the first two years of residence. As noted in previous sections, the absence of a defined visa regime for trafficking victims covering reflection, recovery and a period of time to engage in legal proceedings has created barriers for trafficking victims to access redress in the form of compensation.

Depending on the particular situation of the victim they may or may not become aware of the possibilities for compensation. Unless the victim is interviewed by the police and iden- tified as a witness in criminal proceedings they are unlikely to obtain information about compensation orders or the CICA from the police. As victims are not separately legally rep- resented in criminal proceedings, advice and representation of a claim for a compensation order would have to come from the police and the prosecutor in the case, from an NGO such as Victim Support or from a court-based witness-support employee. Victims may only  5. Country Profi les: United Kingdom 125

be made aware of the right to pursue a civil claim or a CICA claim through advice from a lawyer dealing with their immigration status, an NGO assisting them e.g. a national NGO (e.g.Victim Support), or a specialist anti-trafficking service such as the Poppy Project.

The pursuit of a CICA claim is possible without legal advice and representation but in or- der for the best supporting arguments to be made and for the evidence to be maximized it would always be better to use an experienced lawyer especially where the victim has a lim- ited command of English. Legal aid is not available in such cases and can only be a provided by Law Centres, Citizen’s Advice Bureaux or lawyers acting pro bono.

In order to pursue an employment or civil law claim a victim must first be able to access in- itial legal advice on whether the trafficker/exploiter could successfully be sued (e.g. whether there is a cause of action, how strong the case is, whether the defendant can be located and served with papers, and whether court orders can be executed and payment actually made by the defendant) and on the nature and length of proceedings. A lawyer acting under a Community Legal Service (legal aid) contract, pro bono (free of charge), for a union or not- for-profit advice agency is likely to be able to give this kind of initial advice to a client

In employment law cases no further legal aid is available to cover the costs of representation in a tribunal and so this would have to be provided free of charge, on a private fee paying ba- sis or as a “no win no fee” case. An additional problem is that since 1 April 2007, changes to the regulations of the Community Legal Service mean that employment lawyers have been restricted to working on a very low fi xed-fee basis in legally aided cases. This means they are paid the same amount regardless of the amount of work done on a case.³⁸¹ As a result many lawyers firms may well decide not to provide any legal-aid service to clients in employment law cases but will rely only on private paying clients.

In civil cases, the lawyer or organization would be able to provide representation services through legal help (legal aid) granted by the Community Legal Service. The latter will be dependent both on very restrictive financial eligibility and the lawyer’s assessment of the chances of success of the claim. In civil cases there is no legal assistance for claims which amount to personal injury unless they involve “deliberate harm”. Claims arising from traf- ficking claims may not be affected by this restriction unless they were based on negligence claims e.g. claims based on health and safety obligations of employers being pursued in civ- il courts.

Restrictions on the availability of free legal aid means that representation can only occur in cases where a lawyer offers services pro bono or with a “no win no fee” agreement. In civ- il cases a no win no fee agreement would have to be linked to the purchase of an insurance policy to cover the opponent’s costs in the event of a loss.

Currently legal-advice work pertaining to all types of compensation claims and civil claims is being taken on by a variety of over-burdened not-for-profit agencies (such as the Law Cen-

³⁸¹ Certain exceptionally expensive cases will be paid in full but this is not common practice.  126 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

tres, Citizen’s Advice Bureaux, etc), unions and lawyers working mainly pro bono.³⁸² There are also a number of specialized agencies e.g. Kalayaan working on behalf of domestic serv- ants. Despite their efforts the legal provision is still insufficient given the complexity of the issues and the vulnerabilities of trafficked people. Many exploited migrants have difficulty accessing advice and justice due to language difficulties, fears about their immigration sta- tus or threats from their traffickers or even peers.

5.7.3. Conclusion on the United Kingdom

The existence of a generous state-funded scheme that pays both material and moral dam- ages is positive. It has also demonstrated some flexibility in terms of the types of damages paid to trafficked victims. Its limitations, however, present problems for trafficking victims especially regarding restrictive eligibility criteria and the limited categories and amounts of damages awarded. Also, the state scheme is restricted to crimes of violence causing in- jury which may not always cover those suffering “psychological violence” and needs to be reviewed to ensure that all trafficking victims are automatically eligible. It is possible that a separate fund established within the CICA scheme (possibly funded from criminal assets) could deal specifically with trafficking cases. This would mean that the criteria for eligibil- ity and the types of damages available could be reviewed and adapted to the specificities of these kinds of cases.³⁸³ Focused training could be provided to the CICA staff and adjudica- tors in the establishment of such a scheme and for processing the claims. The claims could also be dealt with more quickly than other cases. A separate scheme would not detract from the need to judge each case on its merits.

The existence of the power to order compensation orders in the criminal courts is positive, especially in the absence of a possibility to “append” a civil claim, but prosecutors and judges are taking insufficient steps to ensure such orders are considered and granted. These orders are more likely to be paid and are more easily enforced. However, the currently awarded amounts are so low that they risk humiliating the victims further. The guidance to judg- es on compensation awards in trafficking cases should be improved to ensure the nature and scale of damage is reflected. Pro-active steps should be taken by police and prosecutors alike to seize suspected traffickers’ assets. The assets seized through Proceeds of Crime Act criminal law powers should be available to trafficked victims, and the nexus between those powers and the powers of the criminal court to use those assets to pay compensation should be clearer. The victims’ interests remain underrepresented in criminal proceedings, and re- spect and implementation of their rights neither obligatory nor in statutory form.³⁸⁴

³⁸² See joint campaign on access to justice http://www.accesstojusticealliance.org.uk. ³⁸³ Acknowledgement to Bronwen Byrnes and the lawyers of the SIHRG for this suggestion. ³⁸⁴ Substantial problems and recommendations were made by the National Audit Commission report: Victims and Witnesses: Providing Better Support, 2 December 2003, http://www.auditcommission.gov.uk/ reports/NATIONAL-EPORT.asp?CategoryID=ENGLISH^573&ProdID=7CF96FD1-C357-4fe8- AD04-CC1783620077.  5. Country Profi les: United Kingdom 127

The limitations on access to civil justice and enforcement of labour rights are illustrated by the fact that applications to the civil courts or employment tribunals are not surfacing in cases of trafficking and exploitation. This may be due to a number of reasons relating to overall civil procedure in the UK including the absence of or reduction in legal aid, and the impracticality of a lengthy and separate procedure to a trafficking victim (who may wish to or by necessity have to leave the jurisdiction). The issue of enforcing employment law claims is especially important for labour exploitation cases. Whilst case law in this area has not restricted these rights completely it remains limited and the government may take further steps to restrict these rights. Access is already restricted through practical barriers especial- ly to irregular migrants who experience a fear of expulsion (however bad the exploitation they are suffering) and the current legal barriers exacerbate this situation.

The wage inspectorates dealing with the national minimum wage should be strengthened and information about their powers should be more accessible to workers, especially mi- grants. The national minimum wage should apply to workers in trafficked situations and they should be able to access remedies in situations of exploitation. The inspectors should be empowered to identify situations of trafficking in the course of its work.

There is insufficient information and legal and material assistance available to trafficked persons to ensure they are aware of their rights to compensation and to enable them to in- struct those assisting them accordingly. Their insecure residence status or their deportation is a further barrier to compensation claims. A residence permit scheme is required along with better access to legal counselling and representation. Prosecutors and police should be put under a duty to ensure victims are advised of their rights and their views represented in court. Judges should be made aware of their powers to grant compensation orders with- out a specific request and should be more intent on using this power in combination with a custodial penalty.

The involvement of the NGOs in the process of identification and assistance to victims of trafficking is limited to short-term funding of one NGO based in London. Although this is a positive step, a wider network of advice and support agencies are necessary to deal with a broader constituency of trafficked persons and in greater numbers.

The problems with the current compensation schemes in the UK are perhaps best proven by the fact that only one known case of compensation has been identified in the course of this research and that relevant case law is extremely limited in all areas of law.

5.7.4. Good practice in the United Kingdom

• Existence of an efficient and accessible state-funded scheme that pays material and moral damages; • Ability of criminal courts to grant compensation orders with enforcement powers; • Existence of National Action Plan; • Existence of pro bono services from lawyers and entitlement to free legal assistance in limited cases;  128 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

• Practical help provided by many specialized NGOs; and • Existence of a national minimum wage legislation and enforcement bodies.

5.8. united states of america

5.8.1. Legal and institutional framework

5.8.1.1. International obligations

The United States is a party to the UN Convention on Transnational Organised Crime and the Trafficking Protocol. The United States has not ratified the ILO Forced Labour Con- vention or the Migrant Workers Convention, but it has ratified the ILO Convention on the Abolition of Forced Labour (C 105) as well as the ILO Convention on the Worst Forms of Child Labour (C 182).

5.8.1.2. Domestic law: legal and institutional background³⁸⁵

The United States’ oldest anti-slavery statutes date to the period immediately following the Civil War.³⁸⁶ For much of the twentieth century, contemporary manifestations of slavery and involuntary servitude were prosecuted under 18 U.S.C. § 1584 (involuntary servitude) or 18 U.S.C. § 1581 (peonage).³⁸⁷ This changed in October 2000, when the Trafficking Vic- tims Protection Act (TVPA) was signed into law.³⁸⁸ The TVPA was adopted by Congress in response to United States v. Kozminksi, 487 U.S. 931 (1988). In Kozminski, the Supreme Court narrowly construed the involuntary servitude statute to reach only cases “involving the compulsion of services by the use or threatened use of physical or legal coercion.” Id. at 948.³⁸⁹ In part, because the Supreme Court’s interpretation of the involuntary servitude

³⁸⁵ A note on terminology: Criminal statutes are codified in Title 18 of the United States Code. A statute is usually referred to by either its name or its section number (symbolized by §) within Title 18. The stand- ard way of citing the involuntary servitude statute, for example, is 18 U.S.C. § 1584. A piece of legislation, commonly known as an “Act,” may contain many separate statutes, each denoted by a separate section number. Within Title 18, criminal statutes that concern the same topic are grouped into “chapters.” Thus all trafficking related provisions are contained within Chapter 77 (titled “Peonage, Slavery, and Traffick- ing in Persons”). The Trafficking Victims Protection Act added a number of statutes to Chapter 77 of Title 18. Each statute has its own section number. ³⁸⁶ The Slave Trade statute, as amended in 1909, formerly 18 U.S.C. 423 (1940 ed.), and the 1874 Padrone stat- ute, formerly 18 U.S.C. 446 (1940 ed.). ³⁸⁷ See United States v. Kozminski, 487 U.S. 931, 945 (1988) (describing § 1584 as a consolidation of the two earlier statutes). While § 1584 criminalizes “involuntary servitude,” § 1581 criminalizes “peonage,” which is a status or condition of compulsory service based on real or alleged indebtedness. Because § 1581 thus requires that the government prove all the elements of § 1584 plus the additional element of a debt, § 1584 became the preferred prosecutorial tool. ³⁸⁸ Pub. L. No. 106-386, 114 Stat. 1464 (signed into law on October 28, 2000). ³⁸⁹ In Kozminski, the Supreme Court held that § 1584’s reach was “limited to cases involving the compulsion of services by the use or threatened use of physical or legal coercion.” Id. at 948. In enacting the TVPA, Congress explicitly stated that it wished to reach cases of psychological coercion.  5. Country Profi les: United States of America 129

statute did not reach cases of psychological coercion, Congress addressed the issue when it adopted the TVPA.

The new statutes criminalize forced labour; trafficking with respect to peonage, slavery, involuntary servitude, or forced labour; sex trafficking of children or by force, fraud or coercion; unlawful conduct with respect to documents in furtherance of trafficking (docu- ment servitude); and attempts to violate any of the substantive provisions.³⁹⁰ In addition, the TVPA provided for mandatory restitution for victims and both criminal and civil forfeiture of property.³⁹¹ In 2003, the Trafficking Victims Protection Reauthorization Act (TVPRA) created a civil cause of action for violations of §§ 1589, 1590 and 1591.³⁹² The TVPRA of 2005, which was signed into law in 2006, expanded victim assistance programs. The TVPA and the TVPRA will be discussed in detail below.

Institutionally, the United States does not have a national rapporteur or co-ordinator on trafficking. Responsibilities for prevention of trafficking, protection of trafficking victims, and prosecution of trafficking defendants are distributed among several agencies at the fed- eral level. There is an inter-agency working group, called the Senior Policy Operating Group, which is chaired by the Director of the State Department’s Office to Monitor and Combat Trafficking in Persons and reports to the President’s Interagency Task Force to Monitor and Combat Trafficking in Persons. It consists of senior officials from over 10 federal agencies.³⁹³ In brief, the Department of Health and Human Services certifies foreign national adults who are victims of a “severe form of trafficking,” thus enabling them to receive cash assistance, medical care, food stamps, and housing. ³⁹⁴ The Department of Homeland Security investi- gates human trafficking cases and provides immigration relief to non-citizens who are found to be victims of a severe form of trafficking. The Department of Justice prosecutes trafficking defendants. In addition, the Department of Labor and the Equal Employment Opportunity Commission investigate allegations of worker abuse and discrimination and can fi le civ- il cases on behalf of workers. Furthermore, many states have anti-trafficking legislation,³⁹⁵ there are 42 joint state-federal task forces whose purpose is to co-ordinate the law enforce- ment and social service sectors,³⁹⁶ and the anti-trafficking NGO community is very active.

³⁹⁰ 18 U.S.C. §§ 1589-1592, 1594(a). ³⁹¹ 18 U.S.C. §§ 1593, 1594(b) and (c). ³⁹² Pub. L. No. 108-193, 117 Stat. 2875 (2003) (signed into law on 19 December 2003). ³⁹³ For a description of SPOG’s activities, see Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Govern- ment Efforts to Combat Trafficking in Persons FY 2006 (May 2007) at 40, available at www.usdoj.gov/ olp/human_trafficking.htm; Report on Activities to Combat Human Trafficking FY 2001–2005 at 5–7, available at www.usdoj.gov/crt/crim/trafficking _report_2006. ³⁹⁴ Certification as a victim of a severe form of trafficking is an administrative process that does not affect the ability to fi le a civil lawsuit, apply for state compensation, or be named as the victim of a criminal offence. See Section 5.8.6 (Assistance) for a fuller discussion of certification. ³⁹⁵ Thirty-four states have their own anti-trafficking statutes. See Enacted Laws by State at www.centerwomenpolicy.org/programs/trafficking/map/statelist.cfm. ³⁹⁶ Each task force is comprised of members from the local United States Attorney’s Office; various federal, state, and local law enforcement; and representatives from non-governmental service providers. See Le-  130 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

5.8.1.3. Introduction to compensation and damages schemes

There are three means by which a trafficking victim can recover financially. These three av- enues can and often do occur simultaneously. Immigration status is not a legal bar to any of these means of recovery. Nor is there any requirement that an abused or exploited worker be certified as a victim of a severe form of trafficking in order to obtain compensation. Cer- tification is an administrative step that triggers certain immigration and other benefits and is not a prerequisite for either criminal or civil compensation, or application to a state com- pensation fund. Certification is discussed in Section 1.2.6 (Assistance to the Victims).

First, a crime victim may apply to a state-run compensation fund for reimbursement of fi- nancial losses directly related to the crime. Although programme specifics vary by state, victims generally may recover for “material damages” — medical and hospital care, dental care, mental health counselling, lost earnings due to crime-related injuries, loss of support for dependents of a deceased victim, and funeral and burial expenses.³⁹⁷ Note that “lost earnings due to crime-related injuries” would not include the financial losses suffered by a trafficking victim who is simply unpaid or underpaid for his or her compelled labour. Rath- er, the term is intended to apply to those crime victims who are unable to work as a result of injuries caused by the criminal conduct itself. Application to a compensation fund is fair- ly straightforward and should not require legal representation, but there are agencies at the state and local level that can help with the process. If a victim does hire a lawyer, some states will reimburse a portion of the legal fees.³⁹⁸ The process will involve submitting claims for expenses, including receipts or other proof, but should not require oral testimony.

Second, an identified victim in a criminal case will almost always be entitled to an order of restitution. The term “restitution” refers to money that a court orders a convicted criminal defendant to pay to the victim or victims of the offence. It is the same as “criminal com- pensation.” An order of restitution is issued by the court when the defendant is sentenced. Restitution is mandatory for all trafficking offences and all crimes of violence. Thus a crim- inal case built around a trafficking victim need not actually include trafficking charges in order for restitution to be ordered by the court. The losses that restitution covers are dis- cussed in greater depth below.

Because the victim does not initiate the criminal case and has no standing in a criminal case, a restitution order will be issued in a trafficking case regardless of whether the victim has legal representation. Legal representation should help the victim identify and articu- late losses and thus should lead to a larger restitution amount. In practice, all or nearly all

gal Options to Stop Human Trafficking, Statement of Grace Chung Becker, Deputy Assistant Attorney General, Civil Rights Division, Before the Subcommittee on Human Rights and the Law, Committee on the Judiciary, United States Senate (26 March 2007). ³⁹⁷ See FAQ: Benefits, available at http://www.nacvcb.org/faq. ³⁹⁸ See New York State Crime Victims Board Application, available at www.cvb.state.ny.us.  5. Country Profi les: United States of America 131

the persons named as victims in criminal cases do have legal representation.³⁹⁹ If the victim named in a criminal case is unrepresented, the prosecutor’s office may assist with referrals to civil attorneys.

Third, a victim may bring a civil suit for damages. The term “damages” refers to money awarded by a court in a civil suit. Civil damage awards are greater than criminal restitu- tion orders because damages cover nonpecuniary as well as pecuniary losses. Plaintiffs in civil cases may also bring “class actions” or “collective actions” on behalf of unnamed or undiscovered victims. Civil litigation is the only compensation option that requires legal representation for the victim. There are a number of non-governmental organizations and partially government-funded legal aid organizations that assist victims of trafficking.

Both civil cases and criminal cases often settle before trial. That means that the parties agree on a resolution. In a civil case this is called a settlement and in a criminal case it is called a plea agreement. When civil parties agree to settle a dispute, the defendant usual- ly pays some amount of money that is less than what he or she anticipated being held liable for at the conclusion of a civil trial. Settlements often also include specific court orders, re- ferred to as “injunctive relief,” to ensure that the parties will not repeat their illegal practices. When parties to a criminal case reach a plea agreement, the defendant agrees to plead guilty to criminal offences that are fewer or perhaps less serious than the offences he or she feared being convicted of at trial. The defendant is still convicted and sentenced according to the law, but as the result of a plea rather than a trial.

Plea agreements or settlements are often beneficial to trafficking victims because they help to ensure that they are actually paid specific restitution or civil damages amounts. A de- fendant who has pleaded guilty is required to pay any restitution money before he or she is sentenced. Furthermore, the amount of restitution negotiated through a plea in a criminal case might be higher than the amount calculated by a court. In a plea, a defendant can agree to a restitution amount that is greater than that required by law.

5.8.2. Crime victim compensation schemes

Compensation for victims of crime is provided by state-run crime compensation pro- grammes. Each of the 50 states as well as the District of Columbia, the Commonwealth of Puerto Rico, and the U.S. Virgin Islands has a crime victim compensation programme. The federal government partially funds these programmes through the Crime Victims Fund, but there is no direct federal compensation scheme.⁴⁰⁰ The remainder of the funding for state crime victim compensation programmes comes from fees and fines charged to state offend-

³⁹⁹ The fact that a victim named in a criminal case has his or her own legal advocate does not mean that the victim is a party to the criminal case. The victim’s lawyer helps the victim in a variety of areas, including obtaining immigration and other benefits, but does not advocate for the victim before the court in the criminal case. ⁴⁰⁰ According to the National Association of Crime Victim Compensation Boards (NACVCB), the states themselves fund about 60 of awards to victims. See http://www.nacvcb.org.  132 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

ers. Although individual state programmes vary, there are many common features because of the statutory requirements of the Victims of Crime Act (VOCA). The Act requires that states offer compensation to victims and survivors of victims of criminal violence. Traffick- ing victims are eligible for crime victim compensation to the same extent and in the same manner as other crime victims.

A review of state compensation board websites shows that usually there is no citizenship requirement.⁴⁰¹ To qualify for compensation, victims must (1) report the crime promptly; (2) co-operate with law enforcement; (3) file a timely application; (4) be innocent of wrong- doing; and (5) have an expense or loss not covered by insurance or another public benefit programme. There is no requirement that a criminal case be filed. Furthermore, the fed- eral Office for Victims of Crime (OVC), which issues regulations and guidance to the state compensation funds, encourages consideration of potential barriers to law-enforcement co- operation, such as age, cultural or language differences, psychological factors, and shame or trauma.⁴⁰²

VOCA mandates that state compensation schemes cover medical expenses, mental health counselling, and lost wages if attributable to crime-related physical injury, as well as funer- al expenses. A few states choose to cover other losses, such as compensation for “pain and suffering” (also known as “moral damages”), but are prohibited by VOCA from using federal funds for property damage. States may set caps on the amount of reimbursement for medi- cal and medical-related services and for mental-health and counselling services.

Since restitution, if paid at all, is often received over a long period of time, “compensa- tion programs usually will pay in advance rather than force the victim to wait to receive restitution.”⁴⁰³ For this reason, the New York Crime Victims Board website states that ac- ceptance of victim compensation from the board “creates a lien in favour of the State on any court ordered restitution. The Board’s lien attaches if the restitution was ordered to com- pensate the claimant for the same expense compensated by the Board.”⁴⁰⁴ California law creates a similar statutory lien against recovery from any third party to the victim.⁴⁰⁵ Oth- er states have similar provisions.

Maximum awards usually range from 10,000 to 30,000 (7,514 to 22,542), but some states have higher limits.⁴⁰⁶ Each state’s compensation programme has a website and applications

⁴⁰¹ Alabama is an exception in that it does require that the victim be lawfully present in the United States, but adds that a person certified by the federal government as a trafficking victim is eligible regardless. ⁴⁰² See 66 Fed. Reg. 27158 (May 16, 2001) (Final Program Guidelines for VOCA Crime Victim Compensation Grant Program). ⁴⁰³ Crime Victim Compensation: an Overview at www.nacvcb.org/articles/Overview. ⁴⁰⁴ See Information for Attorneys at http://www.cvb.state.ny.us/attorney. ⁴⁰⁵ See FAQs at http://www.vcgb.ca.gov/Victims. ⁴⁰⁶ In California, for example, the total of all benefits for crimes that occurred on or after January 1, 2001, may not exceed 70,000 (51,731). See http://www.vcgcb.ca.gov.  5. Country Profi les: United States of America 133

for compensation are available online.⁴⁰⁷ Many application forms are now also available in Spanish. If an application is denied, there is an appeals process. Every state has a victim as- sistance agency and there are victim co-ordinators in almost every law-enforcement and prosecutorial office to assist victims with the application process. There are also emergency funds available to assist victims who are faced with immediate financial hardship directly related to the crime. A nationwide analysis of state compensation programmes for fiscal year 2005⁴⁰⁸ shows that 158,588 claims were approved as eligible and 56,155 were denied as ineligi- ble or closed. The greatest number of payments went towards medical/dental services.

Two of the leading anti-trafficking NGOs, Safe Horizon (based in New York) and the Coa- lition to Abolish Slavery and Trafficking (CAST) (based in Los Angeles), reported that they routinely apply for and receive crime victim compensation funds on behalf of their clients.⁴⁰⁹ A California statute codifies that trafficking victims are indeed eligible for crime victim compensation and that the compensation board can not deny an application for lack of a police report. In New York, the crime victim board has been receptive to accepting docu- mentation other than police reports.

The advantage of a payment from a crime victim compensation board is that the applications are relatively short and simple, and no legal representation is required. The disadvantage is that the losses covered by such compensation boards are limited to out-of-pocket costs di- rectly caused by the offence, and hence payments are not large. For a trafficking victim, his or her greatest financial loss might be caused by the number of weeks, months, or years without any pay or with very minimal pay. State crime victim compensation programmes simply do not compensate for the economic nature of the trafficking offence.

5.8.3. Compensation awarded in criminal and civil cases

5.8.3.1. “Restitution” in criminal cases

If a trafficker is convicted of a trafficking offence or a crime of violence, then the court is required to enter an order of restitution for the victims. This is because of the operation of two statutes, the Mandatory Victims Restitution Act (MVRA) and the TVPA. The TVPA is the more comprehensive statute, but the procedures governing collection and enforcement of all restitution orders are contained in the MVRA. In order to understand how restitution for a trafficking victim works, it is necessary to understand restitution generally.

⁴⁰⁷ See http://www.nacvcb.org/statelinks for a complete listing of state compensation boards. ⁴⁰⁸ The federal fiscal year (FY) refers to the period from 1 October to 30 September of the following year. FY 2005 begins in 2004 and ends in 2005. ⁴⁰⁹ Email from Charles Song, Legal Services Director, Coalition to Abolish Slavery & Trafficking, dated 11 April 2007; email from Florrie Burke, Senior Director of International Programs, Anti-Trafficking Pro- gram, Safe Horizon, dated 11 April 2007.  134 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Mandatory restitution for crimes of violence

In the United States, “restitution” refers to money paid by a convicted criminal defendant to the victim of the offence as the result of a court order.⁴¹⁰ Convictions by trial or by plea agreement are legally the same and both result in a judgment of guilty and a sentence. The principle of restitution holds that “the wrongdoer is required to the degree possible to re- store the victim to his or her prior state of well being.”⁴¹¹ Thus a principle of civil damages has been imported into the American criminal justice system. Restitution is intended to compensate the victim for losses proximately caused by the offence, although the type of losses compensable by restitution is limited by statute.

Restitution was not a traditional feature of the American judicial system. Until 1982, courts could only impose restitution as a condition of a sentence of probation. However, the victims’ rights movement of the 1970s and 1980s pushed for restitution as a way of acknowledging the harm done to the victim.⁴¹² Beginning in 1982, Congress gradually expanded restitution rights, first giving courts discretionary authority and then making restitution mandatory for certain crimes. In 1996, Congress made restitution mandatory for all crimes of violence and almost all property offences, when it passed the MVRA.⁴¹³

A court may also use its discretionary authority to award restitution in cases that do not meet the requirements for mandatory restitution.⁴¹⁴ In ordering discretionary restitution, a court must consider both the harm to the victims of the offence and the defendant’s fi- nancial resources. In United States v. Calimlim, the defendants, who had been convicted of violating 18 U.S.C. § 1589 (Forced Labour) for holding a domestic servant in conditions of forced labour for 19 years, argued that the mandatory restitution statute did not cover the time period before the enactment of the TVPA.⁴¹⁵ The court refused to consider whether the restitution statute limited recovery to the post-TVPA period “because the facts of this case

⁴¹⁰ There is a distinction between restitution “as a term of art meaning ‘unjust enrichment law,’ and ‘restitu- tion’ as part of a sentence in a criminal case.” Andrew Kull, Restitution’s Outlaws, 78 Chi. Kent L. Rev 17 (2003). Although restitution was originally rooted in unjust enrichment law, that concept has changed. “Following the integration of crime victim restitution laws into the federal sentencing structure in 1982, damages and restitution no longer stand as autonomous principles. . . Compensation, in essence, no long- er exists solely in damages received in a civil judgment; instead, it has journeyed into criminal proceedings in the form of victim restitution.” Linda Trang, Note, The Taxation of Crime Victim Restitution: An Un- just Penalty on the Victim, 35 Loy. LA L. Rev. 1319, 1320 (2002). ⁴¹¹ United States v. Webb, 30 F.3d 687, 689 (6th Cir. 1994) (citing legislative history of the Victim Witness Pro- tection Act, S. Rep. No. 532, 97th Cong. 2nd Sess. 1, 30 (1982), reprinted in 1982 USCCAN 2515, 2536). ⁴¹² See Kleinhaus, Brian, Note, Serving Two Masters: Evaluating the Criminal or Civil Nature of the VWPA and MVRA Through the Lens of the Ex Post Facto Clause, the Abatement Doctrine, and the Sixth Amendment, 73 Fordham L. Rev. 2711, 2719-20 (May 2005) (describing victims’ rights movement’s goals); see also Crime Victims’ Rights in America: A Historical Overview at http://www.ovc.gov/ncvrw/2005 (de- scribing history of crime victims’ rights movement from 1965 through 2005). ⁴¹³ Pub. L. No. 104–132, 110 Stat. 1214 (1996). ⁴¹⁴ See 18 U.S.C. § 3663 (discretionary restitution statute). ⁴¹⁵ 2007 WL 527481 (E.D. Wisc. 2007).  5. Country Profi les: United States of America 135

provide more than ample justification for the Court to exercise its discretionary authority … to order restitution for the entire period of time.” The court found that the victim was enti- tled restitution in the amount of 916,635.16 (685,533.33).

Even when restitution is not mandatory, a plea agreement can require a defendant to pay res- titution. The restitution provided for in a plea agreement can also cover losses that would not be covered by statutory restitution. For example, in United States v. Boehm (D. Alas- ka 2004), the defendant pleaded guilty to conspiring to commit the crime of sex trafficking of children. He agreed to pay 1.2 million (897,462) into a trust fund for the benefit of the victims. The prosecutor’s press release stated: “[T]he trust fund can be used to pay for ed- ucational and professional training expenses for the victims, which would not have been otherwise available under federal statutes if Boehm had been convicted after trial.”⁴¹⁶ He was also sentenced to 11 years and 3 months of incarceration.⁴¹⁷

Restitution for trafficking victims

The TVPA made restitution mandatory for all trafficking victims.⁴¹⁸ 18 U.S.C. § 1593 provides that, in addition to any other civil or criminal penalties authorized by law, “the court shall order restitution for any offense under this chapter.” The restitution order shall be for “the full amount of the victim’s losses.” This means that even if the trafficking offence did not in- volve a crime of violence, and would therefore not fall under the provisions of the mandatory restitution statute, trafficking victims must nonetheless be awarded restitution.

A “victim” is defined as “the individual harmed as a result of a crime under this chapter” or their guardian or representative (if a minor or incapacitated).⁴¹⁹ The “full amount of the vic- tim’s losses” is defined as any costs incurred by the victim for any of the following:

(1) medical services relating to physical, psychiatric, or psychological care; (2) physical and occupational therapy or rehabilitation; (3) necessary transportation, temporary housing, and child care expenses; (4) lost income;⁴²⁰

⁴¹⁶ United States Attorney’s Office (D. Alaska) Press Release (22 November 2004). ⁴¹⁷ AG Annual Report to Congress at 19 (FY 2005). ⁴¹⁸ The term “victim” is used here to mean the person harmed by the offence. It does not mean that a per- son must be certified as a victim of a severe form of human trafficking by the Department of Health and Human Services (HHS). Certification by HHS is an administrative step that enables a victim to receive services and benefits. It is not done by the prosecutors or by the court. See Fact Sheet: Certification for Victims of Trafficking at http://www.acf.hhs.gov/trafficking/about/cert_victims.html. Certification is not a requirement for a criminal case to proceed. For both a criminal case and certification, however, a victim must be willing to co-operate with reasonable requests from law enforcement. In practice, a criminal case cannot proceed without a co-operative victim because these cases are so dependent on victim testimony and credibility. ⁴¹⁹ 18 U.S.C. § 1593(c). ⁴²⁰ The issue of future lost earnings arises either when a victim is incapacitated by a crime-related injury and unable to work; or when the crime has resulted in a victim’s death and his or her dependents are seeking  136 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

(5) attorney’s fees as well as other costs incurred; and (6) any other losses suffered by the victim as a proximate result of the offense.⁴²¹

In trafficking cases, restitution for lost income includes

the greater of the gross income or value to the defendant of the victim’s services or labor or the value of the victim’s labor as guaranteed under the minimum wage and overtime guarantees of the Fair Labor Standards Act.

The reason for two theories of lost income is so that victims engaging in illegal activity, such as prostitution, may be awarded restitution for the value of their work to the defendants. In explanatory notes accompanying its Model State Anti-Trafficking Criminal Statute, the De- partment of Justice explained:

The first measure of restitution, the value to the trafficker of the victim’s labor or services, not only prevents the traffickers from profiting from their crime, but also avoids the unpalatable situation of assigning a wage valuation to instances of forced prostitution. ⁴²²

In United States v. Cadena, Mexican women and girls were lured to the United States by the defendants with promises of legitimate jobs, only to be forced to work as prostitutes in trail- er park brothels in Florida. At the sentencing of the ringleader and six other men in 1999, the defendants argued against restitution: “Save for the illegal proceeds from prostituting them- selves, the victims incurred no other monetary loss and as such restitution is inapplicable.” The United States responded that restitution, rather than rewarding victims for illegal ac- tivity, instead denied the defendants the “windfall of the women’s forced labor.” Holding the defendants jointly liable, the court ordered restitution of approximately 1 million (747,951) to the 17 victims.⁴²³ The Cadena case predated the TVPA. The restitution provision of the TVPA makes explicit the government’s position, articulated in Cadena, that trafficking vic- tims must be compensated for the value of their work, even if the work is illegal.

There have been other sizeable awards for sex trafficking victims. For example, in United States v. Jimenez-Calderon (D. N.J.), the court awarded 135,000 ( 100,991) to four Mexi-

to be compensated for the victim’s future lost earnings. If, for example, a trafficking victim was injured by a defendant and thus temporarily or permanently disabled, he or she might seek to recover for future lost earnings. This has not yet come up in a trafficking context. Whether the statutory phrase “lost income” in- cludes future lost earnings is a matter of debate. At least two federal courts of appeals have held that “lost income” includes future lost income. United States v. Cienfuegos 462 F.3d 1160 (9th Cir. 2006) (interpret- ing MVRA); United States v. Oslund, 453 F.3d 1048 (8th Cir. 2006) (interpreting MVRA). The 7th Circuit, however, has concluded that future lost income is not covered. United States v. Fountain, 768 F.2d 790 (7th Cir. 1985). ⁴²¹ 18 U.S.C. § 2259(b)(3). Courts have sometimes awarded attorney’s fees as part of restitution. ⁴²² Available at http://www.usdoj.gov/crt/crim/model_state_law. ⁴²³ Member of Mexican Trafficking Ring Sentenced on Involuntary Servitude Charges, DOJ Press Release (Nov. 22, 2002). http://www.usdoj.gov/opa/pr/2002/November/02 _crt_689.htm  5. Country Profi les: United States of America 137

can girls held in captivity in a brothel. In United States v. Babaev, the defendant pled guilty to sex trafficking for bringing women from Azerbaijan into the US to work as prostitutes; he was sentenced to ten years of incarceration and ordered to pay 325,000 ( 243,126) in restitution. In United States v. Valle-Maldonado et al., the defendant pled guilty to a sex trafficking conspiracy and was ordered to pay 135,000 ( 100,991) to the victims. In Unit- ed States v. Trakhtenberg, (D. N.J. 2005), the defendant pled guilty to conspiracy to commit forced labour and was ordered to pay 66,380 (48,996) in restitution.

Because restitution does not compensate for pain and suffering, some critics have noted the inadequacy of the awards to truly compensate victims for their suffering. “Restitution awards, which exclude damages for emotional and physical injuries as well as punitive dam- ages, grossly understate the harms suffered by victims.”⁴²⁴

Procedures governing all restitution orders

Orders of restitution under the TVPA are issued and enforced in the manner provided for in the MVRA. That statute provides that the prosecutor must consult with the identified vic- tims and give the court with a listing of the amounts subject to restitution.⁴²⁵ Notice must be provided to all identified victims and each victim must be given an opportunity to file a separate affidavit relating to the amount of losses subject to restitution. The government has the burden in proving the amount of loss to the court, and the standard is “preponderance of the evidence,” which is a lower standard than the standard of “beyond a reasonable doubt” necessary to secure a criminal conviction. The court may require additional documentation or hear testimony. If a victim’s losses are not ascertainable by the sentencing date, the court may set a later date for a final determination of the victim’s losses. If precise information about the amount of loss is not available, the court need only make a reasonable estimate of the range of loss. If a victim subsequently discovers further losses, he or she has 60 days af- ter the discovery of those losses to petition the court for an amended restitution order.

In each order of restitution, the court shall order restitution to each victim in the full amount of each victim’s losses as determined by the court and without consideration of the econom- ic circumstances of the defendant.⁴²⁶ The fact that a victim has received or is entitled to receive compensation from insurance or any other source shall not be considered in deter- mining the amount of restitution.⁴²⁷ A court may, however, order that restitution be paid to the entity that provided such compensation. All victims must be paid before any insurance company is paid. If a victim later recovers compensatory damages for the same loss in a civil

⁴²⁴ Note, Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law, 119 Harv L Rev 2574, 2583 (2006). ⁴²⁵ In practice, the prosecutor provides such information to the U.S. Probation Office, which is responsible for calculating recommended sentences and fines and forwarding such information to the court. ⁴²⁶ 18 U.S.C. § 3664(f)(1)(A). ⁴²⁷ 18 U.S.C. § 3664(f)(1)(B).  138 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

proceeding, the amount paid under the order of restitution shall be reduced.⁴²⁸ The defend- ant, however, bears the burden or proving that the civil damages award is for the same harm as the restitution order.⁴²⁹

An order of restitution is enforced by the federal government.⁴³⁰ During incarceration, it can be enforced by the Bureau of Prisons. During a period of supervision following incarcera- tion, it can be enforced by the probation officer. Following supervision, it can be enforced by the Financial Litigation Unit of the United States Attorney’s Office that prosecuted the de- fendant. A victim can also enforce a restitution order. The MVRA provides that the victim named in a restitution order can obtain a copy of the judgment from the clerk of the court that sentenced the defendant. The victim can then register that judgment as a lien on prop- erty of the defendant.⁴³¹

In addition to federal restitution laws, every state has granted its courts discretionary author- ity to award restitution. In some states, statutes provide for mandatory restitution.⁴³² Nine states have anti-trafficking statutes that also contain mandatory restitution provisions.⁴³³

5.8.3.2. Causes of action in civil proceedings⁴³⁴

A trafficking victim may file a civil complaint. Such a complaint exists independently of any restitution ordered through the criminal process. There is no requirement that criminal charges be brought as a prerequisite to a civil complaint. Nor is there any requirement that a victim be certified as a victim by the government, although the lack of secure immigra- tion status and work authorization might create logistical difficulties for the plaintiff. Both civil and criminal complaints are heard in federal district courts and both may be tried to a jury or, with the consent of the parties, to a judge. The standard of proof in a criminal case is beyond a reasonable doubt, whereas the standard of proof in a civil case is the lower one of preponderance of the evidence. A preponderance of the evidence standard means that the plaintiff must only show that it is more likely than not that his or her allegations are true. Because statutes of limitations for civil causes of action are usually shorter than criminal

⁴²⁸ 18 U.S.C. § 3664(j)(2). Presumably, an award of punitive damages would not impact the restitution amount, although it is hard to envision a court awarding punitive damages without also awarding compensatory damages. ⁴²⁹ See Catharine Goodwin, Imposition and Enforcement of Restitution, Federal Probation 62–72 (June 2000); United States v. Manzer, 69 F.3d 222, 230 (8th Cir. 1995) (finding that defendant had failed to show that the same conduct was the basis of both the civil judgment and the restitution order). ⁴³⁰ See 18 U.S.C. § 3613. ⁴³¹ See 18 U.S.C. § 3664(m)(1)(B). ⁴³² See Ordering Restitution to the Crime Victim, Legal Series Bulletin  6, Nov. 2002 (Office of Victims of Crime). ⁴³³ Those states are Arizona, California, Illinois, Indiana, Mississippi, Missouri, New Jersey, Pennsylvania, and Rhode Island. See http://www.centerwomenpolicy.org/programs/trafficking/map/statelist.cfm. ⁴³⁴ This section benefited enormously from conversations with practitioners Kathleen Kim, Dan Werner, and Kent Felty.  5. Country Profi les: United States of America 139

statutes of limitation, a victim may need to file his or her lawsuit prior to the conclusion of any criminal case. The civil lawsuit, however, will usually be held in abeyance by the court pending the conclusion of the criminal case.

Civil damages are awarded to compensate for losses or suffering. They include damages for past and future pecuniary loss (material damages) and non-pecuniary loss (moral damages), such as emotional harm, pain and suffering, inconvenience, and mental anguish. Punitive damages may also be awarded to punish the defendant and to deter future illegal conduct. In a civil complaint, a plaintiff will specify the type of damages he or she is seeking — most of- ten all three types — but will frequently leave the amount to be determined at trial. Recovery through civil damages is potentially much greater than recovery through a restitution order because civil damages traditionally compensate for a greater variety of harms. Furthermore, some statutes specify that the damages award should be double or treble the amount of ac- tual pecuniary loss.

A trafficking victim has many possible causes of action for civil damages, based on both stat- utory and non-statutory (common law) provisions. Even before the passage of the TVPRA in December 2003, civil attorneys representing trafficking victims fi led claims in feder- al court based on a variety of legal theories. ⁴³⁵ (Although the trafficking victims named in these complaints came from a diverse group of professions, including domestic workers, migrant agricultural workers, and sweatshop workers, the author is unaware of any civ- il complaints on behalf of victims of sex trafficking, owing perhaps to the high degree of shame or embarrassment such victims may experience.) Causes of action included various worker rights’ statutes, anti-discrimination statutes, civil RICO, tort and contract law, the Alien Tort Claims Act, and the Thirteenth Amendment.⁴³⁶

Labour-exploitation cases involving a large number of workers may be brought as “class ac- tions” or “collective actions.” These mechanisms allow a relatively small number of plaintiffs to bring suit on behalf of every individual who shares common claims against the defendant. This can be a powerful tool in cases where it is difficult to locate the victims or where victims are reluctant to participate in litigation because of concerns about safety and security.

⁴³⁵ Prior to enactment of the TVPRA, civil attorneys were forced to rely on a variety of worker rights and civ- il rights statutes designed to remedy general worker mistreatment and exploitation, not forced labour and slavery. ⁴³⁶ The Thirteenth Amendment prohibits slavery and involuntary servitude. Since the TVPRA created a civil cause of action, reliance on an implied right of action under the Thirteenth Amendment and its enabling statute, 18 U.S.C. § 1584, is presumably no longer necessary. Courts hesitate to create implied rights of ac- tion and the Supreme Court has “repeatedly said that a decision to create a private right of action is one better left to legislative judgment.” Sosa v. Alvarez-Machain, 542 U.S. 692 (2004). Nevertheless, for an interesting discussion of why such a right does exist, see Manliguez v. Joseph, 226 F. Supp. 2d 377, 384 (E.D.N.Y. 2002) (noting that “recognizing a private civil cause of action for involuntary servitude would be consistent with the underlying legislative purpose of section 1584 because it would provide a victim with a direct and efficient means of protecting his or her rights and deter potential offenders from engaging in behavior that the statute was designed to prohibit”).  140 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Prior to passage of the TVPRA, trafficking NGOs and advocates had lobbied vigorously for a civil cause of action so that the harm of trafficking could be precisely identified and re- dressed. They felt that the existing causes of action were of limited value. “Defining the relationship of trafficker and trafficking victim as one between an employer and employee presumes a lesser harm that can be corrected by simple calculations of wage and hour dis- crepancies and does little to vindicate the trafficked person’s human right to be free from slavery.”⁴³⁷ With passage of TVPRA, a trafficking victim now has the option of filing a civil trafficking lawsuit. The TVPRA and other causes of action and relevant cases are reviewed below.⁴³⁸

TVPRA

The TVPRA created 18 U.S.C. § 1595. Section 1595 provides that an individual who is a vic- tim of § 1589 (forced labour), § 1590 (trafficking with respect to peonage, slavery, involuntary servitude, or forced labour), or § 1591 (sex trafficking), may bring a civil action against the perpetrator and may recover damages and reasonable attorneys fees.⁴³⁹

Since Section 1595 was added in December 2003, there have been almost no judicial opinions interpreting it.⁴⁴⁰ Although it has been included in a few cases involving trafficking victims, those cases either settled before trial or have not yet reached a conclusion. Thus the inter- pretation of “damages” under § 1595 is speculative, but practitioners assume that the phrase would cover both compensatory and punitive damages. It is also generally assumed that Congress did not intend § 1595 to have retroactive effect.⁴⁴¹

In one recent case that has produced a judicial decision, although the case has not yet come to trial, the plaintiffs brought suit alleging violations of FLSA, TVPRA, civil RICO, state wage laws, breach of contract, false imprisonment, outrageous conduct, and promissory es- toppel. The plaintiffs sought 3.2 million in damages. In a January 2007 interim opinion, the court denied defendants’ motions to dismiss on a variety of grounds, including their argu- ment that the TVPRA count failed to state a claim. The defendants argued that the TVPRA claim should be dismissed because the plaintiffs had not alleged that they were threatened with physical violence or harmed physically. The court disagreed. “It is enough to state

⁴³⁷ Kathleen Kim & Kusia Hreshchshyn, Human Trafficking Private Right of Action: Civil Rights for Traf- ficked Persons in the United States, 16 Hastings Women’s L. J. 1, 25 (2004). ⁴³⁸ For a comprehensive review of the causes of action potentially available to trafficking victims, see Kath- leen Kim and Daniel Werner, Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking (2005) (hereafter Civil Litigation Manual). ⁴³⁹ Section 1595 also codifies the routine practice of delaying the civil suit until any related criminal proceed- ings are concluded. ⁴⁴⁰ One exception is Roy Abraham et al v. B. J. Singh et al, Case No. 2:04-cv-0044 (E.D. Louisiana, July 5, 2005). There the court held that § 1595 could not be applied retroactively to conduct predating its enact- ment. This portion of the district court’s opinion was not appealed. ⁴⁴¹ The TVPRA also does not specify a statute of limitations. Pending legislation would provide for a statute of limitations of ten years.  5. Country Profi les: United States of America 141

a claim for a violation of the TVPRA if it is alleged that plaintiffs were forced to work by ‘threatened abuse of law or the legal process.” The court found that since the complaint al- leged that the plaintiffs were threatened with deportation, that was sufficient to state a claim for relief. Catalan v. Vermillion Ranch Limited Partnership, 2007 WL 38135 (D. Colo. 2007). Thus the court found that being threatened with deportation would, it the allegation proved true, amount to an abuse of law or the legal process.

In addition to § 1595, almost half the states have enacted anti-trafficking laws and legislation is pending in a number of others. At least seven states provide for some trafficking-related civil causes of action.⁴⁴² Some of these laws are much more detailed concerning the damag- es that a trafficked plaintiff may recover. For example, the Connecticut law provides that a plaintiff may recover actual damages as well as statutory damages of “not more than 1,000 for each day such person was coerced by another person,” as well as attorney’s fees. The Florida law provides that a plaintiff may recover either treble damages or threefold the ac- tual amount gained by the defendant, as well as attorney’s fees and court costs. These laws are very recent and the authors are unaware of any cases that have been brought under the state civil causes of action.⁴⁴³ Model state anti-trafficking laws also contain civil causes of ac- tion.⁴⁴⁴ Many of these models are also more detailed than the TVPRA in terms of the type of damages recoverable and the statute of limitations.

⁴⁴² See California AB 22, Connecticut SB 153, Florida SB 250, Illinois HB 1299 (limited to victims of sex traf- ficking), Kentucky SB 43 (limited to juvenile victims of sex trafficking), Oregon SB 578, and Washington HB 1175. ⁴⁴³ Although no cases have yet been brought under the California trafficking victims’ civil cause of action, other civil cases have been brought under California state law, which has a very favourable damages pro- vision. An NGO called the Lawyers’ Committee for Civil Rights of the San Francisco Bay Area was active in representing trafficking victims and fi led several suits alleging violations of California labour statutes as well as tort claims such as fraud and emotional distress. These cases reached settlement prior to trial. In addition, a Filipino domestic worker named Nena Ruiz fi led suit against her employers, alleging that they had held her against her will and paid her only 300 for a year of work. She won an 850,000 (627,550) judgment (551,000 in compensatory damages and 275,000 in punitive damages) in California state court in August 2004 following a jury trial on claims of involuntary servitude, false imprisonment, invasion of privacy, negligence, fraud, and violations of California wage and hour laws. She was helped by the anti-traf- ficking NGO Coalition to Abolish Slavery and Trafficking (CAST). The award is doubled under a provision of California law that provides for double damages where an employer has fraudulently induced an em- ployee to change residence. See California Labor Code § 972 (providing for double damages for a violation of § 970 (Solicitation of Employee by Misrepresentation). Section 970 was originally enacted to protect migrant workers. Washington state has a similar double damages provision for wilful failure to pay wag- es. See RCW 49.52.070. Following Nena Ruiz’s civil suit, the U.S. Department of Justice brought criminal charges against the couple who employed her. Tacoma Couple Indicted on Forced Labor Charges, DOJ Press Release (Sept. 14, 2006). ⁴⁴⁴ For examples of model legislation for states, see Model State Law at http://w w w.polarisproject.org/ polarisproject/programs and Trafficking Resource Guide at http://www.centerwomenpolicy.org.  142 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Workers’ Rights Statutes: The Fair Labor Standards Act (FLSA) and the Migrant and Seasonal Agricultural Workers Protection Act (MSPA)

The FLSA⁴⁴⁵ establishes minimum pay and overtime pay for full- and part-time employees. Overtime pay at a rate of not less than one and one-half times the regular rate of pay is required for more than 40 hours of work in a week, unless certain exemptions apply. FLSA coverage extends to all workers, regardless of whether one is a citizen or an undocumented alien.⁴⁴⁶

The FLSA provides for both compensatory damages and, liquidated damages.⁴⁴⁷ Compen- satory damages include unpaid wages, including unpaid overtime compensation. Liquidated damages are equal to the amount of unpaid wages that were denied or lost because of the statutory violation. Liquidated damages are meant to constitute “compensation for the reten- tion of a workman’s pay which might result in damages too obscure and difficult of proof for estimate other than by liquidated damages.”⁴⁴⁸ They are considered compensatory in nature because they are meant to compensate for losses that employees suffer because they have not received their lawful wages.⁴⁴⁹ Attorney’s fees and court costs are also recoverable.

The FLSA statute of limitations is two years, but increases to three years for a wilful or repeat violation.⁴⁵⁰ If a plaintiff is prevented by his or her employer’s actions from bringing a FLSA claim, then courts usually toll or suspend the statute of limitations for reasons of equity. In a domestic worker case in which the plaintiff alleged violations of FLSA as well as a conspir- acy to deprive her of her civil rights in violation of the 13t Amendment, the court found that equitable tolling of the statute of limitations was appropriate where the plaintiff alleged that, whenever she inquired about her pay, the defendants answered her with a variety of mislead- ing responses, including that they were holding her money for her so that she would have it when she returned to her country of origin.⁴⁵¹ In a case arising out of the El Monte sweat- shop in California, more than 100 Thai and Latino workers brought suit alleging violations of the FLSA, California labour statutes, and civil RICO as well as various common law tort claims. The court rejected the defendants’ motion to dismiss the case based on the statute

⁴⁴⁵ 29 U.S.C. § 201–219. ⁴⁴⁶ Department of Labor Fact Sheet  48: Application of U.S. Labor Laws to Immigrant Workers: Effect of Hoff man Plastics decision on laws enforced by the Wage and Hour Division (describing how Department of Labor will enforce worker rights statutes without regard to citizenship or legality of worker). ⁴⁴⁷ The only exception to the liquidated damages provision of the FLSA is if the employer acted in “good faith” and had “reasonable grounds for believing” that he was not violating the law. See 29 U.S.C. § 260. ⁴⁴⁸ Brooklyn Savings Bank v. O’Neil, 324 U.S. 697, 707 (1945). ⁴⁴⁹ E.E.O.C. v. First Citizens Bank of Billings, 758 F.2d 397, 403 (9th Cir. 1985). ⁴⁵⁰ 29 U.S.C. § 255(a). ⁴⁵¹ See Deressa v. Gobena, 2006 WL 335629 (E.D. VA 2006) (denying defendants’ motion to dismiss com- plaint) (plaintiff alleged breach of contract, common law tort claims, FLSA, and conspiracy to hold her in involuntary servitude, in violation of the 13th Amendment and 18 U.S.C. § 1585, but for unknown reasons plaintiff did not plead § 1595).  5. Country Profi les: United States of America 143

of limitations, noting that plaintiffs could not have met the statute of limitations during the time that they were allegedly physically restrained inside the sweatshop. ⁴⁵²

The MSPA establishes employment standards relating to wages, housing, transportation, dis- closures, and recordkeeping for agricultural workers, and requires farm labour contractors to register with the federal Department of Labor. The Act requires that farm labour contractors, ag- ricultural employers, and agricultural associations disclose to workers information about wages, hours and working conditions and provide workers with written statements of earnings and de- ductions. If housing is provided, it must meet safety and health standards. Under MSPA, a private plaintiff can receive either actual damages or statutory damages of up to 500 for each violation of the Act.⁴⁵³ However, the MSPA does not allow for a recovery of the plaintiff ’s attorney’s fees.

Compliance with both MSPA and FLSA is enforced by the Department of Labor, which has the authority both to assess civil monetary penalties and bring charges against individuals. Accord- ing to the Department of Labor, more than 220 million in back wages were collected for over 341,000 employees in fiscal year 2007. Most of these were administrative actions under the FLSA. In 2007, there were 24,950 complaints and each complaint took an average of 97 days to resolve.⁴⁵⁴

In addition, private individuals may sue for violation of MSPA or FLSA rights. The number of FLSA lawsuits in particular has increased dramatically over the past decade, with some courts awarding over 100 million in damages to workers.⁴⁵⁵ The Department of Labor has prosecuted some significant worker exploitation cases. In August 2004 it reached a settlement in which a janitorial contract- ing firm agreed to pay 1.9 million (1,422,155) in back wages under the FLSA to 775 employees.⁴⁵⁶

Under both MSPA and FLSA, joint employers are individually responsible, and therefore po- tentially liable, for violations.⁴⁵⁷ This means that a large employer who hires workers through an intermediary, such as a farm labour contractor or employment agency, cannot avoid li- ability for worker mistreatment. The test of joint employment usually applied by courts is whether the worker is, as a matter of economic reality, economically dependent on more than one person. In Flores v. Albertsons (C.D. Cal. 2002), undocumented workers sued three large grocery store chains for violations of FLSA. The defendants argued that the workers were in- dependent contractors employed through a cleaning service company. The cleaning service

⁴⁵² Bureerong v. Uvawas, 922 F Supp. 1450, 1463 (C.D. Cal. 1996). Th is case settled in 1997 for 2 million (1,476,478). The criminal case led to convictions for conspiracy, involuntary servitude, and harbouring il- legal aliens ⁴⁵³ Section 504(c)(1) of MSPA. Note that multiple infractions of a single provision of the Act “constitute only one violation for purposes of determining the amount of statutory damages.” ⁴⁵⁴ See 2007 Statistics Fact Sheet at www.dol.gov/esa/whd/statistics/200712.htm. ⁴⁵⁵ See “Wage Wars”, Business Week (1 October 2007). ⁴⁵⁶ Janitorial Firm Pays 1.9 Million in Back Wages for Overtime, U.S. Department of Labor Wage and Hour Division News Release (25 August 2004). ⁴⁵⁷ The FLSA joint employment doctrine was adopted in MSPA. See 29 CFR 500.20(h) (definitions); see also DOL Fact Sheet 35 (“[T]he failure to provide the required protections will result in joint liability for all joint employers.”).  144 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

company had since gone bankrupt, leaving only the grocery store defendants as potential sources of damages. The court denied motions for summary judgment, finding that there were significant questions about whether the grocery stores had control over the janitors while they worked in the stores. The case eventually settled for 22.4 million (16,533,194).⁴⁵⁸

In Bureerong v. Uvawas, the civil defendants included eight apparel companies whose clothes the garment workers sewed. The civil suit thus extended liability much farther than the criminal suit, which only reached the immediate operators of El Monte, the gar- ment manufacturing facility.⁴⁵⁹ The plaintiffs alleged that the apparel companies acted as their “joint employers” because they “exercised meaningful control over the work plaintiffs performed.”⁴⁶⁰ While recognizing that the retailers were “clearly removed from the actu- al garment manufacturing process that transpired in the El Monte facility” and that there was no “traditional” employment relationship, the court noted that FLSA was intended to be construed liberally and that the determination of joint employer required looking at “the economic realities of the relationship between the parties.”⁴⁶¹ The court found that plaintiffs’ allegations sufficiently alleged an employment relationship within the meaning of FLSA to survive the motion to dismiss. This decision not only hastened a settlement in which the re- tailers agreed to pay 2 million (1,476,178), but was crucial for the plaintiffs because at that point the individual criminal defendants had no significant monetary resources.⁴⁶²

Perhaps the largest FLSA judgment in a case that went to trial involved Chinese and Viet- namese sweatshop workers on American Samoa (see text box). The case also illustrates how civil, administrative, and criminal procedures can happen simultaneously.

Case of Nguyen Thi Nga et al. v. Daewoosa Samoa, Ltd., Kil-Soo Lee et al

After years of mistreatment, Daewoosa factory workers fi led a class action lawsuit in the High Court of American Samoa alleging non-payment of wages and breach of contract.

⁴⁵⁸ James S. Petrie, 22.4 Million FLSA Settlement for Contract Janitors, 25 Labor Law 1 (February 2005). ⁴⁵⁹ See United States v. Manasurangkun, (C.D. Cal. Filed Nov. 9, 1995). Interestingly, some states have been willing to extend criminal liability much farther than federal law. In Arkansas, it is a felony to benefit fi- nancially from trafficking. See Arkansas HB 2979. In Florida, it is a felony to receive anything of value from participation in a venture that has subjected a person to forced labour. See Florida SB 250. In Georgia, a corporation may be prosecuted if an agent of the corporation acts within his employment capacity and such action was sanctioned by the corporation or part of a pattern of illegal activity. See Georgia SB 529. The authors are not aware of any criminal prosecutions under these state statutes. ⁴⁶⁰ 922 F. Supp. at 1460. ⁴⁶¹ Id. at 1468. ⁴⁶² In the criminal case, the government seized from the El Monte defendants and distributed to victims more than 1 million in March 1996. When the balance of personal property was auctioned off, the government distributed an additional 202,887 in November 1997. See Personal Assets of EL Monte Slavery Perpetra- tors Produce More Back Wages for Employees at www.dir.ca.gov/DIRNews/1997/ir97-57.html.  5. Country Profi les: United States of America 145

As the suit proceeded and factory owner Kil Soo Lee retaliated against workers who were involved in the litigation, the Department of Labor became involved. The Department of Labor fi ned the company 213,000 (157,212) in civil monetary penalties and obtained 367,000 (270,878) in back wages for 213 employees. “In cases where former Daewoosa workers had returned to their homes in other countries, the Labor Department arranged payment through the American embassy in those countries.”⁴⁶³ Yet even as DOL-ordered paychecks were being issued to workers still at Daewoosa, Kil Soo Lee pressured and threat- ened them into signing over the paychecks to him.⁴⁶⁴ Workers who refused to sign over their checks were turned in to the authorities for deportation.

As the civil litigation progressed, federal prosecutors also began investigating Lee. In 2001 he was arrested and indicted on a variety of charges, including involuntary servi- tude and forced labour. Meanwhile, the civil case proceeded to trial. In April 2002, the High Court of American Samoa held Daewoosa, Kil Soo Lee, and two labour agencies run by the government of Vietnam, jointly and severally liable for 3.5 million (2,583,311) owed to the workers in back wages and liquidated damages under the FLSA.⁴⁶⁵ That amounts to about 13,000 (9,595) for each of the 270 workers. At the criminal trial, Lee was convicted in February 2003. In June 2005, he was sentenced to forty years in prison and ordered to pay 1.8 million (1,328,364) in restitution to the victims, which the court identified as the plaintiff s in the civil case. Because Lee now claims he is bankrupt, the workers and their lawyers are trying to pressure Vietnam to pay the 3.5 million resti- tution order.⁴⁶⁶

The protection of these two worker rights statutes should extend to all workers, regardless of citizenship or immigration status, but a recent Supreme Court case has led defendants to raise arguments that immigration status does matter. These arguments are generally unsuc- cessful. In the 2002 case Hoff man Plastics, the Supreme Court held that the National Labor Relations Board could not order an award of back pay to a worker without work authori- zation for a period of time after he was wrongfully fired for trying to organize a union.⁴⁶⁷ Concluding that such an award by the administrative tribunal conflicted with federal im- migration policy, the Supreme Court held that back pay could not be awarded “for years of work not performed, for wages that could not lawfully have been earned, and for a job ob- tained in the first instance by criminal fraud.”⁴⁶⁸ Since Hoff man Plastics, lower courts have

⁴⁶³ Department of Labor Wage and Hour Division News Release (22 June 2000). ⁴⁶⁴ Brief for the United States as Appellee at 11–12. ⁴⁶⁵ Nguyen Thi Nga et al. v. Daewoosa Samoa,Ltd., Kil-Soo Lee, Tourism Company 12, and IMS, CA No. 68–99 and CA No. 133-99, High Ct. of Am. Samoa (2002). ⁴⁶⁶ Brad Wong, Largest U.S. Human Trafficking Case Leads to 40-year Sentence, Seattle Post-Intelligencer Reporter (June 29, 2005); Testimony of Dr. Nguyen Dinh Thang before the House Subcommittee on Afri- ca, Global Human Rights and International Operations (June 20, 2005). Available at foreignaffairs.house. gov/archives/109/21973.pdf. ⁴⁶⁷ Hoff man Plastic Compounds, Inc. v. NLRB, 535 U.S. 137 (2002). ⁴⁶⁸ 522 U.S. at 149.  146 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

limited that decision to its factual context — an award of back pay by an administrative agen- cy for work never actually performed.⁴⁶⁹ In the wake of Hoff man Plastics, the Department of Labor released a fact sheet explaining that it would “continue to enforce the FLSA and MSPA without regard to whether an employee is documented or undocumented.”⁴⁷⁰ The Depart- ment emphasized that under the FLSA or MSPA, the Department or an individual plaintiff seeks back pay for hours actually worked, under laws that require payment for such work. The fact sheet was made available in Chinese, Korean, Thai, Vietnamese, and Spanish.

Civil Rights Statutes: Title VII of the Civil Rights Act of 1964 and the Civil Rights Act of 1991

Two main civil rights statutes give all workers, regardless of citizenship status, protection against discrimination. First, Title VII of the Civil Rights Act of 1964⁴⁷¹ prohibits employers from discriminating against employees on the basis of race, colour, religion, national origin, sex or pregnancy. Under Title VII, compensatory and punitive damages are available but are subject to statutory caps based on the size of the employer. Second, the Civil Rights Act of 1991⁴⁷² prohibits discrimination on the basis of race and, in some cases, national origin in employment contracts. Section 1981 of Title 42 of the United States Code permits recovery of unlimited compensatory and punitive damages and also has a longer statute of limita- tions than Title VII. The two types of civil rights lawsuits are referred to in legal shorthand as Title VII and § 1981 lawsuits respectively.

⁴⁶⁹ See Flores v. Lawton Limehouse, Sr., (D.S.C. 2006) (holding that immigration status was irrelevant to claims for unpaid wages under the FLSA or claims based on RICO); Flores v. Albertsons, Inc., (C.D. Cal. Apr. 9, 2002) (rejecting defendants’ request for discovery of plaintiffs’ immigration status as irrelevant to FLSA claims) (suit, involving 2,100 illegal alien contract janitors, eventually settled for 22.4 million); Liu v. Donna Karan Int’l, 207 F. Supp. 2d 191 (S.D.N.Y. 2002) (same); Trejo et al v. Broadway Plaza Hotel, (S.D.N.Y. 2004) (where plaintiffs’ alleged violations of FLSA, 18 USC § 1589, and state labour law, court re- jected discovery into immigration status). See generally Christopher Ho & Jennifer Chang, Drawing the Line After Hoff man Plastic Compounds v. NLRB: Strategies for Protecting the Undocumented Worker in the Title VII Context and Beyond, 22 Hofstra Labor & Empl. L. J. 473 (2005). ⁴⁷⁰ U.S. Department of Labor, Employment Standards Administration, Wage and Hour Division, Fact Sheet 48 (Application of U.S. Labor Laws to Immigrant Workers: Effect of Hoff man Plastics decision on laws enforced by the Wage and Hour Division). ⁴⁷¹ 42 U.S.C. § 2000e-2. “Unlawful employment practices” are defined in part as discriminating “against any individual with respect to his compensation, terms, conditions, or privileges of employment, because of such individual‘s race, colour, religion, sex, or national origin.” § 2000e-2(a)(1). ⁴⁷² 42 U.S.C. § 1981. The Civil Rights Act of 1991 modified the Civil Rights Act of 1866, which was the first comprehensive civil rights legislation and was passed by Congress to enforce the 13th Amendment of the United States Constitution. The 13th Amendment outlawed slavery. In its current form, § 1981 states in rel- evant part: “All persons within the jurisdiction of the United States shall have the same right …. to make and enforce contracts, to sue, be parties, give evidence, and to the full and equal benefit of all laws and proceedings for the security of persons and property as is enjoyed by white citizens.” “Make and enforce contracts” is defined as including “all benefits, privileges, terms, and conditions of the contractual rela- tionship.” § 1981(b).  5. Country Profi les: United States of America 147

In order to file a Title VII lawsuit alleging employment discrimination, a plaintiff must first fi le a claim with the Equal Employment Opportunities Commission (EEOC). Of signifi- cance for trafficking victims, the EEOC website states that its statutes apply to all workers regardless of citizenship.⁴⁷³ The EEOC may issue a “right to sue” letter or may itself file suit in federal court. The EEOC has been involved in two high profile trafficking-type cases re- cently.⁴⁷⁴ One, Chellen v. Pickle, is discussed below (see box). In the other, EEOC v. Trans Bay Steel, EEOC filed a Title VII case alleging that Thai workers, who had legitimate work permits, were discriminated against and exploited by the company, held against their will, had their passports confiscated and movements restricted, and were forced to work without pay. The case settled for 1 million (737,980) in monetary relief and compensation.⁴⁷⁵

Chellen v. Pickle

Chellen v. Pickle is the most significant trafficking-related case to date involving civil rights claims.⁴⁷⁶ In Chellen, more than 50 men left their homes in India to work in Tulsa, Oklahoma, at the John Pickle Company. They had visas authorizing their entry into the US for purposes of training at that company. In 2002, 52 of these workers sued the company and John Pickle individually, alleging violations of the Fair Labor Standards Act; race discrimination under 42 U.S.C. § 1981; deceit; false imprisonment; and intentional infliction of emotional distress. The Equal Employment Opportunity Commission (EEOC) subsequently brought an action on the workers’ behalf for violations of Title VII and §1981. The complaints alleged that the company had restricted the workers’ movement, communications, privacy, worship, and ac- cess to health care; had confiscated their passports, visas and airline tickets threatened to report them to law enforcement if they left the premises without permission; and hired an armed guard to prevent unauthorized departures.⁴⁷⁷

⁴⁷³ “While federal law prohibits employers from employing individuals lacking work authorization, employ- ers who nonetheless employ undocumented workers are prohibited from discriminating against those workers.” Section 13: National Origin Discrimination, in EEOC Compliance Manual at www.eeoc.gov/ policy/docs/national-origin.html. However, the EEOC generally will not seek post-termination back wages for undocumented workers, although it continues to seek other damages regardless of immigration status. It is an open question whether the Supreme Court decision in Hoff man Plastics would prohibit an award of post-termination back wages in a discrimination case. ⁴⁷⁴ Although criminal trafficking charges were not brought in either case and the civil complaints did not al- lege a trafficking violation, descriptions of the conditions facing each group of workers sound like typical trafficking fact patterns. There was, however, no legal finding of a trafficking violation. ⁴⁷⁵ EEOC Resolves Slavery and Human Trafficking Suit Against Trans Bay Steel for an Estimated 1 Mil- lion, EEOC Press Release (8 December 2006). ⁴⁷⁶ EEOC itself described it as a trafficking case, although no trafficking criminal charges were ever brought. See “Judge Orders John Pickle Co. to Pay 1.24 Million to 52 Foreign Workers in ‘Human Trafficking’ Case”, EEOC Press Release (26 May 2006). ⁴⁷⁷ This description is taken from Chellen v. John Pickle Co. and John Pickle Jr., 446 F. Supp. 2d 1247 (N.D. Oklahoma 2006).  148 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

After a bifurcated non-jury trial,⁴⁷⁸ the court found for the plaintiffs on all their claims and awarded the following as damages:

(1) back pay and liquidated damages equal to the full amount of lost wages for wilful vio- lations of FLSA; (2) compensatory damages under §1981 for emotional and mental distress (1,000 per plaintiff ); (3) punitive damages because of the egregious nature of the conduct (1,000 per plaintiff ); (4) prejudgment interest; (5) damages for the tort of deceit (wages for the ten-month period when they had been told they would be working but were wrongfully denied the opportunity to work by the de- fendant’s conduct); and (6) damages for the tort of false imprisonment (1,000 per plaintiff ).

The total damages award was more than 1.2 million (897,464) for the 52 plaintiffs.

Chellen should serve as a signal that trafficking victims may rely on traditional anti-dis- crimination laws, as well as trafficking and worker protection statutes. As the EEOC lead attorney stated:

We expect that a decision like this, which wraps the civil rights laws of Title VII and §1981 around the country’s growing problem of human trafficking, will serve as valuable prece- dent and give the government one more weapon in the fight against exploitation and forced labor.⁴⁷⁹

Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act (RICO)

The Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act (RICO) makes it unlawful for any person employed by an enterprise affecting interstate commerce to conduct the enterprise’s affairs “through a pattern of racketeering activity or collection of unlawful debts.”⁴⁸⁰ “Rack- eteering activity” is defined as behaviour that violates certain statutorily specified other laws. Mail and wire fraud, fraud in connection with identification documents, misuse of vi- sas, and importation of an alien for immoral use are all specified racketeering activities and

⁴⁷⁸ The non-jury trial in the first phase determined that the plaintiffs were employees and not trainees under the FLSA. See Chellen v. John Pickle Co., 344 F. Supp. 2d 1278 (N.D. Okla. 2004) (Chellen I). The Court then combined the liability and damages phases for all claims and held a second non-jury trial in March 2005. ⁴⁷⁹ “Judge Orders John Pickle Co. to Pay 1.24 Million to 52 Foreign Workers in ‘Human Trafficking’ Case”, EEOC Press Release (May 26, 2006). ⁴⁸⁰ 18 U.S.C. § 1962(c).  5. Country Profi les: United States of America 149

the TVPRA added the new trafficking offences of the TVPA.⁴⁸¹ A “pattern” requires at least two acts of racketeering activity.

A civil RICO charge is a powerful weapon against traffickers because it carries the threat of treble damages, meaning that actual damages are multiplied by three. Damages are only available for quantifiable injuries to business or property, not other types of injury, and only for injuries that are proximately caused by the racketeering activity and not other wrongful conduct.⁴⁸² However, a worker not being paid by an employer should constitute an injury to business, and the fact that a complaint might also include personal injury does not “extin- guish standing based on … economic loss alleged.”⁴⁸³

RICO claims have sometimes survived where substantive allegations of trafficking or slav- ery have not. In Does I v. The Gap, plaintiffs were garment factory workers who alleged that factories in Saipan and retailers who purchased their garments had violated FLSA, civ- il RICO and other labour laws.⁴⁸⁴ Although the district court found that the plaintiffs had not adequately alleged involuntary servitude or common law peonage as predicate acts for their civil RICO charge, nor had they stated a claim for violation of the Alien Tort Claims Act, the case went forward on the other RICO acts. The plaintiffs eventually reached a set- tlement with the garment manufacturers and retailers for a 20 million (14,756,339) fund to pay back wages to 30,000 workers and develop an independent monitoring system to end sweatshop abuse.⁴⁸⁵ Despite this apparently promising result, a journalist reported in the spring of 2006 that “only 5.8 million is earmarked for direct pay to workers, and very little of that has yet been paid out.”⁴⁸⁶

Non-Statutory Claims: Tort and Contract Law

Attorneys representing trafficking victims have usually included one or more common law tort claims in their civil suits. Tort law permits recovery for both compensatory and puni- tive damages. Tort law varies by state, but the following causes of action have been argued in trafficking type cases: false imprisonment, invasion of privacy, intentional and or negli- gent infliction of emotional distress, assault, battery, fraud, negligent supervision, and deceit

⁴⁸¹ Prior to enactment of the TVPRA, the definition of racketeering activity did not include §§ 1589, 1590, or 1591. ⁴⁸² 18 U.S.C. § 1964(c); see also City of Huntsville v. Proliance Energy (N.D. Alabama 2005) (“The provision cannot be construed as authorizing, much less requiring, the trebling of damages sustained due to oth- er causes.”); Anza v. Ideal Steel Supply Corp., 547 U.S. 451 (2006) (finding no compensable injury where harm was not proximately caused by racketeering activity). ⁴⁸³ See Doe I v. Reddy, 2003 WL 23893010 (N.D. Cal.) (finding requisite injury to business or property where plaintiffs alleged that they were forced to work long hours without pay). ⁴⁸⁴ 2002 WL 1000068 (D. N. Mar. I.). ⁴⁸⁵ For a full description, see http://w w w.globalexchange.org/campaigns/sweatshops/saipan (“The Saipan Victory”). ⁴⁸⁶ Rebecca Clarren, “Paradise Lost: Greed, Sex Slavery, Forced Abortions and Right-Wing Moralists”, Ms. Magazine (spring 2006).  150 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

or fraudulent misrepresentation. Because tort law is not statutory, it may be less rigid and courts may be better able to accommodate the particular harms of trafficking in a common law tort action.⁴⁸⁷ Moreover, some defendants’ homeowner insurance policies may provide coverage for claims of false imprisonment and invasion of privacy. Although insurance pol- icies usually do not cover wilful acts, the torts of false imprisonment and invasion of privacy can be accomplished by negligent or non-intentional conduct.⁴⁸⁸ In a domestic worker case, where the individual was victimized in the employer’s home, the existence of an insurance policy substantially increases the chances of the judgement being paid to the victim.

Trafficking victims may also have contractual (breach of contract) or quasi-contractual claims (unjust enrichment), but in many states an award of contract damages will preclude an award of tort damages.⁴⁸⁹

Alien Tort Claims Act

Another potential cause of action is the Alien Tort Claims Act (ATCA), a 1789 statute that provides that US federal courts have original jurisdiction of any civil action by an alien for a tort committed in violation of the law of nations or a treaty of the United States.⁴⁹⁰ The ATCA has become a vehicle for human rights litigation in the United States, usually involv- ing violations committed extraterritorially, and courts have awarded both compensatory and punitive damages. It has also recently been used in trafficking suits. One successful case was Jane Doe v. Lakireddy Bali Reddy, 2003 WL 23893010 (N.D. Cal.). Eleven plaintiffs, all young Indian women and girls, filed suit against Lakireddy Bali Reddy and members of his family alleging peonage, involuntary servitude, slave labour, Alien Tort Claims Act, civil RICO, the 13t Amendment, and various common law tort claims such as assault and bat- tery, false imprisonment, fraud and deceit, emotional distress, and negligence. The district court found that the ATCA claim could proceed because “modern forms of slavery violate jus cogens norms of international law, no less than historical chattel slavery.” The case even- tually settled for 8.9 million.⁴⁹¹

⁴⁸⁷ See Note, Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law, 119 Harv. L. Rev. at 2589 (“Whereas courts may hesitate to interfere with the parameters of rights established by legislative bodies, they have traditionally guided the development of torts through the common law and are therefore more likely to be responsive to tort claims against traffickers.”). ⁴⁸⁸ Standard liability insurance doesn’t cover wilful acts and excludes coverage “in situations in which the insured knew or should have known to a very high probability that harm would result.” Tom Baker, Re- considering Insurance for Punitive Damages, 1998 Wisc. L. Rev. 101. For a more thorough discussion of homeowners insurance policies, see Della Bahan and Puja Batra, Seeking Justice for Trafficked Domestic Workers in American Courts at 8, Paper Presented at IWPR’s Eight Annual International Women’s Policy Research Conference (June 2005). ⁴⁸⁹ Civil Litigation Manual at 50–52. ⁴⁹⁰ 28 U.S.C. § 1350. ⁴⁹¹ See Matthew Artz, Reddy Victims Sue Their Own Lawyers, Berkeley Daily Planet (28 June 2005). In the re- lated criminal case, Reddy pled guilty to conspiracy and transporting minors for illegal sexual activity and paid 2 million in restitution to four victims in 2001. California Man Admits He Brought Indian Girls to U.S. for Sexual Exploitation, Pleads Guilty to Federal Charges, Department of Justice Press Release  5. Country Profi les: United States of America 151

Comments on civil suits

There are a wide variety of claims available to trafficking victims. A review of recently filed civil trafficking cases reveals that most complaints allege a variety of causes of action. Re- covery under some statutes, such as FLSA’s liquidated damages provision or RICO’s treble damages provision, may be potentially greater than recovery under the as yet undefined damages provision of TVPRA. FLSA, civil RICO, tort and contract law claims appear to be the most prevalent, but a number of complaints also allege violation of the Alien Tort Claims Act. The cases involve a variety of types of workers — domestic servants, migrant agricultural workers, and workers with legitimate work visas, although all involve non-US citizens. No cases were discovered involving prostitutes, perhaps because of the stigma as- sociated with bringing such a claim. Because these cases are all very recently filed, none has yet reached a conclusion and we have no information about damage awards.

In a significant number of cases the plaintiffs are represented by an organization that is funded by the Legal Services Corporation. For example, legal aid organizations in Colorado and North Carolina recently filed suits on behalf of ranch workers and agricultural workers, respectively. The Legal Services Corporation is itself funded by the federal government and the federal trafficking laws specifically state that a legal aid organization may represent an individual who has been certified by the government as a victim of a severe form of traffick- ing, regardless of immigration status.⁴⁹² The other cases have been brought by law school clinics, small law firms, and NGOs.

One civil practitioner who has litigated on behalf of trafficking victims makes the point that cases involving large numbers of victims or defendants would be difficult for a small NGO to manage.⁴⁹³ The resources required for document production alone could be overwhelming. In some instances, NGOs have partnered with lawyers at large private law firms. The New York law firm of Kaye Scholer, for example, joined forces with two small NGOs, Farmworker Legal Services and the Workers’ Rights Law Center, to represent Mexican migrant workers in a case alleging, among other things, violations of the FLSA, the MSPA, the 13t Amend- ment, the Alien Tort Claims Act, and civil RICO.⁴⁹⁴ In Chellen v. Pickle, the solo practition- er representing the plaintiffs was aided immensely when EEOC lawyers joined the lawsuit.

While the US appears to have a large number of anti-trafficking NGOs available to provide legal representation, as well as traditional civil rights, immigrants’ rights, and domestic vi- olence NGOs that have joined the anti-trafficking movement, the availability of legal help is very dependent on whether an exploited worker received certification by the federal gov-

(7 March 2001). (His case predated enactment of the TVPA, which criminalizes sex trafficking.) Reddy reportedly paid the 2 million “within several days of being sentenced.” “Civil Lawsuit Settled in Reddy Sex-Slave Case”, Berkeley Daily Planet (9 April 2004). ⁴⁹² Legal aid organizations can also represent individuals in the pre-certification stage, but must cease repre- sentation if the individual is undocumented and certification is denied. See LSC Program Letter 05-2. ⁴⁹³ Conversation with Legal Director Dan Werner, Workers’ Rights Law Center, March 2007. ⁴⁹⁴ Javier H. v. Garcia-Botello et al., Case No. 02-CV-523S (W.D.N.Y.).  152 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

ernment as a victim of a severe form of trafficking. Although NGOs, unlike Legal Services Corporation-funded aid organizations, are not barred from representing plaintiffs who have been denied certification as a victim, a plaintiff ’s uncertain immigration status and lack of work authorization might make it logistically difficult to pursue a lawsuit. Most NGOs rep- resenting immigrant victims of labour exploitation, however, are prepared to handle these challenges.

Another reality of civil litigation in the US is that the costs of defending a lawsuit are quite high. If a defendant has been both prosecuted criminally and sued civilly, he or she might well be destitute at the conclusion of the legal proceedings. For example, in Ruiz v. Jackson, the case brought by a domestic worker against her former employers, the defendants filed for bankruptcy at the start of legal proceedings.⁴⁹⁵

Finally, one of the most significant obstacles is simply the passage of time. Complex lawsuits often take years to reach a conclusion. Courts have over-crowded dockets and defence at- torneys are often skilled at delaying tactics. As time passes and memories face, it becomes more difficult for plaintiffs to meet their burden of proof. Such delays are especially frus- trating and demoralizing for the plaintiffs themselves.

5.8.3.3. Concluding comments on compensation in criminal and civil cases

Since its enactment in December 2003, very few cases have been filed under the TVPRA. Most legal representation on behalf of trafficking victims has focused on immigration ben- efits. Many of the social service organizations that traditionally help victims do not consider litigation as an avenue for recovery.

Civil lawyers would benefit from conferences or workshops on civil litigation on behalf of trafficking victims, in order to share theories of liability, disseminate copies of complaints, and discuss litigation strategies. A central clearinghouse for complaints and motions could be established on the internet. Since the government funds many services for trafficking victims and has promoted the work of Legal Services Corporation grantees on behalf of trafficking victims, and since an HHS grant already was involved in funding the Civil Lit- igation Manual, it would make sense for government support to extend to this important area. Many of the theories that are associated with civil litigation on behalf of trafficking victims could then be tested in court. Giving a higher profile to civil litigation might also serve to entice private law firms to play a pro bono role, which is especially crucial in cases with large numbers of victims.

5.8.4. Enforcement of restitution and civil judgments

There is a well-documented problem with collecting on court-ordered restitution for crime victims generally. In a 2005 study of five financial fraud cases, the Government Accounta-

⁴⁹⁵ “Woman Forced Into Slavery Wins Jury Verdict Against California Couple”, Law Reporter (November 2004).  5. Country Profi les: United States of America 153

bility Office (GAO) found that only about 7 per cent of court-ordered restitution had been collected.⁴⁹⁶ The GAO further found that the Justice Department’s Financial Litigation Units responsible for restitution collection were hampered by the long time intervals between the criminal offence and the judgment and the fact that there were few “apparent negative consequences to these offenders for not paying their restitution debts.”⁴⁹⁷ The GAO had earlier concluded that some factors contributing to the increase in outstanding criminal debt — consisting of both criminal fines and restitution — was due to inadequate debt-collec- tion processes.⁴⁹⁸ The significant increase in outstanding criminal debt began in 1996, which is the year that restitution became mandatory under the MVRA.⁴⁹⁹ Legislation is currently pending in both the House and Senate to improve the collection of court-ordered criminal debt and restitution.⁵⁰⁰

There are no studies for the collection of restitution amounts owed to trafficking victims, but anecdotal evidence suggests that trafficking victims may well encounter similar problems in actually receiving court-ordered restitution or civil damages. When the Cadena victims were awarded 1 million in restitution, one defence lawyer remarked, “It’s a fictitious award. They [the Cadena family] don’t have anything anyway.”⁵⁰¹ The victims in the Kil Soo Lee case have yet to collect on either their civil damages or restitution order.

Now that mandatory restitution is a feature of trafficking prosecutions, it would be ex- tremely beneficial to have a systematic way of tracking whether victims actually obtain restitution.⁵⁰² The Financial Litigation Units responsible for collecting restitution should share information about recovery rates in trafficking cases. This information will be use- ful because the actual collection rate should inform a prosecutor’s decision about whether a plea agreement that involves the up-front payment of restitution to the victims is actual- ly a better course of action. Sizeable restitution orders have been part of criminal pleas.⁵⁰³

⁴⁹⁶ Court-Ordered Restitution Amounts Far Exceed Likely Collections for the Crime Victims in Selected Financial Fraud Cases, GAO-05-80. ⁴⁹⁷ Ibid. ⁴⁹⁸ Actions Still Needed to Address Deficiencies in Justice’s Collection Processes, GAO-04-338 (March 2004). ⁴⁹⁹ Ibid. Non-federal restitution is restitution that is owed to private individuals, not the government. ⁵⁰⁰ H.R. 845, Criminal Restitution Improvement Act of 2007, introduced 6 February 2007, would, among oth- er things, require courts to enter orders requiring immediate payment of full restitution, require courts to enter protective orders to preserve assets available for restitution, and prohibit termination of proba- tion for convicts with unsatisfied orders of restitution. S. 973, introduced 22 March 2007, contains similar provisions. ⁵⁰¹ Stephanie Smith, Women Smuggled into US, Forced into Prostitution, Try to Recoup 1 M, Palm Beach Daily Business Review (8 April 1999). ⁵⁰² Since victims may also recoup damages through a civil cause of action, it would also be useful to collect information on the success of obtaining money awarded as damages. If the success rate is low, it might persuade plaintiffs to enter into settlements. But because this process is outside the responsibility of the U.S. government, it will depend on individual practitioners to gather and share information. ⁵⁰³ See Doe v. Reddy and United States v. Boehm; see also United States v. Ibrahim (defendant pled guilty to forced labor, involuntary servitude, harbouring, and conspiracy, agreed as part of plea to pay 78,000 in  154 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Knowledge about restitution collection rates should also encourage prosecutors to seek pre-indictment seizure of assets and to ensure that forfeited assets are available to victims through the processes of remission and restoration.⁵⁰⁴ This will avoid the problem, noted in the GAO study, of offenders transferring assets to family members or others or moving them to foreign accounts.

5.8.5. Asset seizure

The TVPA provides for the criminal and civil forfeiture of any real or personal property that facilitates a trafficking violation or that constitutes the proceeds of a trafficking violation.⁵⁰⁵ Forfeiture is exclusively a tool of the government and forfeited assets become the property of the government, but there are procedures to award such assets to victims.

In forfeiture proceedings, the court must determine whether the government has estab- lished the requisite nexus between the property and the offence. Forfeiture allegations are evaluated by the court under a “preponderance of the evidence” standard. Because forfeiture is part of the penalty for the crime, it is impermissible without a conviction on the under- lying substantive offence.

In most cases, property subject to seizure will remain in the possession of the defendant un- til the court enters a preliminary order of forfeiture.⁵⁰⁶ However, the government may seek a pre-trial restraining order, either upon the filing of an indictment charging a violation for which forfeiture may be sought, or prior to the filing of such an indictment if the court de- termines that there is a “substantial probability” that the government will prevail and that failure to enter a forfeiture order would result in the property “being destroyed” or “removed from the jurisdiction of the court” or otherwise rendered unavailable for forfeiture.⁵⁰⁷ In certain circumstances, a temporary restraining order may be entered without notice to the parties or opportunity for a hearing.⁵⁰⁸

Once property is forfeited, there are three procedures by which it can be transferred to crime victims: (1) a petition for remission submitted by an individual victim to the Department of Justice’s Asset Forfeiture and Money Laundering Section; (2) a petition for restoration sub- mitted by the federal prosecutor on behalf of the victim; and (3) termination of forfeiture

restitution to victim before sentencing); United States v. Aronov (E.D. Mich. 2005) (agreed as part of plea to restitution of at least 537,043). ⁵⁰⁴ Discussed in Section 5.8.5 (Asset seizure). ⁵⁰⁵ 18 U.S.C. 1594(b). In addition, § 1594(c) contains civil forfeiture provisions. ⁵⁰⁶ Federal Rule of Criminal Procedure 32.3 governs criminal forfeiture. Rule 32.2(b) provides that a court must enter a preliminary order of forfeiture as soon as practicable after a verdict or plea of guilty and that the entry of the preliminary order authorizes the Attorney General to seize the specific property. After seizure, an ancillary proceeding may be held to third party interests in the property. ⁵⁰⁷ 21 U.S.C. § 853(e)(1)(B)(i). ⁵⁰⁸ 21 U.S.C. § 853(e)(2).  5. Country Profi les: United States of America 155

proceedings before the court enters a final order of forfeiture, with an order instead entered in favour of the victim. ⁵⁰⁹

In criminal prosecutions of trafficking defendants, asset forfeiture has been included as part of plea agreements. For example, in United States v. Zavala and Ibanez, the couple pled guilty to conspiring to commit forced labour as well as immigration violations. As part of their plea, they agreed to forfeit their residence, valued at 220,000 (162,499), as well as 30,000 (22,159) in cash. The lead defendant was also sentenced to fifteen years in prison.⁵¹⁰ In United States v. Maksimenko, one defendant charged with conspiracy to commit slavery pled guilty and agreed to forfeit more than 500,000 (369,317) in proceeds.⁵¹¹

Although it is government policy that forfeited assets be applied toward satisfaction of a res- titution order in trafficking cases, the actual procedures of restoration and remission have been little used.⁵¹² The reason for this is unknown. It may be that there have been sufficient assets to satisfy a restitution order without conveying forfeited assets, that prosecutors ne- glected to seize assets, or that defendants had no assets for either seizure or restitution. In perhaps the first example of its kind, the prosecutors in Maksimenko obtained a civil forfei- ture order for 570,000 and will submit a petition for restoration so that the forfeited funds and property can be distributed to the victims.⁵¹³ On 25 June 2007, the lead defendant, Ale- ksandr Maksimenko, was sentenced to 14 years in prison and 1.5 million in restitution for his role as the ringleader in the conspiracy.⁵¹⁴ In its sentence, the court ordered that more than 500,000 in cash seized from Maksimenko’s home and bank accounts as well as about 30,000 worth of jewellery be used to satisfy a portion of the restitution order.

In addition to asset forfeiture, there are also procedures for private litigants to use to pre- vent the dissipation of assets pending the conclusion of a civil case. These procedures are governed by the laws of the individual 50 states. Most states have statutes that authorize pre- judgment attachment when a plaintiff sues a defendant for money damages. However, states limit prejudgment attachment to certain kinds of cases, such as contract claims only, and others have restrictions based on the residency status of the defendant.⁵¹⁵ Assets located out- side the state cannot be the subject of prejudgment attachment. As a result, there has been

⁵⁰⁹ “The term victim means a person who has incurred a pecuniary loss as a direct result of the commission of the offense underlying a forfeiture.” 28 C.F.R. § 9.2(v). ⁵¹⁰ “Suffolk County Woman Sentenced for Her Role in Forced Labor and Alien Smuggling Scheme”, United States Attorney’s Office Press Release dated Nov. 9, 2005. ⁵¹¹ Attorney General’s Annual Report on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons at 19 (FY 2005). ⁵¹² Email from Asset Forfeiture Money Laundering Section, U.S. Department of Justice, 24 April 2007. ⁵¹³ Email from AUSA Peter Ziedas dated 27 April 2006. ⁵¹⁴ “Livonia Man Sentenced to 14 Years in Prison and 1.5 Million in Restitution for Forcing Eastern European Women to Work at Detroit Area Strip Clubs”, United States Attorney’s Office Press Release, 25 June 2007. ⁵¹⁵ See Rhonda Wasserman, Equity Renewed: Preliminary Injunctions to Secure Potential Money Judgments, 67 Wash. L. Rev. 257 (1992) (describing subject matter restrictions on attachment and limited geograph- ic reach); Lars E. Johansson, The Mareva Injunction: A Remedy in the Pursuit of the Errant Defendant,  156 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

very little use of prejudgment attachment procedures in civil litigation on behalf of traffick- ing victims or workers’ rights litigation generally.

5.8.6. Assistance

5.8.6.1. Rights of all victims of crime

A crime victim has a number of statutory guarantees of his or her right to be heard, to be kept informed, and to have his or her safety and security provided for. The Crime Victims’ Rights Act provides crime victims with certain specified rights and the means of enforcing them. The Act provides that a crime victim has:

(1) The right to be reasonably protected from the accused. (2) The right to reasonable, accurate, and timely notice of any public court proceed- ing, or any parole proceeding, involving the crime or of any release or escape of the accused. (3) The right not to be excluded from any such public court proceeding, unless the court, after receiving clear and convincing evidence, determines that testimony by the victim would be materially altered if the victim heard other testimony at that proceeding. (4) The right to be reasonably heard at any public proceeding in the district court in- volving release, plea, sentencing, or any parole proceeding. (5) The reasonable right to confer with the attorney for the Government in the case. (6) The right to full and timely restitution as provided in law. (7) The right to proceedings free from unreasonable delay. (8) The right to be treated with fairness and with respect for the victim’s dignity and privacy.⁵¹⁶

Victims must be informed by designated responsible officials — specifically law-enforce- ment officers during the investigation stage and prosecutors once charges have been filed – about these rights as well as places where they may receive emergency medical or social services, the availability or restitution or other relief, including crime victim compensation programmes, to which the victim may be entitled, and public and private programmes that are available to provide counselling, treatment and other support.. Victims must also be no- tified of legal protections and remedies (including protective orders) that are available to prevent intimidation and harassment.⁵¹⁷

Every employee of the Justice Department is required to undergo mandatory training on victims’ rights. There are disciplinary sanctions, including suspension or termination of em- ployment, for wilful or wanton failure to comply with provisions of federal law pertaining

31 U.C. Davis L. Rev. 1091 (1998) (describing reluctance of American courts to provide prejudgment relief and “gap” in American prejudgment attachment laws). ⁵¹⁶ 18 U.S.C. § 3771(a) (“Rights of Crime Victims”). ⁵¹⁷ 42 U.S.C. § 10607(b) and (c) (Identification of Victims and Descriptions of Services).  5. Country Profi les: United States of America 157

to the treatment of crime victims.⁵¹⁸ The Attorney General issued guidelines on the Justice for All Act in May 2005.⁵¹⁹

5.8.6.2. Child victims

There are numerous special provisions relating to child victims and issues such as protec- tion of privacy and identity. A court may appoint a guardian ad litem to protect the best interests of a child who was the victim of or a witness to a crime involving abuse or exploita- tion.⁵²⁰ A guardian ad litem is a legal guardian appointed for an incapacitated party, such as a child. The Attorney General Guidelines also state that prosecutors should consider wheth- er it would be appropriate to request the appointment of a guardian ad litem in any case in which a child is a victim or witness to a crime.

In some trafficking cases with child victims, prosecutors’ offices have arranged long-term shelter, counselling, schooling, and job training.

5.8.6.3. Rights of victims of trafficking

In addition to the general rights accorded all crime victims, discussed above, individuals who have been certified as victims of a severe form of trafficking by the federal government have certain rights. A “severe form of trafficking in persons” is statutorily defined as

(A) sex trafficking in which a commercial sex act is induced by force, fraud, or coercion, or in which the person induced to perform such act has not attained 18 years of age; or (B) the recruitment, harboring, transportation, provision, or obtaining of a person for labor or serv- ices, through the use of force, fraud, or coercion for the purpose of subjection to involuntary servitude, peonage, debt bondage, or slavery.⁵²¹

Thus the certification process is a significant hurdle for exploited workers, particularly in terms of legal status, work authorization, and access to legal services, although crime victims who are not certified are still eligible for the standard victim benefits. Certified trafficking victims are eligible for special services regardless of whether an indictment is eventual- ly filed or whether any indictment that is filed includes trafficking charges. Some services, however, may not be available to US citizen victims because they only pertain to immigra- tion status. The services and rights fall into the following areas:

(1) Detention — To the extent practicable and allowed by law, victims of severe forms of trafficking should not be formally detained.⁵²²

⁵¹⁸ See 18 U.S.C. § 3771(f)(1) and (2)(C). ⁵¹⁹ See Attorney General Guidelines for Victim and Witness Assistance at http://www.usdoj.gov/olp/final. ⁵²⁰ 18 U.S.C. § 3509(h)(1). ⁵²¹ 22 U.S.C. § 7102(8). ⁵²² See 28 C.F.R. § 1100.31. See generally AG Guidelines at 68–72.  158 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

(2) Information — Trafficking victims shall be provided with information about legal services, immigration benefits, social-service organizations, victim compensation and assistance programmes, restitution, and availability of medical services.⁵²³ (3) Interpreter Services — Trafficking victims shall have reasonable access to trans- lation/interpreter services if they are not able to communicate in English or are illiterate in their own language.⁵²⁴ (4) Immigration Benefits — If a victim is certified as a victim of a severe form of traf- ficking and meets the other requirements specified below, he or she is eligible for two forms of immigration relief: (1) continued presence⁵²⁵ and (2) T non-immigrant status (commonly called the “T visa”). • “Continued presence” is a term of art for giving a trafficking victim temporary legal status in the United States, even if that person entered illegally. Con- tinued presence is granted to victims of severe forms of trafficking who are potential witnesses in a criminal investigation or prosecution. When an indi- vidual receives continued presence, he or she also receives work authorization. Continued presence must be requested by a law-enforcement agent. • A T visa is a non-immigrant visa available to a victim of a severe form of trafficking who has complied with reasonable requests for assistance in the investigation or prosecution of trafficking and who would suffer extreme hard- ship upon removal.⁵²⁶ After three years of continuous physical presence in the United States in lawful T non-immigrant status, a T visa holder may apply for permanent residence. To establish eligibility for adjustment of status to law- ful permanent resident, the applicant must demonstrate that the applicant has been a person of good moral character and either that he or she has complied with any reasonable request for assistance in the investigation or prosecution of acts of trafficking or that he or she would suffer extreme hardship involving unusual and severe harm upon removal from the United States. An individu- al victim may apply directly for a T visa and, after three years, for adjustment of status T nonimmigrants and applicants for adjustment of status are eligi- ble for employment authorization. There is a cap of 5,000 noncitizens who may be granted T visas each year and a cap of 5,000 T nonimmigrants who may be granted adjustment of status each year. The numerical caps do not apply to eligible spouses, sons, daughters, siblings, or parents of the victims. In the financial year (FY) 2005, there were 160 requests for continued presence and 158 grants of continued presence. Also in FY 2005, 229 in- dividuals applied for T visas and 112 applications were approved.⁵²⁷

⁵²³ See 28 C.F.R. § 1100.33. ⁵²⁴ See 28 C.F.R. § 1100.33. ⁵²⁵ 22 U.S.C. § 7105(c)(3). ⁵²⁶ Child victims are not required to comply with the law enforcement cooperation requirement, nor are adult victims who are unable to assist due to psychological or physical trauma. ⁵²⁷ Attorney General’s Annual Report to Congress at 11–12 (FY 2005). The Report notes that the high number of denials for FY 2005 resulted from 170 denials of applicants “from one case in which it was determined that the applicants were not victims of trafficking as defined in the TVPA statute.” The TVPA’s immigra-  5. Country Profi les: United States of America 159

(5) Refugee-type Benefits — A victim of a severe form of trafficking is eligible for ben- efits that each of the individual states makes available for refugees. Such benefits typically include cash assistance, medical care, food stamps, and housing.⁵²⁸ (6) Legal Services Corporation — LSC is a private, non-profit corporation established by Congress which funds legal aid programmes across the country to help poor people. The TVPA required LSC to make legal assistance available to trafficking victims regardless of immigration status. LSC grantees may assist victims with seeking certification and other immigration benefits and may fi le civil suits on their behalf. If a victim is ultimately denied certification, however, representa- tion must cease. The TVPRA required LSC to make legal assistance available to family members as well.⁵²⁹ In 2005, eleven LSC grantees assisted 141 trafficking victims.⁵³⁰

The federal government, through the Department of Health and Human Services (HHS), funds non-governmental organizations that provide direct services to trafficking victims as well as organizations that provide training and technical expertise. (A federal grant partially funded the manual Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking.) Approxi- mately 3.2 million was awarded to direct service grantees in 2005.⁵³¹ In addition, the Justice Department’s Office of Victims of Crime funded 25 different direct service projects for vic- tims in 2005, as well as a project that provided technical assistance to service organizations and one that focused on building shelter capacity for trafficking victims.

All these benefits for trafficking victims depend on certification by the government as a vic- tim of a severe form of trafficking. To obtain certification, a person must not only be a victim of one of the statutorily defined offences but must also be “willing to assist in every reason- able way in the investigation and prosecution” of the offence, and also have either applied for a T visa or be a person whose “continued presence” is necessary for the prosecution.⁵³² Without certification, the undocumented victim has no legal right to remain in the Unit- ed States and no authorization to work. (Note: Child victims are not required to co-operate

tion relief program has been the target of much criticism by anti-trafficking NGOs and commentators, who point out that the twin requirements of being a victim of a “severe form of trafficking” and cooper- ating with law enforcement fail to adequately protect all victims. See Note, Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law, 119 Harv L Rev 2574, 2581 (2006). Kathleen Kim & Kusia Hresh- chyshyn, Human Trafficking Private Right of Action: Civil Rights for Trafficked Persons in the United States, 16 Hastings Women’s L. J. 1, 14–15 (Winter 2004). ⁵²⁸ One NGO points out that these benefits, which vary by state, are fairly modest. “In California, for exam- ple, victims receive refugee assistance for a period of eight months. This aid consists of 300 per month in refugee cash assistance, 120 per month in food stamps, as well as access to medical care during this pe- riod.” Hidden Slaves: Forced Labor in the United States, 23 Berkeley J. Int’l L. 47 at n. 83. ⁵²⁹ “The 2003 Reauthorization expands permissible representation by LSC grantees to include certain family members of victims of trafficking.” LSC Program Letter 05-2 (6 October 2005). ⁵³⁰ Attorney General’s Annual Report to Congress at 10 (FY 2005). ⁵³¹ Attorney General’s Annual Report to Congress at 7 (FY 2005). This does not include the amount award- ed to organizations for street outreach in FY 2005. See id. At 37. ⁵³² 22 U.S.C. § 7102(E)(i).  160 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

with law enforcement in order to receive a letter of eligibility from HHS, which allows them to receive the same benefits and services made available through certification.)

The certification process thus presents two immediate and obvious obstacles. First, a per- son may be an exploited and abused worker, unpaid or underpaid and severely mistreated, and yet the conduct at issue does not rise to the level of a violation of one of the criminal trafficking statutes. Second, a person may be too fearful of either law enforcement or the trafficker to want to co-operate during the investigation and prosecution. Advocates have pointed out that, “from the perspective of trafficked persons, the prosecutorial focus of the law makes benefits contingent upon the prosecutorial process and therefore poses substan- tial barriers to full recovery.”⁵³³

For victims of worker exploitation that does not rise to the level of a trafficking offence, there will be no TVPA benefits, no stable residency status, and no legal support from a govern- ment-funded legal aid organization. Borderline cases will fall through the cracks in such a system. In the US, however, there are a number of organizations dedicated to workers’ and immigrants’ rights, and such organizations have historically represented undocumented im- migrant workers, sometimes achieving significant victories in court. The absence of benefits under the TVPA regime does not necessarily mean that a worker cannot win compensato- ry damages in a civil suit, but the challenges are clearly much greater.

5.8.7. Conclusions on the United States of America

The United States has a well-developed legal system providing for both criminal and civil damages. In addition, state compensation boards reimburse all crime victims for the actu- al out-of-pocket costs associated with the offence. A trafficking victim thus has at least the opportunity to recover lost wages, through either criminal restitution or civil damages, and compensation for emotional pain and suffering, as well as punitive damages to deter egre- gious conduct. Although the private right of action created by the TVPRA is untested, civil attorneys have already brought suit against traffickers using a variety of legal theories and have won substantial judgements.

Now that there is a civil cause of action for trafficking violations, civil case law should sub- stantially develop the contours of the rights protected by these criminal statutes. In an analogous context, civil cases under the civil rights statute Deprivation of Rights⁵³⁴ con- tributed to the development of law under the companion criminal statute Deprivation of Rights Under Color of Law⁵³⁵ and courts readily draw examples from civil cases to inform their understanding of criminal cases. Because civil practitioners may be more willing to push the boundaries — both in terms of what constitutes forced labour or sex trafficking and in terms of who is liable to the victim-plaintiff — civil cases may eventually expand areas of

⁵³³ Kathleen Kim and Kusia Hreshchyshyn, Human Trafficking Private Right of Action, 16 Hastings Wom- en’s L. J. at 14. ⁵³⁴ 42 U.S.C. § 1983. These lawsuits are commonly referred to as § 1983 suits. ⁵³⁵ 18 U.S.C. § 242.  5. Country Profi les: United States of America 161

criminal responsibility. In other words, a court in a criminal trafficking case may consider the fact that a similar situation was the basis for a finding of liability under the civil traf- ficking law. By analogy, the court may reason that what constitutes “trafficking” under civil law also constitutes “trafficking” under criminal law. Because civil practitioners are often less risk-adverse than government prosecutors, their lawsuits will help define the legal con- cepts of trafficking.

5.8.8. Good practice in the United States of America

• Restitution is mandatory for all victims of violent crimes and all victims of traffick- ing offences, regardless of whether the trafficking offence meets the definition of a crime of violence; • State compensation boards help crime victims with material losses, without re- strictions based on citizenship or legal status and without any need for a defendant to be identified or in custody. They also provide emergency funding; • On the administrative level, the Department of Labor monitors employers’ com- pliance with workers’ rights statutes and can assess monetary penalties and obtain back pay for workers. The Equal Employment Opportunity Commission performs a similar function with respect to the civil rights statutes; • There is an explicit civil cause of action under the TVPRA. Although the damag- es provision is vague, it will presumably be informed by cases decided under FLSA and civil rights laws that award compensatory damages for back pay and pain and suffering as well as punitive damages, attorney’s fees and court costs. As case law develops under the TVPRA, it will assist courts in evaluating criminal trafficking prosecutions as well; • The federal government funds the Legal Services Corporation, which in turn funds a number of legal aid organizations that have helped trafficking victims; • A strong victims’ rights movement and culture of respect for all crime victims ben- efits trafficking victims. Although victims are not parties to criminal prosecutions, they have statutory protections and rights; • Duties of responsible officials, including law-enforcement agents, prosecutors and courts, towards victims may be enforced in court by victims, thus guaranteeing that their rights are not disregarded; • Civil society is very active and NGOs have proliferated that provide services, in- cluding legal representation, to trafficking victims. Th is means an increasing number of civil claims are being filed against traffickers; and • The TVPA creates a visa regime that permits certified trafficking victims to have a stable residency status, work authorization, and the opportunity to apply for per- manent residency. 6. Conclusions and recommendations

The right to compensation mainly consists of the right to be paid compensation by the wrongdoer, which presumes that the state must ensure legal and procedural mechanisms are in place to pursue and enforce these claims. There is also an emerging norm that compensa- tion should be paid by the state for victims of violent crime causing physical or psychological injury. For some states (i.e. parties to ECVVC) this is a binding obligation. States are also bound by the core labour standards of the ILO and are obliged to provide an effective rem- edy for abuses of labour rights. Trafficked persons are also entitled to other ancillary rights relating to protection and assistance which enables them to access remedies especially compensation.

While all countries in the study have, at least, a criminal, civil or labour law procedure in place that enables compensation claims to be pursued against traffickers/exploiters, few- er have established state compensation schemes. The existing compensation mechanisms, whether they envisage payment by the state or wrongdoer, still pose barriers to individu- als claiming and receiving compensation awards. They are complex, expensive, and lengthy. They have restrictive eligibility requirements and may not grant the full range of damages claimed by victims. In addition the orders may not be paid nor be enforceable due to dif- ficulties with enforcement or asset seizure provisions. Transnational co-operation and the absence of rule of law can further contribute to the systems not functioning.

A particular problem relates to schemes that order the wrongdoer to pay damages as these are rarely paid; very few trafficked persons have received compensation monies in all the countries in this study.

State compensation ensures the claimant receives at least some payment even if it does not cover all losses. State schemes therefore have potential for delivering justice so should be established or improved by widening eligibility criteria. Given the budgetary constraints of such schemes it is important to address whether they should cover all types of offences or all types of losses. Restricting the types of offences would reduce the number of eligi- ble victims and restricting the losses covered would reduce the amount received by each successful claimant. Both would be less expensive than covering all the losses of all types of victims. 164 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Trafficked persons are affected by specific factors inherent to their situation, which prevent them accessing compensation even where compensation mechanisms work well. Problems such as fear, language barriers, reluctance to contact authorities, feelings of humiliation and insecurity about immigration status all need to be overcome. Furthermore, accessing reme- dies requires knowledge and support. Information about justice measures and compensation claims is essential and needs to be made available in creative ways so that trafficked persons are aware of their rights. Independent legal aid and assistance will always have a positive im- pact on a victim’s chances of securing a compensation award but needs to be available free of charge and as early as possible after the victim comes into contact with authorities or a support agency.

The situation of children remains largely unexplored in this report due to difficulties access- ing detailed information. However, it is clear that the problems experienced by trafficked persons are amplified in relation to child victims. For instance, legal procedures are more in- timidating for children, advice is more greatly needed to enable them to understand the legal system and their entitlements. There are also additional issues specifically relating to chil- dren that need addressing at the national level such as the need for systems of social work and guardianship to ensure that the grant and expenditure of any compensation money can be monitored, including to ensure that children are protected from parents or guardians who do not act in the child’s best interests.

In view of the fact that a small minority of trafficked persons claim compensation and even fewer receive compensation payments, states must make more efforts to improve com- pensation systems for the benefit of trafficked persons, in light of their international legal obligations. There is no single model that will guarantee that compensation is made to all or a majority of trafficked persons and there are numerous practical barriers which may prove difficult to overcome. They should therefore ensure that a multiplicity of remedies is availa- ble so that trafficked persons have some chance of success in making a claim.

It is possible for states to borrow the best attributes from some existing schemes in order to establish or improve their own systems. However, states should do this within the devel- opment of a comprehensive policy on compensating trafficked persons. This would involve consultation with victims themselves and NGOs representing their interests. States should explore measures to undertake systemic and legal reform in the areas of civil, criminal and labour law so that access to justice is improved; provide legal aid for trafficked persons; focus information and support services on trafficked persons; provide the possibility of regularized status to trafficked persons for the duration of a claim; strengthen the powers of labour inspectors and similar bodies to impose orders including the grant of compen- sation; and explore non-litigious systems of negotiating compensation payments such as mediation.

NGOs and trade unions should also continue to play an important role by assessing the criminal, civil and labour rights in their countries and developing advocacy strategies to improve access to compensation as well as providing assistance in mediation efforts. NGOs working in the area of trafficking would benefit from networking with other groups working 6. Conclusions and recommendations 165

with victims of crime, migrants’ rights and workers’ rights among others. All of these groups have useful perspectives on the theme of compensation for trafficked persons.

From this analysis of eight OSCE states, numerous recommendations and practical ideas for improving implementation of the right to compensation have been identified, which should be considered in the different national contexts.

Building a national victims’ rights culture

• Establish a co-ordinated body for policy making and guidance on trafficked per- sons’ rights/access to justice at national level. • Establish contacts with appropriate rights bodies in relevant countries of origin/ destination to facilitate rights of returning trafficked persons. • Provide accessible information regarding all types of compensation schemes avail- able in countries of destination/origin. • In co-operation with victims’ groups and NGOs, focus on developing a victims’ rights policy, standards and services that account for the different needs of differ- ent types of victim (e.g. children, migrants, undocumented workers, forced and voluntary prostitutes, agricultural and sweatshop workers). • Provide information about trafficked persons’ rights and compensation schemes in a clear and accessible format ideally translated into the languages common to mi- grants and trafficked persons in that country and distribute this information in an accessible manner and through outreach work. • Incorporate trafficked persons’ rights into criminal procedure and labour law through amendments to all relevant laws e.g. criminal procedure laws, legal aid laws, the powers and duties of law enforcement and labour inspectors, prosecutors and judiciary. • Incorporate good practice from other countries especially those with similar legal traditions.

Evaluating and monitoring the right to compensation at national level

• Undertake a systematic review of access to justice at national level including all compensation mechanisms especially as they relate to trafficked persons. • Regularly evaluate and monitor national compensation systems with a view to as- sessing access for trafficked persons. • Regularly evaluate and monitor the execution of civil judgments and court orders in criminal proceedings to improve efficiency and speed. Pay particular attention to the needs of trafficked persons (i.e. to ensure they are not obliged to pursue en- forcement measures themselves). • Where a state body has responsibility for co-ordinating issues relating to traffick- ing in human beings ensure that statistics gathered on trafficking criminal cases includes the following: whether a compensation claim was made, whether it was granted, the amount of the award, whether it was paid, any steps to seize traffick- er’s assets, and the length of time taken to carry out these steps. 166 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

• The state body should also gather the same categories of information regarding pri- vate civil claims and their enforcement, claims awarded through state bodies such as labour inspectorates and claims to state compensation schemes. • Ensure that the types of damages available under each compensation mechanism are full and consistent and do not require the trafficked person to pursue more than one remedy at one time in order to cover all their losses.

Law enforcement, lawyers, prosecutors and judiciary

• Strengthen the legal obligations on police and prosecutors to provide information about the right to compensation to trafficked persons in an appropriate language and medium. • Provide training for all police, judges and prosecutors on trafficked persons rights and their own role in realizing those rights (e.g. drafting claims for damages, gath- ering evidence regarding damages, ensuring a claim is dealt with adequately in proceedings). • Prepare practical guidance and tools for officials to use e.g. in the form of standard information sheets or questionnaires to ease the implementation of these rights. • Integrate guidance to legal and other actors to ensure consistent application within each profession and across professions. Avoid issuing too many guidance docu- ments with unclear legal status. One core document entrenched with enforcement powers is useful and focuses the minds of officials and victims alike. • Consider the merits of a specialized team of prosecutors focusing on trafficking cases. • Within each prosecutor’s office establish a post specifically responsible for victim/ witness support (e.g. victim-witness co-ordinator in the US). • Develop ways of sharing information about legal developments and case law e.g. in relation to damages calculations and within and across the professions (e.g. news- letters, regular meetings of judges or bar associations). • In order to encourage crime reporting and redress for trafficked persons ensure that individuals with irregular status who come forward to the police or prosecu- tion service are not automatically referred to immigration services. • Lawyers should network more with NGOs and trade unions assisting trafficked persons to work together to find creative solutions to seeking compensation. • Lawyers should be trained to use civil and labour law creatively when assisting trafficked persons to ensure they maximize their claims e.g. train in jurispru- dence and practice from other legal systems, borrow legal argumentation, use creatively sourced evidence. Professional communities of lawyers (e.g. bar associ- ations) should be pro-active in developing their knowledge of the law as it relates to trafficked person’s rights and compensation both in countries of origin and destination. • Lawyers should pool resources and share experiences on trafficking cases and should offer their help free of charge where a trafficked person cannot fi nance the costs. 6. Conclusions and recommendations 167

State compensation schemes

• Ratify the European Convention on Action against Trafficking in Human Beings and European Convention on Compensation to Victims of Violent Crime. • Establish a state-funded or subsidized compensation scheme. • Consider using confiscated criminal assets to contribute to the scheme. • Develop clear criteria as to what types of crime are eligible for compensation and emphasize the application of these principles to the facts of the case rather than the technical classification of the crime. (i.e. avoid a situation where the crime of trafficking can be compensated but where prosecutors rarely prosecute trafficking facts as trafficking). • Reconsider the nature of the crimes which are entitled to state compensation (e.g.. extend the eligibility beyond the requirement for physical violence which causes in- jury and consider adding psychological violence instead) in order to cater for many different manifestations of the crime of trafficking e.g. where a worker is physically prevented from leaving a premises but has not experienced actual violence. Exist- ing indicators developed to identify trafficked persons could be used to enable the development of these criteria. • Relax character or residency requirements which preclude trafficked persons from eligibility (e.g. irregular entry, irregular status). • Ensure all types of damages (moral and material) are available through the scheme to trafficked persons. • Provide clear and transparent guidance on how damages are calculated and how these compare with claims made in the civil setting. • Relax stringent criteria on the type and nature of evidence required from trafficked persons to prove their losses. (The criteria could vary on the facts of their case.) • Ensure the deadline for submissions of applications is not unreasonably short (i.e. a matter of months not days). • Review any requirement for the trafficked person’s ongoing co-operation with the police in a criminal enquiry e.g. to actively consider “reasonable excuses” like fears for security and the inadequacy of available protection measures. • Enable the state to pursue the wrongdoer in civil proceedings for recovery of the damages. • Ensure emergency and interim payments can be made. • Establish quick, streamlined and accessible procedures with an independent appeal process. • Ensure applicants receive legal advice to enable them to draft their claim properly and realise their losses fully. • Improve accessibility to trafficked person’s applying from abroad e.g. by paying spe- cial attention to appropriate communication methods, provision of information in different languages, etc. • Examine the relative merits of establishing a scheme specifically for trafficked persons (and ensuring that the criminal assets seized from traffickers contrib- ute to fund it). 168 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

• Examine the relative merits of establishing a state compensation scheme for wrongs that are not classified as crimes e.g. state compensation to reimburse economic loss to exploited workers. • Consider expanding existing schemes for crimes of violence to cover all categories of loss and/or all categories of trafficking (including where non-violent).

Compensation in civil and criminal proceedings

• Ensure compensation orders made in criminal proceedings are not humiliatingly small and provide clear guidance as to how these are arrived at. • Ensure criminal compensation orders are efficiently enforced and take priority over other payments such as fines. • Make sure the burden is not on the trafficked person to enforce a compensation order/judgment. • Try to establish, as far as possible, the need for a trafficked person to participate in only one set of legal proceedings e.g. by ensuring that all types of damages can be awarded by all types of court. Where this is not possible try to ensure that civ- il proceedings are accessible, speedy and streamlined and reduce all need for civil plaintiffs to repeat oral testimony previously given in criminal proceedings. • Ensure free legal assistance and representation is available to assist in all legal pro- ceedings relating to compensation/damages claims. • Ensure trafficked persons have procedural rights entrenched in law such as the right to be represented in court, the right to present evidence to support their claim, the right to be present at judgment. • Where appropriate train judges to identify the appropriate categorization of a traf- ficked person as an injured party eligible to make a claim in the proceedings. • Provide clear guidelines and training for judges on how to assess damages claims. Provide regular updates for them on legal developments and other case law to pro- mote consistent practice. • Ensure that judge’s personal attitudes towards trafficked persons or personal no- tion of what constitutes moral behaviour do not lead to inconsistent application of guidelines to assess damages. • Reduce emphasis on the need for documentary evidence of losses and reform the law to accept other forms of evidence including a greater preparedness to take into account the testimony of the trafficked person. • Ensure judges always consider an application for compensation made in criminal proceedings in the same depth that they consider the case against the accused and provide written reasoning for the decision. • Ensure a trafficked person has the power to appeal a decision made on the merits of their claim or the amount awarded. • Consider introducing novel damages concepts such as punitive damages or the right to claim an amount equivalent to the unjust enrichment of a trafficker/exploiter. • Introduce compulsory victim impact statements in criminal proceedings. • Introduce mediation and alternative dispute resolution mechanisms to promote negotiated settlements. 6. Conclusions and recommendations 169

Labour / employment rights

• Enact and enforce legislation to implement international labour standards on forced labour, child labour, discrimination, migrant workers, wages, working time and health and safety and private employment agencies. • Ensure undocumented workers do not suffer discrimination in the enjoyment or exercise of labour rights; in particular ensure that they have the right to a fair wage, the right to compensation for work accidents, the right to organise, and the right to defend these rights in labour courts. • Ensure that it is unlawful for employers to provide goods or services as an al- ternative to wages and to make deductions from wages for goods and services provided. • Ease the evidential burden for proving a work relationship with an exploitative employer. • Treat the intermediary and main user of services in sub-contracting employment chains as jointly liable for compliance with labour laws to maximise protection to trafficked persons. • Ease the evidential burden for proving claims e.g. by introducing simplified pro- cedures to compensate persons for unpaid wages when exploitation is detected resulting in automatic payments of penalties. • Ensure labour tribunals are not obliged to refer case names to immigration services. • Ensure applicants receive free legal advice and assistance regarding the claim. • Support trade unions in raising awareness of labour rights and remedies among groups vulnerable to trafficking and exploitation • Permit trade unions or other appropriate agencies to enforce employment laws in- dependently of individual workers, where such persons are unable or unwilling to do so, by representing such persons in proceedings. • Train labour courts/tribunals on the legal standards on forced labour and traffick- ing in human beings and familiarize them with the appropriate indicators to enable them to identify a case. • Strengthen training of and provision of resources to labour inspectorates especial- ly in sectors prone to exploitation. • Strengthen the powers of labour inspectors so they can order compensation and have other penalties available to them e.g. the ability to revoke licences to operate. • Support multi-agency partnerships between trade unions, civil society and state agencies with a labour protection mandate to monitor working conditions, provide support and assistance to exploited persons and intervene in labour sectors prone to exploitation. • Establish an independent complaints mechanism for migrant workers that can be approached anonymously and without fear of referrals to immigration authorities and expulsion. • Ensure that workers’ organizations and migrants’ rights groups are involved in pol- icy making regarding reforms to labour laws and procedures. 170 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Enforcement and asset seizure

• Evaluate enforcement practice of court orders in civil and criminal cases and iden- tify main challenges to enforcement. • Ensure enforcement agents are adequately trained and resourced. • Establish and monitor co-ordination and communication between courts, proba- tion, prisons, bailiffs and claimants (and other relevant agencies). • Ensure specialized advice is available to trafficked persons regarding enforcement and support where they have to deal with the matter themselves. • Consider criminal sanctions for non-payment of orders made in criminal cases. • Ensure payment of orders by instalment is possible. • Asset confiscation should be linked to the payment of damages i.e. it should be le- gally possible to reserve assets for payment of criminal and civil orders. • Ensure victims of crime take high priority in the list of “creditors” for criminal assets. • Establish specialist police and prosecutors responsible for asset seizure who can be used in trafficking cases. • Establish powers to freeze, seize and confiscate assets in criminal and civil cases as early as possible in the proceedings while respecting human rights. • Establish effective ways of tracing assets through money laundering regulations, ef- fective banking laws, property registration, etc.

Right to information and assistance (see also “Building a national victim’s rights culture” above)

• In criminal proceedings free and specialized legal assistance should be available to all victims regardless of their status in criminal proceedings. Such lawyers should be remunerated at a rate equal to that of defendant’s lawyers and be given equal status. • Free legal assistance should be available to trafficked persons seeking advice about their rights and representation in negotiations and making claims for compensation. • Provide training for lawyers to work as victim advocates to ensure they are familiar with national and international victim’s rights laws; capable of drafting damages claims and civil suits; forming arguments for damages for unusual types of loss; can collect evidence to support claims; encourage asset seizure in criminal cases or freezing of assets in civil cases. • Ensure state funding for NGOs that can provide advice, support and legal services. • Ensure the availability of a residence permit for trafficked persons at minimum for the duration of a compensation claim and support services providing a secure en- vironment for trafficked persons. • Waive administration fees for making applications for compensation. 6. Conclusions and recommendations 171

Role of NGOs

• NGOs should extend their networks to include different organizations (e.g. traf- ficking, victims of crime, migrant labour support groups) to share information and practice regarding obtaining compensation through different routes. • NGOs could develop their role in organizing collective actions by trafficked per- sons with a view to achieving settlements such as the payment of compensation and rectifying other labour rights abuses such as health and safety standards. • Trafficking NGOs should establish legal support for trafficked persons of all kinds of exploitation and should not restrict themselves to other forms of support e.g. psycho-social, medical, shelter, etc. Alternatively they should establish close work- ing relationships with other organizations or lawyer who can provide this service. • Monitor and report on compensation issues and related victims’ rights.

Role of IGOs

• Monitor and evaluate implementation of existing standards and make reports eas- ily accessible to the public. • Take pro-active steps to promote trafficked persons rights. • Incorporate an analysis of victims’ rights and compensation issues in trial-moni- toring exercises. • Bring together practitioners from different countries to compare experiences and share good practices e.g. victim-witness co-ordinators from the US, NGOs from the US or France that have been active in pursuing civil claims for trafficking clients.

Further research required

• Labour-law issues as they affect trafficked persons including practice in claiming unpaid or underpaid wages, unfair dismissal, discrimination, loss of holiday and sick pay entitlements and information on cases brought in labour law by exploited migrant workers. • Detailed information on asset seizure and confiscation in both civil and criminal cases. • Information about whether existing compensation orders and civil judgments have been enforced and paid to the trafficked persons. • The specific challenges of children (under 18) accessing compensation claims for trafficking and an analysis of what happens to their compensation monies.  Annexes: International standards and obligations

annex i: international legally binding documents

UNTOC and Trafficking Protocol

The United Nations Convention Against Transnational Organized Crime⁵³⁶ (UNTOC) is applicable only in cases of serious, transnational crime.⁵³⁷ It has been ratified by 134 states including all of the states focused on in this study and therefore sets a binding standard regarding the issues it deals with.⁵³⁸ It contains two provisions relating to compensation. Firstly, within Article 25, which deals with “assistance to and protection of victims”, it states that:

2. Each State Party shall establish appropriate procedures to provide access to com- pensation and restitution for victims of offences covered by this Convention.

And that states parties should:

enable the views and concerns of victims to be presented and considered at appro- priate stages of criminal proceedings.⁵³⁹

In cases of trafficking in human beings the Convention should be read together with its Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Children, supplementing the United Nations Convention Against Transnational Organized Crime (Trafficking Protocol),⁵⁴⁰ which contains further provisions in relation to victims of trafficking in human beings. These Conventions regulate trafficking that is being treated as

⁵³⁶ Adopted 15 November 2000, entry into force 29 September 2003. ⁵³⁷ As limited by Arts.2 , 3, 5, 6, 8 of same Convention. ⁵³⁸ On 17 July 2007. ⁵³⁹ Art. 25(3) ⁵⁴⁰ Adopted 15 November 2000, entry into force 29 September 2003. Ratified by all countries subject to this study.  174 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

a crime i.e. where the case has come to the attention of law-enforcement agencies and been classified as such:

Article 6 … (2) Each State Party shall ensure that its domestic legal or administrative system contains measures that provide to victims of trafficking in persons, in appropriate cases: (a) Information on relevant court and administrative proceedings;… (6). “Each State Party shall ensure that its domestic legal system contains that of- fer victims of trafficking in persons the possibility of obtaining compensation for damage suffered.

The interpretative notes for the Protocol indicate this provision should apply in the desti- nation state and also the country of origin of the victim.⁵⁴¹ UNTOC establishes a slightly stronger obligation on states to establish procedures for compensation in cases of transna- tional organized trafficking than the Protocol does for trafficking cases that do not have this dimension. This is helpful because of the general emphasis of UNTOC on international legal co-operation on all issues it covers. However, neither is specific about the type of com- pensation mechanism, the type of damages to which the victim should be entitled or the envisaged source of the compensation. The UNODC Legislative Guide which aims “to assist States seeking to ratify or implement” the Convention and its Protocols states that:

The Protocol does not specify any potential source of compensation, which means that any or all of the following general options would suffice to meet the require- ment of the Protocol: (a) Provisions allowing victims to sue offenders or others under statutory or com- mon-law torts for civil damages; (b) Provisions allowing criminal courts to award criminal damages (that is, to order that compensation be paid by offenders to victims) or to impose orders for com- pensation or restitution against persons convicted of offences; (c) Provisions establishing dedicated funds or schemes whereby victims can claim compensation from the State for injuries or damages suffered as a result of a crim- inal offence.⁵⁴²

It appears that the mere existence of the possibility to pursue a civil suit (whether independ- ent or appended to criminal proceedings) against a wrongdoer would be sufficient to meet the requirements of UNTOC and the Protocol. The only indication as to exactly what kind of

⁵⁴¹ A/55/383/Add.1 Interpretative notes for the official records (travaux préparatoires) of the negotiation of the United Nations Convention against Transnational Organized Crime and the Protocols thereto http://www.unodc.org/pdf/crime/final_instruments/383a1e.pdf, p.13. ⁵⁴² UNODC Part Two Legislative Guide for the implementation of the Protocol to prevent, suppress and punish trafficking in persons, especially women and children, supplementing the United Nations Con- vention Against Transnational Organized Crime, pp 285–286, http://w w w.unodc.org/pdf/crime/ legislative_guides/03%20Legislative%20guide_Trafficking%20in%20Persons%20Protocol.pdf.  Annexes 175

damages the victim is entitled to can be traced in the Convention, which states that access to compensation and restitution is required in cases of serious, transnational crime. However, the use of the concept of “restitution” is not commented on by the drafters or by the UNODC guide so it is not clear whether it carries legal significance. As mentioned previously, the term restitution has a variety of meanings including simply compensation (see section 1.3). One can therefore assume that cases which are identified as trafficking within criminal procedure are entitled to claim full damages for all types of losses including unpaid wages.

The question remains whether the mere existence of a civil legal system or state-funded com- pensation scheme can, in practice, truly “offer the possibility” of compensation to trafficking victims as required by UNTOC and the Trafficking Protocol without certain ancillary rights being implemented, e.g. the right to information (see Art 6(2)(a) Trafficking Protocol above) and the right to legal advice and assistance. A recent extensive UK study on access to civ- il justice demonstrated that individuals taking civil action with legal advice obtained better resolutions than those without, that those who were legally represented before a court were more likely to meet their objectives than those who were not, and that those who were actu- ally granted legal aid to pay their lawyer for this work fared even better again.⁵⁴³ This study takes the position that the possibility to claim compensation does not exist solely because of the existence e.g. of a civil, criminal or labour law framework but only when the compen- sation mechanism is complemented by effective information and free or subsidized legal advice and representation for trafficking victims.⁵⁴⁴

The psychological and physical needs of trafficking victims are of paramount concern in the course of legal procedures especially if they have been recently identified. The existence of medical help, counselling, shelter and a regularized immigration status will all contribute to enabling the victim achieve the security needed to be an active participant in legal proceed- ings (whether as a witness or claimant/plaintiff ). These rights are not the focus of this study but are mentioned here to remind the reader that a legislative procedure and legal services are only one part of a wider package necessary to make compensation a realistic possibility for victims of trafficking as required by UNTOC and the Trafficking Protocol.

International Labour Organization standards

The ILO standards on forced labour⁵⁴⁵ have also been widely ratified by OSCE participating States⁵⁴⁶ and deal with issues relating to relevant labour rights which should be justiciable at the national level in cases of this type of labour exploitation. Where the ILO conventions have not been ratified, the 1998 ILO Declaration on Fundamental principles and Rights

⁵⁴³ “Causes of Action: Civil Law and Social Justice” Prof. P. Pleasence, Legal Services Research Centre, 23 March 2006. Summary available at: http://w w w.lsrc.org.uk/publications/summar y20 06english.pdf. ⁵⁴⁴ See rationale in ECHR case Golder v UK, 21 Feb 1975. Further discussed below under the European Con- vention against trafficking in human beings. ⁵⁴⁵ ILO Convention 29 of 1930 and 105 of 1957. Each ratified by over 160 states. ⁵⁴⁶ With the exception that the US has not ratified C29 the countries in this study are parties to these conventions.  176 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

At Work and its Follow-up binds the ILO member States to certain core principles, which include a prohibition on forced labour, child labour and discrimination. The ILO Forced Labour Convention 1930 does not deal directly with compensation. However, in the recent general survey on its implementation issued by the ILO Committee of Experts the follow- ing commentary was issued in relation to Article 25, which deals with penalties for forced labour:

Where a form of forced labour is found to exist, those responsible must be ef- fectively punished in accordance with the penal sanctions established by the law. The State has to ensure that the victims of such practices are able to complain to the competent authorities, have access to justice and obtain compensation for the harm they have suffered.⁵⁴⁷

In relation to forced labour and trafficking in persons, the ILO states that the existence of civil, administrative and labour law remedies is critical (alongside criminal remedies) and that workers will often require assistance to bring claims. In particular states are asked to use their administrative legal system to protect foreign workers and provide them with rem- edies against exploiters.⁵⁴⁸

The ILO conventions on migrant workers⁵⁴⁹ set standards to ensure migrants are not de- prived of their rights regarding work they have performed. These standards are relevant to claims by exploited migrant labourers in civil or labour law for unpaid or underpaid wages and other loss and damage arising from abuse of employment law standards (e.g. health and safety at work, deprivation of holidays, excessive hours, etc).⁵⁵⁰ In relation to irregular work- ers Art 9(1) of Convention 143 aims “to ensure that illegally employed migrant workers are not deprived of their rights in respect of the work actually performed” and that they should be accorded the same rights as regularly admitted and employed migrants.⁵⁵¹ The Interna- tional Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members of Their Families⁵⁵² provides similar obligations on states parties at Art.25(3). Unfortunately these conventions are not so widely ratified which means that many states are not bound by these provisions. Some countries had even informed the ILO Committee that:

⁵⁴⁷ See ILO Forced Labour Survey 2007, p. 75, para. 139 Available at: http://www.ilo.org/public/english/ standards/relm/ilc/ilc96/pdf/rep-iii-1b.pdf. See also Committee comments on Japanese “comfort women” where the compensation issue was raised (p. 195 2007 report, pp. 141–142) and also in relation to Brazil, p. 142. ⁵⁴⁸ Human Trafficking and Forced Labour Exploitation, Guidance for Legislation and Law Enforcement (ILO Special Programme to Combat Forced Labour, 2005), pp. 26–29. ⁵⁴⁹ Migration for Employment Convention (1949) No.97 and the Migrant Workers (Supplementary Provisions) Convention (1975) No. 143. ⁵⁵⁰ For a comprehensive overview of the rights of undocumented migrants see Undocumented Migrants have rights: an overview of the international human rights framework, (PICUM, March 2007). ⁵⁵¹ Migrant Labour survey of ILO Committee of Experts, 1999, paras. 302 & 303. ⁵⁵² Adopted by General Assembly resolution 45/158 of 18 December 1990, Entry into force on 1 July 2003.  Annexes 177

violation of the legal provisions on the employment of foreigners results in the nul- lity of the contract of employment so that the worker has no contractual basis on which to claim, inter alia, unpaid remuneration.⁵⁵³

The labour rights of trafficked persons who are legally present and working in a country are therefore stronger than those relating to irregular migrants. This means that trafficked persons who unintentionally (through force, threats, deceit, or coercion) find themselves working irregularly often have no basis for labour law claims relating e.g. to unpaid remu- neration unless states have specifically taken the step of ensuring they enjoy the same rights as regular migrants and that their contracts will be recognized by the courts. The weakness- es in the protection of the status of irregular migrant workers has been recognized by the ILO and dealt with in a 2004 International Labour Conference resolution concerning a fair deal for migrant workers in a global economy,⁵⁵⁴ which states that:

As part of the broader commitment to promoting decent work, the ILO and its constituents agree on the desirability of maximizing the benefits to all that can flow from: (i) promoting policies that give priority to economic growth and em- ployment; and (ii) encouraging regular labour migration. It is recognized that this goal requires a commitment to adopt national policies aimed at equal treat- ment of migrant workers with nationals in respect of national labour laws and access to applicable social protections, combating the exploitation often associat- ed with migrants in irregular status, and the promotion of basic human rights for all migrants.

The application of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights is also relevant in this context:

Art. 7: The States Parties to the present Covenant recognize the right of every- one to the enjoyment of just and favourable conditions of work which ensure, in particular: (a) Remuneration which provides all workers, as a minimum, with: (i) Fair wages and equal remuneration for work of equal value without distinction of any kind, in particular women being guaranteed conditions of work not inferi- or to those enjoyed by men, with equal pay for equal work; (ii) A decent living for themselves and their families in accordance with the provi- sions of the present Covenant; (b) Safe and healthy working conditions; (c) Equal opportunity for everyone to be promoted in his employment to an appro- priate higher level, subject to no considerations other than those of seniority and competence; (d) Rest, leisure and reasonable limitation of working hours and periodic holidays with pay, as well as remuneration for public holidays.

⁵⁵³ Migrant Labour survey of ILO Committee of Experts, 1999, para. 305. ⁵⁵⁴ http://www.un.org/esa/population/meetings/thirdcoord2004/ILC_2004_Resolution.pdf.  178 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Other relevant ILO standards include C.95 on Protection of Wages⁵⁵⁵ and C.181 on Private Employment Agencies.⁵⁵⁶ C.95 regulates a number of areas highly relevant to trafficking vic- tims, i.e. wages should be paid regularly, in full, directly to the worker, without unreasonable deductions or conditions as to how they should be spent, and there should be no deduc- tions to pay an intermediary. The regulation of deductions specifically aims to safeguard “the maintenance of the worker and his family.”⁵⁵⁷ Art.15 obliges states parties to ensure the existence of “adequate penalties and other appropriate remedies” for violations of the laws which implement these provisions. “Appropriate remedies” would include rights in civil or labour law and/or to negotiate a settlement via a trade union or similar representative. C.181 details protections for workers and job seekers who are dealing with private employment agencies and contains numerous provisions aimed at regulating such agencies to prevent abuses. The rights deriving from this convention include the prohibition on discrimination by such agencies (Art.5), the prohibition on the need to pay fees to such agencies (Art. 7) and the requirement for the state to take action to regulate agencies that recruit migrant work- ers, especially those engaged in fraud (Art.8). Art.14 (3) provides that “adequate remedies” should be in place for violations of the rights in this convention.

The ILO standards on forced labour, migrants, wages and private agencies all reinforce numerous labour rights relevant to the trafficked person, as well as the right to a remedy including compensation for those subject to abuses of these rights. The ratification and ef- fective implementation of these conventions is necessary to protect trafficked people by improving their labour rights and to improve access to compensation through enforcing these rights. The emphasis on the right to a remedy in these documents reinforces the right to compensation in international law especially for victims of labour exploitation.

⁵⁵⁵ Adopted 1 July 1949 and entry into force 24 September 1952. Ratified by 95 countries, of which 28 are OSCE participating States. (17 July 2007). ⁵⁵⁶ Adopted 19 June 1997 and entry into force 10 May 2000. Ratfied by 20 countries, 13 of which are OSCE par- ticipating States (17 July 2007). ⁵⁵⁷ Para1.1 ILO Recommendation R085 concerning the Protection of Wages.  Annexes 179

annex ii: international politically binding documents

Numerous relevant politically binding documents (“soft law standards”) have emanated from the UN system. Notably the Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power,⁵⁵⁸ which states that restitution and compensation should be available to a crime victim:

Restitution. 8. Offenders or third parties responsible for their behaviour should, where appropri- ate, make fair restitution to victims, their families or dependants. Such restitution should include the return of property or payment for the harm or loss suffered, re- imbursement of expenses incurred as a result of the victimization, the provision of services and the restoration of rights. 9. Governments should review their practices, regulations and laws to consider restitution as an available sentencing option in criminal cases, in addition to oth- er criminal sanctions. 10. In cases of substantial harm to the environment, restitution, if ordered, should include, as far as possible, restoration of the environment, reconstruction of the infrastructure, replacement of community facilities and reimbursement of the expenses of relocation, whenever such harm results in the dislocation of a community…..

Compensation 12. When compensation is not fully available from the offender or other sources, States should endeavour to provide financial compensation to: (a) Victims who have sustained significant bodily injury or impairment of physical or mental health as a result of serious crimes; (b) The family, in particular dependants of persons who have died or become phys- ically or mentally incapacitated as a result of such victimization. 13. The establishment, strengthening and expansion of national funds for compen- sation to victims should be encouraged. Where appropriate, other funds may also be established for this purpose, including in those cases where the State of which the victim is a national is not in a position to compensate the victim for the harm.

The Declaration essentially places the main burden on the offender to make “restitution” to the victim, and where this fails the state should step in to pay “compensation” but only in cases of serious crime and serious injury.⁵⁵⁹ This acknowledgement of a limited right to state-funded compensation is repeated in the Council of Europe and European Union stand- ards (see below). Interestingly it was not picked up in the Trafficking Protocol even though it was assumed that trafficking is necessarily a serious crime. Another interesting outcome

⁵⁵⁸ Adopted by the GA Res 40/34 of 29 November 1985. ⁵⁵⁹ The difference between the concepts of restitution and compensation is not made clear except with ref- erence to the source of the payment. Some detail is provided regarding restitution but the concept is not significantly different from compensation in other settings.  180 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

here is that restitution (from the offender) possibilities should be considered as a penalty in all criminal cases and should not be confined to the possibility of making a civil claim. However, it is clear this Declaration cannot be relied upon to support calls for state-funded compensation in all trafficking cases, but only where serious injury or impairment of phys- ical or mental health has taken place.

Also importantly, the Declaration contains provisions obliging other assistance that should be provided to victims including information on their rights to redress and assistance throughout the proceedings.⁵⁶⁰

A helpful differentiation between rights to compensation and restitution exists in the Ba- sic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Hu- manitarian Law:⁵⁶¹

Para 19 Restitution should, whenever possible, restore the victim to the original situation before the gross violations of international human rights law or serious violations of international humanitarian law occurred. Restitution includes, as ap- propriate: restoration of liberty, enjoyment of human rights, identity, family life and citizenship, return to one’s place of residence, restoration of employment and return of property. Para 20. Compensation should be provided for any economically assessable damage, as appropriate and proportional to the gravity of the violation and the circum- stances of each case, resulting from gross violations of international human rights law and serious violations of international humanitarian law, such as: (a) Physical or mental harm; (b) Lost opportunities, including employment, education and social benefits; (c) Material damages and loss of earnings, including loss of earning potential; (d) Moral damage; (e) Costs required for legal or expert assistance, medicine and medical services, and psychological and social services

This document applies only to a limited scope of trafficking victims who may have a human rights case or a case that amounts to a violation of humanitarian law, e.g. where state actors take advantage of their position to be systematically responsible for trafficking in persons, or where trafficking of civilians occurs during an armed conflict. Also, it provides some de- tail about the types of damage that it envisages being compensated, which include not only material (or pecuniary) but moral damages (i.e. non-economically quantifiable losses such as pain and suffering, loss of reputation, emotional distress). The envisaged source of com- pensation in all cases is the state given the inherent state responsibility for human rights violations. These types of cases have not been dealt with in this report.

⁵⁶⁰ Paras 4, 5 & 6 ⁵⁶¹ UN General Assembly resolution 60/147 of 16 December 2005.  Annexes 181

The UN Guidelines on Justice for Child Victims and Witnesses of Crime⁵⁶² focus on giving a child friendly approach to the granting of “reparations”, emphasizing that proceedings should be accessible and where possible dealt with simultaneous to a criminal case. The guidelines also take steps to delineate the types of awards that a child should receive focusing on material costs:

I. The right to reparation 36. Child victims and witnesses should, wherever possible, receive reparation in order to achieve full redress, reintegration and recovery. Procedures for obtaining and enforcing reparation should be readily accessible and child-sensitive. 37. Provided the proceedings are child-sensitive and respect the present guidelines, combined criminal and reparations proceedings should be encouraged, together with informal and community justice procedures such as restorative justice. 38. Reparation may include restitution from the offender ordered in the criminal court, aid from victim compensation programmes administered by the State and damages ordered to be paid in civil proceedings. Where possible, costs of social and educational reintegration, medical treatment, mental health care and legal services should be addressed. Procedures should be instituted to ensure automat- ic enforcement of reparation orders and payment of reparation before fines.

The UNICEF Reference Guide on Protecting the Rights of Child Victims of Trafficking in Europe, based on the Guidelines for Protection of the Rights of Child Victims of Trafficking, reiterates the requirement to provide information and assistance to child victim and provides an extensive list of types of damages and loss that should be compensated including material and moral damages (including for lost opportunities such as education) and regardless of the nature of the work.⁵⁶³

The UNHCHR Recommended Principles and Guidelines on Human Rights and Human Trafficking⁵⁶⁴ connects the issue of asset recovery from criminals and compensation to trafficked victims.⁵⁶⁵ This theme is picked up by the OSCE (see below). It also calls for chil- dren’s interests to be protected during compensation procedures.⁵⁶⁶ Guideline 9 connects the victim’s right to a remedy (including compensation) to “the availability of legal and other material assistance” as well as accessible information and the right to remain in the coun- try while legal proceedings are ongoing.

In cases where trafficking amounts to gender-based violence, other soft-law standards apply to reinforce the right to compensation, obliging states to establish compensation mecha- nisms that are accessible to female victims.⁵⁶⁷

⁵⁶² ECOSOC 2004/27. ⁵⁶³ Prepared by Mike Dottridge for UNICEF Regional Office for CEE/CIS, 2006 pp. 99–101. ⁵⁶⁴ Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights to the Economic and Social Council, E/2002/68/Add.1, ECOSOC, 20 May 2002. ⁵⁶⁵ Ibid., Guideline 4. ⁵⁶⁶ Ibid., Guideline 8. ⁵⁶⁷ “A number of relevant human rights standards and treaties dealing with violence against women also stress the importance of compensation:  182 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

annex iii: regional legally binding documents (for states parties)

Council of Europe

The Council of Europe Convention on Action against Trafficking in Human Beings⁵⁶⁸ (Eu- ropean Convention against Trafficking) entered into force on 1 February 2008. It has so far been ratified by 17 states and signed by 21 others.⁵⁶⁹ Therefore it does not yet therefore have binding power but is likely to become a stronger standard over the course of the next sev- eral years. The 17 parties are all participating States of the OSCE states (the Convention is open to non-members of the Council of Europe.)

The Convention deals with issues of “compensation and legal redress” at article 15 and con- nects the right to a remedy squarely with ancillary rights such as: the right to information about remedies in a language they understand, legal assistance and legal aid (although not the automatic right to free legal aid), and residence permit for the duration of the proceed- ings.⁵⁷⁰ Crucially for this study it states that:

3) Each Party shall provide, in its internal law, for the right of victims to compen- sation from the perpetrators. 4) Each Party shall adopt such legislative or other measures as may be necessary to guarantee compensation for victims in accordance with the conditions under its internal law, for instance through the establishment of a fund for victim compen- sation or measures or programmes aimed at social assistance and social integration of victims, which could be funded by the assets resulting from the application of measures provided in Article 23.

The language of the obligation to provide access to compensation appears to be stronger than the Trafficking Protocol. However, the right remains a right to obtain compensation from the wrongdoer and insofar as state-funded compensation shall be provided, it is limit-

– Para 10c UN General Assembly Resolution 52/86 (Crime prevention and criminal justice measures to eliminate violence against women: Model Strategies and Practical Measures on the Elimination of Vi- olence against Women in the Field of Crime Prevention and Criminal Justice) urges Member States to ensure that women subjected to violence receive redress, including the right to seek restitution or com- pensation from the offenders or the State.78 – UN General Recommendation No. 19 of the UN Committee on the Elimination of Discrimination against Women in 1992 acknowledges that “states may be responsible for private acts if they fail to act with due diligence to … provide compensation.” – The Beijing Platform for Action, adopted by the Fourth UN World Conference on Women in 1995(118) Para 124 (d) states that governments should “take measures to ensure the protection of women subject- ed to violence, access to just and effective remedies, including compensation and indemnification and healing of victims.” Solicitors Ínternational Human Rights Law Group, see UK country profi le. ⁵⁶⁸ Adopted 16/5/2005, will enter into force 1st February 2008. ⁵⁶⁹ As of 18 April 2008. see http://www.coe.int/t/DG2/TRAFFICKING/campaign/default_en.asp for update. ⁵⁷⁰ See explanatory report paras 192 -196.  Annexes 183

ed by “conditions under internal law”. The Council of Europe explanatory report states that “The purpose of this article is to ensure that victims of trafficking in human beings are com- pensated for damage suffered.” ⁵⁷¹ Helpfully, it is envisaged that the right consists of a civil claim against the trafficker covering “both material injury (such as the cost of medical treat- ment) and non-material damage (the suffering experienced).”⁵⁷² The logistical difficulties in suing a trafficker are acknowledged.

The Council of Europe also suggests that funds of criminal assets could be used to fund a state scheme (and confusingly mixes this with a state scheme to support victims generally rather than a focus on individual compensation) with its main emphasis on the standards of the European Convention on the Compensation of Victims of Violent Crimes⁵⁷³ (ECCV- VC) as a model.⁵⁷⁴ Significantly therefore the European Convention against Trafficking does not state that all victims of trafficking have a right to compensation from the state but that the state should establish a fund, which can be limited in terms of the “legal basis for com- pensation, the administrative framework and the operational arrangements” by internal law or by the standards set out in the ECCVVC. This limits the requirement that the State pay compensation to cases of “serious bodily injury or impairment of health directly attributa- ble to an intentional crime of violence.”⁵⁷⁵

In relation to the ancillary rights, the explanatory report states that “It is of paramount im- portance that (victims) be told about any procedures they can use to obtain compensation” and about their rights to residence permits to enable them to stay in country to pursue their claim. It also states that this should happen “as from their first contact with the competent authorities.”⁵⁷⁶ While the right to free legal aid is not entrenched in this convention, states parties are reminded in the Explanatory Memorandum that the European Court of Hu- man Rights has held that in certain civil cases there is a right to free legal assistance under Art. 6(1) European Convention on Human Rights.

The Court’s position is that it must be ascertained whether appearance before a court with- out the assistance of a lawyer would be effective in the sense that the person concerned would be able to present their case properly and satisfactorily.

In the case of Golder v UK the ECtHR took into account the complexity of the proceedings and the emotional nature of the situation in deciding whether a person could represent their own case. If not, they decided that s/he should be granted free legal assistance in the inter-

⁵⁷¹ Explanatory Report — Action against Trafficking in Human Beings, 16.V.2005 p. 52. ⁵⁷² Para 197. ⁵⁷³ European Convention on the Compensation of Victims of Violent Crimes [ETS No.116] http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Word/116.doc ⁵⁷⁴ Paras 198–199. ⁵⁷⁵ Art 2(1). ⁵⁷⁶ Pages 52–53.  184 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

ests of justice.⁵⁷⁷ Thus the right to information about compensation and free legal assistance is more strongly emphasized for states parties bound by this document than any other.

The ECCVVC⁵⁷⁸ envisages a state-funded compensation scheme which, at minimum, com- pensates nationals and permanent residents⁵⁷⁹ of the state party who are victims of “serious bodily injury or impairment of health directly attributable to an intentional crime of violence.”⁵⁸⁰ While not all OSCE or EU States are parties to this convention it is regarded as the core European standard on state-funded compensation schemes. The commentary to the Convention suggests that the definition of injury can extend to injuries caused by psychological violence and that the term health “may” refer to mental health.⁵⁸¹ The com- pensation should be available even where the offender is not prosecuted or punished⁵⁸² and should cover at minimum: loss of earnings, medical, hospital and funeral costs, and main- tenance for dependants.⁵⁸³ The commentary mentions that moral damages such as pain and suffering, loss of expectation of life as well as additional expenses caused by resulting disa- blement are not compulsory but subject to national policy and legislation. Importantly, there are the following allowable limitations on the eligibility of the claimant related to their char- acter and antecedents:

1. Compensation may be reduced or refused on account of the victim’s or the ap- plicant’s conduct before, during or after the crime, or in relation to the injury or death. 2. Compensation may also be reduced or refused on account of the victim’s or the applicant’s involvement in organised crime or his membership of an organisation which engages in crimes of violence. 3. Compensation may also be reduced or refused if an award or a full award would be contrary to a sense of justice or to public policy (ordre public). ⁵⁸⁴

This means that, for example, a claimant with an unrelated criminal record can be denied compensation, or if they are deemed to have “provoked” the crime or contributed to it in some way.⁵⁸⁵

⁵⁷⁷ Page 53. ⁵⁷⁸ Of the countries focused upon in this study ECCVVC is ratified by Romania, France, UK, Ukraine and Albania. ⁵⁷⁹ The notion of permanent residents was designed to protect regular migrant workers although irreg- ular migrants would clearly fall outside of these provisions. See Paras 22–27 Explanatory Report and Commentary. ⁵⁸⁰ Or their dependents, Art 2(1) ⁵⁸¹ Paras 18–19 Explanatory report and commentary. ⁵⁸² Art.2 (2). ⁵⁸³ Art.4. ⁵⁸⁴ Art.8. ⁵⁸⁵ Paras 33–37 Explanatory report and commentary.  Annexes 185

European Union

The EU Council Framework Decision of 15 March 2001 on the standing of victims in crim- inal proceedings⁵⁸⁶ outlines numerous detailed guarantees that should be provided to all victims of crime in EU member states, including the right to support and information about proceedings (including on compensation),⁵⁸⁷ the right to legal assistance and aid,⁵⁸⁸ the right to protection and trauma minimization during proceedings,⁵⁸⁹ the right to victims resident in other EU States to be accorded the same rights,⁵⁹⁰ and, importantly, the right to compensation:

Article 9 Right to compensation in the course of criminal proceedings 1. Each Member State shall ensure that victims of criminal acts are entitled to ob- tain a decision within reasonable time limits on compensation by the offender in the course of criminal proceedings, except where, in certain cases, national law provides for compensation to be awarded in another manner. 2. Each Member State shall take appropriate measures to encourage the offender to provide adequate compensation to victims. 3. Unless urgently required for the purpose of criminal proceedings, recoverable property belonging to victims which is seized in the course of criminal proceed- ings shall be returned to them without delay.

This right confines itself to being entitled to a quick decision on compensation from the of- fender awarded during criminal proceedings and to “encouraging” rather than compelling the offender to provide adequate compensation to victims. This does not therefore create an entitlement to damages from the offender or compensation from the state, which is proba- bly due to the fact that this decision confines itself to issues relating to criminal proceedings and acknowledges the fact that, in some EU states, this may not be the forum for compen- sation claims.

The EU Council Directive on Compensation of Crime Victims⁵⁹¹ of 2004 sets up a system of co-operation to facilitate access to compensation for victims of violent intentional crime committed on their territory.⁵⁹² It compels states to establish a state-funded scheme for pay- ment in these cases⁵⁹³ and to establish co-operation structures for individuals from other EU member states to ensure they can easily access the schemes from their home country.

⁵⁸⁶ http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2001/l_082/l_08220010322en00010004.pdf. ⁵⁸⁷ Art.4, 13 & 14. ⁵⁸⁸ Art.6. ⁵⁸⁹ Arts.2, 5, 8 & 15. ⁵⁹⁰ Art.11. ⁵⁹¹ 29 April 2004, http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2004/l_261/l_26120040806en00150018.pdf. ⁵⁹² Art. 1. ⁵⁹³ Art. 2 & 12(2).  186 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

A state-funded compensation mechanism should therefore be in place in all member states albeit for a limited category of crime. There is of course nothing to prevent states going further than this limited category or, for example,. taking steps to compensate victims for crime committed outside of their territory.

It is the view of the EC Experts Group on Trafficking that trafficking victims should be con- sidered to automatically qualify for schemes aimed at victims of violent intentional crime⁵⁹⁴ and they go so far as to suggest:

a legally binding EU instrument on the standing of trafficked persons in criminal proceedings to ensure the proper treatment, assistance, protection and compen- sation of victims⁵⁹⁵

as a priority for the EU as they consider the available provisions to be underdeveloped in re- lation to trafficking victims. They also make the point that legal aid and temporary residency are needed while legal proceedings are ongoing and that victims should be entitled to com- pensation for economic loss as well as injuries suffered.⁵⁹⁶ Notably, the Council Framework Decision on Combating Trafficking in Human Beings⁵⁹⁷ contains no specific provisions on compensation, damages or access to justice and nor does the EU Plan on Best Practices, Standards and Procedures for Combating and Preventing Trafficking in Human Beings.⁵⁹⁸

⁵⁹⁴ Para.129 Report of the Experts Group on Trafficking in Human Beings (Brussels, 22 December 2004). ⁵⁹⁵ Opinion Of The Experts Group On Trafficking In Human Beings Of The European Commission of 11 Oc- tober 2005. ⁵⁹⁶ Section 6.6 Report of the Experts Group on Trafficking in Human Beings (Brussels, 22 December 2004) ⁵⁹⁷ 2002/629/JHA. ⁵⁹⁸ 2005/C311/01.  Annexes 187

annex iv: regional politically binding documents

Council of Europe

The Council of Europe Council of Ministers has issued numerous recommendations relating to the victims of crime or specific types of crime which politically bind all member States.⁵⁹⁹ The most recent, Recommendation Rec (2006) 8 of the Committee of Ministers to Member States on Assistance to Crime Victims, post-dates the Trafficking and Compensation Con- ventions and essentially confirms the main themes regarding entitlements which we have examined above e.g.:

8.1. Compensation should be provided by the state for: – victims of serious, intentional, violent crimes, including sexual violence; – the immediate family and dependants of victims who have died as a result of such crime.

It does, however, assert that such schemes should apply “irrespective of the victim’s nation- ality” and encourages co-operation between Council of Europe member states along the same lines as those required in the EU. They go into some detail regarding the nature of the damages which should be compensated by the state, and include an emphasis moral dam- ages and rehabilitation:

8.6. …should be provided for treatment and rehabilitation for physical and psycho- logical injuries. 8.7. …should (be) considered for compensation for loss of income, funeral expens- es and loss of maintenance for dependants. States may also consider compensation for pain and suffering. 8.8. States may consider means to compensate damage resulting from crimes against property.

The 2000 Recommendation that focuses on trafficking in human beings⁶⁰⁰ restricts itself to ensuring that “victims can also take their claim to civil courts which are competent to rule… and award them compensatory damages”⁶⁰¹ but in 2002 the Council of Europe Committee of Ministers recommended that member states should ensure that states “envisage the es- tablishment of financing systems in order to compensate (female) victims (of violence).”⁶⁰²

⁵⁹⁹ See Victims — Support and Assistance, (Council of Europe, 2006) for all the documents. ⁶⁰⁰ Action against trafficking in human beings for the purpose of sexual exploitation Recommendation No. R (2000) 11 of the Committee of Ministers on 19 May 2000 (and explanatory memorandum). ⁶⁰¹ See explanatory memorandum. ⁶⁰² See Recommendation R (2002)5 on the protection of women against violence, paras. 36 and 37.  188 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

OSCE

The OSCE Action Plan to Combat Trafficking in Human Beings⁶⁰³ asks participating States to consider establishing a fund based on the confiscated proceeds of trafficking to be used for the benefit of trafficking victims including the establishment of a compensation fund for them.⁶⁰⁴

Stability Pact for South Eastern Europe

The Guidelines for National Plans of Action to Combat Trafficking in Human Beings⁶⁰⁵ of the Stability Pact Task Force on Trafficking in Human Beings emphasizes compensation from exploiters and the need for unbiased supervision of the damages obtained.

⁶⁰³ OSCE Permanent Council Decision No.557, 24 July 2003. ⁶⁰⁴ Section III Para 1.5. ⁶⁰⁵ http://www.stabilitypact.org/trafficking. Annexes 189

annex v: tables of signatures & ratifications of relevant international standards

KEY: P = Party, S = Signed, R = Ratification date, F = in force/entry into force, A = Applica- ble (politically binding)

International Conventions — legally binding for states parties:

Albania France Moldova Romania Russia U.K. U.S. Ukraine UN Convention P P P P P P P P on Transnational Organised Crime R 21/8/02 R 29/10/02 R 16/9/05 R 4/12/02 R 26/5/04 R 9/2/06 R 3/11/05 R 21/5/04 (UNTOC) 29/9/03 Protocol to UNTOC to Prevent, Suppress and P P P P P P P P Punish Trafficking in Persons, R 21/8/02 R 29/10/02 R 16/12/05 R 4/12/02 R 26/5/04 R 9/2/06 R 3/11/05 R 21/5/04 Especially Women and Children, 15/12/2003 Convention on the Protection of the Rights of All Mi- – – – – – – – – grant Workers and Members of their Families

Albania France Moldova Romania Russia U.K. U.S.A Ukraine ILO Convention 29 P P P P P P P – Forced Labour 1930 R 25/6/57 R 24/6/37 R 23/3/00 R 28/5/57 R 23/6/56 R 3/6/31 R 10/8/56 ILO Convention 105 P P P P P P P P Abolition of Forced R 27/2/97 R 18/12/69 R 10/3/93 R 3/8/98 R 2/7/98 R 30/12/57 R 25/9/91 R 14/12/00 Labour 1957 ILO Convention 97 P P P P Migration for R 2/3/05 R 29/3/54 R 12/12/05 R 22/1/51 – – – – Employment (Revised) 1949 ILO Convention 143 P Migrant Workers (Supp. R 12/9/06 – – – – – – – Provisions) 1975 ILO Convention 95 P P P P P Denounced – Protection of Wages 1949 R 2/8/01 R 15/10/52 R 12/08/96 R 6/6/73 R 4/5/61 in 1983 ILO Convention 181 P P Private Employment R 30/06/99 – R 19/12/01 – – – – Agencies 1997  190 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

International standards — politically binding

Albania France Moldova Romania Russia U.K. U.S.A Ukraine Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power (adopted by the A A A A A A A A UN GA Res 40/34 of 29 Novem- ber 1985) Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Hu- man Rights Law and Serious A A A A A A A A Violations of International Hu- manitarian Law. (UN GA Res. 60/147 of 16 Decem- ber 2005) Recommended Principles and Guidelines on Human Rights and Human Trafficking, A A A A A A A A (Report of the UNHCHR to ECOSOC E/2002/68/Add.1, ECOSOC 20 May 2002) Guidelines on justice for child victims and witnesses of crime A A A A A A A A ECOSOC Res. 2004/27

Regional conventions, directives, recommendations — legally & politically binding — by organization

Albania France Moldova Romania Russia U.K. U.S.A Ukraine Council of Europe — legally binding for states parties European Convention on Ac- P P P P S S tion against Trafficking in R 22/12/05 R 9/1/08 R 16/5/05 R16/5/05 – 23/2/07 – 17/11/05 Human Beings CETS No: 197 F 6/2/07 F 19/5/06 F21/8/06 European Convention on Com- P P P P S pensation of Victims of Violent R 1/3/2005 R 1/2/90 – R 15/2/06 – R 7/2/90 – 8/4/05 Crime CETS No: 116 F 26/11/04 F 1/6/90 F 1/6/06 F 1/6/90 Council of Europe — politically binding for member states Recommendation Rec (2006) 8 of the Committee of Ministers A A A A A A – A on assistance to crime victims Recommendation No. R (2000) 11 of the Committee of Minis- ters Action against trafficking A A A A A A – A in human beings for the pur- pose of sexual exploitation Annexes 191

Regional conventions, directives, recommendations — legally & politically binding — by organization

Albania France Moldova Romania Russia U.K. U.S.A Ukraine European Union — legally binding to EU members EU COUNCIL DIREC- TIVE 29 April 2004 relating to compensation to crime – F – F – F – – victims (2004/80/EC) EU COUNCIL FRAME- WORK DECISION of 19 July 2002 on combating traffick- – F – F – F – – ing in human beings (2002/629/JHA) Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) — politically binding for participating States OSCE Action Plan to Com- bat Trafficking in Human Beings. A A A A A A A A OSCE Permanent Coun- cil Decision No.557 24 July 2003 Stability Pact for South-Eastern Europe — politically binding for partner states in SEE Task Force on Trafficking in Human Beings Guidelines for National Plans of Action A – A A – – – – to Combat Trafficking in Human Beings Bibliography

Primary material such as statues and cases are all detailed in the footnotes and not repeated again here.

A Global Alliance Against Forced Labour, (ILO, 2005).

Alliance News, Access to Justice, Issue 26, (Global Alliance Against Traffic in Women, December 2006).

Attorney General’s Annual Report to Congress on US Government Activities to Combat Trafficking in Persons (Fiscal Years 2001–2005).

Brienen, M.E.I. and Hoegen, E.H. Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems: The Implementation of Recommendation (85) 11 of the Council of Europe on the Position of the Victim in the Framework of Criminal Law and Procedure – (Nijmegen, Netherlands, Wolf Legal Productions, 2000).

Carrera, Sergio and Guild, Elspeth, An EU Framework on Sanctions against Employers of Irregular Immigrants: some reflections on the scope, features and added value, Policy Brief No. 140 (Centre for European Policy Studies, 2007).

Crime Victim’s Rights in America: An Historical Overview, (National Center for Victims of Crime), available at http://www.ojp.usdoj.gov/ovc/ncvrw/1999/histr.htm.

Cunneen, M. “Lobbying in Europe” in Sector Project against Trafficking in Women (eds.), Challenging Trafficking in Persons Theoretical Debate and Practical Approaches, (Baden-Baden, Nomos-Verlag, 2005).

Dottridge, Mike, Reference Guide on protecting the rights of child victims of trafficking in Europe, (UNICEF, 2006).

Directory of International Crime Victim Compensation Boards 194 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Gao, Y. Chinese Migrants and Forced Labour in Europe, (ILO, 2004).

General Survey of the reports concerning the Labour Inspection Convention, 1947 (No. 81), and the Protocol the Labour Inspection Recommendation, 1947 (No. 81), the Labour Inspection (Mining and Transport) Recommendation, 1947 (No. 82), the Labour Inspection (Agriculture) Convention, 1969 (No. 129), and the Labour Inspection (Agriculture) Recommendation, 1969 (No. 133) International Labour Conference 95th Session, 2006.

Handbook on establishing effective labour migration policies in countries of origin and destination, (OSCE/ILO/IOM, 2006).

“How ILS are used”, ILO internet publication, available at http://www-ilo-mirror.cornell.edu/ public/english/standards/norm/introduction/used.htm.

“Human Trafficking Evokes Outrage Little Evidence”, Washington Post, 23 September 2007.

Human traffic, human rights: redefining victim protection, (Anti-Slavery International, 2002).

Human Trafficking and Forced Labour Exploitation, Guidance for Legislation and Law Enforcement, (ILO Special Programme to Combat Forced Labour, 2005).

“ILO calls for strengthening labour inspection worldwide”, ILO Press Release, 16 November 2006.

ILO Forced Labour Survey, ILO Committee of Experts, 2007.

ILO Migrant Labour survey, ILO Committee of Experts, 1999.

The IOM Handbook on Direct Assistance for Victims of Trafficking, (IOM, 2007).

Interpretative notes for the official records (travaux préparatoires) of the negotiation of the United Nations Convention against Transnational Organized Crime and the Protocols thereto A/55/383/Add.1.

Joint comments of ETUC, PICUM and SOLIDAR on expected Commission proposals to fight “illegal”employment and exploitative working conditions. 26 April 2007.

Joint Committee on Human Rights of the UK Parliament report on reviewing the Proceeds of Crime Bill, 2001/2.

Joint Written Intervention on Concerning the Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Humanitarian Law, United Nations Bibliography 195

Commission on Human Rights 61st Session 14 March – 22 April 2005 Agenda Item 11: Civil and Political Rights 10 February 2005.

Legislative Guide for the implementation of the Protocol to prevent, suppress and punish trafficking in persons, especially women and children, supplementing the United Nations Convention Against Transnational Organized Crime, UNODC Part Two. http://www.unodc.org/pdf/crime/legislative_guides/03%20Legislative%20 guide_Traffic king%20in%20Persons%20Protocol.pdf

Malpani, R., Legal Aspects of Trafficking for Forced Labour Purposes, (ILO, April 2006).

National Referral Mechanisms: Joining Efforts to Protect the Rights of Trafficked Persons, A Practical Handbook, (OSCE/ODIHR, 2004).

Opinion Of The Experts Group On Trafficking In Human Beings Of The European Commission, 11 October 2005.

Pearson, E., “Historical Development of Trafficking — The Legal Framework for Ant- trafficking Interventions” in Cunneen, M. “Lobbying in Europe” in Sector Project against Trafficking in Women (eds.), Challenging Trafficking in Persons Theoretical Debate and Practical Approaches,, (Baden-Baden, Nomos-Verlag, 2005).

Pleasence, Prof. P. Causes of Action: Civil Law and Social Justice; (London, Legal Services Research Centre, 23 March 2006). Summary available at: http: //www.lsrc.org.uk/ publications/summary2006english.pdf.

Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council providing for sanctions against employers of illegally staying third-country nationals 16/5/2007 available at: http: //eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX: 52007PC0249: EN: NOT.

Report of the Experts Group on Trafficking in Human Beings of the European Commission, Brussels, 22 December 2004.

Ryan, Bernard (ed.), Labour Migration and Employment Rights, (London, 2005).

Ten Ways to protect undocumented migrant workers, (PICUM, 2005).

Thompson, K. A summary of challenges facing legal responses to human trafficking for labour exploitation in the OSCE region, OSCE Office of the Special representative and co-ordinator against trafficking in human beings, Occasional Paper No.1, 2006.

Trafficking for labour and sexual exploitation in Germany, (ILO, 2005).

Trafficking for forced labour: How to monitor the recruitment of migrant workers, (ILO, 2006). 196 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Tyuryukanova, E. Forced labour in the Russian Federation today, (ILO, 2005).

Undocumented Migrants have rights: an overview of the international human rights framework, (PICUM, 2007).

United States Attorney’s Manual

Victims — Support and Assistance, (Council of Europe, 2006).

Albania

Analysis of the Criminal Justice System of Albania, (OSCE, 2006).

The Girls and The Trafficking: Study on the development of trafficking in women in Albania, (Vatra, 2005).

Monitoring of the Court decisions related to THB in the District Courts of Tirana, Vlora, Shkodra for the period 2001–2003 (CLCI, 2005).

“Short-term priorities for the prevention and fight against trafficking in human beings and some of the main achievements in 2006”, National Coordinator on the Fight against Trafficking in Human Beings.

France

Basic Social Rights, PICUM, http://www.picum.org/BASIC_SOCIAL _RIGHTS/ France.htm

Brienen, M.E.I. and Hoegen, E.H. Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems, (Nijmegen, Netherlands, Wolf Legal Productions, 2000), pp295-352, available at available at http://rechten.uvt.nl/victimology/Brienenhoegen/BH.html#index.

“Dozens convicted in French trial over Bulgarian baby-trafficking network”, International Herald Tribune, 2 February 2007, http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/02/ europe/EU-GEN-France-Baby-Trafficking.php.

EC European Judicial Network Pages on Compensation to Victims of Crime at http://c.europa.eu/civiljustice/comp_crime_victim/comp_crime_victim_fra_en.htm#1.

“A titre d’exemple, la faute pourra être retenue en cas d’imprudence, d’injures proférées, de participation à une bagarre ou à une activité délictueuse”, Website of FGTI http://www.fgti.fr/francais/infra/infra-condition.htm.

Esclavage Encore — Actualites juridique, April and November 2006 editions (Comité Contre l’Esclavage Moderne). Bibliography 197

“FATIMA O. — APRES LE PROCES”, 21 April 2005 (Comité Contre l’Esclavage Moderne) at http: //www.esclavagemoderne.org/actujuridique.php?id=27

Gao, Yun and Poisson, Veronique Le traffic et l’exploitation des immigrants chinois en France (ILO, March 2005).

“Olivia et mabelle: Esclavage en HLM” in Esclavage Encore, No.29 July 2006, (Comité Contre l’Esclavage Moderne) available at http://www.esclavagemoderne.org/img_ee/ee29.pdf.

Sans papiers mais pas sans droits, 4th edition, (GISTI, June 2006).

Moldova

Centre for Prevention of Trafficking in Women (CPTW) Activity Report 2003–2006.

Cojocaru, C. and Wiseman, H., Trafficking in Persons — An in-depth Analysis of Closed Criminal Case Files in Moldova for 2004-September 2005, June 2006, p28.

Human Trafficking Assessment Tool Moldova Report (ABA-CEELI, June 2005).

Mann, Lori J. and Dolea, Igor, OSCE Trial Observation Manual for the Republic of Moldova, (OSCE, 28 February 2006).

Minutes of Technical Coordination Meeting chaired by OSCE Mission in Moldova, December 2006.

Trafficking in Human Beings in Moldova Normative Acts (OSCE/La Strada, 2006).

Romania

Analysis of Judge Nicoleta Stefaroi, on victim protection. Available at http://www.antitrafic.ro/sections/l/asfgds/?t_id=0p12p4&lang=en.

Evaluation of Anti-trafficking Policies in Romania, UNICEF report, available at http://www.childtrafficking.org/pdf/user/UNICEF_Evaluation_of_ Antitrafficking_Policies_in_Romania.pdf.

Ministry of Justice of Romania to 27t Conference of European Ministers “Victims: Place, Rights, Assistance” 12–13 October 2006 Yerevan. Council of Europe MJU-27 (2006)12.

Victims — Support and Assistance, Council of Europe Publication, September 2006 and a conference paper given by Eugenia Chivulescu, Ludwig Boltzmann Institute, Vienna, March 2007. 198 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Russian Federation

Draft ODIHR NRM assessment.

Report of ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations, (ILO, 2007).

Tyuryukhanova, E., Forced Labour in the Russian Federation Today: Irregular migration and trafficking in human beings (ILO, 2005).

US State Department TIP report, June 2007, available at http://www.state.gov/g/tip/rls/ tiprpt/2007/82807.htm.

Victims — Support and Assistance (Council of Europe, September 2006).

Ukraine

Akhtirskaya, N., Trafficking in Persons in Ukraine: Evidence of Court Practice (Ukrainian Academy of Judges, 2006).

“EU-Ukraine start negotiations on new Enhanced Agreement”, EU Press Release, 2 March 2007.

IOM Statistics, 2007.

Kiryan, T. and van der Linden, M., Trafficking of migrant workers from Ukraine: Issues of labour and sexual exploitation (ILO, 2005).

Shvab, Inna, Issues of pre-trial and judicial investigations into human trafficking cases: An analysis of selected cases, unpublished study supported by the OSCE Project Coordinator in Ukraine, on file with the ODIHR, 2007.

Strekalov, Y., Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings, unpublished study supported by the OSCE Project Coordinator in Ukraine, on file with the ODIHR, 2006.[

Wijers, M. and Haveman R., Trafficking in human beings for the criminal justice chain in Ukraine (IOM, 2006).

United Kingdom

2005 Criminal Statistics, England and Wales, supplementary tables vol.2, Home Office.

“Assets Recovery Agency abolished”, BBC News website, 11 January 2007 at http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6251339.stm. Bibliography 199

The Code of Practice for Victims of Crime, available at http://www.homeoffice.gov.uk/documents/victims-code-of-practice.

CICA Annual Report and Accounts 2004/5, (Criminal Injuries and Compensation Authority).

“Migrants ‘deceived and exploited’” and “Joining the Immigrant Underclass”, BBC News website, 25 April 2007.

“MP meets Ministers over cocklers”, BBC News website, 12 February 2004.

“New Deal for Trafficking Victims”, The Guardian, 24 March 2007.

Prosecutor’s Pledge (Crown Prosecution Service, 2005).

“The Scandal of Morecambe”, Daily Telegraph, 13 February 2004.

“‘Sex slaves’ win cash in landmark legal deal”, The Observer, 16 December 2007.

“Sexual Offences Act 2003: Definitive Guidelines” (Sentencing Guidelines Council, 2007).

UK Action Plan on Tackling Human Trafficking, March 2007, available at http://www.homeoffice.gov.uk/documents/human-traffick-action-plan.

Victims and Witnesses: Providing Better Support (National Audit Commission, 2 December 2003).

United States of America

Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons FY 2005 (June 2006), at www.usdoj.gov/ag/annualreports/ tf2005/agreporthumantrafficing2005.

Attorney General Guidelines for Victim and Witness Assistance at www.usdoj.gov/olp/final.

Crime Victim Compensation: an Overview at www.nacvcb.org/articles/Overview.

Ordering Restitution to the Crime Victim, Legal Series Bulletin  6, November 2002 (Office of Victims of Crime).

Fact Sheet: Certification for Victims of Trafficking at www.acf.hhs.gov/trafficking/ about/cert_victims.html. 200 Compensation for Trafficked and Exploited Persons in the OSCE Region

Bahan, Della and Batra, Puja, Seeking Justice for Trafficked Domestic Workers in American Courts, Paper Presented at IWPR’s Eight Annual International Women’s Policy Research Conference (June 2005).

Baker, Tom, Reconsidering Insurance for Punitive Damages, 1998 Wisc. L. Rev. 101.

Clarren, Rebecca, “Paradise Lost: Greed, Sex Slavery, Forced Abortions and Right-Wing Moralists”, Ms. Magazine (spring 2006).

Goodwin, Catharine, Imposition and Enforcement of Restitution, Federal Probation 62–72 (June 2000).

Ho, Christopher and Chang, Jennifer, Drawing the Line After Hoff man Plastic Compounds v. NLRB: Strategies for Protecting the Undocumented Worker in the Title VII Context and Beyond, 22 Hofstra Labor & Empl. L. J. 473 (2005). Colo.).

Johansson, Lars E. The Mareva Injunction: A Remedy in the Pursuit of the Errant Defendant, 31 U.C. Davis L. Rev. 1091 (1998).

Kim, Kathleen & Hreshchshyn, Kusia, Human Trafficking Private Right of Action: Civil Rights for Trafficked Persons in the United States, 16 Hastings Women’s L. J. 1 (2004).

Kim, Kathleen and Werner, Daniel Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking (2005) (hereafter Civil Litigation Manual).

Kleinhaus, Brian, Note, Serving Two Masters: Evaluating the Criminal or Civil Nature of the VWPA and MVRA Through the Lens of the Ex Post Facto Clause, the Abatement Doctrine, and the Sixth Amendment, 73 Fordham L. Rev. 2711 (May 2005).

Kull, Andrew, Restitution’s Outlaws, 78 Chi. Kent L. Rev 17 (2003).

Note, Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law, 119 Harv L Rev 2574 (2006).

Trang, Linda Note, The Taxation of Crime Victim Restitution: An Unjust Penalty on the Victim, 35 Loy. LA L. Rev. 1319 (2002).

Wasserman, Rhonda Equity Renewed: Preliminary Injunctions to Secure Potential Money Judgments, 67 Wash. L. Rev. 257 (1992).

Предоставление компенсаций жертвам эксплуатации и торговли людьми в регионе OБCЕ Предоставление компенсаций жертвам эксплуатации и торговли людьми в регионе ОБСЕ Опубликовано Бюро ОБСЕ по демократическим институтам и правам человека (БДИПЧ ОБСЕ) Ал. Уяздовски, 19 00-557 Варшава Польша www.osce.org/odihr © БДИПЧ ОБСЕ 2009 г.

Все права защищены. Содержание этой публикации может бесплатно копироваться и использоваться для образовательных и других некоммерческих целей при том условии, что БДИПЧ ОБСЕ будет всегда указываться в качестве источника информации.

Фото на обложке: Рокко Де Бенедиктис, фотоагенство «Today», Италия. Фото является частью отмеченного наградой репортажа «Я был рабом в Пуглии», сделанного Фабрицио Гаттис и опубликованного 7 октября 2006 года в Итальянском еженедельнике L’Espresso. Репортаж был подготовлен Гаттисом на основе его недельной работы собирателем помидоров в провинции Фоггия на Юге Италии и описывает в каких эксплуататорских условия работают иностранные иммигранты в стране с развитой промышленностью. В 2006 году репортаж получил Европейскую награду в области журналистики «За разнообразие. Против дискриманации».

В данном переводе названия многих учреждений и организаций, а также их сокращения, многие международные документы и цитированные нормативные акты оставлены на языке оригинала, без перевода на русский. Несмотря на то, что такой подход, может быть, имеет некоторые недостатки для русскоязычного читателя, мы надеемся, что это будет полезно для тех читателей, которые будут заинтересованы найти больше информации об этих организациях и их работе. В дополнении к этому необходимо учесть, что в некоторых отдельных случаях может использваться название одной организации и на русском языке и в оригинале, в зависимости от контекста. Например, Международная организация труда, или МОТ, будут использованы в тексте. Однако в сносках, где МОТ упоминается как издатель какой-либо публикации на английском, наименование организации дается на английском. Мы надеемся, что мы смогли выдержать баланс между точностью перевода и его удобочитаемостью, но заранее приносим извинения за любые неудобства.

ISBN 978-92-9234-759-8

Обложка подготовлена Агнешка Рембовска Дизаин: Homework, Варшава, Польша.  Cодержание Выражение признательности . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  Список сокращений . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

Краткое содержание . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

1. Введение . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

1.1. Введение и история вопроса . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  1.2. Методология . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  1.3. Терминология . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

2. Право на компенсацию в международном праве — обзор . . . . . . . . . . . 

2.1. Обзор права . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  2.2. Выводы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

3. Компенсация — национальные правовые основы . . . . . . . . . . . . . . . 

3.1. Компенсационные механизмы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  3.2. Особые факторы, которые необходимо принимать во внимание по делам, связанным с торговлей людьми . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  3.3. Виды убытков и ущербов . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  3.4. Принудительное взыскание и арест имущества . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  3.5. Проблемы юрисдикции и транснациональных исков . . . . . . . . . . . . . . . . . .  3.6. Верховенство закона . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  3.7. Выводы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

4. Роль НПО и гражданского общества в оказании поддержки и продвижения прав жертв . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

4.1. Общественная деятельность по продвижению прав жертв на компенсацию . . . .  4.2. Оказание неправительственными организациями поддержки жертвам. . . . . . .  4.3. Выводы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   4

5. Характеристики по странам . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

5.1. Албания . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  5.2. Франция . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  5.3. Молдова . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  5.4. Румыния . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  5.5. Российская Федерация . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  5.6. Украина . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  5.7. Соединенное Королевство . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  5.8. Соединенные Штаты Америки . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

6. Выводы и рекомендации . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

Приложения: Международные нормы и обязательства . . . . . . . . . . . . 

I. Юридически обязывающие документы, применимые на международном уровне . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  II. Политически обязывающие документы, применимые на международном уровне . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  III. Обязывающие документы, применимые на региональном уровне (для государств-членов) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  IV. Политически обязывающие документы, применимые на региональном уровне . .  V. Информация о подписании и ратифицировании соответствующих международных стандартов . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  Выражение признательности

Данное исследование было проведено и подготовлено Кэти Томпсон и Элисон Джер- ноу для программы борьбы с торговлей людьми БДИПЧ ОБСЕ.

Исследователи не могли бы выполнить эту работу без помощи Присутствия ОБСЕ в Албании, в частности Хулианы Реха (сотрудница по борьбе с торговлей людьми на национальном уровне); офиса Координатора проектов ОБСЕ в Украине, в частности Бегоньи Пинейро и Глеба Ясницкого; Миссии ОБСЕ в Молдове, в частности Анто- нии Демео и Отилии Бологан-Виеру; ADPARE в Румынии, в частности Александры Сурчела; Юридического центра гражданских инициатив в Албании, в частности Беса Сарачи и Аурелы Бозо; Asociatia Femeia Pentru Societate (Молдова), в частности Веро- ники Лупу; Poppy Project (Соединенное Королевство), в частности Сары Стивенс-Смит; Solicitors’ International Human Rights Group (Соединенное Королевство), в частности Бронвина Бирнса; Елены Тюрюкановой (Российская Федерация); Джорджины Ваз Кабрал (Франция); Бенедикта Буржуа (Франция); Роберта Муси, директора, и Лорны Гренадье, координатора по защите жертв/свидетелей из подразделения по преследо- ванию преступлений, связанных с торговлей людьми управления по гражданским правам, Департамента юстиции США; и опытных практиков по гражданским делам Дэна Вернера, Кэтлин Ким и Кента Фелти (США).

Благодарим также за полезный диалог, предоставленные материалы и помощь Бит Эндрис, Гао Юн и Александра Яфаева из Международной организации труда (МОТ); Ричарда Данцигера из Международной организации по миграции (МОМ); Джоути Ка- нич из Irish Refugee Council; Мишель Левой из Platform for International Cooperation on Undocumented Migrants (PICUM); Йенса Мэтиса из ЮНИСЕФ; Габриэлу Рейтер; Лили- ану Сорентино и Анелиз Гомес де Араухо из офиса спецпредставителя и координатора ОБСЕ по борьбе с торговлей людьми; Дона Флина из PICUM; Майка Дотриджа; Родри Вильямса и Марику ван Доорнинк из La Strada International.

Этот отчет был представлен как на семинаре БДИПЧ по вопросам компенсации жертв торговли людьми и эксплуатации, который имел место в Барселоне 10-12 де- кабря 2007 г. Выражаем благодарности всем участникам, которые ввели свой вклад в дальнейшем совершенствовании отчета. 6

Примечание: Материал, представленный в данном докладе, был подготовлен до апреля 2007 года. Относящиеся изменения, которые произошли с этого времени, были вклю- чены в доклад. Однако внесение этих изменений не являлось всеобъемлющей корректировкой материалов доклада и не оказало влияния на выводы и рекомен- дации, представленные в данном документе. Список сокращений

БДИПЧ Бюро по демократическим институтам и правам человека ECCVVC Европейская конвенция о выплате компенсации жертвам тяжких преступлений ЕС Европейский Союз ЕСПЧ Европейский суд по правам человека VOCA Закон США «О жертвах преступлений» TVPA Закон США «O защите жертв торговли людьми» MSPA Закон США «О защите мигрантов и сезонных сельскохозяйственных рабочих» TVPRA Закон США «O перераспределении полномочий по защите жертв торговли людьми» RICO Закон США «О коррумпированных и находящихся под влиянием рэкетиров организациях» ATCA Закон США «О правонарушениях в отношении иностранных граждан» FLSA Закон США «О справедливых трудовых стандартах» UNTOC Конвенция ООН против транснациональной организованной преступности ETUC Конфедерация профсоюзов Европы МОМ Международная организация по миграции МОТ Международная организация труда МПО Межправительственная организация МПЖ Механизм перенаправления жертв торговли людьми на национьном уровне НПО Неправительственная организация ООН Организации Объединенных Наций ОБСЕ Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе США Соединенные Штаты Америки УНП ООН Управления по наркотикам и преступности ООН ALC Accompagnement Lieux d’accueil Carrefour educatif et social Ac.Sé Accueil Sécurisant ACAS Advisory, Conciliation and Arbitration Service 8

AWT Agricultural Wages Team ARA Assets Recovery Agency CPTW Centre for Prevention of Trafficking in Women CODETRAS Collectif de défense des travailleurs étrangers dans l’agriculture des Bouches-du-Rhône CIVI Commmission d’indemnisation des victimes d’infractions CICA Criminal Injuries Compensation Authority CPS Crown Prosecution Service EFVS European Forum for Victim Services EEOC Equal Employment Opportunities Commission FGTI Fonds de Garantie des victimes des actes de terrorisme et d’autres infractions GISTI Groupe d’information et de soutien et des immigrés GAO Government Accountability Office INAVEM Institut National d'Aide aux Victimes et de Médiation LSC Legal Services Corporation LPC Low Pay Commission PICUM Platform for International Cooperation on Undocumented Migrants TGWU Transport and General Workers Union Краткое содержание

Улучшение доступа к правосудию жертв торговли людьми является одной из програм- мных целей Бюро по демократическим институтам и правам человека (БДИПЧ) ОБСЕ, и право на получение компенсаций является важным аспектом работы БДИПЧ. Целью данного доклада является проведение анализа этого права и его реализации в восьми различных государствах-участниках ОБСЕ. В данном исследовании также вырабо- таны рекомендации по улучшению возможностей компенсационных механизмов предоставлять компенсации большему числу жертв торговли людьми, что способс- твует распространению культуры широкого предоставления прав в поддержку этих целей. Данная оценка основана на документальных исследованиях и вопросниках, заполненных представителями неправительственных организаций (НПО), межпра- вительственных организаций (МПО) и правительственных учреждений Албании, Молдовы, Российской Федерации, Румынии, Соедененного Королевства, Соединен- ных Штатов Америки, Украины и Франции. Данная работа была также представлена и обсуждена как справочная публикация на семинаре БДИПЧ по вопросам предо- ставления компенсаций жертвам эксплуатации и торговли людьми в регионе ОБСЕ, который прошел в Барселоне в декабре 2007 года.

В данном документе анализируются права на получение компенсаций жертвами тор- говли людьми в соответствии с международным правом на основе широкого спектра международных стандартов, которые связаны с борьбой с торговлей людьми, права- ми жертв преступлений, правами мигрантов, трудовыми правами и правами жертв гендерного насилия. Результаты данного исследования приводят к выводу, что право на получение компенсации состоит в основном из права на подачу иска на получение компенсации от торговца людьми/эксплуататора и в случае преступления, связанного с насилием над личностью, права на получение компенсации из средств государствен- ных фондов. В соответствии с этими стандартами был также разработан принцип, предусматривающий, что доходы, полученные торговцами людьми в результате их эксплуататорской деятельности, должны быть использованы на благо жертв торгов- ли людьми на индивидуальной или коллективной основе.

Хотя имеется несколько успешных исков против торговцев людьми/эксплуататоров, они ограничены ситуациями, когда торговцы людьми или эксплуататоры были при- 10

влечены к ответственности и признаны виновными (по угологному иску) или были выявлены и против них были поданы иски в рамках гражданского права. Гражданские иски могут быть поданы в ходе уголовного судопроизводства во всех проанализиро- ванных странах, за исключением Соединенного Королевства. Сумма компенсации ущерба, присуждаемая на основании этих исков, в каждой стране оценивается раз- личным способом. Гражданские иски могут также подаваться отдельно от уголовного дела, например в случае, когда уголовное дело не заведено. США являются единс- твенной страной, где иски жертвы на выплату компенсации (известные в США под название «реституция») автоматически являются частью уголовного судопроизводс- тва по делу о торговле людьми. В США, Украине и Молдове имеется значительное число дел, по которым жертвам торговли людьми была предоставлена компенсация на основе гражданских исков, поданных в рамках уголовного судопроизводства. В Со- единенном Королевстве постановление о выплате компенсации может быть вынесено судом в рамках уголовного судопроизводства как часть наказания, назначенного осуж- денному. На практике, номинальная сумма была установлена в таких случаях.

Суммы компенсаций, предоставленных в результате судебных исков, значительно варьируются как в одной стране, так и в разных странах. Однако во всех странах, анализируемых в данном докладе, существует значительная проблема с тем, что на- значенная компенсация фактически не выплачивается, в результате чего жертва торговли людьми вынуждена подавать против торговца людьми/эксплуататора иск о принудительном взыскании. Исполнительное производство также часто является безуспешным, что означает, что, несмотря на существование нескольких компенса- ционных механизмов, фактическое получение компенсационных выплат жертвой торговли людьми на практике является чрезвычайно редким.

Жертвы торговли людьми также могут подать иск против торговца людьми/эксплуата- тора на основании трудового законодательства в тех случаях, в которых национальное законодательство признает трудовые права данного лица. Эти ситуации могут раз- личаться в соответствии с иммиграционным статусом данного лица, основанием и характером трудового контракта и факта «законности» работы. Кроме того, сущес- твуют национальные органы, которые регулируют нормы условий труда, например, инспекция контроля над условиями труда, у которых есть полномочия возбуждения исков против работодателей или направления дела в судебные органы, что может привести к компенсации за, например, невыплаченную заработную плату или трудо- вые увечья. Этот вид исков со стороны третьих лиц против эксплуататора оказывает помощь жертвам торговли людьми тем, что у жертв нет необходимости самим воз- буждать иск.

В большинстве случаев для всех исков против торговцев людьми/эксплуататоров не- обходимо, чтобы жертва торговли людьми активно участвовала в судопроизводстве, включая предоставление устных и документарных доказательств относительно пра- вонарушения, а также понесенного ею ущерба и убытков. Результаты данного доклада выявили, что этот опыт может пугать жертву, и необходима бесплатная юридическая помощь и представительство для повышения шансов жертвы успешно пройти все Краткое содержание 11

процедуры и получить компенсацию. На это также требуется много времени, и эти процедуры могут быть весьма дорогостоящими. Необходимость предоставления доказательств факта виктимизации в прошлом и настоящем, а также определения некоторых категорий ущерба как, например, «потеря достоинства», также могут до- полнительно травмировать жертв торговли людьми.

В силу этих проблем, а также вследствие того, что присужденные компенсации не вы- плачиваются, на основании результатов данного исследования можно сделать вывод о том, что компенсации, присужденные в ходе добровольного или примирительного соглашения или установленные третьей стороной (например, профсоюзами в коллек- тивном иске или инспекцией контроля над условиями труда), скорее будут успешно рассмотрены и выплачены, а также оказывают менее травмирующее воздействие на жертву торговли людьми. Следовательно, необходимо далее изучать методы со- действия подаче коллективных исков и проведения примирительных процедур при посредничестве представителей государства или гражданского общества (например, НПО или профсоюзов).

Кроме возможности подачи иска против торговца людьми/эксплуататора, во Фран- ции, Соединненом Королевстве, Румынии и США существует также возможность подачи иска на выплату компенсации из средств государственного фонда. Выплаты из таких фондов в большинстве случаев доступны только для жертв насильственных преступлений или в случае нанесения телесных повреждений. Эти системы обыч- но компенсируют определенные виды материальных (финансовых) убытков, хотя во Франции и Соединненом Королевстве может быть истребовано покрытие других видов ущерба (как, например, «боль и страдание»). Эти механизмы являются отно- сительно простыми с точки зрения процедур, и гарантируют оплату. Однако доступ к ним ограничен требованиям по признаку национальности и характерным особен- ностям, которые были использованы для признания недействительными претензии жертв торговли людьми. В Соединненом Королевстве и во Франции существуют се- рьезные НПО, обладающие опытом оказания помощи жертвам по подаче заявлений на получение средств из этих фондов.

Важным элементом права на получение компенсации являются услуги по консульти- рованию жертв торговли людьми. Для ведения дела о получении компенсации жертва торговли людьми должна знать свои права, а также способы получения доступа к ним. Необходимо также наличие мер, гарантирующих безопасность и благополучие лица на протяжении всего процесса рассмотрения иска. Это означает, что предоставле- ние должного жилья, социальной помощи, юридических консультаций, медицинской помощи и вида на жительство являются чрезвычайно важными дополнительными правами, без которых доступ к компенсации остается ограниченным. В идеальном случае такая помощь должна обеспечивать должную поддержку жертвы и ее возмож- ность выступить и предоставить доказательства для обоснования своего иска.

Существует также большое разнообразие других факторов, которые оказывают вли- яние на успех исков на выплату компенсаций: отсутствие доказательств в поддержку 12

иска, или отсутствие в законодательстве положений, позволяющих использовать кон- фискованные активы для выплаты компенсации, может оказать значительное влияние на результат рассмотрения иска. Также при возбуждении судебного иска могут воз- никнуть трудности, когда против торговца людьми возбуждено дело в другой стране в отличие от той, где находится жертва, или собственность торговца людьми нахо- дится в другой стране, нежели в стране, где принято решение о выплате компенсации. И, наконец, система верховенства закона играет чрезвычайно важную роль, посколь- ку компенсационная система может функционировать только в условиях судебной и административной систем конкретной страны, поэтому, столь важно, чтобы сущес- твовала культура независимости, компетентности и эффективности, особенно среди судебных и прокурорских служб.

Результаты данного исследования показывают, что группы гражданского общества сыграли решающую роль в разработке и внедрении права на получение компенсации. НПО и профсоюзы лоббировали изменения на национальном и международном уров- не. Они являются движущей силой реформ на национальном уровне и вовлекаются в предоставление ключевых услуг жертвам торговли людьми.

В данном докладе ситуация с детьми в целом не исследована из-за трудностей досту- па к подробной информации. Однако очевидно, что там, где существуют проблемы для жертв торговли людьми, они, вероятно, еще более серьезны в случае, если жер- твами являются дети. Например, судебный процесс является еще более пугающим для детей, а консультации и представительство нужны еще больше для того, чтобы дети могли понять правовую систему и свои права. Существуют еще дополнительные вопросы, непосредственно касающиеся детей, такие как необходимость, в наличии эффективных систем социальной работы и опекунства для обеспечения мониторин- га выделения и расходования компенсационных сумм, включая обеспечение защиты детей от родителей или опекунов, которые действуют не в интересах ребенка.

В заключение можно сказать, что, хотя компенсационные механизмы существуют во всех странах, исследуемых в данной работе, только небольшое число жертв торговли людьми подали иски на получение компенсации, и еще меньшее число жертв получило компенсационные выплаты фактически. Хотя можно признать неизбежным, что боль- шинство жертв торговли людьми никогда не подадут иск и не получат компенсации, тем не менее, существует ряд барьеров, которые могут быть устранены для улучше- ния доступа. Государства могут также сделать многое для улучшения доступа путем обеспечения разнообразных методов, позволяющих предоставлять компенсации всем категориям жертв торговли людьми.

С точки зрения будущих действий государствам необходимо проанализировать свои действующие компенсационные механизмы и определить, обеспечивают ли они доступ жертв торговли людьми к правосудию. При этом изучение наилучших черт программ и практик, действующих в других странах, может помочь в улучше- нии существующих методов. Государствам также необходимо разработать политику выплаты компенсаций жертвам торговли людьми, которая должна быть основана Краткое содержание 13

на консультациях с самими жертвами и НПО, представляющих их интересы. Эти меры могут включать необходимость проведения системной и правовой реформы в области гражданского, уголовного и трудового права с целью улучшения доступа к правосудию; предоставление юридической помощи жертвам торговли людьми; пре- доставление информации и услуг по поддержке жертв торговли людьми; возможность для жертв торговли людьми легализовать свой статус на период рассмотрения иска; усиление полномочий инспекций контроля за условиями труда и аналогичных орга- нов по вынесению постановлений, включая о выплате компенсаций; а также изучение несудебных систем ведения переговоров по вопросам компенсационных выплат, как, например, посредничество.

НПО и профсоюзы должны продолжать играть важную роль в оценке уголовного, гражданского и трудового законодательства в своих странах, а также разрабатывать стратегии защиты с целью улучшения доступа к компенсациям и средствам право- вой защиты, а также оказывать помощь в проведении посреднической деятельности. Для НПО, работающих над проблемами, связанными с торговлей людьми, было бы полезно установить связи с другими группами, работающими с жертвами преступле- ний над вопросами прав мигрантов и рабочих, поскольку у всех этих групп имеются полезные мнения по этой теме. 1. Введение

1.1. Введение и история вопроса

БДИПЧ ОБСЕ определяет повышение доступа к правосудию жертв торговли людь- ми и укреплению их прав в государствах-участниках ОБСЕ как одну из своих главных программных задач. Важным аспектом этой работы является выплата компенсации. Руководство БДИПЧ «Механизмы перенаправления жертв торговли людьми на наци- оньном уровне» включает указания относительно важности компенсации как средства восстановления нарушенных прав жертв торговли людьми, а также его важного вос- становительного и превентивного воздействия.¹ Международные стандарты в области прав жертв торговли людьми, трудовых прав, прав мигрантов и прав жертв предус- матривают право на компенсацию. В них также устанавливается принцип, согласно которому доходы, полученные торговцами людьми в результате их эксплуататорской деятельности, должны быть использованы на благо жертв торговли людьми, как на индивидуальной, так и на коллективной основе. В этой связи в Плане действий ОБСЕ по борьбе с торговлей людьми рекомендуется, чтобы страны:

«рассмотрели возможность принятия законодательных положений, предус- матривающих конфискацию орудий торговли людьми и связанных с нею уголовных преступлений, а также доходов от них, с указанием на то, что кон- фискованные доходы от торговли людьми будут использованы на благо жертв этой торговли».²

В многочисленных исследованиях и докладах на конференциях уделяется внима- ние вопросам, связанным с выплатой компенсаций жертвам торговли людьми. Уже были выявлены некоторые проблемы, связанные с доступом к компенсации. Реко- мендации включают: повышение информированности о правах; обеспечение участия

¹ Механизмы перенаправления жертв торговли людьми на национальном уровне: Объединяя уси- лия по защите прав жертв торговли людьми — Практическое руководство. Варшава, БДИПЧ ОБСЕ, 2004 г. ² Решение № 557 о плане действий ОБСЕ по борьбе с торговлей людьми. ОБСЕ, 24 июля 2003 года, глава III, пункт 1.5.  16

жертвы в уголовном судопроизводстве, как, например, в качестве потерпевшей сто- роны; использование активов торговца людьми; устранение ограничений доступа к государственным компенсационным фондам; а также ослабение ограничений по дальнейшему нахождению в стране (или возможности обеспечения защиты интересов жертвы третьей стороной) в целях преследования правонарушителя в порядке граж- данского судопроизводства.

В данном докладе проведен анализ этих исследований и соответствующих правовых стандартов, а также представлено подробное изучение ситуации в 8 странах регио- на ОБСЕ. Отобранными странами являются Албания, Молдова, Россия, Румыния, Соединенное Королевство, США, Украина и Франция. Анализ данного доклада сосре- доточен на том, как жертвы эксплуатации и торговли людьми могут получить доступ к компенсации посредством уголовного, гражданского или трудового судопроиз- водства или при помощи государственных программ компенсаций, существующих в каждой стране. Целью доклада является выявление положительных практик и вы- работка рекомендаций для дальнейших действий.

В разделе 2 описываются международные стандарты, касающиеся компенсаций, а в приложениях представлена более подробная информация. В разделе 3 рассмат- риваются компенсационные механизмы, основанные на исках против торговцев или эксплуататоров людьми, или предоставляемые государствами, а также факторы, влия- ющие на их эффективность. В данном разделе также рассматривается как виды ущерба, указанные в иске, могут повлиять на результат рассмотрения иска; важность процедур принудительного взыскания и ареста имущества; влияние транснациональных вопро- сов на успешное рассмотрение исков и важность установленной системы верховенства закона. Кроме того, в данном разделе рассматриваются основные различия и общие черты существующих систем, а также некоторые конкретные проблемы, с которыми сталкиваются жертвы эксплуатации и торговли людьми при подаче исков. В разде- ле 4 подчеркивается важная роль НПО в защите прав жертв эксплуатации и торговли людьми и предоставления услуг НПО. В разделе 5 представлены характеристики по странам, в которых описываются национальные правовые и институциональные ос- новы; функционирование программ, финансируемых государством; компенсации, имеющиеся в соответствии с гражданским, уголовным и трудовым судопроизводс- твом; процедуры ареста имущества и оказания помощи жертвам торговли людьми в каждой рассматриваемой стране. Ключевые характеристики стран также включают в себя описание положительныхк практик. В разделе 6 содержатся рекомендации от- носительно дальнейших действий.

1.2. Методология

Данное исследование основано на документальном изучении законов, судебных отчетов и вторичных источников, касающихся компенсации жертвам торговли и экс- плуатации людьми. Отчеты, комментарии и другие материалы были получены от представителей миссий ОБСЕ, органов прокуратуры, НПО, адвокатов жертв и меж- дународных организаций, работающих по вопросам прав жертв торговли людьми, 1. Введение 17

а также прав мигрантов, прав жертв преступлений и прав трудящихся. Некоторые ответы были представлены на основе стандартизированного вопросника, другие по- лучены в ходе проведения интервью, или получения дополнительной информации от исследователей. Данный доклад был также представлен как справочная публика- ция на семинаре БДИПЧ ОБСЕ по вопросам предоставления компенсаций жертвам эксплуатации и торговли людьми, который прошел в Барселоне в декабре 2007 года. Многие участники семинара представили свои отклики и комментарии к докладу как в ходе проведения обсуждений во время семинара, так и после завершения семина- ра, направив свои письменные комментарии, которые затем были включены в данный доклад.

Для проведения подробного анализа, иллюстрирующего различные механизмы предоставления компенсаций, изучения проблем, стоящих при достижении удов- летворения исков на получение компенсации, приведения примеров положительной практики и выработки общих рекомендаций было отобрано восемь государств-учас- тников ОБСЕ. БДИПЧ хотело бы выразить свою признательность восьми странам, принявшим участие в данном исследовании, а также представителям гражданско- го общества этих стран за их сотрудничество и внесение вклада в составление этого доклада. В апреле 2008 года всем восьми странам была предоставлена возможность представить свои комментарии к проекту доклада. БДИПЧ хотело бы поблагодарить те государства-участники, которые предоставили свои отклики. Их ценные коммен- тарии были рассмотрены и использованы в данном докладе.

Выбор этих восьми государств не предполагает, что в этих государствах или в осталь- ных государствах ОБСЕ существуют идеальные или несовершенные системы выплаты компенсаций жертвам торговли или эксплуатации людьми. Скорее эти страны были отобраны, поскольку они представляют различные правовые традиции (общего и гражданского права); Западную и Восточную Европу; старых, новых и потенциаль- ных членов Европейского Союза; страны, где права жертв и выплата компенсации имеют давнюю историю, и страны, где эти права находятся лишь в зачаточном состо- янии или недостаточно развиты. Значительно больше информации представлено по Соединенным Штатам, поскольку законодательные шаги и возможности получения компенсаций здесь гораздо более многочисленные, а юриспруденция более развита, чем в других странах. Эта информация должна быть полезной как для активистов по защите прав человека, так и для лиц, ответственных за разработку политики в дру- гих странах.

Хотя в данном исследовании представлен широкий обзор стандартов и процедур, имеющихся в каждой отдельной стране, мы признаем отсутствие в данном докладе определенной информации, в частности, касающейся:

a) вопросов трудового законодательства, включая практику подачи исков в слу- чае невыплаты или неполной оплаты заработной платы, несправедливого увольнения, дискриминации, потери права на получение отпускных или  18

больничных выплат, а также информации об исках по вопросам трудового за- конодательства, предъявленных мигрантами; б) подробной информации об аресте и конфискации имущества как в результа- те гражданских, так и уголовных дел; в) информации о том, были ли реализованы судебные решения о выплате ком- пенсации и были ли выплачены компенсации жертвам; г) проблем, с которыми сталкиваются дети (лица младше 18 лет), при доступе к компенсации в случаях наличия факта эксплуатации и торговли людьми, а также анализа того, что происходит с полученными ими денежными ком- пенсациями. Там, где это было возможно, информация по данным вопросам была включена в данный доклад.

В докладе сосредоточено внимание на компенсации ущерба, нанесенного жертвам торговли или эксплуатации людьми частными лицами. В данном исследовании не рассматриваются вопросы выплаты компенсации по искам против нарушения прав человека государством. Следовательно, читатели должны помнить о том, что в тех слу- чаях, когда ответственным за торговлю людьми является государственный орган или когда государство не смогло защитить людей, и этот факт является нарушением прав человека, то жертва может подать иск против государства (например, в конституцион- ный суд или в Европейский суд по правам человека (ЕСПЧ)) и может получить право на компенсацию, если иск будет удовлетворен.

1.3. Терминология

1.3.1. Компенсация

Термины «компенсация», «ущерб», «реституция» и «возмещение ущерба» часто ис- пользуются в отношении аналогичных или очень схожих понятий, т.е. предоставление кому-либо компенсации, особенно в виде соответствующей выплаты за потерю, уве- чье или нанесенный вред.

В данном докладе термин «компенсация» используется в отношении общего понятия выплаты лицу вне зависимости от источника оплаты или используемого механиз- ма или вида ущерба, по которому предоставляется компенсация. Таким образом, компенсация включает в себя присужденную сумму, выплачиваемую из программы, финансируемой государством, а также суммы, присужденные в результате уголовно- го, гражданского или трудового судопроизводства.

Термин «ущерб» используется в более узком смысле, поскольку он касается суммы денег, которую потерпевший имеет право получить от правонарушителя в качестве компенсации за нанесенный вред. Таким образом, ущерб исключает компенсацию, при которой источником является финансируемая государством программа, и тер- мин «ущерб» используется при обсуждении в контексте гражданского и трудового судопроизводства.  1. Введение 19

Компенсационные иски состоят из нескольких различных элементов (например, боль и страдания, счета за медицинские услуги и невыплаченная заработная плата) или из одного элемента (например, невыплаченная заработная плата). Эти элементы могут классифицироваться в соответствии с широкими категориями как «моральный» или «материальный ущерб» (определение дано ниже).

В тех случаях, когда термины «возмещение», «реституция» или «возмещение ущер- ба» используются или определяются в международном или национальном правовом контексте, они используются как должные в этих конкретных условиях, но не имеют иного значения.

Иногда один из этих терминов имеет определение в национальном контексте, которое не используется в других контекстах, например, в США «реституция» означает выпла- ту обвиняемым своей жертве в соответствии с постановлением суда, а в Соеденненом Королевстве и Франции «реституция» означает возврат товаров и собственности за- конному собственнику.

1.3.2. Материальный и моральный ущерб

В каждой стране для элементов ущерба, составляющих компенсационный иск, исполь- зуется различная терминология. Однако, в общем, компенсационные иски состоят из элементов, которые относятся к двум отдельным категориям: компенсация «матери- ального ущерба» и компенсация «морального ущерба».³

«Материальный ущерб» относится к финансовым или денежным убыткам, например, расходам на медицинское обслуживание, на проведение похорон, больничное лече- ние, потере доходов будущего периода и выплат, связанных с трудовой занятостью, невыплаченной заработной плате⁴, и стоимости ущерба, нанесенного собствен- ности. Определение и масштабы материального ущерба даются в национальном законодательстве (или на основе прецедентного права в странах с общим правом) и варьируются в зависимости от страны. В соответствии с некоторыми компенса- ционными механизмами можно выдвигать иск на все виды материального ущерба, а другие механизмы позволяют выдвигать иск только на покрытие ограниченной ка- тегории материального ущерба.

«Моральный ущерб» относится к другим нефинансовым и неденежным видам ущерба, например, душевные страдания, потеря репутации или «чести», «боль и страдания», причинение неудобства, потеря радости жизни, потеря круга общения. Опять же

³ Обсуждение штрафных убытков, убытки, присуждаемые в порядке наказания или увеличенное воз- мещение убытков, представлено далее в разделе 3.3. ⁴ Необходимо отметить, что невыплаченная заработная плата является подразделом материального ущерба. Возможно, что в некоторых трудовых исках, в которых выдвигается требование толь- ко о выплате заработной платы, присуждаемая сумма называется «невыплаченной заработной платой».  20

определение и масштабы морального ущерба устанавливаются национальным за- конодательством (или на основе прецедентного права в странах с общим правом) и варьируются в зависимости от страны. В соответствии с некоторыми компенса- ционными механизмами можно выдвигать иск на покрытие всех видов морального ущерба, другие компенсационные механизмы позволяют покрытие только определен- ных видов морального ущерба, а некоторые механизмы не предусматривают никакого покрытия морального ущерба.

В разделе 3.3, а также в описании характеристик конкретных стран представлена более подробная информация о том, как различные определения морального и материаль- ного ущерба и их расчет оказывают влияние на иски на предоставление компенсаций жертвам торговли людьми.

1.3.3. Жертвы эксплуатации и торговли людьми

В данном докладе рассматривается компенсация жертвам эксплуатации и торговли людьми. Здесь исследуются механизмы компенсации лицам независимо от того, были ли они признаны жертвами торговли людьми или в соответствии с уголовным делом признаются жертвой или пострадавшей стороной.⁵ Определяющим фактором для использования в данном докладе слов «жертва торговли или эксплуатации людьми» является соответствие опыта данного лица международному определению торгов- ли людьми согласно статье 3 Протокола о предупреждении и пресечении торговли людьми, особенно женщинами и детьми, и наказании за нее⁶ (Протокол о торгов- ле людьми), дополняющего Конвенцию Организации Объединенных Наций против транснациональной организованной преступности (UNTOC)⁷ (см. приложение 1). Лицу, подвергнувшемуся торговле людьми, возможно, потребуется соответствовать определенным критериям для того, чтобы получить статус «жертвы» в уголовном деле по торговле людьми в определенной стране. Это, в свою очередь, оказывает вли- яние на возможность данного лица подавать иск на получение компенсации. Данные вопросы обсуждаются в описании характеристик каждой страны. Однако это не отно- сится к общему использованию словосочетания «жертва торговли людьми» в данном документе.

Также существуют лица, которые являются жертвами эксплуатации в соответствии с положениями статьи 3 Протокола о торговле людьми, хотя, возможно, не всегда

⁵ Более подробную информацию о различных процедурах, лежащих в основе определения жертв тор- говли людьми, можно найти в докладе Scanlan S. The Identification of Trafficked Persons in the Face of Conflicting Agendas, представленном на Конференции «Alliance Against Trafficking in Persons», про- ходившей 10-11 сентября 2007 года. ⁶ Протокол о предупреждении и пресечении торговли людьми, особенно женщинами и детьми, и наказании за нее, дополняющий Конвенцию Организации Объединенных Наций против трансна- циональной организованной преступности, принят 15 ноября 2000 года, вступил в силу 29 сентября 2003 года. Ратифицирован всеми странами, анализируемыми в данном исследовании. ⁷ Принята 15 ноября 2000 года, вступила в силу 29 сентября 2003 года. 1. Введение 21

представляется ясным, соответствуют ли факты личного опыта данного лица меж- дународному или национальному определению торговли людьми (например, были ли они привезены в страну с целью эксплуатации). Такие лица могут включать многих эксплуатируемых рабочих-мигрантов. Перед ними могут быть открыты некоторые возможности получения компенсации, что может быть также интересно и полезно для жертв торговли людьми. В то же время, возможности, которые имеются у жертв торговли людьми, могут быть полезными и для эксплуатируемых лиц. Следовательно, в данном докладе должна также предоставляться информация, полезная для тех, кто работает с такими группами, как эксплуатируемые рабочие-мигранты, или другими эксплуатируемыми лицами, а также должна предоставляться более широкая картина о средствах юридической защиты, имеющейся в целом для жертв торговли людьми.

Существуют многочисленные международные правовые документы, относящиеся к вопросам торговли людьми, принудительного труда, трудовых прав и стандартов, прав человека, прав рабочих-мигрантов и прав жертв преступлений, которые имеют отношение к данному исследованию.⁸ Право на компенсацию было также принято как принцип в Международном уголовном суде.⁹

⁸ Например, в приложениях к данному документу представлен полный обзор международных пра- вовых стандартов и анализ с таблицей ратификации. Хотя не все стандарты ратифицированы или применимы во всех странах, анализируемых в данном докладе, все они имеют отношение к регио- ну ОБСЕ. ⁹ См., например, Международный уголовный суд — Римский статут (принят 17 июля 1998 года, всту- пил в силу 1 июля 2002 года), статья 75 Возмещение ущерба потерпевшим: «Суд устанавливает принципы, касающиеся возмещения ущерба потерпевшим или в отношении потерпевших, вклю- чая реституцию, компенсацию и реабилитацию. На этой основе Суд может в ответ на поступившую просьбу или, в исключительных случаях, по своей собственной инициативе определить в своем ре- шении масштабы и размер любого ущерба, убытков и вреда, причиненных потерпевшим или в их отношении, и заявляет о принципах, на основании которых он действует. Суд может вынести постановление непосредственно по отношению к осужденному о возмещении ущерба потерпевшим или в отношении потерпевших в надлежащей форме, включая реституцию, компенсацию и реабилитацию. В соответствующих случаях Суд может вынести постановление о выплате суммы в порядке возмещения ущерба в Целевой фонд, предусмотренный в статье 79...». 2. Право на компенсацию в международном праве — обзор

Существует множество международных инструментов, которые потенциально мо- гут быть использованы для защиты прав жертв эксплуатации и торговли людьми. В целом те инструменты, которые защищают жертв преступлений, жертв торговли людьми и которые касаются принудительного труда, более широко ратифицированы, нежели документы, предусматривающие защиту прав рабочих-мигрантов. Эти стан- дарты иллюстрируют, что одновременно со все более широко распространяющейся государственной практикой право на компенсацию, также, как некоторые допол- нительные права такие, как право на юридическую помощь, применяется все чаще. Насколько сильно данное право в определенном государстве, зависит от того, рати- фицировало ли данное государство соответствующие конвенции или нет. Однако важно помнить, что эти стандарты являются минимальными стандартами, которые должны соблюдаться, и страны имеют возможность принять положения, гарантиру- ющие больше прав.

2.1. Обзор права

Страны, являющиеся сторонами UNTOC и Протокола о торговлe людьми, должны обеспечивать наличие не менее одного вида правовой процедуры для обеспечения доступа жертв торговли людьми к компенсации. Они также должны предоставлять жертвам информацию об этой возможности. Согласно UNTOC, доступу к компенса- ции необходимо содействовать на трансграничном уровне.

Право жертв торговли людьми на получение компенсации усилено в соответствии с Конвенцией Совета Европы о противодействии торговле людьми¹⁰, которая пре- доставляет право требовать компенсацию с торговца людьми за нанесение как морального, так и материального ущерба. Она также предоставляет право на доступ к компенсационным фондам, финансируемым государством, в соответствии с мо- делью, установленной в Европейской конвенции о выплате компенсации жертвам

¹⁰ Принята 16 мая 2005 года, вступила в силу 1 февраля 2008 года.  24

тяжких преступлений (ECCVVC)¹¹. В ней также уделено более значительное внимание дополнительным правам, таким, как право на бесплатную юридическую помощь, бла- годаря чему компенсация становится эффективной и практической возможностью.

Право на получение компенсации от торговца людьми и от государства поддерживает- ся некоторыми политически обязывающими инструментами (или «мягким правом»), наиболее важным из которых является Декларация основных принципов правосудия для жертв преступлений и злоупотребления властью и законодательство Европейско- го Союза как Директива ЕС о компенсации жертвам преступлений.

Однако «право на компенсацию» со стороны государства определено и ограничено. ECCVVC ограничивает компенсацию со стороны государства компенсацией мате- риального ущерба в тех случаях, когда правонарушение являлось преднамеренным преступлением, сопровождаемым насилием, которое привело к нанесению физичес- кого или психического увечья. Существуют также ограничения на право получения компенсации, которые включают необходимость быть жертвой определенных видов преступлений, видов насилия, видов увечья и необходимостью наличия «хорошей репутации», а также ограничения, касающиеся статуса иммиграции. Эти факторы могут лишить жертву торговли людьми права на получение компенсации. Кроме того, международные стандарты и стандарты Европейского Союза ограничивают право на получение компенсации от государства преступлениями, вызвавшими серьезное уве- чье, и насильственными преступлениями.

Однако все члены Совета Европы имеют политическое обязательство, предусмотрен- ное рекомендациями Совета министров Совета Европы, например, Рекомендации (2006) 8 об оказании помощи жертвам преступлений, в которых довольно подробно прописано это право, а также дополнительные вопросы. Существуют также анало- гичные обязательства, налагаемые на все страны-члены ЕС, а государства-участники ОБСЕ должны выполнять политически обязывающие обязательства ОБСЕ. Все это усиливает право на компенсацию от торговца людьми и получение компенсаций от государства в случаях насилия или нанесения серьезного увечья.

Международные трудовые стандарты также заявляют о праве на средства юридичес- кой защиты, включая право на получение компенсации в случаях принудительного труда и в тех случаях, когда нарушались права трудящихся и права рабочих-мигран- тов.¹² Они также требуют, чтобы национальные стандарты трудового законодательства обеспечивали выплату заработной платы¹³ и регулирование деятельности частных

¹¹ Более подробная информация об этой конвенции и ее ограничениях представлена далее и в приложениях. ¹² Конвенции МОТ № 29 1930 года и № 105 1957 года, И также имеющие отношение к ним документы и Конвенция МОТ № 97 о трудящихся-мигрантах (1949 год) и Конвенция № 143 о злоупотреблениях в области миграции и об обеспечении работникам-мигрантам равенства возможностей и обраще- ния (Дополнительные положения) (1975 год). ¹³ Конвенция МОТ № 95 об охране заработной платы.  2. Право на компенсацию в международном праве — обзор 25

агентств занятости¹⁴ с целью обеспечения защиты прав рабочих. Это включает пре- доставление работающим лицам «необходимых средств юридической защиты» в тех случаях, когда это право нарушается.

2.2. Выводы

В случае торговли людьми, преступлений, связанных с насилием, насилия по отно- шению к женщинам, в случае серьезного нарушения прав человека, а также в случаях нарушения международных трудовых стандартов существует право на получение ком- пенсации. Однако это право ограничено компенсацией, выплачиваемой торговцем людьми/эксплуататором. Оно касается выплаты компенсаций государством только при ограниченных обстоятельствах преступлений, связанных с насилием, повлекших физическое и психическое увечье.

В международных стандартах также разработан принцип, согласно которому дохо- ды, полученные торговцами людьми в результате их эксплуататорской деятельности, должны быть использованы на благо жертв торговли людьми, как на индивидуальной, так и на коллективной основе. Международные политически обязывающие дирек- тивы также предусматривают обязательство создания фонда из конфискованных преступных активов для выплаты компенсаций жертвам торговли людьми. Также уделяется особое внимание защите интересов женщин и детей. Когда дело касается се- рьезного нарушения прав человека, серьезного нарушения гуманитарного права или представляет собой международное преступление (в соответствии с определением статута Международного уголовного суда), то указанные обстоятельства усиливают право на получение компенсации.

¹⁴ Конвенция МОТ № 181 о частных агентствах занятости. 3. Компенсация — национальные правовые основы

Основная особенность различных компенсационных механизмов заключается в том, выплачивается ли компенсация жертве торговли людьми государством или преступником. В данном разделе представлен обзор имеющихся механизмов выпла- ты компенсаций и трудностей, возникающих у всех, кто пытается получить доступ к компенсациям из обоих источников. Кроме того, здесь исследуются характерные проблемы, с которыми сталкивается жертва торговли людьми, когда она подает иск на получение компенсации. Виды убытков, компенсируемых определенным механиз- мом, также оказывают влияние на успешное рассмотрение иска и на сумму самого иска. Эти вопросы рассматриваются наряду с необходимостью существования эффек- тивных процедур принудительного взыскания и конфискации имущества. И, наконец, здесь также обсуждаются сложности, вызванные транснациональными вопросами и отсутствием системы верховенства закона.

3.1. Компенсационные механизмы

Существуют различные пути получения компенсаций в одной стране, и эти пути также отличаются в других странах. Правовое обоснование (или основание для возбужде- ния иска) получения компенсации в каждой отрасли права отличается (например, в гражданском или трудовом праве), также могут различаться виды компенсируемых убытков и методы, используемые для расчета присуждаемой суммы. Кроме того, про- цедуры и критерии, используемые для определения права на получение компенсации, различаются в зависимости от используемого механизма. Каждое отличие в процеду- ре или правовом стандарте может оказывать влияние на возможность лица получить удовлетворение своего иска, следовательно, каждый механизм имеет свои преиму- щества и свои недостатки.

Необходимо отметить, что США являются единственной страной в этом иссле- довании, где компенсация является обязательной для жертв торговли людьми по уголовным делам, где существуют определенные основания для иска в гражданс- ком законодательстве, касающиеся торговли людьми, и по которым жертвы торговли людьми обычно имеют право на подачу иска на получение средств из государственных фондов для компенсации некоторых видов материальных убытков. Право на получе-  28

ние компенсации существует независимо от того, классифицируется ли преступление, связанное с торговлей людьми, как насильственное преступление (более подробную информацию см. в разделе 5.8 «Характеристики по странам: США»). Во всех других странах к жертвам торговли людьми относятся так же, как и к другим истцам, и иск рассматривается по существу конкретного дела. Это имеет значительные последс- твия для фактического числа успешных исков, например, в Соединенном Королевстве распоряжение о компенсации не рассматривается автоматически при рассмотрении уголовного дела, связанного с торговлей людьми, а иск о получении компенсации из государственного фонда ограничен насильственными преступлениями, в результате которых было нанесено увечье. Вследствие этого число судебных решений о присуж- дении компенсации в Соединенном Королевстве гораздо меньше, чем в США (более подробную информацию см. в разделе 5.7. «Характеристики по странам: Соединен- ное Королевство»).

Некоторые характеристики компенсационных механизмов являются общими для всех государств региона ОБСЕ. Все эти правовые и административные структуры со- здают определенные проблемы для тех, кто пытается использовать правовые средства защиты, включая компенсацию. Понимание этих общих черт и проблем должно по- мочь в общем осознании преимуществ и недостатков каждого из этих механизмов для жертв торговли людьми.

3.1.1. Компенсация, выплачиваемая торговцем людьми/эксплуататором

Право на получение компенсации от торговца людьми/эксплуататора является осно- вой большинства международных стандартов, касающихся компенсации. Оно может быть достигнуто добровольно или принудительно.

Добровольные соглашения могут быть достигнуты как часть примирительного уре- гулирования при коллективном или индивидуальном иске, рассматриваемом вне судебного процесса (например, с перспективой проведения судебного разбирательс- тва); посредством переговоров о признании подсудимым своей вины с автоматическим отказом от дальнейшего рассмотрения его дела в суде (например, в США) или пос- редством примирительного урегулирования в случае уголовного дела (например, во Франции); или посредством урегулирования на основе переговоров в случае дела, касающегося гражданского или трудового законодательства (например, во всех стра- нах, см. примеры в разделе 5.5 «Характеристики по странам: Российская Федерация» и в разделе 5.8 «Характеристики по странам: США»).

Постановления о принудительном исполнении выносятся судом при уголовном, граж- данском или трудовом судопроизводстве. Во всех странах, включенных в данное исследование, предоставляется возможность предъявлять иски с использованием хотя бы одного из этих видов судопроизводства. В этих случаях суд должен рассмот- реть все улики, касающиеся ответственности (вины) за нанесение убытков, характера и степени нанесенного ущерба. Выплаты по постановлению суда могут быть произ- ведены добровольно или принудительно. При невыплате компенсации жертва или 3. Компенсация — национальные правовые основы 29

государство может возбудить процедуру принудительного исполнения судебных решений. В конечном итоге, они могут оказаться безуспешными, что означает, что, несмотря на существование нескольких компенсационных механизмов, фактическое получение жертвой торговли людьми компенсационных выплат является на практи- ке чрезвычайно редким.

Судебное разбирательство может проходить само по себе (например, только уголовное дело) или совместно с другим иском против правонарушителя (например, уголовное дело и дополнительное дело, касающееся нарушения трудового законодательства). В качестве альтернативы может быть подан иск на выплату компенсации в соот- ветствии с уголовным, гражданским или трудовым законодательством в дополнение к иску на получение компенсации из государственного фонда в тех случаях, когда ис- тец обладает соответствующими правомочиями

Уголовное судопроизводство

Государство возбуждает уголовное дело в отношении подозреваемого, и основная цель — установить, является ли подозреваемое лицо виновным в данном преступле- нии. Следовательно, требования к критериям доказательности высоки. Права жертвы в уголовном судопроизводстве, в зависимости от конкретной страны, сильно отли- чаются. Так, в Украине у жертвы имеются широкие права, например, право на своего представителя в суде и право задавать вопросы свидетелям, в то время как в Албании у жертвы нет четко определенных прав.

В некоторых странах, таких, как Франция, Молдова и Украина, гражданский иск о компенсации ущерба может быть выдвинут жертвой торговли людьми против право- нарушителя и этот иск может быть приобщен к уголовному делу. Сумма компенсации по данному иску рассчитывается так же, как и по обычному иску при гражданском судопроизводстве. В других странах суд может вынести постановление о выплате правонарушителем компенсации при вынесении приговора, как например, поста- новление о реституции в США или постановление о компенсации в Соединенном Королевстве. При рассмотрении таких уголовных дел, безусловно, необходимо, чтобы жертва была идентифицирована компетентными органами и преступник был пресле- дован в судебном порядке и осужден.

Гражданские дела, присоединенные к уголовным делам, имеют двойное преимущес- тво рассмотрения двух разбирательств, объединенных в одно, а также преимущество того, что обвинитель ответственен за сбор и представление доказательств об ответс- твенности правонарушителя. Однако возможным недостатком является тот факт, что когда присоединяются такие гражданские иски, то решение по гражданскому делу зависит от успешного рассмотрения уголовного дела. Это означает, что в тех случа- ях, когда выносится решение не возбуждать дело или когда обвиняемый оправдан, то гражданский иск против того же обвиняемого может быть аннулирован. Это проис- ходит в Румынии и Албании. 30

Результаты данного исследования показали, что в некоторых странах судьи склонны полагать, что гражданский иск играет менее важную роль, чем уголовный, и иногда предпочитают просто его игнорировать (см. пример по Молдове). В других странах представители обвинения высказывали нерасположенность или нежелание выдвигать иски о выплате компенсации при рассмотрении уголовного дела, поскольку это может создать впечатление, что у жертвы есть скрытые или подозрительные мотивы учас- тия в качестве свидетеля по делу (в Соединенноем Королевстве, Молдове и Украине). Это создает почву для предубежденного отношения со стороны защиты или судьи и сопряжено с риском проигрыша дела. Похоже, что эта проблема была преодолена в делах, связанных с торговлей людьми, в США благодаря тому, что постановление о выплате компенсации является обязательным в уголовном деле и, таким образом, с жертвы снимается личная ответственность за предъявление такого иска.

Если жертве торговли людьми удалось получить постановление о выплате компен- сации или судебное решение по гражданскому иску при рассмотрении уголовного дела, это не обязательно означает, что фактически будут покрыты все убытки. Пос- тановление о выплате компенсации при уголовном судопроизводстве не всегда рассчитывается так же, как при гражданском иске, и вполне может не покрывать все убытки, понесенные жертвой торговли людьми. Уголовные суды Соединенного Ко- ролевства определяют номинальную (то есть, низкую) сумму компенсации, которая обычно учитывает только имущество преступника. В США моральный ущерб, напри- мер, «боль и страдание» не рассматриваются при определении суммы компенсации, присуждаемой уголовным судом. Это означает, что лицо не получает компенсацию в полном объеме и должно возбудить гражданский иск в дополнение к уголовному су- дебному разбирательству для того, чтобы добиться возмещения остальных убытков. Подача гражданского иска в тех случаях, когда по уголовному делу уже вынесен обви- нительный приговор, означает, что ответственность (вина) подсудимого уже доказана. Гражданский иск должен лишь завершить определение размера ущерба судом. Однако, высока вероятность, что эти иски могут быть оспорены, особенно в тех случаях, когда речь идет о значительных суммах денег. Тем не менее, они являются менее обремени- тельными для людей, чем гражданские иски, по которым необходимо определить как ответственность правонарушителя, так и величину нанесенного ущерба.

Дополнительные трудности могут возникать в связи с тем, что для возбуждения иска о таком дополнительном возмещении ущерба у истца может не быть юридической помощи или у жертвы торговли людьми нет разрешения на дальнейшее пребыва- ние в стране или она не может обеспечить свое представительство третьим лицом или активы преступника исчезли или были потрачены на оплату судебных издержек во время рассмотрения уголовного дела. Подача иска о дополнительном возмеще- нии ущерба может быть более реальна в тех случаях, когда жертве торговли людьми предоставляется бесплатная помощь для участия в судебном процессе, а также пре- доставляется виза/разрешение на жительство, как это делается в США. 3. Компенсация — национальные правовые основы 31

По сравнению с международными оценками числа жертв торговли людьми, коли- чество дел, по которым осуществлено уголовное преследование, чрезвычайно мало.¹⁵ Осуществлять уголовное преследование преступлений, связанных с торговлей людь- ми, трудно, поскольку часто преступник неизвестен или покинул территорию данной юрисдикции, для доказательства преступления необходимо множество элементов, нет достаточных улик принудительного характера работы, или жертва торговли людьми не желает или не может сотрудничать с правоохранительными органами. Во многих странах законы были приняты совсем недавно, и наблюдается определенное отстава- ние во времени между вступлением закона в силу и его реализацией. Таким образом, компенсация, присуждаемая в результате уголовного судопроизводства, не является тем путем, который доступен для большинства жертв торговли людьми.

Гражданское судопроизводство

Жертвы торговли людьми могут подать гражданский иск о выплате компенсации как частное лицо на основе правонарушения, которое причинило им убытки, напри- мер, предусмотренное в обязательственном праве (мошенничество, побои, пленение, задолженность), нарушение прав, предусмотренных в договоре, или иное основание для подачи иска, предусмотренное в национальном законодательстве. Граждан- ское судопроизводство имеется во всех странах и может быть обращено против лица, совершившего правонарушение. Таким лицом может быть как физическое, так и юридическое лицо, включая работодателя. Однако при проведении данного иссле- дования было выявлено довольно незначительное число гражданских судебных дел, не связанных с уголовными делами, за исключением США. Практикующие адвокаты в Соединенном Королевстве и Румынии ответили, что гражданский иск не рассмат- ривается как вариант для своих клиентов, в связи со сложностями гражданского процессуалььного права (расходы, время) а также в связи с новизной таких исков.¹⁶

Гражданские иски могут рассматриваться отдельно от того, рассматривается ли уго- ловное дело, и иногда по ним применяется более низкий критерий доказанности, чем

¹⁵ Согласно оценкам в A Global Alliance Against Forced Labour. International Labour Organization, 2005, para. 56, p. 14, число лиц, ставших жертвами торговли людьми в мире составляет 2,45 млн. человек. Количество дел, по которым осуществлено уголовное преследование, также может быть опре- делено только оценочно (см. Trafficking in Persons Report 2006. US Department of State, June 2006, где представлена информация по различным странам), но на основе нескольких дел, найденных в этом докладе, очевидно, что число жертв, по искам которых было осуществлено уголовное пре- следование, намного меньше, чем оценочное число жертв (см. также с. 19-24 упомянутого ранее доклада A Global Alliance Against Forced Labour, где представлен обзор вопросов правоприменения). Альтернативное мнение заключается в том, что фактическое число жертв намного меньше, чем представлено в оценках, см. Human Trafficking Evokes Outrage, Little Evidence. — In: The Washington Post, 23 September 2007. URL: http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/22/AR2007092201401.html ¹⁶ Более подробный анализ сложностей, возникающих у мигрантов без документов в правовых сис- темах, см. Ten Ways to Protect Undocumented Migrant Workers. Brussels, PICUM, 2005, pp. 74-76.  32

по уголовным делам.¹⁷ Если жертва торговли людьми решает выдвинуть гражданс- кий иск, когда по уголовному иску еще не принято решение, ему придется доказывать, что лицо, против которого предъявлен иск, ответственно за правонарушение, а также, что данное преступление нанесло убытки и ущерб. Ему также придется представить доказательства характера и размеров убытков и ущерба (платежные квитанции, счета, устные свидетельские показания). Истцу практически всегда необходимо предстать перед судом и дать показания для предоставления доказательств по этим вопросам. Это может вызывать страх, приводить к повторному травмированию или оказаться невозможным для некоторых жертв торговли людьми.

Рассмотрение гражданских исков может также быть довольно продолжительным и сложным процессом (в некоторых странах они длятся годами). Оно также сопряжено с денежными расходами на оплату судебных сборов, гонораров адвокатам и экспер- там. Жертвам торговли людьми необходима специализированная юридическая помощь для представления фактов по делу и юридических доводов в суде. Эти факто- ры особенно характерны для Соединенного Королевства, где гражданские иски могут рассматриваться только отдельно от уголовных дел. Однако в случае удовлетворения гражданского иска, размер ущерба обычно отражает все убытки, понесенные жерт- вой торговли людьми, включая моральный и материальный ущерб, в соответствии с тем, как он определен в национальном законодательстве, включая эти расходы. Хотя гражданское судопроизводство может казаться более доступным для жертв торгов- ли людьми, поскольку в него не вовлечена полиция, тем не менее, оно требует, чтобы правонарушитель был установлен, а для того, чтобы жертва торговли людьми могла получить деньги, преступник должен находиться на территории данной юрисдик- ции и быть платежеспособным. Когда выплата в соответствии с судебным решением не осуществляется добровольно, то жертва торговли людьми должна возбудить иск о принудительном взыскании, что сопряжено с дополнительными сложностями (см. раздел 3.4 далее). Все эти факторы ограничивают полезность гражданского судопроиз- водства для получения компенсации жертвами торговли людьми. В США существует возможность подачи коллективных исков, преимущество которых заключается в том, что иск подается от имени группы лиц, при этом бремя участия в судебном рассмот- рении не ложится на все эти лица.

Трудовое судопроизводство

В соответствии с трудовым законодательством жертва торговли людьми может иметь определенные права вне зависимости от того, был ли у нее контракт и вне зависи-

¹⁷ В то время как в системах общего права критерий доказанности («при отсутствии обоснованно- го сомнения») выше, чем критерий доказанности по гражданским искам («баланс возможностей»), дело не всегда обстоит таким образом в романо-германских правовых системах, например, во Франции, где критерий доказанности одинаков для каждого вида иска. В любом случае там, где гражданский иск рассматривается одновременно с уголовным, гражданский иск обычно не удов- летворяется, если подозреваемый оправдан, и иск не может быть возобновлен в рамках отдельного гражданского судопроизводства (см. в разделе 5.3 «Характеристики по странам: Молдова» и в раз- деле 5.6 «Характеристики по странам: Украина»). 3. Компенсация — национальные правовые основы 33

мости от положений данного контракта. В качестве альтернативы жертва торговли людьми может подать иск о нарушении трудового контракта (устного или письмен- ного), что дает основание для судебного преследования в суде по трудовым спорам. По данным правам и нарушениям договоров может быть обращено взыскание с на- рушителя (например, работодателя, использующего эксплуататорскую практику, или торговца людьми) в судах по трудовым спорам (иногда их называют трибуналами) и может быть затребована компенсация. Такие иски могут быть поданы в дополне- ние или вместо уголовного судопроизводства.

Основанием для этих исков может быть (наряду с прочим) невыплаченная заработная плата, нарушение права, связанного с получением больничного отпуска, выходных, производственные травмы, дискриминация, невыплата минимальной заработной платы или сверхурочных. Может быть выдвинут иск об уплате компенсации за ма- териальный ущерб такой, как невыплаченная или выплаченная в меньшем размере заработная плата или счета за медицинское обслуживание, которые подтверждают- ся устными доказательствами или документами. Компенсация морального ущерба такого, как, например, дискриминация, определяется в соответствии с тарифом или в соответствии с критериями, предусмотренными в законодательстве. В странах с об- щим правом размер компенсации рассчитывается в соответствии с юридическими директивами, установленными в прецедентных судебных решениях (в Соединенном Королевстве также существуют директивные тарифы и фиксированный макси- мальный лимит по присуждаемой сумме). Иски могут также приводить к другим результатам, например, постановление о восстановлении на прежней работе.

Для того чтобы жертва торговли людьми могла фактически получить выплату, для этих исков требуется, чтобы правонарушитель мог быть установлен, обнаружен и платежеспособен. Это может ограничить возможности жертвы торговли людь- ми на подачу иска, хотя некоторые работодатели, вероятно, будут застрахованы на случай предъявления против них исков, что может повысить шансы того, что компен- сация будет фактически выплачена в результате рассмотрения иска в ходе трудового судопроизводства.

Иски, связанные с трудовым судопроизводством, на практике сопряжены с такими же барьерами, что и гражданские иски, хотя достичь внесудебное соглашение по ним можно легче и быстрее. Именно так обстоит дело в Соединенном Королевстве и Фран- ции, где в судах по трудовым вопросам разработана более понятная документация для использования простыми истцами и где решения выносятся выносятся в менее формальных условиях, что является менее формализованным, чем судебное рассмот- рение. В некоторых странах может не быть возможностей рассмотрения исков в судах по трудовым спорам в тех случаях, когда эксплуатация являлась сексуальной в связи с тем, что предоставление сексуальных услуг (принудительным или иным образом) является незаконным или не признается как трудовая занятость. В этом случае не- возможно подать иск против работодателя о неуплате заработной платы или иных нарушениях трудового законодательства (см. пример США, где Закон «О справед-  34

ливых трудовых стандартах» (FLSA) не распространяется на нелегальную трудовую занятость).¹⁸

Трудовые права лиц, не имеющих права жить или работать в стране (как это часто случается с жертвами торговли людьми), также сопряжены с трудностями. В некото- рых странах такое право существует в принципе, но существование процедуры может, в конечном итоге, привести к тому, что уведомляется чиновник по иммиграционным вопросам, а данное дело используется для определения нахождения и депортации лица. Как показали результаты данного исследования, это происходит во Франции. В других странах у незаконных рабочих нет прав, поскольку трудовые контракты не считаются законными и, следовательно, их выполнение не может быть истребовано в судах по трудовым спорам. Результаты данного исследования показали, что дело об- стоит именно так в Румынии, России, Украине и Соединенном Королевстве.

В трудовом законодательстве также могут возникнуть трудности, когда лицо наня- то на работу на основе контракта о субподряде или через бюро по трудоустройству, и не ясно, кто несет ответственность за нарушение трудового законодательства. Это создает такие юридические проблемы, как ответственность и обязательства само- го агентства по трудоустройству и/или вопрос о том, чьим сотрудником фактически является работник.¹⁹ В этом исследовании были выявлены дела, по которым можно было доказать, что ответственность лежала не только на непосредственном эксплу- ататоре, но и на тех, кто извлекал выгоду из производства товаров и услуг по более низким ставкам. В США по делу о предприятии Эль Монте в Калифорнии, на котором рабочие получали крайне низкую зарплату и работали в тяжелых условиях, принци- пы совместной ответственности подрядчика были применены к субподрядчикам. Для того чтобы иск был успешным, необходимы рекомендации юриста, чтобы определить, кто является ответчиком, против которого следует подавать иск. Ответчик должен подлежать ответственности перед судом и в идеальном случае быть платежеспособ- ным и застрахованным.

В некоторых странах существуют такие административные органы, как инспекция контроля над условиями труда или национальный совет по вопросам минималь- ной заработной платы²⁰, которые по долгу службы могут проводить расследования у работодателей, эксплуатирующих своих работников. Однако в некоторых странах

¹⁸ Однако в Германии в соответствии с Законом «О проституции» ²⁰⁰² года проститутка может предостав- лять услуги как «независимый подрядчик» или как сотрудник, работающий на основе трудового контракта, например, в публичном доме. Следовательно, у проституток есть законное право на получение договорной оплаты, и они могут подать иск в суд против клиента, когда она работает са- мостоятельно, или против своего работодателя. См. Sex Workers Rigts, Report of te Europeaⁿ Coⁿfereⁿce oⁿ Sex Work, Humaⁿ Rigts, Labour aⁿd Migratioⁿ. Brussels, ²⁰⁰⁵, p. ⁵⁴. ¹⁹ В этом отношении см. Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council providing for sanctions against employers of illegally staying third-country nationals (Art. 9.2). URL: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52007PC0249:EN:NOT. ²⁰ Такие органы должны быть созданы в странах в соответствии с обязательствами Конвенции МОТ № 81 об инспекции труда в промышленности и торговле, принятой 11 июля 1947 г. и вступившей 3. Компенсация — национальные правовые основы 35

эти органы довольно слабые, и у них нет достаточных ресурсов. Многочисленные рекомендации относительно того, как усилить общее влияние этих органов были представлены МОТ²¹, а также группами гражданского общества относительно повы- шения их роли в защите рабочих вне зависимости от их иммиграционного статуса. В целом они обладают полномочиями по ведению переговоров с работодателями или направлению дел в судебные органы в тех случаях, когда были допущены нарушения, требующие судебных мер защиты, включая выплату компенсации. В суде может быть назначено уголовное или гражданское наказание. В результате может быть достигнуто урегулирование спора или направление дела в суд может привести к постановлению о выплате компенсаций отдельной жертве или группе жертв.

В США Департамент труда имеет право налагать на работодателей различные сан- кции за нарушение определенных стандартов трудового законодательства (среди которых FLSA, Закон «О защите мигрантов и сезонных сельскохозяйственных рабо- чих» (MSPA); оба закона распространяются на жертв торговли людьми).²² Например, когда следователи Управления по заработной плате и продолжительности рабочего дня сталкиваются с нарушениями, они могут рекомендовать изменения практики тру- довой занятости с тем, чтобы работодатель выполнял требования законодательства. Они также могут потребовать выплаты заработной платы, причитающейся работни- кам. При определенных условиях, в случае преднамеренного нарушения, работодатель может быть также подвергнут уголовному преследованию. Департамент труда может выдвигать гражданские иски против работодателей с требованием уплаты задолжен- ностей по заработной плате. За нарушение положений MSPA Департамент труда может наложить денежные санкции, оценить сумму задолженности по заработной плате, а в случае нарушений при найме на работу сельскохозяйственных рабочих приостано- вить действие регистрационного сертификата или аннулировать его. Нарушения могут также привести к подаче гражданского иска или возбуждения уголовного дела про- тив лиц, нарушающих положения MSPA. Это означает, что Департамент труда может предпринимать меры по расследованию нарушений законодательства, которые затра- гивают жертв торговли людьми, включая тех, кто работает нелегально (поскольку они тоже защищены трудовыми стандартами — более подробная информация представ- лена в разделе 5.8 «Характеристики по странам: США»). Кроме того, у Департамента труда имеется ряд санкций, которые он может налагать, а также возможность пресле- довать нарушителя в суде, если это необходимо. Не менее важно, что потенциальные санкции включают в себя право аннулирования лицензии работодателя на работу, что ставит под угрозу существование всего предприятия и, следовательно, является серь- езным стимулом для работодателя выполнять указания инспекторов. Таким образом, деятельность инспекторов может пойти на пользу отдельных жертв торговли людьми, несмотря на то, что сами они не подавали иск. Этот пример показывает, что инспек-

в силу 7 апреля 1950 г. Она ратифицирована 136 государствами, включая теми, которые рассматри- ваются в данном исследовании. ²¹ ILO calls for strengthening labour inspection worldwide. International Labour Organization, 16 November 2006. ²² См. веб-сайт United States Department of Labor. URL: http://www.dol.gov.  36

ция контроля над условиями труда, которой предоставлены достаточные полномочия, хорошие ресурсы, которая действует упреждающе, может помочь многочисленным жертвам торговли людьми в получении компенсации. Однако необходимо помнить, что Департамент труда не обязан расследовать жалобы отдельных лиц, а его механиз- мы принуждения иногда критикуются как слабые.²³

Упреждающие расследования, проводимые трудовыми инспекциями, обеспеченными достаточными ресурсами, означают, что бремя подачи иска против работодателя ле- жит не на жертве торговли людьми. Человек может анонимно уведомить эти органы о наличии злоупотреблений, требующих расследования, при этом он не ответственен лично за рассмотрение этого вопроса в суде (хотя это необязательно приведет к тому, что инспекция предпримет какие-либо действия). Увеличение ресурсов, выделяемых таким административным органам, а в некоторых случаях и расширение их полномо- чий может повысить доступ жертв торговли людьми к компенсации за эксплуатацию их труда.

Некоторые организации также утверждают, что существование нескольких органов, занимающихся различными аспектами условий труда и возможной эксплуатацией, чрезмерно усложняет ситуацию. Они призывают к созданию национальных органов, которые бы осуществляли мониторинг трудовой занятости и условий труда, а так- же связывали между собой все органы, выполняющие различные инспекторские функции, как, например, комиссии по справедливому трудоустройству, как это подде- рживает бюро консультирования граждан в Соединенном Королевстве. Это позволило бы создать более скоординированную систему расследования жалоб и проведения проверок, а также использовать упреждающий подход к вопросам соблюдения зако- нодательства и правоприменения.²⁴

Сегодняшние предложения Европейского Союза²⁵ предусматривают расширение административных и уголовных санкций по отношению к работодателям, которые нанимают на работу «граждан третьих стран, незаконно находящихся в стране». Пред- лагаемая директива предусматривает, что работодатели должны будут выплачивать нанятым гражданам третьих стран, незаконно находящимся в стране, причитающую- ся им сумму вознаграждения, а страны-члены ЕС должны будут внедрить механизмы обеспечения того, что граждане третьих стран получали задолженность по заработ- ной плате, даже если они покинули страну, являющуюся членом ЕС (статья 7). Также предусматривается, что страны-члены ЕС должны внедрить механизмы, обеспечива- ющие автоматическое начало процедуры, необходимой для взыскания задолженности

²³ Cortes A.J. The H-2a Farmworker: The latest incarnation of the judicially handicapped and why the use of mediation to resolve employment disputes will improve their rights. — In: Ohio State Journal on Dispute Resolution, Vol. 21, p. 409. ²⁴ Trafficking for Forced Labour in Europe: Report on a study in the UK, Ireland, the Czech Republic and Portugal. Anti-Slavery International, September 2006, p. 12. ²⁵ Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council providing for sanctions against employers of illegally staying third-country nationals. Указ. соч. 3. Компенсация — национальные правовые основы 37

по заработной плате без необходимости подачи иска заинтересованным лицом.²⁶ Там также предусматривается, что «предполагается, что трудовые отношения продол- жались не менее 6 месяцев, если работодатель не может доказать иное» (статья 7(2)), а также возможность получения временного разрешения на проживание, которое уже существует в законодательстве ЕС для тех жертв торговли людьми²⁷, которые со- трудничают с властями по делам, связанным с «особо эксплуататорскими условиями работы» (статья 14.3). В таких случаях их возвращение на родину должно откладывать- ся до тех пор, пока они действительно не получат задолженность по заработной плате (статья 7(4)). Далее предусмотрено интересное положение о субподрядной цепочке, в соответствии с которым ответственность за уплату финансовых санкций, включая задолженность по зарплате, возлагается на других подрядчиков, участвующих в дан- ной цепочке (статья 9). Для содействия подаче жалоб в предлагаемой директиве также предусматривается необходимость внедрения механизмов, посредством которых жа- лобы на работодателей могут направляться напрямую или через третьи стороны. Не менее важно, что там предусмотрено следующее:

«Страны-участники не применяют никаких санкций против третьих сторон, оказывающие помощь гражданам третьих стран по подаче жалоб по вопро- сам содействия незаконному проживанию» (статья 14.2).

И хотя в предложении предусматривалась лишь минимальная защита рабочих-мигран- тов из третьих стран, оно подверглось критике как потенциально дискриминирующее и налагающее чрезмерное бремя на работодателей, в результате чего оно в целом может оказать отрицательное влияние на мигрантов.²⁸ Предлагается, чтобы более адекват- ным ответом на прием на работу иностранцев, незаконно находящихся в стране, было бы упрощение процедуры выдачи рабочих виз и предоставления им возможности ра- ботать на законных основаниях.²⁹

²⁶ Необходимо отметить, что проект решения Совета министров ОБСЕ по вопросам торговли людьми в целях трудовой эксплуатации (ноябрь 2007 года) также включил ссылку на этот принцип авто- матической выплаты штрафных санкций за эксплуатированных лиц с тем, чтобы снять с жертвы бремя получения выплаты. Однако в последующем проекте решения ссылка на этот принцип была удалена. ²⁷ Council Directive 2004/81/EC of 29 April 2004 on the residence permit issued to third-country nationals who are victims of trafficking in human beings or who have been the subject of an action to facilitate illegal immigration, who cooperate with the competent authorities. URL: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004L0081:EN:HTML. ²⁸ Carrera S. and Guild E. An EU Framework on Sanctions against Employers of Irregular Immigrants: Some Reflections on the Scope, Features & Added Value. Centre for European Policy Studies, Policy Brief No. 140, August 2007. ²⁹ Там же, p. 6. 38

Заключительные комментарии относительно компенсаций, выплачиваемых торговцем людьми/эксплуататором

Возможность предъявления иска против торговца людьми/эксплуататора с требо- ванием о выплате компенсации существует в различных формах и может привести к присуждению значительных сумм, отражающих хотя бы часть тех убытков, которые понесла жертва торговли людьми. Однако во всех видах исков против торговца людь- ми информация о том, что при рассмотрении иска о выплате компенсации обычно требуется дача показаний истцом в суде, нередко является основным сдерживающим фактором для истца. Это было отмечено в России, Албании и Молдове. Нередко про- цедуры являются длительными и могут потребовать различных видов доказательств, которые человек представить не может.

С самого начала жертва торговли людьми может иметь оправданно циничное отно- шение к перспективам наличия средств для выполнения постановления о выплате компенсации, поскольку торговец людьми мог уже использовать или сокрыть свои средства заранее или в ходе проведения судебной процедуры. Также торговец людьми мог потратить все свои средства на оплату гонораров своим адвокатам по уголовно- му делу или гражданскому иску и сам остаться ни с чем, как это происходит в США. С той же степенью вероятности существует возможность того, что у торговца людь- ми в любом случае никогда не было достаточных средств (особенно, если он играл незначительную роль в преступной цепочкe торговли людьми, как, например, вербов- щик — см. дела по Украине, или если у торговца людьми был лишь малый бизнес — см. в разделе 5.8 «Характеристики по странам: США»).

Жертва торговли людьми может принять решение о возбуждении иска посредс- твом любой из вышеописанных процедур, но в результате присужденная сумма будет унизительно мала или не будет отражать понесенные потери, что оставит жер- тву с ощущением торжества несправедливости (см., например, чрезвычайно низкие суммы, присужденные в результате уголовного судопроизводства в Соединенном Королевстве, которые гораздо ниже тарифа, установленного на возмещение ущерба в виде перенесения боли и страданий, который был бы применен в гражданском суде или при использовании фондов, финансируемых государством). В разных странах мира существуют значительные различия в расчете суммы компенсации, и присуж- даемые суммы различаются даже в относительном выражении. Результаты данного исследования показали, что компенсации, присуждаемые уголовными судами Со- единенного Королевства, особенно низки, по сравнению с теми суммами, которые присуждаются в США и Украине.

В тех случаях, когда государственные органы, такие, как инспекция контроля над ус- ловиями труда, обеспечены достаточными ресурсами, они могут вскрывать случаи нарушения прав и иметь возможности ведения переговоров для урегулирования спо- ров между работодателями и работниками или направлять полученные ими улики, сведения и групповые или индивидуальные иски в суды, снимая, таким образом, дав- ление на отдельные лица или группу лиц, связанное с подачей иска самими. Также  3. Компенсация — национальные правовые основы 39

иски о выплате компенсации, которые рассматриваются в ходе договорного урегули- рования посредством примирения или при помощи альтернативного урегулирования спора, скорее будут удовлетворены нарушителями, поскольку урегулирование спора достигается на добровольной основе, а не посредством судебного разбирательства. Та- кие схемы не нуждаются в продолжительных, дорогостоящих судебных процессах, еще более отчуждающих стороны друг от друга, они обладают преимуществом, благодаря которому можно достичь урегулирования споров на коллективной основе, например, с группой работников, нежели путем рассмотрения их отдельных исков на призна- ние их жертвами. Профсоюзы, НПО, адвокаты и посреднические агентства (такие, как Advisory, Conciliation and Arbitration Service (ACAS)³⁰ или бюро консультирования граждан в Соединенном Королевстве) играют важную роль в ведении переговоров для урегулирования разногласий. Жертвам эксплуатации и торговли людьми все еще необходима помощь в предъявлении таких исков, но эти механизмы стоит изучить в тех странах, где они еще не были внедрены. Обычно они разрабатываются в рамках гражданского или трудового права с целью предотвращения необходимости проведе- ния длительных и дорогостоящих судебных разбирательств. Однако, если они будут использоваться чаще, они могут доказать свою большую привлекательность как ме- ханизмы правосудия, учитывая ограничения, сопряженные с проведением полного судебного разбирательства.³¹

Таким образом, хотя с технической точки зрения можно подать иск против торговца людьми и получить постановление суда о выплате им компенсации жертве, результа- ты данного исследования показывают, что сосредоточение внимания исключительно на возбуждении иска жертвой торговли людьми против правонарушителя как на ос- новном источнике получения компенсации влияет на численность тех лиц, которые подают иски или получают компенсации посредством судебных процедур.

3.1.2. Компенсация, выплачиваемая государством

Компенсация может также выплачиваться государством из средств фондов, финанси- руемых и управляемых государством.

В некоторых странах такие фонды созданы обычно для жертв преступлений, свя- занных с насилием над личностью. Они существуют в Соединенном Королевстве, Франции, Румынии, и предлагается создать такой фонд и в Украине. Преимущество таких финансируемых государством или субсидируемых компенсационных фондов

³⁰ См. веб-сайт ACAS. URL: http://www.acas.org.uk. ³¹ Также необходимо отметить, что заключение коллективных договоров относительно условий работы между представителями рабочих и работодателями в отраслях, более подверженных экс- плуатации, может обеспечить дополнительное средство защиты лиц, ставших жертвами торговли людьми или эксплуатации. В данном исследовании роль коллективных договоров не изучалась, но ее необходимо рассмотреть. Дополнительная информация о международных трудовых стандартах коллективных переговоров и коллективных договоров представлена на сайте International Labour Organization. URL: http://www.ilo.org. 40

заключается в предоставлении гарантированной выплаты компенсации жертвам. Оно часто предполагает возможность осуществления предварительных или срочных вы- плат. В рамках программы деятельности некоторых фондов таких, как, например, во Франции и Украине, предоставляется возможность подавать иск от имени жертвы на получение компенсации от обвиняемого. Эта мера сохраняет «моральный» и кара- тельный элементы компенсационных программ. Дополнительным преимуществом подобных программ является тот факт, что они не требуют выявления или определе- ния нахождения непосредственного преступника. Обычно в рамках такой программы достаточно извещения полиции и готовности оказывать ей содействие в расследова- нии преступления.

Программы государственной помощи могут быть также относительно простыми, не- забюрократизированными и более быстрыми, чем гражданское судопроизводство. Например программы в Соединенном Королевстве или во Франции, где существуют специальные органы, оказывающие помощь жертвам в подаче заявлений, и процедуры которых просты и доступны. Однако нередко в данных программах предусмотрены ограничительные критерии на получение права обращения за помощью, основанные на принципе гражданства или места проживания, которым жертва торговли людьми может не соответствовать (например, в Румынии, помощь в рамках такой програм- мы предоставляется только гражданам Румынии, тем, кто находится на территории Румынии на законных основаниях, а также гражданам тех стран, которым Румыния обязана оказывать помощь в соответствии с подписанными ею конвенциями). Также помощь может предоставляться только жертвам особых преступлений, как, например, жертвам специфических правонарушений или преступлений, связанных с насилием против личности (как в Соединенном Королевстве и Франции). Эти критерии могут устанавливать неразумные барьеры для возможностей предъявления исков жертва- ми торговли людьми.

Несмотря на то, что жертва могла подвергаться эмоциональным травмам, эксплуата- ции, нести экономические потери, она могла не подвергаться физическому насилию в ходе совершения преступления по торговле людьми, в связи с этим жертва не имеет права на большинство государственных компенсационных фондов для жертв пре- ступлений. Расширение критериев, предоставляющих право на получение помощи из средств данных программ путем включения того факта, что лицо является жертвой торговли людьми, а не жертвой преступления, связанного с насилием над личностью, должно автоматически предоставлять жертве возможность обращаться за помо- щью в данный фонд (более подробное обсуждение данного вопроса представлено в приложениях). Именно таким образом обстоит дело во Франции, хотя на практике было выявлено и возбуждено лишь одно дело, связанное с торговлей людьми. То, что пережила данная жертва в ходе преступления, связанного с торговлей людьми, и по- несенные ею убытки определяют сумму ущерба.

И, наконец, сумма, присуждаемая государством, может не охватывать все виды ущер- ба, предусматриваемые в гражданских исках, например, она может не покрывать моральный ущерб, как это происходит в Румынии и Украине. Присуждаемая сумма 3. Компенсация — национальные правовые основы 41

может быть ограничена фиксированными тарифами, как это происходит в Соединен- ном Королевстве, таким образом, жертва предстает перед выбором получить меньшую сумму или подать иск против нарушителя в гражданский суд для получения осталь- ной суммы.

В некоторых странах были созданы специальные программы или фонды для жертв определенных видов преступлений. Это особенно касается жертв террористических актов (см. Fonds de Garantie во Франции³² или International Terrorism Victim Expense Reimbursement Program и 9/11 Victim Compensation Fund³³ в США), а их мотивацией являлось обеспечение компенсации в случае смерти и серьезных увечий, когда нет ре- альных перспектив для удовлетворения гражданского иска. Некоторые защитники прав жертв торговли людьми могут полагать, что подобная специальная программа уместна и для случаев, связанных с торговлей людьми, особенно в тех случаях, ког- да практические и юридические барьеры по доступу к компенсации представляются слишком многочисленными или затруднительными для преодоления. Однако меж- дународные правовые стандарты, установленные государствами, не признают право всех жертв торговли людьми на получение компенсации из государственных фон- дов, в то время как стандарты, касающиеся жертв терроризма, выше.³⁴ Кроме того, не представляется совершенно очевидным, каковы моральные обоснования отделения жертв торговли людьми от жертв других серьезных и унижающих человеческое до- стоинство преступлений.

Другой подход заключается в том, что хотя программы, финансируемые государс- твом, созданы преимущественно для выплаты компенсаций жертвам насильственных преступлений, можно было бы создать аналогичные системы для жертв других ви- дов правонарушений (например, для тех, кто пострадал от нарушений гражданского или трудового законодательства, или для рабочих-мигрантов, у которых нет докумен- тов и которые не могут обращаться за помощью в другие организации). Возможность направления заявления в такой фонд на иной основе, нежели как «жертва преступле- ния», освободит от необходимости направления заявления в полицию, чего многие жертвы, возможно, не хотели бы делать по различным причинам. Это также означа- ет, что те жертвы, которые не осознают, что они являются жертвами преступления,

³² Закон от 9 сентября 1986 года. ³³ «Закон о создании фонда для жертв 11 сентября был принят ... с целью предоставления компенса- ции и возможности деликтного судопроизводства без определения вины для лиц, погибших или раненных в результате этих атак, а также для членов их семей. В обмен на отказ от своего права на иск семьям погибших и раненных во время этих атак было обещано «быстрое, недорогостоящее и предсказуемое рассмотрение их требований». Жертвы получат полную компенсацию. Предо- ставленные средства будут финансироваться Департаментом финансов США, и на бюджет данной программы не налагается каких-либо ограничений. В этом смысле фонд для жертв 11 сентября представлял собой беспрецедентное расходование государственных средств на выплату компен- саций жертвам насильственного преступления». In: Tulane Law Review, Vol. 79, November 2004, pp. 167, 197. ³⁴ См., например, статью 13 Европейской Конвенции по борьбе с терроризмом, которая была приня- та 16 мая 2005 г. и вступила в силу 1 июня 2007 г.  42

но понимают, что с ними поступили несправедливо (например, не выплатили причи- тающуюся заработную плату), могли бы иметь юрисдикцию для направления своей жалобы. Принимая во внимание, что в государственных программах в целом меньше процедурных требований, они являются более доступными для всех жертв, особенно для жертв торговли людьми, и обладают дополнительным преимуществом гаран- тирования оплаты. Любой государственной программе, специально направленной для жертв торговли людьми, понадобится эффективная и справедливая процедура идентификации, соответствующая международным стандартам, а также приемле- мый механизм расчета ущерба (более подробная информация об ущербе представлена в pазделе 3.3).

Государственные программы также являются дорогостоящими, как с точки зрения ад- министративных расходов, так и с точки зрения выплаты компенсаций (см. раздел 5.7 «Характеристики по странам: Соединенное Королевство», где представлен обзор бюд- жета). Правительства могут предпочесть инвестировать эти средства в другие виды деятельности, направленные на усиление системы верховенства закона или оказание помощи жертвам торговли людьми в целом. Ситуация в каждой стране отличает- ся с точки зрения международных юридических обязательств, так что приоритеты в области реформирования различаются. Однако при определении того, в поддержку каких программ или реформ они будут выступать, сторонникам выплаты компенса- ций жертвам торговли людьми необходимо рассмотреть последствия для бюджета в результате создания таких фондов.

3.2. Особые факторы, которые необходимо принимать во внимание по делам, связанным с торговлей людьми

Ряд факторов может препятствовать обращению жертв торговли людьми за получе- нием компенсаций.

Для получения какой-либо компенсации жертвам торговли людьми необходимо знать о своих правах и быть в состоянии их отстаивать. Они могут сталкиваться со специфическими трудностями, которые могут не касаться тех, кто стал жертвой преступления, понес убытки или ущерб. Поскольку большинство жертв торговли людьми являются иностранцами в стране, где они могут подать иск, менее вероят- но, что они будут знать о своих правах или когда-либо воспользуются возможностью узнать о них. Предоставление информации о своем торговце или предъявление иска также может быть связано с более серьезными трудностями. В то же время те, кто мог бы помочь жертвам эксплуатации и торговли людьми, не всегда хорошо проин- формированы об их правах и причитающихся им компенсационных выплатах. Это означает, что информация о том, как получить доступ к правосудию и фактическим механизмам достижения этого, должна наиболее соответствующим образом предо- ставляться жертвам торговли людьми, особенно тем, кто является выходцами из других стран. В этом отношении особенно полезной может быть деятельность НПО, профсоюзов или сообществ мигрантов по распространению информации. Результаты данного исследования выявили очень мало свидетельств о деятельности государства 3. Компенсация — национальные правовые основы 43

по распространению информации о праве на получение компенсации, компенсацион- ных механизмах или иных механизмах правосудия, как, например, о трудовых правах и судах по трудовым вопросам.

Также, учитывая степень эмоциональных травм, которым подвергаются жертвы тор- говли людьми, подача заявлений о получении компенсаций будет затруднена в тех случаях, когда жертвы не уверены в своей физической безопасности, боятся вы- дворения или находятся без медицинской и психологической помощи, а также без убежища.³⁵

«Страх, наверное, является одним из основных препятствий … Рабочие, не имеющие надлежащих документов, часто боятся использовать правительс- твенные механизмы для подачи жалобы из страха того, что станет известно об их нелегальном статусе, и это приведет к их депортации. Они также могут опасаться, что их сообщение о жестком обращении работодателя будет иметь отрицательные последствия для членов их семей и/или друзей, которые, воз- можно, работают у этого же работодателя».³⁶

Жертва торговли людьми может также не желать участвовать в судебном процессе, где необходимо указывать и представлять доказательства о физическом и психологичес- ком ущербе, которое они перенесли в прошлом, переживают в настоящем или будут переживать в будущем в то время, когда они пытаются восстановить нормальную жизнь. Любое доказательство получения ущерба повысит сумму полученной компен- сации, но усиливает травму, что может оказать на жертву отрицательное влияние.³⁷

Во всех странах, которые были изучены в ходе данного исследования, существуют службы оказания поддержки, предоставляемые преимущественно НПО. Однако их влияние ограничено вследствие малых масштабов; они сосредотачивают свою ра- боту практически исключительно на жертвах сексуальной эксплуатации (см. пример Соединенного Королевства, где единственное убежище именно для жертв торгов- ли людьми предоставляется только жертвам сексуальной эксплуатации); у них нет достаточного финансирования или они зависят от международных доноров; или от- сутствуют официальные договоры о признании и сотрудничестве с государством. В Молдове и России эти факторы оказали влияние на работу НПО, консультирую- щих и представляющих интересы жертв торговли людьми.

В настоящее время жертвы, вероятно, не знают о своих правах до тех пор, пока они не связываются с консультирующими органами, социальными службами, медицинским

³⁵ См. Cyrus N. Trafficking for Labour and Sexual Exploitation in Germany. Geneva, International Labour Organization, 2005, pp. 17-47. ³⁶ Ten Ways to Protect Undocumented Migrant Workers. Указ. соч., p. 74. ³⁷ Комментарии Джулии Бартон из Poppy Project, Соединенного Королевства, на семинаре БДИПЧ по вопросам предоставления компенсаций жертвам эксплуатации и торговли людьми, Барселона, 10-12 декабря 2007 года.  44

работником, профсоюзами, НПО или таким государственным должностным лицом, как полицейским, инспектором контроля над условиями труда или чиновником по вопросам иммиграции. И даже в этих случаях они не обязательно будут проинфор- мированы о своих правах так, чтобы это стало им понятно в силу лингвистических или культурных барьеров или потому, что соответствующие лица сами плохо про- информированы об этих вопросах. Эти проблемы проявились в России и Молдове, где язык, которым полицейские объясняли жертвам их права, был слишком слож- ным, а время, которое было уделено этой задаче, слишком коротким. В то же время результаты недавней встречи организаций гражданского общества, работающих по вопросам трудовой эксплуатации, организованной ОБСЕ, показали, что многие из тех, в чьи функции входит выявление эксплуатируемых лиц и оказание им помощи, сами не осведомлены о правах этих людей, так что необходимо работать еще больше над тем, чтобы повысить информированность этих специалистов, работающих «на передовой».³⁸ Результаты данного исследования также показывают, что в тех случа- ях, когда жертвам объясняют их права, наилучшие результаты достигаются, когда это делается в доступном формате (например, при помощи листовок на языке, понятном жертве, или при помощи переводчика), а также без обязательства принятия немед- ленного решения. Такие простые меры позволяют жертвам торговли людьми принять информированное решение о своих правах, что может оказать значительное влияние на их готовность подавать иск.

Также, когда жертва вступает в контакт с консультативными службами или государс- твенными чиновниками, важно, чтобы государственные чиновники были обязаны по закону предоставлять жертве информацию о возможности получения компен- сации. Нельзя сказать, что в Албании ситуация обстоит именно так, поскольку нет какой-либо информации о том, что в этой стране когда-либо подавался иск о выплате компенсации в связи с уголовным делом по торговле людьми.

Проблемы возникали также, например, в Соединенном Королевстве, где жертвы были возвращены в страну происхождения, а усилия по сбору доказательств в поддержку их иска были серьезно затруднены лингвистическими и бюрократическими барье- рами. Чрезвычайно трудно из-за рубежа подавать иски на получение компенсации, поэтому в идеальном варианте соответствующие службы и системы должны быть организованы во всех странах, куда попадают жертвы, для содействия доступу к пра- восудию. В тех случаях, когда у жертвы нет выбора, кроме возращения на родину, или жертва хочет незамедлительно вернуться домой, то необходимо обеспечить ее юриди- ческое представительство с тем, чтобы интересы данного лица кем-то представлялись в его отсутствие.

Обычно правовые системы и права настолько сложны, что для предоставления консультаций жертве и представления ее интересов необходим юрист. Результаты данного исследования показывают, что хотя бесплатная юридическая помощь иг-

³⁸ The NRM Approach to Trafficking and Its Application to Trafficking for Labour Exploitation. OSCE/ ODIHR, 2007. 3. Компенсация — национальные правовые основы 45

рает чрезвычайно важную роль в улучшении доступа к правосудию, она очень редко имеется в наличии. Иногда юридическая помощь предоставляется жертвам в случае рассмотрения уголовных дел, как это происходит в США, или жертвам предостав- ляется консультация, но не представительство по вопросам трудовых прав, как это происходит в Соединенном Королевстве. Однако нет ни одного государства, которое бы гарантировало предоставление жертвам полного пакета услуг. Это подчеркивает важность предоставления бесплатной юридической помощи жертвам по всем аспек- там получения компенсаций и связанным с ними вопросам. С другой стороны, это также указывает на то, что компенсационные механизмы должны быть менее слож- ными и более доступными, и/или необходимо разработать альтернативные системы, которые были бы более простыми или при которых жертва была бы избавлена от не- обходимости являться инициатором иска.

Дополнительные трудности с обеспечением получения компенсации возникают в связи с тем, что было возбуждено лишь незначительное количество дел, связанных с торговлей людьми, по сравнению с числом жертв. Даже тогда, когда проводится рас- следование преступления, связанного с торговлей людьми, хотя оно и предусмотрено в национальном законодательстве, уголовное дело может быть возбуждено по другой статье. Во Франции именно преступление, связанное с торговлей людьми, предо- ставляет право на получение компенсации от государства, но обычно уголовное дело возбуждается не в связи с этим преступлением, а по другой, схожей статье уголовно- го закона.

Другими сдерживающими факторами подачи иска является факт признания вовле- чения в коммерческую сексуальную деятельность или факт собственной трудовой эксплуатации. Люди могут не желать признавать свою ситуацию перед своими близ- кими родственниками или друзьями. Некоторые также могут бояться обращаться к властям или органам, предоставляющим помощь, из-за страха возмездия со стороны членов своей семьи в своей родной стране.³⁹ В России было отмечено, что некоторые жертвы торговли людьми сосредотачивают основное внимание на своих насущных, неотложных потребностях безопасности, стабильности, обеспечения едой, убежи- щем, работой и длительным продолжительным иммиграционным статусом, прежде чем они могут рассматривать вопросы правосудия в виде подачи исков о выплате компенсаций.

Важно, что «жертва торговли людьми» может быть клеймом для рабочего, которого эксплуатировали или с которым обращались недолжным образом, но он не приме- няет его к себе. Такие рабочие могут не рассматривать возможность подачи иска по применению уголовных санкций против своего работодателя/эксплуататора, но будут более склонны добиваться правосудия, например, за ненадлежащее обращение с ними

³⁹ См. дела, связанные с торговлей людьми в целях принудительного труда в индустрии сексуальных услуг, представленные в докладе Trafficking for Labour and Sexual Exploitation in Germany. Указ. соч., pp. 17-21.  46

по месту работы.⁴⁰ Однако на основании различных положений трудового законо- дательства они могут иметь право на подачу иска о компенсации ущерба, например, в связи с невыплатой им заработной платы, или в связи с тем, что они работали в опас- ных условиях труда или подвергались дискриминации. Этот путь может быть также применен теми рабочими, чья ситуация не подпадает под юридическое определение торговли людьми, или теми, кто квалифицируется как жертвы преступлений, но хо- тят подать иск в соответствии с трудовым законодательством в дополнение к иску по уголовному делу. В Соединенном Королевстве иск против работодателя в промышлен- ном трибунале может быть подан в дополнение к уголовному делу.

Связанный с этим вопрос заключается в трудности правильной идентификации жертвы торговли людьми. В некоторых странах официальное признание человека жертвой торговли людьми автоматически предоставляет ему ряд других прав, к ко- торым в ином случае он не имеет доступа, как, например, вид на жительство и доступ к юридической помощи, как это происходит в США, или право на получение компен- сации от государства, как во Франции. Следовательно, эффективная и справедливая система идентификации является чрезвычайно важной дополнительной чертой мно- гих компенсационных механизмов. В большинстве стран, рассмотренных в данном исследовании, эта система является неэффективной, хотя использование в США профессиональных адвокатов жертв в полицейских участках и органах прокуратуры является серьезным подспорьем. Эти специалисты оказывают помощь сотрудникам правоохранительных органов и прокуратуры при проведении опроса потенциаль- ной жертвы, определения правдоподобности ее показаний, оказания помощи жертве в доступе к услугам и информировании жертв и других свидетелей о ходе рассмотре- ния дела. Такая практика могла бы быть использована и в других странах и в других областях правовой системы и системы регулирования, как, например, в инспекциях контроля над условиями труда.

3.3. Виды убытков и ущербов

Компенсация выплачивается лишь тем, кто потерпел ущерб или убытки. Обычно дан- ный ущерб или убытки необходимо подтвердить, представив доказательства. Те виды ущерба или убытков, которые понесла жертва, не всегда могут подпадать под катего- рию ущербов, предусмотренных имеющимися компенсационными программами.

Иск на получение компенсаций, подаваемый жертвой торговли людьми, обычно состоит из нескольких элементов, которые подпадают под широкие категории «мо- рального» и «материального» ущербов (см. раздел 1.3 «Терминология»). Например, жертва может заявлять о том, что она перенесла боль и страдания вследствие физи- ческого или психологического насилия (моральный ущерб) и понесла специфические расходы на медицинское обслуживание (материальный ущерб). Однако компенса-

⁴⁰ См. The NRM Approach to Trafficking and Its Application to Trafficking for Labour Exploitation. Указ. соч., в котором отмечалось, что многие из тех лиц, которые подвергались жестокой эксплуатации, не считают себя «жертвами». 3. Компенсация — национальные правовые основы 47

ционный механизм может возмещать лишь элементы, связанные с материальным ущербом, или предоставлять лишь номинальные выплаты по моральному ущербу.

При определении, будет ли компенсация предоставлена жертве, рассматривается ряд факторов: характер и масштабы убытков, ущерба или вреда; компенсирует ли имею- щийся компенсационный механизм эти виды убытков; существует ли нижний или верхний предел суммы предоставляемой компенсации; может ли жертва привести доказательства нанесения данных убытков, а также насколько убедительны эти до- казательства. Эти факторы оказывают влияние на право жертвы подавать иск, на характер иска и присуждаемую сумму.

В некоторых компенсационных программах указывается, что они предоставляют ком- пенсации лишь «материального ущерба» или что они ограничивают компенсируемые убытки лишь определенными видами «материального ущерба». Например, в Албании, в рамках заявленного в уголовном деле гражданского иска не разрешено требовать компенсации морального ущерба. В США и Соединенном Королевстве компенсацион- ные программы, субсидируемые государством, возмещают лишь определенные виды материального ущерба, а не весь материальный ущерб (полный список представлен в характеристиках по странам: например, в Румынии государственные компенса- ционные выплаты покрывают расходы, связанные с госпитализацией, медицинские расходы, расходы на погребение, ущерб, нанесенный определенным товарам, обла- дающим рыночной стоимостью, потерю дохода, содержание иждивенцев). Жертвы торговли людьми могут нести другие материальные убытки, которые не подпадают под категории, предусмотренные существующими компенсационными механизмами. Эти убытки могут, например, включать невыплаченную заработную плату, взносы, уп- лаченные агентствам по трудоустройству, штрафы, налагаемые торговцами людьми за плохое поведение, или чрезмерные, мошеннические или незаконные отчисления от заработной платы за арендную плату, плату за питание, транспортные расходы, налоги или выплаты социального обеспечения. Такие категории материального ущер- ба, возникающие в результате самой эксплуатации, не всегда возмещаются в рамках компенсационных программ, предусматривающих строгие ограничения по видам ма- териального ущерба, покрываемого ими. Эти ограничения вытекают из изначальной цели создания данных программ, заключающейся в предоставлении компенсации по ущербу, нанесенному в результате насильственных преступлений, и они не пере- сматривались с целью охвата всего комплекса фактов, которые связаны с торговлей людьми.

Когда выносятся решения о покрытии материального ущерба, то это покрытие обыч- но касается фактически заявленного убытка, но суммы должны быть подтверждены в ходе дачи свидетельских показаний или посредством предоставления платежных квитанций или иной документации. Жертвы торговли людьми практически всегда сталкиваются с трудностями при доказывании понесенного ими материального ущер- ба, особенно если он возник в то время, когда по отношению к жертве совершалось  48

преступление по торговле людьми.⁴¹ Следовательно, важно, чтобы компенсаци- онные программы принимали устные и письменные заявления жертвы в качестве достаточного доказательства иска (см. пример Украины, где требуется письменное до- кументарное доказательство убытков, и сравните с практикой США, где достаточными являются устные показания). Вследствие этой первоочередной необходимости предо- ставления доказательств одна неправительственная организация, которая советует тем, которые оказывают помощь мигрантам, не имеющим документов, найти твор- ческий подход к сбору данных доказательств путем фотографирования и описания своих рабочих мест, поиска свидетелей, представления формы и другого оборудова- ния, которое было выдано рабочему.⁴²

«Моральный ущерб» также определяется и рассчитывается по-разному в разных правовых системах. Например, в Соединенном Королевстве он рассчитывается в со- ответствии с инструкциями, предоставляемыми судьям лицами, ответственными за разработку политики, на основе судебных прецедентов (Соединенное Королевство и США) без каких-либо директив или без какой-либо согласованности друг с другом, судьи сами принимают решения и назначают суммы, которые они считают необходи- мыми (см. примеры по Молдове и Украине). В Румынии и в других странах, которые находятся на стадии перехода от коммунизма, это понятие является еще недостаточно разработанным, поскольку оно было внесено в гражданский кодекс лишь недавно. Как и с материальным ущербом, различные категории морального ущерба и характер до- казательств, которые необходимо представить, различаются в зависимости от страны и компенсационной программы. Практически всегда факт причинения «боли и стра- даний» вследствие нанесения физического или психологического вреда необходимо доказать при помощи медицинского или психиатрического заключения, которое жер- тва должна получить сама или благодаря предоставляемой ей юридической помощи или при содействии НПО.⁴³ В некоторых случаях некоторые виды морального ущер- ба обозначаются такими определениями, которых жертвы торговли людьми хотели бы избежать, как, например, «потеря репутации» или нанесение ущерба «чести», осо- бенно когда они стараются оградить свою жизнь или начать новую жизнь, в которой бы было место чувству собственного достоинства.⁴⁴

Наиболее вероятно, что жертвы торговли людьми, особенно те, кто подвергся сексу- альной эксплуатации, смогут представить иск на покрытие скорее морального, нежели материального ущерба, особенно в Центральной и Восточной Европе. Это происходит в связи с тем, что иск на возмещение неоплаченной заработной платы за предостав-

⁴¹ Ten Ways to Protect Undocumented Migrant Workers. Указ. соч., pp. 74-75. ⁴² Там же, p. 90. ⁴³ В настоящее время в Румынии при содействии НПО Alternative Sociali БДИПЧ поддерживает разработку механизма оценки психологической травмы жертв торговли людьми, который будет использован для оценки морального ущерба в исках на выплату компенсации. ⁴⁴ Комментарии Натальи Ешану, Комитет гражданских прав проституток в Италии (TAMPEP), на семинаре БДИПЧ по вопросам предоставления компенсаций жертвам эксплуатации и торговли людьми, Барселона, 10-12 декабря 2007 года. 3. Компенсация — национальные правовые основы 49

ление сексуальных услуг не будет принят судом там, где эта деятельность сама по себе является незаконной и безнравственной. Однако иск на возмещение морального ущерба, нанесенного в ходе сексуальной эксплуатации, может быть поддержан гораздо легче, впрочем в Украине компенсации ущерба женщинам, которые сознательно согла- сились работать в секс-индустрии и стали жертвами торговли людьми, были снижены, независимо от того, насколько суровой эксплуатации они подвергались. Это озна- чает, что если моральный ущерб не покрывается определенным компенсационным механизмом и/или если данная концепция еще недостаточно хорошо развита, непос- ледовательна или непризнана, то иск может быть отвергнут или сумма возмещения занижена (как это происходит в Албании, Молдове, Румынии и Украине).

В некоторых странах жертвы торговли людьми в дополнение к возмещению материаль- ного и морального ущерба могут получить возмещение за отягчающие обстоятельства, а также показательное денежное возмещение и возмещение убытков, присуждае- мое в порядке наказания ответчика (например, в Соединенном Королевстве и США используется множитель, применяемый ко всем составным частям возмещения ущер- ба) или при различных основаниях для предъявления иска (например, возмещение убытков в тройном размере, присуждаемое в соответствии с Законом США «О кор- румпированных и находящихся под влиянием рэкетиров организациях» (RICO)). Обычно они применяются для наказания преступника за особо жестокое поведение и могут быть обращены на собственность преступника. Следовательно, они могут быть использованы как средство сдерживания и устрашения. Эти понятия неизвес- тны в других правовых системах, но их можно было бы рассмотреть там, где виды действий, по которым предоставляется компенсация, требуют особых карательных мер с точки зрения государственной политики.

Вопросы компенсации из средств незаконно приобретенных доходов или иных до- ходов, полученных эксплуататором или торговцем людьми, еще предстоит изучить в странах, исследуемых в данном докладе, хотя в контексте США эти вопросы при- нимаются во внимание. Например, в соответствии с положениями об обязательной реституции Закона США «O защите жертв торговли людьми» (TVPA) компенсация потерянной заработной платы при рассмотрении уголовных дел рассчитывается, как самая высокая сумма из «валового дохода или стоимости для ответчика услуг или труда жертвы или гарантированная стоимость труда жертв», так что эти две теории компенсации потерянной заработной платы также включают в себя понятие стоимос- ти для ответчика работы жертвы.

При предъявлении иска о выплате компенсации жертве торговли людьми необходи- ма консультация относительно определения всех видов убытков, которые она могла понести, и как собрать доказательства этих убытков. Компенсационные программы могут не возмещать всю стоимость, поскольку у них могут быть ограничения по ви- дам компенсируемого ущерба и по способу его расчета. В соответствии с некоторыми механизмами могут присуждаться лишь условные выплаты, которые не отражают фактических убытков, в то время как в соответствии с другими механизмами мо- жет присуждаться просто фиксированная сумма по некоторым видам ущерба (см.  50

пример Соединенного Королевства). Государственные программы могут функциони- ровать более эффективно там, где компенсация фиксирована тарифами, хотя жертва может и не почувствовать, что эта компенсация справедливо отражает причиненные ей убытки.

3.4. Принудительное взыскание и арест имущества

При назначении выплаты компенсации правонарушителем необходимо принять меры, которые обеспечивали бы выплату такой компенсации. Если иск подается против за- страхованной стороны, например, против работодателя или обвиняемого с «полными карманами», например, богатого подрядчика, то выплата компенсации более веро- ятна, а принуждения к исполнению может не понадобиться. Однако принятие мер по аресту имущества возможно на начальной стадии уголовного расследования или в процессе рассмотрения гражданского иска и может оказаться важным для обеспе- чения выплаты.

Когда обвиняемый отказывается добровольно производить выплату, принимаются принудительные меры с целью гарантирования такой выплаты. Способы изъятия и принуждения существенно варьируются по степени воздействия и эффективности в зависимости от обстоятельств дела и от самого правонарушителя (например, име- ет ли он собственность, которая может быть конфискована), а также от используемых методов, например, если компенсация за совершение преступления не была выплаче- на, то в дальнейшем за это может быть назначено уголовное наказание (см. примеры Соединенного Королевства), также могут быть приняты меры к вычету компенсации из заработной платы или из пособий по социальному обеспечению правонарушителя (см. примеры Франции и Соединенного Королевства) либо же могут использоваться исполнительные органы, например, судебные исполнители, которые могут заняться арестом собственности и получить ее денежную стоимость после реализации (боль- шинство стран). Во Франции был случай, когда судья удержал сумму, эквивалентную компенсации, предусмотренной для выплаты в рамках гражданского иска по уплате компенсации, в качестве условия освобождения под залог. Доля успешных попыток изъятия и принудительного исполнения судебных решений не всегда систематически анализируется в рассматриваемых данным исследованием странах. В разных странах применяются разные методы.

Сами жертвы должны принимать участие в исполнении решения, так как последнее рассматривается как проблема частного права (например, во Франции). Кроме того, это дорогостоящее мероприятие. Но выполнение таких действий может оказаться не- возможным, принимая во внимание необходимые законодательные и процессуальные требования. В целом органы, отвечающие за принудительное исполнение, отделены от судов, принимающих решения. Бюрократия и расходы, связанные с исполнением решений могут оказаться непреодолимыми, и в результате жертва может вообще не получить денег. 3. Компенсация — национальные правовые основы 51

Меры по принудительному исполнению решений могут оказаться ненужными, если активы были заморожены или арестованы в начале процесса. Законодательство о за- мораживании, изъятии и конфискации активов достаточно сложно. Некоторые меры в высшей степени обязательны для государств-участников UNTOC⁴⁵ в части уголов- ного расследования серьезных, транснациональных, организованных преступлений, определенных в упомянутой Конвенции⁴⁶. Обычно существуют разные полномочия в уголовном и гражданском судопроизводстве для отслеживания и замораживания активов в начале процесса и их конфискации в дальнейшем в случае доказанности преступления.

Некоторые страны ввели новые полномочия государства по аресту активов в начале уголовного дела (например, в Албании и Соединенном Королевстве). Государство мо- жет полностью воспользоваться своими полномочиями для отслеживания активов обвиняемого, включая информацию, полученную от обвиняемого, и данные, собран- ные в процессе расследования. Однако практичность этих полномочий может быть ограничена целым рядом факторов. А именно: степень способности и желания госу- дарственных чиновников потратить время и приложить усилия для обнаружения и отслеживания активов; эффективность национальной учетной системы, относящей- ся например к банковским счетам, акциям и собственности; наличие и эффективность национального законодательства по борьбе с отмыванием денег; расходы и относи- тельная стоимость процедуры в каждом конкретном случае; степень, с которой эти полномочия могут быть осуществлены в рамках, заданных параметрами законных прав человека и гражданских прав конкретного обвиняемого. Существуют опре- деленные проблемы с правами человека и гражданскими правами в части изъятия собственности, которые могут быть рассмотрены теми, кто лоббирует расширение полномочий, как решение проблем принудительной компенсации. В США сущест- вует представление, что «досудебное замораживание средств равноценно изъятию собственности без отправления правосудия»⁴⁷, а конституция (четвертая поправка) обеспечивает защиту от изъятия собственности без процессуальных гарантий.

При гражданском судопроизводстве полномочия на отслеживание, заморажива- ние и арест средств должны осуществляться частным лицом, так как гражданский иск против обвиняемого в торговле людьми является, как правило, частным делом.⁴⁸ Обычно гражданский судья надзирает за осуществлением таких полномочий. Та- кие полномочия, если они существуют, имеют больше ограничений, чем полномочия государства, и суды с большей осторожностью будут разрешать их осуществление. На- пример, они могут ограничить решение о компенсации до размера, эквивалентного заявленному ущербу, а не всех средств, они могут разрешить розыскные полномочия

⁴⁵ Ст. 12. ⁴⁶ Ст. 3. ⁴⁷ United States Attorneys’ Manual. Department of Justice, 1997, Sec. 2084. URL: http://www.usdoj.gov/usao/eousa/foia_reading _room/usam. ⁴⁸ Гражданские полномочия могут быть шире, если они осуществляются государством против конк- ретного частного лица, чем между частными лицами. 52

или полномочия на отслеживание средств только при очень ограниченных обстоя- тельствах, т.е. в случаях, когда истцы доказывают большой риск исчезновения этих средств (см. раздел 5.7 «Характеристики по странам: Соединенное Королевство»). Та- кие процессы тоже дорогостоящие в плане судебных издержек и связанных с ними материальных затрат, а оплата таких расходов не обязательно покрывается предостав- ляемой юридической помощью.

Если активы обнаружены и арестованы или заморожены, то требуются полномо- чия для их конфискации с целью оплаты судебных решений по гражданским искам или распоряжений о компенсации. В случае ведения гражданского дела конфискация обычно ограничивается назначенным размером убытков, тогда как в уголовном деле все средства, выявленные в связи с преступлением или всей преступной деятельнос- тью, могут быть конфискованы в зависимости от положений данной юрисдикции. Поэтому должна существовать четкая правовая связь между конфискованными средс- твами и оплатой распоряжений о компенсации (см. законы Соединенного Королевства и Албании). Если этого нет, то может возникнуть препятствие или задержка с выпла- той компенсации. И наоборот, все или некоторые средства могут быть использованы для создания или поддержки фонда по выплате компенсаций жертвам преступлений или жертвам преступлений, связанных с торговлей людьми, в частности.

Ст. 14(2) UNTOC, ОБСЕ, Управление верховного комиссара ООН по правам человека и Совет Европы рекомендуют использовать средства, нажитые преступным путем, для компенсации жертв или для оказания поддержки жертвам преступлений или прове- дения их реабилитации (см. раздел 3). Это может осуществляться различным образом, например, посредством создания или направления активов преступников в общий фонд компенсации всех жертв преступности; создания или содействия созданию общего фонда средств торговцев людьми для выплаты компенсаций всем жертвам торговли людьми; использования личных активов торговца людьми для выплаты ком- пенсаций его собственным жертвам; использования фондов для предоставления услуг или поддержки жертвам торговли людьми или жертвам преступлений в целом; пос- редством любой комбинации упомянутых вариантов. Однако необходимо заметить, что создание схемы для поддержания жертв не отвечает международным правовым требованиям об эффективных компенсационных механизмах для конкретной жертвы.

И, наконец, все эти вопросы уместны только в случае, если преступник имеет активы или будет иметь их в будущем (в период, когда решение суда может быть приведе- но в исполнение), хотя все зависит от методов сбора в каждой конкетной стране. Во Франции закон позволяет осуществлять выплату компенсаций за счет пособий и зара- ботной платы, полученных от государства во время нахождения преступника в тюрьме.

Ни одной из рассматриваемых в данном исследовании стран не удалось разработать ни практику отслеживания, ареста и конфискации активов, которая обеспечила бы получение компенсационных выплат, ни создания государственных фондов по ока- занию помощи жертвам торговли людьми. (В Соединенном Королевстве известная правительственная структура, несущая ответственность за арест активов, нажитых  3. Компенсация — национальные правовые основы 53

преступным путем, была широко раскритикована за неудачи в работе и за неспо- собность добыть деньги — см. раздел 5.7 «Характеристики по странам: Соединенное Королевство».) Они не создали эффективной системы принудительного исполнения решений по компенсациям вследствие слабости процедур принудительного взыс- кания, отсутствия или недостаточного применения полномочий по аресту активов. Технически и практически достаточно сложно внедрить усовершенствования в эту сферу деятельности, поскольку это зависит еще и от общей системы верховенства закона и от бюджетных возможностей. Тем не менее, мы выделяем здесь эти пробле- мы, поскольку они тесно связаны с эффективным применением компенсационных механизмов.

3.5. Проблемы юрисдикции и транснациональных исков

В связи с тем, что торговля людьми имеет транснациональный характер, возникают особые проблемы. Жертвы, поменявшие юрисдикцию с места совершения преступле- ния, или жертвы, признанные жертвами торговли людьми, встречаются с трудностями, подавая компенсационные иски из-за границы. Они также сталкиваются с трудностя- ми, когда торговец людьми переходит под другую юрисдикцию по обвинению или же когда преступник или ответчик по гражданскому или трудовому судебному процес- су имеют средства, помещенные, как правило, за пределами территории страны. Эти проблемы еще более усложняются, когда заинтересованные страны не связаны дого- ворами о сотрудничестве по данному вопросу, как страны-члены Совета Европы или Европейского Союза.

В рамках Европейского Союза были предприняты усилия для ускорения процесса выплаты транснациональных компенсационных исков через механизмы, финансиру- емые государством, путем разработки директивы, направленной именно на решение таких проблем, а также принятие практических шагов по обмену информацией.⁴⁹ Эта инициатива направлена на улучшение доступа к правосудию для жертв преступлений, связанных с насилием над личностью, имевших место в других странах. Правитель- ство США также предоставляет информацию об иностранных схемах компенсации жертв преступлений, размещенную на веб-сайте Департамента юстиции.⁵⁰ Кроме того, существует целый ряд норм по международному сотрудничеству, например, в облас- ти представления доказательств, принудительного исполнения судебных решений

⁴⁹ См. Council Directive 2004/80/EC of 29 April 2004 relating to compensation to crime victims; European Judicial Atlas in Civil Matters на Интернет-странице Европейскои Комиссии. URL: http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/index_en.htm. Информация о принудительном исполнении судебных решений в Европе доступна на Интернет-странице European Judicial Network: Civil and Commercial Matters. URL: http://ec.europa.eu/civiljustice/enforce_judgmentjudgment/enforce_judgmentjudgment _int_en.htm. ⁵⁰ См. Directory of International Crime Victim Compensation Programs. URL: http://www.ojp.usdoj.gov/ovc/publications/infores/intdir2005/colleague.html.  54

и ареста активов, но они направлены, в основном, на укрепление сотрудничества меж- ду странами-членами Европейского Союза или Совета Европы.⁵¹

Чем проще и удобнее схема компенсации, тем она более доступна для лиц, находящихся в другой стране. Однако возникают очевидные лингвистические и коммуникацион- ные барьеры и трудности, сопряженные с предоставлением доказательств, с расходами на поездку и с необходимостью получения визы для участия в судебных заседаниях, а также с ограниченными возможностями перемещения и инвестирования получен- ных средств.

Были предприняты попытки решить эти проблемы, например, в Мексике некоторые НПО специально организованы для оказания помощи возвращающимся из США для ведения их гражданских исков из-за границы.⁵² Кроме того, в некоторых странах дейс- твует такой визовый режим, который позволяет жертве оставаться в стране в течение всего времени рассмотрения иска (см. США), хотя необходимо помнить, что жертва может захотеть вернуться домой и лишь позднее принять решение о подаче иска.

Если жертва репатриируется вскоре после получения компенсации, ей может пона- добиться помощь для перевода денег и их инвестирования. Это может оказаться особенно сложно, если жертва, возвращающаяся домой, является ребенком и по воз- вращении домой будет недостаточно защищена.

НПО, оказывающие помощь в реинтеграции, могли бы сосредоточить свои усилия на сборе необходимой информации и получении специальных знаний для оказания помощи жертвам, а страны происхождения могли бы попробовать установить ин- ституциональные связи с органами, оказывающими поддержку жертвам в странах пребывания, для получения информации и поддержки лиц, предъявляющих иски.

Когда преступник экстрадируется или передается для привлечения к ответственности в другую юрисдикцию, его активы, вероятно, будут находиться в другом месте, а для обеспечения исполнения любого распоряжения о компенсации потребуется транс- граничное сотрудничество, как это предусмотрено UNTOC.⁵³ Кроме того, жертвы рискуют потерять возможность подачи гражданского иска в уголовном судопроиз- водстве или требования о компенсации, если дело рассматривается в другой стране, если только им не будет предоставлен специалист, который поможет предпринять не- обходимые юридические меры. Это может оказаться особенно сложным, если дело, рассматриваемое за границей, не основано на некоторых или всех фактах, относящих- ся к собственно делу жертвы (например, если есть другие жертвы или доказательства преступлений, не относящихся к данной конкретной жертве).

⁵¹ В рамках Европейского Союза доступен следующий ресурс: European Judicial Network: Civil and Commercial Matters. Указ. соч. ⁵² Centre de los Derechos del Migrante и Global Workers Justice Alliance (последний находится в Нью- Йорке, несмотря на то, что работает со странами Центральной Америки). ⁵³ Ст. 12, 13, 14 и 18.  3. Компенсация — национальные правовые основы 55

Такого рода сложности существуют с обеспечением соблюдения законности во всех транснациональных уголовных делах, связанных с торговлей людьми, и они всегда представляют собой серьезную проблему. Поэтому чрезвычайно важно устанавливать рабочие отношения между государственными органами и НПО в странах происхож- дения и пребывания. Однако такие взаимоотношения должны охватывать и взаимное сотрудничество по всем вопросам соблюдения прав жертв преступлений, вклю- чая требование компенсации по всем отраслям права, и не ограничиваться только уголовным законодательством. Это положение подкреплено обязательствами, предус- мотренными ст. 25(2) UNTOC, в которой также поощряется заключение двусторонних соглашений и по другим вопросам оказания взаимной юридической помощи.

3.6. Верховенство закона

Компенсационный механизм не может функционировать лучше, чем вся право- вая среда. Учитывая, что компенсационные механизмы основываются главным образом на системах правил и процедур, реализуемых судебными или государствен- ными служащими, эффективность их деятельности зависит от состояния системы верховенства закона в конкретной стране. Там, где существуют проблемы с незави- симостью, компетентностью или честностью государственных служащих, доступ к получению компенсаций может быть подвержен риску. Жертвы не будут доверять системе в той мере, чтобы подать иск. Аналогичным образом местные проблемы, та- кие, как длительные гражданские процессы (в некоторых странах они затягиваются на годы) оказывают влияние на эффективность компенсационных механизмов. Там, где эти проблемы существуют и создают практические трудности в местных услови- ях, проведение правовой или институциональной реформы, нацеленной на улучшение компенсационных механизмов, может оказаться лишь тратой сил, а для решения ос- новных проблем могут потребоваться совсем другие меры.

В некоторых случаях плохое функционирование компенсационного механизма для жертв торговли людьми может быть связано просто с незнанием прокуроров, как ра- ботать с преступлениями, связанными с торговлей людьми (например, относительно недавняя криминализация торговли людьми во Франции по сравнению с США) или с тем, что полиция, прокуроры и судьи пользуются новыми правовыми понятиями или полномочиями (например, моральный ущерб в Румынии или арест имущества в Ал- бании). Во всех юрисдикциях правовые изменения не влекут за собой немедленных изменений на практике, и иногда практические меры, которые нужны для их реализа- ции, запаздывают (например, обучение судей, рекомендации для прокуроров). В таком случае МПО и НПО могут оказать помощь странам, не имеющим соответствующих правовых традиций, путем развертывания деятельности по наращиванию потенци- ала. Однако необходимо соответствующим образом корректировать ожидания того, что может быть достигнуто в течение короткого периода времени, часто в условиях ог- раниченных ресурсов и недостаточного опыта на национальном уровне.

И, наконец, вопросы усовершенствования всей законодательной системы или про- цедур (например, системы гражданских исков при уголовных делах) могут оказаться  56

чрезвычайно трудными, если только один государственный орган будет стремиться к достижению прогресса. Не только государственный орган, работающий по вопросам торговли людьми, но и другие заинтересованные структуры (например, Департаменты юстиции, внутренних дел, суды) должны выступать за реформирование или создание компенсационных механизмов.

3.7. Выводы

В разных странах существуют различные варианты обеспечения выплаты компен- сации жертвам торговли людьми. Самым распространенным является выплата компенсаций через уголовное судопроизводство или выплата компенсации жертвам преступлений с насилием над личностью за счет государственных средств. Самостоя- тельно поданные иски на выплату компенсации/возмещение ущерба по гражданскому или трудовому судопроизводству менее изучены и менее известны.

Существуют определенные правовые или процессуальные проблемы (например, квалификационные критерии, длительность процедур, необходимость получения юридической помощи, существование определенных категорий ущербов), которые могут означать, что все существующие системы в значительной степени неэффектив- ны с точки зрения обеспечения выплаты компенсаций жертвам торговли людьми. Это касается как случаев подачи исков против правонарушителя, так и случаев требования компенсации от государства. Существующие системы могут оказаться недоступны- ми для жертв торговли людьми, хотя сами по себе компенсационные механизмы представляются соответствующими международным стандартам в области пре- доставления компенсаций. Трудности, с которыми сталкивается любой человек, желающий получить доступ к правосудию, усугубляются в случае, если таким чело- веком является жертва торговли людьми, которая среди всех прочих факторов, может не иметь законного статуса пребывания в стране, где подается иск, она может сталки- ваться с языковыми трудностями или бояться подавать иск из-за сложности процедур или из-за боязни торговца/эксплуататора.

Там, где принимаются решения о выплате компенсации, могут возникнуть сложности, связанные с неэффективными методами сбора и принудительного исполнения в слу- чае ареста имущества. К другим проблемам относятся сложности транснационального сотрудничества, а также тот факт, что компенсационные механизмы дискредитируют- ся отсутствием верховенства закона.

Вследствие этих проблем коллективные иски, посредническое урегулирование и дела, возбужденные против работодателей государством (например, инспекцией контроля над условиями труда) могут иметь больше возможностей обеспечения компенсационных выплат жертвам торговли людьми, особенно в случаях трудовой эксплуатации, чем при подаче иска отдельным лицом. Иски на получение компенсаций из государственных про- грамм будут более успешными, если пересматриваются квалификационные критерии с целью принятия во внимание особых обстоятельств жертв торговли людьми. Дру- гим вариантом может быть создание специальных фондов для жертв торговли людьми. 4. Роль НПО и гражданского общества в оказании поддержки и продвижения прав жертв

Гражданское общество, представленное различными союзами, активистами, лоббис- тами, организациями диаспор и НПО, исторически оказывало мощное воздействие на национальные и международные стандарты по защите прав жертв, трудовых прав и прав мигрантов, включая право на получение компенсации и эффективные средства правовой защиты. Как уже было отмечено в данном докладе, эффективное действие компенсационных механизмов и прав жертв не ограничивается только су- ществованием соответствующей правовой системы, но также зависит от той помощи, которая оказывается жертвам торговли людьми для их информирования о своих за- конных правах и оказания содействия в преодолении любых барьеров возникающих на практике. Такая помощь должна предоставляться государственными структура- ми, обладающими соответствующей компетенцией. Однако, как показывает практика, обычно неправительственные организации более эффективны в оказании подобных услуг. БДИПЧ ОБСЕ рекомендует, чтобы в рамках механизма перенаправления жертв торговли людьми на национьном уровне (МПЖ) государства устанавливали активные рабочие отношения с такими группами, в частности, чтобы они финансировали или субсидировали их деятельность.⁵⁴

В данном разделе рассматриваются позиции НПО в поддержку выплаты компенсаций жертвам торговли людьми, а также роль гражданского общества в стране в обеспе- чении эффективных и доступных для жертв компенсационных механизмов. Следует подчеркнуть, что чем дольше лоббировался этот вопрос на национальном уровне и чем громче был голос лоббистов, тем более эффективен национальный режим по защите прав жертв (см. США⁵⁵), включая реализацию права на компенсацию.

⁵⁴ См. Механизмы перенаправления жертв торговли людьми на национальном уровне. Указ. соч. ⁵⁵ Crime Victims' Rights in America: An Historical Overview. National Center for Victims of Crime. URL: http://www.ojp.usdoj.gov/ovc/ncvrw/1999/histr.htm.  58

4.1. Общественная деятельность по продвижению прав жертв на компенсацию

На международном уровне существуют различные группы, работающие над вопроса- ми, связанными с выплатой компенсаций жертвам торговли людьми. Они работают над этими вопросами с точки зрения борьбы с торговлей людьми; доступа к право- судию жертв преступлений; с точки зрения трудовых прав, прав рабочих-мигрантов и прав проституок. Очень важно признать роль каждой группы при разработке стан- дартов по защите жертв и взаимообогащения при рассмотрении вопросов, связанных с торговлей людьми.

Деятельность, связанная с правами жертв преступлений, имеет давнюю историю. Тем не менее, права жертв преступлений и «виктимология» стали предметом изу- чения как раз в 1980-х годах во время разработки Декларации основных принципов правосудия для жертв преступления и злоупотрeблений властью⁵⁶, принятой в 1985 году. На национальном уровне правительства стали реагировать на поставленную проблему, расширяя права жертв в уголовном производстве США и внедряя схему компенсации из государственного фонда во Франции. Вскоре в 1993 году были вне- сены предложения по международным стандартам средств юридической защиты и восстановления прав человека и по нарушениям гуманитарного права⁵⁷, которые были приняты лишь в 2005 году после лоббирования этих вопросов международным сообществом НПО⁵⁸.

На национальном уровне были предприняты многочисленные инициативы по про- движению прав жертв преступности и реализации политики по защите прав жертв (см. Institut National d'Aide aux Victimes Et de Médiation (INAVEM) и партнеры (Фран- ция) и Victim Support (Соединенное Королевство)). European Forum for Victim Services (EFVS) объединяет все эти организации, и отстаивает свои позиции в рамках Евро- пейского Союза по вопросам содействия и расширения прав жертв преступлений, включая вопросы «содействия справедливой и равной компенсации жертвам пре- ступлений в Европе, независимо от национальности конкретной жертвы». EFVS может также предоставлять информационные ресурсы жертвам во всех странах ЕС.⁵⁹ Многие другие НПО организуются для защиты прав определенных категорий жертв и в целом борются за предоставление схожих возмещений, при этом часто получение компенсаций является одной из основных тем их деятельности.⁶⁰

⁵⁶ См. приложения. ⁵⁷ См. предложения Тео ван Бовена, UN Doc E/CN.4/Sub.2/1993/8, параграф 137. ⁵⁸ Joint Written Intervention Concerning the Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Humanitarian Law. United Nations Commission on Human Rights, 10 February 2005. URL: http://www.redress.org/publications/Principles2005.pdf. ⁵⁹ См. веб-сайт Victim Support Europe. URL: http://www.euvictimservices.org. ⁶⁰ См., например, веб-сайт REDRESS. URL: http://www.redress.org. 4. Роль НПО и гражданского общества в оказании поддержки и продвижения прав жертв 59

Международное сообщество НПО, продвигающие принципы защиты прав жертв торговли людьми и принявшее участие в разработке Протокола о торговле людьми, заняло активную позицию по включению принципов прав жертв в переговорный про- цесс и продолжило лоббировать эти права и их внедрение на национальном уровне. Особенно много комментарием было представлено по вопросам выплаты компенса- ций.⁶¹ Исследования были сосредоточены на необходимости получения информации и упреждающей помощи со стороны полиции, эффективных законов по конфискации имущества и использованию средств для выплаты компенсации жертвам торговли людьми, признания статуса жертвы/потерпевшей стороны в уголовных делах, делая доступными схемы компенсации, финансируемые государством, и позволяя жертвам оставаться в стране все время, пока рассматриваются гражданские иски по компен- сации.⁶² В 2006 году Gloabal Alliance Against Traffic in Women созвал конференцию «Доступ к правосудию»⁶³, которая выявила, что даже в тех редких случаях, когда пре- ступник осужден, в целом во всем мире случаи получения жертвой компенсации оказались чрезвычайно редкими, а механизмы действия слабы и недостаточны.⁶⁴

С иной точки зрения, связанной с означенной проблемой, PICUM преследует цель стимулирования уважения прав мигрантов, не имеющих документов, на территории Европы путем стимулирования уважения социальных прав (включая трудовые права и доступ к правосудию) и легализации мигрантов без документов. Было заявлено, что «отстаивание прав мигрантов без документов в правовой системе» является одным из основных способов защиты рабочих-мигрантов без документов.⁶⁵ Были рассмотрены посреднические и коллективные действия, судебные иски и использование государс- твенных агентств в качестве способов защиты этих прав, в частности при невыплате заработной платы:

«Одна из самых распространенных форм эксплуатации трудовых мигран- тов без документов касается заработной платы. Работодатели не только предлагают заработную плату ниже минимального уровня, но выплачива- ют ее рабочим без документов позже и во многих случаях не выплачивают вовсе».⁶⁶

⁶¹ Pearson E. Historical Development of Trafficking — The Legal Framework for Anti-Trafficking Interventions. Cunneen M. Lobbying in Europe. — In: Challenging Trafficking in Persons: Theoretical Debate and Practical Approaches. Nomos, GTZ, 2005. ⁶² Human traffic, human rights: redefining victim protection. Anti-Slavery International, 2002, pp. 57-59. ⁶³ Access to Justice. — In: Alliance News, No. 26, December 2006. ⁶⁴ Там же, p. 7. ⁶⁵ Ten Ways to Protect Undocumented Migrant Workers. Указ. соч. ⁶⁶ Там же, p. 69. PICUM активно сотрудничает с другими неправительственными организациям на территории Европы, собирает информацию о законодательстве и практике по защите социальных прав, и формулирует рекомендации по улучшению юридического и социального статуса данных мигрантов. См. в бюллетенях, публикациях и на сайте PICUM. URL: http://www.picum.org.  60

Национальные НПО по противодействию торговле людьми также лоббируют воп- росы, связанные с правами жертв в своих странах, они готовят доклады, в которых анализируют осуществление этих прав, включая компенсацию. Зачастую нацио- нальные НПО имеют больше возможностей информировать жертв о механизмах компенсации, существующих в других странах, или рекомендуют им агентства, к ко- торым можно обратиться по этому вопросу. В США НПО оказали мощное влияние на правовую реформу в вопросах оказания помощи жертвам торговли людьми пос- редством разработки типового законодательства, согласно которому компенсация за преступные действия по торговле людьми является обязательной, снизив бре- мя доказывания жертвами торговли людьми путем подачи исков через механизмы компенсации, финансируемые государством, и включив торговлю людьми в список преступлений, жертвы которых имеют право на получение компенсации. Кроме того, НПО разработали типовое законодательство для штатов, которые создают основания для предъявления гражданского иска по факту торговли людьми.

Профсоюзы и рабочие организации участвуют в разработке международных стан- дартов, участвуя в структурах МОТ, являющейся трехсторонней организацией. Они могут также подавать жалобы на нарушение конвенций МОТ.⁶⁷ Многие профсою- зы активно занимаются расширением информированности трудовых мигрантов об их правах, например, Профессиональный союз работников строительства и про- мышленности строительных материалов Российской Федерации среди таджикских рабочних-мигрантов в Москве и Trades Union Congress в Соединенном Королевстве, который недавно открыл сайт для польских рабочих.⁶⁸ Рабочим-мигрантам, вероят- но, больше, чем другим рабочим, необходима поддержка профсоюзов именно потому, что зачастую они оказываются в незащищенном положении и не способны отстоять свои трудовые права. В то же время рабочим, действующим самостоятельно, обычно трудно сопротивляться всем формам эксплуатации со стороны работодателя, которая может превратиться в принудительный труд. Профсоюзные организации могут пре- доставлять мигрантам целый спектр услуг, включая услуги по переводу, обеспечению информацией о трудовых правах на языке мигрантов и представлению рабочих по вопросам увольнений, трудовой дисциплины и разрешения трудовых споров.⁶⁹ В свя- зи с незащищенностью определенных рабочих были также высказаны предложения о наделении профсоюзов самостоятельным правом в рамках трудового законодатель- ства, в частности, правом следить за соблюдением законов независимо от рабочих в условиях, когда отдельные рабочие не хотят выступать с жалобами из-за страха пе- ред работодателем или когда они сами не хотят подавать жалобы.⁷⁰

⁶⁷ В соответствии с процедурами статьи 24 Конституции МОТ. ⁶⁸ См. веб-сайт Praca w Brytanii. URL: http://www.pracawbrytanii.eu. ⁶⁹ Более подробно о правах профсоюзов см. Ryan B. (ed.). Labour, Migration and Employment Rights. London, 2005, p. 99. ⁷⁰ Там же.  4. Роль НПО и гражданского общества в оказании поддержки и продвижения прав жертв 61

4.2. Оказание неправительственными организациями поддержки жертвам

Как указывалось во вступлении к этому разделу, НПО проявили себя чрезвычайно эф- фективными при оказании содействия жертвам торговли людьми даже в тех случаях, когда государственные органы не справлялись со своими обязанностями. Приведем несколько примеров партнерства на национальном уровне государственного и част- ного сектора или соглашений о сотрудничестве, когда государство и НПО работают сообща на основе официальных отношений, в целях продвижения интересов жертв и оказания поддержки отдельным жертвам. Такие соглашения способствуют соответс- твующей идентификации жертв торговли людьми и обеспечивают их информацией и услугами, включая правовую защиту.⁷¹ Например, создание рабочих групп в 42 шта- тах США, состоящих из федеральных правоохранительных органов, органов штатов, местных органов правопорядка и НПО:

«явилось способом вовлечения НПО, финансируемых из средств федеральных грантов и оказывающих помощь жертвам преступлений в правоохранную де- ятельность в их областях. Местное сообщество и религиозные организации играют чрезвычайно важную роль в установлении контактов с теми жертва- ми, которые изолированы по географическому, культурному или языковому принципу».⁷²

Даже там, где нет таких формальных механизмов, ясно, что поддержка осуществляет- ся благодаря деятельности добровольцев или заключению официальных соглашений с НПО. Многие НПО оказывают профессиональную поддержку жертвам торгов- ли людьми, например, Poppy Project в Соединенном Королевстве, Сестры в России, La Strada в Украине и Молдове, ADPARE в Румынии, Coalition Against Slavery and Trafficking, Safe Horizon, и Polaris Project в США. Однако существуют также агентства, которые направляют свою деятельность на:

• предоставление бесплатных универсальных юридических и консультацион- ных услуг (таких, как юридические центры и бюро консультирования граждан в Соединенном Королевстве, Юридический центр гражданских инициатив в Албании); • обеспечение прав жертв преступности (члены INAVEM во Франции, Victim Support в Соединенном Королевстве); • консультирование специфических групп иммигрантов и диаспор (Юридичес- кий и миграционный центр/Таджикский фонд в России, Chinese Information and Advice Centre в Соединенном Королевстве, Florida Immigrant Advocacy Center во Флориде (США), Refugee Women's Network (США), Refugee Women's Alliance (США), Asian Pacific American Legal Centre (США);

⁷¹ Равно, как и убежище, медицинская и психологическая помощь, юридические консультации по воп- росам занятости и иммиграции. ⁷² Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons Fiscal Year 2005. Department of Justice, June 2006.  62

• консультации по правам мигрантов и рабочих-мигрантов, не имеющих доку- ментов (например, Groupe d’information et de soutien et des immigrés (GISTI) во Франции, Sweatshop Watch (США) и Workers' Rights Law Center) (США); • консультации специфических групп рабочих (например, Kalayaan в Соединен- ном Королевстве, работающие с домашними работниками, Collectif de défense des travailleurs étrangers dans l’agriculture des Bouches-du-Rhône (CODETRAS) во Франции, Farmworkers' Legal Services в США); • союзы, предоставляющие консультации и представляющие интересы отде- льных граждан по вопросам трудовых прав (Transport and General Workers Union (TGWU), Всеобщая конфедерация рабочих во Франции и Профессио- нальный союз работников строительства и промышленности строительных материалов Российской Федерации).

НПО, работающие по вопросам, варьирующимся от проблем насилия в семье до диск- риминации, также напрямую предоставляют услуги жертвам насилия. Такое активно работающее сообщество консультантов представляет собой ценный капитал в сфере борьбы с торговлей людьми, однако некоторые существующие ресурсы не всегда могут быть максимально использованы на пользу жертвы. Например, органы по оказанию поддержки жертвам, имеющие опыт работы в сфере подачи исков о компенсации, не всегда реагируют на нужды жертв торговли людьми или не относятся к тем, кто ока- зывает помощь, что подтверждается отсутствием в Соединенном Королевстве исков на получение компенсаций из средств государственной программы от жертв преступ- лений. Это значит, что консультации по такой специфической теме, как требование компенсаций, могут оказываться неспециалистами, в то время как жертва могла бы получить выгоду, если бы обратилась в другой орган.

Реальные и практические трудности, с которыми сталкиваются жертвы торговли людьми, предпринимая шаги по получению компенсации, недавно были выделены МОМ, которая была активно задействована в процесс организации и финансирова- ния помощи жертвам торговли людьми за последние 13 лет. В недавно выпущенном руководстве для НПО по вопросам оказания помощи жертвам торговли людьми констатируется: «Жертвы должны быть проинформированы о своих правах на ком- пенсацию и возмещение ущерба и по возможности получить помощь при составлении таких исков».⁷³ В то же время, если жертвы торговли людьми получают консульта- ции по вопросам компенсационных выплат, важно, чтобы одновременно оказывались также консультации психологов и оценивался уровень риска, которому подвергает- ся жертва при формулировании основания для подачи иска, например, в странах, где безопасность жертвы не гарантируется в связи со слабыми правовыми нормами, кор- рупцией, либо же элементарной нехваткой средств.⁷⁴

⁷³ The IOM Handbook on Direct Assistance for Victims of Trafficking. Geneva, International Organization for Migration, 2007, p. 280. ⁷⁴ Там же, pp. 282-283.  4. Роль НПО и гражданского общества в оказании поддержки и продвижения прав жертв 63

4.3. Выводы

Право на компенсацию для жертв преступности в целом и жертв торговли людьми, в частности, было бы невозможно внедрить и реализовать без активной роли граждан- ского общества. НПО могут представлять собой движущую силу, которая побудила бы правительства внедрить необходимые перемены. В целом, усилия, предпринимаемые в связи с продвижением прав жертв и прав на компенсацию, свойственны целому ряду различных организаций, зачастую разобщенных вследствие собственных узко груп- повых интересов. Поэтому они не всегда осведомлены о совпадении интересов или о том, насколько полезными могут быть приобретенные ими знания и опыт, которы- ми могут воспользоваться другие участники. Поэтому было бы весьма полезным для НПО развивать и стимулировать совместные действия, преодолевая различные груп- повые интересы, по вопросам компенсации, предоставления консультаций и оказания помощи жертвам.  5. Характеристики по странам

Данные характеристики по странам были составлены в апреле 2007 года. С этого вре- мени была добавлена дополнительная информация, например, если были внесены значительные изменения в законодательство, или были рассмотрены какие-либо дела, или нашему вниманию были представлены какие-либо важные вопросы. Однако дан- ные характеристики не были серьезно пересмотрены.

5.1. Албания

5.1.1. Правовые и институциональные основы

Албания является участником основных международных конвенций по проблемам, связанным с торговлей людьми, принудительным трудом и миграцией (за исключени- ем Международной конвенции о защите прав всех трудящихся-мигрантов и членов их семей). Она также подписала Конвенцию Совета Европы о противодействии торгов- ле людьми и ECCVVC.⁷⁵ Албания не является членом Европейского Союза, но после подписания 12 июня 2006 года Соглашения о стабилизации и присоединении она ста- ла потенциальным кандидатом на вступление в ЕС. В Албании существуют проблемы коррупции и слабой системы верховенства права, которые Европейский Союз требу- ет решить в рамках процесса присоединения к ЕС.⁷⁶

Правительство создало межведомственную рабочую группу, которая в 2001 году раз- работала национальный план действий по борьбе с торговлей людьми. Кроме того, существует государственный комитет, а в ноябре 2005 года при Министерстве внутрен- них дел был создан Центр национального координатора борьбы с торговлей людьми, деятельность которого поддерживает подразделение по борьбе с торговлей людьми.⁷⁷ В настоящее время эти структуры работают в рамках национальной стратегии, раз-

⁷⁵ См. таблицу ратификации в приложениях. ⁷⁶ Council Decision of 30 January 2006 on the principles, priorities and conditions contained in the European Partnership with Albania and repealing Decision 2004/519/EC. Council of the European Union. URL: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/l_035/l_03520060207en00010018.pdf. ⁷⁷ Распоряжение Премьер-министра № 203 от 19 декабря 2005 года.  66

работанной на период 2005-2007 годы, и национального механизма перенаправления, принятого в 2005 году. В 2005 году совместным приказом Министерства внутренних дел, Министерства иностранных дел и Министерства труда, социального обеспе- чения и равных возможностей был образован совместный орган, ответственный за координацию и мониторинг процесса перенаправления для предоставления помощи, защиты, реинтеграции жертв и потенциальных жертв торговли людьми, их регистра- ции и предоставления периодических отчетов.

В июне 2006 года были созданы региональные комитеты по борьбе с торговлей людь- ми, в которые вошли представители правоохранительных органов, социальных служб, органов образования и здравоохранения, местных органов власти и других заинтере- сованных сторон. В октябре 2006 года заработала бесплатная национальная горячая линия для сообщения о фактах торговли людьми. Была также принята отдельная национальная стратегия по вопросам торговли детьми и заключено специальное со- глашение с Грецией.⁷⁸

В 2001 году торговля людьми была криминализована⁷⁹, позднее этот вид преступ- ления был включен в Уголовный кодекс (статья 110). В 2004 году были разработаны дополнительные положения, касающиеся торговли женщинами и детьми⁸⁰, а также были внесены изменения в определение этого вида преступлений⁸¹. Кодекс объявляет преступлением торговлю людьми, как в целях сексуальной, так и трудовой эксплуата- ции. Кроме того, в 2004 году был создан специальный суд для рассмотрения тяжких преступлений и приняты законы по защите свидетелей и по борьбе с организованной преступностью, особое внимание в которых было уделено аресту имущества и кон- фискации (см. ниже).⁸²

В Албании существуют многочисленные активно работающие НПО для оказания помощи и поддержки жертвам торговли людьми, включая центр социально-психологи- ческой поддержки Ватра, Юридический центр гражданских инициатив, организацию «Разные, но равные» и государственный приют для направления жертв. По имеющим- ся данным, сотрудничество НПО с правоохранительными органами по выявлению случаев торговли людьми и оказанию помощи жертвам укрепляется.⁸³

⁷⁸ «Национальная стратегия борьбы против торговли детьми и защиты детей-жертв торговли» (2005 г.) и «Соглашение между правительством Греческой Республики и Советом министров Рес- публики Албания о защите и оказании помощи детям-жертвам торговли людьми» (2006 г.). ⁷⁹ Закон № 8733 от 24 января 2001 года. ⁸⁰ Статьи 114b и 128b соответственно. ⁸¹ Дополнено Законом № 9188 от 12 февраля 2004 года. ⁸² Закон № 9205 «О сотрудничестве с правосудием и защите свидетелей» (2004 г.) и Закон № 9284 «О предупреждении и борьбе с организованной преступностью» (2004 г.). ⁸³ The Girls and the Trafficking: Study on the development of trafficking in women in Albania. Vatra, 2005.  5. Характеристики по странам 67

5.1.2. Механизмы выплаты компенсаций и возмещения ущерба

5.1.2.1. Государственные компенсационные программы

Несмотря на то, что страна ратифицировала ECCVVC, на момент подготовки отчета информация о существующих или планируемых государственных компенсационных программах отсутствовала.⁸⁴ Тем не менее, ознакомьтесь с представленным далее раз- делом, в котором описывается недавно внедренный механизм выплаты компенсации за счет активов торговцев людьми.

5.1.2.2. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

Уголовное и гражданское и судопроизводство

По законам Албании выплата компенсации разрешается либо по гражданскому иску, заявляемому в ходе уголовного судопроизводства, либо по отдельному гражданско- му иску, подаваемому в рамках гражданского судопроизводства. Основное различие между этими двумя способами заключается в том, что в рамках уголовного дела рас- смотрение морального ущерба не предусматривается. И это может останавливать жертв торговли людьми от подачи иска, поскольку в большинстве случаев они пода- ют иск на возмещение морального ущерба, а значит, должны рассматриваться в ходе гражданского судопроизводства, что связано с расходами, тратой времени и неопре- деленным результатом. Одно только это может послужить причиной значительного сокращения числа лиц, подающих иск на возмещение ущерба в Албании.

Ст. 58 Уголовно-процессуального кодекса разрешает жертвам преступлений воз- буждать ходатайство об «уголовном преследовании преступника … и получении компенсации за причиненный ущерб».⁸⁵ Ст. 61 гласит, что

«Лицо, которому причинен материальный ущерб вследствие уголовного преступления, или его наследники могут подать гражданский иск в уголов- ное судопроизводство против обвиняемого либо же лица, ответственного за возмещение ущерба (ответчика), с требованием восстановления собственнос- ти и возмещения ущерба за причинение вреда».

В этом случае жертва становится гражданским истцом в уголовном деле и может быть представлена в суде собственным адвокатом.⁸⁶ В конце судебного разбирательства при

⁸⁴ Июль 2007 года. ⁸⁵ Здесь возникла некоторая путаница из-за ссылки только на ущерб в ст. 58 и материальный ущерб в ст. 61. Возможно, поэтому можно трактовать право на возмещение морального ущерба в уго- ловном судопроизводстве. Тем не менее, представляется, что практикующие адвокаты или судьи понимают это право иначе. ⁸⁶ Ст. 67 Уголовно-процессуального кодекса.  68

вынесении приговора и определении стоимости суд должен рассмотреть иск о возме- щении ущерба, удовлетворив его частично, полностью либо отклонив его.⁸⁷ Суд имеет полномочия выделить гражданское дело и направить его для рассмотрения в граж- данском производстве, если сочтет, что оно может воспрепятствовать или замедлить ведение уголовного судопроизводства.⁸⁸ «Если полученные доказательства недоста- точны для оценки ущерба, суд имеет право вынести решение о компенсации ущерба в полном объеме и передать дело в гражданское судопроизводство…».⁸⁹ Фактически, это стало общепринятой практикой, неважно оправдана она с юридической точки зрения или нет, хотя в последних докладах албанских НПО их представители утверж- дают, что ратификация ECCVVC окажет определенное влияние на судебную практику, так как суд Тираны недавно принял к рассмотрению гражданский иск в рамках уго- ловного дела относительно «эксплуатации и принуждения к проституции».⁹⁰ Однако если уголовный суд отказывает в иске, оно не может быть снова передано в граждан- ское судопроизводство.⁹¹

Единственной формой возмещения морального ущерба, которая может быть пре- доставлена уголовным судом по просьбе гражданского истца, является публикация в газете приговора преступнику.⁹²

В рамках программы развития справедливого судебного разбирательства ОБСЕ вы- явила, что законы о выплате компенсации недостаточно разработаны, поскольку ни по одному из рассматриваемых уголовных дел не был представлен иск о выпла- те компенсации.⁹³ Основное внимание данного исследования было сосредоточено на различных видах преступлений. Юридический центр гражданских инициатив провел отдельное исследование, в ходе которого было изучено 54 уголовных дела, связанных с торговлей людьми за период 2001-2003 годы, при этом не было выявлено ни одно- го случая предъявления иска о выплате компенсации.⁹⁴ В исследовании указывается, что причиной такого положения вещей является отсутствие бесплатной юридической помощи жертвам торговли людьми, низкий уровень информированности жертв тор- говли людьми о своих правах, неквалифицированная помощь юристов, боязнь жертв

⁸⁷ Ст. 68 Уголовно-процессуального кодекса. ⁸⁸ Ст. 62 Уголовно-процессуального кодекса. ⁸⁹ Ст. 395 Уголовно-процессуального кодекса. ⁹⁰ В этом случае жертве-истцу было выплачено 2 миллиона леке (примерно 16 000 евро) в качестве возмещения материального ущерба за упущенный доход, хотя сексуальная эксплуатация обычно считается незаконной деятельностью. Решение оспаривалось, но было оставлено в силе апел- ляционным судом. Тем не менее, решение не было исполнено. Информация, предоставленная Юридическим центром гражданских инициатив после семинара, организованного БДИПЧ в Бар- селоне в декабре 2007 года. ⁹¹ Ст. 68 Уголовно-процессуального кодекса. ⁹² Ст. 399 Уголовно-процессуального кодекса. ⁹³ Analysis of the Criminal Justice System of Albania. OSCE, 2006, p. 131. ⁹⁴ Monitoring of the Court decisions related to THB in the District Courts of Tirana, Vlora, Shkodra for the period 2001 — 2003. Centre for Legal Civil Initiatives, 2005. 5. Характеристики по странам 69

торговли людьми подавать иски на получение компенсации по причине того, что они могут стать жертвой мести или опять стать жертвой торговли людьми.⁹⁵ Как отмеча- ет председатель суда по тяжким преступлениям (который отвечает за дела, связанные с торговлей людьми), в суд никогда не подавались иски о выплате компенсации за при- чиненный ущерб.⁹⁶

Учитывая ограничения уголовного судопроизводства в части возмещения только материального ущерба, жертвы торговли людьми скорее не смогут добиться удовлет- ворения иска, если они не смогут доказать утерянный доход, как это было в случае, описанном выше. Возможно, они не понесли материального ущерба или же столкну- лись с такими трудностями представления доказательств такого ущерба, что сам иск оказывается бесполезным. Кроме того, органы следствия и обвинения не обязаны ин- формировать жертв об их праве на компенсацию и, таким образом, получается, что информированность жертвы и уровень поддержки зависят от того, получают ли они консультации в неправительственных организациях. Необходимо, чтобы жертвы тор- говли людьми знали о своих правах на получение компенсации в ходе уголовного дела на самом раннем этапе с тем, чтобы были предприняты необходимые шаги для пра- вильного составления искового заявления. Даже при действующем ограничении на возмещение ущерба, жертва могла бы подать иск, например, в отношении прибыли, «несправедливо полученной» торговцем людьми, но жертва никогда не знает о сущес- твовании такой возможности.

В Уголовно-процессуальном кодексе нечетко прописаны права жертвы. Жертва имеет право на представительство только в том случае, если ей предоставлен статус граж- данского истца в уголовном разбирательстве. Таким образом, общее признание и роль жертвы в уголовном судопроизводстве занижена (например, отсутствие права зада- вать вопросы свидетелям), что, вероятно, на практике приводит к тому, что права жертв в целом не воспринимаются серьезно ни органами следствия, ни обвинением, ни судьями. Даже в случаях, когда жертве оказывается правовая помощь, представи- тели вышеуказанных органов со своей стороны не имеют возможности осуществить принудительное исполнение решения в целях обеспечения законных прав жертвы.

Учитывая отсутствие информации о гражданских исках в уголовном судопроизводс- тве, нет никакой возможности оценить уровень принудительного взыскания. Однако, учитывая, что гарантии эффективного рассмотрения гражданских исков незначи- тельны, то вероятно, что механизмы принудительного исполнения судебных решений также слабы.

Гражданский кодекс предусматривает компенсацию исков в гражданском судо- производстве в случае, если какому-либо лицу был нанесен ущерб преступными

⁹⁵ Переписка по электронной почте между исследователем и адвокатами Юридическийого центра гражданских инициатив, 15 апреля 2007 года. ⁹⁶ Информация, полученная Присутствием ОБСЕ в Албании и переданная исследователю 20 апреля 2007 года.  70

действиями.⁹⁷ Право на подачу исков в гражданское судопроизводство распростра- няется и на иностранцев.⁹⁸ Представляется, что право на возмещение материального ущерба состоит в следующем:⁹⁹

а) ответчик возмещает «причиненный ущерб» и любую «упущенную выгоду»; б) «разумные расходы, понесенные с целью избегания или уменьшения ущерба»; в) «разумные расходы, понесенные в связи с получением компенсации во вне- судебном порядке»; г) «…обязанность компенсировать вред (нанесенный здоровью) с учетом потери или снижения работоспособности лица, которому причинен вред, расходов на лечение, а также других расходов, связанных с причиненным ущербом» (представляется, что в соответствии с положениями ст. 641 и ст. 642 компенса- ция может быть увеличена, если впоследствии будет отмечаться дальнейшее ухудшение здоровья); д) компенсация за причинение смерти включает в себя возмещение расходов на проживание и содержание несовершеннолетних детей, супруги/а и иных иж- дивенцев, а также расходов на погребальные услуги; е) в ст. 644 предусмотрено право на подачу иска за несправедливо полученную ответчиком выгоду путем причинения истцу ущерба.

Ст. 625 Гражданского кодекса гласит, что иск может быть подан в связи с любым дру- гим нематериальным ущербом (то есть моральным ущербом) в случае, если:

«a) лицу было причинено повреждение здоровья или нанесен урон его чести и личности, память умершего человека была осквернена и супруга умершего, прожившая с ним до самой его смерти, или его родственники второй степе- ни родства обращаются с иском о компенсации, за исключением тех случаев, когда преступление было совершено в то время, когда умерший был еще жив и за ним было признано право на компенсацию за надругательство».

Иски по трудовым делам

Албанский Трудовой кодекс рассматривает только правовые отношения, существу- ющие между работодателем и работником. Если работа выполнялась против воли работника, такое положение дел рассматривается как нарушение основных принципов кодекса и требует исправления ситуации через другие юридические акты (например, Гражданский кодекс, Уголовный кодекс), поскольку в данном случае не признается су- ществование каких-либо правовых отношений между работодателем и работником.

⁹⁷ Ст. 608. ⁹⁸ Ст. 3. ⁹⁹ Ст. 640-644 Гражданского кодекса.  5. Характеристики по странам 71

Ст. 8 Трудового кодекса признает принудительный труд незаконным, но по сообщени- ям Юридического центра гражданских инициатив¹⁰⁰, никаких санкций в этом случае не предусматривается. Оказывается, что единственная санкция, которая существует, это приказ о запрещении такой нелегальной деятельности и гражданская ответствен- ность в соответствии с Гражданским кодексом.

5.1.2.3. Арест имущества

В соответствии с Уголовно-процессуальным кодексом существует право наложения ареста на имущество при подаче гражданского иска в уголовном производстве.¹⁰¹ Кро- ме того, согласно Закону № 9284 «О предупреждении и борьбе против организованной преступности», следственным органам и обвинению предоставляется право на ро- зыск, определение принадлежности, расследование и наложение ареста на имущество, принадлежащего тем, кто, в частности, на разумных основаниях подозревается в учас- тии в торговле людьми, а также их супругам и семьям.¹⁰² Впоследствии суд может конфисковать это имущество в пользу государства.¹⁰³ Глава 7 того же закона гласит, что имущество может быть продано с целью, среди прочего, «возмещения убытков жертвам»¹⁰⁴, а также обеспечения социальных нужд, например, «оказание помощи центрам по реабилитации жертв торговли людьми»¹⁰⁵. Однако до сих пор этого еще не было сделано.

В ежегодном отчете национального координатора, опубликованном в феврале 2006 года, указывается, что данная «программа компенсации и реабилитации жертв тор- говли людьми, финансируемая, помимо иных источников, также за счет средств, конфискованных у торговцев людьми, … будет реализована в ближайшем будущем». Тем не менее, к декабрю 2006 года не было ни одного случая, когда конфискованная собственность/активы были использованы для выплаты компенсации жертвам тор- говли людьми. Представители правительства объявили, что Совет министров готовит решение по этому вопросу.¹⁰⁶ Одним из приоритетов деятельности национального ко- ординатора на первое полугодие 2007 года является предоставление

¹⁰⁰ Электронная переписка между Юридическим центром гражданских инициатив и исследователем от 15 апреля 2007 года. ¹⁰¹ Ст. 63. ¹⁰² Ст. 3. ¹⁰³ Ст. 25 и ст. 30 Закона № 9284. ¹⁰⁴ Ст. 34(1). ¹⁰⁵ Ст. 34(2). ¹⁰⁶ В соответствии с Законом № 9284 «О предупреждении и борьбе против организованной преступ- ности» это входит в сферу ответственности Министерства финансов. Однако в национальной стратегии борьбы с торговлей людьми подчеркивается, что кроме Министерства финансов, это входит также в сферу ответственности Министерства внутренних дел, Генеральной прокуратуры и Министерства юстиции.  72

«компенсаций жертвам за счет средств, преступно нажитых торговца- ми людьми, а также разработка постановления правительства о процедуре распоряжения преступно нажитым имуществом, конфискованным у орга- низованных преступных группировок. Будет создана смешанная комиссия, которая будет принимать решения по каждому конфискованному имущест- ву, по его распределению на социальные нужды между местными органами власти и судебно-исполнительными органами, направляя при этом до 40 конфискованного имущества на выплату компенсаций жертвам».¹⁰⁷

Остается только посмотреть, как будет работать этот механизм, как будут определять- ся жертвы и как будет происходить распределение средств между ними. Неясно также, сколько средств будет находиться в распоряжении этого фонда, и, возможно, будет не- обходимо подумать о предоставлении дополнительных государственных субсидий.

Необходимо также отметить, что такой компенсационный механизм не покрывает обязательства, предусмотренные ECCVVC, которые Албания взяла на себя, ратифи- цировав данный документ. Эти обязательства предполагают выплату компенсации всем жертвам преступлений за счет средств государственной компенсационной программы.

5.1.2.4. Оказание помощи жертвам

Органы следствия, обвинения или правосудия не обязаны информировать и кон- сультировать жертв преступлений об их правах. Следовательно, это вряд ли будет происходить, если только какая-нибудь независимая организация не предпримет оп- ределенные шаги, чтобы обеспечить информирование жертв. В случае, если жертва выступает в уголовном деле в качестве гражданского истца, она имеет право быть представлена в суде адвокатом как участник процесса.¹⁰⁸ Однако факт отсутствия правовой помощи из-за невозможности оплаты или субсидирования услуг предста- вительства в суде, может сдерживать жертвы от участия в процессе, если только такая услуга не будет предоставлена НПО на добровольной основе.

Как минимум, одна НПО — Юридический центр гражданских инициатив — пре- доставляет юридические консультации жертвам торговли людьми, однако представляется, что это не является частью государственной системы перенаправ- ления. МОМ оказывает бесплатные юридические консультации государственному приемнику-распределителю, а НПО «Разные, но равные», поддерживает деятельность приюта. В целом приюты сотрудничают с НПО, например, с Юридическим центром гражданских инициатив и Юридической консультацией для несовершеннолетних. Качество услуг предоставляемых этими двумя организациями, достаточно высоко,

¹⁰⁷ Short-term priorities for the prevention and fight against trafficking in human beings and some of the main achievements in 2006. National Coordinator on the Fight against Trafficking in Human Beings. В архи- вах БДИПЧ. ¹⁰⁸ Ст. 67 Уголовно-процессуального кодекса.  5. Характеристики по странам 73

поскольку обе организации имеют опыт оказания юридических консультаций. При- нципиально важно, чтобы оказание юридической помощи распространилось и на услуги представительства в суде, а право на получение такой помощи было предусмот- рено в уголовном процессе Албании.

5.1.3. Выводы по Албании

Существующие компенсационные механизмы, доступные для жертв преступлений, в частности, жертв торговли людьми, чрезвычайно слабы. Не существует государс- твенной программы компенсаций или субсидий, равно как и реальных планов по их созданию, несмотря на ратификацию ECCVVC. Для создания более четко организо- ванной системы необходимо рассмотреть возможность создания программы выплаты компенсаций за счет средств, конфискованных у преступников, и/или за счет госу- дарственных фондов. Это даст возможность жертвам торговли людьми, которые не смогли установить личность преступника или его местонахождения, подавать иски на получение компенсации.

Жертва имеет право на возмещение материального ущерба в качестве гражданского истца в уголовном деле, но на самом деле ее не информируют об этом праве, и пред- ставляется, что это право используется редко. Дело, которое недавно рассматривалось, указывает на некоторый прогресс в отношении готовности судов рассматривать иски и принимать решения о выплате компенсаций по возмещению материального ущерба. Тем не менее, общее влияние этих проблем на права жертв торговли людьми в Алба- нии требует от национального координатора пристального мониторинга рассмотрения гражданских исков в рамках уголовного судопроизводства наряду с отслеживанием статистических данных по количеству и видам судебных дел и приговоров. Кроме того, необходимо укрепить процессуальную правоспособность жертвы/гражданско- го истца в уголовном судопроизводстве и усовершенствовать реализацию ее права на подачу гражданского иска посредством:

• внедрения обязательства со стороны органов дознания, обвинения, правосу- дия информировать, консультировать и напоминать жертвам об их гражданских (и иных) правах на самом раннем этапе и постоянно в процессе рассмотрения дел; • укрепления правовых обязательств органов дознания и обвинения по обес- печению сбора доказательной базы и представления ее в суде в качестве обоснования иска; • предоставления всем жертвам правовых консультаций и услуг по представи- тельству жертвы в суде на бесплатной основе и на самом раннем этапе; • принятия мер по предоставлению жертве и гражданскому истцу процессуаль- ной правоспособности в уголовном разбирательстве со всеми вытекающими отсюда правами; • обеспечения возможности подачи иска на возмещения как морального, так и материального ущерба в целях предотвращения необходимости проведения двух этапов судопроизводства, а также посредством пересмотра и уточнения  74

а) определения морального и материального ущерба и б) видов и характера доказательной базы, необходимой для более четкого отражения нужд жертв преступлений, особенно жертв торговли людьми; • предоставления методических рекомендаций и проведения обучения судей и прокуроров по вопросам реализации этих прав, установления и опреде- ления размера ущерба и обеспечения обоснования выплаты компенсаций в решениях суда; • предоставления возможности судьям, рассматривающим уголовные дела, принимать решения о выплате компенсаций по долгу службы, т.е. без необ- ходимости инициирования жертвой гражданского иска (см. Молдову или Украину).

Обсуждение в рамках круглого стола, организованное Присутствием ОБСЕ в Алба- нии в декабре 2006 года, выявило также следующие недостатки в вопросах выплаты компенсаций жертвам торговли людьми:

• отсутствие в приютах и у юристов информации о возможности требовать компенсацию за причиненный ущерб; • гражданские иски не должны отделяться от уголовного судопроизводства. Албанская судебная система известна своими проблемами, связанными с дли- тельностью судебных процессов, особенно гражданского производства; • нечеткое законодательство¹⁰⁹.

Эти выводы были подтверждены настоящим исследованием.

Для улучшения общего положения жертвы преступления в уголовном судопроиз- водстве необходимо предоставление специализированной юридической помощи и представительства на самом раннем этапе общения с жертвой торговли людьми. В то же время гражданскому обществу необходимо активно выступать в поддержку прав жертв в целом. Предоставляемые услуги по представительству в суде должны улучшать качество составления исков и аргументации в поддержку гражданских ис- ков, поданных жертвами торговли людьми, включая попытки предъявления исков о незаконно полученной прибыли.

5.1.4. Положительная практика в Албании

• Возможность требования доходов, полученных торговцем людьми от эксплу- атации жертвы, в качестве возмещения ущерба; • Существование национального координатора на государственном уровне; • Усилия по совершенствованию закона о взыскании активов и правовой свя- зи между конфискацией имущества и выплатой компенсации жертве.

¹⁰⁹ Информация от Присутствия ОБСЕ в Албании.  5. Характеристики по странам 75

5.2. Франция

5.2.1. Правовые и институциональные основы

Франция является участником всех основных международных документов в облас- ти торговли людьми и принудительного труда, включая Конвенцию Совета Европы о противодействии торговле людьми.¹¹⁰ Она также является стороной ECCVVC.¹¹¹ Она не ратифицировала международные конвенции по правам мигрантов, за исключением Конвенции МОТ № 97 o трудящихся-мигрантах. Франция также является членом Ев- ропейского Союза, и обязана следовать всем европейским директивам и решениям.

Франция имеет давние традиции гражданского права. Закон «О внутренней безо- пасности» объявил торговлю людьми преступлением¹¹², что определено в ст. 225-4-1 Уголовного кодекса и включает торговлю людьми как с целью сексуальной, так и тру- довой эксплуатации. За такое преступление назначается наказание в виде тюремного заключения сроком на 7 лет и штрафа в размере 150 тысяч евро, а в случае применения «варварских пыток» возможно пожизненное тюремное заключение и штраф в размере 4,5 млн. евро.¹¹³ В законе также рассматриваются вопросы, касающиеся проституции, безопасности и иммиграции. Вопросы торговли людьми решаются властями преиму- щественно сквозь призму наведения общественного порядка (например, наказание за осуществление покупки в ст. 225(9) и ст. 225(10) Уголовного кодекса). Обвинение по преступлению, квалифицированному в ст. 225(4), было выдвинуто лишь один раз по делу, касающемуся торговли детьми из Болгарии, по которому была назначена лишь символическая компенсация.¹¹⁴

¹¹⁰ Ратифицирована 9 января 2008 года. ¹¹¹ См. таблицу ратификации в приложениях. ¹¹² Ст. 32 Закона № 2003-239 от 18 марта 2003 года, с изменениями по постановлению № 2007-1631 от 20 ноября 2007 года, ст. 22. ¹¹³ Ст. 225.4.4 Уголовного кодекса. ¹¹⁴ Суд нашел недостаточными основания для назначения выплаты больших размеров: «Генеральный Совет департамента Сены Сен-Дени, выступая в качестве специально назначенного администра- тора, подал гражданский иск о возмещении ущерба одному из детей-жертв торговли. Заявление было принято судом по всем пунктам обвинения. Однако, поскольку Генеральный Совет не пред- ставил возможностей оценки ущерба, суд пришел к выводу, что «достаточно сложно оценить такой ущерб в размере более 1 евро». Аналогичным образом Генеральный Совет Парижа выступал в ка- честве гражданского истца от имени одного из детей. И в данном случае суду было сложно оценить размер ущерба, нанесенного ребенку, и рассчитать убытки и проценты по ним, предъявляемые бу- дущим приемным родителям, в размере более 1 евро». В дальнейшем было выиграно два процесса на сумму в 2 000 евро, в соответствии со ст. 475-1 Уголовно-процессуального кодекса». Выдерж- ки из оценки МПЖ БДИПЧ во Франции. Выписки из решения суда: TGI Bobigny, 13ème chambre, Affaires Ministère Public c/ Sandov, Hristova, Landouer et autres, 2 février 2007. Более подробную ин- формацию по данному делу см. также Dozens convicted in French trial over Bulgarian baby-trafficking network. — In: International Herald Tribune, 2 February 2007. URL: http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/02/europe/EU-GEN-France-Baby-Trafficking.php.  76

С 13 сентября 2007 года начал действовать указ, специально касающийся вопросов прав и защиты иностранцев, являющихся жертвами торговли людьми. Существу- ет надежда, что доступ иностранных жертв к своим правам во время пребывания на территории Франции будет упрощен, благодаря введению данного указа, в который впервые внесено положение о предоставлении жертве срока на размышление.¹¹⁵

Существуют многочисленные официальные органы, занимающиеся вопросами торговли людьми и связанными с ней проблемами, включая Office Central pour la Répression de la Traite des Etres Humains, являющийся подразделением центрального управления уголовной полиции (Министерство внутренних дел), а также Office central de lutte contre le travail illégal, являющийся частью управления уголовной полиции На- циональной жандармерии.

В стране создана разветвленная и активно действующая сеть НПО, работающих по широкому кругу проблем, связанных с жертвами преступлений, торговлей людьми, эксплуатацией детей, борьбой с рабством, продвижением прав жертв и оказанием поддержки лицам, не имеющим документов (нелегальных мигрантов), и жертвам при- нудительного труда и домашнего рабства.¹¹⁶

5.2.2. Программы компенсации и возмещения ущерба

Франция имеет долгую историю признания прав жертв, но конкретные меры на- чали приниматься только с 1980-х годов.¹¹⁷ Были осуществлены многочисленные институциональные, процедурные и правовые меры, включая разработку ряда ком- пенсационных программ и усиление роли жертвы в качестве гражданского истца. Кроме того, существует хорошо функционирующая сеть организаций, оказывающих поддержку жертвам преступлений.

5.2.2.1. Государственные программы компенсации

Начиная с 6 июля 1990 года, жертвы преднамеренных, насильственных преступлений (или лица, находящиеся на их иждивении) обладают специальным статусом и имеют право на «национальную солидарность» в виде компенсационных выплат из Fonds

¹¹⁵ Décret n° 2007-1352 du 13 septembre 2007 relatif à l’admission au séjour, à la protection, à l’accueil et à l’hébergement des étrangers victimes de la traite des êtres humains et du proxénétisme et modifiant le code de l’entrée et du séjour des étrangers et du droit d’asile (dispositions réglementaires). ¹¹⁶ Существует также объединение НПО из 22 групп, которое занимается деятельностью, связанной с борьбой с торговлей людьми. См. веб-сайт Collectif «Ensemble contre la traite des êtres humains». URL: http://www.contrelatraite.org. ¹¹⁷ В 1982 году Робер Бадинтер организовал комитет под руководством проф. Мильеза с целью изуче- ния положения жертв. Итоговый отчет послужил основой для организации целого ряда служб по оказанию поддержки жертвам и внесению изменений в процедуры. Более подробная информация о предпосылках создания французской правовой системы в части оказания помощи жертвам пред- ставлена в работе Brienen M.E.I. and Hoegen E.H. Victims. — In: Criminal Justice Systems, Vol. 22, 2000, pp. 295-352. URL: http://rechten.uvt.nl/victimology/Brienenhoegen/BH.html#index. 5. Характеристики по странам 77

de Garantie des victimes des actes de Terrorisme et d’autres Infractions (FGTI).¹¹⁸ Уп- равление этими выплатами осуществляет Commmission d’indemnisation des victimes d’infractions (CIVI).¹¹⁹

Для подачи заявления на получение компенсации жертва должна сообщить о пре- ступлении в полицию. При этом не обязательно, чтобы преступник был изобличен или осужден. В случае, если ведется уголовное судопроизводство, нет необходимос- ти ждать его завершения. Кроме того, нет необходимости предъявлять гражданский иск против преступника.

Полная компенсация выплачивается жертвам тяжких преступлений в следующих случаях:

a) при совершении преступления, повлекшего за собой смерть, постоянную утрату трудоспособности или полную нетрудоспособность на срок в один ме- сяц и более; или б) при совершении преступления, заключающегося в изнасиловании, сексуаль- ной агрессии, торговле людьми¹²⁰ или преступлении на сексуальной почве против несовершеннолетних детей моложе 15 лет¹²¹.

FGTI предоставляет очень скудную информацию о видах ущерба, подлежащих пол- ному возмещению, но констатирует, что «Во внимание принимаются все виды ущерба, как в отношении жертв, так и получателей выплат умершей жертвы: физический, эко- номический, моральный и т.д…».¹²² В информации, предоставленной французским правительством в Европейскую комиссию, это определено следующим образом:¹²³ «учитываются все потери или вред, нанесенные лицу вследствие нападения, будь то в патримониальной или непатримониальной форме»¹²⁴, согласно определению ответс- твенности, вытекающему из общего французского права.

В случаях, когда жертвы преступлений не соответствуют квалификационным кри- териям для получения компенсации в полном размере из FGTI (например, в случае

¹¹⁸ Более подробную информацию см. веб-сайт FGTI. URL: http://www.fgti.fr/anglais/index.htm. ¹¹⁹ Постановлением № 77-5 от 3 января 1977 года была создана CIVI, внесены изменения постановлени- ями № 81-82 от 2 февраля 1981 года, № 83-608 от 8 июля 1983 года, № 90-589 от 6 июля 1990 года и № 2000-516 от 15 июня 2000 года. ¹²⁰ Дополненный в 2005 году Закон № 2004-204 от 9 марта 2004 года, ст. 169, вступил в силу 1 января 2005 года. ¹²¹ По определению s706(3) Уголовно-процессуального кодекса. ¹²² См. веб-сайт FGTI. URL: http://www.fgti.fr. ¹²³ Электронные источники информации по электронным материалам ЕС о выплате компенсаций жертвам преступлений доступны на URL: http://ec.europa.eu/civiljustice/comp_crime_victim/ comp_crime_victim_fra_en.htm#1. ¹²⁴ «Патримониальный» означает потери, понесенные непосредственно или вследствие потери кормильца.  78

преступления против лица, повлекшего его нетрудоспособность на период менее од- ного месяца или жертвы преступлений против собственности), они имеют право на получение ограниченной компенсации, если соответствуют определенным критериям, включающих проверку уровня нуждаемости.¹²⁵ В этом случае размер выплачиваемой компенсации ограничивается суммой 3 984 евро в 2008 году.¹²⁶

Компенсационные программы используются только тогда, когда преступление совер- шено на территории Франции (Французской метрополии, заморских департаменты или территорий), и получение выплат из этих программ могут запрашивать:

a) граждане Франции; б) граждане стран, являющихся членами Европейского Союза; в) граждане стран, на которые распространяются международные договоры или соглашения, иностранцы, проживающие на законных основаниях во вре- мя совершения преступления или подачи заявления.

Если же преступление было совершено за границей, право на компенсацию имеют только граждане Франции.

Выплаты компенсации могут быть сокращены или отклонены в случае, если жерт- ве не удается доказать прямую причинную связь между преступлением и убытком или вредом. Если жертва оказывается виновной, компенсация также может быть со- кращена или отклонена, например, жертва нанесла оскорбления, принимала участие в драке или серьезных правонарушениях.¹²⁷ Это положение также распространяется на родственников умершей жертвы. CIVI также произведет соответствующие выче- ты с учетом ранее полученных платежей в фонд социального обеспечения и частного страхования. Размер компенсации может быть сокращен на любую сумму, назначен- ную лицу, предъявившему иск в качестве гражданского истца в уголовном деле (см. ниже), или от жертвы могут потребовать возместить эту сумму, если она будет полу- чена позже.

Важно, что FGTI может взять на себя функцию предъявления иска ответчику в уголов- ном деле. Сообщается, что в таком случае возмещение гражданских исков происходит успешнее, чем если бы жертва выдвигала такие иски самостоятельно, поскольку со- трудничество между судами и FGTI налажено лучше.¹²⁸

Заявление на получение компенсации должно быть подано в течение трех лет с мо- мента совершения преступления или же в течение одного года со дня вынесения

¹²⁵ По определению s706-14 Уголовно-процессуального кодекса. ¹²⁶ См. веб-сайт FGTI. URL: http://www.fgti.fr. ¹²⁷ «Например, нарушение может быть вменено в вину в случае неосторожности, высказывания ос- корблений, участия в драках или правонарушениях». См. веб-сайт FGTI. URL: http://www.fgti.fr/ francais/infra/infra-condition.htm. ¹²⁸ S706 9-11 Уголовно-процессуального кодекса; см. также Brienen and Hoegen. Указ. соч., p. 311. 5. Характеристики по странам 79

окончательного приговора по уголовному делу. CIVI также имеет возможность про- длить предельный срок в случае наличия веских оснований. Такая же процедура применима к любому виду запрашиваемой компенсации.

По заявлению жертвы может быть произведена предварительная выплата. В заявле- нии должна быть представлена следующая информация:

a) дата, место и обстоятельства, при которых произошло преступление (с при- ложением записи о регистрации поданного иска, документов уголовного дела и т.д.); б) суд, в котором рассматривалось дело (с приложением копии решения суда); в) вид травм, продолжительность нетрудоспособности (с приложени- ем медицинской справки, больничного листа, результатов медицинского освидетельствования); г) заявления, представленные не по спору между сторонами, информация о на- чатом судебном рассмотрении, уже выплаченные суммы в виде компенсации (с приложением квитанций на выплату суточных надбавок, обеспечивающих прожиточный минимум, пенсий, сумм, оплаченных преступником, страхов- щиком и пр.); д) размер компенсации, запрашиваемой у CIVI.

Если в заявлении указан вид компенсации за счет средств, выплачиваемых людям, доходы которых находятся ниже черты бедности (ст. 706-14 Уголовно-процессуаль- ного кодекса), должны быть указаны источники доходов заявителя (подтвержденные справкой об уплате подоходного налога за предшествующий год), причина отсутствия страховки, а также детали любых серьезных ситуаций материального или психологи- ческого характера, возникших вследствие преступления.

Как только заявление подано в CIVI, магистрат начинает расследование. Магистра- ты обладают достаточно широкими полномочиями: среди всего прочего, они могут затребовать копии отчетов о преступлениях, а также все документы судебного раз- бирательства, даже если оно еще продолжается; они могут вызывать свидетелей и проводить расследования в том объеме, в каком считают необходимым. Затем CIVI отправляет полное досье в FGTI. После этого у FGTI есть два месяца для того, что- бы сделать предложение заявителю. Если заявитель принимает такое предложение, FGTI направляет соглашение в адрес председателя CIVI, и он выдает свое одобре- ние на выплату компенсации. Если же заявитель отклоняет предложение или если FGTI возражает против выплаты компенсации, приводя обоснованные причины, этап разбирательства дела не по спору между сторонами завершается и дальнейшее рассмотрение проходит в CIVI. В этом случае CIVI направляет заявление в службу уголовного преследования и в FGTI для предоставления ими комментариев не позд- нее двух недель до даты начала слушания. Не менее, чем за два месяца до указанной даты, вызываются заявитель и FGTI. Слушание является закрытым. CIVI принимает решение о выплате компенсации или об отклонении заявления. Она направляет уве-  80

домление о принятом решении заявителю и в FGTI. FGTI выплачивает назначенную компенсацию в течение одного месяца с момента уведомления.

Заявитель и FGTI имеют право на апелляцию. Апелляция подается юристом в течение одного месяца с момента уведомления о принятом решении. Ходатайство о выплате, подаваемое в суд, может быть представлено председателю CIVI, который должен дать ответ в течение месяца с момента получения ходатайства.

В 2004 году FGTI 16 877 заявлений. Сумма компенсаций, выплаченных в 2004 году, составила 209 541 638 евро¹²⁹, а средства, изъятые в том же году у преступников, соста- вили 32 миллиона евро¹³⁰. То есть 15 всего бюджета было возвращено. Однако сюда не входят общие затраты, связанные с функционированием данной программы.

Преимуществом такой системы является возможность предъявления требования о компенсации тогда, когда нарушитель еще не установлен, уголовное дело еще не воз- буждено, а сама процедура оказывается относительно простой. Если преступление классифицировано как преступление, связанное с торговлей людьми, то у жертвы имеется доступ к юридической помощи, компенсация выплачивается в полном объ- еме (включая материальный и моральный ущерб). Сама система может также играть существенную роль при предъявлении ответчику требования о возмещении ущерба, обеспечивая, таким образом, что ответственность его за выплату ущерба не отмене- на, при этом жертва освобождена от бремени взыскания выплаты по гражданскому иску.

В случае применения этого механизма к жертвам торговли людьми могут возникнуть проблемы. Дело, которое не квалифицировано как торговля людьми (ст. 225-4 Уголов- ного кодекса), не может быть автоматически определено как предоставляющее право на получение компенсации в полном объеме. По таким делам право на получение ком- пенсации по этой программе предоставляется только тогда, когда заявитель может привести доказательства того, что он пострадал от насилия, повлекшего смерть, пос- тоянную нетрудоспособность или нетрудоспособность на срок, превышающий один месяц.¹³¹ При проведении данного исследования не был выявлен ни один случай, ког- да жертва торговли людьми получила компенсацию по этой программе как жертва торговли людьми.¹³² Был выявлен один случай, когда факты дела были схожи с фак-

¹²⁹ См. URL: http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/pdf/manual_cv_fra_en.pdf. ¹³⁰ См. веб-сайт FGTI. URL: http://www.fgti.fr/francais/connaitre/stats.htm. ¹³¹ См. Code of Criminal Procedure на сайте legifrance.gouv.fr. URL: http://www.legifrance.gouv.fr/html/ codes_traduits/cpptextA.htm. ¹³² В апреле 2008 года БДИПЧ получило информацию от Министерства юстиции, что за период с 1 ян- варя по 31 декабря 2007 года FGTI заявил о наличии 5 дел, связанных с жертвами торговли людьми, имеющих право на получение компенсации. Однако на момент сдачи этого материала в печать было невозможно получить точную информацию по этим 5 делам, включая информацию по фактам дан- ных дел, были ли они классифицированы как относящиеся к торговле людьми, подали ли жертвы иски на компенсацию, и было ли принято какое-либо решение CIVI.  5. Характеристики по странам 81

том торговли людьми, но дело было квалифицировано как «получение безвозмездных услуг от уязвимого лица».¹³³ Тем не менее, уголовный суд также пришел к заключению о том, что по делу имело место обычное насилие. И поскольку был установлен факт насилия, делом смогла заняться CIVI. Изучив медицинское заключение, CIVI при- шла к выводу о том, что жертва имеет право на получение компенсации на основании постоянной частичной нетрудоспособности (5). Было сделано заключение, что не- трудоспособность возникла непосредственно вследствие словесных угроз, приведших к психологическим проблемам. В частности, отмечалось, что жертва была поставлена в опасное экономическое и материальное положение, она была социально изолирова- на, что, собственно, и привело к социальной и психологической уязвимости. Жертве была выплачена компенсация в размере 6 000 евро за все виды ущерба.¹³⁴

Дополнительные проблемы, с которыми может столкнуться жертва торговли людьми, связаны с необходимостью «законно проживать» во Франции. Жертва может незакон- но проживать не по своей вине (это может быть прямым следствием преступления, связанного с торговлей людьми) либо не иметь временной визы. Здесь властям пре- доставляется некоторая свобода принимать решение по собственному усмотрению. Ограничения на основе «репутации» заставляют заявителя воздерживаться от со- вершения наказуемого деяния, и не совсем понятно, включает ли это ограничение тех, кто считается нелегально въехавшим в страну или незаконным резидентом. К тому же предъявляются серьезные требования к документам. В соответствии с такими требо- ваниями жертва должна получить помощь юриста.

5.2.2.2. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

Уголовное и гражданское судопроизводство

Жертва преступления получает право участия в разбирательстве в качестве граж- данского истца. Статья 2 Уголовно-процессуального кодекса гласит, что гражданский иск о возмещении ущерба вследствие преступления, административного нарушения или проступка может быть подан всеми, кто лично пострадал непосредственно от та- кого нарушения. При этом достаточно предъявить доказательства урона или вреда, причиненного данным нарушением, для того, чтобы предъявить требование о воз- мещении ущерба без ограничения максимального размера требуемой суммы (раздел 420(1) Уголовно-процессуального кодекса). Возмещение ущерба может быть возложе-

¹³³ Ст. 225(13) Уголовного кодекса: Использование неоплаченных услуг или услуг, оплаченных, но не в том размере, в каком это должно было быть в связи со сложностью работы, выполненной ли- цом, чья уязвимость или зависимость очевидна или известна преступнику, наказывается 5-летним сроком заключения в тюрьму и наложением штрафа в размере 150 000 евро. См. URL: http://www. legifrance.gouv.fr/html/codes_traduits/code_penal_textan.htm. ¹³⁴ Материалы дела на французском языке у Бенедикта Буржуа из Comité contre l’Esclavage Moderne. Решение было принято в ноябре 2005 года.  82

но на обвиняемого наряду с другим уголовным наказанием, включающим тюремное заключение.

В информационной брошюре правительства о правах жертв детально описаны виды компенсации ущерба, на которые могут претендовать гражданские истцы, а именно:

a) ущерб вследствие нанесения физического или психического увечья; б) ущерб вследствие причиненных неудобств, например, невозможность про- должать заниматься обычной повседневной деятельностью, как, к примеру, занятия спортом или любимым делом; в) моральный ущерб — не поддающийся количественному измерению, напри- мер, разлука с любимым человеком, потеря репутации; и г) материальный ущерб, например, испорченное или разрушенное иму щес- тво.¹³⁵

Ответственность за представление доказательств по делу лежит на обвинителе и / или на судье, ведущем судебное следствие, несмотря на то, что заявитель становит- ся стороной, участвующей в процессе. Тем не менее, жертва может нанять адвоката для своего представительства в суде¹³⁶, а стоимость адвокатских услуг может быть включена в требование на возмещение ущерба, равно как и стоимость услуг других экспертов¹³⁷. Гражданский истец имеет целый ряд прав, например, право на заяв- ление претензии судье, право задавать вопросы свидетелям¹³⁸, право на получение уведомления о процедурных решениях и информации о времени судебного разбира- тельства¹³⁹, а также право на подачу апелляции по поводу фактов, препятствующих ее гражданскому иску.

По согласованию с государственным обвинителем жертва может подать иск о возме- щении ущерба чиновнику, проводящему расследование, или следователю управления полиции на этапе дознания. Обычно это простое перечисление фактов и констатация причиненного ущерба. Следователь их официально регистрирует. Заявление может быть направлено просто по факсу или заказным письмом с уведомлением о вручении, направленном в суд не позднее 24 часов до начала слушаний. Необходимо представить доказательства причиненного вреда. В этом случае личное присутствие заявителя на заседании не обязательно. Однако жертва может также предъявить требования о воз- мещении ущерба, лично присутствуя на слушаниях. Иск можно предъявить с момента предварительного следствия вплоть до дня, когда выносится решение/приговор суда.

¹³⁵ Les droits des victimes. Ministère de la Justice. p. 6. URL: http://www.vos-droits.justice.gouv.fr/art_ pix/guide_victime.pdf. ¹³⁶ Ст. 424 Уголовно-процессуального кодекса. ¹³⁷ Ст. 375, 475 и 543 Уголовно-процессуального кодекса. ¹³⁸ Ст. 460 Уголовно-процессуального кодекса. ¹³⁹ Ст. 391 Уголовно-процессуального кодекса. 5. Характеристики по странам 83

Гражданский иск не может быть принят в случае, если ответчик не признан винов- ным в совершении наказуемого деяния, за исключением двух обстоятельств, когда дело разбиралось в суде присяжных, т.е. вина ответчика определялась не юристами, или же когда ответчику был вынесен оправдательный приговор.¹⁴⁰

В иске необходимо указывать суммы по каждому пункту понесенных потерь или ущерба, включая материальный и моральный ущерб. К иску должны прилагаться до- кументальные доказательства, например, медицинская справка, больничный лист, утрата дохода, квитанции, счета и пр. В случаях причинения вреда суд по своему усмотрению или по требованию заявителя может назначить экспертное освиде- тельствование с тем, чтобы определить степень причиненного вреда. В ожидании результатов такой экспертизы жертва может получить предварительную компенса- цию.¹⁴¹ Суд может назначить выплату всей суммы компенсации в случае доказанности, независимо от того, достаточно ли у ответчика средств для покрытия всей суммы ущерба. Судья, выносящий приговор, вероятно, назначит выплату в рассрочку в слу- чае, если в его распоряжении мало информации о наличии средств у ответчика, если это не было составной частью следственного процесса.

Фактическая выплата ущерба лицом, совершившим преступление, может положи- тельно повлиять на принятие других судебных решений по данному делу. Например, нарушитель может получить положительное заключение на просьбу отсрочить или отменить тюремное заключение. Выплата компенсации может сыграть существенную роль при мировом урегулировании спора (например, в делах, которые не доводятся до судебного разбирательства, а заранее урегулируются между нарушителем и жерт- вой после мирового урегулирования при помощи судебного посредника). Прокуроры, вероятно, снимут обвинение, если компенсация выплачена в результате достижения мирного урегулирования.¹⁴²

В противном случае обычной практикой является попытка юристов, представляющих интересы истца и ответчика, достичь в конце судебного разбирательства соглашения о выплате, а если это не удается, то применяются обычные методы принудительного исполнения решения.¹⁴³ К сожалению, однако, именно гражданский истец выступа- ет основным участником исполнительного производства против ответчика, который не желает производить оплату. Юристы и организации по оказанию помощи жертвам оказывают услуги после вынесения приговора и помогают им пройти через надлежа- щие процедуры принудительного исполнения судебного решения. Но эти процедуры чрезвычайно сложны, и для того, чтобы они были успешными, необходимо сотрудни- чество со стороны государственных органов и ответчика. Если приговор, вынесенный нарушителю, содержит требование выплаты компенсации жертве, сотрудник службы

¹⁴⁰ Ст. 372, 470 и 541 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁴¹ Ст. 464 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁴² Brienen and Hoegen. Указ. соч., ch. 8. ¹⁴³ Информация от Бенедикта Буржуа из Комитета по борьбе против современного рабства.  84

пробации или тюрьмы должен связаться с жертвой и обсудить практические детали осуществления выплаты (или, в соответствии с собственными методическими реко- мендациями правительства относительно прав жертвы, она должна сама связаться с тюремными властями).¹⁴⁴ Если ответчик находится в заключении, администрация тюрьмы автоматически открывает счет, на который будут перечисляться средства за- ключенного за весь период его пребывания в тюрьме, а часть этих средств должна автоматически перечисляться жертве.¹⁴⁵ Жертва может также обратиться к судебно- му приставу, который может оказать помощь в ведении переговоров или в получении денежных средств из заработной платы или с банковского счета, который, в свою оче- редь, может обратиться с просьбой о сотрудничестве к государственному обвинителю и получении доступа к базе FICOBA (базе данных обо всех действующих банковских счетах во Франции), что позволит выявить банковские счета должника. Эта проце- дура достаточно сложна и проблематична для жертвы, у которой могут затребовать какие-то данные о нарушителе, которые она не сможет предоставить. Жертва может выдвинуть требования к другому имуществу ответчика, но возможность обеспечить эти требования зависит от помощи, предоставляемой обвинителем, по установлению места нахождения ответчика, его имущества и по конфискации последнего.

В сущности, очень сложно использовать все эти полномочия, а обвинители не торо- пятся раскрывать причины таких трудностей.¹⁴⁶ В 1993 и в 1998 годах в своих отчетах Министерство юстиции отмечало, что даже частичная выплата ущербов была весьма ограниченной, а в 2000 году научные сотрудники пришли к выводу, что принуди- тельное исполнение продолжает оставаться значительной проблемой во Франции.¹⁴⁷ Comité contre l’Esclavage Moderne представляет детали одного дела, когда судья ис- пользовал творческий подход для того, чтобы обеспечить выплату компенсации: в предвидении гражданских исков он вынес решение о том, чтобы ответчик выпла- тил 22 000 евро в качестве гарантии освобождения под залог. Эти деньги затем были удержаны судом и в конце судебного разбирательства были автоматически доступны для выплат в качестве возмещения ущерба в сумме 18 000 евро и 4 000 евро судебных издержек.¹⁴⁸

И хотя к концу 2006 году не было ни одного реального дела, связанного с торговлей людьми, в судах рассматривалось множество гражданских дел по возмещению ущер- ба в уголовном судопроизводстве в связи с торговлей людьми, например, в случае подневольного домашнего рабства.¹⁴⁹ Неясно, получили ли на самом деле эти жертвы

¹⁴⁴ Les droits des victimes, указ. соч., p. 33. ¹⁴⁵ Ст. 728-1 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁴⁶ Brienen and Hoegen, указ. соч.,. pp. 339-342. ¹⁴⁷ Там же. ¹⁴⁸ Информация от Бенедикта Буржуа из Comité contre l’Esclavage Moderne. ¹⁴⁹ См., например, Esclavage Encore — Actualites juridique. Comité contre l’Esclavage Moderne, avril et novembre 2006. 5. Характеристики по странам 85

возмещение, вынесенное решением суда, поскольку получить информацию об испол- нении судебного решения оказалось невозможным:

Дело Сильядин.¹⁵⁰ 15-летняя тоголезская девушка была привезена во Францию для работы в качестве домработницы во французской семье с обещаниями того, что ее отправят в школу и обеспечат получение законного статуса им- мигранта. За работу ей не платили, школу посещать не разрешали, паспорт отобрали. В скором времени ее «одолжили» другой семье (семья Б). Девушка служила домработницей и была вынуждена работать с 7:30 до 22:30. Единс- твенно, что ей было разрешено, это, в виде исключения, посетить церковь в одно воскресенье. Она спала в комнате с младенцем на полу на матрасе и должна была вставать к ребенку по ночам. Девушке удалось убежать. Она устроилась работать в другом месте за соответствующую плату, но по насто- янию семьи ее вернули обратно в семью Б, где ей опять обещали узаконить ее иммиграционный статус, однако обещания снова были нарушены, и все осталось без изменений. В какой-то момент девушке удалось вернуть свой паспорт, она смогла описать свое положение соседке, которая рассказала об истории этой девушки неправительственной организации. Тогда полиция предприняла меры против этой семьи, был возбужден иск, и суд первой ин- станции принял решение о выплате ущерба в размере 15 245 евро. В октябре 2003 года суд по трудовым делам также принял решение о выплате заявителю суммы 31 238 евро в качестве задолженности по заработной плате.

Дело Фатимы О, апрель 2005 года.¹⁵¹ Мужчина был приговорен к 12 го- дам тюремного заключения, а его жена — к 6 месяцам тюрьмы. Кроме того, они должны были выплатить ущерб в размере 35 000 евро и 15 000 евро со- ответственно за принуждение к рабству двух марокканских девушек и за изнасилование одной из них. Г-н и г-жа Угальми привезли Фатиму из Ма- рокко, оформили фиктивный брак с братом мужа. Когда девушка отказалась заниматься проституцией, она подверглась неоднократным избиениям. Маж- да, так звали другую девушку, была в то время несовершеннолетней, она дала показания, что ее заставляли оказывать сексуальные услуги в качестве опла- ты за нелегальный въезд во Францию.

Мими Теле Менсах была признана виновной в 2006 году в сексуальной агрессии и насилии с применением пыток и варварским отношением. Ответ- чица была приговорена к 6 годам тюремного заключения и выплате 25 000 евро в качестве компенсации за моральный ущерб каждой из двух жертв. На момент совершения преступления, тоголезские жертвы еще были несовер- шеннолетними, их привезли во Францию с обещанием оплачиваемой работы в качестве нянь и получения образования. Они не получали ни зарплаты, ни

¹⁵⁰ Это дело было представлено в ЕСПЧ. Заявление № 73316/01, 26 июля 2005 года. ¹⁵¹ FATIMA O. — APRES LE PROCES. Comité contre l’Esclavage Moderne. 21 avril 2005. URL: http://www. esclavagemoderne.org/actujuridique.php?id=27.  86

образования и в течение нескольких лет подвергались унижению, заключе- нию, побоям и крайней степени насилия.¹⁵²

Права, предоставляемые гражданским истцам в уголовных делах, достаточно широ- кие и позволяют присуждать жертвам выплату материального и морального ущерба. Тем не менее, механизм принудительного исполнения представляется еще не столь совершенным, чтобы обеспечить получение жертвами хотя бы частичной фактичес- кой выплаты ущерба из средств ответчика.

Судопроизводство по трудовому праву

Во Франции все рабочие формально имеют минимальную защиту, даже если они работают на незаконной основе.¹⁵³ Статья L 341-6 Трудового кодекса гласит, что ра- ботодатель является единственной стороной, несущей ответственность за то, что нанимает на работу лиц без документов. Таким образом, лица без документов, при- нятые на работу, рассматриваются как жертвы, поэтому они могут обратиться в суд с иском против работодателя о нарушении своих прав. Это основано на допущении, что работодатель получает прибыль, выплачивая низкую заработную плату, не произ- водя выплаты по социальному обеспечению и т.д. Права рабочих вытекают из факта существования трудовых взаимоотношений с работодателем.¹⁵⁴ Таким образом рабо- чий, не имеющий документов, имеет право на: достойную заработную плату (которая не может быть ниже гарантированной минимальной заработной платы), оплату ра- боты за сверхурочное время, пособия, предусмотренные коллективным договором; компенсацию за ежегодный оплачиваемый отпуск; а также фиксированную компен- сацию при увольнении (эта компенсация не может быть меньше размера месячной заработной платы).

При этом всегда существуют юридические препятствия по доказательству существо- вания трудовых взаимоотношений между работодателем и неофициально нанятым работником. Однако возможности доказать оказываются ограниченными, даже при наличии свидетельских показаний, поэтому здесь представляется важным обраще- ние за поддержкой к профсоюзам, при этом для получения такого представительства вовсе не обязательно быть членом профсоюза.

Неправительственные организации GISTI¹⁵⁵ и PICUM сообщают о том, что во фран- цузских судах усиливается тенденция рассматривать лица, не имеющие документов, как нештатных сотрудников, особенно если эта работа выполняется удаленно. В та-

¹⁵² Olivia et Mabelle: esclaves en HLM. — Dans: Esclavage Encore, Comité contre l’Esclavage Moderne, No. 29, juillet 2006. URL: http://www.esclavagemoderne.org/img _ee/ee29.pdf. ¹⁵³ Информация размещена на сайте PICUM. URL: http://www.picum.org/BASIC_SOCIAL _RIGHTS/ France.htm. См. также Sans-papiers mais pas sans droits. GISTI, juin 2006, pp. 49-51. URL: http://www. gisti.org/doc/publications/2006/sans-papiers/np_sans-pap-pas-sans-droits_4.pdf. ¹⁵⁴ Согласно ст. L 341-6-1 Трудового кодекса. ¹⁵⁵ Sans papiers mais pas sans droits. Указ. соч., p. 51.  5. Характеристики по странам 87

ком качестве они выступают как подлежащие ответственности перед законом и не считаются жертвами, имеющими свои права. Все реже и реже применяется принцип, устанавливающий, что мигранты без документов, неофициально принимаемые на ра- боту, считаются жертвами. В результате становится все труднее добиваться получения правовой защиты и компенсации задержанной заработной платы.

Когда исследователи МОТ интервьюировали французских практикующих адвокатов о реализации этих прав, они узнали, что хотя право на истребование компенсации за нарушение трудовых прав и существует, нет никаких гарантий, что иммиграционные власти не воспользуются данным процессом для того, чтобы арестовать или задер- жать жертву. Данные интервью показали, что иногда работники получали эти деньги, но, к сожалению, не было предоставлено информации ни по одному фактическому делу (тем не менее, см. дело Сильядин выше).¹⁵⁶

Комитет по борьбе с современным рабством сообщает о том, что они используют тру- довое право для предъявления иска о невыплаченной заработной плате параллельно с инициированием уголовного разбирательства и выработали судебную практику в этом направлении. Эта процедура может быть использована, даже если работода- тель имеет дипломатический статус.¹⁵⁷

5.2.2.3. Арест имущества

В статье 225-25 Уголовного кодекса Франции предусматривается возможность конфис- кации имущества ответчика в качестве дополнительного наказания за преступление, связанное с торговлей людьми (разделы 1бис и 2 главы V Уголовного кодекса). Сюда включена «конфискация любой или всей собственности любого вида, движимого или недвижимого, находящейся в совместном или раздельном владении». В недавнем деле, связанном с торговлей младенцами, обвинитель требовал применить эту меру к пре- ступнику, но суд отказал.¹⁵⁸

5.2.2.4. Оказание помощи жертвам

В разделах 53(1) и 75 Уголовно-процессуального кодекса указывается, что следственные органы должны информировать жертв об их правах, которые, в частности, включают право на получение компенсации за потери и причиненный вред. Жертвы торговли людьми, являющиеся несовершеннолетними иностранцами, свидетели и гражданские истцы имеют право на получение юридической помощи. Эта помощь должна оказы- ваться с самого начала разбирательства, когда следственный отдел полиции должен

¹⁵⁶ Yun G. et Poisson V. Le traffic et l’exploitation des immigrants chinois en France. International Labour Organization, 2004, p. 106. ¹⁵⁷ Информация от Бенедикта Буржуа из Comité contre l’Esclavage Moderne. ¹⁵⁸ TGI Bobigny 13ème chambre, Affaires Ministère Public c/ Sandov, Hristova, Landouer et autres, 2 février 2007. Благодарим Джоржину Ваз Кабрал за информацию, представленную в данном абзаце.  88

проинформировать жертву об ее праве на получение консультации, начиная с этапа дознания и до вынесения обвинения.

Хартия о правах жертвы была принята в 2002 году, в ней мало деталей, но она содер- жит основную информацию для жертв. Министерство юстиции недавно разработало 40-страничное руководство о правах жертв, в котором охватываются все вопросы, ка- сающиеся компенсации, гражданских исков и получения юридической помощи.¹⁵⁹

Закон 2003 года о внутренней безопасности позволяет жертвам торговли людьми получать разрешение на проживание в стране и разрешение на работу, но на ограни- ченных условиях, включающих условие сотрудничества со следствием.¹⁶⁰ В 2006 году эти нормы были слегка ослаблены, позволяя жертве получить вид на жительство (permis de sejour), (а не разрешение на пребывание (autorisation de sejour), действую- щее только в течение трех месяцев), что обеспечивает большую безопасность жертвы. И хотя законодательство не определяет срок действия вида на жительство, сентябрь- ский указ 2007 года уточняет, что вид на жительство действителен в течение не менее шести месяцев и может быть продлен на все время судебного разбирательства.¹⁶¹

Министерство занятости и социального согласия, а также муниципальные власти Па- рижа финансируют проживание и защиту лиц, включая некоторых жертв торговли людьми, нуждающихся в безопасной обстановке. Неправительственная организация Accompagnement Lieux d’accueil Carrefour educatif et social (ALC) получает финан- сирование для перенаправления жертв в безопасное местожительство (используя возможности сети приютов Accueil Sécurisant (Ac.Sé).¹⁶² И хотя развитие такого со- трудничества государства с НПО представляет собой положительный момент, оно все же ограничено по своему масштабу и воздействию. В период с февраля 2002 года по август 2007 года 323 человека были направлены в приюты Ac.Sé, и только 235 были в них размещены.¹⁶³

В стране существует 150 независимых организаций по оказанию поддержки жертвам, большинство из которых образуют национальную сеть агентств под назва- нием INAVEM.¹⁶⁴ INAVEM предоставляет также горячую линию для консультаций (08VICTIMES), по которой в 2005 году поступило 28 300 запросов. Консультацию можно также получить по электронной почте. Данные организации получают финан-

¹⁵⁹ Les droits des victimes. Указ. соч. ¹⁶⁰ См. также Закон № 2006-911 от 24 июля 2006 года об иммиграции и интеграции. ¹⁶¹ Ст. 1, раздел 1, Указ № 2007-1352 от 13 сентября 2007 года о разрешении на проживание, защите, при- еме и предоставлении жилища иностранцам-жертвам торговли людьми и насилия и об изменении положения о въезде и пребывании иностранцев и права на жилище (постановления подзаконного акта). ¹⁶² Более подробную информацию о ALC и Ac.Sé см. веб-сайт Ac.Sé. URL: http://www.acse-alc.org. ¹⁶³ Conférence de lancement du Guide pratique — Identifier, accueillir et accompagner les victimes de la traite des êtres humains. Coordination Ac-Sé, Association ALC, 26 septembre 2007. ¹⁶⁴ Более подробную информацию см. веб-сайт INAVEM. URL: http://www.inavem.org.  5. Характеристики по странам 89

сирование от государства, как на национальном, так и на местном уровне (в 2004 году финансирование всей сети INAVEM составило 17,6 миллионов евро). Консультация предполагает консультирование и оказание помощи в получении доступа к меди- цинским, правовым, психологическим и социальным службам и предоставляется бесплатно. Являясь национальным органом, INAVEM также занимается координацией проблем жертв, содействует изменению политики и расширению информированности о правах и нуждах жертв, особенно в сотрудничестве с профессионалами, работаю- щими с жертвами. Нет информации о том, имеет ли эта организация опыт работы именно с жертвами торговли людьми. Тем не менее, они владеют определенной базой знаний, которая должна быть доступна для этой группы жертв.

Лица, не имеющие законного статуса, а также жертвы торговли людьми могут также получить бесплатную юридическую помощь от широкой сети неправительственных организаций, многие из которых имеют в своем штате юрисконсультов или юристов, или же могут направить к профессиональным юристам для получения бесплатной правовой помощи. Не все эти организации сосредотачивают свое внимание именно на вопросах, связанных с жертвами торговли людьми, но и занимаются вопросами сопутствующих или пересекающихся проблем, например, CODETRAS представляет собой ассоциацию нескольких НПО, оказывающих поддержку сельскохозяйствен- ным работникам. Правовая поддержка оказывается одним из членов этой ассоциации ESPACE; GISTI оказывает поддержку по вопросам прав мигрантов; Comité contre l’Esclavage Moderne работает с работниками, подвергшимися эксплуатации в услови- ях рабства или схожих с рабством условиях.

5.2.3. Выводы по Франции

Франция имеет хорошо развитые программы получения компенсации за счет госу- дарственных средств и средств обвиняемого и показывает некоторые положительные примеры надлежащей практики в этом отношении. Предоставляется правовая по- мощь, существует широкая сеть активно действующих опытных НПО. Тем не менее, эти системы не были разработаны с учетом жертв торговли людьми, а наказания за совершение преступления, связанное с торговлей людьми, практически не существу- ет. А это значит, что доступ к получению компенсации на практике ограничен. Также широко распространены проблемы, связанные с механизмом принудительного ис- полнения, и это значит, что хотя решения о выплате компенсаций и принимаются, выплаты производятся крайне редко. И на жертву торговли людьми ложится тяжелое бремя необходимости предпринимать меры для получения денег, если судебные орга- ны и юристы не способны и не хотят искать творческие пути по обеспечению выплаты. Процедуры принудительного исполнения становятся особенно сложными, если жерт- ва больше не проживает во Франции (например, в связи с истечением срока действия вида на жительство).

Трудовое законодательство традиционно защищает всех рабочих, не имеющих доку- ментов. Тем не менее, НПО сомневаются в том, что работники могут пользоваться этим правом без того, чтобы сведения о них не были переданы иммиграционным  90

властям. Существуют процедуры обеспечения выплаты невыплаченной заработной платы, и НПО активно их используют наряду с уголовным судопроизводством.

5.2.4. Положительная практика во Франции

• Предварительные выплаты за счет средств государственных компенсацион- ных программ; • Государственные компенсационные программы предусматривают преследо- вание обвиняемого в рамках гражданского судопроизводства; • Возмещение всех ущербов за счет средств государственных компенсацион- ных программ; • Государственные компенсационные программы рассматривают психологи- ческое насилие как одну из форм насилия; • Необязательно предъявлять гражданские иски в начале уголовного про- изводства, они могут быть предъявлены вплоть до последнего дня, когда выносится приговор суда; • Полиция обязана информировать жертвы об их правах; • Судами принят принцип выплаты существенных сумм по возмещению мо- рального ущерба; • Жертвы участвуют в уголовном разбирательстве в качестве гражданского ис- тца и имеют право на получение бесплатной юридической помощи; • Использование средств, внесенных в качестве гарантии освобождения под залог, для возмещения ущерба; • Существование широкой активно действующей сети НПО для оказания помощи различным видам жертв и примеры партнерства между НПО и го- сударственными органами; • Развивается судебная практика ведения уголовных дел параллельно с при- менением трудового права. Суд по трудовым делам присудил выплатить невыплаченную заработную плату по делу Сильядин, которая почти в два раза превышала размер гражданского иска, присужденного по уголовному делу.

5.3. Молдова

5.3.1. Правовые и институциональные основы

Молдова является участником основных международных конвенций, касающихся проблем торговли людьми и принудительного труда, а также Конвенции № 97 МОТ о трудящихся-мигрантах. Страна подписала Конвенцию Совета Европы о противо- действии торговле людьми, предусматривается подписание ECCVVC¹⁶⁵. Молдова не является членом Европейского Союза, однако она подписала Соглашение о партнерс-

¹⁶⁵ См. п. 1.2 об обязательствах, предусматриваемых национальным планом действий. 5. Характеристики по странам 91

тве и сотрудничестве с ЕС и является участником плана действий, разработанного Ко- миссией Европейского Союза, как части Европейской политики добрососедства.¹⁶⁶

С 2000 года работает специальное подразделение прокуратуры по рассмотрению дел, связанных с торговлей людьми, и других аналогичных преступлений. Уголовный ко- декс, принятый в 2002 году, определяет торговлю людьми преступлением (статьи 165 и 206), а Верховный суд дал расширенные комментарии по поводу характера и сути данного вида преступления.¹⁶⁷ Кроме того, был принят закон о предупреждении и пре- сечении торговли людьми¹⁶⁸, который утвердил национальный план действий. Для реализации этого плана был учрежден национальный комитет. Он определяет за- дачи других государственных административных органов и министерств, а также правоохранительных органов в сфере борьбы с торговлей людьми. Он определяет ряд мер, направленных на защиту, оказание помощи и принятие обязательств по ре- абилитации жертв торговли людьми, многие из которых планируется реализовывать с привлечением неправительственных организаций.¹⁶⁹

Постановлением правительства от 8 декабря 2006 года было введено в действие Положение об организации и функционировании центров по оказанию помощи и за- щите жертв торговли людьми. Оно было разработано по инициативе Министерства здравоохранения и социальной защиты во исполнение закона о предупреждении и пресечении торговли людьми, принятого в 2005 году. В Положении детально раз- работана процедура создания и функционирования территориальных центров по оказанию помощи и защиты; перечислены виды услуг, оказываемые центрами; По- ложение предусматривает финансирование центров за счет средств федерального и местных бюджетов, что будет проконтролировано правительством и местными органами власти. Получателями услуг центров являются жертвы торговли людьми, потенциальные жертвы, а также дети жертв.¹⁷⁰

6 сентября 2005 года правительства Молдовы и Соединенных Штатов Америки под- писали письмо-соглашение о совместной работе по созданию межведомственного центра по борьбе с торговлей людьми. Специальное правоохранительное подразделе- ние по борьбе с торговлей людьми, ранее находившееся в подчинении Министерству внутренних дел, было переведено в этот новый центр. Центр осуществляет програм- му защиты свидетелей и имеет свой аналитический отдел. Одной из задач программы

¹⁶⁶ См. Moldova на сайте European Commission External Relations. URL: http://ec.europa.eu/comm/external_relations/moldova/intro/index.htm. ¹⁶⁷ Постановление Пленума Высшей судебной палаты Республики Молдова № 37 от 22 ноября 2004 года «О практике применения законодательства по делам о торговле людьми и торговле детьми». ¹⁶⁸ Закон № 241-XVI от 20 октября 2005 года и № 164-167/812 от 9 декабря 2005 года. ¹⁶⁹ Копии соответствующих законов, национального плана действий, и т.д. см. Trafficking in Human Beings in Moldova: Normative Acts. OSCE and La Strada Moldova, Chisinau, 2006. URL: http://www.osce.org/documents/mm/2006/06/19678_en.pdf. ¹⁷⁰ Протокол технического координационного совещания под председательством Миссии ОБСЕ в Молдове, декабрь 2006 года.  92

по защите свидетелей является расширение услуг по защите свидетелей, включая пре- доставление консультаций в ходе всего судебного процесса.

В стране имеется сеть эффективно действующих НПО, осуществляющих деятель- ность по оказанию помощи и поддержки жертвам торговли людьми. К ним относятся La Strada, Комитет по предотвращению торговли женщинами и реабилитационный центр, работающий под управлением МОМ. Все эти организации также осуществля- ют деятельность по защите жертв торговли людьми, проводят исследования в этой области, а также предоставляют услуги жертвам торговли людьми посредством ме- ханизмов перенаправления.

5.3.2. Программы компенсации и возмещения ущерба

Закон о предупреждении и пресечении торговли людьми фактически повторяет су- ществующее законное право на получение компенсации, не развивая его дальше:

«Жертвы торговли людьми имеют право на компенсацию причиненного ущерба в соответствии с законом».¹⁷¹

Тем не менее, целью национального плана по предупреждению и борьбе с торговлей людьми¹⁷² является внедрение правовых норм, обеспечивающих доступ к получению компенсации за счет торговцев людьми или государства¹⁷³, и обеспечение внедрения законов и положений, предоставляющих доступ к компенсациям¹⁷⁴. Предполагается, что компенсация за счет государственных средств будет обеспечиваться путем:

«пополнения фонда по выплате компенсаций жертвам торговли людьми за счет средств, полученных в результате ареста и конфискации имущества, при- обретенного преступным путем».

Кроме того, предполагается:

«поднять уровень информированности жертв о возможностях получения компенсации ... [путем] оказания жертвам правовой помощи на всех стадиях уголовного разбирательства» и «обеспечения информационными материала- ми о правах и возможностях их осуществления в ходе судебного процесса».

И хотя ответственность за исполнение этих положений лежит на государственных органах, большая часть этой работы выполнялась неправительственными организа-

¹⁷¹ Ст. 23(2). ¹⁷² Одобрено Постановлением правительства № 903 от 25 августа 2005 года. ¹⁷³ П. 1.2 (e). ¹⁷⁴ П. 4.4.  5. Характеристики по странам 93

циями, так как государственные учреждения не выполняли своих обязанностей. Такое положение вещей может измениться с началом функционирования нового центра.¹⁷⁵

5.3.2.1. Государственные программы компенсации

Несмотря на обязательства, взятые в рамках национального плана действий, до сих пор не разработаны конкретные планы как по созданию государственных программ компенсации жертвам торговли людьми, так и фонда возмещения компенсаций за счет средств торговцев людьми.

До 2005 года статья 60(1) Уголовно-процессуального кодекса предусматривала государственные гарантии возмещения морального и материального ущерба, причи- ненного преступлениями, в том числе и преступлениями, связанными с торговлей людьми. Однако эта статья была изъята.

5.3.2.2. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

Уголовное и гражданское судопроизводство¹⁷⁶

В Конституции Молдовы записано, что:

«каждый человек имеет право на законное удовлетворение судом общей юрис- дикции действий, нарушающих его законные права, свободы и интересы».¹⁷⁷

Уголовный суд может потребовать от осужденного «оказать финансовую подде- ржку семье жертвы преступления» и возместить ущерб, причиненный ей, в срок, установленный судом.¹⁷⁸ Такое требование может включать возмещение морально- го и материального ущерба согласно статье 219 Уголовно-процессуального кодекса Молдовы:

«(2) … 1) возврат любого имущества равноценного по стоимости имуществу, утраченному или разрушенному вследствие противоправных дейс- твий, преследуемых по уголовному закону;

¹⁷⁵ Функции Генеральной прокуратуры и Национального комитета по борьбе с торговлей людьми, см. Human Trafficking Assessment Tool Moldova Report. ABA CEELI, June 2005, p. 86. ¹⁷⁶ Материалы данного раздела в значительной степени заимствованы у Mann L.J. and Dolea I. OSCE Trial Observation Manual for the Republic of Moldova. OSCE Mission to Moldova, 28 February 2006. URL: http://w w w.atnet.md/public/49/en/Final%20Trial%20Monitoring%20Manual%20_28%20 Feb%2006_.pdf. ¹⁷⁷ Ст. 20(1) о свободном доступе к правосудию. ¹⁷⁸ Ст. 90(6)(d),(e) Уголовного кодекса.  94

2) возмещение расходов, понесенных в связи с утраченным или раз- рушенным имуществом или с восстановлением качества, товарного вида, а также с ремонтом разрушенного имущества; 3) возмещение упущенной выгоды вследствие противоправных дейс- твий, преследуемых по уголовному закону; 4) возмещение морального ущерба или в отдельных случаях ущерба, нанесенного профессиональной репутации. (3) Материальный ущерб определяется как совершение деяний, преследу- емых по уголовному закону, если он отражает расходы, понесенные на: 1) лечение и медицинскую помощь, оказанную пострадавшей стороне; 2) погребение пострадавшей стороны; 3) выплату страховки, возмещение убытков и пенсий; 4) исполнение депозитного соглашения. (4) Определяя размер денежной компенсации за моральный ущерб, суд может принять во внимание физические страдания жертвы, эстети- ческий ущерб, потерю надежды на жизнь, потерю веры в супружескую верность, потерю чести вследствие оговора, психологические страда- ния, связанные со смертью близких родственников и т.д.».

Существуют достаточно широкие определения ущерба, которые могут охватывать невыплаченную заработную плату и физические страдания, тем самым жертва полу- чает широкие возможности при предъявлении иска, а судья достаточные юридические полномочия для вынесения решения о компенсации в случае доказанности понесен- ного убытка.

Национальное уголовное законодательство устанавливает различия между «жертвой преступления», «гражданским истцом», «пострадавшей стороной» и «свидетелем». Объем прав участника процесса зависит от его статуса. Жертвы имеют право требо- вать быть признанным пострадавшей стороной или гражданским истцом.¹⁷⁹

«Жертва» определяется как любое физическое или юридическое лицо, понесшее моральный, физический или материальный ущерб вследствие преступления. Жертва должна подать иск в компетентные органы, чтобы быть официально зарегис-

¹⁷⁹ Activity Report 2003-2006. Chisinau, Centre for Prevention of Trafficking in Women, 2007, p. 19. URL: http://www.antitraffic.md/reps/arts/raport_eng.pdf По этому отчету классификация жертв тор- говли людьми, представленная этой организацией, выглядит следующим образом: «В качестве жертвы — из общего числа пострадавших от торговли людьми только 22 получили ста- тус жертвы, то есть один из пяти пострадавших. В качестве потерпевшей стороны — 79 из всего числа пострадавших в результате торговли людьми были признаны потерпевшими. Каждый пятый (20) был признан потерпевшим несколько раз. В качестве гражданского истца — были признаны те, кто ходатайствовал об определении и возме- щении ущерба, причиненного им в результате преступления. То есть 85 от общего числа жертв». (Однако эти цифры могут отражать двойной учет, поскольку жертвы могут иметь одновременно больше, чем один статус.) 5. Характеристики по странам 95

трированной в качестве жертвы преступления.¹⁸⁰ (В национальном законодательстве отсутствует положение, признающее жертвами лиц, являющихся родственниками жертвы.) Жертвы имеют право на получение информации от следственных или су- дебных органов относительно принятых решений, касающихся прав и интересов жертвы.¹⁸¹

Согласно уголовному процессуальному праву, жертвы также имеют право быть признанными «гражданскими истцами» в гражданском деле в рамках уголовного судопроизводства против того же обвиняемого.¹⁸² Это дает право жертве требовать возмещения морального или материального ущерба, причиненного в результате преступления и возбужденного дела.¹⁸³ Выступая в качестве стороны гражданского процесса, жертва вправе также требовать возврата собственности, изъятой органами с ее согласия в качестве доказательства в суде, а также возврата собственности, изъ- ятой лицом, совершившим преступление.¹⁸⁴

Жертва может быть признана «потерпевшей стороной», т.е. физическим лицом, кото- рому в результате преступления причинен моральный, физический или материальный ущерб. Сразу же после определения квалификационных критериев и по согласова- нию с жертвой в соответствии с законодательством следственные органы издают постановление, признающее жертву пострадавшей стороной.¹⁸⁵ Наряду с получением дополнительных прав потерпевшая сторона также принимает на себя обязательства давать показания следственным органам, органам обвинения и суду.

Выступая в судебном процессе в качестве официальной стороны, пострадавшая сто- рона и гражданский истец получают право подавать ходатайства, поддерживать обвинения, а также представлять на рассмотрение документы и иные доказательс- тва. Они имеют право подавать жалобы на действия следователя или суда. Они имеют право участвовать в судебных прениях по вопросам причиненного ущерба.¹⁸⁶

Наследники пострадавшей стороны или гражданского истца приобретают те же права, что и умерший.¹⁸⁷ Жертве, имеющей статус пострадавшей стороны или гражданского истца, должна быть предоставлена возможность на возмещение расходов, понесенных во время судебного разбирательства.¹⁸⁸ Это включает возмещение расходов, связан- ных с выявлением свидетелей, находящихся в другой стране, транспортных расходов,

¹⁸⁰ Ст. 58(1),(2) Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸¹ Ст. 58(3) и 62 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸² Ст. 58(3)(6) Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸³ Ст. 61 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸⁴ Ст. 62(1)(20) Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸⁵ Ст. 59(1)-(2) Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸⁶ Ст. 60 и 62 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸⁷ Ст. 81 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁸⁸ Ст. 7 Рамочного решения ЕС о статусе жертв в уголовном судопроизводстве.  96

а также расходов на установление технологических видов связи, например, телефон- ной или видео связи.

Уголовно-процессуальный кодекс требует, чтобы все судебные решения включали ре- шение о возбуждении гражданского иска. Он предоставляет суду право принимать решение о возмещении материального ущерба и решение относительно специальной конфискации независимо от того, был ли жертвой предъявлен иск.¹⁸⁹ Суд также имеет право на выделение гражданского иска и направление его в гражданское судопроиз- водство для принятия окончательного решения.

Многочисленные возможности установления статуса в уголовном суде могут показаться путанными и на практике потребовать от жертвы многократной дачи по- казаний. Тем не менее, они предоставляют жертве процессуальную правоспособность и, соответственно, права и дают ей возможность на представительство в судебном заседании.

Уголовно-процессуальный кодекс требует исполнения «решений суда по гражданским делам, приказов и судебных решений».¹⁹⁰ После вынесения окончательного решения суд выдает заявителю ордер на выплату компенсации. Документ о немедленном ис- полнении также может быть выдан после вынесения окончательного приговора.¹⁹¹ Судебный пристав приступает к процедуре исполнения приказа по требованию за- явителя или на основании приказа судьи.¹⁹² Однако в соответствии с новым кодексом ответственность за «надлежащее и быстрое исполнение приговора» лежит на Управ- лении по приведению в исполнение судебных решений при Министерстве юстиции.¹⁹³ Имеются сообщения о том, что такая система исполнения судебных решений явля- ется «запутанной».¹⁹⁴ Гражданско-процессуальный кодекс также предусматривает исполнение судебных решений¹⁹⁵, в том числе и немедленное исполнение в отдельных случаях¹⁹⁶, несмотря на возникновение проблем, связанных с отказом государства применить процедуру исполнения, объясняемую нехваткой средств¹⁹⁷.

Согласно данным неправительственной организации Centre for Prevention of Trafficking in Women (CPTW):

¹⁸⁹ Ст. 385 (11) и ст. 397(1),(2),(4),(5) Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁹⁰ Ст. 336 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁹¹ Ст. 338 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁹² Ст. 343 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁹³ Ст. 349 Уголовно-процессуального кодекса. ¹⁹⁴ Протокол на техническом координационном совещании, 8 февраля 2006 года. ¹⁹⁵ Ст. 258 Гражданско-процессуального кодекса. ¹⁹⁶ Ст. 255 Гражданско-процессуального кодекса. ¹⁹⁷ Протокол на техническом координационном совещании, 8 февраля 2006 года. 5. Характеристики по странам 97

«большинство гражданских исков, поданных в суд против торговцев людьми, относится к искам о возмещении только морального ущерба в связи с тем, что отсутствует доказательная база, подтверждающая при- чинение материального ущерба. Более того, расходы, понесенные в связи с репатриацией, лечением, восстановлением документов и судебные издержки, оплачивались CPTW и МОМ. В среднем размер морального ущерба, за- прашиваемый жертвами торговцев людьми, составляет 50 тысяч леев. В двух третях судебных разбирательств после вынесения обвинительного приговора суды принимают, в принципе, иски по возмещению материального ущерба, подготовленные юристами CPTW, направляя их в гражданское судо- производство для определения точного размера морального и материального ущерба, заявленного жертвой».¹⁹⁸

106 прекращенных дел, связанных с торговлей людьми за период с 2004 по сентябрь 2005 годов, было проанализировано в совместном отчете по проекту, осуществленно- му Посольством США и Высшей судебной палатой. 45 (38) из 84 жертв подало иски о возмещении ущерба, 11 из которых (9) было удовлетворено. К сожалению, в отчете не указаны причины отклонения и удовлетворения исков. Представляется, что неко- торые иски были переданы на рассмотрение гражданским производством. Средний размер компенсации жертве составил 12 618 леев. Из отчета неясно также, было это возмещение материального или морального ущерба.¹⁹⁹

В отчете CPTW за 2005 год указано, что из 79 жертв 38 возбудили гражданские иски за причинение ущерба преступными деяниями.²⁰⁰ Все 8 гражданских исков о возме- щении ущерба, рассмотренных в суде, были удовлетворены, а также в двух случаях были приняты административные меры. Минимальная сумма, полученная жертвой, составила 5 000 леев, а максимальная равнялась 180 000 леев. (В отчете не приводится никаких подробностей дел, неясно также, каково соотношение между исками по воз- мещению материального и морального ущерба.)

Не приведены также объяснения диспропорции между размерами предъявленных и удовлетворенных исков, равно как и основания для предъявления исков на возме- щение морального ущерба. Кроме того, нет конкретных данных о том, получили ли жертвы присужденных сумм компенсации. Поэтому, сложно понять судебную прак- тику в отношении реализации жертвой права на получение компенсации в Молдове. Было бы весьма полезным, если бы была проведена последовательная оценка всех дел, связанных с торговлей людьми, по которым было проведено судебное расследо- вание. Как бы то ни было, в Молдове существует практика предъявления исков на

¹⁹⁸ Activity Report 2003-2006. Указ. соч., p. 19. ¹⁹⁹ Cojocaru C. and Wiseman H. Trafficking in Persons — An in-depth Analysis of Closed Criminal Case Files in Moldova for 2004-September 2005. June 2006, p. 28. ²⁰⁰ Имейте в виду, что некоторые из этих примеров, а также примеры, приведенные в отчете Посоль- ства США (см. там же), могут быть одними и теми же. CPTW выступала в качестве партнера при подготовке отчета Посольства.  98

возмещение морального ущерба и принятия их судами, хотя и с разбросом присуж- даемых сумм.

В случаях, когда проблемы с подачей гражданского иска в процессе уголовного дела не решены, или же в случае, когда уголовное дело не заведено, жертвы торговли людьми могут возбудить судебное дело против торговца людьми/эксплуататора в гражданском судопроизводстве. Это предусмотрено статьей 1398 Гражданского кодекса. Согласно этой статье лицо, применяющее незаконные действия в отношении другого лица, обя- зано возместить материальный, а в случаях, предусмотренных законом, и моральный ущерб, причиненный действием или бездействием.

Иски по трудовым делам

Статья 44 Конституции Молдовы запрещает применение принудительного труда. В случаях применения принудительного труда может быть возбуждено дело по граж- данскому или уголовному судопроизводству, как будет описано ниже. Жертва может также воспользоваться статьями Трудового кодекса.

Статья 7 Трудового кодекса запрещает принудительный труд, определяемый как принудительное склонение лица к выполнению работы, которую по собственному желанию и воле он бы не выполнял. К действиям, определяемым как принудитель- ный труд, согласно статье 7, пункту 4, относятся:

• несвоевременная выплата заработной платы или ее частичная выплата; • неспособность работодателя обеспечить коллективную или индивидуальную социальную защиту или случаи, когда здоровье или жизнь работника подвер- гается опасности.

Статья 329 Трудового кодекса гласит, что работодатель обязан полностью компенси- ровать материальный и моральный ущерб, причиненный работнику вследствие его работы или незаконного отстранения от работы. Иски по трудовым спорам могут быть поданы в суд в течение одного года с момента увольнения или вынужденного увольнения вследствие нарушения его прав или же в течение трех лет с момента на- ступления соответствующего права для работника.²⁰¹

В случае принудительного труда согласно статье 7 Трудового кодекса работник может подать иск в суд по статье 355 Трудового кодекса, даже тогда, когда у него нет пись- менного трудового договора, подписанного работодателем. Письменный трудовой договор необходим только в тех случаях, когда работодателем выступает компания. Статья 58 пункт 3 Трудового кодекса гласит, что если трудовой договор не подписан, он считается подписанным на неопределенный срок и вступившим в силу с даты, ког- да работодатель нанял работника. Если работник сумеет доказать, что он был нанят на работу, работодатель будет обязан подписать соответствующий договор.

²⁰¹ Ст. 355 Трудового кодекса.  5. Характеристики по странам 99

5.3.2.3. Арест имущества

Уголовно-процессуальное законодательство в Молдове разрешает государству брать на себя право собственности на имущество, которое было использовано при соверше- нии преступления, или на доходы, полученные от совершенного преступления. Если это имущество больше не существует, государство имеет право конфисковать иму- щество равной ценности. Имущество подлежит конфискации, даже если преступнику еще не вынесен обвинительный приговор.²⁰² Такие полномочия не получили широкого применения для возмещения жертвам компенсации при рассмотрении дел, связан- ных с торговлей людьми.

Национальный план действий предполагает создание компенсационного фонда для жертв торговли людьми за счет средств, полученных в результате ареста и кон- фискации имущества торговцев людьми, нажитого преступным путем. На момент проведения исследования не было предпринято никаких мер для реализации это- го плана.

5.3.2.4. Оказание помощи жертвам

Национальный план действий гарантирует предоставление правовой помощи жерт- вам торговли людьми на всех этапах судебного разбирательства. Точно также закон о предупреждении и пресечении торговли людьми гласит, что «свободный доступ к правосудию» является базовым принципом борьбы против торговли людьми.²⁰³ Уго- ловно-процессуальный кодекс требует, чтобы жертве были предоставлены бесплатные юридические услуги в соответствии с обязанностью суда обеспечить защиту и безо- пасность жертв и свидетелей. Юридическая помощь жертвам может быть обеспечена либо по их просьбе, либо по инициативе суда.²⁰⁴ Жертвы, являющиеся иностранными гражданами или лицами без гражданства, также имеют право на получение бесплат- ной юридической помощи на всех этапах уголовного процесса, а также гражданского производства в отношении дел, связанных с торговлей людьми.²⁰⁵ Генеральная проку- ратура, в частности, «осуществляет контроль за соблюдением прав человека, включая жертв торговли людьми». Однако правительство не выделяет средства для оказания такой помощи и, фактически, эти услуги предоставляются неправительственными ор- ганизациями и филиалами МОМ за счет средств из других источников.

Согласно этому закону, из всех форм «социальной реабилитации» и оказания «за- щиты и помощи» жертвам особо выделяется «юридическая помощь».²⁰⁶ Центры по

²⁰² Ст. 106(1),(4) Уголовно-процессуального кодекса, см. также ст. 203-210 (выделение общей процедуры ареста имущества). ²⁰³ Ст. 4(e) закона о предупреждении и пресечении торговли людьми, № 241-XVI, 20 октября 2005 года. ²⁰⁴ Ст. 58(4)(2) Уголовно-процессуального кодекса. ²⁰⁵ Ст. 24(4) закона о предупреждении и пресечении торговли людьми. ²⁰⁶ Ст. 16 и 20(1) закона о предупреждении и пресечении торговли людьми.  100

защите (предусмотренные законом от декабря 2006 года) должны иметь средства для оказания «срочной юридической помощи», а неправительственные организации мо- гут защищать и оказывать помощь жертвам торговли людьми, включая защиту их интересов в уголовных или гражданских делах.²⁰⁷ Все еще остается неясной роль но- вых центров в подкреплении обязательств правительства или в финансировании услуг адвокатов по представительству в судах.²⁰⁸

Чрезвычайно важно, чтобы жертвы/свидетели осознали различные варианты своего участия в судебном разбирательстве. Объем прав жертвы на получение информации зачастую меняется в зависимости от ее процессуального статуса, например, статуса потерпевшей стороны, стороны гражданского процесса, или свидетеля, поэтому так важна их осведомленность по этим вопросам на самой ранней стадии. На самом деле наблюдается тенденция направления жертв в НПО для получения консультаций, поэ- тому представляется достаточно сложным оценить роль государства в осуществлении жертвой права на получение информации.

5.3.3. Выводы по Молдове

Государство предприняло серьезные шаги в области законодательных и практичес- ких мер регламентирования проблем, связанных с торговлей людьми и с оказанием поддержки жертвам торговли людьми. Кроме того, правительство могло бы рассмот- реть ратификацию ECCVVC и реализацию государственных программ или программ возмещения компенсации жертвам торговли людьми, финансируемых из других источников.

Уголовные суды могут принимать решения о выплате компенсации по иску, подан- ному жертвой в возмещение самых разных видов ущерба. К тому же судья вправе по собственной инициативе разрешить вопрос о возмещении материального ущерба, причиненного преступлением. Нет никаких доказательств применения такого пра- ва, инициированного судом в ходе уголовных дел, но это право очень важно, и оно существует не во всех странах. Уголовно-процессуальный кодекс предусматривает подробные и конкретные права жертв преступлений, которые могут меняться в за- висимости от их статуса в ходе судебного разбирательства. Кроме того, они имеют право быть представленными в суде на бесплатной основе, хотя на практике такое право государством не обеспечивается. Ряд исков о возмещении морального ущерба был успешным. Тем не менее, качество, успех исков и их исполнение требует дальней- шего анализа с тем, чтобы выявить существующие барьеры для осуществления права жертвы на компенсацию. Соответствие качества и характера иска и определения его размера может быть достигнуто путем обеспечения руководящими материала- ми, посредством обучения юристов, прокуроров и судей. Многие решения, принятые по искам, могут остаться неисполнеными. Необходимо уделять более пристальное

²⁰⁷ Ст. 17(1) и 20(1),(7) закона о предупреждении и пресечении торговли людьми. ²⁰⁸ Ст. 11(5) закона о предупреждении и пресечении торговли людьми.  5. Характеристики по странам 101

внимание развитию механизма более эффективного исполнения судебных решений и практики ареста имущества.

Существует также право в отношении использования принудительного труда, когда иски подаются в суды по трудовым делам, по которым присуждаются компенсации. Такое право применимо даже тогда, когда выясняется, что нет официально подписан- ного трудового договора.

В стране действует сеть активных и профессиональных НПО, которые оказывают поддержку, предоставляют консультации и оказывают услуги по представительству жертв в судебных процессах, иногда выполняя, таким образом, функции государства (например, оплачивая расходы по доставке свидетелей).

5.3.4. Положительная практика в Молдове

• Наличие закона о предупреждении и пресечении торговли людьми, который укрепляет и усиливает иные существующие права и улучшает координацию; • Признанное законом право на получение бесплатной юридической помощи; • Право быть участником уголовного дела; • Возможность инициирования судом выплаты некоторых элементов компенсации; • Существование принятой судебной практики по возмещению морального ущерба в делах, связанных с торговлей людьми; • Государство предпринимает шаги для координации и финансирования госу- дарственной программы защиты и поддержки жертв торговли людьми; • Наличие сети активных НПО по оказанию поддержки и помощи жертвам, в том числе, по предоставлению юридической помощи и услуг по представи- тельству в суде и отстаиванию и защите интересов жертв; • Создание специализированного подразделения прокуратуры по борьбе с тор- говлей людьми.

5.4. Румыния

5.4.1. Законодательная основа

Румыния является стороной UNTOC и Протокола о торговле людьми, Конвенции МОТ № 130 o принудительном труде, Конвенции Совета Европы о противодействии торговле людьми и ECCVVC. Являясь страной, недавно принятой в члены Европейс- кого Союза, Румыния связана обязательствами по всем соответствующим директивам и решениям.

В последнее время Румыния предприняла меры по приведению своего национального законодательства в соответствие с международными обязательствами. Были приня- ты и введены в действие следующие законы: Закон № 678/2001 о борьбе с торговлей людьми, Закон № 211/2004 о некоторых мерах, направленных на защиту жертв пре-  102

ступлений, и Закон № 272/2004 о поддержке и защите прав ребенка. Были созданы два специализированных органа: национальное агентство по защите семьи и националь- ное агентство по пресечению торговли людьми и мониторингу помощи, оказываемой жертвам торговли людьми.

В стране имеется ряд неправительственных организаций, активно работающих в сфере предоставления юридических консультаций и оказания помощи, а также под- держки функционирования приютов и оказания других услуг. Представляется, что данные услуги не основаны на соглашении с правительством, хотя и предоставляют- ся в сотрудничестве с ним.

5.4.2. Программы компенсации и возмещения ущерба

5.4.2.1. Государственные программы компенсации²⁰⁹

Закон о некоторых мерах, направленных на защиту жертв преступлений вступил в действие 1 января 2005 года.²¹⁰ В законе рассматривается целый ряд вопросов, как-то: оказание юридической помощи, оказание жертвам консультационных услуг, выплаты компенсаций в качестве возмещения материального ущерба за счет средств государс- твенного фонда. Выплата компенсаций предусмотрена только для «жертв тяжких преступлений», которые включают преступления, связанные с насилием над личнос- тью и преступления, совершенные на сексуальной почве.²¹¹ Закон распространяется на преступления, совершенные на территории Республики Румыния, когда заявителем выступает румынский гражданин или иностранец, законно проживающий в Румынии, в случаях, когда такие обязательства вытекают из международных соглашений, к ко- торым присоединилась Румыния.

Закон гласит, что в этих случаях выплата компенсации жертвам предоставляется на основании запроса/заявления только в случае, если «в течение 60 дней с мо- мента совершения преступления жертва уведомила об этом органы уголовного преследования».²¹² Тем не менее, 60-дневный срок может считаться с момента, ког- да для жертвы разрешились проблемы физического или психологического характера, которые препятствовали уведомлению правоохранительных органов о случившем-

²⁰⁹ Этот раздел был подготовлен благодаря информации и помощи Александру Сурчела, адвоката НПО ADPARE, Румыния, с использованием материала от Victims — Support and Assistance. Council of Europe, September 2006, pp. 234-235. См. также документа, представленного Еудженией Кивулеску, генеральным прокурором Апелляционного суда города Плоешты, на конференции, организован- ной Институтом Людвига Больцмана в Вене в марте 2007 года. ²¹⁰ Внеочередное постановление Правительства № 211/2004 о некоторых мерах, направленных на за- щиту жертв преступлений. ²¹¹ Определяются как убийство, покушение на убийство, серьезные телесные повреждения и пред- намеренные преступления, повлекшие за собой смерть или серьезные телесные повреждения, насилие, сексуальное надругательство над несовершеннолетним, сексуальные извращения, совер- шенные над несовершеннолетним или с особой жестокостью. ²¹² Ст. 23(1) Законa № 211/2004 о некоторых мерах, направленных на защиту жертв преступлений. 5. Характеристики по странам 103

ся. Это значит, что для того, чтобы получить право на подачу иска, жертва должна захотеть участвовать в судебном производстве. Такое положение вещей было про- анализировано ЮНИСЕФ, который представил различные точки зрения на данную проблему:

«Государственные органы, за исключением судов общей юрисдикции, по- лагают, что это хорошая норма в том смысле, что она побуждает жертву сотрудничать с судебными органами в деле раскрытия и судебного преследо- вания преступления. В то же время она чинит препятствия потенциальным «спекулянтам», т.е. лицам, которые готовы предъявлять иски на получение компенсации, не будучи признанными потерпевшей стороной.

Тем не менее, представители гражданского общества, социальные работники и психологи, которые непосредственно занимаются вопросами восстанов- ления и реабилитации жертв торговли людьми, предупреждают, что такая позиция властей приводит к ситуации, когда жертва не получает никакой помощи как раз тогда, когда она больше всего нуждается в ней, поскольку жертве преступления необходимо более длительное время для восстанов- ления поведенческой стабильности. По мнению некоторых опытных в этой области психологов, нарушения в результате посттравматического стресса могут проявиться в течение 6-12 месяцев после того, как жертва была ос- вобождена из рабства. Не в последнюю очередь имеет значение решение, которое жертва должна принять для себя о готовности противостоять нега- тивному общественному мнению, связанному с обстоятельствами, в которых она оказалась (или воспринимаемому жертвой таковым в связи с другими факторами), преодолеть недоверие к государственным институтам (также подогреваемое торговцами людьми с целью удержания жертвы в рабстве) и, не в последнюю очередь, чтобы избежать психологического комплекса свя- зи с агрессором. (Несомненно, торговцы людьми все успешнее пользуются этим оружием.)»²¹³

Однако окончательное решение о выплате компенсации не зависит от того, уста- новлена ли личность лица, совершившего преступление. В действительности закон содержит целый ряд критериев, обусловленных тем, установлен преступник или нет. В случае, если преступник установлен, дается годичный срок с момента завершения уголовного дела для подачи иска. Кроме того, жертва также должна подать граж- данский иск в уголовное судопроизводство (за исключением случаев, когда судебное производство по делу прекращено), преступник должен быть платежеспособным или безвестно отсутствующим, а жертва не должна получить полной компенсации от стра- ховщика. В случае, когда преступник не установлен, у жертвы есть трехлетний период

²¹³ Evaluation of Antitrafficking Policies in Romania. UNICEF, p. 43. URL: ht tp://w w w.chi ldtra f f ick ing.org/pd f/user/U NICEF_ Eva luation _of_ A ntitra f f ick ing _ Policies_in_Romania.pdf.  104

для подачи иска, а если жертва является несовершеннолетним лицом, то трехлетний срок наступает с момента достижения жертвой 18 лет.

Существуют и другие критерии, дающие жертве право на получение компенсации, и связанные с личностью самой жертвы, а именно жертва не должна быть признана виновной в участии в организованной преступной группировке либо в совершении других тяжких насильственных преступлений. Жертва также не должна провоциро- вать преступника на самооборону, ни давать повод преступнику для агрессии. Под «провоцированием», вероятно, имеется в виду физическое нападение, а под «пово- дом» — словесная стычка.

Иски о выплате компенсации подаются в суды второй инстанции по месту жительс- тва жертвы. В каждом регионе созданы службы испитательного срока и защиты жертв. Иски о компенсации рассматриваются Советом по выплате финансовых компенсаций жертвам преступлений, в состав которого входит, как минимум, два судьи. Процеду- ра не требует дачи устных показаний, но обычно жертва должна присутствовать на заседании.

Если заявление подается без промедления, то «предварительная выплата» может быть предоставлена уже в самом начале расследования.

Выплаты компенсаций, осуществляемые за счет средств государственной программы, покрывают расходы на госпитализацию, медицинские услуги, расходы на погребение, на возмещение материального ущерба (например, ущерб, нанесенный определенно- му имуществу, имеющему рыночную ценность), на потерю доходов и содержание иждивенцев.

Программа не предоставляет возмещения морального ущерба, хотя соответствующий иск и может быть подан в гражданское судопроизводство (см. ниже). Любые выплаты, осуществленные в результате гражданского иска о возмещении виновником ущерба или же выплаченные по страховке, могут быть вычтены из компенсационных выплат (или наоборот).

Несмотря на теоретическое сходство с европейскими стандартами, данная программа еще не работает как надо с точки зрения ее практического применения. Хотя госу- дарственные фонды не особенно забюрократизированы, их финансирование остается недостаточным. Кроме того, по-прежнему существует проблема враждебности или антагонизма в поведении судей и прокуроров по отношению к жертвам торговли людьми, воспринимаемых ими «столь же виновными, как и преступники».²¹⁴ Сущес- твуют также проблемы, связанные с информированием жертв об их правах (см. ниже раздел 5.4.2.4 «Оказание помощи жертвам»).

²¹⁴ Ответы на анкету адвоката ADPARE.  5. Характеристики по странам 105

Законодательство не слишком много уделяет внимания детям. Это объясняется тем, что возмещение ущерба ограничивается определенными видами материального вре- да. В случае присуждения компенсации в денежном выражении эти средства должны находиться в управлении законных опекунов ребенка, а в этой области как раз обыч- но отсутствует защита или наблюдение со стороны органов, занимающихся защитой детей. Это означает, что денежные средства могут быть использованы не в пользу детей.

Эта программа находится еще в начальной стадии своего развития, и до настоящего времени не выявлено ни одного случая успешного иска, предъявленного жертвой тор- говли людьми, по которому она получила бы государственную компенсацию. Жертвы торговли людьми ограничены критериями доказанности жестокости преступления, лимитом времени для сообщения о преступлении и видами причиненного ущерба (например, никакого возмещения морального ущерба).

5.4.2.2. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

В соответствии с Румынскими Уголовным кодексом и Гражданским кодексом²¹⁵, гражданский иск может быть подан против торговца людьми, против его родителей/ опекунов (если он несовершеннолетний) или против его работодателя (если преступ- ление связано с работой преступника). Иск может быть возбужден одновременно с уголовным делом и предъявлен тому же судье, либо же он может быть выделен в от- дельное судебное дело гражданским производством. На практике первый вариант встречается чаще всего. Бывают случаи (правда, чрезвычайно редкие), когда граж- данский иск завершается успешно, даже когда уголовное дело не имеет успешного завершения. Однако, если гражданский иск, поданный в уголовном деле, не заверша- ется успешно, он не может быть переквалифицирован и подан отдельно в гражданское производство.

Право на подачу гражданского иска не зависит от гражданства или проживания на территории Румынии. Иск на получение компенсации за счет государственной про- граммы может быть подан даже тогда, когда преступление не относится к разряду «тяжких». Уровень тяжести преступления может лишь повлиять на размер возмеща- емого ущерба.

Как и во всех юрисдикциях, необходимо подтвердить наличие причинной связи меж- ду ущербом, причиненным совершенным преступлением, и ущербом, заявленным в иске. Эта связь должна быть установлена путем представления доказательств на су- дебном заседании, на котором обычно присутствуют как заявитель, так и ответчик. Учитывая, что большинство гражданских исков рассматривается в ходе уголовного производства, то как жертва, так и обвиняемый дают устные показания в ходе уго-

²¹⁵ Ст. 998-1002 Румынского Гражданского кодекса устанавливают ответственность за ущерб, причи- ненный противоправными действиями.  106

ловного процесса.²¹⁶ Необходимо отметить, что, если иск рассматривается только гражданским производством, присутствие и устные показания заявителя не всегда обязательны.

Совершенно очевидно, что требование о физическом присутствии жертвы в уголов- ном суде и необходимость давать устные показания со всеми вытекающими отсюда рисками и травмами для жертвы, являются одним из основных сдерживающих фак- торов участия в уголовном деле и достижения успеха по иску о компенсации. Кроме того, уголовные дела могут длиться очень долго, часто на их рассмотрение уходят даже не месяцы, а годы.

Гражданские суды могут принимать решения по тем же категориям, что и про- грамма компенсации с добавлением возмещения «морального» ущерба. Это предполагает компенсацию исключительно за причинение физического вреда и пси- хического расстройства, моральных страданий, стресса, ущемления репутации и престижа. Концепция возмещения морального ущерба была вновь введена после падения коммунистического режима. Расчет и выплата морального ущерба все еще широко дискутируются юристами и представителями судебных органов Румынии. Это может привести к некоторой избирательности и несоответствия принятых решений. Такой ущерб рассчитывается судом в соответствии с данными, имеющимися у суда, по факту иска, поданного жертвой, серьезности иска и любого морального ущерба. Доказательства причиненного ущерба должны быть представлены независимо от ха- рактера судебного производства (например, ущерб за причинение физического вреда и психического расстройства требует представления медицинских справок). Все дру- гие виды ущерба должны быть подтверждены квитанциями и документами или же свидетельскими показаниями по договорам или доходам на сумму ниже 250 леев.²¹⁷

По данным румынского прокурора, было выявлено только четыре случая торгов- ли людьми, когда жертве была назначена компенсация. Такое ограниченное число исков напрямую влияет на веру других жертв торговли людьми в то, что судебная система гарантирует возмещение ущерба.²¹⁸ НПО ADPARE сообщила об одном деле, связанном с сексуальной эксплуатацией трех женщин в Турции, в результате одна из них оказалась беременной, она предъявила иск на возмещение материального и морального ущерба в гражданское производство. Двум жертвам была присуждена компенсация в размере 5 000 леев, компенсация третьей составила 4 000 леев. Торгов- цы людьми были приговорены к тюремному заключению на 12 лет 8 месяцев и 8 лет. Результаты дела были обобщены, и в 2006 году был подан встречный иск в Апелля-

²¹⁶ Определенный вид защиты предусмотрен законом № 682/2002 о защите свидетелей. ²¹⁷ До ревальвации лея в 2006 году бремя заявителя по предоставлению документальных подтверж- дений по всем контрактам или доходам на сумму свыше 250 леев было очень тяжелым (250 леев составляли очень малую сумму). Это мешало подаче исков. Однако 250 новых леев эквивалентно 2,5 млн. старых леев, так что проблема оказалась решенной. ²¹⁸ Информация, предоставленная Юлией Дьякону, прокурором, на семинаре БДИПЧ в Барселоне, де- кабрь 2007 года.  5. Характеристики по странам 107

ционный суд. Тем не менее, проблемы, связанные с исполнением решений суда, все еще сохраняются.

После вынесения судом решения о возмещении гражданского иска жертва стал- кивается с проблемой получения этой компенсации от торговца людьми/опекуна/ работодателя. Если выплата не производится по доброй воле, жертва должна обра- титься к судебному исполнителю в гражданском исполнительном производстве, что само по себе чрезвычайно сложно и сопряжено со значительными затратами. Очевид- но, что компенсация, возможно, никогда не будет выплачена.

Иски по трудовым делам

В соответствии с положениями Трудового и Гражданского кодексов может быть воз- бужден иск о невыплаченной или недоплаченной заработной платы в зависимости от вида заработной платы. Доходы, получаемые в соответствии с Трудовым кодексом, должны быть на уровне минимальной заработной плате, устанавливаемой прави- тельством ежегодно, которая может быть пересмотрена в зависимости от условий рынка труда. По сообщениям НПО, в Румынии были выявлены лишь несколько слу- чаев эксплуатации рабочих-мигрантов, поэтому имеющийся опыт оказывается явно недостаточным, чтобы получить представление о том, с какими трудностями прихо- дится сталкиваться рабочим-мигрантам при подаче исков в рамках судебной системы Румынии.

5.4.2.3. Арест имущества

Закон о борьбе с торговлей людьми предоставляет четкие права на арест имущес- тва, если суды имеют дело с преступлениями, подпадающими под этот закон. Этот закон распространяется на «денежные средства, ценности или другое имущество, полученное в результате совершения преступлений» или «которые послужили ору- дием совершения преступления». Сюда также включены «транспортные средства, используемые для перевозки жертв торговли людьми, и помещения, используемые для проживания этих лиц,… если они принадлежат преступникам». Однако все еще остается неясным, как будут распоряжаться этими средствами (например, будут ли они направлены в государственный фонд) или они будут использованы для возмеще- ния любых ущербов или компенсаций исков, предъявляемых свидетелем в суде.

5.4.2.4. Оказание помощи жертвам

Теоретически, любой орган правосудия (органы следствия, обвинение, судебные орга- ны) обязаны информировать жертв об их правах при первом же контакте с ними. Эта практика недостаточно хорошо применялась вплоть до появления Закона № 211/2004 о некоторых мерах, направленных на защиту жертв преступлений, содержащего более конкретные положения по этому вопросу чем в законе о борьбе с торговлей людьми. Тем не менее, применение этого права все еще недостаточно, и НПО продолжают брать на себя эту роль. По сообщениям одного практикующего адвоката, хотя деятельность  108

НПО и является эффективной, она проводится в отсутствие официального соглаше- ния о сотрудничестве с властями и недостаточно финансируется.²¹⁹

Лица, предоставившие комментарии, также настаивают на том, что в связи с отсутс- твием в любом законе определения такого понятия, как «жертва», жертва может быть неправильно квалифицирована или не признана как таковая, и тогда жертва теряет право на получение защиты, включая получение компенсации.²²⁰ Например, в ходе судебного процесса судьи зачастую неправильно квалифицируют жертву как «сви- детеля», а не как «потерпевшую сторону», в результате чего она лишается некоторых законных прав.²²¹

Согласно Закону о борьбе с торговлей людьми и Закону о некоторых мерах, направ- ленных на защиту жертв преступлений, в течение трех месяцев (или шести месяцев, если речь идет о детях) жертвам преступлений, подпадающих под эти законы, долж- на быть оказана бесплатная психологическая помощь. Такие консультации должны предоставляться государственной службой по защите свидетелей и социальной ре- интеграции жертв.

Несмотря на имеющееся в Законe о борьбе с торговлей людьми (ст. 44) обязательс- тво об оказании юридической помощи жертвам торговли людьми, закон допускает неясное определение того, кто имеет право на получение помощи, какой вид помощи должен оказываться, распространяется ли это право на гражданское судопроизводс- тво и на гражданские иски о компенсации ущерба. Поэтому закон подвергся критике.²²² Представляется, что на практике юридическая помощь обычно предоставляется по заявлению прямым жертвам жестоких преступлений, включая всех жертв торговли людьми²²³, косвенным жертвам в случае смерти прямой жертвы, в случае, если жерт- ва является несовершеннолетним лицом, или если жертва не имеет никаких средств. Однако даже при оказании юридической помощи оплата услуг адвокатов за эту работу столь низка, в связи, с чем качество оказываемой помощи может быть низким. Имен- но эти факторы стали причиной того, что специализированные НПО берут на себя эту роль, используя свои собственные средства.

Недавно созданное национальное агентство по пресечению торговли людьми и мони- торингу помощи, оказываемой жертвам торговли людьми, должно проводить работу по мониторингу и улучшению оказания помощи жертвам торговли людьми, одна- ко в связи с тем, что это вновь созданный орган, пока еще трудно оценить его работу.

²¹⁹ См. анализ, сделанный судьей Николетой Стефарой, о защите свидетелей. Доступно в материалах, посвященных проблемам торговли людьми на сайте Antitrafic. URL: http://www.antitrafic.ro/sections/l/asfgds/?t_id=0p12p4&lang=en. ²²⁰ Evaluation of Antitrafficking Policies in Romania. Указ. соч., p. 42. ²²¹ Там же. ²²² Там же, p. 63 and recommendation No. 3, p. 95. См. также анализ, сделанный судьей Николетой Сте- фарой. Указ. соч. ²²³ Ст. 44 Закона о борьбе с торговлей людьми.  5. Характеристики по странам 109

В 2006 году агентство было реорганизовано, а Министерство юстиции объявило, что оно будет состоять из 15 региональных центров и иметь телефонную линию доверия. Для временных приютов и центров восстановления от травм были организованы транзитные центры. Тем не менее, даже по данным правительства, принятые меры смогли оказать помощь лишь очень ограниченному числу выявленных жертв (в 2006 году только 132 жертвы из более 1 000 получали такую помощь).

5.4.3. Выводы по Румынии

Румыния предприняла серьезные шаги по улучшению положения жертв преступле- ний в целом и жертв торговли людьми в частности. Эти меры нашли свое отражение в ратификации страной ECCVVC и Конвенции Совета Европы о противодействии торговле людьми.

Чтобы жертвы торговли людьми смогли почувствовать ощутимую пользу от недав- но разработанной системы оказания помощи, необходимо пересмотреть положения о возмещении ущерба, включив в них компенсацию за моральный ущерб. Сущест- вующее ограничение видов ущерба, а также обязанность участвовать в уголовном процессе в качестве гражданского истца означает, что жертвам торговли людьми приходится преодолевать два этапа, добиваясь получения компенсации. Это может отпугивать жертв от участия в процессе, а также требовать значительного времени. Вместо этого государство могло бы рассмотреть такую систему, когда все виды компен- сации выплачиваются государством, а само государство получает право преследовать в судебном порядке лицо, совершившее преступление, и возмещать таким образом свои убытки по выплате компенсации жертвам (сравните предлагаемую систему для Украины и систему во Франции). В случае, когда жертва не может идентифицировать виновного, она имеет право только на возмещение материального ущерба. Другой критерий, а именно требование определения степени насилия и наличие временных рамок, может также негативно сказаться на жертве торговли людьми и должен быть пересмотрен после проведения оценки и анализа. Такой анализ мог бы также вклю- чать мониторинг и оценку скорости рассмотрения исков и оказания помощи жертвам торговли людьми.

Жертва имеет возможность предъявлять гражданский иск при уголовном производс- тве на все виды ущерба и получать юридическую помощь для этого. Обязательство государственных органов предоставлять жертвам информацию об их правах было в последнее время усилено. Тем не менее, представляется, что на практике все услуги по представительству в суде и предоставлению информации по-прежнему предостав- ляются неправительственными организациями, которым удается успешно отстаивать необходимость возмещения морального ущерба.

Положительным сигналом является и тот факт, что суды готовы принимать решения о возмещении морального ущерба в разумных размерах, хотя основа для проведения расчетов остается все еще неясной.  110

Как и во всех юрисдикциях, необходимо уделить особое внимание положениям, от- носящимся к аресту имущества и исполнению судебных решений и, хотя все права определены, они не используются для обеспечения выплаты компенсаций жертвам.

Законом предусмотрено право на получение юридической помощи и информации. Тем не менее, в этих вопросах приходится по-прежнему полагаться в основном на непра- вительственные организации. Было бы полезным прояснить некоторые положения закона в отношении оказания юридических услуг жертвам торговли людьми и обес- печения их представительства в суде, а также обеспечить необходимую подготовку независимых юристов для представления жертв в суде, а также должную оплату их услуг.

5.4.4. Положительная практика в Румынии

• Создание национальных агентств с четко прописанными обязанностями в области оказания услуг жертвам торговли людьми; • Положительный фактор, связанный с наличием государственной программы компенсаций, хотя и находящейся в процессе становления; • Создание государственных органов, занимающихся администрированием компенсаций и координацией деятельности по оказанию помощи жертвам торговли людьми; • Способность выплачивать предварительные компенсации за счет государс- твенной программы; • Согласие судов рассматривать иски жертв торговли людьми на возмещение морального ущерба; • Получение законного права на бесплатную юридическую помощь и информацию; • Предоставление практической помощи многочисленными специализирован- ными НПО.

5.5. Российская Федерация

5.5.1. Законодательная основа

Российская Федерация является участником основных международных конвен- ций, касающихся проблем торговли людьми и принудительного труда. Она является членом Совета Европы, но не подписала ни Конвенцию Совета Европы о противодейс- твии торговле людьми, ни ECCVVC. Российская Федерация связана обязательствами по декларациям и документам ООН.²²⁴

Торговля людьми была объявлена преступлением в 2003 году путем внесения из- менений в Уголовный кодекс, которые ввели три новых преступления, связанных с торговлей людьми (статья 127(1)), с использованием рабского труда — статья 127(2)

²²⁴ См. таблицы ратификации в приложениях. 5. Характеристики по странам 111

и с детской порнографией (242(1)). Были также внесены изменения в законодательс- тво, касающееся вербовки в деятельность проституцией (статья 240) и организацию проституции (статья 241).²²⁵

В России существует несколько активных НПО и профсоюзов, работающих с жер- твами трудовой эксплуатации (Юридический и миграционный центр/Таджикский фонд, Профессиональный союз работников строительства и промышленности стро- ительных материалов Российской Федерации, Ассоциация вынужденных мигрантов и другие) и сексуальной эксплуатации (например, Коалиция «Ангел», Центр «Сестры» и другие). Нет ни одного национального официального договора с государством о пре- доставляемых ими услугах, но согласно данным исследований, проведенных в Рос- сии, возможности такого официального сотрудничества, включая типовую форму договора, широко обсуждались.²²⁶ В отношении Российской Федерации были высказа- ны замечания со стороны Международной конфедерации свободных профсоюзов по поводу неудовлетворительных услуг по оказанию защиты жертвам и в связи с отсутс- твием на национальном уровне согласованных мер реагирования на торговлю людьми, включая специальное законодательство и стратегию борьбы с торговлей людьми.²²⁷

МОТ определила проблемы миграционной политики, которые могут приводить к тому, что трудовые мигранты попадают в ловушку, оказываясь в ситуации эксплу- атации²²⁸, а также проблемы, касающиеся реагирования на использование детского труда²²⁹. Однако ожидается, что новые более либеральные положения по вопросам миграционной политики, вступившие в силу 15 января 2007 года, смогут помочь улуч- шить положение рабочих-мигрантов.²³⁰

В настоящее время рассматривается проект закона по борьбе с торговлей людьми, разработанный рабочей группой Государственной Думы²³¹ в 2003 году, который пре- дусматривает «создание системы органов для борьбы с торговлей людьми и содержит положения, касающиеся предотвращения торговли людьми, а также защиты и ре-

²²⁵ Федеральный Закон № 162-ФЗ «О внесении изменений и дополнений в Уголовный кодекс Российс- кой Федерации» от 21 ноября 2003 года, вступивший в силу 16 декабря 2003 года. ²²⁶ Информация от Елены Тюрюкановой, исследователя проблем, связанных с торговлей людьми, для БДИПЧ. ²²⁷ Report of the Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations. International Labour Organization, 2008, p. 206. URL: http://w w w.ilo.org/ilolex/gbe/ceacr2008. htm. ²²⁸ Тюрюканова Е. Принудительный труд в современной россии: нерегулируемая миграция и торгов- ля людьми. Международная организация труда, 2006. URL: http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/ public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_082007.pdf. ²²⁹ Report of ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations. Указ. соч., pp. 260-261. ²³⁰ Информация от Елены Тюрюкановой. См. также Trafficking in Persons Report 2007. U.S. Department of State. URL: http://www.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2007/82807.htm. ²³¹ Проект закона доступен на веб-сайте Государственной Думы. URL: http://www.duma.gov.ru/comlaw/job/conf.shtml.  112

абилитации жертв»²³². Окончательное принятие и реализация этого закона может значительно усилить деятельность России в решении проблем, связанных с торгов- лей людьми.

5.5.2. Программы компенсации и возмещения ущерба

Право жертв преступлений на компенсацию отражено в статье 52 Конституции Рос- сийской Федерации:

«Права потерпевших от преступлений и злоупотреблений властью охраняются зако- ном. Государство обеспечивает потерпевшим доступ к правосудию и компенсацию причиненного ущерба».

Это относится только к законной возможности подачи иска о возмещении ущерба со стороны лица, которое причинило этот ущерб, но не содержит гарантий со сто- роны государства о выплате компенсации. Как будет более подробно представлено далее, государство взяло на себя ответственность за выплату компенсации при огра- ниченных обстоятельствах, когда государство может считаться прямо или косвенно ответственным, при этом преступление, связанное с торговлей людьми, не классифи- цируется как таковое.²³³

В целом признается, что случаи выплаты компенсации в уголовном судопроизводс- тве в России достаточно редки. Эти проблемы активно обсуждались на недавно прошедшем круглом столе, организованном неправительственной организацией Со- противление в Государственной Думе.²³⁴

5.5.2.1. Государственные компенсационные программы

Ни для жертв торговли людьми, ни для жертв преступлений в целом не существует каких-либо государственных компенсационных программ.²³⁵

²³² Report of the Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations. Указ. соч., p. 206. ²³³ По данным Марианны Кочубей из Министерства внутренних дел, представленным в Forced Labour in the Russian Federation Today: Irregular migration and trafficking in human beings. Указ. соч. ²³⁴ «Проблемы правового и социального статуса жертв в России», состоявшегося 15 января 2007 года в Государственной Думе РФ. См. Трунов И.Л. Проблемы соблюдения прав и свобод жертв преступ- ности. URL: http://w w w.pvlast.ru/archive/index.pr378.php. См. также веб-сайт политической партии «Единая Россия». URL: http://www.edinros.ru/news.html?id=118380. ²³⁵ Однако выплата компенсаций государством уже была известна. В 1998 году Российская Федерация разработала механизм выплаты компенсации жертвам террористических актов за счет средств фе- деральных округов. См. Федеральный Закон № 130-ФЗ «О борьбе с терроризмом» от 25 июля 1998 года.  5. Характеристики по странам 113

5.5.2.2. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

Гражданское и уголовное судопроизводство

При уголовном судопроизводстве жертва может выдвинуть гражданский иск про- тив обвиняемого, который рассматривается одновременно с уголовным делом.²³⁶ Иск может содержать как моральный, так и материальный ущерб, как это определено Гражданским кодексом:²³⁷

«Статья 150. Нематериальные блага 1. Жизнь и здоровье, достоинство личности, личная неприкосновенность, честь и доброе имя, деловая репутация, неприкосновенность частной жиз- ни, личная и семейная тайна, право свободного передвижения, выбора места пребывания и жительства, право на имя, право авторства, иные личные неимущественные права и другие нематериальные блага, принадлежащие гражданину от рождения или в силу закона, неотчуждаемы и непередаваемы иным способом. В случаях и в порядке, предусмотренных законом, личные неимущественные права и другие нематериальные блага, принадлежавшие умершему, могут осуществляться и защищаться другими лицами, в том чис- ле наследниками правообладателя…

Статья 151. Компенсация морального вреда Если гражданину причинен моральный вред (физические или нравственные страдания) действиями, нарушающими его личные неимущественные права либо посягающими на принадлежащие гражданину другие нематериальные блага (см. Ст. 150), а также в других случаях, предусмотренных законом, суд может возложить на нарушителя обязанность денежной компенсации указан- ного вреда. При определении размеров компенсации морального вреда суд принимает во внимание степень вины нарушителя и иные заслуживающие внимания обстоятельства. Суд должен также учитывать степень физических и нравственных страданий, связанных с индивидуальными особенностями лица, которому причинен вред».

В статье 150 более подробно представлено, что может составлять моральный ущерб, посредством определения нематериальных ценностей, хотя это определение не яв- ляется исчерпывающим. В этом Гражданский кодекс отличается от гражданских кодексов многих стран бывшего Советского Союза или других стран Восточной Ев- ропы, гражданские кодексы которых зачастую не содержат указаний относительно значения морального ущерба. Трактовка понятия морального ущерба оставлена на ус- мотрение судьи. Такое толкование может привести к осложнениям, так как величина ущерба оценивается на основании «разумности» и «справедливости», понятия, кото-

²³⁶ Ст. 44 (1) Уголовно-процессуального кодекса. ²³⁷ Ст. 130, 150 и 151 Гражданского кодекса.  114

рые, как оказалось, достаточно сложные для судебной интерпретации. В результате, размер присужденного ущерба был минимален.

Начиная с 1992 года, Кодекс определяет, что гражданский иск, поданный в уголовное судопроизводство, выделяется в особую процедуру. На практике судьи рассматривают такие иски после вынесения приговора по уголовному делу, так что если наказание не вынесено, то это также может задержать рассмотрение гражданского иска.

В начале расследования существует формальная процедура, когда жертвы подписы- вают протокол, констатирующий, что они официально признаются «потерпевшими» и будут участвовать в уголовном судопроизводстве в этом качестве. Во время этой процедуры дознаватель или следователь официально извещают жертв об их правах, включая право на подачу гражданского иска во время уголовного судопроизводс- тва. Иск не может быть инициирован судом ex officio, поэтому очень важно, чтобы жертва воспользовалась своим правом на предъявление иска именно на этом этапе. Обвинитель может инициировать иск только от имени детей, инвалидов или других лиц, которые по разным причинам не могут защитить свои права.²³⁸ Поэтому пос- традавшая сторона должна подать гражданский иск и представить доказательства в обоснование этого иска. Поскольку гражданские иски регламентируются различ- ными законами, пострадавшая сторона не может правильно обосновать свой иск без юридической помощи. На практике такая помощь не оказывается на безвозмездной основе.²³⁹ Органы следствия и обвинение должны собрать достаточное количество улик, чтобы доказать, что подозреваемый совершил преступление, но они не обязаны собирать доказательства, подтверждающие характер и размер ущерба, нанесенного жертве. За это полностью отвечает истец. Если суд находит, что ущерб не доказан, он может отклонить гражданский иск.

Жертвы торговли людьми имеют возможность предъявить иск против торговца людьми независимо от того, начато ли уголовное расследование или судебное раз- бирательство в гражданском судопроизводстве. Как это обычно происходит по всем гражданским делам, жертва должна доказать факты действий, которые, по ее утверж- дению, привели к ущербу, и представить доказательства размера этого ущерба. Кроме того, что эта процедура долгая и затруднительная, многие эксперты полагают, что тор- говцы людьми или работодатели/эксплуататоры могут иногда прибегать к протекции высокопоставленных чиновников из правоохранительных органов и быть неуязвимы- ми по отношению к судебным искам. Кроме того, мигранты живут в страхе возмездия, которое легко вершится в ситуации, когда они слабо или совсем не защищены право- охранительными органами.

Проводя оценку российского МПЖ, исследователи БДИПЧ получили информацию от НПО, работающих в сфере оказания помощи жертвам преступлений, что им не- известно ни об одной жертве торговли людьми в целях сексуальной эксплуатации,

²³⁸ Ст. 44, пункт 3 Уголовно-процессуального кодекса. ²³⁹ Трунов. Указ. соч. 5. Характеристики по странам 115

которая направила иск о компенсации посредством гражданского или уголовного судопроизводства. Российские НПО указывают следующие причины этого: боязнь восстановления контакта с торговцем людьми, желание жертвы забыть о том, что с ней произошло, неверие в суды.²⁴⁰ Однако также часто поднимается проблема о том, что на жертву оказывается давление по поводу подачи иска сразу же после контак- та жертвы с правоохранительными органами или агентствами по оказанию помощи жертвам. Обычно проходит очень большой промежуток времени, прежде чем начи- нается гражданское судопроизводство (например, три года с момента возникновения ущерба в соответствии с российским Гражданско-процессуальным кодексом). Сами российские НПО констатируют, что после периода стабилизации женщины сожале- ют о том, что не подавали раньше иск. Поэтому организации по оказанию помощи и консультаций жертвам могли бы сообщать своим клиентам о том, что они могут начинать гражданское судопроизводство в течение всего этого трехлетнего периода, и им не обязательно использовать это право сразу. Но необходимо помнить, что это может вызвать определенные практические трудности, связанные, например, с опре- делением места пребывания ответчика.

Сообщается об одном факте выплаты 144 000 рублей (44 000 рублей в качестве возме- щения невыплаченной заработной платы и 100 000 рублей компенсации за моральный ущерб), присужденных Хорольским судом Приморского района жертве эксплуатации, работнику животноводческой фермы.²⁴¹ Такие случаи должны быть задокументиро- ваны и преданы гласности для того, чтобы повысить информированность властей и жертв торговли людьми о существующих возможностях получения компенсации.

Иски по трудовым делам

Российское законодательство запрещает использование принудительного труда со- гласно статье 37 Конституции и статье 4 Трудового кодекса. Трудовой кодекс дает определение «принудительного труда», которое распространяется на ситуацию, связанную с «нарушением установленных сроков выплаты заработной платы или вы- платой ее не в полном размере», при этом не уточняются требования в отношении других форм принуждения или угроз.

Статья 381 Трудового кодекса предусматривает обстоятельства, при которых может быть рассмотрен индивидуальный трудовой спор, и определяет, что работодатель и лицо «ранее состоявшее в трудовых отношениях с этим работодателем» правомоч- ны подавать иски. На практике многие жертвы торговли людьми являются лицами, не имеющими документов, поэтому их трудовые отношения не являются официаль- ными и зарегистрированными, а это значит, что они не защищены данным Трудовым кодексом. Статья 11 регулирует трудовые отношения с участием иностранных граж-

²⁴⁰ Цитирование по интервью неправительственных организаций Центр «Сестры» and Коалиция «Ангел». ²⁴¹ Более подробную информацию см. в пресс-релизе на сайте http://www.prosecutor.ru/pressrelease/print/118697842.  116

дан, имеющих легальный статус (т.е. тех, которые имеют разрешение согласно статье 18). Дополнительной проблемой является тот факт, что, когда рабочие-мигранты хотят оспорить свое дело, они могут быть ограничены в свободе передвижения, что делает невозможным их обращение к адвокату, НПО или в суд²⁴², либо же они боятся депор- тации в связи со своим нелегальным статусом. Таким образом, в российском трудовом законодательстве не предоставляется защита нелегальных рабочих-мигрантов²⁴³.

Тем не менее, по искам о компенсации жертвам трудовой эксплуатации проводи- лись успешные переговоры представителями профсоюзов или НПО от имени жертв торговли людьми или рабочих-мигрантов, подвергшихся трудовой эксплуатации. Профессиональный союз работников строительства и промышленности строитель- ных материалов Российской Федерации сообщает, что зачастую работодатели боятся возможной явки в суд и готовы просто после переговоров по телефону уладить раз- ногласия, например, в случае невыплаты или неполной выплаты заработной платы или в случае производственных травм. Следовательно, эти иски рассматриваются не в рамках законодательной базы. Кроме того, профсоюзы имеют доступ только к тем местам работы, где работает хотя бы один член их профсоюза, а рабочие должны всту- пать в профсоюзы, чтобы иметь возможность быть ими представленными и получать от них помощь.²⁴⁴

Согласно другой НПО, оказывающей помощь, в основном, таджикским трудовым мигрантам, Юридический и миграционный центр/Таджикский фонд, суды менее эф- фективны в обеспечении исков на компенсацию, чем просто проведение переговоров. НПО получает информацию о работниках и работодателе от лица, запрашивавшего помощь, а затем приступает к переговорам по телефону, после чего угрожает обратить- ся в суд и требует помощи от соответствующего профсоюза. Они также обращаются к Федеральной миграционной службе, которая может оштрафовать работодателей за использование нелегальных рабочих. Такие методы привели к успешным искам.²⁴⁵

Однако многие из самых уязвимых рабочих-мигрантов, подвергшихся торговле людьми или трудовой эксплуатации, работают в компаниях, где нет профсоюзов, без контрактов или разрешений на работу и зачастую оказываются в ситуации, когда свобода их перемещения или общения ограничена. Поэтому они не могут воспользо- ваться помощью профсоюзов, и подача исков о компенсации/возмещении ущерба на основе трудовых отношений становится весьма затруднительной и труднодоказуемой

²⁴² Принудительный труд в современной россии: нерегулируемая миграция и торговля людьми. Указ. соч., сс. 24-25. ²⁴³ Там же, с. 27. ²⁴⁴ Информация получена БДИПЧ во время интервью представителей Профессионального союза ра- ботников строительства и промышленности строительных материалов Российской Федерации, Москва, июль 2006 года. ²⁴⁵ Информация получена от Еленой Тюрюкановой в процессе исследований, проводимых для БДИПЧ по оценке МПЖ.  5. Характеристики по странам 117

в суде. Все эти вопросы требуют рассмотрения на фоне того, что даже легальные ра- бочие сталкиваются с трудностями в отстаивании своих трудовых прав.²⁴⁶

5.5.2.3. Арест имущества

В начале расследования органы следствия или прокурор могут обратиться в суд с просьбой ограничить возможность распоряжаться активами с тем, чтобы вос- препятствовать лицу, находящемуся под следствием, быстро избавиться от них.²⁴⁷ Конфискация имущества или его использование в качестве компенсации возможны в рамках уголовного процесса по определенным преступлениям (включая торговлю людьми).²⁴⁸ Ограничения касаются:

Ст. 104.1 a и б: Денег, ценностей и иного имущества, полученных в резуль- тате совершения преступлений и любых доходов от этого имущества (или эквивалента в любой «преобразованной форме», например, доходы, получен- ные от совершения преступления, использованные для покупки дома); Ст. 104.1 в: Денег, ценностей и иного имущества, используемых или пред- назначенных для финансирования терроризма, незаконного вооруженного формирования, преступного сообщества (преступной организации); Ст. 104.1 г: Орудий, оборудования или иных средств совершения преступле- ния, принадлежащих обвиняемому. (Деньги или имущество, переданные другому лицу, подлежат конфискации, если лицо, принявшее имущество, знало или должно было знать, что оно по- лучено в результате преступных действий. Если используется имущество, то может быть конфискована сумма, равная его денежной ценности.)

При вынесении приговора в конце уголовного процесса судья принимает решение о том, могут ли изъятые или задержанные активы быть использованы непосредствен- но для выплаты компенсации или взыскания убытков в гражданском порядке или же они должны быть просто конфискованы.²⁴⁹ Однако для того, чтобы это произошло,

²⁴⁶ Report of the Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations. Указ. соч. «…Комитет отзывает свое прежнее замечание по поводу существующего явления накопления задолженности по заработной плате, затрагивающего миллионы трудящихся и членов их семей, а также необходимость усилить работу правительства по воспрепятствоваванию распростране- ния этого явления. С сожалением отмечается, что отчет правительства еще не получен. Кроме того, Комитет учитывает замечания, полученные от Независимого союза рыбаков Камчатки о приме- нении Конвенции. Рабочие организации отмечают, что задолженность по заработной плате перед рыбаками и работниками рыбной отрасли — отрасль экономической деятельности, насчитываю- щая 20 000 рыбаков, 80 000 рабочих мест на берегу — не погашается в принципе и не разработано никаких соответствующих и эффективных мер для погашения задолженности по заработной плате. Комитет предлагает правительству отреагировать на эту проблему с тем, чтобы эти комментарии могли быть подробно рассмотрены на следующем заседании правительства». ²⁴⁷ Ст. 115 Уголовно-процессуального кодекса. ²⁴⁸ Ст. 15.1, 104.1-3 Уголовного кодекса, ст. 115 Уголовно-процессуального кодекса. ²⁴⁹ Ст. 230, 299 Уголовно-процессуального кодекса.  118

жертва должна подать иск о компенсации до окончания расследования в суде первой инстанции.²⁵⁰ Нет никакой информации о подобных исках, поданных по делам, свя- занным с торговлей людьми.

5.5.2.4. Оказание помощи жертвам

Согласно Уголовно-процессуальному кодексу органы следствия или обвинения обя- заны предоставить информацию о правах потерпевшей стороны, включая право на подачу гражданского иска. При этом не предусмотрено оказание юридической помо- щи жертве/потерпевшей стороне для представительства ее интересов в суде.

В масштабе страны не существует никакой программы оказания помощи жертвам торговли людьми из средств государственного фонда, хотя существует институт ом- будсмена или офис Уполномоченного по правам человека в Российской Федерации, который в прошлом занимался вопросами прав жертв преступлений²⁵¹, который имеет полномочия рассматривать и отслеживать ситуацию по жалобам граждан на нарушение прав человека, включая жалобы, поданные иностранцами, проживающи- ми на территории Российской Федерации, а также анализировать законодательство с целью поднятия проблем по правам человека²⁵². В докладе омбудсмена за 2006 год проблема торговли людьми не рассматривается особо, хотя впервые был включен раз- дел о правах и свободах человека в контексте проблем миграции.²⁵³ В докладе также упомянуты проблемы эксплуатации и недолжного отношения правоохранительных органов к лицам, подвергающимся рабскому труду:

«По имеющимся экспертным оценкам, общая численность постоянно находя- щихся в России нелегальных иммигрантов колеблется от 5 до 10 млн человек и имеет устойчивую тенденцию к увеличению. Проблема очевидна. Суть ее не только в том, что все эти люди не выполняют свои обязанности перед российским государством, в частности не платят налоги, но и в том, что, не имея установленного правового статуса, они остаются бесправными и под- вергаются в связи с этим откровенной эксплуатации вплоть до принуждения к труду. Негативные последствия такого положения велики. В российском об- ществе формируется терпимое отношение к жестоким формам эксплуатации иммигрантов. Представители власти, прежде всего сотрудники правоохра-

²⁵⁰ Ст. 44(2) Уголовно-процессуального кодекса (пункт, введенный Федеральным законом № 92-ФЗ от 2 апреля 2003 года). ²⁵¹ См. Доклад о деятельности уполномоченного по правам человека в российской федерации в 2003 году, основное внимание которого уделено в основном жертвам террористических актов. URL: http://www.ombudsmanrf.ru. ²⁵² Ст. 15 Федерального Конституционного Закона «Об Уполномоченном по правам человека в Россий- ской Федерации». URL: http://www.ombudsmanrf.ru/institut/f kz.shtml. ²⁵³ См. Доклад о деятельности уполномоченного по правам человека в российской федерации в 2006 году. URL: http://www.ombudsmanrf.ru.  5. Характеристики по странам 119

нительных органов, вымогают у «нелегалов» взятки, облагают незаконными поборами. Работодатели их обманывают».²⁵⁴

В том же докладе омбудсмен констатировал, что в 2006 году офисы по правам человека в России получили на 10 больше жалоб от беженцев, внутренне перемещенных лиц, мигрантов, россиян, живущих за границей, однако при этом не было указано, сколько из них составляют мигранты и какого рода жалобы были направлены.

Как уже было сказано выше, в стране существует целый ряд НПО, которые оказыва- ют помощь жертвам определенных преступлений, как, например, рабочим-мигрантам, женщинам/девушкам, подвергшимся торговле, женщинам, подвергшимся насилию, жертвам терроризма и т.д. НПО предлагают новые виды помощи российским миг- рантам и жертвам торговли людьми, однако эти организации имеют недостаточное финансирование и сообщают, что им приходится урезать юридическую помощь.²⁵⁵

5.5.3. Выводы по Российской Федерации

Как подчеркивалось в предыдущем разделе, отмечается недоверие к правовой систе- ме в целом, особенно к тому, что она может позволить жертве получить компенсацию или возмещение ущерба в результате уголовного судопроизводства. Это отражает- ся в отношении НПО и отдельных лиц к судебной системе и подрывает полезность существующих законов и процедур, так как они не используются. На практике про- куроры и следователи обязаны информировать жертв об их правах на требование компенсации, но на самом деле это вовсе не означает, что такое право действительно реализуемо. Жертвы не получают бесплатной юридической консультации и пред- ставительства в суде, они не знают, как ведется дело и как получить доказательства, вследствие чего иски не подаются. Нет информации ни об одном случае выплаты компенсации, присужденной в ходе уголовного дела за преступление, связанное с тор- говлей людьми.

В стране не разработана государственная компенсационная программа для жертв тяжких преступлений или, в частности, для жертв торговли людьми. Однако было несколько успешных дел, проведенных при посредничестве НПО и профсоюзов, по получению невыплаченной заработной платы от работодателей, использующих тру- довую эксплуатацию.

5.5.4. Положительная практика в Российской Федерации

• НПО и группы гражданского общества оказывают активную поддержку ши- рокому кругу жертв торговли людьми и эксплуатации;

²⁵⁴ Там же. ²⁵⁵ Информация, полученная от Елены Тюрюкановой.  120

• Усилия профсоюзов и НПО, направленные на ведение переговоров по воп- росам выплаты торговцами людьми/эксплуататорами компенсации и ущерба, показывают, что эти решения оказываются продуктивными; • Судьи могут напрямую использовать арестованные активы для выплаты ис- тцам при гражданском судопроизводстве; • Наличие независимого механизма по работе с жалобами. Офис омбудсмена может быть использован для продвижения положительных изменений в об- ласти защиты прав жертв преступлений, а также для определения проблем в частных случаях.

5.6. Украина

5.6.1. Правовые и институциональные основы

Украина является участником международных конвенций, касающихся проблем тор- говли людьми и принудительного труда. Она также подписала Конвенцию Совета Европы о противодействии торговле людьми и ECCVVC.²⁵⁶ Она не является членом Европейского Союза, но начала переговоры по «улучшенному договору».²⁵⁷

Правительство разработало государственную программу по борьбе против торговли людьми на период до 2010 года.²⁵⁸ Усилия правительства, предпринимаемые в борьбе против торговли людьми, координируются межведомственным Координационным советом. В 2005 году было создано Управление полиции по борьбе с торговлей людьми. Эти органы и многочисленные НПО, созданные для оказания помощи, обеспечения убежища и поддержки жертв торговли людьми, получают помощь от международных организаций и доноров. В настоящее время имеется семь региональных приютов для жертв торговли людьми. Вскоре откроется еще один приют в Луганске.

Правовая система Украины основывается на кодексах, в которых еще ощущает- ся влияние советской системы. В 1998 году сексуальная и трудовая эксплуатация были объявлены преступлением, затем последовали изменения в 2001²⁵⁹ и в 2006 годах, когда появился закон «Об изменениях, вносимых в Уголовный кодекс Украи- ны о повышении ответственности за преступления, связанные с торговлей людьми или с вовлечением в проституцию»²⁶⁰. Кроме того, были также приняты правовые

²⁵⁶ См. таблицу ратификаций в приложениях. ²⁵⁷ EU-Ukraine start negotiations on new Enhanced Agreement. European Union, 2 March 2007. URL: http:// europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/275&format=HTML&aged=0&langu age=EN&guiLanguage=en. ²⁵⁸ Принято Кабинетом министров, март 2007 года. ²⁵⁹ Принят Верховной Радой 5 апреля 2001 года, вступил в силу 2 сентября 2001 года. ²⁶⁰ Торговля людьми определяется как преступление в ст. 149 Уголовного кодекса.  5. Характеристики по странам 121

и институциональные нормы, регламентирующие деятельность частных агентств по трудоустройству.²⁶¹

Стратегия по обеспечению защиты законных прав и интересов жертв преступлений была принята президентским указом 28 декабря 2004 года.

5.6.2. Программы выплаты компенсаций и возмещения ущерба

5.6.2.1. Государственные компенсационные программы

Украина предпринимает усилия по приведению своего национального законода- тельства в соответствие с действующими и прогнозируемыми международными обязательствами в отношении жертв преступлений. В настоящее время разработано два проекта законов о компенсациях жертвам преступлений в Украине.

Один из этих законов был подготовлен Министерством юстиции, это проект Закона «О компенсациях жертвам тяжких преступлений», он находится на подготовительном этапе и еще не прошел Кабинет министров. БДИПЧ ОБСЕ предоставило обширные комментарии по этому проекту закона. Данный закон предусматривает создание госу- дарственной системы обеспечения выплаты компенсаций в случае, если на территории Украины было совершено преднамеренное преступление, связанное с насилием про- тив личности, которое повлекло за собой нанесение ущерба здоровью или смерть.²⁶² Закон предусматривает, что государство будет выплачивать компенсацию жертве не- зависимо от того, выявлен ли преступник, возбуждено ли против него уголовное дело и определено ли его местонахождение. Когда это возможно, государство может впос- ледствии возбудить гражданский иск против преступника с целью получения от него компенсации, выплаченной жертве «авансом».²⁶³

Предполагается, что управлять этой программой будут комиссии, образованные Министерством труда и социальной политики.²⁶⁴ Право на получение компенсации ограничено, оно предоставляется только гражданам Украины, лицам без гражданства, постоянно проживающим на территории Украины, гражданам стран-членов Совета Европы, в которых существуют компенсационные программы, постоянно проживаю- щим в Украине, либо гражданам государств-участников ECCVVC.²⁶⁵

²⁶¹ Kiryan T. and van der Linden M. Trafficking of migrant workers from Ukraine: Issues of labour and sexual exploitation. International Labour Organization, 2005, p. 45. URL:ht t p://w w w. i lo.org /wc m s p 5/g roup s/pu bl ic/--- e d _ nor m /--- e c l a r at ion /do c u ment s/ publication/wcms_082022.pdf. ²⁶² Ст. 2 проекта Закона «О компенсациях жертвам тяжких преступлений». ²⁶³ Там же, ст. 22. ²⁶⁴ Там же, ст. 12. ²⁶⁵ Там же, ст. 4.  122

Для того чтобы реализовать свое право на компенсацию, жертва или заявитель долж- ны сообщить о преступлении в течение 48 часов с момента наступления «реальной возможности» сообщения этой информации и должным образом выполнить про- цессуальные обязанности в случае проведения уголовного расследования.²⁶⁶ (Среди документарных доказательств необходима копия постановления суда, подтверж- дающая статус жертвы.)²⁶⁷ Основанием для отказа предоставления компенсации являются: обстоятельства, при которых жертва сознательно согласилась на риск уве- чья или смерти; случаи, когда жертва сама нанесла себе увечья или лишила себя жизни; или когда жертва несет ущерб в результате участия в политическом или военном кон- фликте.²⁶⁸ Ущерб включает потерю заработка, расходы на медицинское обслуживание, госпитализацию и улучшение здоровья, расходы на погребение и содержание иж- дивенцев. Хотя моральный ущерб не возмещается, закон прямо разрешает жертве преследовать ответчика в судебном порядке наряду с предъявлением данного иска.²⁶⁹

В случае если не удается выявить обвиняемого, закон прямо вводит возможность выплаты компенсации жертвам торговли людьми, что ранее не было предусмотре- но, и предоставляет гарантии такой выплаты государством. В других случаях закон представляет государство просто в качестве посредника в гражданском судопроиз- водстве, снимая тем самым с жертвы бремя возбуждения гражданского иска наряду или независимо от уголовного судопроизводства, при этом гарантируя ей выплаты. Жертва может также подать иск на возмещение других видов ущерба, не покрывае- мых государственной компенсационной программой, если она сама ведет дело через прокурора или своего собственного адвоката (см. ниже). Однако в этом случае жертва подвергается двум стрессовым процедурам — первая связана с судом, вторая — с ко- миссией, но возмещение материального ущерба гарантируется государством.

Второй проект закона «О компенсации за счет государства материальных ущербов, причиненных гражданам в результате преступлений» был предложен тремя депута- тами парламента. Парламентская комиссия по законодательной поддержке органов правопорядка рекомендовала отклонить этот проект закона. Данная рекомендация была поддержана Парламентом в решении, принятом 19 апреля 2007 года.

5.6.2.2. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

Гражданское и уголовное судопроизводство

Статья 28 Уголовно-процессуального кодекса устанавливает, что лицо, понесшее ма- териальный или моральный ущерб вследствие преступления, имеет право подать

²⁶⁶ Там же, ст. 5. ²⁶⁷ Там же, ст. 8. ²⁶⁸ Там же, ст. 11. ²⁶⁹ Там же, ст. 6. 5. Характеристики по странам 123

гражданский иск в ходе уголовного процесса против обвиняемого, который дол- жен понести материальную ответственность за свои действия. Если жертва умерла, иск может быть подан одним из ограниченного круга родственников, а если жертва несовершеннолетнего возраста, то иск должен быть подан одним из родителей или на- значенным опекуном. Этот иск должен быть рассмотрен судьей вместе с уголовными обвинениями, а размер ущерба устанавливается на основе доказательств, представ- ленных в ходе судебного процесса. Иск подается до начала судебного расследования, хотя есть основание утверждать, что он не может быть отклонен, если подан в ходе судебного расследования.²⁷⁰ Можно также предъявить отдельный гражданский иск после завершения уголовного дела, используя гражданское процессуальное право до тех пор, пока дело не будет прекращено производством в ходе уголовного процесса.

Прокурор обязан представить суду факты и доказательства по иску, а судья по уголов- ному делу должен вынести решение по нему, представив веские аргументы в пользу своего решения. Единственным исключением может быть случай, если жертва пре- ступления не явилась в суд или если обвиняемый оправдан.²⁷¹

Ущерб, нанесенный жертве, предусматривает возмещение материального ущерба, оп- ределяемого статьей 22 Гражданского кодекса, а именно:

1) потери, понесенные лицом вследствие разрушения или ущерба собственности, и расходы, понесенные или которые будут понесены лицом для восстановле- ния его нарушенных прав (фактические убытки); 2) доход, который лицо могло бы получить в нормальных обстоятельствах, если бы его право не было нарушено (упущенная выгода);

и морального ущерба, определенного статьей 23(3) Гражданского кодекса:

1) физическая боль и страдание, причиненные физическому лицу вследствие инвалидности или другого ущерба здоровью; 2) психическое страдание, причиненное физическому лицу вследствие не- законных действий против этого лица, членов его семьи и близких родственников; 3) психическое страдание, причиненное физическому лицу вследствие разру- шения или ущерба его собственности;

²⁷⁰ «Суд не может отклонить гражданский иск, поданный лицом, который понес материальный или моральный ущерб вследствие преступления, совершенного против него или ее по причине подачи такого иска в ходе судебного разбирательства». Решение судейской коллегии судебной палаты по уголовным делам Верховного суда Украины от 12 октября 2004 г. ²⁷¹ Пункт 3 Постановления 3 Пленарного заседания Верховного суда Украины от 31 марта 1989 года «O практике применения судами Украины законодательства о возмещении материального ущерба, нанесенного вследствие преступления, и о возврате необоснованно полученной собственности».  124

4) ущерб, нанесенный чести и достоинству, деловой репутации физического или юридического лица.²⁷²

Размер финансовой компенсации за моральный ущерб определяется судом в за- висимости от характера правонарушения, тяжести физического или психического страдания, ухудшения дееспособности жертвы и лишения возможности ее исполь- зования, степени вины лица, причинившего моральный ущерб, если вина может быть признана основанием для возмещения и с учетом других соответствующих об- стоятельств. Моральный ущерб возмещается независимо от материального ущерба, подлежащего возмещению.

Согласно исследованию, проведенному Координатором проектов ОБСЕ в Украине в 2006 году, только 45 из 198 человек подали иски, и по ним суды часто, вопреки их правовым обязанностям, не представляли причины отказа в принятии исков или же не могли определить размер возмещения.²⁷³ Согласно другому исследованию, про- веденному при финансовой поддержке со стороны Координатора проектов ОБСЕ в Украине, из 51 уголовных дел, открытых по факту сексуальной эксплуатации в Ук- раине, жертвами было подано только 20 исков о компенсации. По всем этим делам была предоставлена хотя бы частичная компенсация. Основной причиной того, что жертвы не подавали иски, было отсутствие информации о полном объеме своих прав. Они или вообще не были проинформированы о своих правах, или были проинфор- мированы только частично (например, о том, что они могли бы также подать иски о моральном ущербе). Кроме того, в качестве других причин отказа от подачи ис- ков, жертвы также отмечали отсутствие доверия к системе получения компенсации и отсутствие желания связываться с бюрократией, страх возмездия и отсутствие до- казательств материальных убытков, подлежащих возмещению.

Небольшому числу жертв было рекомендовано не подавать гражданские иски, пос- кольку им сказали, что это окажет на них негативное влияние в ходе судебного процесса, поскольку судья может заподозрить, что они дают показания исключитель- но ради получения выгоды. В некоторых случаях сотрудники правоохранительных

²⁷² См. также пункт 3 Постановления 4 Пленарного заседания Верховного суда Украины от 31 марта 1989 года «O судебной практике по делам, связанным с возмещением морального (нематериаль- ного) ущерба» дополненного как: «моральный ущерб определяется как нематериальные потери, понесенные вследствие морального или физического страдания или иного негативного влияния, нанесенного физическому или юридическому лицу незаконными действиями или бездействи- ем других лиц». Strekalov Y. Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings. OSCE, 2006: «В соответствии с действующим законодательством моральный ущерб может включать униже- ние человеческого достоинства; нанесение вреда авторитету или деловой репутации; моральные страдания, вызванные нанесением вреда здоровью; нарушение прав собственности (включая интеллектуальную собственность), прав потребителей и других гражданских прав; незаконное расследование или судебное преследование; нарушение нормальных социальных отношений вследствие невозможности вести активную социальную жизнь; разрыв отношений с другими ли- цами и другие негативные последствия». ²⁷³ Там же. 5. Характеристики по странам 125

органов не могли найти никакой другой причины, почему жертва отказывалась давать свидетельские показания, кроме как то, что торговцы людьми заплатили жертвам, чтобы убедить их не давать показаний в суде.

Исследователи выявили, что в тех случаях, когда иски все же подавались в суд, следо- вателям не хватало профессионализма, суммы исков были необоснованно завышены и не подкреплены документально. Когда иски подавались адвокатами, их качест- во улучшалось. Все иски были направлены на возмещение, в основном, морального ущерба, так как жертвы либо не несли материальных убытков либо же не сохранили доказательств таких расходов из-за срока давности совершенного преступления (в 5 исках из 20 было требование о возмещении материального ущерба). 5 исков были пол- ностью удовлетворены, но чаще всего возмещение было частичным, например:

• Иск на возмещение морального ущерба в размере 50 000 гривен и материаль- ного ущерба в размере 17 000 гривен был в результате удовлетворен в размере 2 000 гривен;²⁷⁴ • Иски на сумму 10 000 и 5 000 гривен были снижены до 2 000 гривен каждый; • Иски на возмещение морального ущерба на сумму 50 000 гривен по двум де- лам были удовлетворены в размере 20 000 гривен каждый.²⁷⁵

Как выяснилось, размер компенсации варьируется по целому ряду причин: недоста- точное доказательство морального ущерба; отсутствие установленных правовых норм

²⁷⁴ Информация по делу из материалов Координатора проектов ОБСЕ в Украине: женщина из Днеп- ропетровска, которая часто посещала ОАЭ, попросила свою дочь в Украине найти бедных девушек и предложить им поехать поработать в ОАЭ в качестве официанток, сиделок или проституток. В целом было завербовано около 6-7 девушек (одной из жертв было 11 лет). Всю подготовку поез- дки (включая заключение фиктивного брака для получения виз) организовали торговцы людьми. По приезду все девушки были принуждены к занятию проституцией, все заработки отнимались торговцами. Возвратившись в Украину, две жертвы обратились в полицию. Торговцы людьми по- пытались оказать влияние на жертв, предложив им выплату «компенсации». Позднее одна из жертв отказалась от преследования в суде, предположительно потому, что она получила деньги от тор- говца. Приговор суда составил 5 лет тюремного заключения из них 3 года условно. Приговор был относительно «мягким» по нескольким причинам, но в основном, из-за негативного отношения суда к поведению жертв — они стали ссориться друг с другом. Также иск был составлен следовате- лем таким образом, как будто девушки знали, что едут работать в сфере секс-индустрии, а теперь пытаются получить обещанные им деньги, а не использовать юридические средства для возмеще- ния морального ущерба. ²⁷⁵ Информация по делу из материалов от Координатора проектов ОБСЕ в Украине: В течение 2001- 2004 годов трое мужчин из Житомира, предварительно договорившись с двумя женщинами из России, хитростью завербовали трех несовершеннолетних деревенских девочек для работы в ка- честве «высокооплачиваемых» официанток в кафе в Москве, которое принадлежало сестре одного из вербовщиков. В Москве несовершеннолетним угрожали и заставили оказывать сексуальные услуги мужчинам. Жертвы страдали от физического насилия и попали в долговую кабалу. Через какое-то время девочкам удалось убежать и вернуться в Житомирскую область. Суд счел, что лица, совершившие насилие, были виновны в торговле людьми и приговорены к 8, 6 и 3 годам тюремно- го заключения с возмещением морального ущерба жертвам.  126

для «измерения» морального ущерба; обстоятельства ответчика; слишком большая сумма, заявленная в иске; неправильное поведение жертвы в суде; и один случай не- компетентного составления иска. Однако чрезвычайно важно, что до настоящего времени ни одна из жертв не получила этой компенсации, несмотря на постановление суда. Причиной этому является сложность и длительность процедур, необходимых для конфискации имущества, отсутствие имущества, подлежащего конфискации, или же обычные трудности, связанные с исполнением судебных решений, и деятельнос- тью системы судебных приставов в Украине.

Из приговоров видно, что судьи вносят корректировки при определении убытков в за- висимости от того, верят ли они тому, что жертва знала о том, что уезжает для того, чтобы работать в сфере секс-индустрии. По крайней мере, один иск был отклонен, ког- да суд поставил под сомнение репутацию и мотивы жертвы:

«… она добровольно поехала на работу в Чешскую Республику без какого-ли- бо принуждения. Она знала, какой работой ей предстоит заниматься. Она согласилась отдавать часть своего дохода обвиняемому. Она не подала ни од- ного иска на возмещение материального ущерба до того, как была приглашена в Отдел по борьбе с организованной преступностью».²⁷⁶

Это дело является необычным, поскольку доказано, что данная женщина является жертвой торговли людьми, она облагалась необоснованными «штрафами» и подвер- галась побоям, работая проституткой на чешско-германской границе. Однако даже в этих обстоятельствах судья не склонен был считать данную жертву заслуживающей возмещения по иску по причине того, что ее трудоустройство не было принудитель- ным. В другом случае вердикт гласит, что:

«Суд частично принимает гражданский иск жертвы Б. Суд считает, что сов- местные действия обвиняемых нанесли моральный ущерб жертве в связи с тем, что она была продана в сексуальное рабство. В то же время жертва доб- ровольно согласилась поехать в Москву и заняться проституцией, тем самым поставив себя в положение объекта продажи».²⁷⁷

В исследовании «Ukrainian Legislation Against Trafficking in Human Beings» рассмат- ривается случай возмещения двум жертвам, отправленным в сексуальное рабство в Турцию, 20 000 и 15 000 гривен. Тогда как в другом случае размер компенсации мо- рального ущерба был уменьшен, поскольку судья определил, что жертва согласилась работать проституткой:

«Определяя размер возмещения морального ущерба, суд не согласился с раз- мером в 10 000 гривен на человека, заявленных жертвами Л. и Е., и определил, что только 1 200 гривен может быть назначено в качестве компенсации, пос-

²⁷⁶ Приговор от 26 августа 2004 года. ²⁷⁷ Приговор Харьковского суда от 10 ноября 2004 года.  5. Характеристики по странам 127

кольку жертвам не удалось доказать, что ущерб был нанесен в большем размере, так как они согласились работать проститутками и были задержа- ны на границе».²⁷⁸

Самая большая компенсация, отмеченная в данном исследовании, составила 20 000 гривен, которая была определена по двум делам. Несколько меньшей, а именно 10 000 гривен, была компенсация для трех жертв по отдельному делу. Самый низкий размер возмещения морального ущерба, т.е. 1 000 гривен, был определен в другом деле.²⁷⁹

Иски по трудовым делам

По существу украинское трудовое законодательство не регулирует случаи «экс- плуатации» потому, что в советском трудовом законодательстве «эксплуатация» рассматривалась как отжившее явление. Новый проект Трудового кодекса уже не- сколько лет обсуждается как в парламенте, так и за его пределами, предоставлялась экспертная оценка данного закона со стороны МОТ, и до сих пор этот документ ос- тается весьма спорным законопроектом. Также не были созданы специальные суды по трудовым спорам, а нарушение трудового законодательства должно оспариваться в суде первой инстанции или в административном суде в зависимости от основания иска.

Статья 173 Уголовного кодекса предусматривает наказание за тяжкое нарушение трудо- вого договора, а принуждение жертвы выполнять работу, не оговоренную в договоре, значится как одно из потенциальных нарушений. То же преступление существует в отношении трудового договора о работе за границей.

5.6.2.3. Арест имущества

Согласно статье 29 Уголовно-процессуального кодекса органы следствия и обвине- ния обязаны предпринимать меры для гарантирования возможности конфискации имущества обвиняемого в тех случаях, когда наказание может предусматривать кон- фискацию (включая торговлю людьми). Однако исследование показывает, что во многих случаях, связанных с торговлей людьми, это оказалось безуспешным в свя- зи с тем, что обвиняемые не зарабатывали больших сумм денег за преступление (выступая, главным образом, в качестве вербовщиков) и, следовательно, не имели собственности, или потому, что иждивенцы обвиняемого нуждаются в средствах (на- пример, его дети) или потому, что обвиняемый хорошо подготовился, зарегистрировав собственность на имя своего друга или родственника или же быстро избавившись от нее до начала расследования.

Если в ходе уголовного процесса может быть доказано, что собственность была при- обретена преступным путем, тогда она может быть использована для возмещения

²⁷⁸ Strekalov. Указ. соч., ch. 8. ²⁷⁹ Там же.  128

убытков независимо от того, была ли собственность приобретена совместно с другим лицом. Согласно статье 125 Уголовно-процессуального кодекса, любая собственность преступника может быть использована для компенсации, если конфискация являет- ся одной из санкций, применяемых за совершенное преступление.

НПО предложили создать фонд конфискованного имущества, за счет которого может оплачиваться компенсация и судебные издержки.

5.6.2.4. Оказание помощи жертвам

Следственные органы обязаны информировать жертв об их правах, включая право на подачу гражданского иска.²⁸⁰ Кроме того, в соответствии с решением Пленума Вер- ховного суда Украины, Указа № 13 от 2 июля 2004 года, суды обязаны гарантировать соблюдение и уважение прав жертв. Верховный суд постановил:

«1. Обратить внимание судов на то, что согласованное и неуклонное соблюдение на всех этапах уголовного судопроизводства положений уголов- но-процессуального законодательства Украины, предусматривающего права жертв преступлений, является одним из основных предварительных условий реализации прав граждан на защиту в суде от незаконных нарушений, как об этом гласит статья 55 Конституции Украины».

Законный статус «жертвы» дает ей определенные права жертвы торговли людьми²⁸¹, включая право на представительство, будь то в лице адвоката, друга или близкого

²⁸⁰ Ст. 122 Уголовно-процессуального кодекса «Процедуры извещения жертвы о ее правах». Дознава- тель, признающий лицо в качестве жертвы преступления, должен объяснить данному лицу ее права, предусмотренные в ст. 49 настоящего кодекса, и отметить эти вопросы в резолюции, заверенной подписью жертвы. Если преступление нанесло материальный ущерб лицу, предприятию, учреждению или организа- ции, следователь должен известить жертву и ее представителя о праве подать иск в гражданское судопроизводство и занести эти положения в протокол допроса или послать письменное уведом- ление жертве; копия уведомления должна быть подшита к судебному делу. ²⁸¹ Wijers M. and Haveman R. Guidelines on Trafficking in Human Beings for the Criminal Justice Chain in Ukraine. European Union and International Organization for Migration, June 2006. «Лицо, признанное жертвой преступления, должно иметь право свидетельствовать по делу. Жертва и ее предста- вители должны иметь следующие права: представлять доказательства, представлять прошения, знакомиться с материалами дела с момента окончания досудебного расследования, или с момента передачи дела в суд для судебного рассмотрения (по делам, по которым не проводится досудебное расследование), участвовать в судебном процессе, подавать прошения об отклонении, обжаловать действия лица, ответственного за судебное следствие, дознавателя, прокурора или суда, а также об- жаловать судебный приговор или постановления суда и решения народных судей и, при условии наличия соответствующих причин, право на обеспечение собственной безопасности. В случаях, оговоренных в Уголовно-процессуальном кодексе, жертва должна иметь право подтверждать об- винения в ходе судебного разбирательства лично или через своего представителя. Жертва может принимать участие в судебных дебатах».  5. Характеристики по странам 129

родственника (или социального работника или представителя НПО)²⁸². Жертва пред- лагает представителя, а руководитель следствия или судья судебного разбирательства принимают или отклоняют это предложение. Жертвы и представители могут участ- вовать в суде в качестве сторон и иметь равные права и свободы при представлении доказательств, их рассмотрении и доказывания в суде их соответствия.²⁸³ Кроме того, выступая в качестве «гражданского истца», жертва пользуется и другими правами.²⁸⁴

Однако при осуществлении своих прав жертва не получает никакой бесплатной юри- дической помощи или услуг адвокатов, оплачиваемых государством, что нарушает права жертвы:

«без адвоката шансы жертвы доказать свою версию дела минимальны. Те- оретически предполагается, что прокурор должен защищать интересы жертвы; на практике жертва чрезвычайно зависима от защиты своих инте- ресов адвокатом».²⁸⁵

Из всех случаев, рассмотренных выше, менее половины жертв были представлены адвокатом. Они не могли либо найти адвоката, либо оплатить его гонорар, либо не захотели воспользоваться услугами рекомендованного адвоката. В нескольких случа- ях один и тот же адвокат представлял интересы нескольких жертв. Часто адвокаты не встречались со своими клиентами до проведения судебных слушаний и не гото- вили их к судебному процессу. Была представлена обширная информация о качестве представительства, при этом некоторые представители жертв были признаны не- опытными и не неквалифицированными для своей работы.

5.6.3. Выводы по Украине

Были предприняты значительные усилия по разработке свода законов, обеспечи- вающих реализацию юридических прав жертв в Украине, включая руководство о характере и объеме убытков. Кроме того, было сделано предложение о разработке компенсационной программы, финансируемой государством, которая, хотя и будет ограничена в размерах в связи с тем, что охватывает только жертв насилия над лич- ностью и возмещает только материальные убытки, заслуживает похвалы, и может

²⁸² Ст. 52. ²⁸³ Статья 16 (1) Уголовно-процессуального кодекса. ²⁸⁴ Wijers and Haveman. Указ. соч. «Гражданский истец или его представители имеют следующие пра- ва: представлять доказательства; представлять прошения; участвовать в судебном рассмотрении; подавать запросы дознавателю и суду с просьбой принять меры с целью обеспечения исполнения своих исков; подавать гражданский иск; просматривать материалы дела с момента окончания досу- дебного разбирательства или с момента передачи дела в суд (в случаях, когда не предусматривается досудебное разбирательство); подавать прошения об отклонении; обжаловать действия лица, от- ветственного за расследование, дознавателя, прокурора и суда, а также обжаловать приговор суда или решения в объеме гражданского иска; и при определенных причинах право на обеспечение безопасности». ²⁸⁵ Там же.  130

действительно изменить ситуацию к лучшему в том смысле, что компенсации дейс- твительно будут выплачиваться. Однако государство должно предпринять серьезные усилия, чтобы обеспечить назначение и обучение членов комиссии, предоставление им доступа к административной системе и снабдить их директивами, позволяющи- ми принимать согласованные решения.

В остальном право преследовать обвиняемого в рамках уголовного процесса хорошо проработано, как и право на получение информации о своих правах и на представи- тельство в судебных процедурах. Разработано также прецедентное право, по которому компенсация назначается в случаях, определяемых как торговля людьми в целях сек- суальной эксплуатации. Это произошло благодаря активной деятельности сообщества НПО и адвокатов, оказывающих помощь и предоставляющих консультационные ус- луги жертвам торговли людьми, что позволило развить судебную практику.

Поэтому в принципе суды признают, что жертвы имеют право на подачу иска о ком- пенсации и на получение возмещения убытков. Наиболее уместным оказалось возмещение морального, нежели материального ущерба в связи с тем, что в боль- шинстве случаев жертвы торговли людьми оказались неспособными представить документарные доказательства материального ущерба. К сожалению, как и во мно- гих юрисдикциях, жертвы редко, если вообще получают выплаты по присужденным им компенсациям.

Тем не менее, практика уголовного судопроизводства оказывается противоречивой, когда дело касается составления гражданских исков, рассмотрения исков, принятия решения об обоснованности и размере присуждаемых выплат. Существуют свиде- тельства того, что при принятии решения по искам судьи иногда руководствуются собственными представлениями о жертвах торговли людьми, а не доказательства- ми. К тому же существуют доказательства выплаты торговцами людьми «отступных» своим жертвам с тем, чтобы убедить их отказаться от судебного дела. Это еще раз под- черкивает необходимость директивных указаний и обучения судей и прокуроров по делам, связанным с торговлей людьми, а также по процедуре согласованного расчета размеров убытков по искам.

В настоящее время трудовое законодательство не предлагает никаких доступных средств правовой защиты, но оно может измениться в случае принятия нового Тру- дового кодекса.

5.6.4. Положительная практика в Украине

• Предпринимаются попытки создать государственный фонд для выпла- ты компенсаций по делам, связанным с преступлениями против личности. Модель предполагает, что государство получает возможность подавать иск против торговца людьми/эксплуататора от имени жертвы, выполняя, таким образом, моральный долг по вынуждению преступника платить, а также поз- воляет государству возместить часть средств;  5. Характеристики по странам 131

• Закон обязывает информировать жертвы об их правах на требование компен- сации на раннем этапе; • Существует прецедентное право на подачу исков на возмещение морального ущерба, выплачиваемого в случаях, связанных с торговлей людьми в целях сексуальной эксплуатации; • Обеспечивается представительство в лице адвокатов, что имеет положитель- ное влияние на иск; • Усилия групп гражданского общества и их работа по консультированию жертв оказали значительное воздействие на развитие принципа предостав- ления компенсации.

5.7. Соединенное Королевство

5.7.1. Правовые и институциональные основы

Соединенное Королевство является стороной UNTOC и Протокола о торговле людьми, а также ECCVVC. Страна также ратифицировала Конвенцию МОТ № 130 о принуди- тельном труде, но только одну из конвенций, предусматривающих защиту мигрантов (МОТ № 97 о трудящихся-мигрантов). Недавно правительство подписало Конвенцию Совета Европы о противодействии торговле людьми и приступило к реализации мер по осуществлению требований этой Конвенции.²⁸⁶

Соединенное Королевство имеет традицию общего права. Национальное законо- дательство, объявившее торговлю людьми преступлением, включает разделы 57-60 Закона 2003 года «О преступлениях на сексуальной почве» (торговля людьми в целях сексуальной эксплуатации) и раздел 4 Закона 2004 года «Об убежище и иммиграции» (торговля людьми в целях эксплуатации труда). Имеются также некоторые другие за- конодательные меры, относящиеся к вопросам торговли людьми, а именно Закон 2004 года «O посредниках по найму рабочей силы», создано Управление по регулирова- нию деятельности посредников по найму рабочей силы, и Закон 2002 года «O доходах от преступной деятельности», рассматривающий вопросы отмывания денег и ареста имущества.

В организационном плане в Соединенном Королевстве нет национального докладчи- ка или координатора по вопросам торговли людьми. Однако недавно правительство опубликовало национальный план действий в области торговли людьми.²⁸⁷ Под пат- ронажем Министерства внутренних дел (заместителя министра полиции, охраны

²⁸⁶ New Deal for Trafficking Victims. — In: The Guardian, 24 March 2007. URL: http://w w w.guardian. co.UK/immigration/stor y/0,,2041718,00.html. Примите к сведению, что с апреля 2007 года в Соединенном Королевстве появилось несколько новых инициатив по проблемам, связанным с торговлей людьми, они еще не скорректированы, за исключением тех, которые относятся к про- блемам компенсации. ²⁸⁷ См. документы на сайте Home Office. URL: http://w w w.homeoffice.gov.uk/documents/human- traffick-action-plan.  132

и общественной безопасности) в 2005 году была создана министерская группа по воп- росам торговли людьми, а также консультативная группа заинтересованных сторон, объединяющая другие компетентные органы. Кроме того, в стране функционирует ра- бочая группа, занимающаяся вопросами нелегальной занятости, под руководством министра внутренних дел по вопросам иммиграции, гражданства и национальностей. В 2006 году был создан центр по проблемам торговли людьми, целью которого являет- ся координация усилий правоохранительных органов, направленных на обеспечение правопорядка.²⁸⁸ Кроме того, в Лондоне был организован Poppy Project, объединяю- щий на условиях партнерства полицейский департамент, иммиграционную службу и НПО, целью проекта является выявление жертв и оказание помощи ограниченно- му числу жертв сексуальной эксплуатации.²⁸⁹

Правительство подвергалось критике за то, что к разработке закона о противодейс- твии торговле людьми подошло с позиций законодательства об иммиграции, а не с позиций прав человека²⁹⁰, а недавно появились сообщения о проблемах, связанных с лицензированными посредниками по найму рабочей силы.²⁹¹

5.7.2. Программы компенсации и возмещения ущерба

5.7.2.1. Государственные программы компенсации

Criminal Injuries Compensation Authority (CICA) управляет программой, финансиру- емой из государственных средств, которая предусматривает выплату компенсаций жертвам преступлений, связанных с насилием, которым был причинен физичес- кий или психический ущерб, который не является «незначительным». Преступление должно быть совершено на территории Англии, Шотландии или Уэльса²⁹², а иск дол- жен быть подан в течение двух лет с момента совершения преступления²⁹³. Программа предусматривает также выплату компенсаций родственникам лица, умершего в ре- зультате преступления, и лицам, имеющим близкие родственные связи с жертвой преступления, которым был причинен моральный вред, связанный с их присутствием в момент преступления или с их непосредственной вовлеченностью в проблемы после него. Виды ущербов включают элемент как морального, так и материального ущерба:

a) Компенсация, присуждаемая за боль и страдания, причиненные физическим или психическим повреждением. Фактически выплачиваемая сумма устанав-

²⁸⁸ См. веб-сайт United Kingdom Human Trafficking Centre. URL: http://www.ukhtc.org. ²⁸⁹ См. веб-сайт Poppy Project. URL: http://w w w.eaves4women.co.UK/POPPY_Project/POPPY_ Project.php. ²⁹⁰ Письмо/заявление, поданное Solicitors’ International Human Rights Group в Министерство внутрен- них дел, 19 марта 2007 года. ²⁹¹ Migrants ‘deceived and exploited'. BBC News, 25 April 2007. URL: http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6593321.stm. ²⁹² Для Северной Ирландии существует другая программа. ²⁹³ Если не возникнут другие обстоятельства. 5. Характеристики по странам 133

ливается в соответствии с «тарифом», состоящим из 25 уровней компенсаций за причинение вреда от 1 000 до 250 000 фунтов стерлингов (например, 27 000 фунтов за потерю одного глаза, 1 000 — 33 000 фунтов за половое преступле- ние, 8 200 фунтов за причинение психического расстройства и временного психического беспокойства, подтвержденные психиатрическим диагнозом и длящиеся от 2 до 5 лет). Действующий тариф был установлен Парламентом в 2001 году. б) Компенсация за смертельную травму, выплачиваемую родителям, ребенку, супругу или партнеру. Установленный размер составляет 11 000 фунтов стер- лингов, если иск на компенсацию предъявляет только одно лицо, или 5 000 фунтов, если таких заявителей больше. Если такое лицо было иждивенцем умершего, то ему тоже может быть выплачена компенсация. в) Особые расходы: расходы на погребение и расходы на специалистов по оказанию медицинской помощи или на оборудование могут быть включены в иск. г) Потеря заработка: получение компенсации возможно только в случае, если жертва нетрудоспособна в течение 28 недель с момента получения травмы, при этом необходимо представить письменное подтверждение от работода- теля и врача.

Потеря заработка и специальные расходы (пункты «в» и «г») оплачиваются в разме- ре максимум 250 000 фунтов, т.е. суммарный размер компенсации, выплачиваемой за счет средств программы, составляет 500 000 фунтов за одно увечье. Если жертве было нанесено более чем одно увечье, то компенсация выплачивается по трем самым тяж- ким увечьям в размере 100 от установленного тарифа за самое тяжкое увечье; плюс 30 от тарифа за второе по степени тяжести увечье; плюс 15 от тарифа за третье по степени тяжести увечье.

Для получения компенсации не требуется осуждения преступника в уголовном по- рядке. Однако жертва должна своевременно заявить в полицию и иметь медицинское подтверждение. Кроме того, жертва должна быть готова сотрудничать и помогать в расследовании и судебном преследовании (в 2004-2005 годах было отклонено 30 исков по причине несвоевременного заявления о случившемся или «отказа от сотруд- ничества»). Более того, CICA может отказать или уменьшить размер компенсации, если жертва была вовлечена в преступную деятельность или же спровоцировала пре- ступление своим агрессивным поведением или дракой (в 2004-2005 годах чуть менее 21 исков было отклонено именно по этой причине). Другим ограничительным мо- ментом, который может повлиять на жертв торговли людьми, является тот факт, что на момент подачи заявления она не должна проживать или быть связанной с лицом, совершившим преступление, если только оно не было осуждено за преступление. Это ограничение введено для того, чтобы воспрепятствовать правонарушителю извлечь выгоду из выплачиваемой компенсации.

Заявление подается в CICA, которая дает разрешение на получение конфиденциальной информации от следственных органов, врачей, больниц и т.д. Назначается лицо, кото-  134

рое занимается иском, с целью прийти к какому-то решению в течение года. Обычно, прежде чем принять решение, CICA ожидает исхода судебного процесса, будет он от- ложен или продолжен. Дела, связанные со сложным расчетом причиненного ущерба, могут занять больше времени. Если заявитель не удовлетворен результатами, он мо- жет ходатайствовать о внутреннем пересмотре судебного решения. Если этот процесс окажется неудовлетворительным, то может быть подана апелляция в независимый ор- ган — в апелляционную комиссию CICA.

Информация и формы заявлений на получение компенсации по программе доступны в режиме он-лайн. Кроме того, CICA предоставляет справочные материалы, подготов- ленные на языках национальных меньшинств и доступные на веб-сайте. Рассмотрение исков, поданных в CICA заявителями, находящимися на территории ЕС, осуществля- ется в соответствии с Положениями 2005 года о жертвах международных тяжких преступлений (положения о компенсации) (Европейское сообщество), которые были введены в действие 1 июля 2006 года, однако эти положения не касаются исков заяви- телей, явившихся результатом преступлений, совершенных до 30 июня 2005 года.

По сравнению с процедурой гражданского судопроизводства CICA оказывает жертвам услуги по хорошо отлаженной схеме. Эта структура гораздо более оперативна и ме- нее забюрократизирована, чем гражданский суд. Преимуществом ее является также тот факт, что ответчик выводится из схемы, что само по себе весьма привлекатель- но для многих жертв, хотя в то же время она избавляет виновного в преступлении от моральной ответственности. С другой стороны, возмещение ущерба возможно только в случае соответствия всем критериям на право получения компенсации. А посколь- ку размер компенсации зафиксирован на уровне тарифа, то он не может быть больше размера компенсации, установленного гражданским судом. То есть размер компен- сации может оказаться ниже, но доступней, чем при рассмотрении гражданских дел. Выплата компенсации осуществляется напрямую государством и не зависит от ис- полнения судебного решения по гражданскому иску. Однако, учитывая временные рамки, отведенные на принятие решения, и ограничительные требования на право получения компенсации, такая схема может быть менее доступна, чем постановление о компенсации, выносимое в ходе уголовного процесса (см. ниже). CICA может при- нять решение о компенсации в то время, когда другие решения были уже исполнены, в таком случае будут вычтены соответствующие суммы.

В 2004-2005 годах общая сумма расходов CICA, связанная с реализацией это- го механизма с точки зрения администрирования и заработной платы, составила 19 миллионов фунтов стерлингов, и за этот период было рассмотрено 67 000 дел. Кроме того, было потрачено 321 миллион фунтов в качестве выплаты самих компен- саций.²⁹⁴ Не совсем правильно сравнивать напрямую эти цифры с бюджетом других

²⁹⁴ В 2004-2005 году было вынесено решение о 35 446 компенсациях, из них оплачено было только 56 в размере от 1 000 до 2 000 фунтов за причиненные боль и страдания. По шести делам было выплачено по 250 000 фунтов, максимальный размер, а в 10 случаях максимальная компенсация составила 500 000 фунтов, которая включала потерю заработка и особые расходы. 5. Характеристики по странам 135

государств-участников ОБСЕ, учитывая разницу в заработной плате, прожиточном минимуме, численности населения, количестве поданных исков и т.д.; эти данные приведены для того, чтобы проиллюстрировать масштаб обязательств, взятых на себя государством.

Критерий, согласно которому жертва должна подвергнуться насильственному пре- ступлению, причиняющему больший, а не незначительный вред, может оказаться барьером для обретения жертвой торговли людьми права на получение помощи в слу- чае причинения ей только психологической травмы. Ограничительные критерии уже были применены против жертв эксплуатации труда (также определяемых как жер- твы торговли людьми) в связи с тем, что они добровольно согласились участвовать в таком противоправном действии, как нелегальный въезд в Соединенное Королевс- тво. Именно по этой причине родственникам 21 китайца — сборщика моллюсков, погибших во время прилива в заливе Моркам в 2004 году, было отказано в выпла- те компенсации, несмотря на то, что их эксплуататорам было выдвинуто обвинение в причинении смерти по неосторожности, искажающее ход правосудия и преступле- ния, связанные с вопросами иммиграции.²⁹⁵ По тем же основаниям было отказано в возмещении ущерба жертвам сексуальной эксплуатации. И хотя такое ограничение критериев на право получения помощи правомочно с точки зрения ECCVVC, все же оно не соответствует духу Протокола о торговле людьми и Конвенции Совета Европы о противодействии торговле людьми, в соответствии с которыми предусмотрено, что выявление жертв торговли людьми является составной частью реагирования на про- блему, включая выплату компенсации. В случаях, когда Соединенное Королевство не удалось предпринять все меры для выявления жертв торговли людьми, остается спор- ным вопрос, соответствует ли решение о невыплате компенсации международным обязательством, взятым на себя страной. В случаях гибели жертвы в процессе экс- плуатации, что тоже может быть связано с торговлей людьми, идентификация жертв становится еще более сложной. Тем не менее, официальные органы могли бы сделать выводы о случаях торговли людьми на основании сложившихся обстоятельств и вос- пользоваться своим дискреционным правом предоставить компенсацию. В случае с китайскими сборщиками моллюсков предполагается, что иммиграционные влас- ти были осведомлены об эксплуатации китайцев задолго до их гибели, а также о той опасности, которой они подвергались, выполняя свою работу, однако они ничего не

²⁹⁵ CPS sends signal to illegal employers after Morecambe Bay convictions. The Crown Prosecution Service. 24 March 2006. URL: http://www.cps.gov.uk/news/pressreleases/archive/2006/117_06.html. См. также Athwal H. Are Chinese Lives Cheaper? iRRnews, 8 July 2004. URL: http://www.irr.org.uk/2004/ july/ak000009.html, где представлена информация об иске о компенсации ущерба. См. Shooter H. Cockle bay survivors recount their ordeal. SocialistWorkeronline, 24 July 2004. URL: http://w w w. socialistworker.co.uk/article.php?article_id=1020: «семейный иск был отклонен, потому что жертвы «добровольно согласились» участвовать «в противоправном действии». Но они — люди и обращаться с ними нужно по-человечески…». Адвокатам, представляющим группу, было направлено несколько запросов о подтверждении это- го факта. Однако ответа получено не было, таким образом, отчеты остались неподтвержденными. Возможно, апелляция еще находится на рассмотрении.  136

предприняли, чтобы предупредить такой ход событий.²⁹⁶ В результате право жерт- вы на жизнь, возможно также было нарушено. Таким образом, представляется, что узкое применение правил схемы, применяемой CICA, больше ориентировано на регу- лирование иммиграции, чем на идентификацию жертв торговли людьми и выплаты компенсации по делам, связанным с торговлей людьми.

К другим документально подтвержденным проблемам, с которыми сталкиваются отдельные жертвы, претендующие на получение компенсации, относится их раннее возвращение в страну происхождения. Это означает, что в случаях, когда заявите- ли уже подали иски, адвокаты сталкиваются с проблемами общения с заявителями для получения доказательств их физического или психического расстройства, а так- же информации от властей страны происхождения.²⁹⁷ В случаях, когда заявители еще не подали иски до того, как покинуть страну, и обращаются за помощью к адвокатам Соединенного Королевства, адвокатские конторы могут не иметь права представлять интересы жертв в судах в связи с обязательствами (вытекающими из положений об отмывании денег), лично встречаться с клиентами и проверять их документы, а так- же знакомиться со всеми деталями их дела.²⁹⁸

К маю 2007 года в рамках Poppy Project адвокатам было передано 12 потенциальных дел о возмещении ущерба. По семи из них были предъявлены иски, и ожидалось ре- шение. В июле 2007 года CICA вынесла первое положительное решение в пользу жертв торговли людьми:²⁹⁹

«Две молодые женщины из Румынии были проданы в Соединенное Королевс- тво в целях сексуальной эксплуатации. В течение ряда лет они подвергались преследованиям в виде рабства, принуждения к занятию проституцией, из- насилований и побоев. Им удалось убежать от своего эксплуататора в январе 2006 года, и их направили в Poppy Project. Они дали показания в уголовном суде против торговцев людьми, которые были приговорены к 21 году тюрем- ного заключения. Преступники были признаны виновными не в торговле людьми, а в изнасиловании и организации проституции (представляет- ся, что закон о торговле людьми в то время еще не был принят), тем не менее, сотрудники Poppy Project классифицировали их как жертв торгов- ли людьми. При помощи адвокатов, оказывающих бесплатные юридические услуги, им удалось подать заявления в CICA, на основании того, что они должны иметь право на получение компенсации за сексуальное насилие и за упущенную выгоду/доход за годы, в течение которых они обманным путем

²⁹⁶ The scandal of Morecambe. — In: Daily Telegraph, 12 February 2004. URL: http://www.telegraph.co.UK/ opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2004/02/13/dl1302.xml. ²⁹⁷ Информация, полученная от сотрудников Poppy Project, 19 апреля 2007 года. ²⁹⁸ Интервью с Бровином Бирнсом из Solicitors’ International Human Rights Group, 26 апреля 2007 года. ²⁹⁹ Информация, предоставленная Anti-Slavery International и адвокатом Пароша Чандран, ноябрь 2007 года.  5. Характеристики по странам 137

оказались в заточении у преступника. После долгих консультаций адвокатов с сотрудниками CICA последняя приняла решение о присуждении одной из заявительниц компенсации в размере 66 000 фунтов стерлингов по следую- щим основаниям:

a. За сексуальное насилие, которому она подвергалась в течение более трех лет, в размере 22 000 фунтов. Эта сумма соответствует стандартно- му тарифу CICA, и представляет компенсацию за сексуальное насилие в течение более чем трех лет. б. За потерю заработка/упущенную выгоду в размере 40 000 фунтов. Эта сумма является произвольной, рассчитанной на основании 10 000 фунтов, выплачиваемых в год, за весь период времени, когда жертва удер- живалась в заточении против ее воли.

Вторая заявительница получила компенсацию в размере 36 500 фунтов на основе таких же расчетов: 16 500 фунтов за постоянное сексуальное насилие в течение более чем трех лет и произвольную сумму компенсации за упу- щенную выгоду в размере 20 000 фунтов. Эта произвольная сумма несколько ниже, поскольку вторая жертва была моложе в то время, и ее способность за- рабатывать была ниже, и она не находилась под контролем торговца такое долгое время».

Такое решение показывает, что при активной поддержке адвокатов этим молодым женщинам удалось убедить сотрудников CICA в том, что они должны получить компенсацию потому, что не будь они жертвами торговли людьми, им бы удалось за- работать деньги за соответствующий период времени. Судя по всему, такой расчет основан на суммах, отражающих их потенциальный доход в условиях официальной экономики. Остается теперь посмотреть, будут ли сотрудники CICA столь же воспри- имчивы по отношению к подобным искам и подобного типа аргументам в уголовных делах, не подкрепленных вынесением приговора суда.

В декабре 2007 года появилось сообщение о том, что CICA намеревается изменить толкование своих руководящих правил с целью предоставления возможности жер- твам принудительной проституции и насильственного заточения подавать иски о компенсации в качестве жертв торговли людьми, подвергшихся сексуальной эксплуатации.³⁰⁰

5.7.2.2. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

Поскольку в Соединенном Королевстве действует традиция общего права, жертва не имеет процессуальной правоспособности в уголовном процессе, она не может стать стороной гражданского процесса или быть представлена в суде. Не существует ника-

³⁰⁰ 'Sex slaves' win cash in landmark legal deal. In: The Observer, 16 December 2007.  138

ких специальных положений, предоставляющих жертве, пострадавшей от торговли людьми, какое-либо специальное право относительно ее представления в суде или получения компенсации, отличающееся от прав жертв обычных преступлений (в от- личие, например, от США). Существуют определенные процедуры, «благоприятные для жертвы» и недавно введенные в судебную практику (см. уголовный процесс ниже). Кроме того, существуют еще некоторые положения о вынесении решения о компен- сации в уголовном суде, и жертва всегда может принять решение о возбуждении дела в гражданском суде там, где условия позволяют это сделать (см. гражданскоe судопро- изводство ниже). Гражданское дело может быть возбуждено независимо от того, был ли вынесен приговор по уголовному делу.

Дела по защите трудовых прав ведутся, как правило, судами по трудовым делам.

Уголовное судопроизводство

Уголовное право предусматривает как реституцию собственности, так и возмещение компенсации за нанесенный урон. Если у жертвы в результате совершения преступ- ления была незаконно отнята собственность, что подпадает под раздел 28 Закона «O воровстве» 1968 года, суд может вынести постановление об аресте и возврате иму- щества. Такое положение трактуется уголовным правом Соединенного Королевства как «возмещение убытков» и охватывает вполне определенную собственность, при- надлежащую жертве, как например, имущество, паспорт и пр., которыми преступник завладел в результате совершенного преступления.

Кроме того, после вынесения приговора обвиняемому суд должен рассмотреть воз- можность вынесения постановления о выплате обвиняемым компенсации:

«о выплате компенсации (в пользу жертвы) за любой вред, нанесенный лич- ности, урон или ущерб, причиненный в результате преступления или любого другого преступления, которое суд должен принять во внимание при опре- делении наказания».³⁰¹

Выплата компенсации осуществляется в случае

«нанесения телесных повреждений, причинения урона путем воровства или вреда собственности, потерь, понесенных вследствие мошенничества, потери заработка в связи с невозможностю работать, расходов на медицинское об- служивание, транспортные расходы, причинение боли и страданий…».

Невыплаченная или недоплаченная заработная плата в результате преступления сама по себе не подлежит возмещению, если только удастся доказать, что она подпадает под категорию «потери, понесенные в результате мошенничества», или если суд пожела- ет воспользоваться своим дискреционным правом. Мировой суд (рассматривающий

³⁰¹ Раздел 130 Закон «O полномочиях уголовных судов (назначение наказания)» 2000 года. 5. Характеристики по странам 139

менее тяжкие преступления) может назначить максимальную компенсацию в размере 5 000 фунтов стерлингов, тогда как в судах присяжных не существует никаких огра- ничений по размерам компенсации.

На практике компенсация, присуждаемая по суду, не отражает в полной мере потери и ущерб, как если бы она была рассчитана в ходе гражданского производства. Суды могут неохотно выносить решения о возмещения ущерба, характер которого нечет- ко выражен, но где он является следствием психологической травмы. Это может быть чисто номинальная сумма, особенно если обвиняемый был приговорен к тюремному заключению, и у него не оказалось никакого имущества, подлежащего аресту (под- робности по суммам см. ниже). При определении размера компенсации учитывается имущество обвиняемого, но сама система расчета никак не регламентируется. Об- виняемый имеет право возмещать ущерб в рассрочку и осуществлять выплаты суду, который, в свою очередь, будет производить выплаты жертве.

В Соединенном Королевстве жертва не выступает стороной уголовного процесса, и она не может подать иск на возмещение компенсации непосредственно суду. Поэто- му в ходе судебного заседания жертва полностью зависит от следователя, прокурора и судьи, если она хочет, чтобы ее иск был рассмотрен судом. Представители Poppy Project сообщают, что правоохранительные органы неохотно помогают жертвам в по- лучении компенсаций, видимо из опасения, что возможность получения компенсации может быть оспорена адвокатами ответчика как результат обольщения женщин, скло- няемых к даче показаний против торговцев людьми.³⁰² Полиция должна записать все подробности о потерях и ущербе, предложив жертве заполнить личное заявление. За- тем прокурор должен поставить в известность суд о потерях и ущербе. Тем не менее, закон нечетко оговаривает обязанность прокурора предъявлять иск суду при вынесе- нии приговора. Закон также определяет, что суд должен привести аргументы, почему компенсация не выплачивается в случае причинения смерти, телесных повреждений, урона или ущерба.

В методических рекомендациях службы государственного прокурора сказано, что

«Прокурор может обратить внимание суда на его полномочия присуждать возмещение компенсаций и предложить суду воспользоваться таким правом, когда это уместно».

Такое указание прокурорам могло бы быть прописано в законе более основательно и аргументировано с тем, чтобы обеспечить рассмотрение иска о выплате компен- сации и подготовку соответствующей информации в обоснование этого иска для предъявления его в слушание по делу.³⁰³ И далее в рекомендациях сказано, что:

³⁰² См. письмо организации Solicitors’ International Human Rights Group Министерству внутренних дел, 19 марта 2007 года. ³⁰³ Буклет «Prosecutor's Pledge», напечатанный в 2005 году, содержит несколько гарантий, среди кото- рых следующие: «при вынесении приговора подавать заявку на выдачу приказа на компенсацию,  140

«Жертвы могут испытывать острую нужду, иметь телесные травмы или фи- нансовые потери, поэтому они имеют право представлять суду данные факты и требования о компенсации. Суды уделяют значительное внимание вы- несению решений о выплате компенсации, а в случае отказа, они должны представить убедительные доводы. Прокуроры должны зафиксировать, ка- кого вида компенсации запрашиваются, какие решения принимаются, какие комментарии сопровождают решения судей о выплате компенсации или со- кращении ее размера».³⁰⁴

Свод правил для жертв преступлений³⁰⁵, который обязывает органы уголовной юсти- ции (включая суд, полицию, суды, службы пробации и т.д.) соблюдать всеобъемлющий свод обязанностей по отношению к жертвам преступлений, не содержит ни одного слова относительно обязанности информирования жертв об их правах на компенса- цию в уголовных судах или проверку исполнения иска.

30 апреля 2007 года Консультативный совет по вынесению приговоров выпустил методические рекомендации для судей и мировых судей по всем аспектам вынесе- ния приговоров в делах, связанных с торговлей людьми. Эти рекомендации были разработаны на основе прецедентного права, политики правительства, обшир- ных консультаций с адвокатами и учеными, а также со всеми заинтересованными сторонами.³⁰⁶ По вопросу выплаты компенсации было указано, что это положение рас- пространяется на все случаи эксплуатации, включая торговлю людьми:

«6.9 Судебные приказы о конфискации и выплате компенсации имеют особое значение в контексте преступлений, когда чрезвычайно велика вероятность того, что у преступника имеется собственность, которую можно арестовать,

реституцию или будущую защиту жертвы. Прокурор всегда рассматривает, должно ли быть сдела- но заявление на компенсацию или реституцию от вашего имени. В определенных обстоятельствах прокурор может также побудить суд вынести запретительный судебный приказ, чтобы в будущем обеспечить вашу личную безопасность. Поступая таким образом, прокурор будет учитывать то, о чем вы написали в своем личном заявлении». URL: http://cps.gov.uk/legal/section15/chapter_c. html#10. ³⁰⁴ Там же. ³⁰⁵ The Code of Practice for Victims of Crime. Office for Criminal Justice Reform, October 2005. URL: http://www.homeoffice.gov.uk/documents/victims-code-of-practice?view=Binary. ³⁰⁶ В соответствии с разделом 172 Закона «Oб уголовной юстиции» 2003 года суд обязан «учитывать» соответствующие рекомендации, а раздел 174(2) того же закона требует, чтобы суд обосновывал случаи вынесения различных приговоров, подпадающих под данные рекомендации. Тем не ме- нее, это в основном относится к приговорам, которые выходят за рамки целого набора приговоров, приводимых в рекомендациях, например, наказание в виде выполнения общественных работ вмес- то отбывание тюремного срока. Случаи, связанные с невыплатой компенсации и конфискацией, вряд ли могут быть обжалованы по причине несоблюдения рекомендаций, но все же это возмож- но, особенно сейчас, когда соответствующие положения рекомендаций были недавно значительно усилены.  5. Характеристики по странам 141

а также жертве эксплуатации был нанесен такой ущерб, который может за- служивать компенсации».³⁰⁷

Этот пункт четко увязывает возмещение компенсации со способностью взыскать имущество преступника (более подробно см. раздел 5.7.2.3 «Арест имущества»). В от- ношении дел, связанных непосредственно с торговлей людьми, в рекомендациях да- лее сказано следующее:

«10. Если обвиняемый получал доход от деятельности, связанной с вовлечени- ем других лиц к занятию проституцией, суд должен рассмотреть возможность вынесения судебного решения о конфискации имущества в размере пример- но равном полученной выгоде».³⁰⁸

Самые последние статистические данные, которые имеются о количестве решений о возмещении ущерба, вынесенных по уголовным делам, и о размерах присужденной компенсации, указывают на то, что в процентном отношении число дел, по которым были вынесены решения о компенсации, весьма незначительно, особенно по делам, связанным с сексуальным насилием. Это может объясняться тем, что судьи не желали выносить одновременно решения о компенсации и о наказании, связанном с лише- нием свободы. Кроме того, эти данные могут указывать на то, что у ответчиков было недостаточно средств для выплаты компенсации; а полномочия на арест имущест- ва были подкреплены лишь недавно. Также размер компенсаций чрезвычайно низок. Отсюда можно сделать вывод, что выплата в размере менее 700 фунтов стерлингов за преступление на сексуальной почве или связанное с насилием, представляется жерт- ве скорее как унижение, чем как акт правосудия.

Решения о компенсации, принятые по уголовным делам:

Суд присяжных Мировой суд

2005 год  дел, по которым Средний  дел, по которым Средний вынесены решения размер вынесены решения размер о компенсации компенсации о компенсации компенсации Все виды преступлений* 7 1 576 17 158 Преступления на сексуальной почве† 1 654 25 193 Преступления, связанные с насилием† 15 655 32 252 Мошенничество/фальсификация† 8 8 092 28 424 Нанесение ущерба† 15 660 49 212

Данные согласно «Home Office Statistical Bulletin: Criminal Statistics 2005 — England and Wales».³⁰⁹ * Включают тяжкие и мелкие преступления, за исключением дорожных происшествий. † Включают только тяжкие преступления, например, те, которые рассматриваются судами присяжных.

³⁰⁷ Sexual Offences Act 2003. Sentencing Guidelines Council, part 6, p. 105, para. 6.9. URL: http://w w w. sentencing-guidelines.gov.uk/docs/0000_SexualOffencesAct1.pdf. ³⁰⁸ Sexual Offences Act 2003. Указ. соч., p. 130, para. 10. ³⁰⁹ Home Office Statistical Bulletin: Criminal Statistics 2005 — England and Wales. Office for Criminal Justice Reform, November 2006, p. 97.  142

В 2005 году не было вынесено решений о возмещении ущерба за преступления, свя- занные с торговлей людьми в целях сексуальной эксплуатации, хотя 12 человек были приговорены к немедленному тюремному заключению.³¹⁰ В ходе исследования не было выявлено ни одного случая вынесения решения о компенсации по уголовному делу за преступления, связанные с торговлей людьми. В равной мере на это указывали прокуроры, опрошенные в ходе изучения БДИПЧ МПЖ в Соединенном Королевстве, которые сообщили, что им не известен ни один случай принятия решения о компен- сации по делам, связанным с торговлей людьми. Они говорили, что их приоритетной задачей было добиться осуждения и ареста имущества преступников с целью прекра- щения преступной деятельности.³¹¹

Если ответчик не выполняет обязательство по выплате компенсации, то суд имеет право применить принудительное исполнение решения. Принятие решения о прину- дительном исполнении входит в компетенцию суда с учетом всех обстоятельств дела. Суды могут принять решение о вычете определенной суммы из заработной платы ви- новного или, если виновный оказывается безработным, из средств государственных пособий. Они могут также вынести приказ о наложении ареста на имущество, на ос- новании которого судебные приставы могут изъять имущество преступника и продать его в объеме, необходимом для покрытия размера компенсации и всех сопутствующих расходов. Два других способа принудительного исполнения решения предполагают «блокирование» автомобиля, принадлежащего преступнику (установление «колодок»), и включение всей суммы неоплаченной компенсации в список штрафов и решений суда, находящихся в открытом доступе, что может оказать существенное влияние на возможность преступника получать кредиты, снимать жилье и получать другие услу- ги. Крайней мерой является лишение свободы за неплатежи.³¹² Любая произведенная и полученная выплата вычитается из суммы гражданского иска, который может быть осуществлен в принудительном исполнении, хотя такая выплата не учитывалась при расчете реального размера гражданского иска.

По крайней мере, одна неправительственная организация, Solicitors’ International Human Rights Group, лоббировала правительство более активно применять это право выносить решения о предоставлении компенсаций в рамках уголовного дела, обосно- вывая это тем, что это поможет жертвам торговли людьми избежать участия в двух стадиях судебного разбирательства там, где выносится приговор по уголовному делу. Также сотрудники этой организации пришли к выводу, что поскольку жертвы репат-

³¹⁰ Точно также не было вынесено ни одного решения в пользу тех, кто был виновен в занятии прости- туцией «ради получения прибыли» (в Соединенном Королевстве эквивалент эксплуатации в целях проституции) в 2005 году. См. там же, Supplementary Tables Volume 2 Proceedings in the Crown Court. ³¹¹ Проект отчета МПЖ, находящийся у автора. См. дело R v Dulghieru and Others, обвиненные в пре- ступлениях, связанных с организацией нелегальной миграции, торговли людьми, контрабанды и отмывания денег в отношении женщин из Восточной Европы, вывезенных для занятий прости- туцией, в ожидании слушаний по конфискации имущества и возмещении ущерба. ³¹² Информация, полученная от Her Majesty's Court Service. URL: http://www.hmcourts-service.gov.uk/infoabout/attend/witness/compensation.htm. 5. Характеристики по странам 143

риируются на родину вскоре после вынесения приговора по уголовному делу, у них есть больше шансов на ведение дела в уголовном производстве, чем при помощи CICA. Кроме того, было указано, что в идеальном варианте система вынесения судебных пос- тановлений о компенсации должна быть пересмотрена с целью расширения понятий «урон» и «ущерб» и достижения тех размеров компенсации, которые выплачиваются CICA. Они также предлагают, чтобы средства, составляющие государственный фонд, созданный за счет арестованного имущества, полученного преступным путем, могли быть использованы для оплаты компенсаций в случаях, когда у ответчика не хватает средств для такой выплаты.³¹³

Гражданские иски, подаваемые против торговцев людьми

Судебные действия против торговцев людьми могут предприниматься по искам, предъявляемым по различным основаниям, как угроза физического насилия или не- законное лишение свободы. Иски могут быть предъявлены на возмещение различного вида ущерба, включая:

а) «общие» убытки, такие, как эмоциональное расстройство, боль и страдания (то есть моральный ущерб); б) «специфические» убытки (то есть, материальный ущерб), такие, как потеря заработка и лишение перспектив продвижения по службе, стоимость меди- цинского обслуживания, расходы на жилье (например, адаптация жилья под нужды инвалида), специализированная медицинская помощь и оборудо- вание, транспортные расходы (включая расходы по посещению заявителя родственниками в больнице) и расходы на лечение. Если речь идет о жертвах торговли людьми, то эта категория может быть расширена за счет невыпла- ченной или недоплаченной заработной платы, расходов, понесенных в связи с обращением в бюро по трудоустройству или иных ложных сборов, опла- ченных торговцу людьми, с представлением в суд всех подтверждающих документов; в) будущий ущерб: особый ущерб, который может быть понесен в будущем и ко- торый наиболее трудно рассчитать (например, потеря дохода на протяжении жизни, возникшая в связи с причиненной стойкой нетрудоспособностью); г) ущерб, причиненный тяжелой утратой и ущерб, причиненный иждивенцам в случае смерти жертвы (фиксированный размер составляет 10 000 фунтов).

Эти гражданские иски могут рассматриваться только отдельно от уголовных дел в со- ответствии с процедурой гражданского судопроизводства и по инициативе жертвы. В этом случае критерий доказанности ниже, чем в уголовном деле, например, ско- рее на основе «баланса возможностей», чем «при отсутствии разумного сомнения». Если преступник уже осужден, то суд больше не рассматривает проблему виновнос- ти, а только проблему урона и ущерба.

³¹³ Письмо-заявление от Solicitors’ International Human Rights Group в Министерство внутренних дел относительно национального плана действий, 19 марта 2007 год.  144

И хотя окончательный размер присуждаемого ущерба может оказаться больше, чем, например, размер, определяемый CICA, или судебным решением о компенсации, ве- дение гражданского иска требует юридической помощи и представительства для того, чтобы получить оптимальный результат.

Исполнение решений по гражданским искам частным лицом требует обращения в суд за получением целого ряда прав, таких как обращение к судебным приставам для арес- та имущества или выдача приказа на арест заработной платы. В настоящее время эти процедуры достаточно громоздкие и требуют больших затрат, хотя правительство и предлагает усовершенствовать и «рационализировать» их в органах правосудия, в судах. В настоящее время в Парламенте рассматривается Закон «O принудительном взыскании».³¹⁴

На время проведения исследования не было выявлено ни одного гражданского иска по делам о торговле людьми, и полагается, что не было принято ни одно решение.

Иски по трудовым делам

Иски против торговцев людьми, по различным нарушениям, определяемым Законом «O труде» (нарушение договора, невыплаченная или недоплаченная заработная плата, поражение в правах, например, отпуск по болезни, нарушение правил охраны труда и техники безопасности) могут быть поданы судами по трудовым делам. Тем не менее, возникают серьезные практические проблемы, связанные с жертвами, пострадавши- ми от торговли людьми, заключающиеся в том, что иски должны подаваться строго в течение 11 недель, а мигранты могут не иметь права доступа к правосудию вообще. Если работник знал (или должен был знать), что его договор является незаконным (например, он не имеет легального статуса с правом работы или пользуется подде- льными документами и т.д.), то он не имеет права подавать иск, и в его отношении может быть проведено расследование (в том числе и иммиграционными властями).³¹⁵ В прошлом суд по трудовым делам отказывался рассматривать дела, связанные с не- легальными работниками, аргументируя такой отказ тем, что контракт был получен мошенническим путем. В других случаях суд отклонял иски, поскольку минимальная заработная плата не распространялась на нелегальных рабочих-мигрантов на осно- вании публичной политики.³¹⁶ Trades Union Congress добился судебного решения по

³¹⁴ Относительно проектов, дебатов и графика работы Парламента см. URL: http://www.dca.gov.uk/legist/tribenforce.htm#lp. ³¹⁵ Ситуация по каждому отдельному делу зависит от степени нелегальности и масштаба сговора работника с работодателем, согласившимся, на незаконные отношения. При условии, что было установлено, что работник не считал, что его контракт является незаконным, он мог бы подать иск о признании за ним всех трудовых прав, например, минимальный размер оплаты труда, от- дых, незаконные вычеты из заработной платы (когда делаются вычеты без согласия работника на возмещение расходов на жилье) и нарушение положений об охране труда и соблюдения техники безопасности. Информация из переписки по электронной почте с Бронвином Бирнсом, Solicitors’ International Human Rights Group, май 2007 года. ³¹⁶ Sharma v Hindu Temple. — In: Ten Ways to Protect Undocumented Migrant Workers. Указ. соч. 5. Характеристики по странам 145

делу португальского рабочего, работающего в условиях, классифицируемых как ус- ловия принудительного труда. Однако компания постепенно впоследствии исчезла, и решение суда не могло быть исполнено.

Домашние рабочие обычно относятся к категории «нанятых работников» или, по крайней мере, «рабочих» согласно законодательству о труде Соединенного Коро- левства в зависимости от конкретных контрактных соглашений. Следовательно, они имеют все права наемного работника, включая права на охрану здоровья и охрану труда, на получение минимальной национальной заработной платы и предоставление отдыха, согласно Положению о продолжительности рабочего времени 1998 года. Но даже в этих случаях работники могут сталкиваться с проблемами при подаче исков, так как одной из основных проблем является представление доказательств. Обычно не ведется график рабочего времени, не указывается, сколько часов они проработа- ли, сколько получили, если они получали оплату наличными на руки, и обычно их показаниям не верят в отличие от показаний, предоставляемых их работодателями, которые часто являются «уважаемыми людьми», например, врачами или богатыми семьями.³¹⁷ В Плане действий по противодействию торговле людьми, разработанном Министерством внутренних дел (на стр. 24) говорится, что домашние рабочие не будут больше относиться к категории «рабочих-мигрантов», а будут относиться к категории наемного работника, нанятого на обычных условиях и проживающего за пределами Соединенного Королевства. Потенциально это может лишить их трудовых прав, пре- доставляемых в Соединенном Королевстве. Накопление прав будет зависеть от типа визы домашнего рабочего, от того, как долго он работает в стране по сравнению с дру- гими странами за весь период своих трудовых отношений. Короткий период работы в Соединенном Королевстве по сравнению со страной происхождения будет рассмат- риваться сильным аргументом в пользу того, что его трудовые отношение не могут поддерживаться законом о труде Соединенного Королевства.³¹⁸ К тому же неясные официальные права домашнего работника могут оказаться достаточным фактором, сдерживающим подачу иска, даже в тех случаях, когда дело является доказуемым.

В предложениях правительства, собранных в публикации «Making Migration Work for Britain», выпущенной в марте 2006 года, содержится намерение опять ввести огра- ничения на визы для домашних работников, которые существовали ранее, а именно, запретить им менять работодателей, находясь на территории Соединенного Коро- левства. Заинтересованные группы обеспокоены тем, что это приведет к положению эксплуатации рабочих, которые будут не в состоянии изменить ситуацию, где проис- ходят злоупотребления, и по-прежнему остаются в стране. Ранее такое ограничение было снято после долгих лет кампании, развернутой по этой проблеме.

В ситуации, когда трудоустройство осуществляется через посредников по найму рабочей силы, когда различные организации выплачивают заработную плату и кон-

³¹⁷ Информация, полученная от Бронвина Бирнса, адвоката, май 2007 года и НПО Kalayaan. См. веб- сайт Kalayaan. URL: http://www.kalayaan.org.uk. ³¹⁸ Там же.  146

тролируют работу, одна из организаций может утверждать, что трудового договора не существует, так как «рабочие являются самостоятельно нанявшимися». Если та- кие аргументы признаются убедительными, то эти «самостоятельно нанявшиеся» рабочие будут иметь лишь некоторые трудовые права, а не все права «наемных ра- ботников». Например, только наемные работники могут подавать иски о незаконном увольнении (после 12 месяцев занятости), однако все рабочие имеют право на по- лучение минимальной заработной платы, на отдых и отпуск согласно Положению о продолжительности рабочего времени.

Все рабочие могут возбудить судебное дело на дискриминационных условиях, когда факты могут быть доказаны, но в этом случае понадобятся качественные юридичес- кие консультации и представительство.

Королевская таможенная и акцизная служба также имеет полномочия требовать вы- полнения национального законодательства о минимальном размере оплаты труда посредством групп по соблюдению правовых норм.³¹⁹ Дела могут вестись также отде- льными лицами в судах по трудовым спорам. Жалоба может подаваться отдельным лицом (например, по почте, по Интернету или при помощи государственной линии «телефон доверия») и должна рассматриваться конфиденциально.³²⁰ Тогда инспек- торы по соблюдению выполнения правовых норм имеют право проводить проверки работодателя, налагать штрафы и издавать предписания о выплате невыплаченной заработной платы работникам и бывшим работникам. В случаях, когда работода- тели не соблюдают этих требований, группы по соблюдению правовых норм могут издать приказы и принудить к исполнению этих приказов в гражданском производс- тве (а также прибегнуть к принудительному исполнению решений суда по трудовым делам).³²¹ Однако процесс принудительного взыскания является долгим и сложным, а группы по соблюдению правовых норм не могут получать выплат от имени рабочих. Это значит, что личность истца может быть в конечном итоге раскрыта работодате- лю. Существуют также ограничения относительно полезности деятельности отдела, так как сотрудники утверждают, что минимальная заработная плата распространя- ется только на работающих легально, а они не обучены выявлять дела, связанные с торговлей людьми или эксплуатацией, чтобы направлять пострадавших для полу- чения помощи.

Аналогичный орган существует и для лиц, работающих в сельскохозяйственном секторе: Agricultural Wages Team (AWT) обеспечивает выполнение Постановления

³¹⁹ В Соединенном Королевстве существует 16 таких групп по соблюдению правовых норм. См. веб- сайт Chartered Institute of Personnel Development. URL: http://w w w.cipd.co.uk/subjects/pay/ general/nmw. ³²⁰ См. веб-сайт HM Revenues & Customs. URL: http://www.hmrc.gov.uk/nmw/complaint.htm. ³²¹ Более подробную информацию об инструкциях для инспекторов см. веб-сайт HM Revenues & Customs. URL: http://www.hmrc.gov.uk/manuals/dmbmanual/DMBM570060.htm. Для работни- ков см. National Minimum Wage Enforcement: Penalty Notice Policy. January 2007. URL: http://www. dti.gov.UK/files/file36381.pdf. 5. Характеристики по странам 147

о заработной плате в сельском хозяйстве в Англии и Уэльса.³²² Правоприменительная деятельность AWT ведется в ответ на соответствующие жалобы, ей предшествует пе- риод неофициального разбирательства, целью которого является приведение сторон к мирному урегулированию проблемы. Проводятся официальные проверки учет- ных платежных документов работодателей. Если инспектор приходит к выводу, что рабочему была недоплачена заработная плата, инспектор может издать извещение о принудительном исполнении.³²³

В инструкциях, предназначенных для сельскохозяйственных рабочих относительно их прав и полномочий по истребованию реализации их прав, указывается, что, не- смотря на то, что жалоба может быть подана анонимно, однако анонимность не мо- жет быть соблюдена, как только выдается извещение о принудительном исполнении.³²⁴ Процедура принудительного исполнения весьма схожа с процедурой, применяемой группами по соблюдению правовых норм для других видов работ.

Информация о минимальной заработной плате и принудительном исполнении доступна на английской, литовском, латышском и польском языках на сайтах прави- тельства. Однако ее достаточно трудно найти без кропотливого поиска.

У правительства есть независимый консультативный орган — Low Pay Commission (LPC), уполномоченная

«осуществлять контроль, оценку и пересмотр минимального размера оплаты труда и ее влияние, с учетом … влияния на различные группы рабочих, вклю- чая рабочих-мигрантов».³²⁵

В отчете LPC за 2007 год анализируется воздействие законодательства на рабочих- мигрантов и работников, нанятых агентствами, и дается ряд рекомендаций, включая рекомендации по необходимости улучшения выполнения законодательства, касающе- гося нужд рабочих-мигрантов:

«Понимая позицию правительства, мы полагаем, что очевидность эксплуата- ции рабочих-мигрантов неопровержима и укрепила нашу уверенность в том, что эту проблему следует решать в качестве приоритетной задачи. Поэтому

³²² От имени государственного секретаря по экологии, продовольствии и сельскому хозяйству о при- менении прав, включенных в Закон «O заработной плате сельскохозяйственных рабочих» 1948 года, взятых из национального Закона «O минимальном размере оплаты труда заработной плате» 1998 года. ³²³ См. веб-сайт Department for Environment Food and Rural Affairs. URL: http://w w w.defra.gov.uk/ farm/working/agwages/index.htm. ³²⁴ Minimum Wages for Agricultural Workers: Agricultura workers — Your rights and how you can expect them to be enforced. Department for Environment Food and Rural Affairs. URL: http://www.defra.gov.UK/farm/working/agwages/pdf/awo-minwage.pdf. ³²⁵ Low Pay Commission Terms of Reference: 2008 Report. URL: http://www.lowpay.gov.uk/lowpay/TOR.doc.  148

мы рекомендуем, чтобы правительство в качестве своей программы обес- печения выполнения законодательства выбрало в качестве целевой группы в 2007/2008 годах низкооплачиваемый сектор, в котором характерна высокая концентрация рабочих-мигрантов».³²⁶

5.7.2.3. Арест имущества

В законодательстве Соединенного Королевства имеется множество законов и положе- ний, касающихся ареста имущества и конфискации. Они различаются в зависимости от того, используются они в гражданском или уголовном производстве.

При рассмотрении уголовного дела суд может использовать полномочия, предусмот- ренные Законом «O полномочиях уголовного суда (вынесение приговора)» 2000 года относительно любого вида собственности, изъятой у преступника после его ареста. В соответствии с этими полномочиями преступник может быть лишен имущества, если оно было использовано или предполагалось к использованию для совершения или содействия совершению любого преступления (то есть, необязательно преступле- ния, за которое обвиняемый понес наказание).³²⁷ Доход, полученный от распоря- жения этим имуществом, может быть передан жертве «в случае, когда в результате преступления ей было нанесено телесное повреждение, урон или ущерб» (раздел 145(1) (а)), и в случае, когда суд полагает, что средства, которыми располагает преступник, несоизмеримы для выдачи постановления о компенсации (раздел 145(2)). Согласно ре- комендациям от Crown Prosecution Service (CPS) «обязанностью прокурора является ходатайство к суду рассмотреть возможность вынесения постановления о лишении имущества согласно соответствующим законодательным нормам».³²⁸ Также «суд не должен выносить постановление, если не получено подтверждающих доказательств и не подготовлено ходатайство в суд.³²⁹

Закон «O доходах, полученных преступным путем» 2002 года, регламентирует пол- номочия государства на ограничение арест и конфискацию имущества, полученного преступным путем, в основном при ведении более серьезных дел, применяя граждан- ские иски. В настоящее время эту функцию выполняет Assets Recovery Agency (ARA) применением гражданского судопроизводства отдельно от уголовного преследова- ния (например, когда преследование не ведется), а также судом. Тем не менее, недавно было объявлено, что в связи с возникновением проблем, с которыми столкнулось ARA при взыскании активов, достаточных для обоснования своего существования, оно бу- дет упразднено в 2008 году, а его полномочия будут переданы Serious Organised Crime

³²⁶ National Minimum Wage: Low Pay Commission Report 2007. Secretary of State for Trade and Industry, 2007, p. 230, para. 6.44. URL: http://w w w.lowpay.gov.uk/lowpay/report/pdf/6828-DTi-Low_Pay_ Complete.pdf. ³²⁷ Раздел 143 Закона «O полномочиях уголовного суда (вынесение приговора)». ³²⁸ См. веб-сайт The Crown Prosecution Service. URL: http://www.cps.gov.uk/index.html. ³²⁹ R v Pemberton (1982). 4 Cr App R (S) 328. 5. Характеристики по странам 149

Agency и CPS.³³⁰ Остается только дождаться и посмотреть, будет ли деятельность этих органов более успешной в изъятии в гражданском производстве имущества, получен- ного преступным путем, или же эти проблемы заложены в самом природе этой задачи. Полиция также имеет определенные полномочия в части изъятия наличности при противоправных действиях.

В уголовном деле закон применяется тогда, когда суд удовлетворяется тем, что преступник ведет «преступный образ жизни» и получает выгоду от «своего противо- правного поведения» (часть 2, раздел 6). Преступник ведет преступный образ жизни, если рассматриваемое преступление включено в приложение 2 к закону, к которому относится торговля наркотиков, отмывание денег, торговля людьми в целях сексуаль- ной и трудовой эксплуатации, сутенерство и содержание борделей.

Сам Закон «O доходах, полученных преступным путем», предлагает, чтобы конфиско- ванное имущество было доступно для удовлетворения гражданских исков, которые может подать жертва. Если суд считает, что жертва «возбудила или намеревается возбудить судебное преследование ответчика в части возмещения урона, вреда или ущерба», на него распространяется еще более сильное обязательство по вынесе- нию постановления о конфискации доходов, полученных преступным путем (часть 2, раздел 6(6)). К сожалению, это законное право не подчеркивается в методических рекомендациях для прокуроров и им не предлагается предпринимать определенные шаги, чтобы выяснить намерения жертвы в связи с подачей гражданского иска. К тому же нет никакой правовой связи между конфискованным имуществом и оплатой по постановлению о компенсации, вынесенному в ходе уголовного процесса в соответс- твии с Законом «O полномочиях уголовного суда (вынесение приговора)» 2000 года (несмотря на то, о чем говорится в методических рекомендациях о вынесении приго- вора — см. «Уголовное судопроизводство» выше в этом разделе).

В целом намного большее внимание уделяется деятельности полиции и прокуроров по применению ими своих новых полномочий по аресту и конфискации имущества, нежели обеспечению получения жертвой компенсации за счет тех же доходов. Было бы полезно дополнить методические рекомендации для прокуроров, выпущенные CPS, и отразить в них проблемы, связанные с выплатой компенсации жертвам при конфискации имущества, учитывая, что прокурор является, в принципе, основной движущей силой, благодаря которой производится арест и конфискация имущества.

В гражданских делах отдельное частное лицо имеет ограниченные права по поис- ку имущества ответчика. Однако по его заявлению ему должно быть предоставлено судом такое право. Точно так же истец может подать ходатайство о «заморажива- нии» имущества ответчика в размере, определяемом заявленным ущербом (такой приказ может быть также выдан в международном масштабе, согласно судебному пос-

³³⁰ Assets Recovery Agency abolished. BBC News, 11 January 2007. URL: http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6251339.stm. См. веб-сайт Serious Organised Crime Agency. URL: http://www.soca.gov.uk.  150

тановлению о замораживании счетов во всем мире). Чтобы добиться выдачи такого постановления заявитель должен подготовить хорошо аргументированный гражданс- кий иск; должна быть «реальная перспектива» того, что активы находятся в пределах юрисдикции, и существует серьезная угроза исчезновения этих активов. Полезность и успешность этих полномочий в деле, связанном с торговлей людьми, зависит от того, насколько оперативно они применяются в конкретном деле. Например, если гражданский процесс начинается после закрытия уголовного дела, его эффект бу- дет ограничен, потому что активы могут испариться, быть спрятаны или арестованы. Однако если принять оперативные меры против ответчика с относительно «глубо- кими карманами» в ситуации, когда активы легко проследить, такие полномочия могут быть полезны. Для того, чтобы предпринять соответствующие шаги, потребу- ется юридическое представительство, и весьма вероятно, что расходы будут весьма высокими.

5.7.2.4. Оказание помощи жертвам

Некоторые жертвы торговли людьми получили временный вид на жительство, благодаря их участию в Poppy Project, но такое право было предоставлено лишь ог- раниченной категории жертв торговли людьми в целях сексуальной эксплуатации. Большинство жертв вернули в страну происхождения. В настоящее время выявлен- ные жертвы торговли людьми имеют право обращаться за визой с тем, чтобы остаться в Соединенном Королевстве по гуманитарным причинам или в соответствии с зако- нодательством о предоставлении убежища. Такое право не распространяется именно на жертв торговли людьми, но все же оно было предоставлено по ограниченному чис- лу дел, связанных с торговлей людьми. Граждане стран, являющихся новыми членами Европейского Союза, имеют право оставаться в Соединенном Королевстве, но не име- ют права «обращаться за помощью к государственным фондам» в течение первых двух лет проживания. Как уже отмечалось в предыдущих разделах, отсутствие четкого ви- зового режима для жертв торговли людьми на период размышления, восстановления и участия в судебных процессах создало определенные барьеры для жертв торговли людьми для получения доступа к компенсации для возмещения ущерба.

В зависимости от ситуации, в которой находится жертва, она может знать или не знать о праве на получение компенсации. Маловероятно, что жертва будет проинформи- рована следственным органом о существовании постановлений о компенсации или о такой организации, как CICA, если только она не будет опрошена следственными органами и не получит статус свидетеля в уголовном процессе. Поскольку свидете- ли не представлены юридически отдельно в уголовном процессе, консультирование и представление иска на получение постановления о выплате компенсации должно относиться к ответственности следственного органа и прокурора как участников уго- ловного дела, НПО, занимающегося оказанием услуг по поддержке жертв, сотрудника суда, чиновника, ответственного за оказание поддержки свидетелям. Жертвы могут быть проинформированы о праве на возбуждение дела гражданским производством или о подаче иска через CICA, в результате консультаций адвоката, занимающегося вопросами их иммигрантского статуса, НПО, оказывающей им поддержку, к примеру, 5. Характеристики по странам 151

национальной неправительственной организации (например, Victim Support) или спе- циалиста из службы по борьбе с торговлей людьми, как, например, Poppy Project.

Ведение дела при помощи CICA возможно без юридической помощи и представи- тельства, но в целях представления наиболее более аргументированной и обширной доказательной базы, всегда лучше прибегнуть к помощи опытного адвоката, особенно в тех случаях, когда жертва плохо знает английский язык. В таких случаях оказание юридической помощи не предусматривается, и только юридические центры, бюро по консультированию граждан или же юристы, оказывающие услуги на безвозмездной основе, могут помочь в этом деле.

Чтобы возбудить дело по трудовому или гражданскому иску, жертва должна, пре- жде всего, иметь право на первичную юридическую помощь, чтобы узнать, будет ли успешным дело по возбуждению судебного преследования торговца людьми/эксплу- ататора (например, существует ли основание для иска, достаточно ли веские факты, можно ли установить местонахождение ответчика и вручить ему повестку, реально ли исполнение распоряжений суда, была ли произведена оплата ответчиком), а также как будет проходить судебный процесс и как долго. Адвокат, предоставляющий услу- ги по договору с общественной юридической службой на безвозмездной основе для профсоюзов или некоммерческого консультационного агентства, может оказать та- кую первичную юридическую помощь.

В делах по трудовым спорам юридическая помощь для покрытия расходов по пред- ставительству в суде не предусматривается, такая помощь должна быть обеспечена на бесплатной основе, на основе оплаты личного гонорара или на основе условного го- норара («дело проиграно — нет оплаты»). Появилась еще одна проблема: начиная с 1 апреля 2007 года изменения, внесенные в положение об общественной юридической службе, означают, что адвокатам по трудовым спорам было запрещено предоставлять юридические услуги на основе очень низкого гонорара в делах, по которым предус- мотрено оказание услуг юрисконсульта. Это значит, что они получают одинаковый гонорар независимо от объема проведенной по делу работы.³³¹ И как следствие, мно- гие юридические конторы могут принять решение не оказывать услуг юрисконсульта клиентам по делам о трудовых спорах, а брать только клиентов, которые оплачивают гонорары на частной основе.

По гражданским делам адвокат или организация смогут предоставить услуги по пред- ставительству, оказывая правовую поддержку через общественную юридическую службу. Решение об оказании такой помощи будет зависеть от очень ограничительных финансовых критериев и от оценки адвокатом шансов на успех дела. В гражданс- ких делах, связанных с нанесением телесных повреждений, если только они не квалифицируются как «преднамеренный случай», оказание правовой помощи не предусматривается. Иски, вытекающие из дел, связанных с торговлей людьми, не

³³¹ Некоторые чрезвычайно дорогостоящие дела будут оплачены полностью, но это не является общей практикой.  152

подпадают под эти ограничения, если они не основаны на исках по неосторожности, например, исках, поданных против работодателя по факту нарушения обязательств по охране здоровья и соблюдению техники безопасности, рассматриваемых граждан- скими судами.

Ограничения на предоставление бесплатной юридической помощи означает, что пред- ставительские услуги могут быть оказаны только в случае, когда адвокат предлагает ее на бесплатной основе или на основе условного гонорара («дело проиграно — нет оплаты»). В гражданских делах условный гонорар должен быть увязан с покупкой стра- хового полиса в целях покрытия расходов противной стороны в случае проигрыша.

В настоящее время юридические консультации, касающиеся всех видов исков о ком- пенсации и гражданских исков, предоставляются целым рядом перегруженных некоммерческих агентств (таких, как юридические центры, бюро по консультирова- нию граждан и т.д.), союзов и адвокатов, работающих в основном на безвозмездной основе.³³² Существует также ряд специализированных агентства, например, Kalayaan, работающих с домашними работниками. Несмотря на все усилия этих организация, оказание правовой помощи все еще недостаточно, учитывая сложность проблем и уяз- вимость лиц, подвергшихся торговле людьми. Многие мигранты, подвергающиеся эксплуатации, испытывают затруднения в получении консультаций и правовой помо- щи из-за языковых проблем, из-за страха по поводу своего статуса иммигранта или мести со стороны торговцев или даже своих приятелей.

5.7.3. Выводы по Соединенному Королевству

Существование щедрой государственной системы, предусматривающей возмещение как материального, так и морального ущерба, позитивно. Эта система также проде- монстрировала свою гибкость в вопросах возмещения компенсации жертвам торговли людьми. Однако предусмотренные в ней ограничения представляют определенные проблемы для жертв торговли людьми, особенно в отношении ограничительных кри- териев предоставления права на получение помощи и ограниченной категории жертв, также размера предоставляемых компенсаций. Государственная система ограничена также видами преступлений, связанных с причинением вреда, которые не всегда под- падают под категорию «психологического насилия», и требуют пересмотра с целью предоставления всем жертвам торговли людьми автоматического права на получение помощи. Можно было также рассмотреть вопрос о создании отдельного фонда в рам- ках программы CICA (с возможным финансированием на счет средств, полученных преступным путем), который бы был предназначен специально для жертв торговли людьми. Это означало бы, что критерии для получения права на помощь и виды ущер- ба могли бы быть пересмотрены и адаптированы с учетом особенностей такого рода дел.³³³ Можно было бы провести специальное обучение персонала CICA и арбитров

³³² См. веб-сайт Access to Justice Alliance. URL: http://www.accesstojusticealliance.org.uk. ³³³ Благодарность Бронвину Бирнсу и адвокатам Solicitors’ International Human Rights Group за это предложение. 5. Характеристики по странам 153

для организации такой системы и для рассмотрения исков. Такие иски можно было бы рассматривать в ускоренном порядке. Отдельная система нисколько не снижает необходимость рассматривать каждое дело по существу.

К положительным моментам следует отнести и существование права на выдачу распоряжений о выплате компенсации в уголовных делах, особенно в отсутствие возможности «приобщения» гражданского иска, однако прокуроры и судьи пред- принимают недостаточные шаги для того, чтобы рассматривать и принимать такие распоряжений. Существует больше вероятности, что выплаты по таким распоряже- ниям будут произведены, а также легче обеспечивать осуществление этих выплат. Однако размер выплачиваемых в настоящее время компенсаций столь мал, что су- ществует риск того, что их выплата скорее унижает пострадавших, нежели помогает им. Необходимо усовершенствовать директивы, направляемые судьям, по вопросам возмещения компенсаций по делам, связанным с торговлей людьми, чтобы компен- сации отражали характер причиненного ущерба и его размер. Полиция и прокуроры должны предпринимать более активные меры в отношении ареста имущества, при- надлежащего подозреваемым торговцам людьми. Имущество, изъятое в соответствии с Законом «O доходах, полученных преступным путем», должно быть предоставле- но в распоряжение жертв торговли людьми, а связь между этими правами и правами уголовных судов распоряжаться этим имуществом должна быть прояснена. Интере- сы жертвы все еще остаются недостаточно представленными в уголовных процессах, а уважение и осуществление их прав не является ни обязательным, ни установлен- ным законом.³³⁴

Ограничения на доступ к правосудию и обеспечение трудовых прав можно проил- люстрировать тем фактом, что заявления в гражданский суд или в суд по трудовым спорам «не всплыли» в делах, связанных с торговлей людьми и эксплуатацией. Это может быть объяснено целым рядом причин, относящихся к общей процедуре граж- данского судопроизводства в Соединенном Королевстве, включая отсутствие или сокращение юридической помощи, а также нецелесообразность длительной и отде- льной процедуры для жертв торговли людьми (которые могут пожелать или быть вынуждены выйти из процесса). Проблема исполнения решений по трудовым спорам особенно важна в делах, связанных с трудовой эксплуатацией. И хотя прецедентное право в этой области не ограничило эти права полностью, оно все же остается огра- ниченным, и правительство может предпринять дальнейшие меры по ограничению этих прав. Доступ уже ограничен в результате создания практических преград, осо- бенно для нелегальных иммигрантов, которые испытывают страх высылки (страдая при этом от страшной эксплуатации), а существующие правовые преграды еще более усугубляют ситуацию.

³³⁴ Существенные проблемы были выявлены и представлены рекомендации в отчете Victims and Witnesses: Providing Better Support. Audit Commission, 2 December 2003. URL: http://w w w. audit-commission.gov.uk/reports/NATIONAL-REPORT.asp?CategoryID=&ProdID=7CF96FD1- C357-4fe8-AD04-CC1783620077.  154

Необходимо усилить инспекции по заработной плате, занимающиеся вопросами, свя- занными с обеспечением выплаты минимальной заработной платы, а информация об их полномочиях должна быть более доступна для рабочих, особенно мигрантов. Минимальный размер оплаты труда, принятый на национальном уровне, должен распространяться на жертв торговли людьми, и они должны иметь доступ к защите своих прав в случаях эксплуатации. Инспекторы должны быть уполномочены выяв- лять случаи торговли людьми в процессе своей работы.

Жертвы торговли людьми получают недостаточно информации, а также правовой и материальной помощи для того, чтобы знать о своих правах на получение ком- пенсации. Их негарантированный статус пребывания или депортация является еще одной преградой для предъявления иска на компенсацию. Необходима программа выдачи разрешений на проживание, а также лучший доступ к услугам по предостав- лению консультаций и услугам представительства. На прокуроров и полицию должна быть возложена обязанность информирования жертвы о ее правах и возможностях представительства в суде. Судьи должны осознавать свои полномочия по выдаче распоряжений о компенсации, не ожидая специального заявления, и должны быть больше готовы к тому, чтобы использовать это право наряду с вынесением пригово- ра о лишении свободы.

Вовлечение НПО в процесс выявления жертв торговли людьми и оказания им по- мощи ограничивается краткосрочным финансированием одной НПО, находящейся в Лондоне. И хотя этот шаг является положительным, необходима более широкая сеть консультационных центров и агентств по оказанию поддержки, которая бы работала также в других регионах и с большим числом жертв торговли людьми.

Проблемы, существующие при нынешних системах выплаты компенсаций в Соеди- ненном Королевстве, наверное, лучше всего подтверждаются тем фактом, что во время исследования был выявлен лишь один случай получения компенсации и что соответс- твующее прецедентное право весьма ограничено во всех сферах права.

5.7.4. Положительная практика в Соединенном Королевстве

• Наличие эффективной и доступной государственной системы по возмеще- нию материального и морального ущерба; • Возможность принятия решения уголовными судами о выдаче распоряжений о компенсации с полномочиями принудительного взыскания; • Наличие национального плана действий; • Возможность предоставления адвокатами бесплатных услуг и право на полу- чение бесплатной юридической помощи в ограниченных случаях; • Практическая помощь, предоставляемая многочисленными специализиро- ванными НПО; • Наличие национального законодательства о минимальном размере оплаты труда и наличие правоприменительных органов.  5. Характеристики по странам 155

5.8. Соединенные Штаты Америки

5.8.1. Правовые и институциональные основы

5.8.1.1. Международные обязательства

Соединенные Штаты являются стороной UNTOC и Протокола о торговле людьми. Соединенные Штаты не ратифицировали Конвенцию МОТ о принудительном или обязательном труде или Конвенцию МОТ о трудящихся-мигрантах, но ратифици- ровали Конвенцию МОТ об упразднении принудительного труда (№ 105), а также Конвенцию МОТ об искоренении наихудших форм эксплуатации детского труда (№ 182).

5.8.1.2. Национальное законодательство: правовая и институциональная база— история вопроса³³⁵

Самые первые законодательные акты Соединенных Штатов о борьбе с рабством вос- ходят к периоду после Гражданской войны.³³⁶ В течение большей части двадцатого века современные проявления рабства и кабального труда преследовались в соот- ветствии c Титулом 18 Свода законов США § 1584 (кабальный труд) или Титулом 18 Свода законов США § 1581 (пеонат).³³⁷ Ситуация изменилась в октябре 2000 года, ког- да был утвержден TVPA.³³⁸ Закон был одобрен Конгрессом в ответ на дело United States v. Kozminksi. По делу Kozminksi Верховный суд узко толкует статут о кабальном труде, применяемый только в делах, «касающихся насильственного оказания услуг пу- тем или под угрозой физического или правового принуждения».³³⁹ Отчасти потому,

³³⁵ Примечание о терминологии: Уголовные законы кодифицируются как Титул 18 Свода законов США. Закон обычно обозначается либо по названию, либо по номеру статьи закона (обозначаемой зна- ком §) в рамках Титула 18. Обычный способ цитирования, например, Закона «О кабальном труде», выглядит следующим образом: Титул 18 Свода законов США, § 1584. Часть законодательных норм, известных как «Закон» может содержать множество отдельных законов, обозначенных отдельным номером. В рамках Титула 18 уголовные законы, объединенные одной темой, объединяются в «гла- вы». Так, все положения, касающиеся торговли людьми, объединены в главу 77 (под названием «Кабала, рабство и торговля людьми»). Закон «О защите жертв торговли людьми» дополнил число законов главы 77 Титула 18. Каждый закон имеет свой собственный номер раздела. ³³⁶ Закон «О работорговле» в редакции 1909 года, известный ранее как Титул 18 Свода законов США § 423 (редакция 1940 года) и Закон «О правах хозяина» 1874 года, бывший Титул 18 Свода законов США § 446 (редакция 1940 года). ³³⁷ См. United States v. Kozminski. 487 США 931, 945 (1988) (представляющий § 1584 как консолидацию двух прежних законов). ³³⁸ Pub. L. No. 106-386, 114 Stat. 1464 (утвержденный 28 октября 2000 года). ³³⁹ По делу Kozminski Верховный суд США решил, что § 1584 «ограничивается случаями принуж- дения насильственно или под угрозой физического или правового принуждения». Принимая TVPA, Конгресс оговорил, что такое определение должно относиться также к психологическому принуждению.  156

что толкование Верховным судом статута о кабальном труде не применялось в делах о психологическом принуждении, Конгресс решил проблему, приняв TVPA.

Новые законы объявляют преступлением принудительный труд, торговлю людьми в целях кабалы, рабства, или принудительного труда, торговлю детьми в целях сек- суальной эксплуатации или принуждения к ней, мошенничество или принуждение, противоправное поведение в отношении документов в целях торговли людьми а так- же попытки нарушить существенные условия.³⁴⁰ Кроме того, TVPA предусматривает обязательную реституцию в пользу жертв, а также конфискацию имущества в уголов- ном и гражданском порядке.³⁴¹ Закон «O перераспределении полномочий по защите жертв торговли людьми» (TVPRA) 2003 года предусматривает основание гражданс- кого иска за нарушение §§ 1589, 1590 и 1591.³⁴² TVPRA 2005 года, утвержденный в 2006 году, расширил программы помощи жертвам. TVPA и TVPRA будут более подробно представлены далее.

С институциональной точки зрения в Соединенных Штатах нет национального доклад- чика или координатора деятельности по борьбе с торговлей людьми. Ответственность за противодействие торговле людьми, защиту жертв торговли людьми и преследова- ние в уголовном порядке торговцев распределена между несколькими агентствами на федеральном уровне. Так, была создана межведомственная рабочая группа, так называемая Старшая оперативная группа по вопросам политики под руководством директора Управления по мониторингу и борьбе против торговли людьми Государс- твенного департамента, которая подчиняется президентской межведомственной специальной группе по мониторингу и борьбе с торговлей людьми. В ее состав вхо- дят высокопоставленные сотрудники более чем 10 агентств и ведомств федерального правительства.³⁴³ В рамках этой группы Департамент здравоохранения и социальных служб выдает подтверждение совершеннолетним иностранным гражданам о том, что они являются жертвами «тяжких форм торговли людьми», предоставляя им, таким образом, возможность получения пособий, медицинской помощи, продовольственных карточек и жилья.³⁴⁴ Департамент внутренней безопасности занимается расследо- ванием случаев торговли людьми и предоставляет иммиграционные послабления негражданам, идентифицированным как жертвы торговли людьми. Департамент юс- тиции преследует торговцев людьми в уголовном порядке. Кроме того, Департамент

³⁴⁰ Титул 18 Свода законов США §§ 1589-1592, 1594(a). ³⁴¹ Титул 18 Свода законов США §§ 1593, 1594(b) и (c). ³⁴² Pub. L. No. 108-193, 117 Stat. 2875 (2003) (утвержденный 19 декабря 2003 года). ³⁴³ Относительно деятельности Старшей оперативной группы по вопросам политики, см. Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Efforts to Combat Trafficking in Persons FY 2006. Department of Justice, May 2007, p. 40. URL: http://www.usdoj.gov. См. также Report on Activities to Combat Human Trafficking FY 2001-2005. Department of Justice, pp. 5-7. URL: www.usdoj. gov. ³⁴⁴ Признание в качестве жертвы тяжких форм торговли людьми представляет собой администра- тивный процесс, который не влияет на подачу иска о возбуждении уголовного дела, на получение государственной компенсации или на идентификацию в качестве жертвы преступления.  5. Характеристики по странам 157

труда и Equal Employment Opportunities Commission (EEOC) расследуют обвинения в нарушении прав работников и дискриминации, а также могут подавать граждан- ские иски от имени работников. Кроме того, многие штаты имеют свое собственное законодательство по вопросам борьбы с торговлей людьми³⁴⁵, создано 42 совместныe рабочиe группы на уровне представителей федеральных властей и властей штата, це- лью деятельности которых является координация действий правоприменительных органов и органов социального обеспечения.³⁴⁶ Очень активно работают НПО, зани- мающиеся вопросами борьбы с торговлей людьми.

5.8.1.3. Программы компенсации и возмещения ущерба

Существует три пути, посредством которых жертва торговли людьми может получить финансовую компенсацию. Эти три механизма могут сработать одновременно, за- частую это так и происходит. При этом статус иммигранта не является юридической преградой для получения доступа к любому из этих механизмов возмещения ущерба. Точно так же не существует никаких требований для работников, подвергающихся жестокому обращению или эксплуатации, по предоставлению официального освиде- тельствования того, что они являются жертвами жестокой формы торговли людьми, для получения компенсации. Официальное освидетельствование является админис- тративной мерой, которая инициирует предоставление некоторых иммиграционных и иных социальных льгот, и вовсе не является необходимым условием для получения компенсации по уголовному делу или гражданскому иску или для подачи заявления на получение пособий из государственных фондов.

Во-первых, для возмещения материального ущерба, причиненного ей вследствие преступления, жертва преступления может обратиться в государственный фонд по выплате компенсаций. И хотя в разных штатах эти программы различаются, как правило, жертвы могут возместить материальный ущерб, понесенный в связи с получе- нием медицинской помощи и помещением в больницу, оказанием стоматологических услуг, получением консультаций по поводу психических расстройств, потерей заработ- ка вследствие увечий, полученных в результате преступлений, потерей возможности содержать иждивенцев погибшей жертвы, в связи с расходами на погребение и похо- ронные услуги.³⁴⁷ Заметим, что «потеря заработка вследствие увечий, причиненных в результате преступлений», не предполагает возмещения финансовых потерь, поне- сенных жертвой торговли людьми, которой просто не выплатили или недоплатили

³⁴⁵ 34 штата приняли свои собственные законы о борьбе с торговлей людьми. См. веб-сайт Center for Women Policy Studies. URL: www.centerwomenpolicy.org. ³⁴⁶ Каждая рабочая группа состоит из сотрудников United States Attorney's Office, представителей различных правоохранительных органов федерального, окружного и местного значения, а также представителей неправительственных организаций. См. отчет помощника Генерального прокуро- ра, отдел гражданских прав для подкомитета по правам человека и правопорядку, Юридического комитета, Сената Соединенных Штатов. Becker G. C. Legal Options to Stop Human Trafficking. 26 March 2007. ³⁴⁷ См. F.A.Q: Benefits. National Association of Crime Victim Compensation Boards. URL: http://w w w. nacvcb.org/faq/3.html.  158

за работу, которую ее вынуждали выполнять. Скорее это определение касается тех жертв, которые стали нетрудоспособными в результате увечий, причиненных им са- мим противоправным действием. Подача иска на возмещение ущерба в этом случае совершенно обоснованна и не требует судебного представительства, однако на фе- деральном и местном уровне существует целая сеть агентств, которые могут оказать помощь в этом процессе. Если жертва нанимает адвоката, то в некоторых штатах пре- дусмотрено возмещение части судебных издержек.³⁴⁸ Процесс предполагает подачу требования о покрытии расходов, включая все квитанции об оплате и иные подтверж- дения, но не требует дачи устных показаний.

Во-вторых, жертва, идентифицированная по уголовному делу как жертва, практичес- ки всегда имеет право на получение постановления о возмещении ущерба. Понятие «возмещение убытков» относится к тем средствам, которые ответчик по уголовно- му делу обязан выплатить жертве или жертвам преступления по постановлению суда. Собственно, это то же самое, что и понятие «компенсация жертвам насилия». Постановление о возмещении убытков выносится судом, когда ответчику вынесен приговор. Возмещение убытков является обязательным для всех преступлений, свя- занных с торговлей людьми и с насилием над личностью. Таким образом, уголовное дело, возбужденное по заявлению жертвы, пострадавшей от торговли людьми, вов- се не должно содержать обвинение в торговле людьми для получения постановления суда о возмещение убытков. Ниже более подробно будут рассмотрены те потери, по ко- торым предоставляется возмещение убытков.

Поскольку жертва не возбуждает уголовного дела и не является стороной по уголов- ному делу, постановления суда о возмещение убытков выносится судом независимо от того, имеет ли жертва торговли людьми представительство в суде. Судебное предста- вительство должно помочь жертве лишь четко сформулировать убытки и добиться, таким образом, получения большей компенсации. На практике все или практичес- ки все лица, получившие статус жертвы в уголовных делах, имеют представительство в суде.³⁴⁹ Если жертва, определенная как сторона уголовного дела, не имеет такого представительства, то обвинение может оказать помощь в направлении дела адвока- там по гражданским делам.

В-третьих, жертва может предъявить гражданский иск на возмещение ущерба. По- нятие «ущерб» подразумевает финансовые средства, присуждаемые судом по гражданскому иску. Размер возмещаемого по гражданским искам ущерба больше, чем возмещение ущерба по уголовным делам, поскольку возмещение по гражданскому иску предусматривает возмещение как материального, так и нематериального ущер- ба. Гражданские истцы могут также предъявить «групповые» или «коллективные»

³⁴⁸ См. веб-сайт New York State Crime Victims Board. URL: www.cvb.state.ny.us. ³⁴⁹ Тот факт, что жертва по уголовному делу имеет своего собственного адвоката, не означает, что она признана участником процесса. Адвокат помогает жертве в различных вопросах, включая получе- ние иммиграционных и иных льгот, но не выступает в качестве адвоката, представляющего жертву в уголовном деле.  5. Характеристики по странам 159

иски от лица не указанных по имени или не обнаруженных пострадавших. Судебный процесс по гражданскому делу является единственным вариантом возмещения ущер- ба, при котором требуется юридическое представительство жертвы в суде. В стране существует ряд неправительственных организаций и организаций, частично финан- сируемых государством, которые оказывают помощь жертвам торговли людьми.

Как по гражданским, так и по уголовным делам споры часто урегулируются до судеб- ного процесса. Это означает, что стороны приходят к соглашению. В гражданском производстве это называется «мировая», в уголовном — «сделка между сторонами». Когда стороны гражданского процесса заключают мировую, ответчик обычно выпла- чивает сумму в размере меньшем, чем он предполагал выплатить по постановлению гражданского суда. Мировая обычно предполагает выдачу особого судебного распоря- жения о так называемой «обеспечительной мере» с целью предупреждения повторных противоправных действий. Когда участники уголовного процесса договариваются о сделке между сторонами, ответчик соглашается признать свою вину за преступ- ления, которые оказываются менее значительными и не столь тяжкими, чем те, за которые он мог бы получить наказание по суду. То есть преступник по-прежнему на- казывается в соответствии с законом, но в результате сделки между сторонами, а не в результате судебного разбирательства.

Сделки между сторонами или мировые часто являются выгодными для жертв, пос- традавших от торговли людьми, поскольку они способствуют получению реального возмещения ущерба или выплаты компенсации. Ответчик, признавший свою вину за преступление, обязан оплатить любой ущерб до того, как ему будет вынесен приго- вор. Кроме того, размер ущерба, установленный в результате сделки по уголовному делу, может быть выше, чем размер, определенный судом. По сделке между сторонами виновный может согласиться на возмещение ущерба большего размера, чем это пре- дусмотрено законом.

5.8.2. Программы компенсации жертвам преступности

Выплата компенсаций жертвам преступлений предусматривается программами штата по выплате компенсации. В каждом из 50 штатов, а также в округе Колумбия, в Содружестве Пуэрто-Рико и на Виргинских островах есть свои собственные про- граммы компенсации жертвам преступлений. Федеральное правительство частично финансирует эти программы через фонд помощи жертвам преступлений, но пря- мой федеральной программы компенсации нет.³⁵⁰ Остальная часть финансирования фонда компенсации жертвам преступлений каждого штата происходит за счет сбо- ров и штрафов, налагаемых на преступников, совершивших преступление в данном штате. И хотя программы отдельных штатов различаются между собой, все же у них много общих черт, обусловленных требованиями Закона «О жертвах преступлений»

³⁵⁰ По данным National Association of Crime Victim Compensation Boards штаты выплачивают жертвам до 60 компенсаций. См. веб-сайт National Association of Crime Victim Compensation Boards. URL: http://www.nacvcb.org.  160

(VOCA). Закон требует, чтобы штат предоставил компенсацию жертвам и оставшим- ся в живых наследникам жертв насилия. Жертвы, пострадавшие от торговли людьми, имеют право на возмещение компенсации в том же размере и в том же порядке, что и жертвы других видов преступлений.

Анализ государственных программ компенсации, выложенных на веб-сайтах, по- казывает, что обычно требование о гражданстве не выдвигается.³⁵¹ Чтобы получить право на компенсацию, жертвы должны (1) в оперативном порядке сообщить о со- вершенном преступлении; (2) сотрудничать с правоохранительными органами; (3) своевременно подать заявление; (4) не быть виновными в противоправных действиях; и (5) доказать, что понесенные расходы или потери не покрываются страховкой или другими государственными программами. Требования о возбуждении уголовного дела не содержится. Кроме того, Office for Victims of Crime, занимающееся разработ- кой директивных документов и рекомендаций для компенсационных программ штата, призывает учитывать потенциальные преграды для сотрудничества с правоохрани- тельными органами, такие, как возраст, трудности культурного и языкового общения, психологические факторы, стыд или полученные травмы.

VOCA санкционирует покрытие за счет государственных программ медицинских рас- ходов, консультаций по расстройству психического здоровья, потерю заработка, если это связано с физическим увечьем, полученным вследствие преступления, а также расходов на погребение. В некоторых штатах предусматривается возмещение дру- гих потерь за «причиненную боль и страдания» (известных также как «моральный ущерб»), однако VOCA запрещает использование государственных средств для воз- мещения ущерба, нанесенного собственности. Штаты могут устанавливать верхний предел выплат по возмещению расходов на медицинские или связанные с ними ус- луги, на восстановление физического и психического здоровья, а также на оплату консультационных услуг.

Поскольку на получение возмещения ущерба, если это вообще когда-либо происходит, часто уходит длительное время, «программы компенсации обычно предусматривают предварительную выплату, а не вынуждают жертву ждать возмещения ущерба». Поэ- тому на сайте New York State Crime Victims Board говорится, что получение жертвами компенсаций от бюро «создает право требования в пользу штата по любому судеб- ному распоряжению о возмещении ущерба. Это требование Бюро применимо, если распоряжение о возмещении ущерба содержало компенсацию в пользу заявителя, покрывающую тот же ущерб, что и ущерб, покрываемый Бюро».³⁵² Калифорнийский

³⁵¹ Алабама является исключением, так как от жертвы требуется проживание в Соединенных Штатах на законных основаниях, правда, с оговоркой, что если жертва признана как жертва торговли людь- ми, она имеет право на компенсацию, независимо от того, соотвествует ли она этому требованию или нет. ³⁵² См. информацию для прокуроров на веб-сайте New York State Crime Victims Board. URL: http:// www.cvb.state.ny.us/home.aspx. 5. Характеристики по странам 161

закон выдвигает то же требование относительно возмещения ущерба жертве третьей стороной. В других штатах действуют аналогичные положения.

Максимальный размер компенсаций обычно варьируется от 10 000 до 30 000 дол- ларов, но в некоторых штатах есть и более высокие верхние пределы.³⁵³ Для каждой государственной программы в штатах открыты веб-сайты, на которых выложены фор- мы заявлений. Многие формы заявлений теперь представлены также на испанском языке. Если заявление отклоняется, начинается стадия апелляционного процесса. Во всех штатах существуют агентства по оказанию помощи жертвам, есть координаторы такой деятельности практически во всех правоохранительных и прокурорских служ- бах, предоставляющих помощь в составлении заявлений. Кроме того, существуют фонды срочной помощи для жертв, столкнувшихся с чрезвычайными финансовыми проблемами, связанными с преступлением. Анализ на национальном уровне про- грамм штатов по возмещению компенсаций, проведенный за 2005 финансовый год³⁵⁴, показывает, что было удовлетворено 158 588 заявлений, а 56 155 заявлений было откло- нено, как не соответствующих требованиям или завершенных. Самое большое число выплат было предоставлено на покрытие медицинских/стоматологических услуг.

Две ведущие неправительственные организации, занимающиеся проблемами борь- бы с торговлей людьми, Safe Horizon (Нью-Йорк) и Coalition to Abolish Slavery and Trafficking (Лос-Анджелес) сообщают, что от имени своих клиентов они в обычном порядке подают заявления и получают компенсации из фондов для жертв преступ- лений.³⁵⁵ Закон Калифорнии предусматривает, что жертвы, признанные жертвами торговли людьми, несомненно, имеют право на получение компенсации из фондов для жертв преступлений, а бюро по выплате компенсаций не может отказать в принятии заявления по причине отсутствия отчета полиции. В Нью-Йорке бюро по делам жертв преступлений принимает документы, не являющиеся отчетами полиции.

Преимуществом выплаты через бюро по делам жертв преступлений заключается в том, что заявления являются относительно короткими и простыми и не требуется юридическое представительство. Недостатком такой процедуры является ограниче- ние размера выплат непосредственно убытками, понесенными в результате данного преступления, поэтому размер выплат невелик. А самые значительные финансовые убытки жертвы, пострадавшей от торговли людьми, могут быть вызваны тем, что в течение недель, месяцев или лет она не получала оплату или оплата производилась

³⁵³ В Калифорнии, например, общая сумма компенсаций за преступления, имевшие место по состо- янию на 1 января 2001 года и позднее, не может превысить 70 000 долларов. См. веб-сайт State of California Victim Compensation and Government Claims Board. URL: http://www.vcgcb.ca.gov. ³⁵⁴ Под федеральным финансовым годом понимается период с 1 октября по 30 сентября следующего года. 2005 финансовый год начинается в 2004 году, а заканчивается в 2005 году. ³⁵⁵ Электронное сообщение от Чарльза Сонга, директора юридической службы, Coalition to Abolish Slavery and Trafficking, от 11 апреля 2007 года; электронное сообщение от Флорри Бурк, старшего руководителя международных программ, программ борьбы с торговлей людьми, Safe Horizon, от 11 апреля 2007 года.  162

в минимальном размере. Программы штатов по выплате компенсации жертвам пре- ступлений не предусматривают компенсации экономического характера, связанных преступлениям по торговле людьми.

5.8.3. Компенсация, назначаемая судом по гражданскому, уголовному или трудовому делу

5.8.3.1. Возмещение убытка по уголовным делам

Если преступнику выносится приговор за преступление, связанное с торговлей людьми или с насилием над личностью, суд должен вынести распоряжение о воз- мещении убытков жертвы. Это обусловлено действием двух законов: Законом «Oб обязательном возмещении убытков жертв» (MVRA) и TVPA. TVPA является более комплексным законом, а процедуры взыскания и обеспечения исполнения всех поста- новлений о возмещении убытков содержатся в MVRA. Чтобы понять, как в принципе работает процедура возмещения убытков для жертв торговли людьми, необходимо понять, что такое возмещение убытков в целом.

Обязательное возмещение убытков за преступления, связанные с насилием

В Соединенных Штатах под «реституцией» понимается выплата лицом, осужденным за уголовное преступление, средств жертве на основании постановления суда.³⁵⁶ Об- винительный приговор, выносимый судом или по мировой сделке между сторонами, является с правовой точки зрения одним и тем же, а также является результатом су- дебного решения о признании вины и вынесения приговора. Принцип реституции гласит, что «правонарушитель обязан в той степени, в какой это, возможно, восстано- вить жертве то благосостояние, которое было ранее».³⁵⁷ То есть, принцип возмещения ущерба по гражданскому иску был введен в американскую систему уголовного пра- восудия. Целью реституции является возмещение жертве тех убытков, которые были

³⁵⁶ Существует отличие между реституцией в смысле «как технико-юридический термин, означающий «право в случае несправедливого обогащения» и «реституция» как часть приговора по уголовному делу». Kull A. Restitution's Outlaws. — In: Chicago-Kent Law Review, Vol. 78, No. 17, 2003; И хотя рес- титуция была первоначально обозначена в законе о реституции из неосновательного обогащения, изменилось само понятие. «На основании введения законов о реституции в пользу жертв преступ- лений в федеральную структуру вынесения приговоров в 1982 году, ущерб и реституция больше не являются автономными принципами … По существу, компенсация также больше не толкуется как возмещение ущерба, полученное по судебному иску в гражданском судопроизводстве, а была вве- дена в уголовное разбирательство в виде реституции в пользу жертвы». Trang L. The Taxation of Crime Victim Restitution: An Unjust Penalty on the Victim. — In: Loyola of Los Angeles Law Review, Vol. 35, 2002, pp. 1319, 1320. ³⁵⁷ United States v. Webb. 30 F.3d 687, 689 (6th Cir. 1994) (цитируется история Закона «O защите свидете- лей жертв преступлений», S. Rep. No. 532, 97th Cong. 2nd Sess. 1, 30 (1982), перепечатано в 1982 году в USCCAN 2515, 2536). 5. Характеристики по странам 163

непосредственно нанесены преступлением, хотя виды ущерба, подлежащего возмеще- нию по реституции, ограничиваются законом.

Реституция не всегда была традиционной чертой американской судебной системы. До 1982 года суды могли выносить решения о реституции только как условие приго- вора к пробации (условного наказания). Однако благодаря движению в защиту прав жертв преступлений 70-80-х годов прошлого столетия, реституция была переведе- на в категорию способа признания ущерба, нанесенного жертве.³⁵⁸ И начиная с 1982 года, Конгресс постепенно расширял права на реституцию, сначала предоставляя судам дискреционное право, а затем сделав реституцию обязательной для опреде- ленных видов преступления. В 1996 году, когда Конгресс принял MVRA, он утвердил реституцию в качестве обязательной меры для всех видов насильственных преступ- лений и практически для всех имущественных преступлений в случае соответствия положениям.³⁵⁹

Для вынесения решения о реституции по делам, не удовлетворяющим требованиям обязательной реституции, суд также может воспользоваться своим дискреционным правом.³⁶⁰ Вынося дискреционное решение о реституции, суд должен рассмотреть как размер ущерба, нанесенного жертве преступления, так и наличие финансовых средств у обвиняемого. В деле United States v. Calimlim, ответчики, которые были приговорены за нарушение Титула 18 Свода законов США § 1589 (принудительный труд) — использование принудительного домашнего труда в течение 19 лет — утверж- дали, что положение об обязательной реституции не охватывает период времени до введения в действие TVPA.³⁶¹ Суд отказался рассмотреть, ограничивался ли Закон «О реституции» только лишь периодом после введения TVPA, «потому что факты по этому делу являются для суда более чем достаточным основанием для того, чтобы воспользоваться своим дискреционным правом … для вынесения решения о реститу- ции за весь период времени». Суд постановил, что жертва имела право на реституцию в размере 916 635,16 долларов.

Даже в тех случаях, когда реституция не является обязательной, сделка между сто- ронами требует от подсудимого выплатить реституцию. Реституция, выплачиваемая по сделке между сторонами, может также покрывать потери, которые не могли быть покрыты реституцией по закону. Например, в деле United States v. Boehm ответчик признал себя виновным в том, что замышлял совершить преступление, связанное с торговлей детьми в целях сексуальной эксплуатации. Он согласился выплатить 1,2 млн. долларов трастовому фонду в пользу жертв. В пресс-релизе органов обвинения

³⁵⁸ Kleinhaus B. Serving Two Masters: Evaluating the Criminal or Civil Nature of the VWPA and MVRA Through the Lens of the Ex Post Facto Clause, the Abatement Doctrine, and the Sixth Amendment. — In: Fordham Law Review, Vol. 73, May 2005, pp. 2711, 2719-2720 (описание целей движения в защиту прав жертв преступлений). ³⁵⁹ Pub. L. No. 104-132, 110 Stat. 1214 (1996). ³⁶⁰ См. Титул 18 Свода законов США § 3663 (закон о дискреционной реституции). ³⁶¹ 2007 WL 527481 (E.D. Wisc. 2007).  164

говорилось: «трастовый фонд может быть использован для оплаты расходов на обра- зование и профессиональную подготовку жертв, которые в противном случае были бы им недоступны, согласно федеральным законам, если бы Боэм был осужден судом». Его приговорили к 11 годам и 3 месяцам лишения свободы.³⁶²

Реституция для жертв торговли людьми

TVPA признал реституцию обязательной для всех жертв торговли людьми.³⁶³ Титул 18 Свода законов США § 1593 предусматривает, что в дополнение к любому наказанию, вынесенному на основании закона гражданским или уголовным судом, «суд выносит решение о реституции за любое преступление согласно настоящей главе». Постанов- ление о реституции будет вынесено «на всю сумму ущерба, причиненного жертве». Это значит, что даже если нарушение, связанное с торговлей людьми, не повлекло преступления с применением насилия и не подпадает, в связи с этим под положения закона об обязательной реституции, жертвам, пострадавшим от торговли людьми, все равно будет выплачена реституция.

Понятие «жертва» определяется как «лицо, которому нанесен вред в результате пре- ступления, подпадающего под определение настоящей главы» или их опекун или представитель (в случае его несовершеннолетия или недееспособности).³⁶⁴ «Полная сумма ущерба, причиненного жертве» определяется как любые расходы, понесенные жертвой на покрытие:

(1) медицинских услуг по восстановлению физического и психического здоро- вья или эмоционального состояния; (2) физической или реабилитационной терапии; (3) необходимых транспортных расходов, расходов на временное жилье и содер- жание детей; (4) утраченного дохода;³⁶⁵

³⁶² Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons Fiscal Year 2005. Указ. соч., p. 19. ³⁶³ Термин «жертва» употребляется здесь по отношению к лицу, которому причинен вред в результате преступления. Это не означает, что лицо должно быть квалифицировано Департаментом здра- воохранения и социальных служб как жертва, пострадавшая от тяжелых форм торговли людьми. Такая сертификация Департамента является административной мерой, которая дает возможность жертве получить доступ к услугам и льготам. Такая мера не предпринимается ни органами обви- нения, ни судом. См. веб-сайт U.S. Department of Health and Human Services. URL: http://www.acf. hhs.gov/trafficking/about/cert_victims.html. По уголовному разбирательству такой сертифика- ции не требуется. Но в обоих случаях и при сертификации, и в уголовном разбирательстве жертва должна изъявить желание сотрудничать с правоохранительными органами. На практике уголов- ное разбирательство не может начаться без такого желания со стороны жертвы, поскольку эти дела в значительной степени зависят от показаний потерпевшего и их правдивости. ³⁶⁴ Титул 18 Свода законов США § 1593(c). ³⁶⁵ Проблема потери дохода будущего периода вытекает как из того, что жертва стала недееспособ- ной вследствие увечья, причиненного преступлением, и потеряла трудоспособность, так и потому, 5. Характеристики по странам 165

(5) услуг адвоката, а также других сопутствующих расходов; (6) иного ущерба, причиненного жертве, причиненного жертве непосредственно в результате преступления.³⁶⁶

В уголовных делах, связанных с торговлей людьми, возмещение утраченного дохода включает

«Большую часть общего дохода или стоимости в пользу ответчика услуг, ока- зываемых жертвой, или труда или стоимости труда жертвы, гарантированной размером минимальной заработной платой и платой за сверхурочный труд согласно FLSA».

Основанием для двух теорий утраченного дохода является то, что жертвы, будучи вовлеченными в незаконную деятельность, например, занятие проституцией, могут получить реституцию за стоимость своей работы, выполняемой в пользу ответчиков. В пояснительной записке к модельному уголовному закону штата о борьбе с торгов- лей людьми Департамент юстиции объясняет:

«Первая мера реституции, стоимость для торговца людьми труда или услуг жертвы, не только мешает торговцам извлекать выгоду из совершенного пре- ступления, но и позволяет избегать неприятной ситуации назначения оценки оплаты услуг в случае принудительной проституции».

В деле United States v. Cadena мексиканские девушки и женщины были завлечены ответчиком в Соединенные Штаты обещаниями легальной работы для того, чтобы принудить их к занятию проституцией в борделях на стоянке для жилых автопри- цепов во Флориде. В 1999 году при вынесении приговора главарю и шести другим мужчинам ответчики оспаривали реституцию: «Если не считать незаконно полу- ченных доходов от занятий проституцией, жертвы не понесли больше никакого материального ущерба, и по существу возмещение убытков здесь неприменимо». Со- единенные Штаты ответили, что реституция, а не оплата жертвами за незаконную деятельность, лишит ответчиков «доходов от принудительного труда женщин». Объ- являя ответчиков солидарно ответственными, суд назначил реституцию в размере

что в результате преступления наступила смерть жертвы, и ее иждивенцы требуют, чтобы им был возмещен ущерб на будущий период. Если, например, жертва, пострадавшая от торговли людьми, получила повреждения от преступника и стала, таким образом, временно или постоянно нетрудос- пособной, она могла бы предъявить иск на возмещение потерь на будущий период. Это положение еще не встречалось в контексте торговли людьми. Включает ли выражение, предписанное законом, «упущенный доход» потерю заработка будущего периода, является предметом спора. По крайней мере, два апелляционных суда федерального уровня утверждают, что «упущенный доход» включа- ет и такое понятие, как потеря заработка будущего периода. ³⁶⁶ Титул 18 Свода законов США § 2259(b)(3). Иногда суды включают расходы на адвоката в реституцию.  166

примерно 1 миллион долларов в пользу 17 жертв.³⁶⁷ Дело Cadena рассматривалось до введения в действие TVPA. Положения закона о реституции совершенно проясняют позицию государства, выраженную в деле Cadena, о том, что жертвы, пострадавшие от торговли людьми, должны получить возмещение стоимости своего труда, даже если их работа считается нелегальной.

Были также и другие значительные компенсации за преступления, связанные с тор- говлей людьми в целях сексуальной эксплуатации. Например, в деле United States v. Jimenez-Calderon суд присудил 135 000 долларов четырем мексиканским девушкам, которых насильно держали в борделе. В деле United States v. Babaev ответчик признал себя виновным в преступлении, связанном с контрабандным ввозом женщин из Азер- байджана в США для работы в качестве проституток. Его приговорили к 10 годам лишения свободы и выплате реституции в размере 325 000 долларов. В деле United States v. Valle-Maldonado et al. ответчик признал себя виновным в преступлении, свя- занном с преступным сговором, предусматривающим сексуальную эксплуатацию, и был приговорен к выплате 135 000 долларов в пользу жертв. В деле United States v. Trakhtenberg ответчик признал себя виновным в сговоре о принудительном труде и был приговорен к выплате 66 380 долларов в качестве реституции.

Поскольку реституция не компенсирует боль и страдания, некоторые критики от- мечают несоизмеримость выплат с реальной компенсацией жертв за страдания. «Реституция, исключающая возмещение ущерба за эмоциональный и физический вред, а также убытки, присуждаемые в порядке наказания, существенно занижают вред, причиненный жертве».³⁶⁸

Процедуры, регулирующие все постановления о реституции

Согласно TVPA, постановления о реституции выносятся и исполняются в порядке, предусмотренном MVRA. Этот закон определяет, что обвинитель должен посовето- ваться с жертвой и предоставить суду перечень убытков, подлежащих возмещению. Уведомление направляется всем идентифицированным жертвам, и каждой жертве предоставляется возможность подать письменное показание, подтвержденное прися- гой, о размере ущерба, подлежащего возмещению. Государство несет ответственность за доказывание суду размера ущерба, при этом критерием является «наличие более веских доказательств», который значительно ниже критерия «доказанности при отсутствии обоснованного сомнения», необходимого для обеспечения уголовного наказания. Суд может потребовать дополнительных доказательств или устных по- казаний. Если ущерб жертвы не может быть установлен к дате вынесения приговора, суд может назначить дату окончательного решения об ущербе на более позднее время. Если же точный размер ущерба неизвестен, суду достаточно будет только провести ра-

³⁶⁷ Member of Mexican Trafficking Ring Sentenced on Involuntary Servitude Charges. Department of Justice, 22 November 2002. URL: http://www.usdoj.gov/opa/pr/2002/November/02 _crt_689.htm. ³⁶⁸ Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law. — In: Harvard Law Review, Vol. 119, 2006, pp. 2574, 2583. 5. Характеристики по странам 167

зумную оценку ущерба. Если жертва впоследствии обнаружит дополнительный ущерб, он или она имеет 60-дневный период после обнаружения такого ущерба на подачу за- явления в суд для изменения постановления о возмещении.

В каждом постановлении суда о реституции содержится распоряжение о возмещении каждой жертве всего размера ущерба, определенного судом, без учета экономической ситуации ответчика.³⁶⁹ Тот факт, что жертва получила или должна получить компен- сацию за счет страхования или иного источника, не будет рассматриваться судом при определении размера возмещения.³⁷⁰ Однако суд может принять решение о возме- щении этой компенсации организации, осуществившей такую выплату. Все жерт- вы должны получить выплаты до того, как будут предоставлены выплаты страховой компании. Если же впоследствии жертва получит возмещение по гражданскому иску за те же самые убытки, размер возмещения по постановлению о реституции должен быть уменьшен.³⁷¹ Ответчик, однако, несет бремя доказывания, что компенсация по гражданскому иску является компенсацией за тот же самый ущерб, определенный постановлением о реституции.³⁷²

Федеральное правительство контролирует исполнение распоряжения о реститу- ции.³⁷³ В период лишения свободы это решение может быть исполнено федеральным управлением тюрьмами. В период надзора после лишения свободы оно может быть исполнено инспектором, наблюдающим за условно осужденными. После периода над- зора, следующего за периодом лишения свободы, оно может быть исполнено отде- лом по финансовым делам Департамента юстиции. Жертва тоже может участвовать в исполнении решения о реституции. MVRA предусматривает, что жертва, указанная в постановлении о реституции, может получить копию решения от сотрудника суда, вынесшего приговор. Жертва может зарегистрировать это судебное решение как об- ращение на взыскание имущества ответчика.³⁷⁴

В дополнение к федеральным законам о реституции каждый штат предоставляет судам дискреционное право вынесения постановления о реституции. В некоторых штатах законы предусматривают обязательную реституцию.³⁷⁵ В девяти штатах дейс-

³⁶⁹ Титул 18 Свода законов США § 3664(f)(1)(A). ³⁷⁰ Титул 18 Свода законов США § 3664(f)(1)(B). ³⁷¹ Титул 18 Свода законов США § 3664(j)(2). Предположительно, вынесение решения о штрафных убытках не должно повлиять на размер реституции, хотя трудно предугадать, какие штрафные убытки будет выносить суд без присуждения компенсаторных убытков. ³⁷² См. Goodwin C. Imposition and Enforcement of Restitution. — In: Federal Probation, June 2000, pp. 62- 72; United States v. Manzer. 69 F.3d 222, 230 (8th Cir. 1995) (факт, что ответчику не удалось доказать, что то же самое поведение стало основанием как для гражданского иска, так и постановления о реституции). ³⁷³ См. Титул 18 Свода законов США § 3613. ³⁷⁴ См. Титул 18 Свода законов США § 3664(m)(1)(B). ³⁷⁵ Ordering Restitution to the Crime Victim. — In: Legal Series Bulletin, No. 6, Novemeber 2002, Office of Victims of Crime.  168

твуют законы о борьбе с торговлей людьми, которые также содержат положения об обязательной реституции.³⁷⁶

5.8.3.2. Основания для иска в гражданском судопроизводстве³⁷⁷

Жертва, пострадавшая от торговли людьми, может подать гражданский иск. Такая жалоба может быть подана независимо от любого решения о реституции, принято- го уголовным судом. Нигде не содержится нормы, что уголовное обвинение являет- ся предварительным условием для подачи гражданского иска. Точно так же нигде не сказано о том, что жертва должна быть официально подтверждена как таковая госу- дарством, хотя отсутствие надежного статуса иммигранта и разрешения на работу могут создать логистические трудности для истца. Как гражданские, так и уголов- ные иски рассматриваются федеральными окружными судами, а также могут рассматриваться судом присяжных или по согласованию сторон, судьей. Критери- ем доказанности в уголовном разбирательстве является критерий доказанности при отсутствии обоснованного сомнения, тогда как таким критерием доказанности в гражданском производстве является более низкий критерий доказанности в силу наличия более веских доказательств. Критерий доказанности в силу наличия более веских доказательств означает, что истец должен только показать, что существует больше вероятности, что его заявления в суде правдивы, нежели ложны. Поскольку сроки исковой давности гражданских исков обычно короче, чем сроки исковой дав- ности по уголовным делам, жертве, возможно, придется подать иск до завершения уголовного дела. Гражданский иск, однако, обычно остается открытым в суде до вы- несения решения по уголовному делу.

Взыскание убытков в гражданском порядке выносится для возмещения убытков или страданий. Они включают как прошлые, так и будущие материальные потери (мате- риальный ущерб) и нематериальные (моральный ущерб), такие, как эмоциональный ущерб, боль и страдания, неудобство и моральные и психические страдания. Штраф- ные убытки могут быть также вынесены в порядке наказания ответчика и удержания его от дальнейших противоправных действий. В гражданском иске истец указывает вид ущерба, по которому он требует возмещения, чаще всего все три вида, а размер самого ущерба оставляет на усмотрение суда. Возмещение, присуждаемое по граж- данским искам, потенциально гораздо большее, чем возмещение, назначаемое по постановлению о реституции, поскольку традиционно гражданские иски покрывают гораздо больше видов убытков. Кроме того, некоторые законы предусматривают, что возмещение ущерба должно быть в два, а то и в три раза выше фактически понесен- ного материального ущерба.

³⁷⁶ Этими штатами являются Аризона, Калифорния, Иллинойс, Индиана, Миссисипи, Миссури, Нью- Джерси, Пенсильвания и Род Айлэнд. См. веб-сайт Center for Women Policy Studies. URL: http:// www.centerwomenpolicy.org/programs/trafficking/map/statelist.cfm. ³⁷⁷ Этот раздел появился, в основном, благодаря беседам с практикующими адвокатами Кэтилн Ким, Даном Вернером и Кентом Фелти. 5. Характеристики по странам 169

Жертва торговли людьми имеет множество оснований для гражданских исков в соответствии как с положениями законодательства, так и с положениями, не пре- дусмотренными в законе (положениями общего права). Даже до введения в действие в декабре 2003 года TVPRA адвокаты по гражданским делам, представляющие ин- тересы жертв торговли людьми, подавали иски в федеральный суд на основании различных теорий права.³⁷⁸ (Хотя жертвы торговли людьми, указанные в таких ис- ках, и являлись представителями различных профессиональных групп, включая домашних работников, сельскохозяйственных рабочих-мигрантов, рабочих предпри- ятий, где работают в чрезвычайно тяжелых условиях, автору неизвестно ни об одном гражданском иске от жертвы торговли в целях сексуального рабства, что, возможно, вызвано тем, что жертвы испытывают стыд или смущение.) Основаниями для иска могут быть статуты о правах рабочих, анти-дискриминационные законы, RICO, де- ликтное и договорное право, Закон «О правонарушениях в отношении иностранных граждан» (ATCA), а также Тринадцатая поправка³⁷⁹.

Дела, связанные с эксплуатацией труда, которые затрагивают большое число рабочих, могут рассматриваться как «групповые» или «коллективные» иски. Такой механизм позволяет достаточно небольшому количеству истцов подать иск от имени каждого рабочего, который предъявляет такие же иски к ответчику. Это может быть мощным орудием в случае, когда трудно выявить жертвы или когда жертвы не хотят участво- вать в судебных тяжбах, опасаясь за собственную безопасность.

До того как был принят TVPRA, НПО, занимающиеся проблемами торговли людьми, активно лоббировали возможность изпользования гражданских исков с тем, что- бы вред, нанесенный жертве, мог бы быть четко определен и возмещен. Они считали, что возможности изпользования гражданских исков были весьма ограниченными. «Определение взаимоотношений между торговцем людьми и жертвой как отноше- ния между работодателем и наемным рабочим предполагало причинение меньшего вреда, который может быть скорректирован простым расчетом неоплаченной зара- ботной платы или отработанного времени, и мало способствовало восстановлению права жертвы торговли людьми быть свободным от рабства».³⁸⁰ С принятием TVPRA жертва торговли людьми теперь может предъявить гражданский иск о преступлении, связанном с торговлей людьми. Информация об этом законе и других основания для иска, а также соответствующие примеры будут приведены ниже.³⁸¹

³⁷⁸ До принятия TVPRA, адвокаты по гражданским делам вынуждены были полагаться на разно- образие трудовых прав и статуты о гражданских правах, целью которых является устранение ненадлежащего обращения с рабочими и эксплуатацию, а не принудительный труд и рабство. ³⁷⁹ Тринадцатая поправка запрещает рабство и кабальный труд. ³⁸⁰ Kim K. and Hreshchyshyn K. Human Trafficking Private Right of Action: Civil Rights for Trafficked Persons in the United States. — In: Hastings Women’s Law Journal, Vol. 16, No. 1, Winter 2004, p. 25. ³⁸¹ Более подробный анализ возможных оснований для подачи иска жертвами торговли людьми пред- ставлен в работе Kim K. and Werner D. Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking. Legal Aid Foundation of Los Angeles, 2005.  170

TVPRA

TVPRA включен в Титуле 18 Свода законов США § 1595. Раздел 1595 предусматривает, что лицо, ставшее жертвой согласно положениям § 1589 (принудительный труд), § 1590 (торговля людьми в целях кабальной зависимости) или § 1591 (торговля людьми в целях сексуальной эксплуатации), может предъявить гражданский иск против нарушителя и получить возмещение ущерба и расходов на адвокатские услуги в разумных пределах.³⁸²

С тех пор, как в декабре 2003 года был добавлен раздел 1595, практически не было вынесено ни одного судебного решения, интерпретирующего его.³⁸³ И хотя он был включен в несколько дел, связанных с торговлей людьми, эти дела были улажены до судебного разбирательства или по ним все еще не принято решение. Таким образом, толкование «ущерба» согласно § 1595 является теоретическим, однако эксперты допус- кают, что эта фраза могла бы покрыть как штрафные, так и компенсаторные убытки. Также практики полагают, что Конгресс не имел в виду, чтобы положения § 1595 име- ли обратную силу.³⁸⁴

В одном из недавних дел, по которому было вынесено определение суда, хотя дело еще не рассматривалось в суде, истцы предъявили иск, заявив о нарушении FLSA, TVPRA, RICO, законаы штатов о заработной плате, о нарушении контракта, о незакон- ном лишении свободы, беспределе, лишении права возражения на основании данного обещания. Истцы требовали компенсации в размере 3,2 миллиона долларов. В ян- варе 2007 года в своем предварительном постановлении суд отклонил ходатайства ответчиков об увольнениях по целому ряду причин, включая их аргумент о том, что в соответствии с TVPRA не было основания для подачи иска. Ответчики утвержда- ли, что иск по TVPRA должен быть отклонен, поскольку истцы не заявляли, что к ним применялось физическое насилие или им были нанесены телесные повреждения. Суд не согласился с этим. «Достаточно сформулировать заявление о нарушении TVPRA, если утверждается, что истцов принуждали к труду «угрожающим нарушением зако- на или судебного процесса». Суд счел, что поскольку в заявление утверждается, что истцам угрожали депортацией, этого достаточно, чтобы сформулировать требование о защите прав. Таким образом, суд счел, что угрозы о депортации, если они подтвер- дятся, являются нарушением закона или юридического процесса.

В дополнение к § 1595 почти половина штатов приняла законы о борьбе с торговлей людьми, а в ряде штатов закон находится на рассмотрении. По крайней мере, семь штатов предусматривают основания для обвинений по делам, связанным с торгов-

³⁸² Раздел 1595 также кодифицирует обычную практику отложения рассмотрения гражданских исков до завершения уголовных дел. ³⁸³ Исключение составляет дело Roy Abraham et al. v. B. J. Singh et al. Case No. 2:04-CV-0044 (E.D. Louisiana, 5 July 2005). Суд утверждал, что § 1595 не может иметь обратной силы в ведении, предшес- твующем его введению. Эта часть судебного заключения не была оспорена. ³⁸⁴ TVPRA также не оговаривает срока исковой давности. Закон, находящийся на рассмотрении, будет предусматривать 10-летний срок исковой давности. 5. Характеристики по странам 171

лей людьми.³⁸⁵ Некоторые из этих законов слишком подробны в отношении ущербов, которые может возместить истец, являющийся жертвой торговли людьми. Например, закон штата Коннектикут предусматривает, что истец может возместить реальный ущерб, а также ущерб, предусмотренный законодательством «в размере не более чем 1 000 долларов за каждый день принуждения одного лица другим», а также расхо- ды на услуги адвоката. Закон Флориды предусматривает, что истец может возместить ущерб в тройном размере или утроенную реальную сумму, полученную ответчиком, а также расходы на адвокатские услуги и судебные издержки. Эти законы появились недавно, и авторам еще неизвестно ни об одном случае, который был бы рассмотрен гражданским судом по таким основаниям.³⁸⁶ Модельные законы о борьбе с торговлей людьми также содержат основания для гражданских исков.³⁸⁷ Многие из этих модель- ных законов более детальны, чем TVPRA в отношении видов возмещаемого ущерба и сроков исковой давности.

Законы о правах рабочих: FLSA и MSPA

FLSA³⁸⁸ устанавливает минимальную зарплату и сверхурочную оплату для наемных работников постоянной и частичной занятости. Сверхурочная оплата по ставке не

³⁸⁵ См. California AB 22, Connecticut SB 153, Florida SB 250, Illinois HB 1299 (ограничение по жертвам тор- говли в целях сексуальной эксплуатации), Kentucky SB 43 (сексуальная эксплуатация детей), Oregon SB 578 и Washington HB 1175. ³⁸⁶ Хотя в Калифорнии не было предъявлено ни одного дела по основаниям гражданских исков по пре- ступлениям, связанным с торговлей людьми, другие гражданские дела рассматривались согласно закону штата, содержащего очень благоприятные положения о возмещении ущерба. НПО Lawyers’ Committee for Civil Rights of the San Francisco Bay Area действовала активно, представляя инте- ресы жертв торговли людьми и предъявив несколько исков о нарушениях закона о труде, а также деликтовые требования, например, о мошенничестве и эмоциональном расстройстве. По этим де- лам было достигнуто урегулирование до судебного разбирательства. Кроме того, филиппинская домашняя работница по фамилии Нена Руиз подала иск против своих работодателей, заявив, что они удерживали ее против ее воли и платили только 300 долларов в год за работу. В августе 2004 года она выиграла дело в суде штата Калифорния в размере 850 000 долларов, из них 551 000 дол- ларов — фактические убытки, а 275 000 — штрафные убытки в суде, подав иск о кабальном труде, противоправном заточении, вторжении в личную жизнь, пренебрежительном отношении, мошен- ничестве и нарушении калифорнийских законов о заработной плате и рабочем времени. В деле ей помогала НПО Coalition to Abolish Slavery and Trafficking. Возмещение в два раза превысило раз- мер ущерба согласно положению калифорнийского закона, который предусматривает удвоение компенсации, когда работодатель обманным путем заставил жертву поменять место жительства. См. Калифорнийский Кодекс о труде § 972 (предусматривающий удвоение ущерба за нарушение § 970 (ходатайство работника по основаниям искажения фактов). Раздел 970 был изначально при- нят в целях защиты рабочих-мигрантов. В штате Вашингтон предусмотрено аналогичное удвоение ущерба за умышленную невыплату заработной платы. В результате гражданского иска Нены Руиз, Департамент юстиции США наложил штраф на супружескую пару, которая наняла ее на работу. См. Tacoma Couple Indicted on Forced Labor Charges. Department of Justice. ³⁸⁷ Примеры модельных законов в штатах представлены на странице Polaris Project. URL: http://www. polarisproject.org. Справочные материалы по вопросам торговли людьми представлены на стра- нице Center for Women Policy Studies. URL: http://www.centerwomenpolicy.org. ³⁸⁸ Титул 29 Свода законов США § 201-219.  172

меньшей, чем полуторакратная стандартная ставка, производится за работу более 40 часов в неделю, если не оговорены определенные исключения. FLSA распространя- ется на всех работников, независимо от того, имеют они гражданство или являются нелегалами.³⁸⁹

FLSA предусматривает выплату компенсаций, как за реальные, так и за ликвидные убытки.³⁹⁰ Реальные убытки включают невыплаченную заработную плату, которая включает неоплаченную сверхурочную работу. Ликвидные убытки равны сумме не- выплаченной заработной платы, которую отказались выплатить или потеряли в связи с нарушением закона. Ликвидные убытки предназначены для выплаты «компенсации за удержанную оплату работника, которая может быть трудно доказуемой или рассчи- тываемой в отсутствии механизма ликвидных убытков».³⁹¹ Они рассматриваются как реальные по природе своей, поскольку подразумевается, что они компенсируют убыт- ки, которые несут работники в связи с неполучением законной заработной платы.³⁹² Подлежат возмещению также расходы на услуги адвоката и судебные издержки.

По FLSA срок исковой давности составляет два года, но увеличивается до трех лет за намеренное или повторное нарушение.³⁹³ Если действиями работодателя истцу чинят- ся препятствия по подаче иска на основании FLSA, суды обычно приостанавливают действие закона о сроке исковой давности для обеспечения справедливости. По делу о домашней прислуге, в котором истец заявила о нарушении FLSA, а также о сгово- ре с целью лишения ее гражданских прав в нарушение 13-й поправки, суд счел, что в этом случае уместно отменить срок исковой давности, когда истец заявила, что ког- да бы она ни спрашивала об оплате, ответчики всегда отвечали ей уклончиво, говоря, что они держат ее деньги у себя, чтобы у нее были деньги, когда она решит вернуться на родину.³⁹⁴ По делу о мастерских с потогонной системой в Эль Монте в Калифорнии более 100 тайских и латиноамериканских рабочих подали иск, заявляя о нарушениях FLSA, трудового законодательства Калифорнии и RICO, равно как и других законов общего права. Суд отказал ответчикам в отклонении иска, обосновывая это тем, что

³⁸⁹ Fact Sheet 48: Application of U.S. Labor Laws to Immigrant Workers: Effect of Hoff man Plastics decision on laws enforced by the Wage and Hour Division. Department of Labor (описание, как Департамент труда обеспечивает соблюдении прав рабочих независимо от их гражданства или легального статуса). ³⁹⁰ Единственным исключением из положения о ликвидных убытках FLSA является тот факт, что ра- ботодатель, считавший, что он действовал по доброй воле и имел веские основания верить, что не нарушал закона. См. Титул 28 Свода законов США § 260. ³⁹¹ Brooklyn Savings Bank v. O'Neil. 324 U.S. 697, 707 (1945). ³⁹² E.E.O.C. v. First Citizens Bank of Billings. 758 F.2d 397, 403 (9th Cir. 1985). ³⁹³ Титул 29 Свода законов США § 255(a). ³⁹⁴ См. Deressa v. Gobena. 2006 WL 335629 (E.D. VA 2006) (отклоняя жалобу ответчиков) (истец заявила о нарушении договора, деликтового требования общего права, FLSA и о сговоре по удерживанию ее в кабале в нарушение 13-й поправки и Титула 18 Свода законов США § 1585, но по неизвестным причинам истец в суд не обратилась к § 1595). 5. Характеристики по странам 173

истцы не могли соблюсти срок исковой давности, поскольку удерживались силой внутри мастерских.³⁹⁵

MSPA определяет трудовые стандарты относительно заработной платы, жилья, транс- портировки, предоставления сведений и регистрации сельскохозяйственных рабочих с требованием их регистрации работодателем в федеральном Департаменте труда. За- кон требует, чтобы сельскохозяйственные подрядчики, работодатели и ассоциации предоставляли рабочим информацию о заработной плате, рабочем времени, условиях труда и обеспечивали их письменными документами, подтверждающими выплачен- ную им заработную плату и осуществленные вычеты. В случае обеспечения жильем должны соблюдаться стандарты охраны труда и здоровья. По MSPA частный истец может получить возмещение либо реальных убытков, либо убытков, полагающихся по закону, в размере до 500 долларов за каждое нарушение закона.³⁹⁶ Однако MSPA не предусматривает возмещения истцу расходов на услуги адвоката.

Соблюдение MSPA и FLSA осуществляется Департаментом труда, которое имеет пол- номочия как оценивать штрафы, так и выдвигать обвинения против отдельных лиц. По данным Департамента труда в 2007 финансовом году было взыскано более 220 миллионов долларов просроченной заработной платы для оплаты 341 000 работни- ков. Большая часть этих средств была получена в результате административных мер, предпринятых в соответствии с FLSA. В 2007 году было подано 24 950 жалоб, и для рассмотрения каждой жалобы потребовалось в среднем 97 дней.³⁹⁷

Более того, частные лица могут выдвинуть иск за нарушение прав, предусмотренных в MSPA или в FLSA резко возросло за последнее десятилетие, при этом некоторые суды присуждали компенсации в размере свыше 100 миллионов долларов за ущерб, причиненный рабочим.³⁹⁸ Департамент труда возбудило судебные дела по несколь- ким значительным делам, связанным с эксплуатацией рабочих. В августе 2004 года Департамент достиг урегулирования, по которому на основании FLSA компания, оказывающая услуги по уборке и поддержанию чистоты, согласилась выплатить 1,9 миллиона долларов за просрочку выплаты заработной платы 775 работникам.³⁹⁹

³⁹⁵ Bureerong v. Uvawas. 922 F Supp. 1450, 1463 (C.D. Cal. 1996). Это дело было урегулировано в 1997 году с возмещением 2 миллионов долларов. Уголовное дело закончилось приговором за сговор, кабаль- ный труд и укрывание нелегальных иностранцев. ³⁹⁶ Раздел 504(c)(1) MSPA. Заметим, что многочисленные нарушения одного положения Закона «пред- ставляют собой только одно нарушение в целях определения размера убытков, полагающихся по закону». ³⁹⁷ 2007 Statistics Fact Sheet. Department of Labor. URL: http://www.dol.gov/esa/whd/statistics/200712. htm. ³⁹⁸ Wage Wars. — In: Business Week, 1 October 2007. ³⁹⁹ Janitorial Firm Pays 1.9 Million in Back Wages for Overtime. Department of Labor, 25 August 2004.  174

Согласно MSPA и FLSA, совместные работодатели несут индивидуальную ответствен- ность и поэтому смогли бы нести ответственность за нарушения.⁴⁰⁰ Это означает, что крупный работодатель, который нанимает рабочих при помощи посредника, напри- мер, при посредничестве подрядчика сельскохозяйственных рабочих или кадрового агентства, не сможет избежать ответственности за ненадлежащее отношение к рабо- чим. Проверка факта занятости у нескольких работодателей, применяемая обычно судами, заключается в проверке, является ли рабочий экономически зависимым от одного или нескольких человек. В деле Flores v. Albertsons, нелегальные рабочие по- дали иск против крупной сети продовольственных магазинов за нарушение FLSA. Ответчики дали показания, что рабочие были независимыми работниками, нанятыми при посредничестве компании по уборке помещений. Компания по уборке помеще- ний обанкротилась, в результате чего сеть продовольственных магазинов оказалась единственным потенциальным источником покрытия убытков. Суд отклонил хода- тайство о вынесении решения в порядке упрощенного судопроизводства, посчитав, что остались еще существенные вопросы относительно того, имела ли данная сеть магазинов контроль над уборщиками, когда они работали в магазинах этой сети. В ко- нечном итоге дело было улажено с выплатой 22,4 миллионов долларов.⁴⁰¹

В деле Bureerong v. Uvawas гражданскими ответчиками были восемь фирм готовой одежды, одежда для которых изготовлялась швеями. Следовательно, ответственность, предусмотренная по гражданскому иску распространилась далеко за пределы уголов- ного разбирательства, которое затрагивало только непосредственно операторов Эль Монте, производителей швейных изделий.⁴⁰² Истцы заявили, что фирмы готовой одежды действовали как их «совместные работодатели», потому что «осуществляли значительный контроль за работой, выполняемой истцами».⁴⁰³ Признавая, что рознич- ные предприятия «не участвовали реально в производственном процессе, который происходил в Эль Монте» и что между ними не существовало «традиционных» трудо- вых отношений, суд констатировал, что FLSA предполагает широкое толкование и что для определения совместного работодателя необходимо посмотреть на «экономическую реальность взаимоотношений между сторонами».⁴⁰⁴ Суд нашел, что заявления истцов подтвердили отношения занятости с точки зрения толкования FLSA, поэтому иск был

⁴⁰⁰ По FLSA совместная занятость была предусмотрена в MPSA. ⁴⁰¹ Petrie J. S. 22.4 Million FLSA Settlement for Contract Janitors. — In: Labor Law, Vol. 25, No. 1, February 2005. ⁴⁰² См. United States v. Manasurangkun. C.D. Cal. Подано 9 ноября 1995 года. Интересно, что некоторые штаты пытаются расширить уголовную ответственность дальше, чем это предусматривается фе- деральным законом. В Арканзасе получение материальной выгоды от торговли людьми является тяжким уголовным преступлением. См. Arkansas HB 2979. Во Флориде преступлением является получение чего-либо ценного в результате участия в деле, связанном с привлечением лица к при- нудительному труду. См. Florida SB 250. В Джорджии против корпорации может быть возбуждено дело, если ее агент действует в рамках своей трудовой занятости и такое действие санкционируется корпорацией или является частью незаконной деятельности. См. Georgia SB 529. Авторам неизвес- тно, было ли начато уголовное расследование в соответствии с этими законами данных штатов. ⁴⁰³ 922 F. Supp. 1460. ⁴⁰⁴ Там же, 1468. 5. Характеристики по странам 175

принят к рассмотрению. Такое решение не только способствовало скорейшему урегу- лированию, при котором розничные предприятия согласились выплатить 2 миллиона долларов, что было чрезвычайно важно для истцов, поскольку в это время индивиду- альные ответчики по уголовному делу не имели достаточно денежных средств.⁴⁰⁵

Возможно, самое крупное судебное расследование в соответствии с FLSA касалось дела о китайских и вьетнамских рабочих мастерских на Американских Самоа (см. текстовую вставку). Дело также показывает, как гражданские, административные и уголовные процедуры могут проходить одновременно.

Дело Nguyen Thi Nga et al. v. Daewoosa Samoa, Ltd., Kil-Soo Lee et al.

После долгих лет жестокого обращения с рабочими завода Daewoosa они решили подать коллективный иск в Верховный суд Американских Самоа, заявив, что им не выплачивалась заработная плата и нарушался договор. Ког- да начался судебный процесс, владелец завода Кил Су Ли решил отомстить рабочим, вовлеченным в судебную тяжбу, тогда к разбирательству подклю- чилось и Департамент труда. Он оштрафовал компанию на сумму 213 000 долларов и получил 367 000 долларов за просрочку в выплате заработной платы 213 рабочим. «В тех случаях, когда бывшие рабочие завода вернулись в свои страны, Департамент труда организовал выплату причитающихся им сумм через американские посольства в этих странах». Но даже тогда, когда по постановлению Департамента труда выписывались чеки на получение за- работной платы тем рабочим, которые еще оставались на заводе Daewoosa, Кил Су Ли оказывал давление и угрожал им, требуя передачи этих чеков ему. Рабочие, которые отказались от передачи чеков, были переданы властям для депортации.

По мере продолжения судебного разбирательства федеральные прокуроры также начали расследовать деятельность Ли. В 2001 году он был арестован, и ему были предъявлен целый ряд обвинений, включая принуждение к кабаль- ному и принудительному труду. Тем временем, гражданский иск был передан в судебное рассмотрение. В апреле 2002 года Верховный суд Американских Самоа признал Daewoosa, Кил Су Ли и два агентства по трудоустройству, на- ходящиеся в ведомстве вьетнамского правительства, солидарно и отдельно ответственными в соответствии с FLSA за невыплату своевременной зара- ботной платы и неустойки перед рабочими в размере 3,5 миллионов долларов. Это составляет примерно 13 000 долларов на каждого из 270 рабочих. В фев-

⁴⁰⁵ По уголовному делу в марте 1996 года правительство взыскало от ответчиков Эль Монте и рас- пределило в пользу жертв более 1 миллиона долларов. Когда оставшееся личное имущество было продано с аукциона, государство распределило в ноябре 1997 года дополнительные 202 887 дол- ларов. См. Personal Assets of EL Monte Slavery Perpetrators Produce More Back Wages For Employees. URL: www.dir.ca.gov/DIRNews/1997/ir97-57.html.  176

рале 2003 года Ли было вынесено наказание уголовным судом. В июне 2005 года он был приговорен к 40 годам тюремного заключения и штрафу в раз- мере 1,8 миллионов долларов в качестве возмещения жертвам, которые были признаны судом в качестве гражданских истцов. Поскольку Ли заявляет в на- стоящее время, что он банкрот, рабочие и их адвокаты пытаются оказать давление на Вьетнам, чтобы им было выплачено 3,5 миллионов долларов в со- ответствии с постановлением о реституции.⁴⁰⁶

Эти два закона о защите прав работников должны распространяться на всех рабо- чих независимо от их гражданства или иммиграционного статуса, но недавнее дело, рассматриваемое Верховным судом, позволило ответчикам выдвинуть аргументы о том, что иммиграционный статус имеет значение. Обычно такие аргументы ни к чему не приводят. В деле Hoffman Plastics 2002 года Верховный суд посчитал, что National Labor Relations Board не могло принять решение о выплате задолженности по заработной плате рабочему, не имеющему разрешения на работу, за период, пос- ле его незаконного увольнения за попытку организовать профсоюз.⁴⁰⁷ Сделав вывод о том, что такое постановление, принятое административным судом, входит в проти- воречие с федеральной иммиграционной политикой, Верховный суд постановил, что возврат задолженности по заработной плате не может включать «оплату невыполнен- ной работы, заработок, который не мог быть получен законно и работы, полученной в результате, прежде всего, преступного обмана».⁴⁰⁸ После этого дела нижестоящие суда ограничили свое постановление, сообразуясь с реальными обстоятельствами: выплата задолженности административным органом за работу, которая никогда не выполнялась.⁴⁰⁹ По результатам дела Hoffman Plastics Департамент труда выпустил справочный материал, в котором объяснялось, что оно «будет добиваться исполнения

⁴⁰⁶ Wong B. Largest U.S. Human Trafficking Case Leads to 40-Year Sentence. — In: Seattle Post-Intelligencer Reporter, 29 June 2005; свидетельские показания д-ра Нгуен Дин Тханга перед Подкомитетом Па- латы по Африке, права человека во всем мире и международные операции (20 июня 2005 года). Доступно на сайте: foreignaffairs.house.gov/archives/109/21973.pdf. ⁴⁰⁷ Hoff man Plastic Compounds, Inc. v. NLRB. 535 U.S. 137 (2002). ⁴⁰⁸ 522 U.S., 149. ⁴⁰⁹ См. Flores v. Lawton Limehouse, Sr. (D.S.C. 2006) (утверждая, что иммиграционный статус не имеет никакого отношения к иску о невыплаченной заработной плате согласно FLSA или к иску на осно- вании RICO); Flores v. Albertsons, Inc. (C.D. Cal. 9 April 2002) (отклонение ходатайства ответчиков о несоответствии иммиграционного статуса иску, поданному в соответствии с FLSA) (иск о догово- ре с иностранными нелегальными дворниками урегулирован в размере 22,4 миллионов долларов); Liu v. Donna Karan Int’l. 207 F. Supp. 2d 191 (S.D.N.Y. 2002); Trejo et al v. Broadway Plaza Hotel (S.D.N.Y. 2004) (истцы заявили о нарушении FLSA, Титул 18 Свода законов США § 1589, и закона штата о тру- де, суд отклонил несоответствие по иммиграционному статусу). См. Ho C. and Chang J. Drawing the Line After Hoff man Plastic Compounds v. NLRB: Strategies for Protecting the Undocumented Worker in the Title VII Context and Beyond. — In: Hofstra Labor & Employment Law Journal, Vol. 22, 2005, p. 473. 5. Характеристики по странам 177

FLSA и MSPA независимо от того, является работник легальным или нелегальным».⁴¹⁰ Департамент подчеркивает, что, согласно FLSA и MSPA, Департамент или отдельное лицо может требовать оплаты труда за фактически отработанное время на основании закона, определяющего оплату за такую работу. Этот справочный материал был рас- пространен на китайском, корейском, тайском, вьетнамском и испанском языках.

Законодательство о гражданских правах: Титул VII Закона «О граж- данских правах» 1964 года и Закона «О гражданских правах» 1991 года

Два основных закона, предусматривающих гражданские права, предоставляют всем работникам право на защиту от дискриминации независимо от их гражданс- тва. Во-первых, Титул VII Закона «О гражданских правах» 1964 года⁴¹¹ запрещает работодателям дискриминировать работников по расовым признакам, на основании цвета кожи, религиозной и национальной принадлежности, по половым признакам или по признакам беременности. Согласно положениям этого титула в этих случа- ях назначаются компенсаторные и штрафные убытки, которые, однако, ограничены размером работодателя. Во-вторых, Закон «O гражданских правах» 1991 года⁴¹² запре- щает дискриминацию по расовым признакам, а в некоторых случаях по национальной принадлежности при заключении договоров о занятости. Параграф 1981 Титула 42 Свода законов США разрешает возмещение компенсаторных и штрафных убытков в неограниченном размере и предусматривает более продолжительный срок исковой давности, чем Титул VII. Сокращенно эти два вида гражданских исков обозначаются в юридической практике как, соответственно, Титул VII и § 1981.

Чтобы подать иск на основе титула VII, заявляющего о трудовой дискриминации, ис- тец должен сначала подать его в EEOC. На сайте EEOC указывается, что этот закон распространяется на всех рабочих независимо от их гражданского статуса, что осо- бенно важно для жертв торговли людьми.⁴¹³ EEOC может выдать письмо о «праве на иск» или сама подать такой иск в федеральный суд. Недавно EEOC была привлечена к двум громким делам о торговле людьми.⁴¹⁴ Первое дело Chellen v. Pickle приводится

⁴¹⁰ Fact Sheet 48: Application of U.S. Labor Laws to Immigrant Workers: Effect of Hoff man Plastics decision on laws enforced by the Wage and Hour Division. Указ. соч. ⁴¹¹ Титул 42 Свода законов США § 2000e-2(а)(1). «Незаконная практика трудоустройства» определя- ется частично как дискриминация против любого лица в части его компенсации, условий, сроков и льгот по трудоустройству по расовым признакам, цвету кожи, вероисповеданию, половой прина- длежности или по национальному признаку». ⁴¹² Титул 42 Свода законов США § 1981. Закон «O гражданских правах» 1991 года изменил Закон «O гражданских правах» 1866 года, который был первым всеобъемлющим законодательным актом о гражданских правах, принятый Конгрессом во исполнение 13-й поправки в Конституцию США. 13-я поправка объявляет рабство преступлением. ⁴¹³ «Федеральное законодательство запрещает работодателям принимать на работу лиц, не имеющих разрешения на работу, тем не менее, работодателям, использующим труд нелегальных рабочих, за- прещена дискриминация против них». ⁴¹⁴ И хотя ни в одном деле не были предъявлены обвинения в торговле людьми, а в гражданских исках не заявлялось о правонарушении, связанном с торговлей людьми, описание условий, с которы-  178

ниже (см. вставку). По другому делу EEOC v. Trans Bay Steel EEOC подала иск на осно- ве Титула VII, в котором заявлялось, что тайские рабочие, имеющие разрешение на работу, подвергались дискриминации и эксплуатации со стороны компании, которая помимо этого удерживала их незаконно, и изъяла против их воли паспорта, ограни- чила их передвижение, принуждая их при этом работать без оплаты труда. По делу была назначена выплата в размере 1 миллиона долларов в удовлетворение требова- ния и компенсации.⁴¹⁵

Дело Chellen v. Pickle

Дело Chellen v. Pickle является на сегодняшний день самым значительным делом, связанным с торговлей людьми, по иску о нарушении гражданских прав.⁴¹⁶ В этом деле более 50 человек покинули свои дома в Индии и отпра- вились работать в Тулсу, Оклахома, в компании John Pickle. У них были визы, разрешающие въезд в США в целях получения профессиональной подго- товки в этой компании. В 2002 году 52 рабочих подали иск отдельно против компании и против Джона Пикла, заявив о нарушении FLSA, о расовой дискриминации согласно Титулу 42 Свода законов США § 1981, об обмане, не- законном лишении свободы, и преднамеренном нанесении эмоционального потрясения. EEOC возбудила дело от имени рабочих о нарушениях Титула VII и §1981. В иске указывалось, что компания ограничила передвижение рабочих, их право на общение, на личную жизнь, отправление религиозного обря- да и доступ к медицинской помощи, она отобрала у рабочих паспорта, визы, билеты на самолет, угрожала им, что сообщит о них правоохранительным ор- ганам, если они покинут помещения без разрешения, наняла вооруженную охрану, чтобы воспрепятствовать самовольным уходам.⁴¹⁷

После длительного судебного процесса без привлечения присяжных⁴¹⁸ суд вынес решение по гражданским искам в пользу истцов и присудил возмеще- ние следующих убытков:

ми столкнулась каждая группа рабочих, звучит как типичное описание фактов торговли людьми. Тем не менее, не было вынесено решения о совершении правонарушения, связанного с торговлей людьми. ⁴¹⁵ EEOC Resolves Slavery and Human Trafficking Suit Against Trans Bay Steel for an Estimated 1 Million. Equal Employment Opportunities Commission, 8 December 2006. ⁴¹⁶ EEOC описывает это как дело, связанное с торговлей людьми, хотя уголовного обвинения не было выдвинуто. См. Judge Orders John Pickle Co. to Pay 1.24 Million to 52 Foreign Workers in 'Human Trafficking' Case. Equal Employment Opportunities Commission, 26 May 2006. ⁴¹⁷ Это описание взято из дела Chellen v. John Pickle Co. and John Pickle Jr. 446 F. Supp. 2d 1247 (N.D. Oklahoma 2006). ⁴¹⁸ На первом этапе суд без участия присяжных определил, что истцы были работниками, а не обучае- мыми согласно FLSA. См. Chellen v. John Pickle Co., 344 F. Supp. 2d 1278 (N.D. Oklahoma 2004) (Chellen I). Суд тогда объединил стадии рассмотрения по ответственности и убыткам по всем искам и про- вел второе судебное заседание без участия присяжных в марте 2005 года. 5. Характеристики по странам 179

(1) выплату задолженности по заработной плате и неустойку, равную всему размеру упущенного заработка за умышленное нарушение FLSA; (2) возмещение реальных убытков в соответствии с положениями §1981 за причинение эмоционального и психического расстройства (1 000 долла- ров на каждого истца); (3) выплату штрафные убытки за грубое поведение (1 000 долларов на каж- дого истца); (4) проценты за период до вынесения судебного решения; (5) убытки за причинение вреда мошенничеством (заработная плата за 10 месяцев, когда им обещали, что они будут работать, но затем отказали в праве работать); и (6) убытки за причинение вреда незаконным лишением свободы (1 000 дол- ларов на каждого истца);

Общий размер назначенного возмещения ущерба составил более 1,2 милли- она долларов в пользу 52 истцов.

Дело Chellen должно стать сигналом о том, что жертвы торговли людьми могут опираться на традиционные анти-дискриминационные законы, а также на законы о защите рабочих и о торговле людьми. Как заявил адвокат EEOC:

«Мы ожидаем, что решение, подобное этому, которое использует положения о гражданских правах в Титуле VII и §1981 для решения нарастающей в стране проблеме, связанной с торговлей людьми, послужит бесценным прецедентом и даст в руки правительства еще один инструмент борьбы против эксплуата- ции и принудительного труда».⁴¹⁹

RICO

RICO объявляет незаконным для любого лица, нанятого предприятием, занимающим- ся торговлей между штатами, ведение дела «посредством рэкетирской деятельности или сбором незаконных долгов».⁴²⁰ «Рэкетирская деятельность» определяется как поведение, нарушающее положение определенных законов. Мошенничество с ис- пользованием почты и телефона, мошенничество с документами, удостоверяющими личность, ненадлежащее использование виз, ввоз иностранных граждан в целях без- нравственного использования — все это является видами рэкетирской деятельности, а TVPRA добавил новые виды преступлений, связанных с торговлей людьми, опреде-

⁴¹⁹ Judge Orders John Pickle Co. to Pay 1.24 Million to 52 Foreign Workers in 'Human Trafficking' Case. Указ. соч. ⁴²⁰ Титул 18 Свода законов США § 1962(c).  180

ленных в TVPA.⁴²¹ Для «схемы» необходимо наличие хотя бы двух видов рэкетирс- кой деятельности.

Гражданский иск на основе RICO является мощным инструментом в борьбе про- тив торговцев людьми, потому что он несет угрозу выплаты компенсации в тройном размере, то есть размер реального ущерба будет увеличен втрое. При этом будут учи- тываться измеримые убытки, нанесенные только бизнесу или собственности, а не другие виды ущерба, и только убытки, предположительно нанесенные рэкетирской деятельностью, а не другие неправомерные действия.⁴²² Однако рабочий, не получив- ший заработную плату должен представлять собой ущерб для компании, а тот факт, что иск может также содержать ущерб, причиненный личности, не «аннулирует поло- жение, основанное на … заявленном экономическом ущербе».⁴²³

Иски на основании RICO иногда оставались в силе, в то время как заявления о торгов- ле людьми и рабстве не поддерживались. В деле Does I v. The Gap истцами выступали рабочие фабрики по пошиву готового платья, которые заявили, что заводы в Сай- пен и розничные предприятия, которые закупали их продукцию, нарушали FLSA, RICO и другие законы о труде.⁴²⁴ И хотя окружной суд счел, что истцы неадекватно сформулировали заявления о подневольном труде или кабале (общее право) в иске на основании RICO, а также не заявили о нарушении ATCA, дело было продолжено на основании других положений RICO. Истцы в конечном итоге договорились с произ- водителями и розничными предприятиями о возмещении 20 миллионов долларов в качестве компенсации за просрочку в выплате заработной платы 30 000 рабочим и о разработке независимой системы мониторинга с целью прекращения потогонной системы труда.⁴²⁵ Несмотря на этот явно обнадеживающий успех, весной 2006 года журналист сообщил, что «только 5,8 миллионов было переведено для прямой выпла- ты рабочим, однако реально выплачено было гораздо меньше».⁴²⁶

⁴²¹ До введения в действие TVPRA определение рэкетирской деятельности не включало §§ 1589, 1590 или 1591. ⁴²² Титул 18 Свода законов США § 1964(c); см. также City of Huntsville v. Proliance Energy (N.D. Alabama 2005) (положения могут толковаться как уполномачивающие, а не требующие, возмещения в трой- ном размере ущербов сохранились по другим причинам; Аnza v. Ideal Steel Supply Corp. 547 U.S. 451 (2006) (не нашлось основания для компенсируемой травмы, когда вред не был нанесен непосредс- твенно в результате рэкетирской деятельности). ⁴²³ См. Doe I v. Reddy, 2003 WL 23893010 (N.D. Cal.) (данные о формальном вреде, нанесенном бизнесу или собственности, когда истцы заявляли, что они подвергались принудительному труду в течение длительного времени, не получая оплаты). ⁴²⁴ Does I v. The Gap. 2002 WL 1000068 (D.N. Mar. I.). ⁴²⁵ The Saipan Victory. Global Exchange. URL: http://www.globalexchange.org/campaigns/sweatshops/ saipan. ⁴²⁶ Clarren R. Paradise Lost: Greed, Sex Slavery, Forced Abortions and Right-Wing Moralists. — In: Ms. Magazine, Spring 2006. 5. Характеристики по странам 181

Нестатуарные иски: деликтное и договорное право

Адвокаты, ведущие дела, связанные с торговлей людьми, обычно включают в свои иски один или несколько деликтных требований по общему праву. Деликтное пра- во разрешает возмещение как компенсаторных, так и штрафных убытков. Деликтное право в разных штатах различается, однако, следующие основания для иска были заявлены в делах о торговле людьми: незаконное лишение свободы, вмешательство в личную жизнь, причинение по умыслу или небрежности эмоционального рас- стройства, нападение, физическое насилие, мошенничество, небрежный присмотр и введение в заблуждение обманным или мошенническим путем. Поскольку делик- тное право не является статутным, оно может быть менее жестким, и у судов есть возможность лучше учитывать отдельные виды вреда вследствие торговли людьми по деликтным искам общего права.⁴²⁷ Кроме того, страховые полисы некоторых до- мовладельцев-ответчиков могут предусматривать возмещение ущерба за незаконное лишение свободы и вмешательство в личную жизнь. И хотя страховые полисы обыч- но не покрывают умышленные действия, правонарушения, связанные с незаконным лишением свободы и вмешательством в личную жизнь, могут быть совершены в ре- зультате небрежного или непредумышленного поведения.⁴²⁸ В деле, которое касается домашнего работника, который становится жертвой в доме работодателя, наличие страхового полиса значительно увеличивает шансы того, что будет вынесено судеб- ное решение о выплате в пользу жертвы.

Жертвы торговли людьми могут также предъявлять иски по договорным отношени- ям (нарушение договора) или по квази-договорным отношениям (необоснованное обогащение), но во многих штатах возмещение ущерба по договорным искам будет ис- ключать возмещение деликтных исков.⁴²⁹

ATCA

Другим возможным основанием для исков может стать ATCA 1789 года, предусматри- вающий, что федеральные суды США рассматривают гражданские дела иностранных граждан по первой инстанции за вред, причиненный нарушением международного

⁴²⁷ Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law. Указ. соч., p. 2589. «Тогда как суды могут сомневаться о вмешательстве в дела с признаками прав, установленных законодательными органами, они традиционно рассматривают процесс причинения вреда через общее право и поэ- тому лучше реагируют на деликтные иски против торговцев людьми». ⁴²⁸ Стандартное страхование ответственности не покрывает преднамеренные действия и исключает покрытие «в ситуациях, когда застрахованный знал или должен был знать о высокой степени ве- роятности вреда». Baker T. Reconsidering Insurance for Punitive Damages. — In: Wisconsin Law Review, 1998, p. 101. Более подробно дискуссия о страховых полисах для домовладельцев представлена в ра- боте Bahan D. and Batra P. Seeking Injustice for Trafficked Domestic Workers in American Courts. P. 8. Документ представленный на 8-й ежегодной международной конференции по исследованию про- блем женщин (июнь 2005 года). ⁴²⁹ Kim K. and Werner D. Указ. соч., pp. 50-52.  182

права или международного договора, подписанного США.⁴³⁰ ATCA стал инстру- ментом судебных споров по защите прав человека в Соединенных Штатах, обычно рассматривающих нарушения, совершенные экстерриториально, а суды выносят ре- шения о возмещении как компенсаторных, так и штрафных убытков. Недавно этот закон был применен и в исках, связанных в торговлей людьми. Одним из успешных дел было дело Jane Doe v. Lakireddy Bali Reddy. Одиннадцать истцов, молодые женщи- ны и девушки из Индии, подали иск против Лакиредди Бали Редди и членов его семьи, заявив о пеонате, кабальном и рабском труде, нарушении ATCA, RICO, 13-й поправки и различных законов общего права по деликтным искам, как нападение, физичес- кое насилие, незаконное лишение свободы, мошенничество и обман, эмоциональное расстройство и пренебрежительное отношение. Окружной суд решил, что иски на ос- новании ATCA могут быть приняты, так как «современные формы рабства нарушают нормы общего международного права не меньше, чем историческая система рабского труда». В конце концов, по делу была выплачена компенсация в размере 8,9 милли- онов долларов.⁴³¹

Комментарии по гражданским искам

В отношении жертв торговли людьми существует большое разнообразие исков. Анализ недавно поданных исков, связанных с торговлей людьми показывает, что большинство заявителей ссылается на разнообразные основания для исков. Возме- щение в соответствии с некоторыми законами, такими как положение о неустойке FLSA или положение о тройном размере компенсации RICO, может потенциально оказаться большего размера, чем возмещение, назначаемое на основании еще неоп- ределенного положения о выплате ущерба TVPRA. Самыми распространенными оказываются иски по FLSA, RICO, деликтные иски и иски по договорному праву, одна- ко в некоторых исках также заявляется о нарушении ATCA. Дела затрагивают самые разные категории рабочих — домашнюю прислугу, сельскохозяйственных рабочих- мигрантов, рабочих, имеющих разрешение на работу, хотя все они затрагивают лиц, не являющихся гражданами США. Не было обнаружено ни одного дела, связанного с проституцией, возможно, по причине клейма позора, которое сопряжено с подачей такого иска. Поскольку эти иски подавались совсем недавно, решений по ним еще не вынесено, и у нас нет никаких данных о том, были ли возмещены убытки.

⁴³⁰ Титул 28 Свода законов США § 1350. ⁴³¹ Artz M. Reddy Victims Sue Their Own Lawyers. In: Berkeley Daily Planet, 28 June 2005. В этом деле Ред- ди признал себя виновным в сговоре и перевозке несовершеннолетних для занятий нелегальной деятельностью по предоставлению сексуальных услуг и выплатил 2 миллиона долларов в возмеще- ние ущерба в пользу четырех жертв в 2001 году. См. California Man Admits He Brought Indian Girls to U.S. for Sexual Exploitation, Pleads Guilty to Federal Charges. Department of Justice, 7 March 2001. Этот случай предшествовал введению в действие TVPA, признающего торговлю людьми в целях сексу- альной эксплуатации, преступлением. По сообщениям, Редди выплатил в качестве компенсации 2 миллиона долларов «в течение нескольких дней после приговора». См. Civil Lawsuit Settled in Reddy Sex-Slave Case. In: Berkeley Daily Planet, 9 April 2004. 5. Характеристики по странам 183

В большинстве случаев заявители были представлены организацией, финансируе- мой Legal Services Corporation (LSC). Например, недавно организации по оказанию юридической помощи в Колорадо и Северной Каролине подали иски от имени, со- ответственно, рабочих ранчо и сельскохозяйственных рабочих. LSC финансируется федеральным правительством, а федеральные законы о торговле людьми особо под- черкивают, что организация по оказанию юридической помощи может представлять лицо, которое было квалифицировано государством как жертва, пострадавшая от тя- желых форм торговли людьми, независимо от ее иммиграционного статуса.⁴³² Другие дела были возбуждены по заявлениям юридических клиник на базе университетов, небольших юридических контор и НПО.

Один практикующий адвокат, ведущий гражданские дела и выступавший в судебном разбирательстве, связанном с торговлей людьми, подчеркивает, что дела, связанные с большим числом жертв или ответчиков, достаточно трудны для небольших НПО.⁴³³ Ресурсы, необходимые только для документального производства, могут оказаться огромными. В некоторых случаях НПО установили партнерские отношения с адво- катами крупных частных юридических фирм. Нью-йоркская юридическая фирма Kaye Scholer, например, объединила усилия с двумя небольшими НПО, Farmworker Legal Services и Workers’ Rights Law Center, чтобы представлять интересы мексикан- ских рабочих-мигрантов в деле о нарушениях, среди всего прочего, FLSA, MSPA, 13-й поправки, ATCA и RICO.⁴³⁴ В деле Chellen v. Pickle единственному адвокату, представ- лявшему истцов, была оказана огромная помощь, когда юристы EEOC присоединились к этому судебному делу.

Хотя представляется, что в США существует огромное число НПО, занимающих- ся вопросами борьбы с торговлей людьми, предоставлением юридической помощи, а также вопросами традиционных гражданских прав, прав иммигрантов и домашне- го насилия, которые присоединились к движению против торговли людьми, наличие юридической помощи существенно зависит от того, был ли рабочий, подвергающий- ся эксплуатации, официально засвидетельствован федеральным правительством как жертва, пострадавшая от тяжелых форм торговли людьми. И хотя неправительствен- ным организациям, в отличие от организаций, финансируемых LSC, не запрещено представлять интересы истцов, которым было отказано в статусе жертвы, наличие у истца неопределенного иммиграционного статуса и отсутствие разрешения на ра- боту может оказаться техническим препятствием для возбуждения дела. Однако большинство НПО, представляющих иммигрантов, являющихся жертвами трудовой эксплуатации, готовы решать эти проблемы.

⁴³² Организации по оказанию юридических услуг могут также представлять гражданских лиц на пред- варительном этапе. Они должны прекратить оказывать эти услуги, если лицо окажется нелегалом и в сертификации ему отказано. ⁴³³ Беседа с директором юридического одела Данном Вернером, Workers' Rights Law Center, март 2007 года. ⁴³⁴ Javier H. v. Garcia-Botello et al., Case № 02-CV-523S (W.D.N.Y).  184

Другой реальностью, характеризующей судебные процессы в США, является довольно высокая стоимость услуг по защите в судебном процессе. Если ответчик преследует- ся по уголовному и по гражданскому делу, он или она могут оказаться разоренными по завершении судебного разбирательства. Например, в деле Ruiz v. Jackson — деле домашнего работника против его бывших работодателей — ответчики заявили о бан- кротстве в самом начале процесса.⁴³⁵

И, наконец, одним из самых существенных препятствий является просто продол- жительность процедуры. Сложные дела иногда требуют многих лет для принятия решения. В судах переполнены списки дел, назначенных к слушанию, а адвокатам ответчиков часто удается искусно отсрочить процесс. Со временем все стирается из памяти, для истцов становится чрезвычайно сложно соблюдать требования по предъ- явлению доказательств. Такие отсрочки особенно деморализуют истцов и срывают их планы.

5.8.3.3. Заключительные комментарии о компенсациях, назначаемых в уголовных и гражданских делах

После введения в действие в декабре 2003 года TVPRA было подано очень мало исков на основании его положений. Большинство дел, на которых было судебное предста- вительство жертв торговли людьми, было сосредоточено на получении льгот для иммигрантов. Многие организации, предоставляющие социальные услуги, которые традиционно оказывают помощь жертвам, не считают судебные споры средством для получения компенсации.

Адвокаты, ведущие гражданские дела, могли бы получить пользу от конференций или семинаров по вопросам судебных споров, связанных с жертвами торговли людь- ми, где они могли бы поделиться мнениями по поводу теоретического толкования ответственности, распространить копии жалоб и обсудить стратегию ведения дел. Через сеть Интернет можно было бы организовать центр по обмену информацией о жалобах и ходатайствах. Поскольку правительство финансирует многочисленные услуги, предоставляемые жертвам торговли людьми, и стимулирует работу LSC, кото- рой дано право представлять интересы жертв торговли людьми в судах, и поскольку грант, выделенный Департаментом здравоохранения и социального обеспечения, был использован для издания «Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking», возможно, имело бы смысл расширить правительственную помощь и на эту важную сферу. Тогда многие теории, связанные с ведением гражданских дел от имени жертв торговли людьми, могли бы быть опробованы на практике в суде. Учитывая резонанс гражданских процессов, они могли бы привлечь многочисленные частые фирмы для оказания услуг на безвозмездной основе, что особенно важно при ведении дел с боль- шим числом жертв.

⁴³⁵ Woman Forced Into Slavery Wins Jury Verdict Against California Couple. — In: Law Reporter, November 2004.  5. Характеристики по странам 185

5.8.4. Исполнение судебных решений о реституции и по гражданским делам

Существует проблема, подтвержденная убедительными документальными доказа- тельствами, касающаяся взыскания компенсаций по постановлению суда для жертв преступлений. В 2005 году был проведен анализ пяти дел по финансовому мошенничес- тву, Government Accountability Office (GAO) выявило, что было взыскано только около 7 назначенных компенсаций.⁴³⁶ GAO также выявило, что отделам по финансовым делам Департамента юстиции, ответственным за взыскание компенсаций, препятс- твовали длительные промежутки между уголовным преступлением и вынесением судебного решения, а также факты, свидетельствующие о том, что «для преступников, не выплачивающих свои долги по компенсациям, наступали лишь незначительные последствия».⁴³⁷ Еще раньше GAO пришло к выводу, что некоторые факторы, способс- твующие возрастанию невыплаченного долга по уголовным делам — включающего как штрафы, так и возмещение ущерба — явились результатом неадекватного процес- са по взысканию долгов.⁴³⁸ Существенный рост задолженности по уголовным делам начался в 1996 году, то есть, когда возмещение стало обязательным согласно положе- ниям MVRA.⁴³⁹ В настоящее время закон об улучшении взыскания назначаемых судом долгов по уголовным делам и компенсаций находится на рассмотрении в Палате пред- ставителей и Сенате.⁴⁴⁰

Исследования, касающиеся сбора компенсаций для жертв торговли людьми, не про- водились, но данные, построенные на отдельных наблюдениях, указывают на то, что жертвы, пострадавшие от торговли людьми, вполне могут столкнуться с подобными проблемами по возмещению ущерба, назначаемого судом, или компенсаций по граж- данским искам. Когда жертвам по делу Cadena было назначено возмещение в размере 1 миллиона долларов, один из адвокатов ответчика заметил: «Это фиктивное возме- щение. У них (у семьи Кадены) в любом случае ничего нет».⁴⁴¹ Жертвы по делу Kil Soo Lee еще должны взыскать либо компенсации по гражданским искам, либо возмеще- ние по распоряжению суда.

Теперь, когда обязательное возмещение убытков является характерным призна- ком уголовного преследования за торговлю людьми, было бы чрезвычайно полезно

⁴³⁶ Court-Ordered Restitution Amounts Far Exceed Likely Collections for the Crime Victims in Selected Financial Fraud Cases. GAO-05-80. ⁴³⁷ Там же. ⁴³⁸ Actions Still Needed to Address Deficiencies in Justice’s Collection Processes. GAO-04-338, March 2004. ⁴³⁹ Там же. Нефедеральная реституция — это реституция частным лицам, а не государству. ⁴⁴⁰ H.R. 845, проект закона «Oб улучшении изъятия средств для возмещения по уголовным делам» 2007 года, требует, среди прочего, от судов принимать постановления о немедленной оплате ущер- ба в полном объеме, охранный судебный приказ о «консервации» средств, предназначенных для возмещения ущерба и запретить условное осуждение осужденных, имеющих неоплаченные возме- щения ущерба. ⁴⁴¹ Smith S. Smuggled into US, Forced into Prostitution, Try to Recoup 1 M. — In: Palm Beach Daily Business Review, 8 April 1999.  186

систематизировать данные, чтобы проследить, получают ли на самом деле жертвы преступления возмещение ущерба.⁴⁴² Отделы по финансовым делам Департамента юстиции, ответственные за взимание возмещений за ущерб, должны поделиться ин- формацией об уровне выплаты ущербов по уголовным делам. Эта информация могла бы быть полезной, поскольку фактический уровень выплат мог бы помочь обвинению принять решение о том, является ли мировое соглашение между сторонами, которое предусматривает оплату ущерба заранее, лучшим путем. Распоряжения о возмещени- ях в крупных размерах были частью исков к суду по уголовным делам.⁴⁴³ Информация о темпах взыскания средств могла бы подвигнуть прокурора принять решение об аресте имущества до начала обвинения и обеспечить, таким образом, чтобы конфис- кованное имущество доступно для жертв в результате процесса снижения сумм или выдачи.⁴⁴⁴ Это помогло бы избежать проблемы, отмеченной в исследовании GAO, ког- да переводят свое имущество на членов семьи или других лиц или переводят средства на зарубежные счета.

5.8.5. Арест имущества

TVPA предусматривает меры по конфискации в уголовном или гражданском порядке любого недвижимого или личного имущества, которое является средством совер- шения преступления, связанного с торговлей людьми или полученного в результате торговли людьми.⁴⁴⁵ Конфискация представляет собой инструмент действия государс- тва, и конфискованное имущество переходит в собственность государства, однако существуют процедуры предоставления таких средств жертвам в качестве возмеще- ния ущерба.

При процедуре конфискации суд должен определить, установило ли государство необходимую причинную связь между собственностью и преступлением. Заяв- ления о конфискации оцениваются судом на основании критерия «наличия более веских доказательств». Поскольку конфискация представляет собой часть наказа- ния за преступление, она недопустима без обвинительного приговора за основное преступление.

⁴⁴² Поскольку жертвы могут также возместить убытки по гражданским основаниям иска, было бы по- лезным собрать информацию об успешности получения средств в качестве выплаты компенсаций. Если доля упешных попыток невелика, то это могло бы убедить истцов пойти на урегулирование конфликта. Но поскольку этот процесс не находится в компетенции правительства США, то он зависит от частных практикующих адвокатов, которые могли бы собрать такую информацию и по- делиться ею. ⁴⁴³ См. Doe v. Reddy и United States v. Boehm. См. также United States v. Ibrahim (ответчик признал себя виновным в организации принудительного труда, кабального труда, в укрывательстве и сговоре, он согласился выплатить 78 000 долларов в качестве реституции жертве до вынесения пригово- ра); United States v. Aronov (E.D. Mich. 2005) (согласился на реституцию в качестве сделки в разме- ре 537 043 долларов). ⁴⁴⁴ Рассматривается в разделе 5.8.5 «Арест имущества». ⁴⁴⁵ Титул 18 Свода законов США 1594(b). В дополнение § 1594(c) содержит положения о конфискации имущества. 5. Характеристики по странам 187

В большинстве случаев собственность, подлежащая конфискации, остается во вла- дении ответчика до тех пор, пока суд не вынесет предварительный приказ на конфискацию.⁴⁴⁶ Однако государство может потребовать выдать досудебный запре- тительный приказ после выдвижения обвинения в преступлении, либо же до начала обвинения, если суд определит, что позиция государства значительно сильнее, и что невыдача ордера на конфискацию смогло бы привести к тому, что собственность «бу- дет разрушена» или «выведена из юрисдикции суда», либо иным образом станет недоступной для конфискации.⁴⁴⁷ При некоторых обстоятельствах может быть изда- но временное запретительное судебное постановление без уведомления сторон или возможности для проведения слушания.⁴⁴⁸

После того, как собственность конфискована, существует три процедуры передачи ее жертвам преступлений: 1) ходатайство о выдаче, подаваемое жертвой в Отдел по конфискации имущества и отмыванию денег Департамента юстиции; 2) ходатайс- тво о восстановлении, подаваемое федеральным прокурором от имени жертвы; 3) прекращение процедуры конфискации до того, как суд вынесет окончательный при- каз о конфискации, путем издания постановления вместо вошедшего в силу в пользу жертвы.⁴⁴⁹

При уголовном преследовании ответчиков по делам, связанным с торговлей людь- ми, конфискация имущества является частью сделки о признании вины. Например, в деле United States v. Zavala and Ibanez пара признала себя виновной в замышлении принуждения к труду, а также в нарушении иммиграционных законов. Как часть сдел- ки о признании вины, она согласилась на конфискацию своего жилья, оцененного в 220 000 долларов, а также на выплату 30 000 долларов. Главный ответчик также был приговорен к 15 годам тюремного заключения.⁴⁵⁰ В деле United States v. Maksimenko один ответчик, которому вменялся сговор в совершении преступления, связанного с рабством, признал себя виновным и согласился на конфискацию доходов в размере более 500 000 долларов.⁴⁵¹

⁴⁴⁶ Федеральные правила уголовного судопроизводства 32.3 регламентируют конфискацию имущества. Правило 32.2(b) гласит, что суд должен вынести предварительный приказ о конфискации, насколь- ко это возможно, сразу после вынесения вердикта или заявления подсудимого о признании вины, а выдача предварительного приказа разрешает осуществить конфискацию данного имущества. После конфискации вспомогательное производство может проводиться дополнительное разбира- тельство по вещному имущественному праву третьих лиц. ⁴⁴⁷ Титул 21 Свода законов США § 853(e)(1)(B)(i). ⁴⁴⁸ Титул 21 Свода законов США § 853(e)(2). ⁴⁴⁹ «Термин «жертва» означает лицо, которому был нанесен материальный ущерб как прямое следс- твие совершения преступления, предполагающего конфискацию». Титул 28 Свода федеральных нормативных актов § 9.2(v). ⁴⁵⁰ Suffolk County Woman Sentenced for Her Role in Forced Labor and Alien Smuggling Scheme. United States Attorney’s Office, 9 November 2005. ⁴⁵¹ Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons Fiscal Year 2005. Указ. соч., p. 19.  188

И хотя государственная политика заключается в том, чтобы конфискованное иму- щество было направлено на удовлетворение постановления о возмещении ущерба по уголовным делам, связанными с торговлей людьми, существующие процедуры восстановления и освобождения используются мало.⁴⁵² Причины тому неизвестны. Возможно, было достаточно средств, чтобы возместить ущерб по судебному реше- нию без передачи конфискованного имущества, или прокуроры пренебрегают правом ареста имущества, или же у ответчиков совсем нет средств для ареста или реституции. Наверное, в первом примере такого рода обвинители по делу Maksimenko получили в гражданском суде ордер на конфискацию имущества, эквивалентного 570 000 долла- ров, и подадут ходатайство о восстановлении с тем, чтобы конфискованные средства и имущество можно было распределить между жертвами. 25 июня 2007 года глав- ный ответчик Александр Максименко был приговорен к 14 годам тюрьмы и выплате реституции в размере 1,5 миллионов долларов за роль главаря в деле о сговоре.⁴⁵³ В своем приговоре суд постановил арестовать более 500 000 долларов, находящихся на хранении в доме Максименко и на банковских счетах, а также около 30 000 долла- ров в драгоценностях для частичного удовлетворения постановления о возмещении ущерба.

Кроме конфискации имущества существуют и другие процедуры для сторон судебной тяжбы, являющихся частными лицами, для предупреждения исчезновения средств в ожидании решения по гражданскому делу. Эти процедуры регламентируются зако- нами каждого из 50 штатов. В большинстве штатов существуют законы, разрешающие досудебное наложение ареста, когда истец подает иск против ответчика о причине- нии финансового ущерба. Однако штаты ограничивают досудебное наложение ареста определенными видами дел, как например, только договорными исками. Другие штаты предусматривают ограничения, основанные на статусе пребывания ответчи- ка в стране.⁴⁵⁴ Средства, размещенные за пределами штата, не могут быть объектом постановления о наложении ареста. В результате процедура досудебного наложения ареста используется крайне редко в гражданских делах от имени жертв торговли людьми или в делах по трудовым спорам.

⁴⁵² Электронное сообщение из Отдела по конфискации имущества и отмыванию денег, Департамент юстиции США, 24 апреля 2007 года. ⁴⁵³ Livonia Man Sentenced to 14 Years in Prison and 1.5 Million in Restitution for Forcing Eastern European Woman to Work at Detroit Area Strip Clubs. United States Attorney's Office. 25 June 2007. ⁴⁵⁴ Wasserman R. Equity Renewed: Preliminary Injunctions to Secure Potential Money Judgments. — In: Washington Law Review, Vol. 67, 1992, p. 257 (описывает ограничения при наложении ареста и ог- раниченной географической досягаемости); Johansson L. E. The Mareva Injunction: A Remedy in the Pursuit of the Errant Defendant. — In: UC Davis Law Review, Vol. 31, 1998, p. 1091 (описывает нежелание американских судов разрешить досудебное освобождение и «дыры» в американских законах о до- судебном наложении ареста).  5. Характеристики по странам 189

5.8.6. Оказание помощи жертвам

5.8.6.1. Права всех жертв преступлений

Жертва преступления имеет целый ряд защищенных законом гарантий своего права быть выслушанным, быть информированным, иметь право на охрану личной жизни и обеспечение безопасности. VOCA предусматривает для них особые права и спосо- бы их реализации. Закон устанавливает, что жертва имеет:

(1) Право на разумную охрану от обвиняемого. (2) Право на разумное, точное и своевременное уведомление о любом судебном разбирательстве, об условно-досрочном освобождении, касающемся преступ- ления или освобождения или побега обвиняемого. (3) Право не быть исключенным из любого публичного судебного разбиратель- ства, если только суд после получения четких и убедительных доказательств не определит, что свидетельские показания жертвы могут быть существенно изменены, если жертва услышит другие показания на этом процессе. (4) Права быть выслушанным должным образом на любом публичном процессе в окружном суде, касающемся освобождения, заявления, приговора или ус- ловно-досрочного освобождения. (5) Разумное право советоваться с адвокатом государства в деле. (6) Право на полное и своевременное возмещение ущерба в соответствии с законом. (7) Право на разбирательство дела без необоснованных отсрочек. (8) Право на справедливое отношение и уважение его достоинства как жертвы и частной жизни.⁴⁵⁵

Жертвы должны информироваться официально назначенными сотрудниками, а именно, сотрудниками правоприменительных органов на этапе расследования и прокурорами после вынесения обвинения о своих правах, а также о месте, где они могут получить медицинскую или социальную помощь, о наличии, возмещении или освобождении, а также о программах возмещения компенсации жертвам преступ- лений, на которую жертва может иметь право, а также о государственных и частных программах, имеющихся для предоставления консультаций, лечения и другой по- мощи. Жертвы должны быть также проинформированы о правовой защите и путях получения ее (включая охранный судебный приказ), что может предупредить их запу- гивание и преследование.⁴⁵⁶

Каждый сотрудник Департамента юстиции должен пройти обязательную подготовку по правам жертв. Существуют дисциплинарные санкции, включая временное отстра- нение или освобождение от работы, налагаемые на основании сознательного или бес- причинного нежелания соблюдать положения федерального закона об обращении

⁴⁵⁵ Титул 18 Свода законов США § 3771(a) (Права жертв преступлений). ⁴⁵⁶ Титул 42 Свода законов США § 10607(b) и (c) (Идентификация жертв и описание услуг).  190

с жертвами преступлений.⁴⁵⁷ В мае 2005 года Генеральный прокурор издал директиву относительно Закона «О правосудии для всех».⁴⁵⁸

5.8.6.2. Несовершеннолетние жертвы

Разработаны многочисленные специальные положения, касающиеся несовершен- нолетних жертв и вопросов, связанных с защитой личности. Суд может назначить опекуна для целей судопроизводства в целях наилучшего обеспечения интересов ре- бенка, ставшего жертвой или свидетелем преступления, связанного с насилием или эксплуатацией.⁴⁵⁹ Опекун, назначаемый в целях судопроизводства, является законным опекуном, назначенным для недееспособной стороны, например, ребенка. В «Attorney General Guidelines for Victim and Witness Assistance» сказано, что прокуроры должны рассматривать, уместно ли ходатайство о назначении опекуна в целях судопроизводс- тва в любом деле, где ребенок является жертвой или свидетелем преступления.

В некоторых делах, связанных с торговлей людьми, где жертвами являются дети, органы обвинения организовали приюты для длительного пребывания детей, предо- ставления консультаций, образования и обучения профессии.

5.8.6.3. Права жертв торговли людьми

В дополнение к основным правам, предоставляемым жертвам всех видов представ- ленных выше преступлений, лица, определяемые государством как жертвы тяжких форм торговли людьми, имеют определенные права. «Тяжкая форма торговли людь- ми» определяется законом как

(A) торговля на сексуальной почве, при которой происходит побуждение к ком- мерческому сексу силой, мошенничеством или принуждением или когда жертве, которую побуждают к этому, еще не исполнилось 18 лет;

(B) вербовка, сокрытие, перевозка, предоставление или получение от лица работы или услуг путем применения силы, мошенничества или принуждения в целях подвергнуть кабальному труду, пеонату, долговой кабале или рабству.⁴⁶⁰

Таким образом, процесс определения статуса является существенным барьером для эксплуатируемых работников, особенно в отношении их статуса, разрешения на ра- боту и доступа к юридической помощи, хотя жертвы преступлений, статус которых все еще не определен, имеют право на стандартный набор услуг, предоставляемых жертвам. Лица, идентифицированные как жертвы торговли людьми, имеют право на

⁴⁵⁷ См. Титул 18 Свода законов США § 3771(f)(1) и (2)(C). ⁴⁵⁸ Attorney General Guidelines for Victim and Witness Assistance. Department of Justice. URL: www.usdoj. gov/olp/final.pdf. ⁴⁵⁹ Титул 18 Свода законов США § 3509(h)(1). ⁴⁶⁰ Титул 22 Свода законов США § 7102(8). 5. Характеристики по странам 191

получение специальных услуг независимо от того, было ли предъявлено обвинение или был ли представлен обвинительный акт с указанием обвинений, связанных с тор- говлей людьми. Некоторые услуги, однако, не могут быть предоставлены гражданам Соединенных Штатов, так как они предназначаются только для лиц, имеющих статус иммигранта. Предоставляемые услуги и права относятся к следующим категория:

(1) Задержание — насколько это целесообразно и разрешено законом, жертвы, пострадавшие от тяжких форм торговли людьми, не должны быть формаль- но задержаны.⁴⁶¹ (2) Информация — жертвам торговли людьми должна быть представлена ин- формация об их правах на получение юридической помощи, на получение льгот для иммигранта, они должны быть проинформированы о существу- ющих организациях, предоставляющих социальные услуги, о программах компенсации и оказания помощи жертвам, о возмещении ущерба и имею- щихся медицинских услугах.⁴⁶² (3) Услуги переводчика — жертвы торговли людьми должны иметь разумный доступ к услугам письменного/устного переводчика, если они не могут об- щаться на английском языке или являются безграмотными на своем родном языке.⁴⁶³ (4) Льготы для иммигрантов — если лицо имеет статус жертвы тяжких форм торговли людьми и соответствует критериям, приведенным ниже, оно также имеет право на два вида средств защиты иммигранта: (1) непрерывное пре- бывание⁴⁶⁴ и (2) статус не иммигранта (обычно называемый Т-виза).

• «Непрерывное пребывание» — технико-юридический термин, обознача- ющий предоставление жертве торговли людьми временного легального статуса пребывания в Соединенных Штатах, даже если это лицо въехало в страну незаконно. Непрерывное пребывание предоставляется жерт- вам тяжких форм торговли людьми, которые являются потенциальными свидетелями в уголовном расследовании или преследовании. Когда лицо получает такой статус, оно получает также разрешение на работу. Запрос на предоставление разрешения на непрерывное пребывание должен быть направлен представителем правоохранительных органов.

• Т-виза выдается жертвам торговли людьми. Она позволяет ее владельцам оставаться в стране на законных основаниях, если они выполнили разум- ные просьбы правоохранительных органов о содействии расследованию и судебному преследованию по делам торговли людьми и если высылка из

⁴⁶¹ См. Титул 28 Свода федеральных нормативных актов § 1100.31. См. Attorney General Guidelines for Victim and Witness Assistance. Указ. соч., pp. 68-72. ⁴⁶² См. Титул 28 Свода федеральных нормативных актов § 1100.33. ⁴⁶³ Там же. ⁴⁶⁴ 22 Титул Свода законов США § 7105(c)(3).  192

США будет иметь для них серьезные и неблагоприятные последствия.⁴⁶⁵ Т-виза позволяет ее владельцам оставаться в стране на законных основа- ниях в течение трех лет. В конце этого срока они могут подать просьбу на разрешение постоянного проживания. Для того, чтобы получить право на получение разрешения на постоянное проживание, заявитель должен доказать, что он не был замечен в аморальном поведении, выполнял все разумные просьбы правоохранительных органов или что депортация из Соединенных Штатов приведет к чрезвычайно тяжелым для него последс- твиям. Жертва может напрямую подать прошение о получении Т-визы, а по прошествии трех лет подать прошении об изменении ее статуса. Лица, имеющие Т-визу и не являющиеся иммигрантами, а также лица, запраши- вающие изменение своего статуса, имеют право на получение разрешения на работу.

Существует ограничение на предоставление не более 5 000 Т-виз в год лицам, не являющимся гражданами, а также не более 5 000 лиц, не явля- ющиеся иммигрантами, могут получить в течение года изменение своего статуса. Количественные ограничения не касаются супругов, сыновей, до- черей, братьев и сестер, а также родителей жертв. За 2005 финансовый год было подано 160 заявлений на непрерывное пребывание и выдано 158 разрешений на непрерывное пребывание. Также в 2005 финансовом году 229 человек подало заявление на получение T-визы, 112 заявлений было удовлетворено.⁴⁶⁶

(5) Льготы для беженцев — жертва тяжкой формы торговли людьми имеет право на льготы, устанавливаемые для беженцев отдельно в каждом штате. Стан- дартные льготы обычно включают денежную помощь, медицинскую помощь, продовольственные талоны и жилье.⁴⁶⁷

⁴⁶⁵ От несовершеннолетних жертв не требуется соблюдения требования на сотрудничество, равно как и от взрослых жертв, которые не способны оказать помощи по причине своей психологической или физической травмы. ⁴⁶⁶ Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons Fiscal Year 2005. Указ. соч., pp. 11-12. В докладе отмечается, что большое число отказов за 2005 финансовый год явилось результатом отказа 170 заявителям «по одному делу, когда было выявлено, что заявители не имели статуса жертвы торговли людьми, как этого требует TVPA». Про- грамма по помощи иммиграции, согласно TVPA, явилась объектом критики НПО, занимающихся вопросами торговли людьми, и комментаторов, которые указывают на то, что двойное требование иметь статус жертвы «тяжких форм торговли людьми» и сотрудничать с правоохранительными ор- ганами не дает возможности адекватно защищать всех жертв. См. Remedying the Injustices of Human Trafficking Through Tort Law. Указ. соч. Kim and Hreshchyshyn. Указ. соч. ⁴⁶⁷ Одна НПО указывает, что пособия, различающиеся в разных штатах, весьма скромны. «В Кали- форнии, например, жертвы получают помощь беженцам на период до восьми месяцев. Эта помощь заключается в выплате 300 долларов в месяц наличными, 120 долларов на льготные талоны, а так- же на получение медицинской помощи в течение этого периода». См. Hidden Slaves: Forced Labor in the United States. — In: Berkeley Journal of International Law, Vol. 23. 5. Характеристики по странам 193

(6) LSC — частная некоммерческая организация, созданная Конгрессом, которая финансирует программы по оказанию юридической помощи по всей стра- не для бедных людей. TVPA требует, чтобы LSC оказывала юридическую помощь жертвам торговли людьми независимо от их статуса иммигранта. Организации, которые получают гранты от LSC, могут оказывать помощь в получении статуса и в доступе к другим льготам для иммигрантов, а также могут подавать иски в суды от их имени. Однако если в конечном итоге жерт- ве было отказано в статусе, представительство ее прав должно прекратиться. TVPRA требует, чтобы LSC предоставляла юридическую помощь и членам семьи жертвы. В 2005 году 11 организаций, субсидированных LSC, оказали помощь 141 жертве торговли людьми.⁴⁶⁸

Через Департамент здравоохранения и социальных служб федеральное правительство финансирует неправительственные организации, которые оказывают непосредствен- ные услуги жертвам торговли людьми, а также организациям, которые предоставляют услуги по обучению и технической экспертизе. (За счет федерального гранта частично финансировалось издание «Civil Litigation on Behalf of Victims of Human Trafficking».) В 2005 году организациям, оказывающим такие услуги, было выделено примерно 3,2 миллиона долларов.⁴⁶⁹ Кроме того, в 2005 году Управление по проблемам жертв пре- ступлений Департамента юстиции профинансировало 25 проектов, оказывающих помощь жертвам, а также проект по оказанию технической помощи организациям, оказывающим услуги, и одной организации, занимающейся вопросами подготовки убежищ для жертв торговли людьми.

Все эти виды помощи жертвам торговли людьми зависят от получения статуса жер- твы тяжких форм торговли людьми, определяемого государством. Для того, чтобы получить такой статус лицо не только должно быть жертвой одного из преступлений, определенных в законодательстве, но и «изъявит желание оказывать помощь в любой разумной форме в проведении расследования и судебного преследования» преступ- ления, а также подать заявление на получение Т-визы или на предоставление статуса лица, чье непрерывное пребывание требуется для проведения расследования.⁴⁷⁰ Жер- тва без документов не может получить статус и не имеет никаких законных прав оставаться в Соединенных Штатах и получить разрешение на работу. (Несовершенно- летние жертвы не обязаны сотрудничать с правоохранительными органами для того, чтобы получить письмо от Департамента здравоохранения и социальных служб, поз- воляющее им получать те же льготы и услуги, которые предоставляются в результате идентификации в качестве жертвы.)

⁴⁶⁸ Attorney General’s Annual Report to Congress on U.S. Government Activities to Combat Trafficking in Persons Fiscal Year 2005. Указ. соч., p. 10. ⁴⁶⁹ Там же, p. 7. Не включает сумму, предоставленную организациям на уличную пропаганду. Там же, p. 37. ⁴⁷⁰ Титул 22 Свода законов США § 7102(E)(i).  194

Таким образом, процесс идентификации жертвы представляет два непосредственных и совершенно очевидных препятствия. Во-первых, лицо может быть рабочим, подвер- гающимся эксплуатации или принудительному труду, которому не была выплачена или была недоплачена заработная плата, с которым плохо обращались, но такое об- ращение еще не соответствует уровню нарушения, подпадающего под определение уголовного закона о торговле людьми. Во-вторых, лицо может бояться правоохра- нительных органов или торговца людьми, вследствие чего не захочет сотрудничать в период проведения расследования и преследования по суду. Адвокаты указывают на то, что «с точки зрения жертв торговли людьми обвинительный характер закона дела- ет предоставление помощи и услуг зависимым от обвинительного процесса и поэтому создает существенные препятствия на получение полного возмещения.⁴⁷¹

Что касается жертв трудовой эксплуатации, которая не достигает уровня преступле- ния, связанного с торговлей людьми, то они не получат ни льгот, предусмотренных TVPA, ни постоянного статуса проживания, ни юридической помощи от организа- ций, финансируемых государством для оказания бесплатной юридической помощи. В случаях торговли людьми, которые не могут быть определены как таковы, также не удается добиться успеха. В США, однако, существует ряд организаций, которые зани- маются проблемами прав рабочих и иммигрантов, такие организации исторически представляли интересы нелегальных иммигрантов и иногда достигали значительных побед в судебных процессах. Отсутствие права на получение помощи согласно TVPA вовсе не означает, что работник не может выиграть гражданский процесс по возмеще- нию реальных убытков, но проблемы все же гораздо более сложные.

5.8.7. Выводы по Соединенным Штатам

Соединенные Штаты имеют хорошо развитую правовую систему по возмещению ущерба, как в уголовном, так и в гражданском процессе. Кроме того, государствен- ные органы возмещают всем жертвам преступлений реальные затраты, связанные с преступлением. Таким образом, жертва торговли людьми имеет, по крайней мере, возможность возместить потерянный доход путем возмещения ущерба в уголов- ном или гражданском производстве или получения компенсации за причинение боли и страданий, а также штрафные убытки, чтобы предотвратить неправомерные действия. И хотя права частных лиц на подачу иска, предоставляемые TVPRA, не ап- робированы, адвокаты по гражданским делам уже возбудили иск против торговцев людьми, применяя различные правовые теории, и одержали существенную победу в судебных процессах.

Теперь, когда существуют основания для гражданского иска за преступления, свя- занные с торговлей людьми, практика по гражданским делам должно значительно определить права, защищаемые этими уголовными законами. В аналогичном кон- тексте, гражданские дела, проводимые согласно гражданскому Закону «O поражении

⁴⁷¹ Kim and Hreshchyshyn. Указ. соч., p. 14.  5. Характеристики по странам 195

в правах»⁴⁷², способствовали развитию права наряду с уголовным Законом «О по- ражении в правах согласно видимости наличия законного права»⁴⁷³, и суды охотно используют примеры из гражданских дел для лучшего понимания уголовных дел. Поскольку практикующие адвокаты по гражданским делам, возможно, хотели бы раз- двинуть границы — как с точки зрения того, что представляет собой принудительный труд или торговля людьми в целях сексуальной эксплуатации, так и с точки зрения того, кто несет ответственность перед истцом, являющимся жертвой — гражданские дела могут, в конечном итоге, расширить сферу уголовной ответственности. Други- ми словами, суд в уголовном деле, связанном с торговлей людьми, может принять во внимание тот факт, что подобная ситуация была основанием для установления от- ветственности по гражданскому праву. По аналогии суд может аргументировать, что то, что составляет «торговлю людьми» в гражданском праве, составляет «торговлю людьми» и в уголовном праве. А поскольку практикующие адвокаты по гражданским делам менее подвержены риску, чем государственные обвинители, их судебные про- цессы могут помочь определить правовые концепции торговли людьми.

5.8.8. Положительная практика в Соединенных Штатах

• Возмещение ущерба является обязательным для всех жертв тяжких преступ- лений и для всех жертв торговли людьми, независимо от того, подпадает ли преступление, связанное с торговлей людьми, под определение преступле- ния, связанного с насилием; • Советы по вопросам выплаты государственных компенсаций помогают жертвам преступлений возмещать материальные потери без ограничений, обусловленных правом гражданства или легального статуса, а также без необходимости установления личности ответчика или лишения его сво- боды. Они также предоставляют финансирование в случае чрезвычайных обстоятельств; • На административном уровне Департамент труда осуществляет мониторинг соблюдения работодателями законов о правах рабочих, и может определить денежный ущерб и получить платежи по задолженностям по заработной пла- те для работников. EEOC выполняет аналогичные функции в соответствии законодательством о гражданских правах; • В соответствии с TVPRA существует четко определенное основание для гражданских исков. И хотя положение о возмещении ущерба нечеткое, воз- можно оно будет уточнено благодаря делам, решаемым в соответствии с FLSA и законодательством о гражданских правах, которые предусматривают воз- мещение реальных убытков за просрочку в выплате заработной платы и за причинение боли и страданий, а также возмещение штрафных убытков, рас- ходов на адвокатские услуги и судебные издержки. Поскольку прецедентное право развивается в соответствии с TVPRA, это поможет судам оценивать также и преследование торговли людьми по уголовному производству.

⁴⁷² Титул 42 Свода законов США § 1983. ⁴⁷³ Титул 18 Свода законов США § 242. 196

• Федеральное правительство финансирует LSC, которая, в свою очередь, фи- нансирует ряд организаций по оказанию юридической помощи, которые уже помогли жертвам торговли людьми; • Наличие эффективного движения в защиту прав жертв и культура уважения всех жертв преступлений также помогает жертвам торговли людьми. Хотя жертвы и не являются стороной уголовных процессов, они имеют законода- тельное право на защиту и право на получение помощи; • Обязанности ответственных лиц, включая представителей правопримени- тельных органов, обвинителей и судов по отношению к жертвам могут быть истребованы жертвами в судах, таким образом, гарантируется, что их права будут учитываться; • Гражданское общество очень активно, и растет число НПО, оказывающих ус- луги, в том числе и по правовому представительству жертв торговли людьми. Это означает, что все большее число гражданских исков подается против тор- говцев людьми; • TVPA предусматривает создание визового режима, который позволяет жерт- вам, получившим статус жертвы торговли людьми иметь стабильный статус проживания, право на работу, а также подавать заявления на получение пра- ва постоянного жительства. 6. Выводы и рекомендации

Право на компенсацию жертв торговли людьми в основном заключается в праве на по- лучение компенсации от правонарушителя, что предполагает, что государство должно обеспечивать правовые и процедурные механизмы ведения дел и приведения их в ис- полнение. Кроме того, появилась норма, предусматривающая, что такая компенсация должна быть выплачена государством жертвам преступлений над личностью с при- чинением физического или психического расстройства. Для некоторых стран такая норма имеет обязательную силу (например, для участников ECCVVC). К тому же госу- дарства обязаны соблюдать основополагающие трудовые нормы, принятые МОТ, они обязаны обеспечивать эффективные средства правовой защиты в случае нарушения трудовых прав. Жертвы торговли людьми имеют также дополнительные права на за- щиту и получение помощи, которые позволяют им иметь доступ к средствам защиты своих прав, особенно к получению компенсации.

Хотя во всех рассматриваемых странах существует соответствующее уголовное, гражданское или трудовое судопроизводство, позволяющее предъявлять иски про- тив торговцев людьми/эксплуататоров на получение компенсации, не во всех этих странах созданы государственные компенсационные схемы. Существующие компен- сационные механизмы, независимо от того, предполагают они выплату компенсации государством или правонарушителем, все же ставят определенные барьеры перед ли- цами, подающими иски и получающими компенсационные выплаты. Эти механизмы сложны, дорогостоящи и длительны. Они предусматривают ограничительные крите- рии представления права на компенсацию и могут не покрывать весь спектр убытков, заявленных жертвой. Кроме того, компенсации по постановлениям суда могут не вы- плачиваться и не взыскиваться в связи с существованием определенных трудностей, связанных положениями о принудительном взыскании или об аресте имущества. Транснациональное сотрудничество, равно как и отсутствие системы верховенства закона могут также способствовать бездействию указанных систем.

Особая проблема касается схем, согласно которым правонарушитель должен компенсировать ущерб, поскольку такие выплаты довольно редки и совершенно не- значительное число жертв торговли людьми получило компенсационные выплаты во всех рассматриваемых странах. 198

Государственная компенсация обеспечивает получение заявителем хотя бы каких-то выплат, даже если они не покрывают все понесенные убытки. Государственные схе- мы имеют возможности обеспечить отправление правосудия, поэтому они должны быть внедрены или усовершенствованы путем расширения критериев правомочнос- ти. Учитывая бюджетные ограничения таких схем, важно определить, должны ли они покрывать все виды преступлений или все виды ущерба. Ограничение видов преступлений ведет к ограничению числа жертв, имеющих право на компенсацию, а ограничение возмещаемых потерь ведет к сокращению сумм, получаемых каждым успешным заявителем. Оба варианта менее дорогостоящие, чем возмещение всех по- терь для всех видов жертв.

Жертвы торговли людьми подвержены воздействию специфических факторов, при- сущих их положению, которые препятствуют их доступу к компенсациям даже в тех случаях, когда компенсационные механизмы хорошо отлажены. Необходимо пре- одолевать такие проблемы, как страх, языковый барьер, нежелание контактировать с властями, чувство унижения и нестабильность статуса иммигранта. Кроме того, доступ к средствам правовой защиты требует определенных знаний и поддержки. Ин- формация о мерах правосудия и исках о компенсации ущерба чрезвычайно важна, она должна быть подана творчески, так, чтобы жертвы торговли людьми узнали о своих правах. Независимая юридическая помощь и поддержка всегда оказывают положи- тельное влияние на успешное получение жертвой компенсационных выплат, однако такая помощь должна предоставляться бесплатно и как только жертва обратилась к властям или в специализированное агентство.

Из-за трудностей получения подробной информации ситуация с детьми осталась практически не изученной в данном докладе. Тем не менее, совершенно очевидно, что проблемы, с которыми сталкиваются жертвы торговли людьми, гораздо более слож- ные в случае, если жертвой является ребенок. Например, судебные процессы больше пугают детей, им больше нужны консультации, которые помогли бы им понять пра- вовую систему и их права. Кроме того, существуют дополнительные специфические проблемы, касающиеся детей, которые необходимо решать на национальном уровне, например, необходимость в системах социальной работы с детьми и попечительс- тва с тем, чтобы гарантировать мониторинг предоставления и расходования средств, полученных в качестве компенсации, включая гарантию того, что дети защищены от родителей или попечителей, действующих не в интересах детей.

Учитывая тот факт, что малое число жертв торговли людьми подает иски о компенса- ции и еще меньшее число получает такие выплаты, государства должны предпринимать больше усилий для усовершенствования компенсационных систем в пользу жертв торговли людьми в свете взятых на себя международных правовых обязательств. Не существует ни одной модели, которая гарантировала бы, что компенсации предостав- ляются всем или большей части жертв торговли людьми, в то же время существует целый ряд практических препятствий, которые, как оказывается, довольно трудно преодолевать. Поэтому необходимо обеспечивать наличие разнообразных средств 6. Выводы и рекомендации 199

юридической защиты для того, чтобы жертвы торговли людьми имели хоть какой-то шанс успеха при подаче иска о компенсации.

Государства могут позаимствовать некоторые лучшие черты существующих систем для того, чтобы разработать или усовершенствовать собственные системы. Одна- ко такая работа должна вестись наряду с разработкой комплексной политики по предоставлению компенсаций жертвам торговли людьми. Такая работа потребует консультаций с самими жертвами и НПО, представляющими их интересы. Государс- тва должны рассматривать меры по проведению системных и правовых реформ в области гражданского, уголовного и трудового законодательства с целью улучшения доступа к правосудию; необходимо оказывать правовую помощь жертвам торговли людьми; направить работу учреждений по оказанию информации и защиты на жертв торголви людьми; обеспечивать возможность легализации жертв на период рассмот- рения их исков; расширить полномочия инспекторов по труду и аналогичных органов по вынесению предписаний, включая предоставление компенсации, а также изучить внесудебные системы посредничества для ведения переговоров по компенсацион- ным выплатам.

НПО и профсоюзы должны продолжать играть важную роль посредством оценки уголовных, гражданских и трудовых прав в своих странах и развития стратегии по продвижению прав жертв с целью улучшения доступа к компенсациям, а также пре- доставлять помощь, выступая посредником. НПО, работающие в области борьбы с торговлей людьми, должны использовать возможности установления контактов с другими группами, работающими с жертвами преступлений, защищающими права мигрантов и рабочих. Все эти группы весьма перспективны для работы по обеспече- нию выплаты компенсаций для жертв торговли людьми.

По результатам анализа восьми стран-членов ОБСЕ были представлены многочис- ленные рекомендации и практические идеи относительно улучшения осуществления права на получение компенсации, которые должны быть рассмотрены в различных национальных контекстах.

Создание национальной культуры в области защиты прав жертв

• Создать координирующий орган на национальном уровне для выработки политики и рекомендаций по вопросам прав жертв торговли людьми/их до- ступа к правосудию. • Установить контакты с соответствующими правовыми органами соответс- твенно в странах происхождения/пребывания с целью содействия защиты прав возвращающихся жертв торговли людьми. • Обеспечивать доступную информацию относительно всех видов компенса- ционных схем, имеющихся в странах пребывания/происхождения • В сотрудничестве с группами жертв и НПО сосредоточить внимание на раз- работке политики в области прав жертв преступлений, стандартов и услуг, учитывающих нужды различных категорий жертв (например, детей, мигран- 200

тов, работников без документов, проституток, работающих по принуждению или добровольно, сельскохозяйственных рабочих и рабочих, трудящихся в чрезвычайно тяжелых условиях). • Предоставлять информацию о правах жертв торговли людьми и о компен- сационных схемах в простом и доступном формате, в идеальном варианте, переведенной на язык мигрантов и жертв в конкретной стране, а также рас- пространять эту информацию доступным образом и посредством работы с населением. • Включить права жертв торговли людьми в уголовное и трудовое законодатель- ство путем внесения изменений во все соответствующие законы, например, в уголовное процессуальное право, в законы об оказании юридической помо- щи, в полномочия и обязанности инспекторов правоохранительных органов, инспекторов по труду, прокуроров и судей. • Включить передовую практику других стран, особенно тех стран, в которых существуют аналогичные правовые традиции.

Оценка и мониторинг права на компенсацию на национальном уровне

• Осуществлять систематический анализ доступа к правосудию на националь- ном уровне, включая все компенсационные механизмы, особенно касающиеся жертв торговли людьми. • Осуществлять регулярную оценку и мониторинг национальных компенсаци- онных систем в целях оценки доступа к ним жертв торговли людьми. • Осуществлять регулярную оценку и мониторинг исполнения судебных реше- ний по гражданским делам и предписаний суда в уголовном судопроизводстве с целью повышения эффективности и быстроты исполнения. Обращать осо- бое внимание на нужды жертв торговли людьми (например, обеспечивать отсутствие необходимости принимать самим меры по принудительному взысканию). • В случае, если государственный орган несет ответственность за координацию вопросов, касающихся торговли людьми, обеспечивать, чтобы собранные статистические данные об уголовных делах, связанных с жертвами торговли людьми, включали следующую информацию: подавались ли иски о компен- сации, были ли назначены выплаты и в каком объеме; были ли произведены выплаты, какие меры были предприняты для ареста имущества торговца людьми, время, потраченное на осуществление этих мер. • Государственный орган также должен собирать аналогичную информацию о частных гражданских исках и их исполнении, об исках, по которым компен- сация получена благодаря государственным органам, например, инспекциям контроля над условиями труда, а также об исках, поданных в государствен- ные программы по выплате компенсаций. • Обеспечивать, что все виды ущерба по каждому компенсационному меха- низму были полными и единообразными и не требуют от жертвы прибегать к более, чем одному средству правовой защиты одновременно для возмеще- ния всех своих потерь. 6. Выводы и рекомендации 201

Правоохранительные органы, юристы, прокуроры и судьи

• Усилить правовые обязанности полицейских и прокуроров по предостав- лению жертвам торговли людьми информации о праве на компенсацию на соответствующем языке и соответствующим образом. • Проводить обучение полицейских, судей и прокуроров по вопросам прав жертв торговли людьми, их собственной роли в осуществлении этих прав (например, составление исков о компенсации, сбор доказательств нанесения ущерба, должное рассмотрение исков в судах). • Подготовить практическое руководство и инструментарий для служебного пользования, например, в виде стандартных информационных листков или вопросников с целью облегчения реализации этих прав. • Объединить руководство для юристов и других участников с целью обеспе- чения согласованного применения для каждой профессии или различных профессий. Избегать издания слишком большого количества директивных документов с неопределенным правовым статусом. Было бы полезным на- личие одного базового документа, подкрепленного полномочиями в сфере принудительного взыскания, который бы направлял внимание должностных лиц и жертв в одном направлении. • Рассмотреть преимущества создания специализированной группы прокуро- ров, работающих с делами по торговле людьми. • В каждой прокуратуре назначить человека, ответственного за оказание под- держки жертвам/свидетелям (например, координатор по работе с жертвами и свидетелями в США). • Разработать методы обмена информацией об изменении законодательства и прецедентном праве, например, в отношении расчета ущерба в разрезе и на стыке профессий (например, бюллетени, регулярные совещания судей или коллегии адвокатов). • С целью стимулирования предоставления информации о преступлениях и возмещении ущербов жертвам торговли людьми обеспечивать, чтобы лица, имеющие неопределенный статус и обращающиеся в полицию или прокура- туру, не направлялись автоматически в иммиграционные службы. • Адвокаты должны больше взаимодействовать с НПО и профсоюзами, ока- зывая помощь жертвам торговли людьми в совместной работе, творчески подходя к поиску решений для получения компенсации. • Необходимо обучить адвокатов творчески подходить к применению граж- данского и трудового законодательства при оказании помощи жертвам торговли людьми с целью максимального увеличения размера исков, напри- мер, проводить обучение по вопросам юриспруденции и практики в других правовых системах, заимствование правовой аргументации, использование творчески полученных доказательств. Профессиональные сообщества адво- катов (например, коллегии адвокатов) должны быть активными, повышать свои знания законов по правам жертв торговли людьми и компенсации, как страны происхождения, так и страны пребывания. 202

• Адвокаты должны объединять ресурсы и обмениваться опытом ведения дел по торговле людьми, а также предлагать бесплатную помощь в случае, если жертва торговли людьми не в состоянии оплачивать расходы.

Государственные программы выплаты компенсаций

• Ратифицировать Конвенцию Совета Европы о противодействии торговле людьми и ECCVVC. • Создать компенсационную схему, финансируемую за счет средств государс- тва или субсидий. • Рассмотреть использование конфискованного имущества в пользу этой программы. • Разработать четкие критерии того, по каким видам преступлений положе- на компенсация, подчеркнуть необходимость применения этих принципов к фактам дела, нежели к технической классификации преступления (то есть, избегать ситуаций, когда компенсация в связи с преступлением по торговле людьми может быть предоставлена, но, обвинение редко возбуждает дело по факту торговли людьми). • Пересмотреть характер преступлений, подлежащих компенсации за счет государства (например, расширить критерии правоприменимости сверх тре- бований о физическом насилии, наносящем ущерб, и рассматривать вместо этого дополнительно психологическое насилие) с тем, чтобы охватывать раз- личные многочисленные проявления преступления, связанного с торговлей людьми, например, когда работнику возбраняется покидать помещение, при этом он фактически не подвергается насилию. Существующие показатели, позволяющие идентифицировать жертвы торговли людьми, могут быть ис- пользованы для разработки таких критериев. • Смягчить требования, касающиеся характерных особенностей и место- жительства, которые лишают жертву права на получение компенсации (например, незаконный въезд, незаконный статус). • Гарантировать охват всех видов ущерба (морального и материального) про- граммой компенсации жертв. • Обеспечить четкое и транспарентное руководство по подсчету ущерба и его соотнесения с иском по гражданским делам. • Смягчить жесткие требования касательно всех видов доказательств, необхо- димых для представления жертвой торговли людьми с целью подтверждения своих потерь. (Критерии могут меняться в зависимости от фактов конкрет- ного дела.) • Обеспечить соразмерные сроки подачи заявлений (то есть в пределах меся- цев, а не дней). • Пересмотреть требования к жертвам торговли людьми, сотрудничающим с полицией по запросу о преступлении, например, принимать во внимание такие «уважительные причины», как страх за безопасность и недостаточ- ность имеющихся мер защиты. 6. Выводы и рекомендации 203

• Позволить государству преследовать правонарушителя по гражданскому за- конодательству с целью возмещения ущерба. • Обеспечивать предоставление срочных и промежуточных выплат. • Внедрить быстрые, упрощенные и доступные процедуры с независимым апелляционным производством. • Обеспечить получение каждым заявителем юридической консультации с це- лью содействия правильному составлению иска и полному возмещению своих потерь. • Усовершенствовать возможность подачи исков жертвами торговли людьми из-за границы, например, обращая особое внимание на соответствующие способы коммуникации, обеспечение информацией на различных языках и пр. • Рассмотреть относительные достоинства внедрения программы специально для жертв торговли людьми (и обеспечение того, что имущество, конфиско- ванное у преступников, может быть использовано для финансирования этой программы). • Рассмотреть относительные достоинства внедрения государственной компенсационной программы за правонарушения, не подпадающие под классификацию преступлений, например, государственная компенса- ция, возмещающая экономические потери работников, подвергающихся эксплуатации. • Рассмотреть расширение существующих программ для преступлений на- силия над личностью с целью охвата всех категорий потерь и/или всех категорий жертв торговли людьми (включая тех, кто не подвергся насилию).

Компенсации в гражданском и уголовном судопроизводстве

• Обеспечивать, что постановления о выплате компенсаций, выносимые в ходе гражданского судопроизводства, не были унизительно малы, и предостав- лять четкие указания о том, как они составляются. • Обеспечивать, что постановления о выплате компенсаций, вынесенные в уго- ловном судопроизводстве, эффективно исполнялись и были приоритетны по сравнению с другими платежами, например, штрафами. • Обеспечивать, что бремя исполнения предписания по компенсации/решению суда, не ложилось на плечи жертвы торговли людьми. • Стараться определять, насколько это возможно, потребность участия жерт- вы преступления только по одному делу, например, гарантируя, что все виды ущербов могут быть возмещены всеми категориями судов. Там, где это не- возможно, пытаться обеспечивать, что гражданское судопроизводство было доступно, упрощено и сужало бы для гражданских истцов потребность пов- торять устные показания, ранее данные ими в уголовном судопроизводстве. • Обеспечивать бесплатную юридическую помощь и представительство для ведения всех процессуальных действий, касающихся компенсации/возмеще- ния ущерба. 204

• Гарантировать, что все жертвы торговли людьми имеют процессуальные пра- ва, подкрепленные законом, такие, как право быть представленным в суде, право представлять доказательства в поддержку своего иска, право присутс- твовать в суде. • В случае необходимости обучать судей, как правильно определять категорию жертв преступлений как потерпевшую сторону, имеющую право на подачу иска в судопроизводство. • Обеспечить четкие директивы и обучение судей, как рассчитывать иски о возмещении убытков. Постоянно держать их в курсе изменений зако- нодательства и прецедентного права с целью стимулирования ведения согласованной практики. • Гарантировать, чтобы отношение работников суда к жертвам торговли людь- ми или их личные представления о моральном поведении не привели бы к непоследовательному применению директив в части оценки ущерба. • Делать меньший акцент на необходимости предоставления документарных доказательств потерь и реформировать законодательство для того, чтобы принимались другие формы доказательности, включая лучшую подготовлен- ность к принятию во внимание свидетельских показаний жертвы. • Обеспечить, чтобы судьи всегда рассматривали заявления о компенсации, по- данные в уголовном судопроизводстве, с такой же тщательностью, с которой они рассматривают дела против обвиняемых, и давали бы письменную аргу- ментацию принятым решениям. • Обеспечить, чтобы жертва торговли людьми имела право подавать апел- ляционную жалобу на решение суда по поводу существа иска или размера компенсации. • Рассмотреть введение новой концепции убытков, например, убытков, присуждаемых в порядке наказания, или право на размер компенсации, эк- вивалентной несправедливому обогащению преступника/эксплуататора. • Ввести в уголовное судопроизводство обязательные заявления о воздействии на жертву. • Внедрить посреднические и альтернативные механизмы разрешения споров с целью стимулирования урегулирования путем переговоров.

Трудовые права/права наемных работников

• Принять и ввести в действие международные стандарты о принудительном труде, детском труде, о дискриминации, о рабочих-мигрантах, о заработ- ной плате, о рабочем времени, о здоровье и безопасности, а также о частных агентствах по трудоустройству. • Гарантировать, чтобы рабочие без документов не страдали от дискримина- ции при реализации своих трудовых прав, в частности, гарантировать, чтобы они имели право на справедливую заработную плату, право на компенсацию при несчастных случаях на производстве, право на организацию и защиту своих прав в судах по трудовым спорам; 6. Выводы и рекомендации 205

• Гарантировать, что обеспечение работников товарами или услугами в ка- честве альтернативы заработной платы, равно как и вычеты за эти товары и услуги, является незаконным. • Облегчить бремя доказывания рабочих отношений с работодателем- эксплуататором. • Рассматривать посреднических и основных получателей услуг в це- почке субподрядных работодателей как солидарно ответственных за соблюдение трудового законодательства с целью усиления защиты жертв тор- говли людьми; • Облегчить бремя доказывания исковых требования, например, посредством ввода упрощенных процедур компенсации работнику за невыплаченную заработную плату при обнаружении эксплуатации, влекущей за собой авто- матическое наложение штрафов; • Гарантировать, что суды по трудовым спорам не обязаны сообщать имена лиц, проходящих по делу, в иммиграционные службы. • Гарантировать получение заявителями бесплатных юридических консульта- ций и помощи по исковым требованиям. • Поддерживать профсоюзы в распространении ими информации о трудовых правах и средствах правовой защиты среди групп лиц, уязвимых с точки зре- ния торговли людьми и эксплуатации. • Разрешить профсоюзам или соответствующим агентствам применять трудо- вое законодательство независимо от отдельных работников в случаях, когда эти работники не могут или не хотят предпринимать такие шаги, путем пред- ставительства этих работников в судебных заседаниях. • Обучить суды по трудовым спорам/трибуналы правовым нормам, касаю- щимся принудительного труда и торговли людьми, а также ознакомить их с соответствующими показателями с целью определения судебного дела. • Усилить обучение и укрепить ресурсы инспекций контроля над условиями труда, особенно в отраслях, подверженных эксплуатации. • Усилить полномочия инспекторов труда с тем, чтобы они могли выносить постановления о выплате компенсации и использовать другие штрафы, на- пример, отзывать лицензии на деятельность. • Поддерживать сотрудничество между различными агентствами и профсо- юзами, гражданским обществом и государственными органами, имеющими полномочия по охране труда с целью осуществления мониторинга условий труда, оказания поддержки и помощи эксплуатируемым работникам и вме- шательства в трудовую деятельность, подверженную эксплуатации. • Внедрить независимый механизм подачи жалоб трудовыми мигрантами ано- нимно без боязни направления в иммиграционные службы и высылки. • Гарантировать, чтобы организации рабочих и группы по защите прав мигран- тов, были вовлечены в выработку политики по внедрению реформ в трудовое законодательство и порядок производства. 206

Принудительное взыскание и арест имущества

• Оценивать практику обеспечения исполнения судебных постановлений в гражданском и уголовном судопроизводстве и определять основные труд- ности принудительного взыскания. • Гарантировать надлежащее и подкрепленное ресурсами обучение представи- телей правоохранительных органов. • Внедрить и осуществлять мониторинг координации и связи между судами, системой испытания, тюрьмами, судебными исполнителями и заявителями (а также другими соответствующими органами) • Гарантировать предоставление жертвам торговли людьми специализирован- ных консультаций относительно исполнения и поддержки в случае, если они сами занимаются исками. • Предусмотреть уголовные наказания за неуплату по постановлениям, выне- сенным по уголовным делам. • Обеспечить возможность выплаты компенсаций по постановлению суда в рассрочку. • Конфискация имущества должна быть увязана с возмещением убытков, то есть должна существовать юридическая возможность резервирования иму- щества для оплаты постановлений по уголовным и гражданским искам. • Гарантировать, что жертвы преступлений занимают высшую строчку в пере- чне «кредиторов» криминальных активов. • Назначить специальных полицейских и прокуроров, ответственных за арест имущества, которых можно использовать в делах по торговле людьми. • Ввести полномочия на замораживание, арест и конфискацию имущества при уголовных и гражданских делах на самом раннем этапе разбирательства, соб- людая при этом права человека. • Внедрить эффективные способы отслеживания капитала, используя положе- ния об отмывании денег, действующие законы о банках, регистрацию частной собственности и т.д.

Право на информацию и помощь (см. также «Создание национальной культуры прав жертв преступлений»)

• В ходе уголовного судопроизводства оказание юридической специализиро- ванной помощи должно быть бесплатным для всех жертв независимо от их статуса. Юристы, предоставляющие такую помощь, должны получать возна- граждение в размере, равном вознаграждению адвоката ответчика, и иметь равный статус. • Бесплатная юридическая помощь должна оказываться жертвам торговли людьми, нуждающимся в консультациях по поводу их прав и пред- ставительства во время переговорного процесса и при составлении исков о компенсации. • Обеспечить обучение юристов по работе в качестве адвокатов жертв преступ- лений с тем, чтобы они были знакомы с национальными и международными 6. Выводы и рекомендации 207

правами жертв преступлений, могли составлять иски о возмещении ущерба и гражданские иски, готовить аргументацию для возмещения ущерба в случае нетипичных категорий потерь, собирать доказательства в поддержку исков, содействовать аресту имущества при уголовных делах или замораживанию средств в случае ведения гражданских дел. • Обеспечить государственное финансирование НПО, которые могут пре- доставлять консультационные и юридические услуги, а также услуги по поддержке жертв. • Обеспечить возможность получения вида на жительство для жертв торговли людьми как минимум на период рассмотрения иска и оказания услуг по обес- печению безопасности этих жертв. • Не взимать административных сборов при подаче заявлений о выплате компенсации.

Роль НПО

• НПО должны расширить свою сеть по охвату различных организаций (например, группы по борьбе с торговлей людьми, по поддержке жертв пре- ступлений, рабочих-мигрантов) с целью обмена информацией и практикой получения компенсаций различными способами. • НПО могли бы усилить свою роль в организации коллективных исков жертв торговли людьми с целью достижения урегулирования посредством выпла- ты компенсации и устранения нарушений других трудовых прав, например, стандартов охраны здоровья и безопасности труда. • НПО, занимающиеся проблемами торговли людьми, должны предоставлять правовую поддержку жертв торговли людьми, которые подвергаются всем видам эксплуатации, и не должны ограничивать себя другими формами под- держки, например, психосоциальными, медицинскими, предоставлением приюта и др. В противном случае они должны устанавливать тесные рабочие отношения с другими организациями или юристами, которые могут оказы- вать такие услуги. • Осуществлять мониторинг и представлять сообщения по вопросам выплаты компенсации и о соответствующих правах жертв преступлений.

Роль международных организаций

• Проводить мониторинг и оценку реализации действующих норм и состав- лять отчеты, доступные для общественности. • Предпринимать активные шаги по продвижению прав жертв преступлений. • Включить анализ вопросов, связанных с правами жертв преступлений и ком- пенсациями, при проведении мониторинга судебных процессов. • Собрать вместе практиков из различных стран с целью сравнения опыта и обмена примерами передовой практики, например, координаторов по рабо- те с жертвами и свидетелями из США, НПО из США или Франции, которые 208

активно работают с гражданскими исками своих клиентов-жертв торговли людьми.

Необходимость продолжения исследования

• Проблемы трудового права, касающиеся жертв торговли людьми, вклю- чающие практику по подаче исков по невыплаченной или не до конца выплаченной заработной плате, по фактам несправедливого увольнения, дис- криминации, потери права на получение отпускных и пособий по болезни, а также информация обо всех делах, возбужденных эксплуатируемыми рабо- чими-мигрантами в связи с нарушением трудового законодательства. • Подробная информация об аресте имущества и конфискации, как в уголов- ном, так и в гражданском судопроизводстве. • Информация об исполнении предписаний и судебных решений и выплате компенсаций жертвам торговли людьми. • Специфические трудности, связанные с детьми (младше 18 лет) в части до- ступа к компенсации за преступление торговли людьми, и анализ того, что происходит с их компенсационными деньгами.  Приложения: Международные нормы и обязательства

i. Юридически обязывающие документы, применимые на международном уровне

Конвенция ООН против транснациональной организованной преступности и Прото- кол о предотвращении, пресечении и наказании за торговлю людьми

Конвенция ООН против транснациональной организованной преступности (UNTOC)⁴⁷⁴ применяется только в случаях совершения тяжких транснациональных преступлений.⁴⁷⁵ Она была ратифицирована 134 государствами, включая и всеми странами, которые исследуются в данной работе. Поэтому UNTOC устанавливает юридически обязательные стандарты по тем вопросам, которых она касается. В ней содержатся два положения, касающиеся компенсации. Во-первых, это статья 25 об «оказании помощи и защиты потерпевших» от преступлений, которая констатиру- ет следующее:

«25. 2. Каждое Государство-участник устанавливает надлежащие процедуры для обеспечения доступа к компенсации и возмещению ущерба потерпевшим от преступлений, охватываемых настоящей Конвенцией».

И устанавливает, что государства-участники должны:

создать возможности для изложения и рассмотрения мнений и опасений по- терпевших на соответствующих стадиях уголовного производства.⁴⁷⁶

В случаях торговли людьми Конвенцию необходимо рассматривать совместно с Про- токолом о предупреждении и пресечении торговли людьми, особенно женщинами

⁴⁷⁴ Принято 15 ноября 2000 года, введено в действие 29 сентября 2003 года. ⁴⁷⁵ Ограничено статьями 2, 3, 5, 6 и 8 UNTOC. ⁴⁷⁶ Ст. 25(3).  210

и детьми, и наказании за нее⁴⁷⁷, в котором содержатся дополнительные положения о жертвах торговли людьми. Эти конвенции регламентируют торговлю людьми как преступление, то есть случаи, которые привлекли внимание правоохранительных ор- ганов и классифицируются ими как таковые:

«Статья 6 …

(2) Каждое Государство-участник обеспечивает, чтобы его внутренняя пра- вовая или административная система предусматривала меры, которые позволяют, в надлежащих случаях, предоставлять жертвам торговли людьми: (a) информацию о соответствующем судебном и административном разбирательстве;…».

В пояснительной записке к Протоколу указывается, что настоящее положение при- менимо для принимающей страны и страны происхождения жертвы.⁴⁷⁸ UNTOC устанавливает более строгие обязательства для стран по внедрению процедуры воз- мещения ущерба за преступления, связанные с организованной транснациональной торговлей людьми, чем это предусматренно в рамках Протокола в случаях торговли людьми, которые не имеют транснационального характера. И это полезно, поскольку основной акцент UNTOC делается на международном сотрудничестве по правовым аспектам всех затрагиваемых вопросов. Тем не менее, ни один из этих документов не предусматривает конкретных положений о видах компенсационных механизмов, ви- дах ущерба, за которые жертва должна иметь право получить компенсацию, а также не указываются источники компенсации. Руководства Управления по наркотикам и пре- ступности ООН (УНП ООН) для законодательных органов, целью которого является «оказание помощи государствам в ратификации или реализации» Конвенции и про- токолов к ней, констатируют, что:

«Протокол не указывает никаких потенциальных источников компенсации, что означает, что любой или все из следующих общих вариантов будут доста- точными для того, что выполнить требования настоящего Протокола: (а) Положения, позволяющие жертвам преследовать правонарушителей или иных участников в соответствии с принятыми законами о взыскании убытков в гражданском процессе или на основе деликтных законов общего права; (б) Положения, позволяющие уголовным судам выносить решения по гражданским искам (а именно, постановление о выплате компенсации право-

⁴⁷⁷ Принято 15 ноября 2000 года, введено в действие 29 сентября 2003 года. Ратифицировано всеми странами, рассматриваемыми в данном исследовании. ⁴⁷⁸ Interpretative notes for the official records (travaux préparatoires) of the negotiation of the United Nations Convention against Transnational Organized Crime and the Protocols thereto. United Nations General Assembly, A/55/383/Add.1, 3 November 2000. URL: http://www.unodc.org/pdf/crime/final_ instruments/383a1e.pdf, p.13.  Приложения 211

нарушителем в пользу пострадавшего) или выносить решения о компенсации или реституции против лиц, осужденных за преступления; (в) Положения, предусматривающие создание специальных фондов или ме- ханизмов, когда пострадавшие могут требовать от государства компенсацию за вред и ущерб, причиненный вследствие уголовного преступления».⁴⁷⁹

Представляется, что само существование возможности подачи гражданского иска (независимо или в рамках уголовного дела) против правонарушителя было бы до- статочным для соблюдения требований UNTOC и Протокола о торговле людьми. Единственное указание на то, на какие точно виды ущербов, подлежащих компен- сации, имеет право жертва, содержится в UNTOC, констатирующей, что доступ на получение компенсации и возмещение ущерба необходимо только в случаях тяжких транснациональных преступлений. Однако применение такого понятия, как «рес- титуция» не комментируется составителями или авторами Руководства УНП ООН для законодательных органов, поэтому не совсем понятно, имеет ли оно юридичес- кое значение. Как указывалось выше, понятие реституции имеет множество значений, в том числе и значение компенсации (см. раздел 1.3 «Терминология»). Поэтому можно предположить, что случаи, когда жертвы, идентифицированные как жертвы торгов- ли людьми в ходе уголовного дела, имеют право на возмещение всех видов ущербов, включая невыплаченную заработную плату.

Все еще остается открытым вопросом, действительно ли существование правовой системы оказания юридической помощи или государственных программ компенса- ции на практике предоставляет возможность компенсации жертвам согласно UNTOC и Протокола о торговле людьми без предоставления дополнительных прав, например, права на получение информации (см. ст. 6(2)(а) Протокола) и права на юридическую консультацию и предоставление правовой помощи. Обширное исследование доступ- ности к правосудию, проведенное недавно в Соединенном Королевстве, показало, что лица, подающие гражданские иски при оказании правовой помощи, получают более благоприятные решения по искам, чем лица, которые не прибегли к такой помощи, что лица, имеющие правовое представительство в суде легче достигали поставлен- ных целей, чем лица, не имеющие такого представительства, и что лица, получившие право на оплату услуг адвоката, добивались гораздо лучших результатов.⁴⁸⁰ Данное ис- следование еще раз подчеркивает, что возможность требования возмещения ущерба существует не исключительно потому, что есть законодательная основа гражданского, уголовного или трудового права, а потому что механизм возмещения ущерба подкреп-

⁴⁷⁹ Сборник методических пособий по вопросам борьбы c торговлей людьми. Вена, Управление Ор- ганизации Объединенных Наций по наркотикам и преступности, 2008 г. URL: http://www.unodc. org/documents/human-trafficking/TIP-Toolkit-Russian.pdf. ⁴⁸⁰ Pleasence P. Causes of Action: Civil Law and Social Justice. Legal Services Research Centre, 23 March 2006. URL: http://www.lsrc.org.uk/publications/summary2006english.pdf.  212

лен предоставлением информации и бесплатной или субсидируемой юридической по- мощи и правового представительства жертв торговли людьми.⁴⁸¹

Особую важность приобретают психологические и физические потребности жертв торговли людьми в ходе судебного разбирательства, особенно если их идентификация произошла недавно. Оказание медицинской помощи, консультации, предоставление убежища и законного иммиграционного статуса помогут жертве обрести безопасность и стать активным участником судебного процесса (либо в качестве свидетеля, либо в качестве заявителя/истца). Эти права не являются объектом данного исследования, но упоминаются здесь для того, чтобы напомнить читателю, что законодательная процедура и юридические услуги представляют собой только часть более объемного пакета мер, необходимых для того, чтобы возмещение ущерба стало реальной воз- можностью для жертв торговли людьми, как это требуется в соответствии с UNTOC и Протоколом о торговле людьми.

Нормы Международной организации труда

Конвенции МОТ о принудительном или обязательном труде⁴⁸² также были ратифици- рованы многими государствами-участниками ОБСЕ⁴⁸³, и они рассматривают вопросы, касающиеся прав трудящихся, которые должны быть рассмотрены в судебном порядке на национальном уровне по делам, связанным с эксплуатацией труда. Если конвенции МОТ не ратифицированы, применяется Декларация МОТ, принятая в 1998 году, об основополагающих принципах и правах в сфере труда, в том числе запрет на исполь- зование принудительного труда, отмену детского труда и устранение дискриминации. В конвенции о принудительном труде 1930 года не рассматриваются напрямую вопро- сы, связанные с возмещением ущерба. Однако в недавнем анализе исполнения этого документа, проведенном Комитетом экспертов МОТ, были представлены следующие комментарии относительно статьи 25, предусматривающей наказание за применение принудительного труда:

«Если выявлено использование принудительного труда, ответственные за это должны понести надлежащее уголовное наказание, предусмотренное законом. Государство должно обеспечить, чтобы жертвы, подвергшиеся такой практи- ке, могли подать жалобу в компетентные органы, имели право на получение доступа к правосудию и на возмещение ущерба за причиненный вред».⁴⁸⁴

⁴⁸¹ См. Golder v. UK. ЕСПЧ, 21 февраля 1975 года. Далее обсуждается в свете Конвенции Совета Евро- пы о противодействии торговле людьми. ⁴⁸² Конвенция МОТ № 29 1930 года и № 105 1957 года. Каждая из них ратифицирована больше чем 160 государствами. ⁴⁸³ Страны, рассматриваемые в данном исследовании, за исключением США, которые не ратифициро- вали Конвенцию № 29, являются участниками этих конвенций. ⁴⁸⁴ См. General Survey concerning the Forced Labour Convention, 1930 (No. 29), and the Abolition of Forced Labour Convention, 1957 (No. 105). Geneva, International Labour Organization, 2007, p. 75, para. 139. URL: http://w w w.ilo.org/public/english/standards/relm/ilc/ilc96/pdf/rep-iii-1b.pdf. См. также ком-  Приложения 213

Что касается проблем принудительного труда и жертв торговли людьми, МОТ ут- верждает, что чрезвычайно важно наличие средств защиты, предоставляемых гражданским, административным и трудовым правом (наряду с уголовно-правовыми средствами защиты), и что для подачи жалобы рабочим зачастую требуется помощь. В частности, от государства требуется использовать свои административно-правовые системы для защиты иностранных рабочих и предоставлять им средства защиты про- тив эксплуататоров.⁴⁸⁵

Конвенции МОТ о трудящихся-мигрантах⁴⁸⁶ устанавливают стандарты, обеспечи- вающие, трудовые права мигрантов в связи с работой, которую они выполняют. Эти стандарты касаются исков трудящихся мигрантов, подвергающихся эксплуатации, по- даваемых в гражданские суды или в суды по трудовым спорам о невыплаченной или недоплаченной заработной плате и других убытках и ущербах, возникающих вследс- твие нарушения норм законов о занятости (например, охрана здоровья и безопасности на рабочем месте, лишение отпуска, сверхурочная работа и т.д.).⁴⁸⁷ В отношении не- легальных рабочих целью ст. 9(1) Конвенции № 143 является обеспечение, чтобы работники-мигранты, которые были приняты на раьоту незаконным путем, не были лишены прав в отношении выполненной ими работы и предоставление им таких же прав, что и работникам-мигрантам, находящимся и работающим в стране на законных основаниях.⁴⁸⁸ Международная конвенция о защите прав всех трудящихся-мигран- тов и членов их семей⁴⁸⁹ в статье 25(3) предусматривает аналогичные обязательства стран-членов. К сожалению, эти конвенции ратифицированы не таким большим ко- личеством стран, что означает, что многие страны не связаны обязательствами этих положений. А некоторые страны даже проинформировали МОТ о том, что:

«нарушение правовых норм на занятость иностранных граждан ведет к при- знанию недействительным договора найма, то есть, рабочий не имеет договорной основы для подачи жалобы, среди прочего, и о невыплаченном вознаграждении».⁴⁹⁰

ментарий Комитета экспертов о японских «женщинах для удовольствия», где поднимается вопрос о компенсации (p. 195), а также в отношении Бразилии, p. 142. ⁴⁸⁵ Human Trafficking and Forced Labour Exploitation: Guidance for Legislation and Law Enforcement. Geneva, International Labour Organization, 2005, pp. 26-29. ⁴⁸⁶ См. Конвенцию МОТ № 97 о трудящихся-мигрантах (пересмотренная в 1949 году), Женева, 8 июня 1949 г. и Конвенцию МОТ № 143 о злоупотреблениях в области миграции и об обеспечении работ- никам-мигрантам равенства возможностей и обращения 1975 года. ⁴⁸⁷ По вопросу о комплексном анализе прав нелегальных мигрантов см. Undocumented Migrants Have Rights! An Vverview of the International Human Rights Framework. Brussels, PICUM, March 2007. URL: http://w w w.picum.org/Publications/Publications.htm#Undocumented%20Migrant%20 Workers%20Have%20Rights!%20An%20Overview%20of%20the%20International%20Human%20 Rights%20Framework. ⁴⁸⁸ General Survey concerning the Forced Labour Convention. Указ. соч., paras. 302-303. ⁴⁸⁹ Принято Резолюцией 45/158 от 18 декабря 1990 года Генеральной Ассамблеи ООН, введено в дейс- твие 1 июля 2003 года. ⁴⁹⁰ General Survey concerning the Forced Labour Convention. Указ. соч., para. 305.  214

Следовательно, трудовые права жертв торговли людьми, которые проживают и рабо- тают в стране на законных основаниях, представляются более сильными, чем права нелегальных рабочих. Это означает, что лица, пострадавшие от торговли людьми, и которые непреднамеренно (например, силой, обманом, мошенничеством или при- нуждением) оказались нелегалами, зачастую не имеют никаких оснований для исков по трудовым спорам, например, по невыплаченной заработной плате, если только го- сударство не принимает специальных мер по обеспечению их такими же правами, что и легальные рабочие, и по признанию их трудовых договоров судами. МОТ призна- ет слабость защиты статуса нелегального рабочего, эти проблемы были рассмотрены в резолюции международной конференции труда в 2004 году относительно справед- ливого отношения к рабочим-мигрантам в условиях глобальной экономики⁴⁹¹, где, в частности, сказано, что:

В качестве более широких обязательств в области предоставления достойной рабо- ты МОТ и организации, входящие в ее состав, приходят к согласию о желательности максимизации выгод для всех, которые могут быть получены в результате (i) прове- дения мер политики, уделяющих первостепенное значение экономическому росту и занятости, и (ii) содействия законной трудовой миграции. Признается, что такая цель требует обязательств по разработке национальной политики, направленной на равное обращение к рабочим-мигрантам любой национальности, по разработке на- циональных законов о труде и предоставлении доступа к применимым механизмам социального обеспечения, по борьбе против эксплуатации, зачастую связанной с не- законным статусом мигрантов, и по обеспечению фундаментальных прав человека для всех мигрантов.

Применение Международного пакта об экономических, социальных н культурных правах также важно в данном контексте.

«Ст. 7: Участвующие в настоящем Пакте государства признают право каждого на справедливые и благоприятные условия труда, включая, в частности: a) вознаграждение, обеспечивающее, как минимум, всем трудящимся: i) справедливую зарплату и равное вознаграждение за труд равной ценности без какого бы то ни было различия, причем, в частности, жен- щинам должны гарантироваться условия труда не хуже тех, которыми пользуются мужчины, с равной платой за равный труд; ii) удовлетворительное существование для них самих и их семей в соот- ветствии с постановлениями настоящего Пакта; б) условия работы, отвечающие требованиям безопасности и гигиены; в) одинаковую для всех возможность продвижения в работе на соответс- твующие более высокие ступени исключительно на основании трудового стажа и квалификации;

⁴⁹¹ Resolution concerning a fair deal for migrant workers in a global economy. International Labour Conference, Geneva, 2004. URL: http://w w w.un.org/esa/population/meetings/thirdcoord2004/ ILC_2004_Resolution.pdf.  Приложения 215

г) отдых, досуг и разумное ограничение рабочего времени и оплачивае- мый периодический отпуск, равно как и вознаграждение за праздничные дни».

Другие важные нормы МОТ включают Конвенцию № 95 об охране заработной платы⁴⁹² и Конвенция № 181 о частных агентствах занятости⁴⁹³. Конвенция № 95 регламен- тирует ряд областей, имеющих непосредственное отношение к жертвам торговли людьми, например, вопросы о том, заработная плата должна выплачиваться на ре- гулярной основе в полном объеме и напрямую трудящемуся без необоснованных вычетов или условий о том, как она должна расходоваться, не должно быть никаких отчислений посреднику. Положение о вычетах непосредственно направлено на обес- печение «содержания рабочего и его семьи».⁴⁹⁴ Ст. 15 обязывает государства-участники предусмотреть надлежащие наказания или иные соответствующие меры за наруше- ние законов, предусматривающих реализацию этих положений. Соответствующие меры включают права, установленные гражданским или трудовым законодательством, и/или урегулирование споров при помощи профсоюзов или иных представителей. Конвенция № 181 МОТ устанавливает положения о защите прав трудящихся и всех, занятых поиском работы, вступающих в отношения с частными агентствами заня- тости, и содержит положения, направленные на регламентирование деятельности этих агентств с целью предупреждения злоупотреблений. Права, вытекающие из на- стоящей конвенции, включают и запрет на дискриминацию, применяемую такими агентствами занятости (ст. 5), запрет на взимание с работников гонораров (ст. 7) и тре- бование к государству-участнику принять меры к агентствам, практикующим обман (ст. 8). Ст. 14(3) предусматривает наличие соответствующих средств защиты в случае нарушения прав, установленных настоящей конвенцией.

Нормы МОТ об использовании принудительного труда, о рабочих-мигрантах, о зара- ботной плате и частных агентствах занятости укрепляют многочисленные трудовые права, имеющие отношение к жертвам торговли людьми, а также право на получение защиты, включая право на возмещение ущерба в случае его нарушения. Ратификация и эффективное соблюдение этих конвенций необходимы для защиты жертв торговли людьми путем укрепления их трудовых прав и для повышения доступа к механизмам компенсации посредством соблюдения этих прав. При этом, уделение в этих докумен- тах особого внимания вопросам предоставления права на средства защиты усиливает право на возмещение ущерба согласно международному законодательству, особенно право жертв эксплуатации труда.

⁴⁹² Принято 1 июля 1949 года, вступило в силу 24 сентября 1952 года. Ратифицирована 95 странами, 28 из которых являются членами ОБСЕ (17 июля 2007 года). ⁴⁹³ Принято 19 июня 1997 года, вступило в силу 10 мая 2000 года. Ратифицирована 20 странами, 13 из которых являются членами ОБСЕ (17 июля 2007 года). ⁴⁹⁴ R85 Protection of Wages Recommendation. International Labour Organization, 1949, para. 1.1. URL: http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/convde.pl?R085.  216

ii. Политически обязывающие документы, применимые на международном уровне

ООН разработала многочисленные политически обязывающие документы, относя- щиеся к этой теме (акты «мягкого права»). Особенно важна Декларация основных принципов правосудия для жертв преступлений и злоупотреблений властью⁴⁹⁵, в которой говорится о том, что жертвам преступлений должна быть предоставлена реституция и компенсация:

«Реституция

8. При соответствующих обстоятельствах правонарушители или третьи стороны, несущие ответственность за их поведение, должны предостав- лять справедливую реституцию жертвам, их семьям или иждивенцам. Такая реституция должна включать возврат собственности или выпла- ту за причиненный вред или ущерб, возмещение расходов, понесенных в результате виктимизации, предоставление услуг и восстановление в правах. 9. Правительствам следует рассмотреть возможность включения рести- туции в свою практику, положения и законы в качестве одной из мер наказания по уголовным делам в дополнение к другим уголовным санкциям. 10. В случаях причинения серьезного ущерба окружающей среде реститу- ция, если будет вынесено соответствующее решение, должна включать, насколько это возможно, восстановление окружающей среды и ин- фраструктуры, замену имущества общины и возмещение расходов, связанных с переселением в тех случаях, когда такой ущерб вызывает необходимость перемещения общины.

Компенсация

12. В тех случаях, когда компенсацию невозможно получить в полном объеме от правонарушителя или из других источников, государствам следует принимать меры к предоставлению финансовой компенсации: (а) жертвам, которые в результате тяжких преступлений получили зна- чительные телесные повреждения или существенно подорвали свое физическое или психическое здоровье; (б) семьям, в частности иждивенцам лиц, которые умерли или стали физически или психически недееспособными в результате такой виктимизации. 13. Следует содействовать созданию, укреплению и расширению наци- ональных фондов для предоставления компенсации жертвам. При необходимости в этих целях могут создаваться и другие фонды, в том

⁴⁹⁵ Принято резолюцией Генеральной Ассамблеи 40/34 от 29 ноября 1985 года.  Приложения 217

числе в тех случаях, когда государство, гражданином которого жертва является, не в состоянии возместить жертве причиненный ей ущерб».

Согласно Декларации основная нагрузка по предоставлению жертве реституции ложится на правонарушителя, а в случаях, когда ему не удается этого сделать, госу- дарство должно подключиться к возмещению компенсации, но только тогда, когда преступление квалифицируется как тяжкое преступление или серьезное телесное повреждение.⁴⁹⁶ Это признание ограниченного права на получение компенсации за счет государственных средств повторяется и в стандартах Совета Европы и Евро- пейского Союза (см. ниже). Интересно отметить, что такое положение не включено в Протокол о торговле людьми, несмотря на то, что предполагается, что торговля людьми, безусловно, является тяжким преступлением. Другим интересным фактом является то, что возможности выплаты реституции (правонарушителем) должны рас- сматриваться как наказание во всех уголовных делах и не должна ограничиваться возможностью подачи гражданского иска. Тем не менее, совершенно очевидно, что Декларация не может основываться на требованиях о выплате компенсации из госу- дарственных фондов по всем случаям торговли людьми, а лишь по тем случаям, когда нанесено серьезное телесное повреждение или существенно подорвано физическое или психическое здоровье.

Важным также является то, что декларация содержит положения, предусматриваю- щие обязательное оказание помощи жертвам, включая, в том числе, и предоставление информации о правах жертвы на восстановление первоначального положения и до- ступ к помощи на всех этапах расследования.⁴⁹⁷

Весьма полезное разграничение в правах на компенсацию и реституцию приводится в Основных принципах и руководящих положениях, касающихся права на правовую защиту и возмещение ущерба для жертв грубых нарушений международных норм в области прав человека и серьезных нарушений международного гуманитарного права.⁴⁹⁸

«19. При реституции следует, по возможности, восстановить первоначаль- ное положение жертвы, существовавшее до совершения грубых нарушений международных норм в области прав человека или серьезных нарушений международного гуманитарного права. Реституция включает в себя соответс- твенно: восстановление свободы, пользование правами человека, документов, удостоверяющих личность, семейной жизни и гражданства, возвращение на прежнее место жительства, восстановление на работе и возвращение имущества.

⁴⁹⁶ Различия между понятиями реституции и компенсации не совсем четкие, если только дается ссылка на источник выплаты. Здесь приводятся некоторые детали понятия реституции, но оно не слишком отличается от понятия компенсации в других формулировках. ⁴⁹⁷ Ст. 4, 5 и 6 ⁴⁹⁸ Резолюция Генеральной Ассамблеи 60/147 от 16 декабря 2005 года. 218

20. Компенсацию следует предоставлять за любой поддающийся экономи- ческой оценке ущерб в установленном порядке и соразмерно серьезности нарушения и обстоятельствам каждого случая, являющегося результатом грубых нарушений международных норм в области прав человека и серьез- ных нарушений международного гуманитарного права, включая: a) физический или психический ущерб; b) упущенные возможности, в том числе в области трудоустройства, обра- зования и получения социальных льгот; c) материальный ущерб и упущенную выгоду, в том числе потерю возмож- ности заработка; d) моральный ущерб; e) расходы на правовую или экспертную помощь, лекарства и медицин- ское обслуживание, а также на услуги психологических и социальных служб».

Этот документ применим только для ограниченной группы жертв торговли людь- ми, чьи дела могут основываться на нарушении прав человека или международного гуманитарного права, например, когда государственные чиновники пользуются сво- им положением и систематически занимаются торговлей людьми или когда торговля людьми имеет место во время вооруженных конфликтов. Кроме того, в документе да- ются некоторые детали, относящиеся к видам ущерба, подлежащего компенсации, который предусматривает возмещение не только материального (или в денежной форме), но и морального ущерба (например, ущерб, не поддающийся количественно- му измерению, боль и страдания, потеря репутации, эмоциональное расстройство). В данном случае источником компенсации всех видов ущерба является государство, поскольку защита прав человека является неотъемлемой обязанностью государства. Такие случаи в данной работе не рассматриваются.

Руководящие принципы ООН, касающиеся правосудия в вопросах, связанных с учас- тием детей-жертв и свидетелей преступлений концентрируются на предоставлении ребенку доступа к получению «возмещений», при этом акцент делается на доступнос- ти процедур и, по мере возможности, на одновременном возбуждении уголовного дела. В документе также определяются виды компенсации для ребенка с акцентом на воз- мещении материальных затрат:

«I. Право на возмещение

35. В отношении детей-жертв и свидетелей во всех случаях, когда это воз- можно, должно предусматриваться возмещение для обеспечения полной компенсации, реинтеграции и восстановления. Процедуры получения воз- мещения и его принудительного взыскания должны быть легкодоступными и учитывающими интересы детей.

36. При условии учета в рамках производства интересов детей и соблюдения настоящих Руководящих принципов следует поощрять уголовно-правовые  Приложения 219

процедуры и процедуры возмещения ущерба в сочетании с такими не- формальными и общинными процедурами отправления правосудия, как реституционное правосудие.

37. Возмещение может включать реституцию правонарушителем, предписан- ную уголовным судом, оказание помощи в рамках государственных программ предоставления компенсации жертвам, а также возмещение ущерба по судеб- ному распоряжению в рамках гражданского производства. В случаях, когда это возможно, должна предусматриваться оплата расходов на социальную и образовательную реинтеграцию, медицинское лечение, психологическую помощь и юридические услуги. Следует установить процедуры, обеспечиваю- щие принудительное приведение в исполнение распоряжений о возмещении ущерба и выплату компенсации до взимания штрафов».

ЮНИСЕФ разработало «Справочник по защите детей жертв торговли людьми в Ев- ропе» на основе «Руководства по защите детей-жертв торговли людьми», которое повторяет требование на доступ детей-жертв к информации и помощи и приводит подробный перечень видов ущерба и убытков, подлежащих компенсации, включая материальный и моральный ущерб (в том числе и утраченную возможность на полу- чение образования), независимо от характера ущерба.⁴⁹⁹

«Рекомендуемые принципы и руководства по правам человека и торговлей людь- ми», разработанные Верховным комиссаром ООН по правам человека⁵⁰⁰, увязывают проблему восстановления собственности преступником с выплатой компенсации жертвам торговли людьми⁵⁰¹. Эта проблема рассматривается также ОБСЕ (см. ниже). Выдвигается требование соблюдения интересов ребенка при осуществлении проце- дур по компенсации ущерба.⁵⁰² Ст. 9 увязывает право жертвы на правовую защиту (включая компенсацию) с наличием правовой и другой материальной помощи, а так- же с доступом к информации и правом оставаться в стране на весь период проведе- ния судебного процесса.

В случаях, когда торговля людьми приравняется к гендерному насилию, в целях укреп- ления права на компенсацию применяются другие акты мягкого права, обязывающие государства устанавливать механизмы компенсации, доступные для женщин-жертв торговли.

⁴⁹⁹ Dottridge Mike. Reference Guide on Protecting the Rights of Child Victims of Trafficking in Europe. UNICEF, 2006, pp. 99-101. ⁵⁰⁰ Рекомендуемые принципы и руководящие положения по вопросу о правах человека и торговле людьми. Управление Верховного комиссара Организации Объединенных Наций по правам чело- века, 2002 г. URL: http://www.ohchr.org/Documents/Publications/Traffickingru.pdf. ⁵⁰¹ Там же. Ст. 4. ⁵⁰² Там же. Ст. 8.  220

iii. Обязывающие документы, применимые на региональном уровне (для государств-членов)

Совет Европы

Конвенция Совета Европы о противодействии торговле людьми вступила в дейс- твие 1 февраля 2008 года. До настоящего времени ее ратифицировали 17 стран, 21 страна пока только подписала ее. Поэтому Конвенция не имеет еще обязательной силы, но, похоже, станет более сильным инструментом в ближайшие несколько лет. 17 стран — это все государства-участники ОБСЕ (Конвенция открыта для присоедине- ния и других государств, не являющихся членами Совета Европы).

Ст. 15 Конвенции рассматривает вопросы «компенсации и оказания правовой помощи» и напрямую увязывает право на доступ к механизмам защиты с дополнительными правами, такими как: право на получение информации о механизмах защиты на языке, понятном для жертвы, право на получение правовой и юридической помощи (хотя это положение и не предоставляет автоматическое право на получение бесплатной юри- дической помощи), а также право на постоянное проживание на весь период судебного разбирательства. Принципиальным для нашего исследования является следующее:

«3. Каждая Сторона предусматривает, в рамках своего внутреннего зако- нодательства, право жертв на получение компенсации со стороны лиц, совершивших преступления. 4. Каждая Сторона принимает такие законодательные или другие меры, которые могут потребоваться с тем, чтобы гарантировать в соответствии с условиями, предусмотренными ее внутренним правом, компенсацию жер- твам, например, путем учреждения компенсационного фонда для жертв, или посредством принятия других мер или программ, предназначенных для ока- зания помощи жертвам и их социальной интеграции, которые могли бы быть профинансированы за счет средств, полученных в результате применения мер, предусмотренных в статье 23».

Формулировки, обязывающие предоставлять доступ к механизму компенсации, пред- ставляются более сильными, чем в Протоколе о торговле людьми. Однако право на получение компенсации остается как право на получение компенсации за счет средств правонарушителя, а в той степени, в какой это касается компенсации из государс- твенных фондов, то она ограничивается положениями внутреннего законодательства. В своей пояснительной записке Совет Европы констатирует, что «Целью настоящей статьи является обеспечение жертв торговли людьми правом на возмещение причи- ненного ущерба».⁵⁰³ Однако полезным является то, что предусматривается, что право включает в себя право на подачу гражданского иска против торговца людьми о воз-

⁵⁰³ Конвенция Совета Европы о противодействии торговле людьми: Пояснительный Доклад, пункты 192-196. URL: http://w w w.coe.int/t/dg2/trafficking/campaign/Source/PDF_Conv_197_ Trafficking _Russian.pdf.  Приложения 221

мещении «как материального (например, расходы на лечение), так и нематериального ущерба (понесенные страдания).⁵⁰⁴ Признается наличие организационных трудностей, связанных с преследованием в судебном порядке торговца людьми.

Совет Европы рекомендует также использовать фонды, созданные за счет средств, полученных преступным путем, для финансирования государственных программ (и ошибочно путает их с государственными программами помощи жертвам преступ- лений вообще, вместо того, чтобы рассматривать индивидуальные компенсации), делая при этом особый акцент на акты ECCVVC в качестве модели.⁵⁰⁵ Следовательно, важно, что Конвенция Совета Европы о противодействии торговле людьми не заяв- ляет, что все жертвы торговли людьми имеют право на возмещение ущерба за счет государственных средств, но констатирует, что государство должно создавать фон- ды, которые могут быть ограничены «законными основаниями, административными рамками и организационными мерами для получения компенсации» внутренним законодательством или стандартами, принятыми в соответствии с ECCVVC. Это положение ограничивает требование, согласно которому государство выплачивает компенсацию в случае серьезных «телесных повреждений или нанесения вреда здо- ровью, применимое к международным преступлениям, связанным с насилием».⁵⁰⁶

Что касается дополнительных прав, в пояснительной записке сказано, что «Чрез- вычайно важным является, чтобы жертвы были проинформированы о процедуре, которую они могут использовать для получения компенсации», и о праве на получе- ние вида на жительство для того, чтобы оставаться в стране для ведения судебного иска. При этом констатируется, что это должно произойти «при самой первой встре- че жертвы с компетентными органами». И хотя в конвенции не предусматривается право на получение бесплатной юридической помощи, тем не менее, в пояснительной записке государствам-членам напоминается, что Европейский суд по правам человека признает, что в соответствии со ст. 6 (1) Европейской конвенции о защите прав челове- ка и основных свобод, в отношении некоторых гражданских исков существует право на предоставление бесплатной юридической помощи.

Позиция суда заключается в том, что необходимо убедиться, будет ли представление жертвы в суде без адвоката эффективным в том смысле, что способна ли представлен- ная сторона выступать в процессе надлежащим и удовлетворительным образом.

В деле Golder v. UK ЕСПЧ принял во внимание сложность процедуры и эмоциональ- ный характер ситуации при принятии решение о том, может ли сторона представлять свое собственное дело в суде. Если это окажется невозможным, то было принято ре- шение о том, что стороне будет предоставлена бесплатная юридическая помощь в интересах правосудия. Таким образом, право на получение информации о компен- сации и на предоставление бесплатной юридической помощи особо подчеркивается

⁵⁰⁴ Там же, пункт 197. ⁵⁰⁵ Там же, пункты 198-199. ⁵⁰⁶ Ст. 2(1)  222

как обязывающее для государств-членов в соответствии скорее с этим актом, чем ка- ким-либо другим.

ECCVVC⁵⁰⁷ предусматривает создание государственной программы, за счет которой, как минимум, граждане и постоянно проживающие в стране смогут получить ком- пенсацию⁵⁰⁸, если они подтвердили статус жертв, которым «причинены серьезные телесные повреждения или нанесен ущерб здоровью, что относится непосредствен- но к умышленным преступлениям, связанным с насилием»⁵⁰⁹. Несмотря на то, что не все государства-члены ОБСЕ или ЕС являются участниками настоящей конвенции, этот документ является основным европейским документом по вопросам государс- твенных программ компенсации. В комментарии к Конвенции предполагается, что определение телесного повреждения может охватывать все повреждения, нанесенные вследствие психологического насилия, и что термин «здоровье» может относить- ся и к психическому здоровью. Право на компенсацию должно быть предоставлено даже тогда, когда преступник не может подвергнуться судебному преследованию или быть наказан, компенсация должна покрывать, как минимум, потерю возможного за- работка, расходы на оказание медицинской помощи и лечение, расходы на погребение и содержание иждивенцев. В комментариях указывается также, что моральный ущерб, как, например, боль и страдания, потеря веры в жизнь, а также дополнительные рас- ходы, возникающие вследствие утраты трудоспособности, не является обязательным и зависит от положений национального законодательства и политики. Важно, что су- ществуют следующие допустимые ограничения на предоставление пострадавшему права в связи с его характерными особенностями и прошлой жизнью:

«1. Возмещение ущерба может быть уменьшено или отменено в связи с по- ведением жертвы или заявителя до, во время или после преступления или в связи с причиненным ущербом или смертью. 2. Возмещение ущерба может быть также уменьшено или отменено, если потерпевший или запрашивающий замешаны в организационном преступле- нии или состоят в организации, занимающейся преступной деятельностью. 3. Возмещение ущерба может быть также уменьшено или отменено в случаях, когда полное или частичное возмещение противоречит смыслу справедли- вости или общественного порядка».

Это значит, что, например, запрашивающему, имеющему судимость, не связанную с преступлением, может быть отказано в возмещении ущерба, а также в случае, если предполагается, что он мог «спровоцировать» или каким-либо образом содействовать совершению преступления.

⁵⁰⁷ Из стран, рассматриваемых в настоящем исследовании, ECCVVC ратифицирована Румынией, Францией, Соединенным Королевством, Украиной и Албанией. ⁵⁰⁸ Понятие постоянного проживания было определено в целях обеспечения защиты легальных рабо- чих-мигрантов, хотя нелегальные мигранты под это определение не подпадают. ⁵⁰⁹ Или их иждивенцев, ст. 2(1).  Приложения 223

Европейский Союз

Рамочное решение Совета ЕС от 15 марта 2001 года о статусе потерпевших в уголовном процессе⁵¹⁰ устанавливает многочисленные гарантии для всех жертв преступлений, проживающих в странах-членах ЕС, включая право на получение поддержки и инфор- мации о судебном производстве (в том числе о компенсации)⁵¹¹, право на получение правовой и бесплатной юридической помощи⁵¹², право на защиту и минимизацию травм в ходе судебного процесса⁵¹³, право жертв, проживающих в других странах-чле- нах ЕС, на предоставление аналогичных прав⁵¹⁴, и, что важно, право на возмещение ущерба:

«Статья 9. Право на компенсацию в ходе уголовного процесса 1. Каждое государство-член должно обеспечит право жертв преступных де- яний на получение в разумных временных пределах решения о возмещения ущерба преступником в ходе уголовного процесса, за исключением случаев, когда национальное законодательство предусматривает возмещение компен- сации иным путем. 2. Каждое государство-член должно принять необходимые меры для со- действия надлежащего возмещения преступником ущерба, причиненного жертве. 3. Если это не вызвано срочной необходимостью уголовного процесса, воз- мещаемая собственность, принадлежащая пострадавшему и арестованная в ходе уголовного процесса, должна быть возвращена пострадавшей стороне без промедления».

Это право ограничивается необходимостью принятия быстрого решения о возме- щении преступником ущерба в ходе уголовного процесса и на стимулирование, а не принуждение преступника обеспечить адекватное возмещение ущерба жертве. Поэто- му это не создает право на возмещение ущерба правонарушителем или государством, что, скорее всего, связано с тем, что это решение само по себе ограничивается про- блемами, связанными с уголовным процессом, и подтверждает факт, что в некоторых странах-членах ЕС это не может являться предметом дискуссии об исках о возмеще- нии ущерба.

Директива Совета ЕС о выплате компенсаций жертвам преступлений 2004 года предусматривает меры сотрудничества, направленные на облегчение доступа к ком- пенсации для жертв умышленных преступлений, связанных с насилием, совершенных

⁵¹⁰ Council Framework Decision of 15 March 2001 on the standing of victims in criminal proceedings. In: Official Journal of the European Communities, L 82/1, 22 March 2001. URL: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2001/l_082/l_08220010322en00010004.pdf. ⁵¹¹ Ст. 4, 13 и 14. ⁵¹² Ст. 6. ⁵¹³ Ст. 2, 5, 8 и 15. ⁵¹⁴ Ст. 11.  224

на территории своих стран.⁵¹⁵ Она побуждает страны создать государственные фон- ды для возмещения ущерба в этих случаях⁵¹⁶ и создать структуры по сотрудничеству между отдельными лицами из разных стран-членов ЕС в целях обеспечения досту- па к таким фондам в своих странах. Следовательно, механизм возмещения ущерба за счет средств государственного фонда должен быть разработан во всех странах-членах ЕС, хотя бы для ограниченных видов преступлений. Конечно, ничто не препятствует странам пойти дальше в этом направлении или, например, принять меры, предус- матривающие возмещение ущерба за преступления, совершенные за пределами территории этих стран.

По мнению специалистов Экспертной группы ЕС по проблемам борьбы с торгов- лей людьми, жертвы торговли людьми должны получать автоматическое право на возмещение ущерба за счет средств, предусмотренных для жертв умышленных преступлений, связанных с насилием⁵¹⁷ и далее они предлагают юридически обязы- вающий механизм ЕС по определению статуса жертвы торговли людьми в уголовном процессе с целью обеспечения соответствующего обращения, предоставления помо- щи, защиты и возмещения ущерба жертвам⁵¹⁸ в качестве приоритета ЕС, так как они полагают, что существующие положения, касающиеся жертв торговли людьми, недо- статочно развиты. Они также указывают на то, что предоставление правовой помощи и права на временное проживание необходимы на время проведения процессуальных действий и что жертвы должны иметь право на возмещение материального ущерба, также как и на получение компенсации за причиненный вред.⁵¹⁹ Примечательно, что Рамочное решение Совета ЕС о борьбе с торговлей людьми не содержит специальных положений, касающихся компенсации, возмещения ущерба или доступа к правосу- дию, равно как и План ЕС по внедрению передовой практики, стандартов и процедур по борьбе с торговлей людьми.

⁵¹⁵ Ст.1. ⁵¹⁶ Ст. 2 и 12(2). ⁵¹⁷ Report of the Experts Group on Trafficking in Human Beings. Brussels, 22 December 2004, para. 129. URL: ht tp://ec.europa.eu/justice_home/doc _centre/crime/tra f f ick ing/doc/repor t _exper t _ group_1204_en.pdf. ⁵¹⁸ Opinion of the Experts Group on Trafficking in Human Beings of the European Commission. 11 October 2005. URL: ht tp://ec.europa.eu/justice_home/doc _centre/crime/tra f f ick ing/doc/opinion _ expert_group_18_10_07_en.pdf. ⁵¹⁹ Report of the Experts Group on Trafficking in Human Beings. Указ. соч., Section 6.6.  Приложения 225

iv. Политически обязывающие документы, применимые на региональном уровне

Совет Европы

Комитет министров Совета Европы выпустил рекомендации, касающиеся жертв преступлений или особых видов преступлений, которые являются политически обя- зательными для всех стран-членов.⁵²⁰ Самая недавняя Рекомендация 8 Комитета министров странам-членам об оказании помощи жертвам преступлений (2006) следу- ет за конвенциями о торговле людьми и выплате компенсации жертвам преступлений и в целом подтверждает основные вопросы, затрагивающие права, рассмотренные выше, например:

«8.1. Возмещение ущерба должно предоставляться государством: — жертвам тяжких умышленных преступлений, включая жертвам сексуаль- ного насилия; — непосредственно семьям и иждивенцам жертв, умерших в результате та- кого преступления».

Утверждается, однако, что такие схемы должны применяться «независимо от национальной принадлежности жертвы», и поощряется сотрудничество между стра- нами-членами Совета Европы, как то, которое требуется в ЕС. Кроме того, детально рассматриваются виды ущербов, подлежащих компенсации государством, и делается акцент на то, что моральный ущерб и реабилитация:

«8.6. …должны быть предоставлены за лечение и реабилитацию после физи- ческих и психологических травм. 8.7. …должны рассматриваться как возмещение упущенной выгоды, расходов на погребение и на содержание иждивенцев. Страны могут также предусмат- ривать возмещение ущерба за причиненные боль и страдания. 8.8. Страны могут предусмотреть средства для возмещения ущерба, причи- ненного в результате преступлений против собственности».

В рекомендации 2000 года, рассматривающей проблемы торговли людьми⁵²¹, дано ограничение в предоставлении жертве права «подать также гражданский иск в суд, компетентный для ведения дела, … и на присуждение ей возмещения ущерба», но в 2002 году Комитет министров Совета Европы рекомендовал, чтобы страны-члены предусмотрели создание программ для возмещения компенсации жертвам насилия (женщинам).⁵²²

⁵²⁰ См. Victims — Support and assistance. Council of Europe, 2008, 2nd edition. ⁵²¹ Action against trafficking in human beings for the purpose of sexual exploitation Recommendation No. R (2000) 11 of the Committee of Ministers. 19 May 2000. ⁵²² См. Recommendation R (2002)5 on the protection of women against violence. Paras. 36-37.  226

ОБСЕ

В Плане действий ОБСЕ по борьбе с торговлей людьми содержится обращение к странам-членам рассмотреть возможность создания фондов за счет средств, кон- фискованных у торговцев людьми, с целью его использования в интересах жертв торговли людьми, включая создание фонда для обеспечения компенсации жертв.⁵²³

Пакт о стабильности в Юго-Восточной Европе

Руководство по национальным планам действий по борьбе с торговлей людьми⁵²⁴ целевой группы Пакта стабильности делает акцент на возмещении ущерба экс- плуататорами и на необходимости беспристрастного рассмотрения полученной компенсации.

⁵²³ Решение № 557 о плане действий ОБСЕ по борьбе с торговлей людьми. ОБСЕ, 24 июля 2003 года, глава III, пункт 1.5. ⁵²⁴ См. веб-сайт Stability Pact for South Eastern Europe. URL: http://www.stabilitypact.org/trafficking.  Приложения 227

v. Информация о подписании и ратифицировании соответствующих международных стандартов

Ключевые слова: C = Сторона, S = Подписано, Р = Дата ратификации, Д = Действует/ Дата вступления в силу, П= применимо (политически обязывающий)

Применимые международные конвенции для государств-участников:

Соеди- ненное Албания Франция Молдова Румыния Россия США Украина Коро- левство Конвенция ООН против транс- С С С С С С С С национальной организованной Р 21/8/02 Р 29/10/02 Р 16/9/05 Р 4/12/02 Р 26/5/04 Р 9/2/06 Р 3/11/05 Р 21/5/04 преступности (UNTOC) 29/9/03 Протокол к UNTOC о предотвращении, пресечении С С С С С С С С и наказании за торговлю людьми, особенно Р 21/8/02 Р 29/10/02 Р 16/12/05 Р 4/12/02 Р 26/5/04 Р 9/2/06 Р 3/11/05 Р 21/5/04 женщинами и детьми, 15/12/2003 Международная конвенция о за- щите прав всех – – – – – – – – трудящихся-миг- рантов и членов их семей  228

Соеди- ненное Албания Франция Молдова Румыния Россия США Украина Коро- левство Конвенция МОТ № 29 о принудительном или С С С С С С С – обязательном труде Р 25/6/57 Р 24/6/37 Р 23/3/00 Р 28/5/57 Р 23/6/56 Р 3/6/31 Р 10/8/56 1930 год Конвенция МОТ № 105 об упразднении С С С С С С С С принудительного труда Р 27/2/97 Р 18/12/69 Р 10/3/93 Р 3/8/98 Р 2/7/98 Р 30/12/57 Р 25/9/91 Р 14/12/00 1957 год Конвенция МОТ № 97 о трудящихся-мигрантах С С С С – – – – (пересмотренная в 1949 Р 2/3/05 Р 29/3/54 Р 12/12/05 Р 22/1/51 году) Конвенция МОТ № 143 о злоупотреблениях в области миграции и об обеспечении трудящимся С – – – – – – – мигрантам равенства Р 12/9/06 возможностей и обращения (дополнительные положения) 1975 год Конвенция МОТ № 95 С С С С С Расторгну- об охране заработной – Р 2/8/01 Р 15/10/52 Р 12/08/96 Р 6/6/73 Р 4/5/61 та в 1983 платы 1949 год Конвенция МОТ № 181 С С «О частных агентствах – – – – – Р 30/06/99 Р 19/12/01 занятости» 1997 год  Приложения 229

Международные акты – политически обязывающие

Соеди- ненное Албания Франция Молдова Румыния Россия США Украина Коро- левство Декларация основных при- нципов правосудия для жертв преступлений и злоупот- реблений властью (принята П П П П П П П П Генеральной Ассамблеей ООН Резолюция 40/34 от 29 ноября 1985 года) Основные принципы и руково- дящие положения, касающиеся права на правовую защиту и возмещение ущерба для жертв грубых нарушений междуна- родных норм в области прав П П П П П П П П человека и серьезных на- рушения международного гуманитарного права. (Ге- неральная Ассамблея ООН, Резолюция 60/147 от 16 декабря 2005 года) Рекомендуемые принципы и руководства по правам челове- ка и торговле людьми, (Доклад Верховного комиссара ООН П П П П П П П П по правам человека Экономи- ческому и социальному совету (ЭКОСОС E/2002/68/ADD.1, 20 мая 2002 года) Примерное руководство по де- тям-жертвам и свидетелям П П П П П П П П преступлений ЭКОСОС Резо- люция 2004/27  230

Региональные конвенции, директивы, рекомендации – политически и юридически обязыва- ющие – по организациям

Соеди- ненное Албания Франция Молдова Румыния Россия США Украина коро- левство Совет Европы – юридически обязывающие для государств-членов Европейская Конвенция С С С С П П о противодействии торговле Р 22/12/05 Р 9/1/08 Р 16/5/05 Р16/5/05 – 23/2/07 – 17/11/05 людьми CETS № 197 Ô 6/2/07 F 19/5/06 F21/8/06 Европейская конвенция о вы- С С С П П плате компенсации жертвам Р 1/3/2005 Р 1/2/90 Р 15/2/06 Р 7/2/90 8/4/05 – – – тяжких преступлений CETS Ô 26/11/04 Ô 1/6/90 Ô 1/6/06 Ô 1/6/90 № 116 Совет Европы – политически обязывающие для государств-членов Рекомендация № 8 (2006 года) Комитета министров Совета П П П П П П – П Европы об оказании помощи жертвам преступлений Рекомендация № R (2000) 11 Комитета министров Совета Европы о противодействии П П П П П П – П торговле людьми в целях сек- суальной эксплуатации

Соеди- ненное Албания Франция Молдова Румыния Россия США Украина Коро- левство Европейский Союз – юридически обязывающие для государств-членов Директива Совета ЕС от 29 апреля 2004 года о компенсации жертвам – Ô – Ô – Ô – – преступлений (2004/80/ EC) Рамочное решение Сове- та ЕС от 19 июля 2002 года – Ô – Ô – Ô – – о борьбе с торговлей людь- ми (2002/629/JHA) Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе – политически обязывающие для государств- членов План действий ОБСЕ по борьбе с торговлей людь- ми Решение постоянного П П П П П П П П совета № 557 24 июля 2003 года Пакт стабильности для Юго-Восточной Европы – политически обязывающие для стран-партнеров Центральной и Восточной Европы Руководство Целе- вой группы по борьбе с торговлей людьми о на- П – П П – – – – циональных планах действий борьбы с торгов- лей людьми