Albanian Judicial Benchbook on Protection Orders

MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 1

MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

NGA POPULLI AMERIKAN 2 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

© USAID dhe Prezenca e OSBE-së në Shqipëri, 2008. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara.

ISBN: 978-92-9235-201-1

Idetë e shprehura nga autorët e këtij botimi nuk pasqyrojnë domos- doshmërisht qëndrimin e Agjencisë së Shteteve të Bashkuara për Zhvillimin Ndërkombëtar, të Qeverisë së Shteteve të Bashkuara apo të Organizatës për Sigurim dhe Bashkëpunim në Europë.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 3

FALENDERIME

Prezenca e OSBE-së në Shqipëri dhe USAID falenderojnë ata të cilët dhanë kontributin e tyre për përgatitjen e “Manualit të gjyqtarit për lëshimin e urdhrave të mbrojtjes”. Dianne Post e hartoi manualin për Nismën për të Drejtat e Grave, USAID në vitin 2006. Ajo u mbështet në përvojën e saj të bashkëpunimit me profesionistë shqiptarë në kuadrin e ngritjes së një grupi të reagimit të koordinuar të komunitetit (GRKK) për zbatimin e ligjit të ri të dhunës në familje. Manuali u botua për herë të parë nga USAID në muajin nëntor të vitit 2006. Autorja dhe Maya Goldstein, nga Prezenca e OSBE-së në Shqipëri, e përditësuan manualin në muajin maj të vitit 2008, pas hyrjes në fuqi të ligjit të dhunës në familje në qershor të vitit 2007. Arta Mandro, nga 6KNROOD H 0DJMLVWUDWXUsV VL GKH VWD¿ L SURMHNWLW ³1LVPD SsU Ws Drejtat e Grave” të Chemonics International kanë bërë komente me vlerë. Frank Dalton, nga Prezenca e OSBE-së në Shqipëri, redaktoi tekstin e variantit anglisht dhe shqip të manualit, me ndihmën e Ama Krajës. Botimi i variantit të përditësuar të këtij PDQXDOLX¿QDQFXDQJD3UH]HQFDH26%(VsQs6KTLSsUL 4 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Tabela e lëndës Hyrje ......................................................................................... 6 Çfarë është dhuna në familje?.................................................... 8 Cilat marrëdhënie familjare përfshihen në ligj?....................... 10 A ka më shumë se një lloj urdhër mbrojtjeje? ......................... 10 Kush mund të kërkojë një urdhër mbrojtjeje? ......................... 11 Kush mund t’i lëshojë urdhrat e mbrojtjes? ............................. 13 Cilat janë afatet kohore për të lëshuar një urdhër mbrojtjeje? .............................................................................. 14 Çfarë lloje urdhrash mund të lëshohen? .................................. 14 Çfarë duhet të përmbajë kërkesë-padia? ................................. 19 Ku paraqitet kërkesë-padia? .................................................... 19 Kur do të zhvillohet seanca? ................................................... 20 Cilat prova mund të pranohen në gjykatë? .............................. 20 Kush mund të dëshmojë në seancë? ........................................ 21 Po nëse seanca është për vërtetimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes? .................................................... 22 Kur duhet ta lëshojë gjykata urdhrin e mbrojtjes? .................. 22 Çfarë përmban vendimi? ......................................................... 23 A ka procedurë për ankimim, ndryshim apo ndërprerje? ........ 24 Kush njoftohet pasi lëshohet urdhri? ...................................... 25 Kur hyn në fuqi urdhri? ........................................................... 25 Kush ka detyrimin për ta ekzekutuar urdhrin? ........................ 26 Çfarë ndodh nëse shkelet një urdhër mbrojtjeje? .................... 26 Roli i veçantë i gjykatave për t’i dhënë fund dhunës në familje ................................................................................. 28 Dhënia e drejtimit ............................................................ 28 Spektatorët dhe dëshmitarët ............................................ 29 Viktimat ........................................................................... 29  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 5

Çështjet etike ................................................................... 31 Siguria në gjykatë ............................................................ 31 Si mund të ndihmojnë gjyqtarët ...................................... 32 Ruajtja e sekretit .............................................................. 33 Praktikat më të mira për të ndaluar dhunën në familje .... 34 Përgjegjësia e të paditurit ................................................ 35 Programet e rehabilitimit të dhunuesit ............................ 37

SHTOJCAT ............................................................................. 43 Shtojca A. Ligji nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, i ndryshuar ........................................................... 44 Shtojca B. Ligji nr. 9749, datë 4 qershor 2007, “Për policinë e shtetit” - pjesë ................................................... 68 Shtojca C. Seanca e urdhrit të mbrojtjes ............................... 70 Shtojca Ç. Kërkesë-padia për urdhrin e mbrojtjes ................ 80 Shtojca D. Kërkesë-padia për urdhrin e menjëhershëm të mbrojtjes .......................................................... 86 6KWRMFD'+.sUNHVsSsUPRGL¿NLPLQHXUGKULWWsPEURMWMHV Shtojca E. Urdhri i mbrojtjes ................................................ 94 Shtojca Ë. Urdhri i menjëhershëm i mbrojtjes .................... 100 Shtojca F. Pyetje themelore ................................................ 105 6 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

HYRJE

Në janar 2006, 20.000 shqiptarë shprehën qartë mendimin e tyre se dhuna në familje është një problem serioz. Për herë të parë, në Kuvend u paraqit një kërkesë e qytetarëve për të miratuar një ligj - ligj që do të ndihmojë viktimat e dhunës në familje. Ligje të tilla janë të zakonshme në botë dhe Evropë dhe të detyrueshme nëse Shqipëria dëshiron të bëhet anëtare e Bashkimit Evropian. Në dhjetor 2006, Kuvendi miratoi ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”1 (ligji për dhunën në familje).

Qëllimi i ligjit është të parandalojë dhe reduktojë dhunën në familje në të gjitha format e saj dhe të garantojë mbrojtje ligjore për anëtarët e familjes, të cilët i nënshtrohen dhunës në familje, duke i kushtuar vëmendje të veçantë nevojave të fëmijëve, të PRVKXDUYH GKH SHUVRQDYH PH DIWsVL Ws NX¿]XDU QHQL   6LSDV ligjit të ri, çdo pjesë e shoqërisë luan rol në parandalimin e dhunës. Ligji parashikon rolet e Ministrisë së Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Barabarta, Ministrisë së Brendshme, Ministrisë së Drejtësisë, Ministrisë së Shëndetësisë dhe Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës, si dhe strukturave zbatuese si p.sh., drejtorive të policisë, zyrave të urgjencës dhe organeve të qeverisë vendore për të parandaluar dhunën në familje dhe për të mbrojtur ata të cilët viktimizohen prej saj.

Gjykatat luajnë një rol të rëndësishëm në lëshimin e urdhrave të mbrojtjes të cilat janë masa civile. Ligji shprehimisht parashikon 1 Ligji nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet famil- jare”, ndryshuar me ligjin nr. 9914, datë 12 maj 2008, “Për disa shtesa në ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, ‘Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare’”.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 7

fuqizimin e gjyqësorit për marrjen e masave të mbrojtjes për viktimat dhe sigurimin e shërbimit të shpejtë, të pakushtueshëm dhe të thjeshtë për to (neni 2). Prokurorët kanë rolin e tyre duke ndërhyrë në veprimet penale. Shërbimet sociale, shërbimet shëndetësore dhe OJF-të marrin pjesë në një përgjigje të koordinuar të komunitetit për të mbështetur, mbrojtur dhe rehabilituar viktimat e abuzimit.

Manuali i gjyqtarit për lëshimin e urdhrave të mbrojtjes ka për qëllim t’i pajisë gjyqtarët me një mjet të dobishëm për të interpretuar dhe zbatuar ligjin e ri të dhunës në familje. Ai ¿OOLPLVKW SsUVKNUXDQ YHoRULWs H OLJMLW GKH EDVKNsYHSULPLQ H WLM me legjislacionin ekzistues. Më pas, manuali i udhëzon gjykatat për të zbatuar në mënyrë sa më të efektshme ligjin. Shtojcat përfshijnë formularë për kërkesë-padi për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes, formularë model që shërbejnë si vendim gjykate për urdhër mbrojtjeje dhe procedura të detajuara për zhvillimin e një seance gjyqësore.

Ky manual shpreson t’u ofrojë gjyqtarëve shqiptarë, si dhe individëve e organizatave ndërkombëtare që punojnë në këtë fushë, një udhëheqje praktike në përpjekjet e tyre të vazhdueshme për të mbrojtur në mënyrë të efektshme viktimat e dhunës në familje. 8 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Çfarë është dhuna në familje?

NHQL  VSHFL¿NRQ VH GKXQs Qs IDPLOMH TXKHW oGR YHSULP L QMs personi ndaj një personi tjetër, kur ata janë në një marrëdhënie të caktuar, i cili sjell si pasojë dëmtim. E njëjta dispozitë përcakton gjithashtu se dhunë në familje quhet çdo mosveprim (d.m.th neglizhencë) kur ka ekzistuar detyrimi ligjor për të vepruar.

Secila prej veprave penale të mëposhtme të Kodit Penal (KP) mund të quhet dhunë në familje kur kryhet midis pjesëtarëve të familjes.

‡ Vrasja (nenet 76 – 83, 85 të KP-së) ‡ Kanosja (neni 84) ‡ Plagosja (neni 88/b) ‡ Ndërprerja e shtatëzanisë pa pëlqim të gruas (neni 93) ‡ Mosdhënia ndihmë (neni 97) ‡ Shkaktimi i vetëvrasjes (neni 99) ‡ Rrëmbimi (neni 109, 109/a) ‡ 7UD¿NLPL QHQLGKHQHQLESsUWsPLWXULWQHQLE ‡ Dhunimi i banesës (neni 112) ‡ Shfrytëzimi i prostitucionit (neni 114) ‡ Fyerja (neni 119) ‡ Shpifja (neni 120) ‡ Pengimi në ushtrimin e të drejtës për t’u shprehur, grumbulluar apo manifestuar (neni 261) ‡ Ndërhyrje të padrejta në jetën private (neni 121) ‡ Marrëdhënie seksuale (nenet 100-107) ‡ Vepra të turpshme (neni 108) ‡ Braktisja (neni 124) ‡ Mosdhënia e mjeteve për jetesë (neni 125)  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 9

‡ Marrja e padrejtë e fëmijës (neni 127) ‡ Shtrëngimi ose pengimi për të bashkëjetuar ose për të zgjidhur martesë (neni 130) ‡ Shkatërrimi i pronës ose mirëqenies ekonomike (nenet 150-154) ‡ .X¿]LPLLOLULVsSsUWsDGPLQLVWUXDUWsDUGKXUDW YMHGKMDPHGKXQs vjedhja – nenet 139 dhe 134) ‡ Plagosja e rëndë me dashje (neni 88, 88/a) ‡ Plagosja e lehtë me dashje (neni 89) ‡ Dëmtime të tjera me dashje (neni 90) ‡ Plagosja e rëndë nga pakujdesia (neni 91) ‡ Plagosja e lehtë nga pakujdesia (neni 92) ‡ Përdorimi me keqdashje i thirrjeve telefonike (neni 275)

Gjithashtu, edhe veprimet e mëposhtme mund të përbëjnë dhunë në familje sepse ato shkaktojnë dëmtime:

‡ pengimi në mbajtjen e mjeteve monetare, ‡ përçmimi, ‡ DEX]LPLLGUHMWSsUGUHMWs¿]LNSVLNRORJMLNVHNVXDOGKHHNRQRPLNL fëmijëve, ‡ vendosja e këtyre të fundit në situata të rrezikshme ku ata bëhen dëshmitarë të dhunës.

Kjo e fundit i referohet dhunuesit dhe jo viktimës. 10 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Cilat marrëdhënie familjare përfshihen në ligj?

6LSDVOLJMLWSMHVsWDUsWHIDPLOMHVSsUNX¿]RKHQVL ‡ bashkëshorti/ja ose bashkëjetuesi/ja ose ish-bashkëshorti/ ja ose ish bashkëjetuesi/ja; ‡ vëllezërit, motrat, gjinia në vijë të drejtë, përfshirë prindërit adoptues dhe fëmijët e adoptuar; ‡ bashkëshorti/ja ose bashkëjetuesi/ja i/e personave të para- shikuar në pikën e dytë); ‡ gjinia në vijë të drejtë, përfshirë edhe prindërit edhe fëmijët e adoptuar të bashkëshortit/es ose bashkëjetuesit/es; ‡ vëllezërit dhe motrat e bashkëshortit/es nëse kanë bashkë- jetuar gjatë 3 (tre) muajve të fundit; ‡ fëmijët e bashkëshortit/es ose bashkëjetuesit/es (neni 3, pika 3).

A ka më shumë se një lloj urdhër mbrojtjeje?

Ka dy lloje urdhrash mbrojtjeje:

Urdhër mbrojtjeje (nenet 10, 17). Urdhri i mbrojtjes është një urdhër që lëshohet me vendim gjykate dhe përcakton disa masa mbrojtjeje për viktimën e dhunës në familje. Ky lëshohet pas një seance dhe pasi vërtetohet se (a) ekzistojnë dyshime të arsyeshme për të besuar se dhunuesi mund të kryejë ndonjë akt të dhunës në familje; (b) lëshimi i urdhrit të mbrojtjes është i nevojshëm për të mbrojtur sigurinë, shëndetin, mirëqenien e viktimës.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 11

Urdhër i menjëhershëm mbrojtjeje (nenet 18, 19). Urdhri i menjëhershëm i mbrojtjes është një urdhër gjykate i lëshuar përkohësisht, i vlefshëm deri në lëshimin e një urdhri mbrojtjeje të rregullt. Ai lëshohet në të njëjtat kushte, vetëm se gjykata ka 48 orë në dispozicion për të marrë një vendim pas parashtrimit të kërkesës. Ligji parashikon se duhet përcaktuar një datë për vërtetimin e urdhrit, e cila është brenda 20 ditëve prej lëshimit të tij. Dhunuesi ka vetëm 5 ditë kohë për ta ankimuar vendimin.

Kush mund të kërkojë një urdhër mbrojtjeje?

‡ Kërkesën për urdhër mbrojtjeje mund ta paraqesin: - vetë viktima; - përfaqësuesi ligjor ose avokati i viktimës; - policia/prokuroria (neni 13, pika 1).

‡ Kërkesën për urdhër mbrojtjeje të një të mituri mund ta paraqesin: - prindi ose kujdestari i të miturit; - përfaqësuesi ligjor ose avokati i të miturit; - të afërmit e të miturit; - përfaqësuesit e zyrës së shërbimeve sociale pranë bash- kisë ose komunës, ku ka banimin e përhershëm apo të përkohshëm i mituri, që kanë dijeni për ushtrimin e dhunës; - qendrat dhe shërbimet për mbrojtjen dhe rehabilitimin e viktimave të dhunës në familje, të njohura/licencuara nga Ministria e Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Barabarta (neni 13, pika 2). 12 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

‡ Kërkesën për urdhër të menjëhershëm mbrojtjeje mund ta paraqesin: - vetë viktima; - përfaqësuesi ligjor ose avokati i viktimës; - policia/prokuroria; - personi me të cilin viktima ka marrëdhënie familjare; - përfaqësuesit e zyrës së shërbimeve sociale pranë bash- kisë ose komunës, ku ka banimin e përhershëm apo të përkohshëm viktima, që kanë dijeni për ushtrimin e dhunës; - qendrat dhe shërbimet për mbrojtjen dhe rehabilitimin e viktimave të dhunës në familje, të njohura/licencuara pranë Ministrisë së Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Barabarta (neni 13, pika 3).

Çdo person që është dëshmitar i dhunës në familje mund t’u drejtohet me anë të një kërkese autoriteteve të mësipërme për të ndërmarrë masat e nevojshme (neni 9).

Funksionet e prokurorit parashikohen në nenin 24 të Kodit të Procedurës Penale (KPrP) dhe nuk e përmbajnë këtë lloj ndërhyrjeje. Megjithatë, sipas nenit 59, pika 2 të KPrP-së pro- kurorët marrin pjesë në gjykimin e çështjeve me të dëmtuar akuzues dhe janë të pranishëm në çështje familjare, kështu që ky ligj do të jetë një autorizim i mjaftueshëm për praninë e tyre, nëse kjo prani është e nevojshme. Momenti i vetëm kur prokurorët kanë të ngjarë të bëjnë një kërkesë-padi është kur ata tashmë merren me një çështje dhe janë duke e ndjekur atë nga afër, p.sh., kur ata merren me një çështje penale, e cila ka të bëjë me këtë familje.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 13

Kush mund t’i lëshojë urdhrat e mbrojtjes?

Gjykatat që mund të lëshojnë një urdhër mbrojtjeje janë gjykatat civile, seksioni familjar (neni 12).

Neni 349 i Kodit të Procedurës Civile (KPrC) parashikon kom- petencat e gjyqtarëve në rastet e mosmarrëveshjeve familjare, të cilat janë aq të gjera sa mund të përfshijnë edhe urdhrat e mbrojtjes, meqënëse ato lidhen me pronën dhe kujdestarinë. Neni 138 i Kodit të Familjes lejon bashkimin e kërkimeve të tjera dhe neni 139 lejon marrjen e masave të përkohshme. Ajo që ka më tepër rëndësi është se edhe nëse nuk ka kërkesë-padi për urdhër mbrojtjeje, gjykata ka detyrimin që rrjedh nga neni 2 i Kodit të Familjes të kërkojë marrjen e masave për të parandaluar dëmtimin e fëmijëve. Disa gjyqtarë gjykojnë se ky nen nuk zbatohet më që nga miratimi i Kodit të Familjes. Megjithatë, Kodi i Familjes nuk trajton procedurën, juridiksionin apo autoritetin gjyqësor.

Neni 62 i Kodit të Familjes “Masat kundër dhunës” thotë:

Bashkëshorti ndaj të cilit ushtrohet dhunë, ka të drejtë t’i drejtohet gjykatës me kërkesë për vendosjen si masë urgjente largimin e bashkëshortit, që ushtron dhunë, nga banesa bashkëshortore.

Pra, gjykata duhet t’i sugjerojë viktimës që ajo të kërkojë një urdhër mbrojtjeje ose, për t’i kursyer kohë gjykatës, thjesht të lëshojë një urdhër në bazë të detyrimeve të parashikuara në nenet 2 dhe 62 të Kodit të Familjes. 14 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Në rastet kur kërkohet ndihmë e menjëhershme, kërkesa mund të plotësohet pranë komisariatit më të afërt të policisë (neni 14, pika 2). Kjo procedurë duhet të përdoret vetëm kur gjykata nuk është e disponueshme apo është shumë larg. Policia duhet të veprojë në përputhje me nenet 104-108 të ligjit nr. 9749, datë 4 qershor 2007, “Për policinë e shtetit”. Neni 104 e lejon policinë të urdhërojë një person të largohet nga vendndodhja ose ta ndalojë atë të hyjë në një ambient, nëse ai paraqet kërcënim apo shqetësim. Neni 106 lejon policinë të marrë masa mbrojtëse nëse një person paraqet kërcënim për sigurinë e tij ose të personave të tjerë. Armët mund të bllokohen ose sekuestrohen në përputhje me nenin 108 (shih shtojcën B).

Cilat janë afatet kohore për lëshimin e një urdhri mbrojtjeje?

Kërkesë-padia për urdhër mbrojtjeje mund të paraqitet në çdo kohë (neni 14, pika 2). Gjykata vendos shqyrtimin e kërkesës për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes brenda 15 ditësh pas pranimit të kërkesës (neni 16). Gjykata vendos në lidhje me kërkesën për mbrojtje të menjëhershme brenda 48 orësh pas parashtrimit të kërkesës (neni 18). Zhvillimi i çdo lloj procesi tjetër gjyqësor nuk ndikon në vendimin për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes (neni 17, pika 2).

Çfarë lloje urdhrash mund të lëshohen?

Më poshtë jepen llojet e masave mbrojtëse që mund të lëshohen për të mbrojtur viktimën/at (neni 10):

1. Mbrojtja ndaj dhunës në familje në zbatim të këtij ligji do të sigurohet me këto mënyra:  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 15

a) duke urdhëruar menjëherë të paditurin (dhunuesin) që të mos kryejë ose të mos kërcënojë se do të kryejë vepër të dhunës në familje ndaj paditësit (viktimës) apo pjesëtarëve të tjerë të familjes së viktimës, siç përcaktohet në nenin 3 pika 3 të këtij ligji apo siç emërtohet në urdhër; b) duke urdhëruar menjëherë të paditurin (dhunuesin) që të mos cenojë, ngacmojë, kontaktojë apo të komunikojë drejtpërdrejt ose tërthorazi me viktimën apo pjesëtarë të familjes së viktimës, siç përcaktohet në nenin 3 pika 3 të këtij ligji apo siç emërtohet në urdhër; c) duke larguar menjëherë të paditurin (dhunuesin) nga banesa për një afat kohor të caktuar me urdhër të gjykatës dhe të mos e lejojë të rihyjë në banesë pa autorizimin e gjykatës; ç) duke ndaluar menjëherë të paditurin (dhunuesin) që t’i afrohet përtej një distance të caktuar viktimës apo pjesëtarëve të familjes së viktimës, siç përcaktohet në nenin 3 pika 3 të këtij ligji apo siç emërtohet në urdhër; d) duke ndaluar menjëherë të paditurin (dhunuesin) që t’u afrohet shtëpisë, vendit të punës, banesës së familjes së origjinës apo banesës së çiftit të ardhshëm apo të personave të tjerë dhe për më tepër shkollës së fëmijëve, ose vendeve të cilat frekuentohen më tepër nga viktima, me përjashtim të rasteve kur frekuentimi bëhet për arsye pune; dh) duke vendosur menjëherë viktimën dhe të miturit në strehime të përkohshme duke mbajtur parasysh në çdo rast interesin më të lartë, atë të të miturit; H  GXNHNX¿]XDURVHGXNHQGDOXDUWsSDGLWXULQ GKXQXHVLQ  të takohet me fëmijën e viktimës, sipas kushteve të cilat mund të jenë të përshtatshme; ë) duke i ndaluar të paditurit (dhunuesit) hyrjen ose qëndrimin në banesën e përkohshme a të përhershme të 16 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

viktimës, ose në ndonjë pjesë të saj, pavarësisht nga të drejtat e pronësisë apo të zotërimit të dhunuesit; f) duke urdhëruar një person të autorizuar nga gjykata (punonjës i rendit ose përmbarues gjyqësor) që të shoqërojë viktimën ose të paditurin (dhunuesin) deri në banesën e viktimës dhe të mbikëqyrë largimin e pasurisë personale; J  GXNHXUGKsUXDURUJDQHW]EDWXHVHWsOLJMLWTsWsNRQ¿VNRMQs çdo armë që i përket dhunuesit gjatë kontrollit të kryer apo të urdhërojë dhunuesin për të dorëzuar çdo armë që i përket atij; gj) duke urdhëruar të paditurin (dhunuesin) që të lejojë viktimën të zotërojë banesën të cilën e përdorin së bashku viktima dhe dhunuesi ose ndonjë pjesë të saj; h) duke urdhëruar të paditurin (dhunuesin) që të paguajë qeranë e banesës së përhershme apo të përkohshme të viktimës si dhe detyrimin ushqimor për viktimën, fëmijët apo pjesëtarë të tjerë të familjes që ka në ngarkim; i) për sa kohë urdhri mbrojtës është në fuqi, trajtimi i pasurisë kryhet në përputhje me Kodin e Familjes, nenet 57, 58 dhe 60; j) duke i kaluar viktimës të drejtën e kujdestarisë së përkohshme mbi fëmijët dhe duke i hequr përkohësisht përgjegjësinë prindërore të paditurit (dhunuesit) (kjo duhet krahasuar me kujdes me dispozitat e Kodit të Familjes- kjo diskutohet edhe më poshtë); k) duke vendosur dhe duke urdhëruar sipas rastit (në kompetencë të gjykatës) ndërhyrjen e shërbimeve sociale, publike apo private pranë vendbanimit të viktimës apo pranë organizatave që kanë si qëllim mbështetjen dhe pritjen e personave të dhunuar në familje (kjo nuk duhet bërë kurrë pa pëlqimin e viktimës, sepse shpesh është e rrezikshme);  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 17

l) duke urdhëruar të paditurin (dhunuesin) që të bëjë një pagesë periodike në favor të personave bashkëjetues, të cilët për efekt të masës së mësipërme, mbeten të privuar nga mjetet e jetesës. Për të siguruar pagesën gjykata mund të vendosë që shuma të derdhet nga punëdhënësi L GKXQXHVLW  Qs IDYRU Ws SsU¿WXHVLW 1Ms YHQGLP L WLOOs përbën titull ekzekutiv; ll) duke përfshirë viktimën e dhunës në familje në programe rehabilitimi; m) duke urdhëruar të paditurin (dhunuesin) të marrë pjesë në programe rehabilitimi; nëse i padituri urdhërohet të shkojë në një program rehabitimi, përgjegjësve të programit u kërkohet të raportojnë çdo javë në gjykatë nëse dhunuesi e ndjek apo merr pjesë në të. Nëse i padituri (dhunuesi) nuk merr pjesë, atëherë, me kërkesë të subjekteve të parashikuara nga neni 13 i këtij ligji, gjykata e thërret këtë përpara saj dhe zbaton dispozitat përkatëse të KP-së, për pengimin e ekzekutimit të vendimeve të gjykatës. 2. Në urdhrin e mbrojtjes, të lëshuar me vendim gjykate, mund të parashikohen disa nga masat mbrojtëse të parashikuara në SDUDJUD¿QHSDUs 3. Në urdhrin e menjëhershëm të mbrojtjes, të lëshuar me vendim gjykate, mund të parashikohen disa nga masat e parashikuara në shkronjat “a” deri “g” të këtij neni. 4. Në rastin e zbatimit të shkronjës “g” të këtj neni, gjykata mban parasysh: D  QsVH DUPD sVKWs NRQ¿VNXDU DMR PXQG Ws NWKHKHW YHWsP pas mbarimit të urdhrit të mbrojtjes dhe marrjes së një urdhri nga gjykata; E  QsVHDUPDsVKWsNRQ¿VNXDUGKHSHUVRQLNDQMsDXWRUL]LP për armëmbajtje me leje, gjykata njofton autoritetin përkatës administrativ, ose pezullon lejen e armës derisa të mbarojë urdhri mbrojtës. 18 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Gjykata duhet të tregohet e kujdesshme që të mos japë zgjidhje që nuk ekzistojnë, p.sh., pjesëmarrje në një program rehabilitimi. Gjyqtarët duhet të mbahen të informuar për shërbimet që ekzistojnë në komunitet në mënyrë që të lëshojnë urdhra të përshtatshëm. Nëse i padituri urdhërohet nga gjykata të ndjekë një program rehabilitimi, programi duhet të plotësojë disa kërkesa (Shih faqet 37-41). Ndërmjetësimi është një masë krejtësisht e SDSsUVKWDWVKPHGXNHTHQsVHDLPXQGWsMHWsH¿NDVYHWsPQsVH kryhet vullnetarisht. Po kështu, pajtimi dhe ballafaqimi (nenet 158/b dhe 240 të KPrC-së) janë të papërshtatshëm në çështjet e dhunës në familje.

Gjyqtarët duhet të tregohen të kujdesshëm që të mos urdhërojnë ]JMLGKMH Ts QXN MDQs H¿NDVH VL SVK WUDMWLP SsU DEX]LP PH alkoolin apo drogat. Këto nuk janë shkaqet e dhunës në familje dhe, si rrjedhojë, nuk janë as zgjidhja e saj. (Shih më poshtë faqen 41, ku diskutohen qasjet e ndryshme për trajtimin e dhunuesit).

Nëse i padituri lejohet të shkojë në banesë dhe të mbledhë sendet e tij, ai duhet të shoqërohet nga një punonjës policie ose SXQRQMsVL]\UsVVsSsUPEDULPLW )RUPXOLPLVSHFL¿NLNsW\UH urdhrave jepet në shtojcën C)

Nëse është duke u kryer shkurorëzimi apo janë lëshuar urdhrat e përkohshëm, urdhrat duhet të jenë të pajtueshëm. Por në rast se ka ndryshime ndërmjet dy urdhrave, meqënëse urdhri i mbrojtjes lidhet me sigurinë e viktimave të dhunës, ai ka përparësi mbi urdhrat e gjykatës të cilat lëshohen në bazë të Kodit të Familjes. Palët duhet të paraqiten në gjykatë për të zgjidhur kontradiktat ndërmjet këtyre vendimeve. Por deri atëherë, urdhri i mbrojtjes ka përparësi (neni 17, pika 2).  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 19

Nëse janë sekuestruar, policia do t’i kthejë ato vetëm pasi të ketë përfunduar afati i urdhrit të mbrojtjes dhe pasi të ketë marrë një urdhër nga gjykata ku thuhet se armët duhet të kthehen. Pasi të sekuestrojë armën, gjykata duhet të pezullojë ose anullojë lejen për mbajtjen e armës deri në përfundimin e afatit të urdhrit të mbrojtjes ose deri në një vendim të dytë. Nëse personi është ushtarak ose punonjës policie duhet të njoftohet autoriteti administrativ, i cili duhet të ndërmarrë masa të mëtejshme.

Çfarë duhet të përmbajë kërkesë-padia?

Kërkesë-padia duhet të përmbajë elementët e nenit 154 të KPrC-së si dhe informacion shtesë për lidhjen mes viktimës dhe dhunuesit. Ajo duhet të përmbajë faktet, arsyen pse kërkuesi ka frikë për mirëqënien e tij, cilat masa mbrojtëse kërkohen dhe ¿UPsQHNsUNXHVLW QHQL 

Ku paraqitet kërkesë-padia?

Kërkesë-padia mund të paraqitet në çdo kohë në gjykatat e rrethit (seksioni familjar, aty ku ka një të tillë). Në rastet kur kërkohet ndihmë e menjëhershme, kërkesa mund të plotësohet pranë komisariatit më të afërt të policisë (neni 14, pika 2) dhe policia duhet të veprojë sipas ligjit nr. 9749, datë 4 qershor 2007, “Për policinë e shtetit”.

Për hartimin e kërkesë-padisë dhe paraqitjen e saj në gjykatë kërkuesi asistohet nga një avokat falas (neni 14, pika 3). Por nëse nuk e ka një të tillë, kërkuesi mund të plotësojë një formular kërkese të gatshëm ose ta shkruajë me dorë atë (Shtojca Ç). Kërkuesi nuk duhet të paguajë taksat e gjykatës për të paraqitur 20 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

kërkesën. Punonjësit e gjykatës duhen udhëzuar saktë se ata duhet ta pranojnë kërkesën pa pagesë paraprake. Nëse kërkesa pranohet nga gjykata, tarifat mund t’i ngarkohen palës që ka ushtruar dhunë. Nëse kërkesa refuzohet, tarifat mund t’i ngarkohen kërkuesit (neni 14, pika 4).

Kur do të zhvillohet seanca?

Për lëshimin e një urdhri të zakonshëm mbrojtjeje, gjykata duhet të caktojë një seancë brenda 15 ditësh (neni 16).

Për një urdhër të menjëhershëm mbrojtjeje, gjykata duhet të marrë vendim brenda 48 orëve (neni 18). Mosfunksionimi i sistemit postar nuk është një arsye e mjaftueshme për të shtyrë seancën. Kërkohet vetëm që procedura e thirrjes të kryhet, dhe jo që i padituri të paraqitet. Nëse i padituri nuk është dakord me urdhrin, ai ka mundësi të bëjë ankim.

Cilat prova mund të pranohen në gjykatë?

Prova të nevojshme mund të jenë: dëshmi, raporte të policisë, raport mjekësor, akt-ekspertimi, ekzaminime dhe shpjegime/ pohime të palëve, dokumente të tjera të lëshuara nga punonjësit e zyrës së shërbimeve sociale pranë njësive vendore, dokumente të OsVKXDUDQJDSHUVRQDMXULGLNsVLSVKRUJDQL]DWDMR¿WLPSUXUsVH (OJF) të regjistruar sipas dispozitave në fuqi (neni 15).

Duhet përdorur Sistemi i Menaxhimit Total të Informacionit (TIMS) për të gjetur nëse është lëshuar një urdhër arresti për dhunuesin, nëse ai është dënuar më parë ose nëse janë lëshuar urdhra mbrojtjeje ndaj tij.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 21

Ruajtja e sekretit është mjaft e rëndësishme për një viktimë të dhunës. Shumë viktima nuk kërkojnë ndihmë pasi kanë frikë se gjithçka do të bëhet publike. Si rrjedhojë, duhen zbatuar me rreptësi dispozitat për ruajtjen e sekretit (nenet 59, 159, 282- 289 të KPrP-së dhe neni 235 i KPrC-së).

Gjykata duhet të tregojë shumë kujdes në caktimin e ekspertit në çështjet e dhunës në familje. Ka shumë pak punonjës socialë, psikologë dhe personel tjetër mjekësor që kanë njohuri për dhunën në familje. (Shih “Vlerësimin e Kapaciteteve të Punonjësve të Kujdesit Shëndetësor për të Trajtuar Problemet Gjinore”, Shoqata Kombëtare e Punonjësve Socialë, UNICEF, Tiranë, 2006). Neni 224/a i KPrC-së parashikon që eksperti të ketë njohuri të posaçme në fushat për të cilat thirret të dëshmojë (nenet 224/a - 224/ç i KPrC-së). Dhuna në familje është një fushë njohurish shumë e specializuar dhe gjykata duhet të sigurohet që eksperti të ketë përgatitjen dhe përvojën e specializuar në këtë fushë.

Kush mund të dëshmojë në seancë?

Gjatë shqyrtimit të kërkesës për urdhër mbrojtjeje, gjykata dëgjon me radhë personat në vijim:

‡ viktimën, përfaqësuesin ligjor apo avokatin e saj; ‡ dhunuesin, përfaqësuesin ligjor apo avokatin e tij; ‡ prokurorin, nëse ka bërë kërkesë; ‡ përfaqësuesit e zyrës së shërbimeve sociale pranë njësisë ku ka banim të përhershëm ose të përkohshëm personi i përmendur kur kërkuesi është nën 18 vjeç, nuk ka zotësi për të vepruar apo dhuna e ushtruar në familje ka ndikim mbi personat e lartpërmendur; 22 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

‡ punonjësit e qendrave shëndetësore apo të qendrave të rehabilitimit të cilët kanë asistuar viktimën pas ushtrimit të dhunës; ‡ dëshmitarët, të cilët gjykata i konsideron të domosdoshëm (nenet 16, 18).

Në bazë të nenit 235 të KPrC-së bashkëshortët ende të pandarë, fëmijët, prindërit dhe të afërmit e tjerë nuk mund të pyeten si dëshmitarë, me përjashtim të rastit kur çështja ka lidhje të drejtpërdrejtë me problemet familjare, si në rastin e dhunës në familje.

Po nëse seanca është për vërtetimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes?

Ndryshimi i vetëm është se në përfundim të seancës, gjykata vendos anullimin si dhe ndërprerjen e efekteve të urdhrit, pasi ai nuk arrin të provohet. Gjykata mund të lëshojë një urdhër mbrojtjeje dhe mund t’i ndryshojë kushtet e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes të lëshuar më parë (neni 20).

Kur duhet ta lëshojë gjykata urdhrin e mbrojtjes?

Gjykata lëshon urdhrin nëse vendos se ka të dhëna të mjaftueshme për të menduar se dhunuesi mund të kryejë një akt të dhunës në familje ose se lëshimi i urdhrit të mbrojtjes është i nevojshëm për garantimin e sigurisë, shëndetit ose mirëqenies së viktimës ose pjesëtarëve të tjerë të familjes. Urdhri lëshohet vetëm ndaj dhunuesit të përmendur në kërkesë-padi (neni 17, pika 1).  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 23

Pavarësisht prej ndonjë urdhri apo vendimi tjetër të nxjerrë nga gjykata apo ndonjë institucion tjetër, urdhri i mbrojtjes që përmban masat e mësipërme do të nxirret me vendim gjykate për rastet e parashikuara nga ky ligj (neni 11 dhe neni 17 pika 2).

Është përgjegjësi e gjykatës të sigurojë që personat të marrin dijeni për akte të dhunës në familje dhe që nuk veprojnë në zbatim të këtij ligji, ngarkohen me përgjegjësi administrative dhe/ose penale sipas nenit 248 ose 251 të KP-së (neni 8, pika 5).

Çfarë përmban vendimi?

Përveç sa përcaktohet në nenin 310 të KPrC-së, vendimi përmban edhe (neni 17, pika 3): a. masën e caktuar nga gjykata; b. kohëzgjatjen e masës, e cila nuk mund të jetë më e gjatë se 12 muaj, por me të drejtë shtyrjeje; c. një njoftim se shkelja e urdhrit të mbrojtjes, të lëshuar me vendim gjykate, përbën vepër penale në kuptim të nenit 320 të KP-së; ç. një njoftim për të drejtën e ankimit brenda 15 ditëve.

Vendimi për lëshimin e një urdhri të menjëhershëm mbrojtjeje përmban edhe (neni 19, pika 3): a. masën e caktuar nga gjykata; b. kohëzgjatjen e masës, e cila mbaron në momentin që ¿OORQ Ws ]EDWRKHW XUGKUL L PEURMWMHV L YHQGRVXU QJD gjykata; c. një njoftim se shkelja e urdhrit të mbrojtjes, të lëshuar me vendim gjykate, përbën vepër penale në kuptim të nenit 320 të KP-së; ç. njoftimin se koha e ankimimit të vendimit është 5 ditë; 24 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

d. datën e dëgjimit për vërtetimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes, e cila është brenda 20 ditëve prej lëshimit të tij me vendim gjykate.

A ka procedurë për ankimim, ndryshim apo ndërprerje?

Vendimi për urdhrin e mbrojtjes ankimohet brenda 15 ditësh (neni 17, pika 3 (ç)). Vendimi për urdhrin e menjëhershëm të mbrojtjes ankimohet brenda 5 ditësh (neni 19, pika 3 (ç)). Paraqitja e ankimit nuk e pezullon ekzekutimin e vendimit të gjykatës për lëshimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes apo të urdhrit të mbrojtjes (neni 21, pika 3).

Mënyra e vetme për të ndryshuar apo ndërprerë urdhrin është paraqitja e një ankimi. Sjellja e palëve apo ndonjë marrëveshje ndërmjet tyre nuk mund ta ndryshojë urdhrin e gjykatës. Nëse rrethanat ndryshojnë rrënjësisht, viktima, përfaqësuesi i saj ose prokurori që bën kërkesë, mund të paraqesë një kërkesë për ndërprerjen ose ndryshimin e urdhrit (neni 22). Kërkesa shqyrtohet njësoj si urdhri i mbrojtjes me seancë, prova dhe dëshmi (neni 22, pika 5). Parashtrimi i ankimit nuk e pezullon urdhrin e mbrojtjes, i cili mbetet në fuqi (neni 22, pika 3). Pas seancës, gjykata mund ta lërë urdhrin e mbrojtjes në fuqi, ta ndryshojë nëse rrethanat kanë ndryshuar rrënjësisht, ose ta ndërpresë nëse masat e mbrojtjes që parashikon ligji nuk nevojiten për shkak të ndryshimit rrënjësor të rrethanave. Gjykata duhet të tregojë mjaft kujdes kur është paditësi që kërkon ndryshimin apo ndërprerjen e një urdhri pasi mund të jetë dhunuesi, i cili e kanos viktimën për ta tërhequr urdhrin. Në rast se kërkesë-padia është ngritur nga policia ose prokuroria, vullneti i viktimës për t’u tërhequr nuk ka efekt (neni 13, pika 4 dhe neni 16, pika 3).  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 25

Urdhri i mbrojtjes ndërpritet automatikisht në ditën e përfundimit të efekteve të tij, nëse viktima nuk kërkon vazhdimin e tij 15 ditë para përfundimit të efekteve të vendimit (neni 22, pika 4). Më pas gjykata vendos mbi bazën e një kërkese të zhvillojë një seancë, të marrë prova dhe dëshmi. Pas seancës, gjykata mund të vendosë për QGsUSUHUMHQHXUGKULWQsGDWsQ¿OOHVWDUHRVHSsUYD]KGLPLQHWLMQsVH ka arsye për të besuar se dhunuesi mund të kryejë një akt të dhunës në familje dhe se urdhri është i nevojshëm për mbrojtjen e viktimës.

Kush njoftohet pasi lëshohet urdhri?

Urdhri i mbrojtjes i lëshuar me vendim gjykate hyn në fuqi menjëherë GKH ¿OORQ Ws ]EDWRKHW QGDM GKXQXHVLW SDYDUsVLVKW QsVH ND PDUUs dijeni ose jo. Urdhri i mbrojtjes i njoftohet menjëherë dhunuesit, i cili nuk ka qenë i pranishëm gjatë seancës gjyqësore (neni 17, pika 4-5 dhe neni 19, pika 4-5). Brenda 24 orëve, gjykata u dërgon kopje të urdhrit të mbrojtjes:

a. viktimës dhe personave të tjerë të shënuar në vendim; b. prokurorit, nëse ka bërë kërkesë; c. zyrës së shërbimeve sociale të njësive vendore, ku janë me banim të përhershëm apo të përkohshëm viktima dhe personat e tjerë të përmendur në vendim; ç. komisariatit të policisë në rajonin ku janë me banim të përhershëm apo të përkohshëm viktima dhe personat e tjerë të përmendur në vendim.

Kur hyn në fuqi urdhri?

Vendimi gjyqësor, i cili përmban urdhrin e mbrojtjes ose urdh- rin e menjëhershëm të mbrojtjes përbën titull ekzekutiv që në 26 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

momentin që shpallet dhe ekzekutohet menjëherë konform dispozitave të nenit 510 e vijues të KPrC-së (neni 23, pika 2). Gjykata duhet të lëshojë një urdhër ekzekutimi në përputhje me nenin 511 të KPrC-së në të njëjtën kohë që lëshon urdhrin e mbrojtjes për të lehtësuar zbatimin dhe për të kursyer kohë dhe energji për viktimën dhe gjykatën (neni 19, pika 6 dhe neni 23, pika 1 dhe 2).

Kush ka detyrimin për ta ekzekutuar urdhrin?

Urdhri duhet të ekzekutohet menjëherë nga përmbaruesit, ko- misariatet e policisë dhe dhunuesi (neni 23, pika 2, 3 dhe 5). Punonjësit socialë dhe efektivat e policisë marrin të gjitha masat për ekzekutimin e menjëhershëm dhe të vazhdueshëm të masave mbrojtëse të vendosura.

Informacioni që një urdhër mbrojtjeje është lëshuar duhet të hidhet në bazën e të dhënave të TIMS-it ose të hidhet në një sistem ekzistues të dhënash në mënyrë që efektivat e policisë, prokurorët dhe gjyqtarët të kenë dijeni për ekzistencën e urdhrit për të garantuar mbrojtjen e viktimës.

Çfarë ndodh nëse shkelet një urdhër mbrojtjeje?

Zyra e Përmbarimit do të kryejë ekzekutimin e detyruar të vendimit të gjykatës. Nëse dhunuesi nuk pranon të bindet vullnetarisht, autoritetet mund të kryejnë zbatimin/ekzekutimin e detyruar sipas QHQLWSDUDJUD¿Ws.3U&VsRVHQHQLWRVHDWs.3 së. Nëse dhunuesi nuk pranon ta zbatojë urdhrin, përmbaruesi mund të kërkojë caktimin e një gjobe prej 50,000 lekësh në bazë Ws QHQLW  SDUDJUD¿  Ws .3U&Vs 1sVH GKXQXHVL QGsUK\Q  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 27

apo pengon ekzekutimin e urdhrit, përmbaruesi ka detyrimin të njoftojë prokurorin, i cili mund të zbatojë nenin 320 ose 320/a të KP-së. Për më tepër, policia dhe prokurori mund të nisin procedim penal përsa u përket veprimeve apo mosveprimeve që përbëjnë vepra penale (neni 23, 24).

1sVHGKXQXHVLNDNU\HUQMsYHSsUSHQDOHMXVWL¿NLPLTsDLQXNLVKWH në gjendje të kontrollonte veprimet e tij nuk shërben gjithmonë si arsye për ta liruar atë nga përgjegjësia penale. Megjithatë, personi nuk përgjigjet penalisht nëse, në kohën e kryerjes së veprës penale, diagnostikohet me një çrregullim mendor, për shkak të të cilit nuk është në gjendje të kontrollojë veprimet apo mosveprimet e tij dhe as të kuptojë pasojat e tyre. Në këtë rast gjyqtari mund të urdhërojë dërgimin e tij në një spital psikiatrik. Në qoftë se çrregullimi mendor i diagnostikuar ka ulur ekuilibrin e tij mendor, duke mos e prishur tërësisht aftësinë mendore të dhunuesit, kjo rrethanë mbahet parasysh nga gjykata në caktimin e masës dhe llojit të dënimit (neni 17 i KP-së). Personi që ka kryer veprën penale në gjendje të dehur ose nën ndikimin e ndonjë droge nuk përjashtohet nga përgjegjësia (neni 18 i KP-së), por nëse dehja është shkaktuar në rrethana të rastit (që sigurisht ndodh shumë rrallë) ajo mbahet parasysh në zbutjen e dënimit. Nëse dehja është bërë me paramendim, kjo shërben si rrethanë rënduese. Dhuna në familje është një vepër e rëndë dhe duhet dënuar më ashpër. Kur vepra është kryer kundër fëmijëve, grave shtatzana ose personave që, për shkaqe të ndryshme, nuk mund të mbrohen (neni 50, gërma “e” i KP-së); ose kur vepra është NU\HUGXNHSsU¿WXDUQJDPDUUsGKsQLHWIDPLOMDUH QHQLJsUPD “g” i KP-së). 28 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Roli i veçantë i gjykatave për t’i dhënë fund dhunës në familje

Për një çështje të dhunës në familje, ka pak gjëra më të rëndësishme se mënyra si sillet gjykata gjatë zhvillimit të procedimit ligjor. Mënyra me të cilën sillet personeli i gjykatës dhe vetë gjykata, jep një mesazh të rëndësishëm për njohjen e rëndësisë së të gjitha aspekteve të dhunës në familje.

Dhënia e drejtimit

ÉVKWs WKHOEsVRUH Ts JM\TWDUsW GKH VWD¿ L W\UH W¶X MDSLQ GUHMWLP të gjitha procedimeve. Formularë për paraqitjen e kërkesës për urdhër mbrojtjeje dhe për urdhër të menjëhershëm mbrojtjeje janë hartuar dhe mund t’i gjeni bashkangjitur si shtojcat Ç-DH. Kuvendi e ka shprehur qartë në ligj se dëshiron procedura të shpejta, të pakushtueshme dhe të thjeshta për viktimat. Garantimi i formularëve është një mënyrë për ta zbatuar ligjin. Personeli i gjykatës duhet t’ua ofrojë këto formularë viktimave falas. Edhe pse personeli i gjykatës mund të mos ofrojë këshillim apo ndihmë ligjore, ai mund të japë këto formularë.

Çështjet duhen trajtuar dhe zgjidhur menjëherë. Vendimi për urdhrat e menjëhershëm të mbrojtjes duhet marrë brenda 48 orëve dhe për urdhrat e mbrojtjes brenda 15 ditëve. Në rastet e dhunës në familje vihet në rrezik jeta dhe siguria e njerëzve. Këto kërkesa duhen shqyrtuar menjëherë - prandaj edhe ligji i jep kërkuesit të drejtën për të paraqitur kërkesë në çdo kohë në gjykatë. Gjykata duhet ta shqyrtojë çështjen në mënyrë të thellë. Sjellja dhe qëndrimi i gjykatës dhe e personelit ndihmës duhet të pasqyrojë rëndësinë e situatës. Kujdes i duhet kushtuar ndarjes  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 29

¿]LNHWsSDOsYHGXNHSsUIVKLUsNsWXHGKHIDPLOMDUsWGKHPLTWs për të parandaluar shtrëngimet dhe kërcënimet.

Spektatorët dhe dëshmitarët

Ndodh që të dyja palët të shoqërohen nga dëshmitarë, miq dhe përkrahës. Shpesh këta persona janë drejtpërdrejt të interesuar apo të përfshirë në procedim. Shpesh dhunuesin e shoqëron një partner i ri. Ndërkohë, kërkuesi është shpesh i shoqëruar nga avokati që mbron të drejtat e viktimave. Duhen marrë masa për të vendosur rregulla bazë për sjelljen e të gjitha palëve. Gjykata mund të lërë jashtë dëshmitarët e ardhshëm, si dhe t’i ndalojë ata të komunikojnë me njëri-tjetrin (neni 237 i KPrC-së).

*M\NDWD NsVKLOORKHW Ts WD ¿OORMs VHDQFsQ GXNH GHNODUXDU VH shpërthime dhe shprehje të fytyrës apo gjeste të mosbesimit apo inatit si p.sh., kapsallitje sysh dhe psherëtima, nuk do të tolerohen. Nëse gjyqtari vëren një sjellje të tillë, ai do të ndërpresë seancën, do ta qortojë personin dhe ta njoftojë atë se në rast të përsëritjes së kësaj sjelljeje ai do të largohet nga salla e gjyqit (neni 178 i KPrC-së). Në rast se ndodh përsëri, këshillohet që gjyqtari ta largojë personin nga gjykata. Efekti ka mundësi të jetë i menjëhershëm.

Viktimat

Shpesh kërkuesi mbërrin në gjykatë së bashku me dhunuesin. Duhet treguar mjaft kujdes për të ndaluar që dhunuesi të ndikojë mbi apo të frikësojë kërkuesin. Zakonisht godinat e gjykatave janë të mbushura me njerëz dhe palët janë shpesh pranë njëra- tjetrës. Gjykata duhet të marrë masa për të ndarë palët sa më shumë të jetë e mundur dhe për të vendosur persona ndërmjet tyre, si p.sh., avokatët apo përmbaruesit. 30 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Gjykata duhet të ketë kujdes edhe për shikimet e zemëruara apo kërcënuese që dhunuesi mund t’i hedhë kërkuesit. Nëse gjyqtari vë re këtë lloj sjelljeje, ai duhet ta përmendë këtë me qëllim që të mbahet shënim, si dhe ta paralajmërojë dhunuesin të mos e përsërisë. Në të kundërt, ai do të ndëshkohet për thyerje të rregullit dhe të qetësisë në seancën gjyqësore (neni 178 i KPrC-së).

Shumë viktima të dhunës në familje hezitojnë të dëshmojnë kundër dhunuesve të tyre. Viktimat mund të hezitojnë për arsyet e mëposhtme:

‡ Viktima mund të jetë e pakënaqur me sistemin gjyqësor. Kjo mund të ndodhë pasi viktima nuk është e përgatitur për procedurat e ndërlikuara gjyqësore ose pasi puno- njësit e gjykatave e kanë bërë viktimën të ndihet për- gjegjëse për dhunën. ‡ Viktima mund t’i nënshtrohet kanosjes ose frikësimit nga dhunuesi. ‡ Siç ndodh edhe me Sindromën e Stokholmit, dhunuesi mund të jetë duke u sjellë mirë me viktimën në këtë moment. Duke shpresuar se kjo gjendje do të vazhdojë, viktima nuk pranon të marrë pjesë. ‡ Shumë viktima fajësojnë plotësisht apo pjesërisht veten për dhunën. ‡ Viktima mund të jetë duke e përdorur procesin si një përpjekje tjetër për ta bindur dhunuesin të ndalë dhunën. Studimet tregojnë se viktimat provojnë metoda të ndryshme për të ndalur dhunën. ‡ Edhe kur gratë viktima dëshmojnë, fjalët e tyre shpesh nuk besohen. Shumë studime në të gjithë botën tregojnë se gjyqtarët nuk e marrin parasysh dëshminë e gruas për dhunën. ‡ Përgjithësisht, viktima dhe dhunuesi janë dëshmitarët e  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 31

vetëm okularë. Por gjykata e di se dëshmia e dëshmitarëve okularë nuk është e besueshme. Kjo është edhe arsyeja se përse në juridiksionet moderne i vihet shumë më tepër rëndësi llojeve të tjera të provave. ‡ Urdhrat e mbrojtjes janë vendime të gjykatës ndaj dhu- nuesit për sjellje që nuk lejohen. Si të tilla, ato nuk mund të ndryshohen me marrëveshje mes palëve apo të ndryshohen nga vetëm njëra prej palëve. Për më tepër, në urdhër nuk trajtohet viktima, pasi ajo nuk është personi që ka kryer veprimin e ndaluar (neni 17). ‡ Hetimet në rastet e dhunës në familje kërkojnë po aq prova sa ato të çështjeve të tjera. Gjykata thjesht duhet të kuptojë dinamikën e dhunës në familje dhe të njohë ligjet, ashtu si për çdo çështje tjetër. Vdekshmëria është mjaft e lartë në çështjet e dhunës në familje dhe veprimet e menjëhershme të gjykatës janë shumë të rëndësishme për të parandaluar krime më të rënda.

Çështjet etike

Edhe pse gjyqtari duhet të mbajë gjithmonë një rol të paanshëm për pozicionin e tij, kjo nuk e ndalon atë të kujdeset për sigurinë e të gjithë personave. Po kështu, gjyqtarët kanë detyrimin për të njohur dhe kuptuar dinamikën dhe ligjet që lidhen me dhunën në familje, ashtu si njohin edhe ligjet e tjera.

Siguria në gjykatë

Gjykata duhet të marrë të gjitha masat për të minimizuar kon- taktet ndërmjet paditësit dhe të paditurit. Kur përfundon seanca, i padituri duhet mbajtur në sallën e gjyqit për 15 minuta, ndërkohë që paditësi shoqërohet nga një punonjës policie jashtë sallës së gjyqit, deri tek mjeti i transportit. 32 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Në çdo kohë, gjykata ka detyrimin të garantojë sigurinë për punonjësit e gjykatës dhe qytetarët. Një nëpunës gjyqësor mund të jetë i pranishëm gjatë gjithë seancës. Viktima ka të drejtë të trajtohet me drejtësi, respekt, dinjitet dhe pa u kanosur, ngacmuar apo abuzuar gjatë gjithë procedimeve.

Si mund të ndihmojnë gjyqtarët

Sjellja e gjyqtarit shpreh shqetësim për rrethanat e viktimave dhe për ngjarjet që po zhvillohen. Gjyqtari duhet të kuptojë se viktima mund të ndihet e dërrmuar nga procesi dhe mund të mos jetë në gjendje t’i ndjekë të gjithë hapat e nevojshëm. Me qëllim që të ushtrojë drejt funksionet e tij, gjyqtari duhet të mbajë parasysh ç’shkruhet më poshtë:

‡ *M\TWDULGXKHWWsGsJMRMsPHNXMGHV

‡ +DSLLSDUsGUHMWQGsUSUHUMHVVsGKXQsVsVKWsLGHQWL¿NLPL i saj. Mohimi, arsyetimet dhe nënvleftësimi janë metoda të cilat viktima dhe personat afër saj i përdorin shpesh, për t’i bërë ballë situatës. Gjykata duhet të marrë të gjitha masat e nevojshme për të ndihmuar viktimën të ndihet e sigurt.

‡ 9LNWLPD GXKHW W¶L EHVRMs JM\TWDULW 1Ms SUHM HIHNWHYH të dhunës është se ajo shkatërron aq shumë ndjenjën e besimit tek viktima saqë ajo nuk mund të besojë më te askush. Një gabim në gjykim mund të jetë një gabim vdekjeprurës për viktimën. Gjykata duhet të mbajë një qëndrim aktiv në mënyrë që viktima të ketë besim tek gjykata dhe tek procesi. Nëse viktima nuk ka avokat, duhet t’i cakohet një nga gjykata (neni 14(3)).  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 33

‡ 1GsUNRKsTsYLNWLPDPXQGW¶LNXSWRMsosVKWMHWOLJMRUHDMR mund të jetë duke përjetuar një gjendje të atillë emocionale, e cila e pengon të kuptojë mundësitë e saj. Gjyqtari duhet t’i shpjegojë me kujdes mundësitë dhe të sigurohet që viktima i kupton ato.

‡ 9LNWLPD PXQG Ws PRV GsVKLURMs Ws NULMRMs SUREOHPH GKH mund të shfaqet shumë e kënaqur edhe kur nuk është dakord. *M\TWDULGXKHWWsJMHMsNRKsSsUWsS\HWXUSsUGHWDMHVSHFL¿NH Viktima mund të jetë e prirur që, për shkak të frikës së dhunës së mëtejshme, të pranojë përgjegjësi në lidhje me ato për të cilat nuk ka faj. Shpesh, viktima mund të pranojë që të mbahen shënim pasaktësi, për të njëjtat arsye. Gjyqtari duhet të sigurohet se ato që po mbahen shënim janë të qarta dhe të plota. Viktima duhet të jetë në gjendje të kundërshtojë pa frikë dhe, nëse është e nevojshme, pa praninë e dhunuesit.

‡ 6DOODHJM\TLWGXKHWWsMHWsH]KYHVKXUQJDNDQRVMHWÉVKWs e lehtë të harrohet se viktima mund të jetë përballur me kërcënime për vite me rradhë. Gjykata duhet të krijojë një atmosferë në sallë që tregon se s’ka absolutisht tolerancë për dhunën në familje. Gjyqtari mund t’i udhëzojë pu- nonjësit e ruajtjes së sigurisë të mos lejojnë biseda me zë të lartë apo sjellje kërcënuese gjatë pushimeve të seancës. Nuk duhet të lejohen komente për viktimën apo shaka. Nëse kjo do të lejohej, do të jepej një mesazh mosbesimi dhe do të tregonte se dhunuesi gëzon imunitet nga autoriteti i gjykatës (neni 178 i KPrC-së).

Ruajtja e sekretit

dsVKWMD H Ws GUHMWDYH GKH GHW\UDYH Ws VWD¿W Ws QMs SURJUDPL Ws dhunës në familje si dhe atij mjekësor, që mund të ketë trajtuar një 34 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

viktimë të dhunës në familje, është ngritur shpesh në vendet e tjera. Dispozitat për ruajtjen e sekretit gjenden në nenet 59, 159, 282- 284 të KPrP-së dhe nenit 235 të KPrC-së. Ruajtja e sekretit është shumë e rëndësishme për viktimën. Veçanërisht ruajtje e sekretit për adresën e saj të re apo adresa e personave që e ndihmojnë, duke qenë se këta të fundit vihen në shinjestër nga dhunuesi, me qëllimin për ta penguar viktimën të shfrytëzojë mundësitë e saj.

Praktikat më të mira për të ndaluar dhunën në familje

Dhuna në familje është një sjellje që mësohet nëpërmjet vëzh- gimeve, përvojës, përsëritjeve, kulturës, familjes dhe komunitetit. Ajo shkaktohet rrallë nga gjenetika, abuzimi me drogat, sëmundjet apo problemet në marrëdhënie. Shumë dhunues besojnë se ata kanë të drejtë për të vendosur dhe për të imponuar rregulla. Shumë viktima vlerësojnë cilat rregulla të respektojnë, nisur nga niveli i rrezikut, ndërhyrjet e mundshme dhe mundësia e ndëshkimit të dhunuesve të tyre.

Dhuna në familje ka të bëjë me pushtetin dhe kontrollin. Dhuna është një zgjedhje, jo një sjellje “jashtë kontrolli”. Ndërprerja e dhunës kërkon një reagim të ri që merr në konsideratë dinamikën unike të dhunës në familje. Efektet që ajo jep zakonisht tek viktimat janë vetëbesim i ulët, vetëfajësim, stres, fajësim, vetë- mjekim nëpërmjet alkoolit apo drogave, ide për vetëvrasje, izolim nga familja dhe miqtë, nënvleftësim apo arsyetim i dhunës dhe kryesisht frikë. Sjelljet e zakonshme të dhunuesit përfshijnë: përpjekje të vazhdueshme për të kontrolluar viktimën, nënvleftësim të dhunës, mohim të veprimeve, fajësim të viktimës, vetëvlerësim të ulët, xhelozi dhe ndjenjë pronësie, kërcënime, varësi nga viktima, shfaqje të pranueshme madje edhe të pëlqyeshme në publik, por një sjellje krejtësisht e ndryshme në shtëpi, abuzim me drogat, premtime se nuk do të  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 35

ndodhë më kurrë dhe shprehje të një keqardhjeje që nuk e ndien në të vërtetë.

Qëllimet për të cilat lëshohet urdhri i mbrojtjes janë:

‡ SsUWsQGsUSUHUsGKXQsQGKHSsUWsPEURMWXUYLNWLPDW ‡ SsUW¶LYsQsGKXQXHVLWSsUSDUDSsUJMHJMsVLVs ‡ SsUWsQGU\VKXDUVMHOOMHQHGKXQXHVLW ‡ SsU Ws NULMXDU SDVRMD SsU VKNHOMHQ H YHQGLPHYH Ws JM\ katës; ‡ SsUWDEsUsWsTDUWsVHGKXQDQsIDPLOMHQXNWROHURKHWQJD shoqëria; ‡ SsUWsSDUDQGDOXDUGKXQsQQsEUH]DWHDUGKVKsP

Përgjegjësia e të paditurit

Siç u përmend më sipër, gjykata mund të përdorë nenin 606, pika 3 e KPrC-së, nenin 320 të KP-së si dhe shkelje të tjera të parashikuara nga dispozita penale, shkelje këto të cilat mund të kenë ndodhur kur urdhri i mbrojtjes është thyer, me qëllim që dhunuesi të mbajë përgjegjësinë e tij. Meqënëse ky është një krim i kryer në familje, dënimi duhet të jetë më i rëndë, siç parashikohet në nenin 50 të KP-së.

Për të përcaktuar metodat e duhura me qëllim që dhunuesi të mbajë përgjigjësi dhe të ndryshojë sjelljen e tij, gjykatave mund t’u duhet të njihen me disa fakte, të cilat renditen si më poshtë:

‡ Precendetët penalë të dhunuesit. Kjo e dhënë gjendet në- përmjet sistemit TIMS, kur ai të bëhet funksional në të gjitha qarqet. ‡ Ndikimi i dhunës tek viktima dhe dëshirat e viktimës. ‡ Historiku i sjelljes abuzive. 36 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

‡ Kontrolle për drogë, alkool dhe gjendjen e shëndetit men- dor. ‡ Kontakte të shkuara të familjes me gjykatën. ‡ Informacion për fëmijët, të moshuarit dhe personat me aftësi WsNX¿]XDUDTsMHWRMQsQsWsQMsMWsQEDQHVs ‡ Vlerësimi i rrezikut për jetën. Për të parashikuar rrezik- shmërinë kanë qenë të dobishëm këta faktorë: - A po përpiqet viktima për të ndarë apo shkurorëzuar dhunuesin? Nëse po, kjo e rrit rrezikun. - Përdorimi i drogës apo alkoolit nuk shkakton dhunë, por shpesh rrit shkallën e dhunës dhe si rrjedhim, lëndimet ndaj viktimës. - Depresioni po kështu nuk shkakton dhunë, por mund të rrisë shkallën e saj. - Mundësia për të përdorur armë, veçanërisht armë zjarri, është shumë e rrezikshme. - Ndjekja është simptomë e obsesionit. - =HPsULPLSsUGRUHWVLDUV\HSsUWsMXVWL¿NXDUVMHOOMHQ - Obsesioni - Nëse nuk të kam unë, s’do të të ketë askush tjetër. - Kërcënimet për vrasje apo vetëvrasje duhen marrë se- riozisht. - Mundësia për të takuar lehtë viktimat apo fëmijët - shpesh me rastin e vizitave të autorizuara nga gjykata. - Historiku i dhunës në familje - duke përfshirë dhunën ndaj kafshëve. - Izolim i cili ka ardhur duke u rritur. - Dhuna seksuale - shpesh i paraprin vrasjes. - Përshkallëzim i ndonjërës prej sjelljeve të mësipërme.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 37

Programet e rehabilitimit të dhunuesit

(N]LVWRMQs SURJUDPH Ws OORMHYH Ws QGU\VKPH PH ¿OR]R¿ GKH praktika mjaft të ndryshme. Siguria e viktimës duhet të jetë shqetësimi kryesor dhe përgjegjësia e dhunuesit duhet të jetë në vend të dytë. Për ta bërë çështjen të qartë, duhet të theksohet se pjesa më e madhe e rasteve të dhunës në familje kryhet nga dhunues meshkuj ndaj viktimave femra. Në të gjithë botën, rreth 95% e dhunuesve janë meshkuj dhe 85% e viktimave janë femra. Në përqindjen e vogël të dhunueseve femra, një pjesë e madhe e tyre janë viktima të dhunës në familje që e kanë përdorur dhunën për të mbrojtur veten apo pjesëtarët të familjes, veçanërisht fëmijët.

Megjithëse ka një shumëllojshmëri programesh, shumica e tyre NDQsQMsSURFHVWsQJMDVKsP$WR¿OORMQsPHPDUUMHLQIRUPDFLRQL dhe vlerësim, që ndiqet nga udhëzime dhe përcaktime të rregullave dhe detyrimeve. Shumë persona njihen me qëllimin themelor të programit. Dhunuesi ndjek seanca javore që përqendrohen tek HGXNLPLWHUDSLDDSRWHNWsG\MDEDVKNsSsUWsLGHQWL¿NXDUVMHOOMHW e dhunshme, për ta përkrahur personin të pranojë dhunën dhe për ta atë motivuar të ndryshojë.

Disa programe mbajnë lidhje me viktimën për të siguruar përparime të pranishme, disa mbështeten tek avokatët e vik- timave dhe disa të tjerë nuk kontaktojnë fare me viktimën. Kjo e fundit është e rrezikshme, pasi nuk ka një bazë faktike që të përcaktojë se sjellja e dhunuesit ka ndryshuar apo nuk ka ndryshuar. Kriteret për përfundimin e programit mund të renditen që nga thjesht pjesëmarrja te hartimi i një letre për mbajtjen e përgjegjësisë, apo te marrja e masave të tjera konkrete. Vetëm ndjekja e programit nuk siguron që sjellja të ketë ndryshuar në të vërtetë. 38 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

.D WUL NDWHJRUL Ws PsGKD Ws ¿OR]R¿Vs Vs WUDMWLPLW$QDOL]D Ts nxjerr në pah ndryshimet në të treja kategoritë është pikërisht shkaku i dhunës në familje.

‡ Pro-feministe: )LOR]R¿D SURIHPLQLVWH VXJMHURQ VH SsU shkak se shoqëria jonë ka trashëguar në shekuj qendrime dhe besime të formuara nga ideja e epërsisë së burrave ndaj grave, shkaku gjendet në shoqërizimin e burrave, si dhe tolerancën dhe përkrahjen e dhunës së meshkujve. Trajtimi përqendrohet në përballimin dhe riedukimin e qëndrimeve dhe besimeve që përkrahin këtë sjellje. Dihet se kjo duhet të shoqërohet me një reagim të fortë të sistemit ligjor që tregon tolerancë zero ndaj dhunës në familje.

‡ Qasja e sistemeve familjare: Qasja e sistemeve familjare e vendos problemin në funksionimin e sistemit të familjes. Kjo i sheh të gjithë pjesëtarët e familjes si kontribues në këtë problem. Problemi i këtij modeli është se ka tendencën për të fajësuar viktimën dhe përqendrohet në këshillimin për çiftet që njihet si metodë e rrezikshme për viktimën, në UDVWLQPsWsNHTGKHVLMRH¿NDVHQsUDVWLQPsWsPLUsSDVL viktima nuk mund të shprehet lirisht për shkak të frikës nga hakmarrja. Kjo qasje përdoret më rrallë dhe duhet vëzhguar nga afër për të parandaluar rreziqe më të mëdha për viktimën.

‡ Përqendrim në patologjinë individuale: Kjo qasje e vendos problemin e abuzimit në përbërjen e individit. Çrregullimet e personalitetit dhe përvojat traumatike në fëmijëri shihen si shkaqe të dhunës në familje. Për të ndërhyrë përdoret një qasje psiko-dinamike ose perceptuale e sjelljes. Një nga anët negative të këtij këndvështrimi është që nuk sVKWsLGHQWL¿NXDUDVQMs³WLS´SVLNRORJMLNSsUWsSsUVKNUXDU  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 39

shpjeguar apo parashikuar recidivizmin. Karakteristikat psikologjike të dhunuesve përfshijnë të gjithë spektrin po ashtu si edhe tek personat që nuk janë dhunues. Ndoshta si pasojë e kësaj, përqendrimi tani ka kaluar tek faktorët kulturorë dhe psikologjikë.

'HULWDQLQXNsVKWsYsUWHWXDUH¿NDVLWHWLLSURJUDPHYHWsWUDMWLPLW për dhunuesit. Vetëm disa studime kanë zbuluar përmirësime të vogla si rrjedhojë e ndjekjes së këtyre programeve. Më tej, këto suksese bazohen vetëm në vetëraportimet e dhunuesve. Në rastet kur i është kërkuar viktimave të raportojnë sjelljen e dhunuesve, është vënë re se niveli i suksesit është më i ulët.

Femrat kanë raportuar se dhunuesit kanë mësuar t’i dhunojnë QsQMsPsQ\UsPsWsVR¿VWLNXDUQsPsQ\UsTsWsPRVEsKHWGRW kallëzim në polici. Një prokuror në Rusi tha “Përse duhet ta dhunosh një grua kur ka kaq mënyra të tjera për ta kontrolluar atë?” Për më tepër, ndërkohë që dhunuesit sistematikisht i zvo- gëlojnë veprimet e tyre gjatë pyetjes, viktimat janë vazhdimisht tepër optimiste për mundësinë që dhunuesi do të ndryshojë. Është gjithashtu mjaft e vështirë të vlerësosh shkallën e frikës që ndien viktima dhe që mund të pengojë kallëzimin e dhunës.

Disa kritere të suksesit që duhet të kërkojë gjykata: ‡ GKXQDPHUUIXQG ‡ NDQRVMHWGKHIULNsVLPHWPDUULQIXQG ‡ YLNWLPDWMDQsGKHQGLKHQWsVLJXUWD ‡ VMHOOMDPDQLSXOXHVHPHUUIXQG ‡ UULWHWVMHOOMDHEDUDEDUWs

Një program trajtimi cilësor për dhunuesit duhet: ‡ WsMHWsLOLoHQVXDU ‡ WsNHWsNRQWDNWHWsUUHJXOOWDPHJM\NDWsQ 40 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

‡ WsNHWsVLSsUSDUsVLVLJXULQsHYLNWLPsV ‡ WsNHWsVLSsUSDUsVLWsG\WsSsUJMHJMsVLQsHGKXQXHVLW ‡ WsNHWsNRQWDNWHPHYLNWLPsQ ‡ WsNXSWRMsNsQGYsVKWULPLQHSXVKWHWLWGKHNRQWUROOLW ‡ WsYHSURMsQsQMsVLVWHPUHDJLPLWsNRRUGLQXDUWsNRPX nitetit; ‡ WsYD]KGRMsWsSDNWsQSsUMDYsPXQGsVLVKWSsU ‡ WsNHWsQGLKPsVPHVKNXMGKHIHPUD ‡ WsNHWsQMsSURJUDPWsQGU\VKsPSsUGKXQXHVHWIHPUD

Një program trajtimi cilësor për dhunuesit iu mëson: ‡ QGsUJMHJMsVLPSsUWDNWLNDWHSXVKWHWLWGKHNRQWUROOLW ‡ VHYHWsPGKXQXHVLWMDQsSsUJMHJMsVSsUVMHOOMHQHW\UH ‡ VHYLNWLPDQXNsVKWsNXUUsVKNDNXLVMHOOMHVVsW\UH ‡ VHDVNXVKQXNPHULWRQWsGKXQRKHW ‡ VHDVNXVKQXNNDWsGUHMWsWsNRQWUROORMsGLNsWMHWsU ‡ VHSDUWQHULQXNsVKWsSURQs ‡ VHGKXQDsVKWs]JMHGKMH ‡ VHGKXQDsVKWsPHWRGsSsUWsSDVXUSXVKWHWGKHNRQWUROO mbi dikë tjetër; ‡ VHGKXQDQXNsVKWsSUREOHP]HPsULPLSUREOHPTsYMHQ nga droga apo alkooli apo nga sëmundjet mendore.

Një program trajtimi cilësor për dhunuesit duhet të: ‡ VLJXURMsQsJM\NDWsUDSRUWHSHULRGLNHSsUVMHOOMHQHGKX nuesit; ‡ VLJXURMs NRQWDNWH Ws UUHJXOOWD PH YLNWLPsQ GKHRVH DYR katët që mbrojnë të drejtat e viktimave; ‡ WDNRKHWUUHJXOOLVKWPHJUXSLQHUHDJLPLWWsNRRUGLQXDUWs komunitetit.

Nga përvoja me programet e trajtimit të dhunuesve të zbatuara në YHQGHWHWMHUDMDQsSsU¿WXDUGLVDPsVLPHWsUsQGsVLVKPH3HUVRQL  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 41

nuk duhet urdhëruar kurrë të ndjekë kurse për administrimin e zemërimit, për përdorimin e zemërimit si mjet për manipulim GKHWDNWLNsNRQWUROOLVHSVHNMRVMHOOVKSsU¿OOMHQHGLQDPLNsVVs gjerë të dhunës në familje. Administrimi i zemërimit mbështet gjithashtu mitin se dhunuesi “humbet kontrollin”. Vite përvoje tregojnë se nuk ndodh kështu. Dhunuesi zgjedh qartë se kur, ku dhe kë të dhunojë dhe mund të qetësohet shpejt kur policia troket në derë. Këshillimi i çifteve është kaq i rrezikshëm saqë mjaft shtete në botë e kanë ndaluar me ligj. Viktima përballet me rrezikun e hakmarrjes dhe këshillimi e vazhdon mitin se në njëfarë mënyre viktima është fajtore për dhunën dhe se ajo e fal sjelljen e dhunuesit.

Së treti, trajtimi nga droga ose alkooli mund të jetë i nevojshëm, por do të zgjidhte vetëm një pjesë të vogël të problemit. Dhunuesit e vazhdojnë sjelljen e tyre si në gjendje të dehur, ashtu edhe esëll. Droga ose alkooli mund të rrisë shkallën e dhunës, por nuk e shkakton atë; as ndërprerja e përdorimit të drogës ose alkoolit nuk e ndërpret dhunën në familje.

Së fundmi, një programi trajtimi i vetëm nuk mundet ta ndryshojë sjelljen e dhunuesit. Shumë përvoja i kanë mësuar dhunuesit se kjo sjellje është e pranueshme. Ndikimi i përbashkët i sistemit të drejtësisë penale dhe civile si dhe shoqërisë është i nevojshëm për të treguar të kundërtën. Vëzhgimi i dhunuesit nga gjykata ka treguar se ka një ndikim mjaft pozitiv në ndryshimin e VMHOOMHV)MDOsWHJM\TWDUsYHNDQsTHQsH¿NDVHSsUWsWUDQVPHWXDU mesazhin se nuk do të ketë asnjë lloj tolerance për dhunën në familje dhe për të treguar një mosmiratim të fortë shoqëror për aktet e dhunës. Sistemi gjyqësor është tepër i rëndësishëm për t’i dhënë zgjidhje dhunës në familje. 42 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 43

SHTOJCA 44 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

SHTOJCA A

LIGJ NR.9669, DATË 18.12.2006 “PËR MASA NDAJ DHUNËS NË MARRËDHËNIET FAMILJARE”1

Në mbështetje të neneve 78 dhe 83 pika 1 të Kushtetutës, me propozimin e 20 mijë zgjedhësve,

KUVENDI I REPUBLIKËS SË SHQIPËRISË

VENDOSI:

KREU I DISPOZITA TË PËRGJITHSHME

Neni 1 Qëllimi

Ky ligj ka për qëllim: 1. Parandalimin dhe reduktimin e dhunës në familje në të gjitha format e saj, me anë të masave të përshtatshme ligjore. 2. Garantimin e mbrojtjes me masa ligjore të pjesëtarëve të familjes, të cilët janë viktima të dhunës në familje, duke i 1 Ligji nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet famil- jare”, ndryshuar me ligjin nr. 9914, datë 12 maj 2008, “Për disa shtesa në ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, ‘Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare’”.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 45

kushtuar vëmendje të veçantë fëmijëve, të moshuarve dhe SHUVRQDYHPHDIWsVLWsNX¿]XDU

Neni 2 Objekti

Ky ligj ka si objekt: a) krijimin e një rrjeti të koordinuar institucionesh përgjegjëse për mbrojtjen, mbështetjen dhe rehabilitimin e viktimave, lehtësimin e pasojave dhe parandalimin e dhunës në fa- milje; b) orientimin e punës për krijimin e strukturave dhe organeve përgjegjëse në nivel qendror dhe vendor për mbështetjen e viktimave dhe parandalimin e dhunës në familje; c) fuqizimin e gjyqësorit për marrjen e masave të mbrojtjes ndaj dhunës në familje; ç) sigurimin/garantimin për viktimat e dhunës në familje të shërbimit të shpejtë, të pakushtueshëm dhe të thjeshtë në përputhje me ligjin, pranë gjykatës apo organeve të tjera kompetente për zbatimin e ligjit.

Neni 3 3sUNX¿]LPH

Në kuptim të këtij ligji, përveçse kur parashikohet shprehimisht ndryshe në dispozita të veçanta të tij, me termat e mëposhtëm kuptojmë: 1. “Dhunë” është çdo veprim apo mosveprim i një personi ndaj një personi tjetër, që sjell si pasojë cenim të integritetit ¿]LNPRUDOSVLNRORJMLNVHNVXDOVRFLDOHNRQRPLN 2. “Dhunë në familje” është çdo akt dhune, sipas pikës 1 të këtij neni, i ushtruar midis personave që janë apo kanë qenë në marrëdhënie familjare. 46 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

3. “Pjesëtarë të familjes” janë: a) bashkëshorti/ja ose bashkëjetuesi/ja apo ish-bashkë- shorti/ja apo ish partneri/ja bashkëjetues; b)vëllezërit, motrat, gjinia në vijë të drejtë, përfshirë prindërit adoptues dhe fëmijët e adoptuar; c) bashkëshorti/ja ose bashkëjetuesi/ja i personave të pa- rashikuar në shkronjën “b”; ç) gjinia në vijë të drejtë, përfshirë edhe prindërit, edhe fëmijët e adoptuar të bashkëshortit/es ose bashkë- jetuesit/es; d)vëllezërit dhe motrat e bashkëshortit/es nëse kanë bash- këjetuar gjatë 3 muajve të fundit; dh) fëmijët e bashkëshortëve apo partnerëve bashkëje- tues. 4. “Viktimë“ është personi mbi të cilin është ushtruar dhuna e përcaktuar në pikën 1 të këtij neni. 5. “Dhunues/e” është personi i paditur për ushtrimin e dhunës në marrëdhëniet familjare përpara organeve kompetente. 6. “Urdhër mbrojtjeje” është urdhri i lëshuar me vendim gjykate, ku parashikohen masat mbrojtëse për viktimën. 7. “Urdhër i menjëhershëm mbrojtjeje” është urdhri i lë- shuar përkohësisht me vendim gjykate, i vlefshëm deri në lëshimin e urdhrit të mbrojtjes me vendim gjykate.

Neni 4 Subjektet

Subjektet që mbrohen nga ky ligj janë të gjithë personat e cilësuar në nenin 3 pika 3 të këtij ligji.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 47

KREU II ORGANET PËRGJEGJËSE

Neni 5 Autoritetet përgjegjëse

1. Autoriteti kryesor përgjegjës për zbatimin e këtij ligji është Ministria e Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Bara- barta. 2. Autoritete të tjera përgjegjëse të linjës janë: a) njësitë e qeverisjes vendore; b) Ministria e Brendshme; c) Ministria e Shëndetësisë; ç) Ministria e Drejtësisë; d) Ministria e Arsimit dhe Shkencës.

Neni 6 Detyrat e autoritetit kryesor përgjegjës

Autoriteti kryesor përgjegjës ka këto detyra: a) hartimin dhe zbatimin e strategjive dhe programeve kombëtare në fushën e mbrojtjes dhe kujdesit ndaj viktimave të dhunës në marrëdhëniet familjare; E  ¿QDQFLPLQ RVH EDVKNs¿QDQFLPLQ H SURMHNWHYH Ws FLODW ND në për qëllim mbrojtjen dhe konsolidimin e familjes, si dhe kujdesin ndaj viktimave të dhunës në marrëdhëniet familjare; c) mbështetjen në ngritjen e strukturave ndihmëse, si dhe të gjithë infrastrukturës së nevojshme, që shërben për një mbështetje dhe plotësim të të gjitha nevojave për personat e dhunuar në marrëdhëniet familjare, përfshi këtu asistencë ¿QDQFLDUH VL GKH VKsUELPH PMHNsVRUH GKH VRFLDOH VLSDV legjislacionit në fuqi; 48 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

ç) organizimin e kurseve të trajnimit rreth dhunës në familje me punonjësit e shërbimeve sociale, që janë të atashuar pranë çdo njësie vendore, strukturat e Policisë së Rendit dhe me punonjësit e OJF-ve të licencuara për ofrimin e shërbimeve sociale; d) mbajtjen e të dhënave statistikore për nivelin e dhunës në familje; dh) mbështetjen dhe mbikëqyrjen e krijimit të qendrave të rehabilitimit për viktimat e dhunës në familje; e) mbështetjen dhe mbikëqyrjen e krijimit të qendrave të rehabilitimit për shkaktarët e dhunës në marrëdhëniet familjare; ë) licencimin e OJF-ve të ndryshme që do të ofrojnë shërbime sociale për viktimat dhe dhunuesit; f) marrjen e masave për edukimin e brezit të ri me mendësitë dhe rregullat e sjelljes së mirë, si dhe të ndalimit të dhunës në marrëdhëniet familjare; g) marrjen e masave për krijimin e qendrave të rritjes së fëmijëve, ndaj të cilëve është ushtruar dhunë, ose kur prindërit e tyre kryejnë vepra dhune ndaj njëri-tjetrit.

Neni 7 Detyrat e autoriteteve përgjegjëse të linjës

1. Ministria e Brendshme ka këto detyra: a) krijimin e sektorëve të veçantë për parandalimin dhe luftën kundër dhunës në familje pranë drejtorive të policisë; b) trajnimin e efektivave e policisë që do të trajtojnë rastet e dhunës në familje. 2. Ministria e Shëndetësisë ka për detyrë të krijojë kapacitetet e duhura për të ofruar ndihmë mjekësore për dhunën në familje në shërbimet e urgjencës dhe në qendrat shëndetësore në bashki dhe komuna:  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 49

a) për të ofruar në çdo kohë ndihmë mjekësore dhe psikolo- gjike për viktimat e dhunës në familje; b) për të bërë në çdo kohë ekzaminimet e nevojshme në institucionet shëndetësore publike përkatëse; c) për të evidentuar rastet e dhunës në familje në dokumen- tacionin përkatës mjekësor të miratuar nga Ministria e Shëndetësisë; ç) për të pajisur edhe viktimën me raportin mjekësor për- katës; d) për të referuar dhe orientuar viktimën pranë shërbimeve të tjera të mbështetjes dhe mbrojtjes nga dhuna në familje. 3. Ministria e Drejtësisë ka këto detyra: a) të trajnojë ekspertët mjeko-ligjorë në njohjen, diagnos- tikimin, vlerësimin dhe raportimin e dhunës në familje dhe akteve të dhunës ndaj fëmijëve; b) të trajnojë përmbaruesit në detyrën e tyre për të ekzekutuar urdhrat e mbrojtjes në mënyrë të menjëhershme, të sigu- rojë përmbushjen e tyre në përputhje me nenin 23 pika 6, si dhe për të ndërmarrë të gjitha veprimet e duhura; F  Ws¿QDQFRMsPEURMWMHOLJMRUHIDODVVLSDVSDUDVKLNLPHYH në ligj dhe të sigurojë një numër të caktuar avokatësh të trajnuar, që mund të japin një asistencë të tillë. 3/1. Ministria e Arsimit dhe Shkencës ka këto detyra: a) harton programet mësimore për shkollat e mesme dhe të larta për rregullat e sjelljes në familje; b) përgatit tekste shkollore dhe materiale të tjera plotë- suese për edukimin e nxënësve dhe/ose studentëve me mendësitë e ndalimit të dhunës në marrëdhëniet familjare. 4. Njësitë e qeverisjes vendore (bashkitë, komunat) kanë këto detyra: a) angazhimin në krijimin e strukturave të shërbimit social për rastet e dhunës në familje; 50 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

b) instalimin e një linje telefonike rajonale 24-orëshe, e cila më pas krijon lidhje me njësitë lokale, policinë, urgjencat mjekësore dhe OJF-të, duke vendosur në këtë mënyrë edhe koordinimin mes tyre; c) ngritjen e qendrave sociale dhe të rehabilitimit për viktimat dhe dhunuesit, si dhe koordinimin e punës me ato ekzistuese, duke u dhënë përparësi qendrave të specializuara në fushat përkatëse.

Neni 8 Përgjegjësitë e autoriteteve përgjegjëse

1. Autoritetet përgjegjëse kanë për detyrë krijimin e struk- turave të posaçme dhe caktimin e personave përgjegjës për zbatimin e këtij ligji. Përmbushja e këtij detyrimi mbikëqyret nga Ministria e Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Barabarta. 2. Autoritetet përgjegjëse kanë detyrimin t’i përgjigjen çdo njoftimi të bërë nga viktima apo personat e tjerë të treguar në këtë ligj, në rastet e dhunës apo kërcënimit për dhunë ose dhe në rastet e shkeljes së urdhrit të mbrojtjes apo urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes. Ato mbajnë raportin përkatës dhe një kopje ia dorëzojnë viktimës ose shoqëruesit të saj. 3. Autoritetet përgjegjëse përdorin mjetet e arsyeshme për të mbrojtur viktimën dhe për të parandaluar vazhdimin e dhunës me anë të: a) informimit të viktimës apo shoqëruesit të saj për masat që do të merren sipas ligjit në fuqi dhe për institucionet të cilave duhet t’u drejtohet; b) informimit të viktimës apo shoqëruesit të saj në lidhje me shërbimet sociale ekzistuese dhe shoqërimit në qendrat dhe institucionet përkatëse;  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 51

c) sigurimit të transportit për viktimën dhe shoqëruesin e saj në qendra shërbimesh mjekësore apo sociale; ç) vënies në dispozicion të një punonjësi të policisë në rastet e rrezikut për jetën. 4. Nëse ekziston dyshimi se dhunuesi ka kërcënuar ose ka ushtruar dhunë në familje apo ka thyer urdhrat e mbrojtjes, të lëshuar me vendim gjykate, organet e policisë do të bëjnë konstatimet e menjëhershme. 5. Personat të cilët marrin dijeni për shkak të detyrës apo autoritetit të ngarkuar për zbatimin e këtij ligji dhe nuk veprojnë në zbatim të tij, ngarkohen me përgjegjësi admi- nistrative dhe/ose penale, duke zbatuar sanksione të për- caktuara në nenet 248 dhe 251 të Kodit Penal. 6. Organet e policisë kanë për detyrë të regjistrojnë kons- WDWLPHWSsUNDWsVHQsQMsUDSRUWWsVKNUXDUVLGKHWs¿OORMQs hetimet kryesisht. Viktima vihet në dijeni nga policia për numrin përkatës të rastit të raportuar.

Neni 9 Subjektet që mund të vënë në dijeni organet përgjegjëse

1. Në rast të dhunës në familje, viktima mund t’i drejtohet me anë të një kërkese postës së policisë më të afërt (të zonës ku banon ose ndodhet), njësisë përkatëse vendore (komunë, bashki), qendrës shëndetësore të zonës ku banon apo ndodhet ose me kërkesë-padi gjykatës së rrethit të vendbanimit, vendndodhjes së saj ose të dhunuesit, për të marrë masat e nevojshme. 2. Çdo person që konstaton një rast të ushtrimit të dhunës në familje mund t’u drejtohet me anë të një kërkese autoriteteve të mësipërme për të ndërmarrë masat e ne- vojshme. 52 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

KREU III MASAT MBROJTËSE

Neni 10 Masat mbrojtëse ndaj dhunës në familje

1. Mbrojtja ndaj dhunës në familje, në zbatim të këtij ligji, do të sigurohet me këto mënyra: a) duke urdhëruar menjëherë të paditurin/ën (dhunuesin) që të mos kryejë ose të mos kërcënojë se do të kryejë vepër të dhunës në familje ndaj paditësit/es (viktimës) apo pjesëtarëve të tjerë të familjes së viktimës, siç për- caktohet në nenin 3 pika 3 të këtij ligji apo siç emërtohet në urdhër; b) duke urdhëruar menjëherë të paditurin/ën (dhunuesin) që të mos cenojë, ngacmojë, kontaktojë apo të komunikojë drejtpërdrejt ose tërthorazi me viktimën apo pjesëtarë të familjes së viktimës, siç përcaktohet në nenin 3 pika 3 të këtij ligji apo siç emërtohet në urdhër; c) duke larguar menjëherë të paditurin/ën (dhunuesin) nga banesa për një afat kohor të caktuar me urdhër të gjykatës dhe të mos e lejojë të rihyjë në banesë pa autorizimin e gjykatës; ç) duke ndaluar menjëherë të paditurin/ën (dhunuesin) që t’i afrohet përtej një distance të caktuar viktimës apo pjesëtarëve të familjes së viktimës, siç përcaktohet në nenin 3 pika 3 të këtij ligji apo siç emërtohet në urdhër; d) duke ndaluar menjëherë të paditurin/ën (dhunuesin) që t’i afrohet shtëpisë, vendit të punës, banesës së familjes së origjinës apo banesës së çiftit të ardhshëm ose të personave të tjerë dhe për më tepër shkollës së fëmijëve, ose vendeve të cilat frekuentohen më tepër nga viktima, me përjashtim të rasteve kur frekuentimi bëhet për arsye pune;  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 53

dh) duke vendosur menjëherë viktimën/at dhe të miturit në strehime të përkohshme, duke mbajtur parasysh në çdo rast interesin më të lartë, atë të të miturit; H  GXNH NX¿]XDU RVH GXNH QGDOXDU Ws SDGLWXULQsQ GKX nuesin) të takohet me fëmijën e viktimës, sipas kushteve të cilat mund të jenë të përshtatshme; ë) duke i ndaluar të paditurit/ës (dhunuesit) hyrjen ose qëndrimin në banesën e përkohshme apo të përhershme të viktimës, ose në ndonjë pjesë të saj, pavarësisht nga të drejtat e pronësisë apo të posedimit të dhunuesit; f) duke urdhëruar një person të autorizuar nga gjykata (punonjës i rendit ose përmbarues gjyqësor) që të sho- qërojë viktimën ose të paditurin/ën (dhunuesin) deri në banesën e viktimës dhe të mbikëqyrë largimin e pasurisë personale; J GXNHXUGKsUXDURUJDQHW]EDWXHVHWsOLJMLWTsWsNRQ¿VNRMQs çdo armë që i përket dhunuesit gjatë kontrollit të kryer apo të urdhërojë dhunuesin për të dorëzuar çdo armë që i përket atij; gj)duke urdhëruar të paditurin/ën (dhunuesin) që të lejojë viktimën të posedojë banesën të cilën e përdorin së bashku viktima dhe dhunuesi ose ndonjë pjesë të saj; h) duke urdhëruar të paditurin/ën (dhunuesin) që të paguajë qeranë e banesës së përhershme apo të përkohshme të viktimës, si dhe detyrimin ushqimor për viktimën, fëmijët apo pjesëtarë të tjerë të familjes që ka në ngar- kim; i) për sa kohë urdhri mbrojtës është në fuqi, trajtimi i pasurisë kryhet në përputhje me Kodin e Familjes, nenet 57, 58 dhe 60; j) duke i kaluar viktimës të drejtën e kujdestarisë së për- kohshme mbi fëmijët dhe duke i hequr përkohësisht përgjegjësinë prindërore të paditurit/ës (dhunuesit); 54 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

k) duke vendosur dhe duke urdhëruar sipas rastit (në kompetencë të gjykatës) ndërhyrjen e shërbimeve sociale, publike apo private të vendbanimit ose pranë organizatave që kanë si qëllim mbështetjen dhe pritjen e personave të dhunuar në familje; l) duke urdhëruar të paditurin/ën (dhunuesin) që të bëjë një pagesë periodike në favor të personave bashkëjetues, të cilët, për efekt të masës së mësipërme, mbeten të privuar nga mjetet e jetesës. Për të siguruar pagesën, gjykata mund të vendosë që shuma të derdhet nga punëdhënësi Qs IDYRU Ws SsU¿WXHVLW 1Ms YHQGLP L WLOOs SsUEsQ WLWXOO ekzekutiv; ll) duke përfshirë viktimën e dhunës në familje në programe rehabilitimi; m)duke urdhëruar të paditurin/ën (dhunuesin) të marrë pjesë në programe rehabilitimi; nëse i/e padituri/a (dhunuesi) urdhërohet të shkojë në një program rehabilitimi, për- gjegjësve të programit u kërkohet të raportojnë çdo javë në gjykatë nëse dhunuesi e ndjek apo merr pjesë në të. Nëse i i padituri/e paditura (dhunuesi) nuk merr pjesë, atëherë, me kërkesë të subjekteve të parashikuara nga neni 13 i këtij ligji, gjykata e thërret këtë përpara saj dhe zbaton dispozitat përkatëse të Kodit Penal, për pengimin e ekzekutimit të vendimeve të gjykatës. 2. Në urdhrin e mbrojtjes, të lëshuar me vendim gjykate, mund të parashikohen disa nga masat mbrojtëse të parashikuara në pikën 1 të këtij neni. 3. Në urdhrin e menjëhershëm të mbrojtjes, të lëshuar me vendimin e gjykatës, mund të parashikohen disa nga masat e parashikuara në shkronjat “a” deri në “g” të këtij neni. 4. Në rastin e zbatimit të shkronjës “g” të këtij neni, gjykata mban parasysh:  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 55

D  QsVHDUPDsVKWsNRQ¿VNXDUDMRPXQGWsNWKHKHWYHWsP pas mbarimit të urdhrit të mbrojtjes dhe marrjes së një urdhri nga gjykata; E QsVHDUPDsVKWsNRQ¿VNXDUGKHSHUVRQLNDQMsDXWRUL]LP për armëmbajtje me leje, gjykata njofton autoritetin përkatës administrativ, ose pezullon lejen e armës derisa të mbarojë urdhri mbrojtës.

Neni 11 Efektet e urdhrit të mbrojtjes

1. Pavarësisht prej ndonjë urdhri apo vendimi tjetër të nxjerrë nga gjykata apo ndonjë institucion tjetër, urdhri i mbrojtjes që përmban masat e mësipërme do të nxirret me vendim gjykate për rastet e parashikuara nga ky ligj. 2. Urdhri i mbrojtjes ose urdhri i menjëhershëm i mbrojtjes, i nxjerrë me vendim gjykate, apo përfundimi i efekteve të tij nuk cenon në mënyrë të përhershme të drejtat e pronësisë apo të kujdestarisë.

KREU IV

GJYKIMI PËR LËSHIMIN E URDHRIT TË MBROJTJES

Neni 12 Organi kompetent për lëshimin e urdhrave mbrojtës në rastin e dhunës në familje

1. Organi kompetent për lëshimin e urdhrave mbrojtës në rastin e dhunës në familje është gjykata e rrethit gjyqësor, seksioni familjar. 56 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Për të vendosur sigurimin e masave mbrojtëse të për- mendura në nenin 10 të këtij ligji, gjykata lëshon urdhra mbrojtjeje dhe urdhra të menjëhershëm mbrojtjeje. 2. Pala e interesuar mund t’i kërkojë gjykatës, sipas rastit, konform dispozitave të këtij ligji, lëshimin e urdhrit të mbrojtjes, pa kërkuar paraprakisht nxjerrjen e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes. 3. Pasi gjykata të ketë lëshuar një urdhër të menjëhershëm mbrojtjeje, pala e interesuar mund të kërkojë lëshimin e një urdhri mbrojtës, siç parashikohet në këtë ligj. Urdhri PEURMWsVSsUNDWsVVKsUEHQSsUWsULNRQ¿UPXDUYD]KGLPsVLQs e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes, si dhe siguron masat mbrojtëse të përcaktuara në nenin 10 të këtij ligji.

Neni 13 Subjektet që kanë të drejtën për të kërkuar urdhrin e mbrojtjes

1. Kërkesën për urdhër mbrojtjeje mund ta paraqesin: a) vetë viktima; b) përfaqësuesi ligjor ose avokati i viktimës; c) policia/prokuroria. 2. Kërkesën për urdhër mbrojtjeje të një të mituri mund ta paraqesin: a) prindi ose kujdestari i të miturit; b) përfaqësuesi ligjor ose avokati i viktimës; c) të afërmit; ç) përfaqësuesit e zyrës së shërbimeve sociale pranë bash- kisë ose komunës, ku ka banimin e përhershëm apo të përkohshëm viktima, që kanë dijeni për ushtrimin e dhunës; d) qendrat dhe shërbimet për mbrojtjen dhe rehabilitimin e viktimave të dhunës në familje, të njohura/licencuara  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 57

nga Ministria e Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Barabarta. 3. Kërkesën për urdhër të menjëhershëm mbrojtjeje mund ta paraqesin: a) vetë viktima; b) përfaqësuesi ligjor ose avokati i viktimës; c) policia/prokuroria; ç) personi me të cilin viktima ka marrëdhënie familjare; d) përfaqësuesit e zyrës së shërbimeve sociale pranë bash- kisë ose komunës, ku ka banimin e përhershëm apo të përkohshëm viktima, që kanë dijeni për ushtrimin e dhunës; dh) qendrat dhe shërbimet për mbrojtjen dhe rehabilitimin e viktimave të dhunës në familje, të njohura/licencuara nga Ministria e Punës, Çështjeve Sociale dhe Shanseve të Barabarta. 4. Në rastin kur kërkesa është paraqitur nga policia/pro- kuroria, tërheqja e viktimës nga procesi nuk sjell si pasojë PRVJM\NLPLQHosVKWMHVVs¿OOXDU

Neni 14 Forma e kërkesë-padisë

1. Kërkesë-padia për lëshimin e urdhrave të mbrojtjes dhe urdhrave të menjëhershëm të mbrojtjes duhet të përmbajë edhe: a) të dhëna personale rreth familjes ose marrëdhënieve IDUH¿VQRUHPHVYLNWLPsVGKHGKXQXHVLW b) përshkrimin e qartë të fakteve dhe rrethanave, në të cilat ka ndodhur akti i dhunës në familje, duke përfshirë arsyet që sqarojnë cenimin e sigurisë, të shëndetit apo të mirëqenies së viktimës nga i/e padituri/a (dhunuesi) të parashikuara në nenin 3 pikat 1 dhe 2 të këtij ligji; 58 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

c) masat mbrojtëse të posaçme që kërkohen; ç) nënshkrimin e kërkuesit. 2. Kërkesë-padia për urdhër mbrojtjeje mund të paraqitet në çdo kohë para gjykatës nga ana e personave që legjitimohen për ta kërkuar atë. Në rastet kur kërkohet ndihmë e menjëhershme, kërkesa mund të plotësohet dhe të paraqitet pranë komisariatit më të afërt të policisë dhe punonjësi i policisë vepron në përputhje me ligjin “Për Policinë e Shtetit”. 3. Për hartimin e kërkesë-padisë, përgatitjen e akteve dhe paraqitjen e tyre në gjykatë kërkuesi asistohet nga një avokat falas. 4. Kërkuesi shkarkohet nga taksat e gjykatës. Me daljen e urdhrit të mbrojtjes, shpenzimet gjyqësore i ngarkohen palës që ka ushtruar dhunë në familje. Në rast të kundërt, shpenzimet gjyqësore i ngarkohen kërkuesit. 5. Kërkesë-padia regjistrohet në një regjistër të veçantë dhe protokollohet ditën e dorëzimit të saj.

Neni 15 Provat në procesin gjyqësor

1. Provat që duhet t’i paraqiten gjykatës mund të jenë: dëshmi, raporte të policisë, raport mjekësor, akt-ekspertimi, ekza- minime dhe shpjegime/pohime të palëve, dokumente të tjera të lëshuara nga punonjësit e zyrës së shërbimeve sociale pranë njësive vendore, dokumente të lëshuara nga persona juridikë (OJF), të regjistruara sipas dispozitave në fuqi. 2. Kur nga të dhënat e kërkesës bëhet e qartë se komisariatet e policisë, organet e pushtetit vendor apo qendrat shëndetësore kanë prova shkresore lidhur me ushtrimin e dhunës në IDPLOMH DWR OsVKRMQs PHQMsKHUs QMs NRSMH Ws FHUWL¿NXDU  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 59

(kopje me vulë) për këtë në bazë të kërkesës së paraqitur nga kërkuesi ose të vetë gjykatës. Në rast të moslëshimit të dokumentit të mësipërm, personat përgjegjës do të mbajnë përgjegjësi ligjore, sipas dispozitave të Kodit të Procedurës Administrative. 3. Kur nuk disponon të gjitha provat e parashikuara në pikën 2 të këtij neni, gjykata lëshon me vendim urdhrin e mbrojtjes, bazuar vetëm në përshkrimin e rrethanave dhe fakteve në të cilat është kryer dhuna në familje, duke u bazuar në bindjen e vet.

Neni 16 Gjykimi për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes

1. Gjykata vendos shqyrtimin e kërkesës për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes brenda 15 ditëve pas pranimit të kërkesës. 2. Gjatë shqyrtimit të kërkesës për urdhër mbrojtjeje, gjykata dëgjon me radhë personat në vijim: a) viktimën, përfaqësuesin ligjor apo avokatin e saj; b) të paditurin/ën (dhunuesin), përfaqësuesin ligjor apo avokatin e tij/saj; c) prokurorin/en, nëse ky ka paraqitur kërkesën; ç) përfaqësuesit e policisë; d) përfaqësuesit e zyrës së shërbimeve sociale pranë njësisë në të cilën jeton përherë ose përkohësisht personi i përmendur, kur kërkuesi është nën 18 vjeç, nuk ka zotësi për të vepruar apo dhuna e ushtruar në familje ka ndikim mbi personat e lartpërmendur; dh) punonjësit e qendrave shëndetësore apo të qendrave të shërbimit dhe rehabilitimit, të cilët kanë asistuar viktimën pas ushtrimit të dhunës mbi të; e) dëshmitarët, të cilët gjykata i konsideron të domosdo- shëm. 60 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

3. Në rastin kur kërkesa është paraqitur nga policia/prokuroria, tërheqja e viktimës nga procesi nuk sjell si pasojë mos- JM\NLPLQHosVKWMHVVs¿OOXDU

Neni 17 Vendimi i gjykatës për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes

1. Gjykata mund të lëshojë me vendim një urdhër mbrojtjeje vetëm ndaj dhunuesit të përmendur në kërkesë-padi. Ky vendim përmban vetëm masat mbrojtëse që përshkruhen në nenin 10 të këtij ligji. Gjykata lëshon me vendim urdhrin e mbrojtjes duke caktuar një ose më shumë prej masave të përcaktuara në nenin 10 të këtij ligji, nëse vërteton se: a) ekzistojnë dyshime të arsyeshme për të besuar se dhu- nuesi përbën rrezik për kryerjen e ndonjë akti të dhunës në familje; b) lëshimi i urdhrit të mbrojtjes me vendim gjykate është i nevojshëm për të mbrojtur sigurinë, shëndetin, mirëqenien e viktimës/ave, urdhër në të cilin, përveç kërkuesit, gjykata çmon se mund të përfshihen edhe persona të tjerë, me të cilët kërkuesi ka lidhje familjare ose intime, që mund të bëhen shkak për ushtrimin e dhunës ndaj këtyre të fundit. 2. Gjykata nuk mund të refuzojë lëshimin e urdhrit të mbrojtjes për shkak të një procesi tjetër gjyqësor , ku përfshihet njëra prej palëve. 3. Vendimi përfundimtar i gjykatës për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes, i cili, përveçse përmbush kërkesat e nenit 310 të Kodit të Procedurës Civile, përmban: a) masën e caktuar nga gjykata; b) kohëzgjatjen e masës, e cila nuk mund të jetë më e gjatë se 12 muaj, por me të drejtë shtyrjeje; c) njoftimin se shkelja e urdhrit të mbrojtjes, të lëshuar me  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 61

vendim gjykate, përbën vepër penale në kuptim të nenit 320 të Kodit Penal; ç) njoftimin për të drejtën e ankimit ndaj urdhrit të mbrojtjes, të lëshuar me vendim gjykate, brenda 15 ditëve nga shpallja apo marrja dijeni e tij. 4. Urdhri i mbrojtjes, i lëshuar me vendim gjykate, i njoftohet menjëherë dhunuesit, i cili nuk ka qenë i pranishëm gjatë seancës gjyqësore, sipas nenit 316 të Kodit të Procedurës Civile. Viktima duhet të pajiset nga gjykata me dy kopje të vendimit origjinal, në mënyrë që njërën prej tyre ta mbajë për vete dhe tjetrën ta vërë në dispozicion të policisë në momentin që paraqitet nevoja. 5. Gjykata, brenda 24 orëve pas lëshimit të urdhrit të mbrojtjes me vendim gjykate, u dërgon nga një kopje të tij personave në vijim: a) viktimës dhe personave të tjerë të shënuar në vendim; b) prokurorit, nëse ka bërë kërkesë; c) zyrës së shërbimeve sociale të njësive vendore, ku janë me banim të përhershëm apo të përkohshëm viktima dhe personat e tjerë të përmendur në vendim; ç) komisariatit të policisë në rajonin ku janë me banim të përhershëm apo të përkohshëm viktima dhe personat e tjerë të përmendur në vendim.

Neni 18 Gjykimi për lëshimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes

1. Gjykata vendos në lidhje me kërkesën për mbrojtje të menjë- hershme brenda 48 orëve pas parashtrimit të kërkesës. 2. Në rastin e shqyrtimit të kërkesës për urdhër të menjë- hershëm mbrojtjeje, gjykata mban një seancë ku dëgjohen personat në vijim: a) viktima, përfaqësuesi ligjor apo avokati i saj; 62 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

b) dhunuesi, përfaqësuesi apo avokati i tij/saj; c) prokurori, nëse merr pjesë; ç) kërkuesit e tjerë, të parashikuar në nenin 13 të këtij ligji; d) dëshmitarët, të cilët gjykata i konsideron të domosdo- shëm.

Neni 19 Vendimi i gjykatës për lëshimin e urdhrave të menjëhershëm të mbrojtjes

1. Gjykata lëshon me vendim urdhrin e menjëhershëm të mbrojtjes, duke caktuar një ose më shumë prej masave të përcaktuara në nenin 10 të këtij ligji, nëse konstaton se: a) ekzistojnë bazat për të besuar se i/e padituri/a (dhunuesi) ka kryer ose ka kërcënuar se do të kryejë ndonjë vepër të dhunës në familje; ose b) i/e padituri/a (dhunuesi) paraqet kërcënim të drejtpër- drejtë dhe të menjëhershëm për sigurinë, shëndetin ose mirëqenien e viktimës dhe të anëtarëve të tjerë të familjes së viktimës; ose c) lëshimi i urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes me vendim gjykate është i nevojshëm për të mbrojtur sigurinë, shëndetin, mirëqenien e viktimës apo të anëtarëve të tjerë të familjes së viktimës, që mbrohen me anë të urdhrit të mbrojtjes. 2. Gjykata nuk mund të refuzojë lëshimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes për shkak të një procesi tjetër gjyqësor, ku përfshihet njëra prej palëve. 3. Vendimi përfundimtar i gjykatës për lëshimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes, i cili duhet të plotësojë kërkesat e nenit 310 të Kodit të Procedurës Civile, përmban: a) masën e caktuar nga gjykata;  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 63

b) kohëzgjatjen e masës, e cila mbaron në momentin që ¿OORQ Ws ]EDWRKHW XUGKUL L PEURMWMHV L YHQGRVXU QJD gjykata; c) njoftimin se shkelja e vendimit të gjykatës për lëshimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes përbën vepër penale, në kuptim të nenit 320 të Kodit Penal; ç) njoftimin për të drejtën e ankimit kundër vendimit brenda 5 ditëve nga shpallja apo marrja dijeni e tij; d) datën e dëgjimit për vërtetimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes, e cila është brenda 20 ditëve prej lëshimit të tij me vendim gjykate. 4. Urdhri i menjëhershëm i mbrojtjes, i lëshuar me vendim gjykate, i njoftohet menjëherë dhunuesit, i cili nuk ka qenë i pranishëm gjatë seancës gjyqësore, sipas nenit 316 të Kodit të Procedurës Civile. Viktima duhet të pajiset nga gjykata me dy kopje të vendimit origjinal, në mënyrë që njërën prej tyre ta mbajë për vete dhe tjetrën ta vërë në dispozicion të policisë në momentin që paraqitet nevoja. 5. Gjykata, brenda 24 orëve pas lëshimit të vendimit, u dërgon nga një kopje të tij personave në vijim: a) viktimës dhe personave të tjerë të shënuar në vendim; b) kërkuesve në kuptim të nenit 13 të këtij ligji; c) zyrës së shërbimeve sociale të njësive vendore, ku janë me banim të përhershëm apo të përkohshëm viktima dhe personat e tjerë të përmendur në vendim; ç) komisariatit të policisë në rajonin ku janë me banim të përhershëm apo të përkohshëm viktima dhe personat e tjerë të përmendur në vendim. 6. Vendimi i gjykatës për nxjerrjen e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes përbën titull ekzekutiv dhe ekzekutohet me- njëherë nga zyra e përmbarimit, sipas dispozitave të Kodit të Procedurës Civile (nenet 510/e, 516/c e vijues). 64 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Neni 20 Gjykimi për vërtetimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojt- jes

Pas përfundimit të seancës gjyqësore për nxjerrjen e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes, gjykata vazhdon seancën për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes mbi bazën e kërkesës, në zbatim të nenit 16 të këtij ligji. Në përfundim të procesit gjyqësor gjykata: a) vendos anulimin, si dhe ndërprerjen e efekteve të urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes, të lëshuar më parë me vendim gjykate, kur ky i fundit nuk arrin të provohet; b) refuzon lëshimin e urdhrit të mbrojtjes me vendim gjykate, kur nuk arrin të provohet urdhri i menjëhershëm i mbrojtjes, i lëshuar më parë me vendim gjykate; c) lëshon urdhrin e mbrojtjes me vendim gjykate në bazë të nenit 17 të këtij ligji. Sipas nevojës, ky vendim mund t’i ndryshojë kushtet e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes, të lëshuar më parë me vendim gjykate.

Neni 21 Ankimi

1. Kundër vendimit përkatës të gjykatës për nxjerrjen e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes mund të bëhet ankim i veçantë në bazë të dispozitave të Kodit të Procedurës Civile. 2. Kundër vendimit për vërtetimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes ose kundër vendimit për nxjerrjen e urdhrit të mbrojtjes me vendim gjykate mund të bëhet ankim brenda afateve dhe rregullave të përcaktuara në dispozitat e Kodit të Procedurës Civile. 3. Paraqitja e ankimit nuk e pezullon ekzekutimin e vendimit të gjykatës për lëshimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes apo të urdhrit të mbrojtjes.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 65

Neni 22 5UHWKDQDW SsU QGU\VKLPLQ QGsUSUHUMHQ GKH YD]KGLPLQ H urdhrit të mbrojtjes

1. Nëse rrethanat kanë ndryshuar rrënjësisht, viktima (përfaqësuesi i saj), dhunuesi ose prokurori, nëse ka marrë pjesë në proces, mund të paraqesë kërkesë për ndryshimin ose ndërprerjen e urdhrit të mbrojtjes. 2. Pas marrjes së kërkesës për ndryshimin ose ndërprerjen e urdhrit të mbrojtjes, gjykata vazhdon shqyrtimin e kërkesës, në bazë të nenit 16 të këtij ligji. Në fund të shqyrtimit gjykata vendos: a) lënien në fuqi të urdhrit të mbrojtjes; b) ndryshimin e urdhrit të mbrojtjes nëse kjo kërkohet nga rrethanat që kanë ndryshuar rrënjësisht; ose c) ndërprerjen e tij, nëse kriteret e përcaktuara në nenin 10 pika1 të këtij ligji nuk vlejnë më, për shkak të ndryshimit rrënjësor të rrethanave. 3. Parashtrimi i kërkesës për ndryshimin ose ndërprerjen e urdhrit të mbrojtjes nuk e pezullon ekzekutimin e vendimit për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes. 4. Viktima ose përfaqësuesi i autorizuar prej saj, 15 ditë para përfundimit të efekteve të vendimit për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes, mund të parashtrojë kërkesën për vazhdimin e tij. Nëse nuk parashtrohet kërkesa, urdhri i mbrojtjes ndërpritet automatikisht në ditën e përfundimit të efekteve të tij. 5. Pas marrjes së kërkesës për vazhdimin e urdhrit të mbrojtjes, gjykata vazhdon me shqyrtimin e kërkesës, në bazë të nenit 16 të këtij ligji. Në fund të shqyrtimit gjykata vendos: a) vërtetimin e ndërprerjes së urdhrit të mbrojtjes në datën e përfundimit të efekteve të tij; ose 66 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

b) vazhdimin e efekteve të vendimit për lëshimin e urdhrit të mbrojtjes, nëse vlejnë kriteret e përcaktuara në nenin 17 pika1 të këtij ligji.

Neni 23 (N]HNXWLPLLYHQGLPLWJM\TsVRU

1. Vendimi gjyqësor, i cili përmban urdhrin e menjëhershëm të mbrojtjes, është përfundimtar dhe përbën titull ekzekutiv që në momentin që shpallet (ose u njoftohet palëve). Gjykata lëshon një urdhër ekzekutimi në të njëjtën kohë që lëshon urdhrin e menjëhershëm të mbrojtjes. 2. Vendimi gjyqësor, që përmban urdhrin e mbrojtjes, përbën titull ekzekutiv pasi të marrë formën e prerë dhe ekzekutohet menjëherë nga përmbaruesit, sipas dispozitave të Kodit të Procedurës Civile, komisariatet e policisë dhe njësitë e qeverisjes vendore (bashki, komuna) apo edhe vetë dhunuesi vullnetarisht. Gjykata lëshon urdhrin e ekzekutimit në të njëjtën kohë që lëshon dhe urdhrin e mbrojtjes. 3. Punonjësit socialë dhe efektivat e policisë marrin të gjitha masat për ekzekutimin e menjëhershëm dhe të vazhdueshëm të masave mbrojtëse të vendosura konform nenit 10 të këtij ligji. 4. Institucionet, qendrat rezidenciale, qendrat e shërbimeve, OJF-të e licencuara për ofrim shërbimesh zbatojnë masat e parashikura në vendimin gjyqësor dhe koordinojnë punën e tyre me njësitë e qeverisjes vendore dhe drejtoritë e policisë, si ekzekutuese direkt të këtyre vendimeve. 5. Ekzekutimi i detyrueshëm i vendimit të gjykatës bëhet nga zyrat e shërbimit përmbarimor, konform dispozitave të Kodit të Procedurës Civile (nenet 510 e vijues). 6. Në rast të mosekzekutimit vullnetar nga organet zbatuese të vendimit të gjykatës, siç përshkruhet në pikat 2 dhe  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 67

4 të këtij neni, përfshirë dhe të paditurin/ën, të cilëve u komunikohet vendimi, ndiqet ekzekutimi i detyruar në bazë të dispozitave të Kodit të Procedurës Civile. Në këto raste, ndaj personave përgjegjës për mosekzekutimin e vendimit të gjykatës zbatohen sanksionet përkatëse të parashikura në nenet 320 e 320/a të Kodit Penal, si edhe sanksionet e parashikuara në nenin 606/3 të Kodit të Procedurës Civile.

KREU V DISPOZITA PËRFUNDIMTARE

Neni 24 Procedimi penal

Lëshimi i urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes apo urdhrit të mbrojtjes me vendim gjykate nuk i ndalon palët e interesuara të nisin procesin penal, për sa i përket veprimeve apo mosveprimeve TsSsUEsMQs¿JXUDWsYHSUDYHSHQDOH Neni 25 Aktet nënligjore

Këshilli i Ministrave nxjerr aktet nënligjore për zbatimin e këtij ligji brenda 3 muajve nga hyrja në fuqi e tij.

Neni 26 Hyrja në Fuqi

Ky ligj hyn në fuqi më 1 qershor 2007.

Shpallur me dekretin nr. 5182, datë 12 janar 2007, të Presidentit të Republikës së Shqipërisë, Alfred Moisiu. 68 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

SHTOJCA B

LIGJI NR. 9749, DATË 4 QERSHOR 2007, “PËR POLICINË E SHTETIT” (Pjesë)

Neni 104 Largimi nga vendndodhja

Për të shmangur kërcënimin ose shqetësimin për rendin ose sig- urinë publike, punonjësi i Policisë mund të urdhërojë personin të largohet nga vendndodhja ose mund ta ndalojë atë të hyjë në një mjedis, për aq kohë sa ky kërcënim apo shqetësim vazhdon.

Neni 106 Masat mbrojtëse

1. Masat mbrojtëse merren ndaj personave të sëmurë men- dorë, të dehurve, të droguarve ose ndaj personave me sëmundje ngjitëse. Në këto raste punonjësi i Policisë e shoqëron personin në mjediset e Policisë, në institucionet shëndetësore, në qendrat e rehabilitimit apo e dorëzon te kujdestari apo personat përgjegjës. 2. Punonjësit e Policisë marrin masat e nevojshme për mbrojtjen: a) e personit, gjendja e të cilit tregon qartë se nuk mund të kontrollojë veprimet dhe sjelljen e tij dhe për këtë arsye PXQGW¶LVKNDNWRMsGsPWLPH¿]LNHDSRUUH]LNLPWsMHWsV së tij apo të të tjerëve. Zbatimi i masës në mjediset e Policisë vazhdon për aq kohë sa është e nevojshme, por jo më shumë se 10 orë;  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 69

b) e të miturit që nuk mbikëqyret më ose është larguar nga prindi apo kujdestari i tij, duke ia rikthyer kujdestarit apo duke e dërguar në qendrat e përkujdesit për të miturit, sipas afatit të përcaktuar në shkronjën “a” të kësaj pike. 3. Për të ushtruar përgjegjësitë e përcaktuara në pikën 1 të këtij neni, punonjësi i Policisë mund të bëjë kontrollin dhe NsT\UMHQ¿]LNHWsNsW\UHSHUVRQDYH

Neni 108 Bllokimi i sendeve

Sendet bllokohen ose sekuestrohen vetëm në rastet kur lejohet me ligj dhe në përputhje me procedurat përkatëse ligjore. Me përjashtim të rasteve të parashikuara në ligj, sendet mund të bllokohen vetëm nëse është krejtësisht i pashmangshëm evitimi i kërcënimit të çastit ndaj rendit dhe sigurisë publike. Punonjësi i Policisë që vepron, harton procesverbalin e caktuar, i cili i jepet poseduesit nëse ai njihet. Sendet bllokohen vetëm për aq kohë është e nevojshme. Pas NsVDM VHQGHW L NWKHKHQ SRVHGXHVLW QsVH sVKWs LGHQWL¿NXDU RVH QsVHLGHQWL¿NRKHWSDYRQHVs1sVHEUHQGDGLWsYHRVHQsQMs hark kohor më të shkurtër, siç mund ta kërkojë natyra e sendit, SRVHGXHVLLVHQGLWQXNPXQGWsLGHQWL¿NRKHWRVHQXNNsUNRQPH dëshirën e tij kthimin e sendit, sendi i bllokuar kalon në pronësi të shtetit, në përputhje me legjislacionin në fuqi. 3ROLFLDNDSsUJMHJMsVLQsWsNU\HMsYHUL¿NLPHSsULGHQWL¿NLPLQH pronarit të sendeve të bllokuara. 70 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

SHTOJCA C

SEANCA E URDHRIT TË MBROJTJES

A. Betimi

Kryetari i seancës gjyqësore, pasi të jetë siguruar për identitetin e dëshmitarëve, i ndërgjegjëson ata për rëndësinë e misionit e të betimit përpara gjykatës dhe i njofton ata se janë të detyruar të tregojnë të vërtetën për atë që dinë në lidhje me çështjen dhe i paralajmëron për përgjegjësinë që kanë për dëshmi të rreme. Ndërkohë, sekretari gjyqësor lexon formulën e betimit si më poshtë: “I ndërgjegjshëm, betohem se do të them të vërtetën dhe vetëm të vërtetën”. Dëshmitari në këmbë përgjigjet “Betohem” dhe pret jashtë sallës së gjyqit me porosinë të mos merren vesh me njëri-tjetrin (neni 237 i KPrC-së).

Për t’u regjistruar, nëpunësi gjyqësor njofton emrat e palëve dhe numrin e çështjes.

Kjo është çështja numër _____________, paditësi_____________ kundër të paditurit _________________.

B. Shqyrtimi i kërkesë-padisë

Shqyrtojeni kërkesë-padinë për t’u siguruar se përmban të gjithë informacionin e nevojshëm për të lëshuar urdhrin. Bazuar mbi këtë shqyrtim, mund të drejtoni disa nga pyetjet e mëposhtme:

- Çfarë lidhje keni me të paditurin? - Çfarë veprimesh ka kryer i padituri? - Kur kanë ndodhur këto veprime?  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 71

- Ku kanë ndodhur këto veprime? - Kush ka qenë i pranishëm gjatë këtyre veprimeve? - A keni pasur frikë nga kjo sjellje? - Përse mendoni se keni nevojë për një urdhër mbrojtjeje?

Pyetje që lidhen me palët e tjera të mbrojtura:

- Çfarë lidhjeje keni me personat e tjerë për të cilët po kër- koni të mbrohen? - Çfarë u ka bërë atyre i padituri dhe kur? - Nëse janë fëmijë - a jeni ju prindi apo kujdestari ligjor i tyre? - A ka lidhje fëmija/fëmijët me të paditurin?

C. Lëshimi i urdhrit

Merrni në konsideratë kërkesat e paditësit kur shqyrtoni masat (neni 10):

- mbi bazën e provave të paraqitura, ekzistojnë baza për të besuar se dhunuesi përbën rrezik për kryerjen e ndonjë akti të dhunës në familje, ose; - mbi bazën e provave të paraqitura, lëshimi i urdhrit të mbrojtjes është i domosdoshëm për të mbrojtur direkt apo indirekt sigurinë, shëndetin, mirëqenien e viktimës (neni 17, pika 1 (b)); - mbi bazën e provave të paraqitura, gjykata çmon se mund të përfshihen edhe persona të tjerë me të cilët kërkuesi ka lidhje familjare ose intime që mund të bëhen shkak për ushtrimin e dhunës ndaj këtyre të fundit (neni 17, pika 1 (b)). - unë lëshoj vendimin për urdhrin e mbrojtjes dhe përfshij edhe masat e mëposhtme: 72 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

1. unë urdhëroj që dhunuesi nuk mund të kryejë krime të tjera ndaj jush apo personave të tjerë të përmendur në urdhër; 2. unë urdhëroj që dhunuesi të mos ju kontaktojë në asnjë mënyrë juve apo personat e tjerë në urdhër.

Nëse paditësi kërkon përdorimin e banesës vetëm nga ana e tij: - Kujt i përket prona? - Është pronë martesore? - A e keni emrin në dokument? - Nëse prona është marrë më qera - e keni të qartë se ky urdhër nuk vlen për pronarin dhe unë nuk mund ta urdhëroj pronarin t’ju lejojë të qendroni nëse nuk paguhet qeraja?

1. Mbi bazën e provave, unë lejoj përdorimin e banesës vetëm nga ana juaj. 2. Mbi bazën e provave, unë urdhëroj dhunuesin të mos afrohet pranë banesës/vendit të punës/shkollës së paditësit. I padituri nuk duhet të afrohet pranë apo ndonjë vendi tjetër ______________ (emrin) më afër se _________________ metra (vendosni emrin e vendit tjetër, nëse ka një të tillë). I padituri nuk duhet t’i afrohet paditësit më afër se ________ metra. 3. Dhunuesi mund të kthehet në banesë një herë në prani të punonjësve të policisë për të marrë sendet personale. Punonjësit e policisë nuk kanë shumë kohë për të pritur kështu që kjo duhet bërë shpejt dhe ndoshta ju mund t’i mblidhni sendet e dhunuesit për të përshpejtuar procesin. 4. Mbi bazën e provave, unë urdhëroj që viktima të ke- të kujdestarinë e përkohshme të fëmijëve të mitur (përcaktoni emrat dhe moshën); që dhunuesi t’i vizitojë  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 73

IsPLMsW VSHFL¿NRQL TsGKXQXHVLWsSDJXDMs VKXPDH saktë) për qeranë dhe detyrimet për jetesën e familjes; që dhunuesi nuk do të mund ta shesë pronën e familjes.

Nëse paditësi nuk kërkon përdorimin e banesës vetëm nga ana e tij:

- E di dhunuesi se ku banoni?

Nëse jo, mos e përmendni adresën në dokumente për sigurinë e paditësit.

Unë e urdhëroj dhunuesin të mos afrohet pranë banesës suaj, por nuk do ta përfshij adresën tuaj në urdhër dhe as nuk do t’i tregoj dhunuesit se ku banoni.

Nëse paditësi kërkon mbrojtje për vende të tjera:

- E di dhunuesi se ku punoni?

Nëse jo - Unë e urdhëroj dhunuesin të mos afrohet pranë vendit tuaj të punës, por nuk do ta përfshij këtë adresë në urdhër dhe as nuk do t’i tregoj dhunuesit se ku punoni.

Nëse po - Unë e urdhëroj dhunuesin të mos afrohet pranë vendit tuaj të punës.

- A punoni ju dhe dhunuesi në të njëjtin vend?

Nëse po - Unë e urdhëroj dhunuesin të mos ju afrohet në asnjë mënyrë gjatë orarit të punës dhe që të qendrojë të paktën 100 metra larg jush në çdo kohë. 74 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

- E di dhunuesi se ku dhe kur shkoni ju apo fëmijët në shkollë?

Nëse jo - Unë e urdhëroj dhunuesin të mos afrohet pranë vendit ku ju apo fëmijët shkoni në shkollë, por nuk do ta përfshij këtë adresë në urdhër dhe as nuk do t’i tregoj dhunuesit se ku shkoni në shkollë ju apo fëmijët.

Nëse po - Unë e urdhëroj dhunuesin të mos afrohet pranë vendit ku ju ose fëmijët shkoni në shkollë.

Nëse paditësi ka kërkuar që edhe ndonjë ambient tjetër të përfshihet në urdhër.

- Përse mendoni se duhet të përfshihen edhe këto ambiente të tjera?

Më pas vendosni dhe përdorni të njëjtin formulim si më sipër.

d$UPsWH]MDUULW

- Zotëron apo ka mundësi të përdorë armë zjarri dhu- nuesi? - A ju ka kërcënuar ndonjëherë dhunuesi me armë zjarri? - A ju ka kërcënuar ndonjëherë dhunuesi me ndonjë lloj tjetër arme?  $NDNsUFsQXDUQGRQMsKHUsGKXQXHVLVLJXULQsWXDM¿]LNH apo atë të fëmijëve, të afërmve, miqve apo kafshëve shtëpiake?  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 75

Në varësi të përgjigjeve të këtyre pyetjeve

1. Gjykata çmon se ekziston një kërcënim i besueshëm për sigurinë e kërkuesit apo të tjerëve. 2. Unë urdhëroj që dhunuesi të mos zotërojë apo blejë asnjë armë zjarri për periudhën e vlefshmërisë së urdhrit dhe që t’i transferojë armët e zjarrit që zotëron tek organet e zbatimit të ligjit brenda 24 orëve nga lëshimi i këtij urdhri.

D. Këshilla për kërkuesin

a. Urdhri është në fuqi për një [AFAT KOHE] - për- gjithësisht 12 muaj. b. Urdhri hyn në fuqi menjëherë. c. Po lëshoj edhe një urdhër ekzekutimi në mënyrë që nëse dhunuesi nuk i bindet urdhrit, ju mund ta sillni urdhrin e ekzekutimit në gjykatë menjëherë që përmbaruesit ta zbatojnë. ç. Nëse ndonjë informacion apo kusht ndryshon gjatë kësaj kohe, ju duhet të ktheheni në gjykatë për të PRGL¿NXDU XUGKULQ -X QXN PXQG WD QGU\VKRQL urdhrin apo ta zhdukni atë. G -XGRWsPHUUQLQMsNRSMHWsXUGKULW'XKHWWsEsQL kopje dhe njërën prej tyre ta mbani me vete gjatë gjithë kohës.

DH. Seanca

a. Dhunuesi ka të drejtë të kërkojë një seancë brenda 5 ditëve (për një urdhër të menjëhershëm) ose brenda 15 ditëve (për një urdhër mbrojtjeje). Nëse transferoheni apo ndryshoni numrin e telefonit, 76 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

sigurohuni të lajmëroni gjykatën në mënyrë që të mund t’ju njoftojmë nëse dhunuesi kërkon seancë. b. Nëse dhunuesi kërkon seancë, ne do t’ju njof- tojmë në numrin e telefonit ose adresën tuaj. Nëse keni avokat, do të njoftojmë avokatin tuaj.

E. Shkeljet

a. Pas shpërndarjes së urdhrit, nëse dhunuesi shkel kushtet e urdhrit ai kryen vepër penale. b. Nëse mendoni se dhunuesi e ka shkelur urdhrin, njoftoni menjëherë policinë. c. Gjithashtu sillni urdhrin e ekzekutimit në gjykatë.

Ë. Siguria

a. 8UGKUL L PEURMWMHV QXN JDUDQWRQ VLJXULQs WXDM -X duhet të merrni masa për të mbrojtur veten dhe familjen tuaj. E -HSLQLQMsNRSMHWsXUGKULWWsJMLWKsQMHUs]YHGKH vendeve të renditura në urdhër si p.sh., të zotit të shtëpisë, drejtorit të shkollës, drejtuesve në punë, etj. c. Mbani një listë të organizatave që mund t’ju ndihmojnë dhe numrin e telefonit të komisariatit më të afërt. o -XGXKHWWsKDUWRQLQMsSODQVLJXULHPHQMsDJMHQFL vendore të dhunës në familje. d. Keni pyetje?  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 77

SEANCA E ANKIMIT NDAJ URDHRIT TË MBROJTJES

1. Ky është orari i caktuar për seancën mbi urdhrin e mbrojtjes me numër ___ me paditës ______ dhe të paditur ________.

2. A është gati paditësi?

3. A është gati i padituri?

4. A janë betuar palët? Nëse jo, vazhdoni me betimin e tyre.

5. Së pari, do të dëshiroja të reduktoja çështjet nëse është e mundur. Gjykata mund ta ndryshojë urdhrin, të ndërpresë HIHNWHWHWLMRVHWDYD]KGRMsDWs-XoIDUsSRNsUNRQL"

6. Nëse i padituri kërkon të ndryshohet urdhri, gjeni se cilat NXVKWH VSHFL¿NH NsUNRQ Ws QGU\VKRKHQ 1sVH L SDGLWXUL kundërshton diçka të shprehur në kërkesë, shpjegoni ndry- shimin ndërmjet kërkesës dhe urdhrit dhe se vetëm urdhri ka fuqi detyruese për të paditurin.

7. Së pari, dëshiroj të shpjegoj se si do të procedojë seanca. 0HTsQsVHSDGLWsVLNsUNRQPEURMWMHDLGXKHWWs¿OORMsLSDUL Nëse paditësi ka dëshmitarë apo dokumente, ai duhet t’i paraqesë ato. I padituri ose avokati mund t’i drejtojnë pyetje paditësit. Më pas, i padituri mund të vazhdojë. Më pas paditësi apo avokati mund të drejtojnë pyetje. Nëse i padituri ka dëshmitarë apo dokumente, ai duhet t’i paraqesë ato. Edhe unë do të jem në gjendje të bëj pyetje. 78 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

8. Në këtë kohë, dëshiroj t’i kërkoj të gjithë personave që do të dëshmojnë, me përjashtim të palëve, të presin jashtë sallës së gjyqit. Do t’ju thërrasim kur të kemi nevojë për ju (neni 238 i KPrC-së).

9. Më pas thërrisni paditësin për të dëshmuar. Thoni emrin, gërmëzojeni për regjistrim. Çfarë lidhje keni me të paditurin? Çfarë ka ndodhur dhe përse mendoni se urdhri duhet të lëshohet ose të mbahet?

10. Më pas, pyesni të paditurin nëse ai ka ndonjë pyetje.

11. Pyesni paditësin nëse ai ka ndonjë dëshmitar.

12. Më pas, thërrisni të paditurin për të dëshmuar. Thoni emrin, gërmëzojeni për regjistrim. Çfarë lidhje keni me paditësin? Çfarë ka ndodhur dhe përse mendoni se urdhri duhet të ndryshohet ose të ndërpritet?

13. Nëse gjykata vendos se nuk ka shkaqe të mjaftueshme për ta vazhduar urdhrin, efektet e tij ndërpriten.

14. Nëse gjykata vendos se ka shkaqe të mjaftueshme për të vazhduar apo ndryshuar urdhrin – a. Mbi bazën e provave të paraqitura, ekzistojnë bazat për të besuar se i padituri përbën rrezik për kryerjen e ndonjë akti të dhunës në familje; ose b. Mbi bazën e provave të paraqitura, lëshimi i urdhrit të mbrojtjes është i domosdoshëm për të mbrojtur direkt apo indirekt sigurinë, shëndetin dhe mirëqenien e viktimës. c. Mbi bazën e provave të paraqitura, gjykata çmon se mund të përfshihen edhe persona të tjerë (me emër) me të cilët paditësi ka lidhje familjare ose intime që mund të bëhen  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 79

shkak për ushtrimin e dhunës ndaj këtyre të fundit (neni 17, pika 1 (b)). ç. Nëse ndryshoni ndonjë masë mbrojtjeje, përcaktojini në PsQ\UsVSHFL¿NH d. Gjykata gjithashtu vendos se i padituri kishte marrë njoftim për seancën. dh. Dhunuesi pati mundësinë për t’u paraqitur, u paraqit dhe prezantoi edhe provat.

15. Pavarësisht nga urdhri që lëshon gjykata, ju duhet të merrni në konsideratë sigurinë e paditësit. Mbajeni të paditurin në sallën e gjyqit për 15 minuta në mënyrë që t’i krijoni paditësit mundësinë të largohet nga gjykata dhe të jetë në distancë të sigurt përpara se të lirohet i padituri. Nëse është e mundur, urdhroni një punonjës policie të shoqërojë të paditurin jashtë gjykatës dhe deri tek mjeti i transportit që përdor. 80 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

SHTOJCA Ç

KËRKESË-PADI PËR LËSHIMIN E URDHRIT MBROJTËS

1. DREJTUAR GJYKATËS SË RRETHIT GJYQËSOR ______________________ (Emri dhe adresa e gjykatës së rrethit)

Nr. i KËRKESË-PADISË/ÇËSHTJES: _________

2. PADITËSI/JA1 kundër 3. I PADITURI/E PADITURA

(Emri, atësia, mbiemri) (Emri, atësia, mbiemri)

(Adresa e përhershme/e përkohshme e banimit) (Adresa e përhershme e banimit)

Numër telefoni: Numër telefoni: Përfaqësuar nga:

(Emri i përfaqësuesit ligjor ose përfaqësuesve (Adresa e përkohshme e banimit) të tjerë, nëse ka të tjerë)

(Adresa e përfaqësuesit) Numër telefoni: Numër telefoni:

4. Shënoni emrin dhe adresën e viktimës/ave nëse është i ndryshëm nga emri i paditësit (emri, atësia dhe mbiemri)____________________________________

5. SHËNIM: Nëse duke dhënë adresën keni frikë për sigurinë tuaj apo të njerëzve të tjerë nën përgjegjësinë tuaj, ju lutem jepni më poshtë një adresë tjetër të cilën dëshironi ta përdorni për qëllime të procesit gjyqësor: Adresa: ___________________________ Numri i telefonit: ________________ Të dhëna të tjera kontakti: ___________________________________________

Skicimi i formularit © Këshilli i Evropës 2007. Përdorimi i këtij formulari nuk tregon mbështetjen e Këshillit të Evropës lidhur me çështjen ose argumentet e shprehura. 1 Paditësi mund të jetë viktima ose personat e tjerë të cilët autorizohen nga viktima të kërkojnë një urdhër mbrojtje, siç parashikohet nga neni 13, pika 1 dhe 2 e ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, ndryshuar me ligjin nr. 9914, datë 12 maj 2008, “Për disa shtesa në ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, ‘Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare’”. Këta persona mund të jenë përfaqësuesi ligjor i viktimës ose punonjësi i policisë/prokurori apo në rast se viktima është i/e mitur, të afërmit e të miturit/ës, përfaqësuesi i zyrës së shërbimeve sociale ose qendrat e licensuara për mbrojtjen e viktimave.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 81

6. Objekti i kërkesë padisë: Lëshimi i urdhrit të mbrojtjes.

7. Kuadri ligjor: Ligji nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, i ndryshuar.

8. Shpjegoni marrëdhënien e viktimës me të paditurin/ën (sipas shënimit të më- poshtëm): Viktima është _______________________ i të paditurit/e të paditurës.

SHËNIM: Pjesëtarët e familjes janë (a) Bashkëshorti/ja ose bashkëjetuesi/ja; apo ish- bashkëshorti/ja apo ish partneri/ja bashkëjetues; (b) Vëllezërit, motrat, gjinia në vijë të drejtë, përfshirë prindërit adoptues dhe fëmijët e adoptuar; (c) Bashkëshortët e personave të mësipërm; (d) Gjinia në vijë të drejtë, përfshirë edhe prindërit edhe fëmijët e adoptuar të bashkëshortit/es ose bashkëjetuesit/es; (e) Vëllezërit dhe motrat e bashkëshortit/es nëse kanë bashkëjetuar gjatë 3 (tre) muajve të fundit; (f) Fëmijët e bashkëshortëve apo partnerëve bashkëjetues.

9. Të dhëna të mëtejshme për viktimën: Data e lindjes Vendi i lindjes Gjendja civile Numri i fëmijëve Sa fëmijë me të paditurin/ën? Profesioni Punësimi Nënshtetësia Ka pronësi në banesën e përbashkët? Sa veta ka në ngarkim Të ardhurat

10. Të dhëna të mëtejshme për të paditurin/ën: Data e lindjes Vendi i lindjes Gjendja civile Numri i fëmijëve Numri i personave në ngarkim Profesioni Punësimi Adresa e punëdhënësit Nënshtetësia Zotëron apo disponon armët e mëposhtme Ka pronësi në banesën e përbashkët? Të ardhurat 82 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

11. Procese të tjerë ku janë të përfshirë viktimat apo fëmijët e tyre dhe i padituri/e paditura:

Emri i çështjes Numri i çështjes Gjykata kompetente

12. Faktet dhe rrethanat. Shpjegoni në mënyrë të qartë e të kujdesshme faktet dhe rrethanat e incidenteve të dhunës në marrëdhëniet familjare midis viktimës GKHWsSDGLWXULWsV QsVHsVKWsHQHYRMVKPHVKWRQLÀHWsWsWMHUD 

Incidenti nr. 1 Data:____________________________________________________________ Vendi i incidentit: __________________________________________________ Veprimi apo mosveprimi : ___________________________________________ Kundër kujt (rendisni): ______________________________________________ Efektet mbi viktimën/viktimat(rendisni):________________________________ Përshkrim i mëtejshëm i incidentit:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ Njërëz të pranishëm gjatë incidentit (rendisni):____________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

Incidenti nr. 2 Data:____________________________________________________________ Vendi i incidentit: __________________________________________________ Veprimi apo mosveprimi : ___________________________________________ Kundër kujt (rendisni): ______________________________________________ Efektet mbi viktimën/viktimat(rendisni):________________________________ Përshkrim i mëtejshëm i incidentit:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ Njërëz të pranishëm gjatë incidentit (rendisni):____________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

Incidenti nr. 3 Data:____________________________________________________________ Vendi i incidentit: __________________________________________________  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 83

Veprimi apo mosveprimi : ___________________________________________ Kundër kujt (rendisni): ______________________________________________ Efektet mbi viktimën/viktimat(rendisni):________________________________ Përshkrim i mëtejshëm i incidentit:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ Njërëz të pranishëm gjatë incidentit (rendisni):____________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

13. Jepni arsyet për ta bërë të qartë dëmin që i është shkaktuar sigurisë, shëndetit apo mirëqënies së viktimës: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

14. Prova: (rendisni këtu prova mbështetëse dhe bashkëngjitjani dokumentet përkatës kësaj kërkese) ________Numri i çështjes në polici ____________________________________ ________Kopje e raportit të policisë ___________________________________ ________Raporti mjekësor ___________________________________________ ________Akti i ekspertizës mjeko-ligjore _______________________________ ________Vërtetime nga qendrat sociale dhe të rehabilitimit për viktimat (rendisni):________________________________________________ ________Vlerësimi i ekspertëve (rendisni): (p.sh., psikologu, specialisti i kafshëve shtëpiake etj.)_____________________________________________ ________Deklaratat e dëshmitarëve (rendisni): __________________________ ________Prova të tjera (rendisni): (p.sh., ditari i viktimës, vizatime të fëmijëve,  IRWRJUD¿WsGsPWLPHYHNRPXQLNLPLPHSRVWsHOHNWURQLNH606UHJMLV trime në kaseta etj.) _________________________________________

15. Paditësi i kërkon gjykatës të lëshojë urdhër mbrojtjeje për personat e mëposhtëm:

Emri Data e lindjes Marrëdhënia me të paditurin/ën _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ 84 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

16. Paditësi/paditësja i kërkon gjykatës që në urdhrin e saj të mbrojtjes të lëshojë masat e mëposhtme: (nëse janë të zbatueshme, mund të zgjidhni më shumë se një alternativë) _____I padituri/e paditura të mos kryejë vepër të dhunës në familje ndaj (emrat) ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura të mos kërcënojë (emrat) ______________________ _____I padituri/e paditura të mos cenojë, ngacmojë apo kontaktojë me (emrat) ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura të largohet nga banesa (adresa)____________________ për një kohë prej (shënoni kohën) ____________________ dhe të mos lejohet të rihyjë pa autorizimin e gjykatës. _____I padituri/e paditura të mos u afrohet personave të përmendur më sipër përtej një distance prej __________________ (shënoni distancën). _____I padituri/e paditura të mos shkojë në: ƒ shkollën e (emri): _____________, (adresa) _______________ ƒ kopshtin e (emri): _____________, (adresa) _______________ ƒ vendin e punës së (emri): _______, (adresa) _______________ ƒ banesën e (emri): _____________, (adresa)________________ _____Të vendosë personat e mëposhtëm në: (strehëz/banesë e përkohëshme) nën përgjegjësinë e (emri i organizatës /autoritetit)___________________ _____I padituri/e paditura të kontaktojë (emri i fëmijës) _____________________ vetëm (kur, dita e javës, afatet kohorë) në (vendin) ___________________ ose me anë të (mënyrat e kontaktimit) _____Të ndalojë hyrjen dhe ndënjen e të paditurit/ paditurës në banesën e (emri) __________________ në (adresën)______________________________ _____Të autorizojë (pozicioni/autoriteti) _________________________ që të shoqërojë (cilin)_______________ në banesën e viktimës dhe të shoqërojë lëvizjen e sendeve të tyre personale _____I padituri/e paditura të dorëzojë të gjitha armët në (emri i institucionit/ R¿FHULW BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB _____I padituri/e paditura të lejojë paditësin/paditësen të zotërojë banesën e përbashkët në adresën: ________________________________________ _____I padituri/e paditura t’i paguajë (emri i personit) _________ sasinë mujore prej _________ për pagesën e qirasë _____I padituri/e paditura t’i paguajë (emri i personit) _________ sasinë mujore prej _______ si detyrim për të mbështetur personat e përmendur më sipër _____I padituri/e paditura të mos lejohet të asgjësojë pasurinë bashkëshortore _____Të paditurit/paditurës t’i hiqet përgjegjësia mbi fëmijët (emrat): ___________________________________________________________ _____T’i jepet paditësit/ses përkohësisht e drejta e kujdestarisë mbi fëmijët (emrat) ____________________________________________________  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 85

_____Të urdhërohen shërbimet sociale (emrat) __________________që t’u sigurojnë shërbimet e mëposhtme përsonave të sipërpërmendur (rendisni shërbimet që do viktima) ______________________________________ _____Të urdhërohet i padituri/e paditura që t’i paguajë periodikisht (saktëso periudhën) _____________________(shumën)_____________________ (kujt)_________________OSE të urdhërohet i punësuari i të paditurit/ës (emri) _________________________ që t’i derdhë periodikisht (saktëso periudhën) _______________________(shumën)___________________ (kujt)______________________________________________________ _____Futja e viktimës në programe rehabilituese _____Të urdhërohët dhunuesi/ja të marrë pjesë në programe rehabilitimi dhe këto programe të urdhërohen të raportojnë çdo javë në gjykatë nëse dhunuesi/ja e ndjek apo merr pjesë në të.

.RKs]JMDWMDHXUGKULWPEURMWsVBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

Emri i paditësit:________________________ Data: __________________

Nënshkrimi i paditësit: __________________

Emri i përfaqësuesit: ____________________ (nëse ka)

Nënshkrimi i përfaqësuesit: ______________ 86 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

SHTOJCA D KËRKESË-PADI PËR LËSHIMIN E URDHRIT TË MENJËHERSHËM MBROJTËS

1. DREJTUAR GJYKATËS SË RRETHIT GJYQËSOR_______________________ (Emri dhe adresa e gjykatës së rrethit)

Nr. i KËRKESË-PADISË/ÇËSHTJES: _________

2. PADITËSI/JA12 kundër 3. I PADITURI/ E PADITURA

(Emri, atësia, mbiemri) (Emri, atësia, mbiemri)

(Adresa e përhershme/e përkohshme e banimit) (Adresa e përhershme e banimit)

Numër telefoni: Numër telefoni: Përfaqësuar nga:

(Emri i përfaqësuesit ligjor ose përfaqësuesve (Adresa e përkohshme e banimit) të tjerë, nëse ka të tjerë)

(Adresa e përfaqësuesit) Numër telefoni: Numër telefoni:

4. Shënoni emrin dhe adresën e viktimës/ave nëse është i ndryshëm nga emri i paditësit (emri, atësia dhe mbiemri) ___________________________________

5. SHËNIM: Nëse duke dhënë adresën keni frikë për sigurinë tuaj apo të njerëzve të tjerë nën përgjegjësinë tuaj, ju lutem jepni më poshtë një adresë tjetër, të cilën dëshironi ta përdorni për qëllime të procesit gjyqësor: Adresa: ___________________________ Numri i telefonit: ________________ Të dhëna të tjera kontakti: ___________________________________________

Skicimi i formularit © Këshilli i Evropës 2007. Përdorimi i këtij formulari nuk tregon mbështetjen e Këshillit të Evropës lidhur me çështjen ose argumentet e shprehura. 1 Paditësi mund të jetë viktima ose personat e tjerë të cilët autorizohen nga viktima të kërkojnë një urdhër të menjëhershëm mbrojtje, siç parashikohet nga neni 13, pika 3 e ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, ndryshuar me ligjin nr. 9914, datë 12 maj 2008, “Për disa shtesa në ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, ‘Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare’”. Këta persona mund të jenë përfaqësuesi ligjor i viktimës ose punonjësi i policisë/prokurori apo në rast se viktima është i/e mitur, të afërmit e të miturit/ës, përfaqësuesi i zyrës së shërbimeve sociale ose qendrat e licensuara për mbrojtjen e viktimave.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 87

6. Objekti i kërkesë-padisë: Lëshimi i urdhrit të menjëhershëm mbrojtës.

7. Kuadri ligjor: Ligji nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, i ndryshuar.

8. Shpjegoni marrëdhënien e viktimës me të paditurin/ën (sipas shënimit të mëposhtëm): Viktima është _______________________________ i të paditurit/ e të paditurës.

SHËNIM: Pjesëtarët e familjes janë (a) Bashkëshorti/ja ose bashkëjetuesi/ja; apo ish bashkëshorti/ja apo ish partneri/ja bashkëjetues; (b) Vëllezërit, motrat, gjinia në vijë të drejtë, përfshirë prindërit adoptues dhe fëmijët e adoptuar; (c) Bashkëshortët e personave të mësipërm; (d) Gjinia në vijë të drejtë, përfshirë edhe prindërit edhe fëmijët e adoptuar të bashkëshortit/es ose bashkëjetuesit/es; (e) Vëllezërit dhe motrat e bashkëshortit/es nëse kanë bashkëjetuar gjatë 3 (tre) muajve të fundit; (f) Fëmijët e bashkëshortëve apo partnerëve bashkëjetues.

9. Të dhëna të mëtejshme për viktimën:

Data e lindjes Vendi i lindjes Gjendja civile Numri i fëmijëve Sa fëmijë me të paditurin/ën? Profesioni Punësimi Nënshtetësia

10. Të dhëna të mëtejshme për të paditurin/ën:

Data e lindjes Vendi i lindjes Gjendja civile Numri i fëmijëve Profesioni Punësimi Adresa e punëdhënësit Nënshtetësia Zotëron apo disponon armët e mëposhtme Ka pronësi në banesën e përbashkët? 88 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

11. Procese të tjerë ku janë të përfshirë viktima apo fëmijët e tyre dhe i padituri/e paditura:

Emri i çështjes Numri i çështjes Gjykata kompetente

12. Faktet dhe rrethanat. Shpjegoni në mënyrë të qartë e të kujdesshme faktet dhe rrethanat e incidenteve të dhunës në marrëdhëniet familjare midis viktimës GKHWsSDGLWXULWsV QsVHsVKWsHQHYRMVKPHVKWRQLÀHWsWsWMHUD 

Incidenti nr. 1 Data: ____________________________________________________________ Vendi i incidentit: __________________________________________________ Veprimi apo mosveprimi : ___________________________________________ Kundër kujt (rendisni): ______________________________________________ Efektet mbi viktimën/viktimat(rendisni): ________________________________ Përshkrim i mëtejshëm i incidentit: ____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ Njërëz të pranishëm gjatë incidentit (rendisni): ___________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

Incidenti nr. 2 Data: ____________________________________________________________ Vendi i incidentit: __________________________________________________ Veprimi apo mosveprimi : ___________________________________________ Kundër kujt (rendisni): ______________________________________________ Efektet mbi viktimën/viktimat(rendisni): ________________________________ Përshkrim i mëtejshëm i incidentit: ____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ Njërëz të pranishëm gjatë incidentit (rendisni): ___________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

Incidenti nr. 3 Data: ____________________________________________________________ Vendi i incidentit: __________________________________________________  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 89

Veprimi apo mosveprimi : ___________________________________________ Kundër kujt (rendisni): ______________________________________________ Efektet mbi viktimën/viktimat(rendisni): ________________________________ Përshkrim i mëtejshëm i incidentit: ____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ Njërëz të pranishëm gjatë incidentit (rendisni):____________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

13. Jepni arsyet për ta bërë të qartë dëmin që i është shkaktuar sigurisë, shëndetit apo mirëqënies së viktimës: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

14. Prova: (rendisni këtu prova mbështetëse dhe bashkëngjitjani dokumentet përkatëse kësaj kërkese) ________Numri i çështjes në polici ____________________________________ ________Kopje e raportit të policisë ___________________________________ ________Raporti mjekësor ___________________________________________ ________Akti i ekspertizës mjeko-ligjore _______________________________ ________Vërtetime nga qendrat sociale dhe të rehabilitimit për viktimat (rendisni):________________________________________________ ________Vlerësimi i ekspertëve (rendisni): (p.sh., psikologu, specialisti i kafshëve shtëpiake etj.)_____________________________________________ ________Deklaratat e dëshmitarëve (rendisni): __________________________ ________Prova të tjera (rendisni): (p.sh., ditari i viktimës, vizatime të fëmijëve,  IRWRJUD¿WsGsPWLPHYHNRPXQLNLPLPHSRVWsHOHNWURQLNH606UHJMLV trime në kaseta etj.) _________________________________________

15. Paditësi i kërkon gjykatës të lëshojë urdhër mbrojtjeje për personat e mëposhtëm:

Emri Data e lindjes Marrëdhënia me të paditurin/ën _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ 90 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

16. Paditësi/paditësja i kërkon gjykatës që në urdhrin e saj të menjëhershëm të mbrojtjes të lëshojë masat e mëposhtme: (nëse janë të zbatueshme, mund të zgjidhni më shumë se një alternativë) _____I padituri/e paditura të mos kryejë vepër të dhunës në familje ndaj (emrat) ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura të mos kërcënojë (emrat) ______________________ _____I padituri/e paditura të mos cenojë, ngacmojë apo kontaktojë me (emrat) ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura të largohet nga banesa (adresa)____________________ për një kohë prej (shënoni kohën) _____________________dhe të mos lejohet të rihyjë pa autorizimin e gjykatës. _____I padituri/e paditura të mos u afrohet personave të përmendur më sipër përtej një distance prej ______ (shënoni distancën). _____I padituri/e paditura të mos shkojë në: ƒ shkollën e (emri): _____________, (adresa)________________ ƒ kopshtin e (emri): _____________, (adresa) _______________ ƒ vendin e punës së (emri): _______, (adresa) _______________ ƒ banesën e (emri): ______________, (adresa)_______________ _____Të vendosë personat e mëposhtëm në: (strehëz/banesë e përkohëshme) _________nën përgjegjësinë e (emri i organizatës /autoritetit)__________. _____I padituri/e paditura të kontaktojë (emri i fëmijës) ____________________ vetëm (kur, dita e javës, afatet kohorë) në (vendin) ____________________ ose me anë të (mënyrat e kontaktimit) ____________________________. _____Të ndalojë hyrjen dhe ndënjen e të paditurit/ paditurës në banesën e (emri) _____________________ në (adresën)___________________________. _____Të autorizojë (pozicioni/autoriteti) _________________________ që të shoqërojë (cilin)_______________ në banesën e viktimës dhe të shoqërojë lëvizjen e sendeve të tyre personale. _____I padituri/e paditura të dorëzojë të gjitha armët në (emri i institucionit/ R¿FHULW BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

.RKs]JMDWMDHXUGKULWWsPHQMsKHUVKsPPEURMWsVBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

Emri i paditësit:________________________ Data: __________________

Nënshkrimi i paditësit: __________________

Emri i përfaqësuesit: ____________________ (nëse ka)

Nënshkrimi i përfaqësuesit: ______________  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 91

SHTOJCA DH

KËRKESË PËR NDRYSHIMIN E NJË URDHRI MBROJTJEJE

1. DREJTUAR GJYKATËS SË RRETHIT GJYQËSOR____________________ (Emri dhe adresa e gjykatës së rrethit)

Nr. i KËRKESË-PADISË/ÇËSHTJES: _________

2. PADITËSI/JA13 kundër 3. I PADITURI/ E PADITURA

(Emri, atësia, mbiemri) (Emri, atësia, mbiemri)

(Adresa e përhershme/e përkohshme e banimit) (Adresa e përhershme e banimit)

Numër telefoni: Numër telefoni: Përfaqësuar nga:

(Emri i përfaqësuesit ligjor ose përfaqësuesve (Adresa e përkohshme e banimit) të tjerë, nëse ka të tjerë)

(Adresa e përfaqësuesit) Numër telefoni: Numër telefoni:

4. Shënoni emrin dhe adresën e viktimës/ave nëse është i ndryshëm nga emri i paditësit (emri, atësia dhe mbiemri) ________________________________________

5. SHËNIM: Nëse duke dhënë adresën keni frikë për sigurinë tuaj apo të njerëzve të tjerë nën përgjegjësinë tuaj, ju lutem jepni më poshtë një adresë tjetër, të cilën dëshironi ta përdorni për qëllime të procesit gjyqësor: Adresa: ___________________________ Numri i telefonit: ________________ Të dhëna të tjera kontakti: ___________________________________________

6. Objekti i kërkesë-padisë: Ndryshimi i urdhrit të mbrojtjes.

Skicimi i formularit © Këshilli i Evropës 2007. Përdorimi i këtij formulari nuk tregon mbështetjen e Këshillit të Evropës lidhur me çështjen ose argumentet e shprehura. 1 Paditësi mund të jetë viktima, përfaqësuesi ligjor i tij/saj, dhunuesi ose prokurori nëse ka marrë pjesë në proces. Shih nenin 22, pika 1 të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrë- dhëniet familjare”, ndryshuar me ligjin nr. 9914, datë 12 maj 2008, “Për disa shtesa në ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, ‘Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare’”. 92 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

7. Kuadri ligjor: Ligji nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, i ndryshuar.

8. Gjykata ka lëshuar më parë (shënoni me kryq dhe plotësoni urdhrin përkatës më poshtë): ______Një urdhër të menjëhershëm mbrojtjeje, me vendimin nr. ______, datë_______. ______Një urdhër mbrojtjeje, me vendimin nr. ________, datë __________________,

9. Urdhrit të mësipërm i mbaron afati më: ________________________________

10. Paditësi/ja kërkon që gjykata të ndryshojë urdhrin e treguar më sipër sepse ka një ndryshim të rëndësishëm të rrethanave të viktimës/paditësit/ses. Ajo që ka ndryshuar si më poshtë (jepni një përshkrim): _______________________________ _____________________________________________________________________

11. Për shkak të ndryshimit të rrethanave siç u përshkruan më sipër, paditësi/ ja i kërkon gjykatës të ndryshojë urdhrin e saj të mëparshëm në elementët e mëposhtëm. (Rrethoni dhe plotësoni elementin përkatës. Nëse është e nevojshme mund të shtoni elementë të tjerë): a. Subjektet të cilët mbron, duke shtuar/hequr (emri i personit) ______________, data e lindjes ___________________, marrëdhënia me të paditurin/paditurën ______________________ në listë b. Masat mbrojtëse, duke ndryshuar sasinë e detyrimeve mbështetëse në shifrën prej (shkruani shifrën)_____________________ në muaj c. Kohëzgjatja e urdhrit mbrojtës të shtrihet deri më datë____________________ d. Të tjera (përcaktoni): _____________________________________________

12. Prova (rendisni këtu prova mbështetëse dhe bashkëngjitjani dokumentet përkatës kësaj kërkese) ________Numri i çështjes në polici ____________________________________ ________Kopje e raportit të policisë ___________________________________ ________Raporti mjekësor ___________________________________________ ________Akti i ekspertizës mjeko-ligjore _______________________________ ________Vërtetime nga qendrat sociale dhe të rehabilitimit për viktimat (rendisni):________________________________________________ ________Vlerësimi i ekspertëve (rendisni): (p.sh., psikologu, specialisti i kafshëve shtëpiake etj.)_____________________________________________ ________Deklaratat e dëshmitarëve (rendisni): __________________________ ________Prova të tjera (rendisni): (p.sh., ditari i viktimës, vizatime të fëmijëve,  IRWRJUD¿WsGsPWLPHYHNRPXQLNLPLPHSRVWsHOHNWURQLNH606UHJMLV trime në kaseta etj.) _________________________________________  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 93

Emri i paditësit:________________________ Data: __________________

Nënshkrimi i paditësit: __________________

Emri i përfaqësuesit: ____________________ (nëse ka)

Nënshkrimi i përfaqësuesit: ______________ 94 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

SHTOJCA E VENDIM GJYKATE PËR URDHËR MBROJTJEJE

1. GJYKATAE RRETHIT GJYQËSOR ______ _____________________________ (Emri dhe adresa e gjykatës së rrethit, sekretarja gjyqësore)

Nr. i ÇËSHTJES: ________ Nr. i VENDIMIT: ________

2. PADITËSI/JA14 kundër 3. I PADITURI/E PADITURA

(Emri, atësia, mbiemri) (Emri, atësia, mbiemri)

(Adresa e përhershme/e përkohshme e banimit) (Adresa e përhershme e banimit)

Numër telefoni: Numër telefoni: Përfaqësuar nga: (Adresa e përkohshme e banimit) (Emri i përfaqësuesit ligjor ose përfaqësuesve të tjerë, nëse ka të tjerë) Numër telefoni: (Adresa e përfaqësuesit) (Emri i përfaqësuesit ligjor ose përfaqësuesve Numër telefoni: të tjerë, nëse ka të tjerë)

4. Emrat dhe ditëlindjet e personave në mbrojtje janë: (emri, atësia dhe mbiemri) _________________________________________________________________

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

5. Paditësi/ja kërkon mbrojtje në mënyrë që: (nëse janë të zbatueshme, mund të zgjidhni më shumë se një alternativë) 1 Paditësi mund të jetë viktima ose personat e tjerë të cilët autorizohen nga viktima të kërkojnë një urdhër mbrojtje, siç parashikohet nga neni 13, pika 1 dhe 2 e ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, ndryshuar me ligjin nr. 9914, datë 12 maj 2008, “Për disa shtesa në ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, ‘Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare’”, si për shembull përfaqësuesi ligjor i viktimës ose punonjësi i policisë/prokurori apo në rast se viktima është i/e mitur, të afërmit e të miturit/ës ose përfaqësusi i zyrës së shërbimeve sociale, si edhe qendrat e licensuara për mbrojtjen e viktimave.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 95

_____I padituri/e paditura të mos kryejë vepër të dhunës në familje ndaj personave të përmendur më sipër _____I padituri/e paditura të mos kërcënojë personat e përmendur më sipër _____I padituri/e paditura të mos cenojë, ngacmojë, kontaktojë apo të komunikojë me personat e përmendur më sipër _____I padituri/e paditura të largohet nga banesa (adresa) _________________ për një kohë (shënoni kohën e saktë) _____________________ dhe të mos lejohet të kthehet pa autorizimin e gjykatës _____I padituri/e paditura të mos u afrohet personave të përmendur më sipër përtej një distance prej ______ (shënoni distancën) _____I padituri/e paditura të mos shkojë në ƒ shkollën e (emri): _____________, (adresa)________________ ƒ kopshtin e (emri): _____________, (adresa) _______________ ƒ vendin e punës së (emri): _______, (adresa) _______________ ƒ banesën e (emri): ______________, (adresa)_______________ _____ I padituri/e paditura të kontaktojë (emri i fëmijës) ___________________ vetëm (ku, dita e javës, afatet kohorë) në (vendi) _____________________ ose me anë të (mënyrat e kontaktimit) _____________________________ _____Të ndalojë hyrjen dhe qëndrimin e të paditurit/paditurës në banesën e (emri) ______________ në (adresa)____________________________________ _____Të autorizojë (pozicionin/autoritetin) _________________________ që të shoqërojë (cilin)_______________ në banesën e viktimës dhe të mbikqyrë largimin e pasurisë personale BBBBB,SDGLWXULHSDGLWXUDW¶LDGRUs]RMsWsJMLWKDDUPsW HPULLLQVWLWXFLRQLWR¿FHULW  ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura t’i paguajë çdo muaj (shuma) _______(emri)_________ për qeranë _____I padituri/e paditura t’i paguajë çdo muaj (shuma) _______ (emri)________ VLGHW\ULPPEsVKWHWMH¿QDQFLDUHSsUSHUVRQDWHVLSsUSsUPHQGXU _____I padituri/e paditura të mos shpërdorojë pronën martesore _____Të paditurit/ës t’i hiqet përgjegjësia prindërore mbi fëmijët (emrat) ______________________deri në një urdhër tjetër të gjykatës _____Të paditurit/ës t’i jepen të drejta të përkohshmë kujdestarie mbi fëmijët (emrat) _____________________________________________________ _____Të urdhërohen shërbimet sociale (emrat) ______________ që t’u japin shërbimet në vijim personave të përmendur më sipër (rendisni shërbimet që kërkon viktima) ______________________________________________ _____Të urdhërohet i padituri/e paditura që t’i paguajë periodikisht (saktëso periudhën) _____________________(shumën)_____________________ (kujt)_________________OSE të urdhërohet i punësuari i të paditurit/ës (emri) _________________________ që t’i derdhë periodikisht (saktëso 96 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

periudhën) _______________________(shumën)___________________ (kujt)______________________________________________________ _____Të urdhërohet i/e padituri/a që të marrë pjesë në programet e rehabilitimit dhe të urdhërohet programi që t’i raportojë çdo javë gjykatës për pjesëmarrjen e të paditurit/ës.

6. Mendimi i përfaqësuesit ligjor, nëse ka pasur një përfaqësues ligjor, ishte se urdhri i mbrojtjes duhet të lëshohet sipas ligjit.

7. NË MBËSHTETJE TË NENIT 310 TË KODIT TË PROCEDURËS CIVILE, GJYKATA ZBULON FAKTET DHE NDJEK LIGJET SI VIJON:

Paditësi/ja ka paraqitur këto fakte në datat në vijim:________________________ në vendet në vijim: _________________________________________________ _________________________________________________________________ veprime apo mosveprime që sjellin si pasojë dhunë në familje siç përcaktohet në nenin 3, pika 1 dhe 2 ndaj personave të mëposhtëm: _______________________ _________________________________________________________________ Duke u bazuar në këto incidente, paditësi/ja ka frikë se siguria, shëndeti apo mbarëvajtja e personave të përmenduar rrezikohet nga i padituri/e paditura.

8. Provat e paraqitura nga paditësi/ja pëfshijnë si vijon: (shënoni me kryq masat e përshtatshme) ________Numri i çështjes në polici ____________________________________ ________Kopje e raportit të policisë ___________________________________ ________Raporti mjekësor ___________________________________________ ________Akti i ekspertizës mjeko-ligjore _______________________________ ________Vërtetime nga qendrat sociale dhe të rehabilitimit për viktimat (rendisni):________________________________________________ ________Vlerësimi i ekspertëve (rendisni): (p.sh., psikologu, specialisti i kafshëve shtëpiake etj.)_____________________________________________ ________Deklaratat e dëshmitarëve (rendisni): __________________________ ________Prova të tjera (rendisni): (p.sh., ditari i viktimës, vizatime të fëmijëve,  IRWRJUD¿WsGsPWLPHYHNRPXQLNLPLPHSRVWsHOHNWURQLNH606UHJMLV trime në kaseta etj.) ________________________________________ ________Regjistrime në kaseta _______________________________________ ________Dëshmi __________________________________________________

9. Në mbështetje të neneve 9 dhe 17 të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, i ndryshuar, mbështetur në NsUNHVsQHSDGLWsVLWHVGKHSDVLNDSDVXUED]DWsDUV\HVKPHSsUWs]EXOXDUVH  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 97

Ƒ(N]LVWRMQsPDWHULDOHWsPMDIWXHVKPHSsUWsEHVXDUVHLSDGLWXULHSDGLWXUD ka kryer një vepër të dhunës në familje; Ƒ1[MHUUDHXUGKULWHPHQMsKHUVKsPWsPEURMWMHVsVKWsHQHYRMVKPHSsUWs mbrojtur sigurinë, shëndetin dhe mirëqenien e viktimës apo anëtarëve të tij/saj të familjes, që gjithashtu mbrohen nga ky urdhër.

10. SI PASOJË URDHËROHET I PANDEHURI/E PANDEHURA: (nëse janë të zbatueshme, mund të zgjidhni më shumë se një alternativë)

_____I padituri/e paditura të mos kryejë vepër të dhunës në familje ndaj (emrat) ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura të mos kërcënojë (emrat) _______________________ _____I padituri/e paditura të mos cenojë, ngacmojë, kontaktojë apo të komunikojë me (emrat) __________________________________________________ _____I padituri/e paditura të largohet nga banesa (adresa) ___________________ për një kohë (shënoni kohën e saktë) _____________________ dhe të mos lejohet të kthehet pa autorizimin e gjykatës _____I padituri/e paditura të mos u afrohet personave të përmendur më sipër përtej një distance prej ______ (shënoni distancën) _____I padituri/e paditura të mos shkojë në ƒ shkollën e (emri): _____________, (adresa)________________ ƒ kopshtin e (emri): _____________, (adresa) _______________ ƒ vendin e punës së (emri): _______, (adresa) _______________ ƒ banesën e (emri): ______________, (adresa)_______________ _____I padituri/e paditura të kontaktojë (emri i fëmijës) ____________________ vetëm (ku, dita e javës, afatet kohorë) në (vendi) ___________________ose me anë të (mënyrat e kontaktimit) _______________________________ _____Të ndalojë hyrjen dhe qëndrimin e të paditurit/paditurës në banesën e (emri) _______________ në (adresa)___________________________________ _____Të autorizojë (pozicionin/autoritetin) _________________________ që të shoqërojë (cilin) ____________ në banesën e viktimës dhe të mbikqyrë largimin e pasurisë personale _____I padituri/e paditura t’ia dorëzojë të gjitha armët (emrin i institucionit/ R¿FHULW BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB _____I padituri/e paditura t’i paguajë çdo muaj (shuma)_________ (emri)________ për qeranë _____I padituri/e paditura t’i paguajë çdo muaj (shuma) _________ (emri)______ VLGHW\ULPPEsVKWHWMH¿QDQFLDUHSsUSHUVRQDWHVLSsUSsUPHQGXU _____I padituri/e paditura të mos shpërdorojë pronën martesore _____Të paditurit/ës t’i hiqet përgjegjësia prindërore mbi fëmijët (emrat) ______________________deri në një urdhër tjetër të gjykatës 98 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

_____Të paditurit/ës t’i jepen të drejta të përkohshmë kujdestarie mbi fëmijët (emrat) _____________________________________________________ _____Të urdhërohen shërbimet sociale (emrat) ______________ që t’u japin shërbimet në vijim personave të përmendur më sipër (rendisni shërbimet që kërkon viktima) _____________________________________________ _____Të urdhërohet i padituri/e paditura që t’i paguajë periodikisht (saktëso periudhën) _____________________(shumën)_____________________ (kujt)_________________OSE të urdhërohet i punësuari i të paditurit/ës (emri) _________________________ që t’i derdhë periodikisht (saktëso periudhën) _______________________(shumën)___________________ (kujt)______________________________________________________ _____Të urdhërohet i padituri/e paditura që të marrë pjesë në programet e rehabilitimit dhe të urdhërohet programi që t’i raportojë çdo javë gjykatës për pjesëmarrjen e të paditurit/ës.

11. Ky urdhër mbetet në fuqi deri në (data)2 ___________________________

12. I padituri/e paditura ka të drejtën të bëjë një ankim ndaj këtij urdhri mbrojtjeje brenda 15 (pesëmbëdhjetë) ditëve pas miratimit të tij dhe lajmërimit të palëve.

13. Sipas nenit 14, pika 4, të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa QGDM GKXQsV Qs PDUUsGKsQLHW IDPLOMDUH´ L QGU\VKXDU VKSHQ]LPHW SsU procedurat e sipërpërmendura duhet të paguhen nga i padituri/e paditura.

SHËNIM PËR PALËT KY URDHËR ZBATOHET MENJËHERË NDAJ TË PADITURIT DHE MBE- TET NË FUQI DERISA TË NDRYSHOHET OSE TË PËRFUNDOHET NGA KJO GJYKATË PASI TË JETË NJOFTUAR DHE SHPALLUR NË SEANCË GJYQËSORE, OSE DERI NË PËRFUNDIM TË AFATIT TË URDHRIT. ASNJË MARRËVESHJE PERSONALE MES PALËVE NUK MUND T’A NDRYSHOJË KËTË URDHËR.

KRYERJA E VEPRIMEVE TË BËRA ME QËLLIM QË TË MOS EKZE- KUTOHET OSE TË PENGOHET EKZEKUTIMI I KËTIJ URDHRI, PËRBËN VEPËR PENALE SIPAS NENIT 320 TË KODIT PENAL DHE DËNOHET ME GJOBË OSE ME BURGIM DERI NË DY VJET.35. 2 Urdhri i mbrojtjes mbetet në fuqi deri në 12 (dymbëdhjetë) muaj nga data e lëshimit. Shih nenin 17, pika 3 gërma “b” të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, i ndryshuar. 3 Shih nenin 17, pika 3 gërma “c” të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrë- dhëniet familjare”, i ndryshuar.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 99

Ora: ______________

Data: _____________

__________________________ GJYQTAR

ZBATIMI I URDHRIT

Siaps Nenit 23, pika 1, ky urdhër është në fuqi që nga momenti që është deklaruar në gjykatë apo kur janë njoftuar palët.

CERTIFIKATA E SHËRBIMIT

Unë, i nënshkruari, me kompetencat që më jep ligji, vërtetoj se: Ƒ '\NRSMHWsXUGKULWLMDQsGKsQsSDGLWsVLWHV Ƒ 1MsNRSMHHXUGKULWLsVKWsGsUJXDUWsSDGLWXULWsVED]XDUQsQHQLQWs.RGLWWs Procedurës Civile; Ƒ *M\NDWDXNDGsUJXDURVHVKSsUQGDUsEUHQGDRUsYHXUGKULQHPHQMsKHUVKsPWs mbrojtjes, personave të mëposhtëm: Ƒ 3DGLWsVLWGKHSHUVRQDYHWsWMHUsTsLPEURQXUGKUL Ƒ 3DGLWsVYHQsNXSWLPLQHQHQLWWsOLJMLW Ƒ 'HSDUWDPHQWLW Ws VKsUELPHYH VRFLDOH Ws EDVKNLVs DSR NRPXQsV Vs vendndodhjes ku banojnë përkohësisht apo përherë viktimat apo personat e tjerë, të përmendur në urdhër; Ƒ 1MsVLVsVsSROLFLVsVsYHQGQGRGKMHVNXEDQRMQsSsUNRKsVLVKWDSRSsUKHUs viktimat apo personat e tjerë, të përmendur në urdhër mbrojtjeje. 100 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

SHTOJCA Ë

VENDIM GJYKATE PËR URDHËR TË MENJËHERSHËM MBROJTJEJE

1. GJYKATAE RRETHIT GJYQËSOR _________________________________ (Emri dhe adresa e gjykatës së rrethit, sekretarja gjyqësore)

Nr. i ÇËSHTJES: _________ Nr. i VENDIMIT: _________

2. PADITËSI/JA16 kundër 3. I PADITURI/E PADITURA

(Emri, atësia, mbiemri) (Emri, atësia, mbiemri)

(Adresa e përhershme/e përkohshme e banimit) (Adresa e përhershme e banimit)

Numër telefoni: Numër telefoni: Përfaqësuar nga: (Adresa e përkohshme e banimit) (Emri i përfaqësuesit ligjor ose përfaqësuesve të tjerë, nëse ka të tjerë) Numër telefoni: (Adresa e përfaqësuesit) (Emri i përfaqësuesit ligjor ose përfaqësuesve Numër telefoni: të tjerë, nëse ka të tjerë)

4. Emrat dhe ditëlindjet e personave në mbrojtje janë: (emri, atësia dhe mbiemri) _________________________________________________________________

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

5. Paditësi/ja kërkon mbrojtje në mënyrë që: (nëse janë të zbatueshme, mund të zgjidhni më shumë se një alternativë) _____ I padituri/e paditura të mos kryejë vepër të dhunës në familje ndaj personave të përmendur më sipër 1 Paditësi mund të jetë viktima ose personat e tjerë të cilët autorizohen nga viktima të kërkojnë një urdhër të menjëhershëm mbrojtje, siç parashikohet nga neni 13, pika 3 e ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, ndryshuar me ligjin nr. 9914, datë 12 maj 2008, “Për disa shtesa në ligjin nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, ‘Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare’”.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 101

_____I padituri/e paditura të mos kërcënojë personat e përmendur më sipër _____I padituri/e paditura të mos cenojë, ngacmojë, kontaktojë apo të komunikojë me personat e përmendur më sipër _____I padituri/e paditura të largohet nga banesa (adresa) ____________________ për një kohë (shënoni kohën e saktë) _____________________ dhe të mos lejohet të kthehet pa autorizimin e gjykatës _____I padituri/e paditura të mos u afrohet personave të përmendur më sipër përtej një distance prej ______ (shënoni distancën) _____I padituri/e paditura të mos shkojë në ƒ shkollën e (emri): _____________, (adresa)________________ ƒ kopshtin e (emri): _____________, (adresa) ________________ ƒ vendin e punës së (emri): _______, (adresa) ________________ ƒ banesën e (emri): ______________, (adresa)________________ _____I padituri/e paditura të kontaktojë (emri i fëmijës) ____________________ vetëm (ku, dita e javës, afatet kohorë) në (vendi) _____________________ ose me anë të (mënyrat e kontaktimit) _____________________________ _____Të ndalojë hyrjen dhe qëndrimin e të paditurit/paditurës në banesën e (emri) ______________ në (adresa)____________________________________ _____Të autorizojë (pozicionin/autoritetin) ________________________ që të shoqërojë (cilin)____________ në banesën e viktimës dhe të mbikqyrë largimin e pasurisë personale _____I padituri/e paditura t’ia dorëzojë të gjitha armët (emrin i institucionit/ R¿FHULW BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

6. Mendimi i përfaqësuesit ligjor, nëse ka pasur një përfaqësues ligjor, ishte se urdhri i mbrojtjes duhet të lëshohet sipas ligjit.

7. NË MBËSHTETJE TË NENIT 310 TË KODIT TË PROCEDURËS CIVILE, GJYKATA ZBULON FAKTET DHE NDJEK LIGJET SI VIJON:

Paditësi/ja ka paraqitur këto fakte në datat në vijim:________________________ në vendet në vijim: _________________________________________________ _________________________________________________________________ veprime apo mosveprime që sjellin si pasojë dhunë në familje siç përcaktohet në nenin 3, pika 1 dhe 2 ndaj personave të mëposhtëm: _______________________ _________________________________________________________________ Duke u bazuar në këto incidente, paditësi/ja ka frikë se siguria, shëndeti apo mbarëvajtja e personave të përmenduar rrezikohet nga i padituri/e paditura.

8. Provat e paraqitura nga paditësi/ja përfshijnë si vijon: (shënoni me kryq masat e përshtatshme) 102 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

________Numri i çështjes në polici ____________________________________ ________Kopje e raportit të policisë ___________________________________ ________Raporti mjekësor ___________________________________________ ________Akti i ekspertizës mjeko-ligjore _______________________________ ________Vërtetime nga qendrat sociale dhe të rehabilitimit për viktimat (rendisni):________________________________________________ ________Vlerësimi i ekspertëve (rendisni): (p.sh., psikologu, specialisti i kafshëve shtëpiake etj.)_____________________________________________ ________Deklaratat e dëshmitarëve (rendisni): __________________________ ________Prova të tjera (rendisni): (p.sh., ditari i viktimës, vizatime të fëmijëve,  IRWRJUD¿WsGsPWLPHYHNRPXQLNLPLPHSRVWsHOHNWURQLNH606UHJMLV trime në kaseta etj.) ________________________________________ ________Regjistrime në kaseta _______________________________________ ________Dëshmi __________________________________________________

9. Në mbështetje të neneve 9 dhe 19 të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrëdhëniet familjare”, i ndryshuar, mbështetur në NsUNHVsQHSDGLWsVLWHVGKHSDVLNDSDVXUED]DWsDUV\HVKPHSsUWs]EXOXDUVH Ƒ (N]LVWRMQsPDWHULDOHWsPMDIWXHVKPHSsUWsEHVXDUVHLSDGLWXULHSDGLWXUD ka kryer ose ka kërcënuar se do të kryejë një vepër të dhunës në familje; ose Ƒ , SDGLWXULH SDGLWXUD SDUDTHVLQ QMs NsUFsQLP Ws GUHMWSsUGUHMWs GKH Ws menjëhershëm për sigurinë, shëndetin apo mirëqënien e viktimës ose pjesëtarëve të familjes së tij/saj; ose Ƒ 1[MHUUMDHXUGKULWWsPHQMsKHUVKsPWsPEURMWMHVsVKWsHQHYRMVKPHSsUWs mbrojtur sigurinë, shëndetin dhe mirëqenien e viktimës apo anëtarëve të tij/saj të familjes, që gjithashtu mbrohen nga ky urdhër.

10. SI PASOJË URDHËROHET I PANDEHURI/E PANDEHURA: (nëse janë të zbatueshme, mund të zgjidhni më shumë se një alternativë)

_____I padituri/e paditura të mos kryejë vepër të dhunës në familje ndaj (emrat) ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura të mos kërcënojë (emrat) ______________________ _____I padituri/e paditura të mos cenojë, ngacmojë apo kontaktojë me (emrat) ___________________________________________________________ _____I padituri/e paditura të largohet nga banesa (adresa) ____________________ për një kohë (shënoni kohën e saktë) _____________________ dhe të mos lejohet të kthehet pa autorizimin e gjykatës _____I padituri/e paditura të mos u afrohet personave të përmenduar më sipër përtej një distance prej ______ (shënoni distancën)  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 103

_____ I padituri/e paditura të mos shkojë në ƒ shkollën e (emri): _____________, (adresa)________________ ƒ kopshtin e (emri): _____________, (adresa) ________________ ƒ vendin e punës së (emri): _______, (adresa) ________________ ƒ banesën e (emri): ______________, (adresa)________________ _____I padituri/e paditura të kontaktojë (emri i fëmijës) ____________________ vetëm (ku, dita e javës, afatet kohorë) në (vendi) ____________________ ose me anë të (mënyrat e kontaktimit) _____Të ndalojë hyrjen dhe qëndrimin e të paditurit/paditurës në banesën e (emri) _____________________ në (adresa)_____________________________ _____Të autorizojë (pozicionin/autoritetin) _________________________ që të shoqërojë (cilin)_________________ në banesën e viktimës dhe të mbikqyrë largimin e pasurisë personale _____I padituri/e paditura t’ia dorëzojë të gjitha armët (emrin i institucionit/ R¿FHULW BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

11. Ky urdhër i menjëhershëm do të jetë në fuqi për një periudhë maksimale SUHMGLWsVKGPWKGHULVDWs]KYLOORKHWVHDQFDJM\TsVRUHSsUYsUWHWLPLQH urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes (neni 19, pika 3, gërma “d”).

12. I padituri/e paditura ka të drejtën të bëjë një ankim ndaj këtij urdhri të menjëhershëm mbrojtjeje brenda 5 (pesë) ditëve pas miratimit të tij dhe lajmërimit të palëve.

13. Mbahet një seancë dëgjimore për vërtetimin e urdhrit të menjëhershëm të mbrojtjes më: ______________________ (brenda 20 ditëve, neni 19, pika 3, gërma “e”).

14. Sipas nenit 14, pika 4, të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa NXQGsU GKXQsV Qs PDUUsGKsQLHW IDPLOMDUH´ L QGU\VKXDU VKSHQ]LPHW SsU procedurat e sipërpërmendura duhet të paguhen nga i padituri/e paditura.

SHËNIM PËR PALËT KY URDHËR ZBATOHET MENJËHERË NDAJ TË PADITURIT DHE MBE- TET NË FUQI DERISA TË NDRYSHOHET OSE TË PËRFUNDOHET NGA KJO GJYKATË PASI TË JETË NJOFTUAR DHE SHPALLUR NË SEANCË GJYQËSORE, OSE DERI NË PËRFUNDIM TË AFATIT TË URDHRIT. ASNJË MARRËVESHJE PERSONALE MES PALËVE NUK MUND T’A NDRYSHO- JË KËTË URDHËR. 104 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

KRYERJA E VEPRIMEVE TË BËRA ME QËLLIM QË TË MOS EKZEKU- TOHET OSE TË PENGOHET EKZEKUTIMI I KËTIJ URDHRI, PËRBËN VEPËR PENALE SIPAS NENIT 320 TË KODIT PENAL DHE DËNOHET ME GJOBË OSE ME BURGIM DERI NË DY VJET27.

Ora: _____________

Data: _____________

__________________________ GJYQTAR

ZBATIMI I URDHRIT

Siaps Nenit 23, pika 1, ky urdhër është në fuqi që nga momenti që është deklaruar në gjzkatë apo kur janë njoftuar palët.

CERTIFIKATA E SHËRBIMIT

Unë, i nënshkruari, me kompetencat që më jep ligji, vërtetoj se: Ƒ '\NRSMHWsXUGKULWLMDQsGKsQsSDGLWsVLWHV Ƒ 1MsNRSMHHXUGKULWLsVKWsGsUJXDUWsSDGLWXULWsVED]XDUQsQHQLQWs.RGLWWs Procedurës Civile; Ƒ *M\NDWDXNDGsUJXDURVHVKSsUQGDUsEUHQGDRUsYHXUGKULQHPHQMsKHUVKsPWs mbrojtjes, personave të mëposhtëm: Ƒ 3DGLWsVLWGKHSHUVRQDYHWsWMHUsTsLPEURQXUGKUL Ƒ 3DGLWsVYHQsNXSWLPLQHQHQLWWsOLJMLW Ƒ 'HSDUWDPHQWLWWsVKsUELPHYHVRFLDOHWsEDVKNLVsDSRNRPXQsVVs vendndodhjes ku banojnë përkohësisht apo përherë viktimat apo personat e tjerë, të përmendur në urdhër; Ƒ 1MsVLVsVsSROLFLVsVsYHQGQGRGKMHVNXEDQRMQsSsUNRKsVLVKWDSRSsUKHUs viktimat apo personat e tjerë, të përmendur në urdhër mbrojtjeje.

2 Shih nenin 19, pika 3 gërma “c” të ligjit nr. 9669, datë 18 dhjetor 2006, “Për masa ndaj dhunës në marrë- dhëniet familjare”, i ndryshuar.  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 105

SHTOJCA F

PYETJE THEMELORE

Për shkak se viktima mund të hezitojë të dëshmojë, është shumë e rëndësishme që të përdoren lloje të tjera provash për të vërtetuar dhunën. Pjesët e mëposhtme lidhen me këto lloje të ndryshme provash.

A. Diagrama/Dokumente (nenet 246-252, 258-263 të Kodit të Procedurës Civile)

0sOHMRQLW¶MXWUHJRMDWsTssVKWsVKsQXDUSsUTsOOLPHLGHQWL¿NLPL si prova ____ E njihni këtë provë? Çfarë është? E keni përgatitur ju? Kur dhe ku e përgatitët? $sVKWsEsUsVNLFDVLSDVVKNDOOsVKDUWRJUD¿NHWsGXKXU" A pasqyron me saktësi marrëdhënien ndërmjet objek- teve? A jepen largësi apo udhëzime? A është prova kryesisht në të njëjtat kushte si në momentin kur ju e përgatitët? Paraqiteni provën për t’u marrë parasysh.

%)RWRJUD¿ QHQHWWs.RGLWWs3URFHGXUsV&LYLOH

0sOHMRQLW¶MXWUHJRMDWsTssVKWsVKsQXDUSsUTsOOLPHLGHQWL¿NLPL si prova ____ E njihni këtë provë? Çfarë është? 106 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

Kush e ka nxjerrë? Kur dhe ku është nxjerrë? A pasqyron me saktësi skenën në momentin dhe vendin ku është nxjerrë? Paraqiteni provën për t’u marrë parasysh.

C. Rregjistrim audio (nenet 278-280 të Kodit të Procedurës Civile)

1. Regjistrimi i telefonatës në sallën operative - Punonjësi i sa- llës operative

Ju lutem thoni emrin dhe titullin e funksionit tuaj. Ku punoni? Sa kohë keni që punoni si ___________? Çfarë detyrash kryeni? A përfshijnë këto detyra regjistrimin e thirrjeve në sallën operative? Si e keni regjistruar dhe siguruar këtë kasetë? A i keni sjellë këto kaseta sot në gjykatë? A jeni ju punonjësi i caktuar për ruajtjen e tyre? Si ruhen thirrjet? A regjistrohen në momentin që bëhen? A bëni kopje të tyre? Si i bëni kopjet? Më lejoni t’ju tregoj se çfarë është shënuar për qëllime LGHQWL¿NLPLVLSURYDBBBB E njihni këtë provë? Si e dalloni që është kjo? Çfarë është?

[Jepini provën].  MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES 107

A mund të më thoni se nga cila adresë është kryer kjo tele- fonatë? A mund të më thoni se nga cili numër është bërë kjo tele- fonatë? A mund të më thoni se në cilën datë dhe orë është bërë kjo telefonatë? Cilët punonjës policie u dërguan në vendngjarje? Cili është numri i raportimit të kësaj çështjeje?

2. Personi që bëri telefonatën

Dëgjoni regjistrimin Pyetini nëse është zëri i tyre Pyetini nëse biseda është pasqyruar saktë Jepeni si provë

3. A e njeh dëshmitari zërin e telefonuesit

Si quheni? E njihni ____________ (emrin e telefonuesit të kasetës)? Sa kohë keni që e njihni _____________? Ku e keni njohur ___________________? I keni folur ndonjëherë ______________? Do ta njihnit zërin në telefon? A e keni dëgjuar kasetën përpara seancës? Më lejoni t’ju tregoj provën ___________ dhe të kërkoj TsWDLGHQWL¿NRQLDWs A njohët ndonjë nga zërat e regjistrimit? Zërin e kujt njohët? 108 MANUALI I GJYQTARIT PËR LËSHIMIN E URDHRAVE TË MBROJTJES

4. Regjistrime të tjera

Më lejoni t’ju tregoj atë që është shënuar për qëllime LGHQWL¿NLPLVLSURYDBBBB E njihni këtë provë? Çfarë është? A ishit i pranishëm kur është bërë? Kush ishte tjetër i pranishëm kur është bërë? Kur dhe ku është bërë? A është regjistruar e gjithë biseda? Përpara seancës, me kërkesën time, e keni dëgjuar provën ______ A ishte e saktë? A ka patur ndryshime? I njihni zërat e personave në kasetë? Jepini provën Vendoseni të dëgjohet për gjykatën.

ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 1

ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

FROM THE AMERICAN PEOPLE 2 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

© USAID and OSCE Presence in Albania, 2008. All rights reserved.

ISBN: 978-92-9235-202-8

The author’s views expressed in this publication do not necessarily UHÀHFWWKHYLHZVRIWKH8QLWHG6WDWHG$JHQF\IRU,QWHUQDWLRQDO'HYHO- RSPHQWRIWKH8QLWHG6WDWHV*RYHUQPHQWRURIWKH2UJDQL]DWLRQIRU Security and Co-operation in Europe.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 3

ACKNOWLEDGEMENTS

The OSCE Presence in Albania (OSCE PiA) and USAID would like to acknowledge the contributions of many who helped develop the Albanian Judicial Benchbook on Protection Orders. Dianne Post wrote the benchbook for the USAID Women’s Legal Rights Initiative in 2006. She drew from her experience collaborating with Albanian professionals for the development of a co-ordinated community response team (CCRT) to implement WKH QHZ 'RPHVWLF 9LROHQFH /DZ 7KH EHQFKERRN ZDV ¿UVW published by USAID in November 2006. The author and Maya Goldstein, from the OSCE PiA, updated it in May 2008, after the new Domestic Violence Law entered into force on 1 June 2007. Arta Mandro, from the School of Magistrates, as well as the Women’s Legal Rights Initiative project team at Chemonics International, provided valuable comments. Frank Dalton, from the OSCE PiA, edited the English and Albanian text of the manual with the assistance of Ama Kraja. The publication of the updated version of the benchbook has been funded by OSCE PiA. 4 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

Table of Contents Introduction ................................................................................6 What Is Domestic Violence? ......................................................8 What Kind of Family Relations Qualify under the Law? ........10 Is there More than One Type of Protection Order? ..................10 Who Can Ask for a Protection Order? ......................................11 Who Can Issue a Protection Order? .........................................12 What Is the Timeline for Issuing a Protection Order? ..............14 What Types of Orders Can Be Made? ......................................14 What Should Be in the Petition? ..............................................18 Where Is the Petition Filed? .....................................................19 How Soon Is the Hearing? .......................................................19 What Evidence Can Be Taken at the Hearing? ........................20 Who Can Testify at the Hearing? .............................................21 :KDWLIWKH+HDULQJ,VIRU9HUL¿FDWLRQRIWKH(PHUJHQF\ Protection Order? .....................................................................21 When Should the Court Grant the Petition? .............................22 What Language Must Be in the Decision? ..............................22 Is there an Appeal, Amendment, or Termination Procedure? ................................................................................23 2QFHWKH2UGHU,V,VVXHG:KR,V1RWL¿HG" When Does the Order Go into Effect? .....................................25 Who Has to Implement the Order? ..........................................25 What Happens if the Protection Order Is Violated? .................26 The Special Role of the Courts in Ending Domestic Violence ...................................................................................27 Setting the Tone ...........................................................27 Spectators and Witnesses .............................................28  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 5

Victims .........................................................................29 Ethics Issues .................................................................30 Court Safety .................................................................30 How Judges Can Help ..................................................31  &RQ¿GHQWLDOLW\ Best Practices to Stop Domestic Violence ...................33 Holding the Respondent Accountable ..........................34 Offender Rehabilitation Programmes ...........................35

ANNEXES .............................................................................. 43 Annex A Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended ...........................................44 Annex B Law no. 9749, dated 4 June 2007, “On the State Police” - excerpts ...................................................67 Annex C Script for Protection Order Hearings .....................69 Annex D Petition for Protection Order .................................79 Annex E Petition for Emergency Protection Order ...............85 $QQH[)3HWLWLRQIRU0RGL¿FDWLRQRI3URWHFWLRQ2UGHU Annex G Decision on Protection Order .................................93 Annex H Decision on Emergency Protection Order ..............99 Annex I Foundational Questions ........................................104 6 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

INTRODUCTION

In January 2006, 20,000 Albanians made clear that they thought GRPHVWLF YLROHQFH ZDV D VHULRXV SUREOHP )RU WKH ¿UVW WLPH D citizens’ petition was introduced into Parliament to pass a law to help the victims of domestic violence. Such laws are common in the world and in Europe. In fact, such a law is required if Albania is ever to become a member of the EU. On December 18, 2006, Parliament passed Law no. 9669, “On measures against violence in family relations”1 (Domestic Violence Law).

The purpose of the law is to prevent and reduce domestic violence in all its forms and guarantee legal protection to victims of domestic violence by paying particular attention to the needs of children, the elderly, and the disabled (article 1). Under the new law, every part of society has a role in preventing violence. The law outlines the roles of the Ministry of Labour, Social Affairs and Equal Opportunities, of the Ministry of the Interior, of the Ministry of Justice, of the Ministry of Health, of the Ministry of Education and of implementing structures such as police departments, emergency rooms, and local government in the prevention of domestic abuse and the protection of its victims.

The courts play a major role in granting protection orders as a FLYLO UHPHG\ 7KH ODZ VSHFL¿FDOO\ HPSRZHUV WKH MXGLFLDU\ WR take protection measures for victims and ensures that the latter have access to quick, affordable, simple services (article 2).

1 Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended by Law no. 9914, dated 12 May 2008, “On some additions to Law no. 9669, dated 18 December 2006, ‘On measures against violence in family relations’”.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 7

The prosecutors are responsible for intervention in criminal actions. Social services, health services, and non-governmental organizations (NGOs) participate in a co-ordinated community response for the support, protection, and rehabilitation of victims of abuse.

The Albanian Judicial Benchbook on Protection Orders was designed to provide judges with a useful tool for interpreting and implementing the new law on domestic violence. The manual ¿UVW RXWOLQHV WKH VSHFL¿FV RI WKH ODZ DQG LWV FRQQHFWLRQ ZLWK existing legislation. Then it provides guidance to the courts on how to implement the law effectively. The annexes include sample petitions for protection orders, sample protection orders, and detailed procedures for conducting protection hearings.

It is hoped that this manual will provide practical guidance to Albanian judges in their continued efforts to guarantee effective protection to victims of domestic violence, as well as to individuals, international actors and organizations working in WKLV¿HOG 8 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

What Is Domestic Violence?

$UWLFOH  GH¿QHV GRPHVWLF YLROHQFH DV DQ\ DFW FRPPLWWHG E\ one person against another when such persons are in a certain relationship and the act results in an injury. The same provision DOVRGH¿QHVGRPHVWLFYLROHQFHDVDQ\IDLOXUHWRDFW LHRPLVVLRQ  when there was a legal duty to do so.

Any of the following crimes from the existing criminal law may be considered domestic violence when committed between family members.

‡ Murder (articles 76 – 83, 85 of Penal Code) ‡ Threat (article 84) ‡ Wounding (article 88/b) ‡ Termination of pregnancy without consent (article 93) ‡ Denial of assistance (article 97) ‡ Causing of suicide (article 99) ‡ Abduction (article 109, 109/a) ‡ 7UDI¿FNLQJ DUWLFOHDQG$UWLFOHEUHPLQRUVE ‡ Trespassing (article 112 ) ‡ Forcing into and exploiting for prostitution (article 114) ‡ Insulting (article 119) ‡ Defamation (article 120) ‡ Limitation of the freedom of expression/speech, of movement or assembly (article 261) ‡ Violation of private life (article 121) ‡ Rape (articles 100-107) ‡ Other obscene acts (article 108) ‡ Abandonment (article 124) ‡ Denial of living means (article 125)  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 9

‡ Illegal taking of child (article 127) ‡ Coercion for cohabitation or termination of marriage (article 130) ‡ Damage to property or economic well-being (articles 150-154) ‡ Limitation on freedom to administer income (robbery/theft – (articles 139 and 134) ‡ Serious intentional injury (article 88, 88/a) ‡ Non serious intentional injury (article 89) ‡ Other intentional injury (article 90) ‡ Serious injury due to negligence (article 91) ‡ Non serious injury due to negligence (articles 92) ‡ Wrongful use of telephone (article 275)

The following actions also may be included as domestic violence if they cause injury:

‡ Holding monetary means ‡ Direct physical, psychological, sexual, and economic abuse of children ‡ Putting children in dangerous situations where they witness violence.

This action can only be blamed on the perpetrator of the violence, not the victim. 10 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

What Kind of Family Relations Qualify under the Law?

8QGHUWKHODZPHPEHUVRIWKHIDPLO\DUHGH¿QHGDV ‡ Spouses or cohabitating partners, or former spouses or for- mer cohabitating partners ‡ Brothers; sisters; and relatives of direct blood line, including adoptive parents and children ‡ Spouses or cohabitating partners of persons indicated in second bullet ‡ Persons related by direct blood line, including parents and adoptive children of the spouse or cohabitating partner ‡ Brothers and sisters of the spouse if they have been living together during the last three months ‡ Children of spouses or of cohabitating partners (article 3, section 3).

Is there More than One Type of Protection Order?

There are two types of protection orders:

Protection Order (articles 10,17). The protection order is an order issued by the court providing certain protection measures for the victim(s) of family violence. ,WVKDOOEHJUDQWHGDIWHUDKHDULQJDQGD¿QGLQJWKDW D WKHUHLV VXI¿FLHQWEDVLVWREHOLHYHWKDWWKHUHVSRQGHQWPD\FRPPLWDQ act of family violence and (b) the protection order is necessary to protect the security, health, and well-being of the victim(s).

Emergency Protection Order (articles 18, 19). The emergency order is a temporary court order valid until a  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 11

regular protection order is issued. It shall be granted under the same conditions as the Protection Order except that the court has only 48 hours to reach a decision after the presentation of the SHWLWLRQ7KHODZUHTXLUHVWKDWDGDWHEHVHWIRUYHUL¿FDWLRQRIWKH order within 20 days from its issuance. The perpetrator has only 5 days to appeal.

Who Can Ask for a Protection Order?

‡ 7KHSHWLWLRQIRUSURWHFWLRQRUGHUVPD\EHSUHVHQWHGE\ - The victim themselves - The victim’s legal representative or attorney - The police/ prosecutor (article 13, section 1)

‡ 7KHSHWLWLRQIRUSURWHFWLRQRUGHUVRQEHKDOIRIWKHPLQRU may be presented by - The minor’s parent or guardian - The minor’s legal representative or attorney - Relatives of the minor   5HSUHVHQWDWLYHV RI WKH 6RFLDO 6HUYLFHV 2I¿FH DW WKH Municipality or Commune where the minor resides temporarily or permanently, when they have knowledge of the violence perpetrated - Domestic violence victim protection and rehabilitation centres and services recognized/licensed by the Ministry of Labour, Social Affairs and Equal Opportunities (article 13, section 2)

‡ 7KH SHWLWLRQ IRU HPHUJHQF\ SURWHFWLRQ RUGHUV PD\ EH presented by - The victim herself or himself - The victim’s legal representative or attorney 12 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

- The police/ prosecutor - A family member of the victim - Representatives of the Social Services Department of the municipality or commune where the victim temporarily or permanently resides, who have knowledge of domestic violence incidents that have occurred - Domestic violence victim protection and rehabilitation centres and services recognized/licensed by the Ministry of Labour, Social Affairs and Equal Opportunities (article 13, section 3).

Any person who witnesses domestic violence may report it and ask the appropriate authority to take action (article 9).

The functions of the prosecutor are outlined in the Criminal Procedure Code (CPC) article 24 and do not include this type of intervention. However, according to CPC article 59, section 2, prosecutors can participate in private prosecutions and also DSSHDU LQ IDPLO\ ODZ FDVHV VR WKLV ODZ VKRXOG EH VXI¿FLHQW authorization for them to appear if necessary. The prosecutor is OLNHO\WR¿OHDSHWLWLRQRQO\ZKHQWKH\DUHDOUHDG\LQYROYHGLQD case and following it closely; e.g., when they are involved in a criminal case involving the same family.

Who Can Issue a Protection Order?

District courts, family sections, can issue a protection order (article 12).

Civil Procedure Code article 349 outlines the competence of judges in “Disputes in the Family,” which appears to be broad enough to encompass protection orders since they relate to  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 13

property and custody. Article 138 of the Family Code allows joinder of other requests, and article 139, taking of temporary measures. Most importantly, even if there is no petition for a protection order, the court has an obligation under Family Code article 2 to take action to prevent harm to the children. Some judges argue that this article no longer applies since the passage of the Family Law Code. However, the Family Law Code does not deal with procedure, jurisdiction, or judicial authority.

Family Law Code article 62 “Measures against violence,” reads:

A spouse who is subjected to violence has the right to request that the court order as an urgent measure the removal of the spouse that perpetrated violence from the marital residence.

Therefore, the court should suggest to the victim that he/she obtain a protection order or, to save further time for the court, should simply grant one pursuant to the obligations of articles 2 and 62 of the Family Law Code.

Whenever immediate help is requested, the petition may also be compiled and presented at the nearest police unit (article 14, section 2). This procedure should only be used when there is no court available, or the court is too far for the petitioner to access it. The police unit shall act in accordance with articles 104 through 108 of Law no. 9749, dated 4 June 2007, “On the State Police”. Article 104 allows the police to order a person to leave a locality or prohibit him to enter a locality if he presents a threat or disturbance. Article 106 allows the police to take protection measures if a person is a threat to his own safety or that of another person. Under article 108, weapons can be seized (See Annex B). 14 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

What Is the Timeline for Issuing a Protection Order?

A petition can be presented to the court at any time (article 14, section 2). When a petition is presented, the court has 15 days to set a hearing (article 16). When an emergency order is requested or needed, the court has 48 hours to make a decision (article 18). The existence of any other type of ongoing legal proceedings has no impact on the decision to issue a protection order (article 17, section 2).

What Types of Orders Can Be Made?

The following are the types of protection measures that can be ordered to protect the victim(s) (article 10):

1. Protection against domestic violence shall be ensured by/ through a) Immediately ordering the defendant (the perpetrator) to refrain from committing or threatening to commit an act of domestic violence against the petitioner (victim) or RWKHUIDPLO\PHPEHUVRIWKHYLFWLPDVGH¿QHGLQDUWLFOH 3, section 3 of this law, or as named in the order. b) Immediately forcing the defendant (perpetrator) to refrain from harming, harassing, contacting, or communicating with, directly or indirectly, the victim or any other family PHPEHUDVGH¿QHGLQDUWLFOHVHFWLRQRIWKLVODZRUDV named in the order. c) Immediately removing the defendant (perpetrator) from the residence for a certain period of time determined in the court order and restricting his/her re-entrance without court authorization.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 15

ç) Immediately prohibiting the defendant (perpetrator) from being within a certain distance of the victim or family PHPEHUVDVGH¿QHGLQDUWLFOHVHFWLRQRIWKLVODZRU as named in the order. d) Immediately forbidding the defendant (perpetrator) to approach/go near the house, workplace, the original family residence or the future couple’s residence or that of other persons and moreover the children’s school or any other place commonly frequented by the victim, unless this happens for work-related reasons. dh) Immediately placing the victim and the minors in tem- porary shelters, always keeping in mind the best interest of the child. e) Limiting or prohibiting the defendant (perpetrator) from seeing the victim’s child, based on appropriate conditions. ë) Prohibiting the defendant (perpetrator) to enter or stay in the temporary or permanent residence of the victim, or in any part thereof, regardless of any property or possession rights the perpetrator may have over these. f) Ordering a court authorized person (member of the police or bailiff) to accompany the victim or the defendant (perpetrator) to the victim’s residence and to oversee removal of his/her personal belongings. J  2UGHULQJ WKH ODZ HQIRUFHPHQW RI¿FHUV WR VHL]H DQ\ weapons belonging to the perpetrator found during police checks, or ordering the perpetrator to surrender any weapons belonging to him/her. gj) Ordering the defendant (perpetrator) to allow the victim to possess the commonly used residence or part thereof. h) Ordering the defendant (perpetrator) to pay the rent for the permanent or temporary residence of the victim as well as paying support obligations to the victim, children, or 16 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

other members of the family for which the perpetrator is ¿QDQFLDOO\UHVSRQVLEOH i) So long as the protection order is in existence, the pro- perty regime shall be in accordance with the Family Code articles 57, 58 and 60. j) Transferring the temporary child custody rights to the victim and temporarily removing parental rights for the defendant (perpetrator). (This is to be carefully confronted with the Family Law provisions. See further discussion of this later.) k) Deciding and ordering - depending on the case (under the competence of the court) - the intervention of public or private social services nearest the place of residence of the victim or of organizations whose objective is to support and shelter subjects of domestic violence. (This should never be done without the knowing consent of the victim because it is often very dangerous.) l) Ordering the defendant (perpetrator) to effectuate a periodic payment in favour of cohabitating persons, who, as a result of the above-mentioned measure, remain deprived of living means. To secure the payment the court may order the employer (of the perpetrator) to transfer the payment GLUHFWO\WRWKHEHQH¿FLDU\7KLVRUGHUVKDOOEHDQH[HFXWLYH title. ll) Referring the victim of domestic violence to rehabilitation programmes. m) Ordering the defendant (perpetrator) to participate in rehabilitation programmes; if the defendant is ordered to a rehabilitation programme, the programme managers are required to report weekly to the court on whether the perpetrator is attending and participating. If the defendant (perpetrator) is not, upon request of subjects named in article 13 of this law, the court will summon the defendant  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 17

and implement respective provisions of the Criminal Code for hindering execution of court orders. 2. Protection orders, by a court decision, may include several of the protection measures mentioned in paragraph 1. 3. Emergency protection orders, by a court decision, may contain several of the protection measures mentioned under point a through g of this article. 4. In implementing point g of this article, the court keeps in mind the following: a) If the weapons have been seized, they will be returned only after the termination of the protection order and receipt of the court order. b) If weapons have been seized and the person has a weapons authorization card, the court shall notify the appropriate administrative authority or shall suspend the card until termination of the protection order.

The court must be careful not to order remedies that do not exist; e.g., participation in a rehabilitation programme. Judges must be kept informed on what is available in the community so they can issue appropriate orders. If a respondent is ordered to a rehabilitation programme, the programme must meet certain requirements (see pages 35-40). Mediation is inappropriate sin- ce it can only be effective if completely voluntary. Likewise conciliation and confrontation (Civil Procedure Code, articles 171 and 240) are inappropriate in domestic violence cases.

Judges should also be careful not to order remedies that are ineffective per se, such as alcohol or drug treatment. These are not the reason for domestic violence and alone are not the solution. (See discussion on different approaches to offender’s treatment, infra pages 39-40). 18 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

If the respondent is allowed to go to the residence and collect EHORQJLQJVDODZHQIRUFHPHQWRI¿FHURUEDLOLIIVKRXOGDFFRPSDQ\ KLPKHU 6SHFL¿F ODQJXDJH IRU VXFK RUGHUV LV LQGLFDWHG LQ WKH Annex C.)

If a divorce is pending or temporary orders have been issued, the orders should be consistent. But if there is any difference in the two orders, the protection order, because it is concerned with the safety of victims of violence, has higher priority than the family court orders. The parties will have to go court to reconcile the FRQÀLFWLQJ RUGHUV %XW XQWLO WKHQ WKH SURWHFWLRQ RUGHU SUHYDLOV (article 17, section 2).

If weapons have been seized, they shall be returned by the police only after termination of the protection order and receipt of a court order stating that the weapons should be returned. After seizing the weapons, the court should suspend or revoke the Weapons Authorization Card until the termination of the protection order or further hearing. If the person is law enforcement or military, WKHDGPLQLVWUDWLYHDXWKRULW\VKRXOGEHQRWL¿HGDQGWDNHIXUWKHU action.

What Should Be in the Petition?

The language of the petition should follow the Civil Procedure Code article 154 with the additional information of the relationship between the victim and perpetrator, the facts, reasons for the SHWLWLRQHU¶V IHDUV IRU KLVKHU ZHOOEHLQJ WKH VSHFL¿F SURWHFWLRQ measures requested, and the petitioner’s signature (article 14).  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 19

Where is the Petition Filed?

The petition can be presented at any time to any district court (family section, where one exists). When immediate help is sought the person may also present the petition at the nearest police unit (article 14, section 2), and the police should follow Law no. 9749, dated 4 June 2007, “On the State Police”.

$ODZ\HUVKRXOGEHDYDLODEOHWRSUHSDUHWKHSHWLWLRQDQG¿OHLW pro bono (article 14, section 3). But if not, the petitioner may ¿OH WKH SHWLWLRQ RQ SUHSULQWHG IRUPV RU E\ ZULWLQJ LW E\ KDQG $QQH[' 7KHUHDUHQRFRXUWIHHVIRUWKHSHWLWLRQHUIRU¿OLQJ the petition. Judicial staff need to be clearly instructed that they must accept the petition without an advance fee. If the petition is granted, fees can be assessed against the respondent. If the petition is rejected, fees can be assessed against the petitioner (article 14, section 4).

How Soon Is the Hearing?

For a regular protection order, the court must set the hearing within 15 days (article 16).

For an emergency protection order, the court must make a decision within 48 hours (article 18). Failure of the postal system is not a reason to postpone the hearing. It is only required that WKHQRWL¿FDWLRQSURFHGXUHVEHIROORZHGQRWWKDWWKHUHVSRQGHQW appear. If the respondent disagrees with the order, an appeal is available for the respondent to be heard. 20 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

What Evidence Can Be Taken at the Hearing?

Necessary evidence may be witness statements, police reports, medical reports, acts of expertise (expert witness declarations), examinations and statements/explanations by the parties, other documents issued by the social workers of the social services department at the municipality and commune, and documents LVVXHG E\ OHJDO SHUVRQV  LH OHJDOO\ UHJLVWHUHG QRQSUR¿W organizations (NPOs) (article 15).

The Total Investigative Management System (TIMS) should EH DFFHVVHG WR ¿QG RXW ZKHWKHU DQ DUUHVW ZDUUDQW KDV EHHQ issued against the respondent, whether he/she has previous convictions, or whether protection orders have been issued against him/her.

&RQ¿GHQWLDOLW\LVYHU\LPSRUWDQWIRUDYLFWLPRIYLROHQFH0DQ\ victims will not seek help for fear that it will become known. 7KHUHIRUHWKHODZVUHJDUGLQJFRQ¿GHQWLDOLW\RIYLFWLPLQIRUPDWLRQ must be strictly adhered to (Criminal Procedure Code articles 59, 159, and 282-289, and Civil Procedure Code article 235).

The court must also be very careful in appointing an expert witness in domestic violence cases. Very few social workers, psychologists RU RWKHU PHGLFDO SHUVRQQHO KDYH VXI¿FLHQW NQRZOHGJH DERXW domestic violence [See National Association of Social Workers, UNICEF, Assessment of Health Care Workers Capacities to Address Gender Based Problems (Tirana, 2006)]. Article 224/a RIWKH&LYLO3URFHGXUH&RGHUHTXLUHVWKDWWKHH[SHUWKDYHVSHFL¿F NQRZOHGJHLQWKH¿HOGDERXWZKLFKKHVKHLVDVNHGWRWHVWLI\ &LYLO Procedure Code articles 224/a-224/ç). Domestic violence is a very  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 21

VSHFLDOL]HG ¿HOG DQG WKH FRXUW VKRXOG PDNH VXUH WKH H[SHUW KDV specialized training and experience in that area.

Who Can Testify at the Hearing?

While examining the petition the court may hear testimony from the following persons:

‡ The victim or her/his legal representative or attorney ‡ The perpetrator or his/her legal representative or attorney ‡ 7KHSURVHFXWRUZKHQKHVKH¿OHGWKHSHWLWLRQ ‡ The representative of the social services department at the municipality or commune of the temporary or permanent residence of the petitioner when the petition is a minor, or when the petitioner is legally incapacitated, or when the domestic violence affects these categories/persons ‡ Health centres and rehabilitation centres employees who assisted the victim because of domestic violence ‡ Witnesses deemed necessary by the court (articles 16, 18).

Under article 235 of the Civil Procedure Code, the spouses, if still married, children, parents, and other relatives cannot be questioned unless the case is directly related to family problems, which is the case with domestic violence.

:KDWLIWKH+HDULQJ,VIRU9HUL¿FDWLRQRIWKH(PHUJHQF\ Protection Order?

The only difference is that at the conclusion of the hearing, the Court decides whether the existing order shall be withdrawn or terminated because there is no evidence to support it. The court 22 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

can issue a protection order and may change the protection measures in the order (article 20).

When Should the Court Grant the Petition?

7KHFRXUWVKDOOLVVXHDQRUGHULILW¿QGVWKDWWKHUHLVVXI¿FLHQW basis to believe that the perpetrator may commit an act of family violence or that issuance of the protection order is necessary to protect the security, health, or well-being of the victim or related family members. The order can be issued only against the respondent (article 17, section 1).

Regardless of any other order or decision issued by another court or institution, the court shall issue the protection order if the requirements of this law have been met (article 11 and article 17, section 2).

It will be the responsibility of the Court to ensure that persons who receive information about domestic violence and should implement the law, but fail to do so, shall be held administratively and/or criminally responsible under articles 248 or 251 of the Criminal Code (article 8, section 5).

What Language Must Be in the Decision?

In addition to what is required by Civil Procedure Code 310, lan- guage that must be in the decision includes (article 17, section 3):

a. The protection measures ordered by the court; b. Time limits for the protection order with a maximum of 12 months and the possibility of extension;  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 23

c. A statement that violation of the protection order shall be a criminal offence under Criminal Code 320; ç. A statement that there is a right to appeal within 15 days.

If it is an emergency protection order, it must indicate (article 19, section 3):

a. The measure determine by the Court; b. Time limits for the order, which expires at the time a regular protection order is issued; c. A statement that violation of the protection order shall be a criminal offence under Criminal Code 320; ç. That the appeal time is 5 days; G 7KHGDWHIRUWKHYHUL¿FDWLRQRIWKHHPHUJHQF\SURWHFWLRQ order, which should be no later than 20 days from date of issuance.

Is there an Appeal, Amendment, or Termination Procedure?

The appeal time for a protection order is 15 days (article 17, section 3 (ç)). The appeal time on an emergency protection order is 5 days (article 19, section 3 (ç)). An appeal does not affect the implementation of the order, which goes into effect immediately (article 21, section 3).

7KHRQO\ZD\WRDPHQGRUWHUPLQDWHWKHRUGHULVWR¿OHDQDSSHDO The behaviour of the parties or any alleged agreement between them cannot change a court order. The victim or his/her representative or the prosecutor, when he/she presented the petition, may present a request for termination or amendment of the order only when there is a fundamental change in circumstances (article 22). The 24 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

request is to be heard the same as the original protection order with a hearing, evidence, and testimony (article 22, section 5). The request does not suspend the protection order, which remains effective (article 22, section 3).

After the hearing, the court may keep the protection order in place, amend it if circumstances have fundamentally changed, or terminate it if the protection measures under the law are no longer needed because of the fundamental change of circumstances. The court should be very careful when amendment or termination is requested by the petitioner because the respondent could be threatening the victim to withdraw the order. When the petition was presented by the police or prosecutor, the victim’s wish to drop the case does not have any effect (article 13, section 4 and article 16, section 3).

The protection order terminates automatically on the termination date, unless 15 days or more prior to that date, the victim requests a continuation of the order (article 22, section 4). The court then decides upon the request by holding a hearing, examining evidence, and hearing testimony. After the hearing, the court can certify the termination on the original date or continue the protection order if there is basis to believe the respondent may commit an act of family violence and the order is necessary for protection.

2QFHWKH2UGHU,V,VVXHG:KR,V1RWL¿HG"

After issuing the protection order, the order enters into force immediately and the application begins, regardless of the QRWL¿FDWLRQRUODFNRILWWRWKHUHVSRQGHQW7KHUHVSRQGHQWZKR IDLOHGWRDSSHDUVKDOOEHQRWL¿HGLPPHGLDWHO\RIWKHRUGHU DUWLFOH  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 25

17, section 4, 5 and article 19, section 4, 5). Within 24 hours, the court shall send copies of the protection order to a. The victim and other persons mentioned in the protection order b. The prosecutor, when he or she presents the request c. Social services department of the municipality or commune of the location where the victim or other persons mentioned in the protection order reside temporarily or permanently ç The police department of the location where the victim or other persons mentioned in the protection order reside temporarily or permanently

When Does the Order Go into Effect?

The judicial decision regarding either an emergency or regular protection order is an executive title from the moment it is declared by the court and shall be carried out immediately pursuant to articles 510 et seq of the Civil Procedure Code (article 23, section 2).

The court should issue an execution order under article 511 at the same time that it issues the protection order to facilitate immediate implementation and save time and effort for the victim and the court (article 19, section 6 and article 23, section 1 and 2).

Who Has to Implement the Order?

The order is to be carried out immediately by bailiffs, police departments, local governments, and the respondent (article 23, section 2, 3, 5). Social workers and law enforcement shall take all necessary steps to ensure immediate and continuous enforcement of the protection measures ordered. 26 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

The information that a protection order has been issued should be entered into the TIMS database or another tracking system VRWKDWSROLFHSURVHFXWRUVDQGRWKHUMXGLFLDORI¿FHUVZLOONQRZ of the existence of the order to guarantee protection to the victim.

What Happens if the Protection Order Is Violated?

Forced execution of the court order shall be carried out by the Bailiff services. If the respondent refuses to comply voluntarily, authorities shall proceed with forced implementation/execution according to Civil Procedure Code article 606, section 3, or Criminal Code articles 320 or 320/a. If the respondent does not comply with the order, the bailiff can order the civil penalty under Civil Procedure Code article 606, section 3 - 50,000 lekë. If the respondent actively interferes with or places obstacles in compliance with the order, the bailiff is obligated to report that to the prosecutor, who then can apply articles 320 or 320/a of the Criminal Code. In addition, the police and prosecutor should bring criminal charges for any acts or inactions that are FODVVL¿HGDVFULPLQDORIIHQFHV DUWLFOHV 

If a respondent has committed a criminal act, the excuse that he could not control himself is generally not a defense. However, the respondent is not criminally responsible if an actual mental illness such that completely makes him/her unable to control his/her actions/omissions, or to understand their consequences, is diagnosed. In this case the judge can order that the respondent EH FRQ¿QHG WR D SV\FKLDWULF KRVSLWDO ,I WKH GLDJQRVHG mental illness is such as to lower, but not fully to impair, the respondent’s mental capacity, this must be considered by the judge, in determining the degree and the kind of punishment  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 27

&ULPLQDO&RGHDUWLFOH %HLQJGUXQNRUXQGHUWKHLQÀXHQFH of drugs is also not a defense (Criminal Code article 18) but, if accidental (which surely must be very rare indeed), is mitigating in determining punishment. If the respondent is purposely drunk, that is an aggravating circumstance. Violence in the family is a serious offence that should be more severely punished as indicated in Criminal Code article 50(e) when the act is committed against children, pregnant women, or other people who, for different reasons, cannot protect themselves; or (g) when the act is committed by taking advantage of family relations.

The Special Role of the Courts in Ending Domestic Violence

There are few things more important in the course of the legal proceedings that surround a domestic violence case than the manner in which the court conducts and projects itself, as this sends an important message about recognizing the importance of all aspects concerning domestic violence.

Setting the Tone

It is essential that the judge and staff set the tone for all proceedings. Sample forms for a petition for protection order and emergency protection order have been developed and are attached as Appendices D, E, and F. Parliament has made it clear in the law that it wants quick, affordable, simple procedures for the victims. Making forms available is one way to comply with the law. Court staff should make these available free of charge for victims. While court staff cannot give legal advice or assistance, they can provide such forms. 28 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

Cases should be called and heard promptly. Emergency orders must be decided within 48 hours, and regular orders must be decided within 15 days. In domestic violence cases, lives and safety are at risk, and cases should be heard promptly - this is why the law gives the petitioner the right to bring a petition at any time in any court. The court must examine the case at hand thoroughly. The bearing and attitude of court and staff should UHÀHFWWKHJUDYLW\RIWKHPDWWHU$WWHQWLRQVKRXOGEHJLYHQWRWKH physical separation of the parties, including family and friends, to prevent coercion and intimidation.

Spectators and Witnesses

Frequently witnesses, friends, and supporters accompany both parties. Often these people are directly interested or involved in the proceedings. Frequently a new partner accompanies the respondent. Often a victim advocate will accompany the petitioner. Steps must be taken to establish ground rules for the conduct of all parties. The court may exclude prospective witnesses and order them not to communicate with each other (Civil Procedure Code article 237).

The court should begin the proceeding by announcing that outbursts and facial and body expressions of disbelief or anger, such as rolling of eyes and sighing, will not be tolerated. If the judge observes such conduct, he/she should stop the proceedings, admonish the person, and advise that a repeat of the conduct will result in removal from the courtroom (Civil Procedure Code article 178). If it happens again, the judge should remove the person from the court. The impact will likely be immediate.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 29

Victims

Often petitioners will arrive at the courthouse with the respondent. Great caution should be exercised to prevent the respondent from H[HUWLQJ LQÀXHQFH RU LQWLPLGDWLRQ RQ WKH SHWLWLRQHU )UHTXHQWO\ court houses are cramped and parties are often close to each other. The court should take steps to separate the parties as much as possible and put other persons such as attorneys or the judicial employee between them.

The court should be particularly mindful of the respondent glaring or looking angrily or threateningly at the petitioner. If the judge notices this behaviour, he/she should state it for the record and advise the respondent to not repeat it or be punished for contempt of court (Civil Procedure Code 178).

Many victims of domestic violence are reluctant to testify against their abusers. Victims may be reluctant to testify for the following reasons:

‡ 7KH YLFWLP PD\ EH GLVVDWLV¿HG ZLWK WKH FRXUW V\VWHP This may be because the victim is not prepared for the implications of court proceedings, or court personnel have made the victim feel responsible for the abuse. ‡ The victim may be subject to physical retaliation or intimidation by the abuser. ‡ As with the Stockholm Syndrome, the abuser may be treating the victim well at this point and, hoping that this will continue, the victim declines to participate. ‡ Many victims partially or completely blame themselves for the abuse. ‡ The victim may be using the process as yet another attempt at convincing the abuser to stop the abuse. Research shows 30 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

that victims try many different methods to stop the abuse. ‡ Even when women victims do testify, they are often not believed. Many studies from around the world have shown that judges discount women’s testimony about abuse. ‡ Generally the victim and abuser are the only eye wit- nesses. But courts know that eye witness testimony is very unreliable. That is why modern jurisdictions rely much more heavily on other types of evidence. ‡ Protection orders are court orders against the respondent for behaviour that is not allowed. As court orders, they cannot be changed by the agreement of the parties or any one party. Further, the victim is not covered by the order as she/he is not the person who committed the prohibited act (article 17). ‡ )DFW¿QGLQJLQGRPHVWLFYLROHQFHFDVHVSUHVHQWVQRPRUH challenges than in other types of cases. The court simply needs to understand the dynamics of domestic violence and know the law, as in any other case. The lethality rate is very high in domestic violence cases, and prompt judicial action is very important in preventing more serious crimes.

Ethics Issues

Although a judge must always maintain the neutral role of her/ his position, that does not prevent the judge from taking care to ensure safety for all persons. Similarly, judges have a duty to know and understand the dynamics and laws relating to domestic violence, as they do with other crimes.

Court Safety

The court should take all steps to minimize contact between the petitioner and his/her allies and the respondent and his/her  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 31

allies. When the hearing is concluded, the respondent and his/ her allies should be kept in the court room 15 minutes while the SHWLWLRQHULVHVFRUWHGE\DSROLFHRI¿FHURXWRIWKHFRXUWURRP and to transportation.

At all times, the court has an obligation to maintain safety for court personnel and the public. A judicial employee can be present throughout the hearing. The victim has a right to be treated with fairness, respect, and dignity, and to be free from intimidation, harassment, or abuse throughout the proceedings.

How Judges Can Help

The judge’s demeanor demonstrates concern about the victim’s circumstances and the underlying events. The judge should recognize that the victim might be overwhelmed by the process and unable to follow through with all necessary steps. The following are things that the judge should bear in mind to exercise his/her functions fairly:

‡ The judge must listen carefully. ‡ The initial step toward stopping the abuse is being able to identify it. Denial, rationalization, and minimization are coping methods often used by the abused person and those closest to him/her. The court must take whatever VWHSVDUHSRVVLEOHWRKHOSWKHYLFWLP¿QGVDIHW\ ‡ The victim must trust the judge. One of the effects of battering is that the victim’s sense of trust is so eroded she/he no longer trusts anyone. For a victim living in an environment where a mistake in judgment could be lethal, there is no room for a mistake. The court must take a proactive approach so the victim can trust the court and the process. If the victim does not have an attorney, one 32 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

should be appointed by the court (article 14, section 3). ‡ While a victim may understand the legal issues intellectually, she/he may be experiencing emotions that PDNH LW GLI¿FXOW WR FRPSUHKHQG WKH RSWLRQV $ MXGJH should take time to explain the options and ensure that the victim understands. ‡ A victim may not want to make trouble and may appear very complacent even when she/he disagrees. A judge QHHGV WR WDNH WLPH WR DVN IRU VSHFL¿F GHWDLOV$ YLFWLP may tend to accept responsibility for things that are not her/his fault out of fear of further abuse. Frequently a victim will accept inaccuracies in the record for the same reason. A judge must make sure the record is clear and complete. The victim should be able to express objections without fear and, if necessary, without the perpetrator in the room. ‡ A courtroom must be free of intimidation. It is easy to forget that the victim may have been exposed to years of intimidation. The court should create a courtroom atmosphere that shows zero tolerance for domestic violence. The judge can instruct the court clerk not to permit any intimidating behaviour during court breaks. Comments about the victim or jokes should not be permitted. Allowing this to happen sends a message of GH¿DQFHDQGLQGLFDWHVWKDWWKHUHVSRQGHQWLVLPPXQHWR the court’s authority (Civil Procedure Code article 178).

&RQ¿GHQWLDOLW\

The issue of the rights and duties of a domestic violence programme and medical personnel who may have treated a domestic violence victim have often arisen in other countries. &RQ¿GHQWLDOLW\SURYLVLRQVDUHIRXQGLQ&ULPLQDO3URFHGXUH&RGH  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 33

articles 59, 159, and 282-284, and Civil Procedure Code article  &RQ¿GHQWLDOLW\ LV YHU\ LPSRUWDQW WR WKH YLFWLP HVSHFLDOO\ one with a new address, or those facilitating the escape, because the latter are often targeted by the perpetrator to prevent the victim having any options.

Best Practices to Stop Domestic Violence

Domestic violence is a behaviour learnt through observation, experience, reinforcement, culture, family, and community. It is rarely caused by genetics, substance abuse, illness, or problems in the relationship. Many batterers believe they have the right to make and enforce rules. Many victims routinely evaluate which rules they will follow depending on level of danger, available intervention, and likelihood of punishment for their abusers.

Domestic violence is about power and control. Violence is a choice, not an “out-of-control” behaviour. Stopping the violence requires a new response that considers the dynamics unique to domestic abuse. Common effects on the victim are low self- esteem, self blame, stress, blame, self-medication with alcohol or drugs, suicidal ideation, isolation from family and friends, minimizing or rationalizing the abuse, and, especially, fear.

Common perpetrator actions and traits include consistent attempts to control the victim, minimizing the violence, denying the actions, blaming the victim, low self-esteem, jealousy and possessiveness, intimidation, dependency on the victim, appearing presentable and even likeable in the public and court but behaving completely differently at home, substance abuse, promising it will never happen again and expressing remorse not really felt. 34 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

Goals in ordering protection are ‡ Stop the abuse and protect the victims ‡ Hold the perpetrator accountable ‡ Change the perpetrator’s behaviour ‡ Create consequences for violation of court orders ‡ Make it clear that domestic violence is not tolerated by the society ‡ Prevent violence in the next generation

Holding the Respondent Accountable

As mentioned above, the court can use Civil Procedure Code article 606, section 3, Criminal Code article 320, and additional violations of any other criminal provisions that may have occurred when the protection order was violated, as methods to hold the respondent accountable. Because this is a family crime, the penalty should be aggravated as outlined in Criminal Code, article 50.

In order to determine appropriate methods of holding the perpetrator accountable and changing behaviour, the following are some facts the court might want to know to determine the best response:

‡ 7KHUHVSRQGHQW¶VFULPLQDOKLVWRU\7KLVVKRXOGEHDYDLODEOH through the TIMS system when that is set up in all juris- dictions. ‡ ,PSDFW RI WKH YLROHQFH RQ WKH YLFWLP DQG WKH YLFWLP¶V wishes. ‡ +LVWRU\RIDEXVLYHEHKDYLRXU ‡ 'UXJDOFRKRODQGPHQWDOKHDOWKH[DPLQDWLRQV ‡ +LVWRU\RISULRUFRXUWFRQWDFWE\WKHIDPLO\ ‡ ,QIRUPDWLRQ DERXW FKLOGUHQ HOGHUO\ DQG GLVDEOHG SHRSOH living in the home. ‡ /HWKDOLW\DVVHVVPHQWRQUHVSRQGHQW/HWKDOLW\IDFWRUVKDYH  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 35

been useful in predicting dangerousness. Factors are - If the victim is trying to separate from or divorce the respondent. If so, that increases the danger. - Use of drugs or alcohol does not cause violence, but it often increases the severity of the violence, and thus the injury to the victim. - Depression also does not cause the violence, but it can increase severity. - Access to weapons, especially guns, is especially dan- gerous. - Stalking is a symptom of obsession. - Rage is used as an excuse to justify behaviour. - Obsession - “If I can’t have you, no one else can.” - Homicide or suicide threats should be taken seriously. - Easy access to victim or children - often on court- ordered visitation. - History of domestic violence, including to pets. - Increasing isolation. - Sexual assault - often a precursor to murder. - Escalation of any of the above behaviors.

Offender Rehabilitation Programmes

Different types of programmes exist, each with a very different SKLORVRSK\DQGSUDFWLFH9LFWLPVDIHW\VKRXOGEHWKH¿UVWFRQFHUQ and offender accountability the second. To make the issue clear, it should be noted that the vast majority of domestic violence is committed by male offenders against female victims. Around the world, approximately 95 percent of the abusers are male and 85 percent of the victims are female. Of the small percentage of female offenders, a large number of them are actually victims of domestic violence who have used violence to defend themselves or members of their family, especially children. 36 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

While there are a wide variety of programmes, most have a similar process. They begin with intake and assessment followed by orientation and establishment of rules and expectations. Many have an introduction to the underlying assumption of the programme. The batterer attends weekly sessions that focus on education, therapy, or both to identify the violent behaviors, encourage him/her to admit his/her violence, and motivate him/ her to change.

Some programmes maintain contact with the victim to ascertain progress, some rely on victim advocates, and some do not contact the victim at all. The latter course is dangerous because there is no factual basis to determine if the abuser’s behaviour has changed. Criteria for completion of the programme can range from simple attendance to writing a letter of accountability or taking other concrete steps. Simple attendance provides no assurance that behaviour has changed.

There are three broad categories of treatment philosophy. The point of analysis that highlights the difference in the three categories is the belief about the cause of domestic violence.

‡ Pro-feminist. The pro-feminist philosophy suggests that because our society has inherited centuries of attitudes and beliefs shaped by the assumption of men’s superiority over women, the cause is located in the socialization of males and the continuing tolerance and support of male violence. The treatment is focused on confrontation of the attitudes and beliefs that support this behaviour and re-education or the perpetrator. This philosophy recognizes that this must be coupled with a strong legal system response that indicates zero tolerance for domestic violence.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 37

‡ Family systems approach. The family systems approach locates the problem in the functioning of the family system. It sees all members of the family as contributing to the problem. The problem with this model is that it tends to blame the victim and focuses on couples counseling, which is recognized as dangerous to the victim at worst and ineffective at best, as the victim cannot freely disclose information for fear of retaliation. This approach is used less frequently and must be monitored closely to prevent the victim from increased danger.

‡ Focus on individual pathology. This approach locates the problem of abuse in the individual’s constitution. Personality disorder and traumatic childhood experiences are seen as the cause of domestic violence. A psychody- namic or cognitive behavioral approach is used to intervene. A drawback to this perspective is that no psychological ³W\SH´KDVEHHQLGHQWL¿HGWRGHVFULEHRUH[SODLQYLROHQFH or predict recidivism. The psychological characteristics of abusers range across the spectrum as do those of non- abusers. Perhaps as a result, focus is now on cultural factors as well as psychological.

The effectiveness of offender treatment programmes has not been proved. Only a few studies have found small improvements from attendance at such programmes. Further, these successes are based on reports of the abusers only. If the victims are asked to report about the behaviour of the abusers, the success rates are lower.

Women have reported that abusers in the classes have learned to abuse in a more sophisticated way so it cannot be reported to the police. As one prosecutor in Russia said, “Why would you 38 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

beat a woman when there are so many other ways to control her?” Additionally, while batterers consistently under-report their acts, victims are consistently over-optimistic about the DEXVHUV¶SRWHQWLDOIRUFKDQJH,WLVDOVRYHU\GLI¿FXOWWRHVWLPDWH the degree of fear the victims feel, which may inhibit reporting of the abuse.

Some criteria of success the court should look for ‡ End of violence ‡ End of threats and intimidation ‡ Victims are and feel safe ‡ End of manipulative behaviour ‡ Egalitarian behaviour increases

A quality offender treatment programme will ‡ Be licensed ‡ Have regular contact with the court ‡ 0DNHYLFWLPVDIHW\WKH¿UVWSULRULW\ ‡ Make perpetrator accountability the second priority ‡ Have contact with the victim ‡ Understand the power-and-control perspective ‡ Work in a co-ordinated community response system ‡ Be at least 26 weeks long, and preferably 52 ‡ Have joint male and female facilitators ‡ Have different programmes for female and male offenders

A quality offender treatment programme teaches ‡ Awareness of the tactics of power and control ‡ That only the offenders are responsible for the behaviour ‡ That the victim is never the cause of the behaviour ‡ That no one deserves to be abused ‡ That no one has the right to control another person ‡ That a partner is not property  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 39

‡ That abuse is a choice ‡ That abuse is a method of obtaining power and control over another ‡ That abuse is not an anger problem, an addiction problem, or a mental illness

A quality offender treatment programme should do the following ‡ Provide regular reports on batterers’ behaviour to the court ‡ Have regular contact with the victim and/or advocates for the victim ‡ Meet regularly with the co-ordinated community response team

Some important lessons learned have come from experience with offender treatment programmes in other countries. First, anger management should never be ordered as it ignores the larger dynamics of domestic violence and the use of anger as a manipulative tool and control tactic. Anger management also supports the myth that the abuser “loses control.” Years of experience show that is not so. The abuser clearly chooses when, where, and whom to abuse and can compose him/herself quickly when the police knock on the door. Second, couples counseling is so dangerous that many jurisdictions around the world have passed laws prohibiting it. The victim is at high risk of retaliation, and counseling continues the myth that somehow the victim is to blame for the abuse and condones the abuser’s behaviour.

Third, substance abuse treatment may be necessary but it can be only a small part of the solution. Abusers continue their behaviour, whether they are drunk or sober. Drugs or alcohol may increase the severity of the abuse, but they are not the cause; stopping the use of drugs or alcohol does not necessarily stop the domestic violence. 40 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

Finally, a treatment programme alone cannot successfully change the offender’s behaviour. Many experiences over time have taught the perpetrator that his behaviour was acceptable. The combined impact of the civil justice system, the criminal justice system, and society are all necessary to teach the opposite. Offender monitoring by the court has been shown to have a positive impact on changing behaviour. Judges’ lectures from the bench have been effective in communicating zero tolerance for domestic violence and a strong social disapproval for acts of violence. The court system is central for solutions to domestic violence. ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 41 42 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 43

ANNEXES 44 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

ANNEX A

LAW NO. 9669, DATED 18 DECEMBER 2006, “ON MEASURES AGAINST VIOLENCE IN FAMILY RELATIONS”1

Based on articles 78 and 83 point 1 of the Constitution, upon the proposal of 20 000 voters,

THE PARLIAMENT OF THE REPUBLIC OF ALBANIA

DECIDED:

CHAPTER I GENERAL PROVISIONS

Article 1 Scope

The purpose of this law is: 1. To prevent and reduce domestic violence in all its forms by appropriate legal measures. 2. To guarantee protection through legal measures to members of the family who are subject to domestic violence, paying particular attention to needs of children, the elderly, and the disabled. 1 Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended by Law no. 9914, dated 12 May 2008, “On some additions to Law no. 9669, dated 18 December 2006, ‘On measures against violence in family relations’”.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 45

Article 2 Objectives

Objectives of this law are: a) To set up a co-ordinated network of responsible authorities for protection, support, and rehabilitation of victims; mitigation of consequences; and prevention of domestic violence; b) To direct efforts for the setup of responsible structures and authorities at the central and local level in support of victims and prevention of domestic violence; c) To empower the judiciary in taking protection measures against domestic violence; ç) To ensure/guarantee quick, affordable, and simple services to the victims of domestic violence provided by courts and other law enforcement agencies in compliance to the law.

Article 3 'H¿QLWLRQV

8QGHUWKHPHDQLQJRIWKLVODZXQOHVVVSHFL¿HGRWKHUZLVHLQVSHFL¿F provisions thereof, by the following terms we shall understand: 1. “Violence” is any act or omission of one person against another, resulting in violation of the physical, moral, psychological, sexual, social, and economic integrity. 2. “Domestic violence” is any act of violence pursuant to point one of this one article committed between persons who are or used to be in a family relation. 3. “Members of the family” are: a) Spouses or co-habitating partners or former spouses or former cohabitating partners; b) Brothers, sisters, relatives of direct blood line, including adoptive parents and children; 46 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

c) Spouses or co-habitating partners of persons indicated in paragraph b; ç) Persons related by direct blood line, including pa- rents and adoptive children of the spouse or of the cohabitating partner; d) Brothers and sisters of the spouse if these have been living together during the last 3 months; dh) Children of spouses or of co-habitating partners. 4. “Victim” is the person who has been subject to violence indicated in point 1 of this article. 5. “Perpetrator” is the person sued before the competent authorities for committing violence in family relations. 6. “Protection order” is an order issued by a court providing protection measures for the victim. 7. “Emergency protection order” is a temporary court order valid until the court issues a protection order.

Article 4 Subjects

Subjects protected under this law are all persons indicated in article 3, section 3, of this law.

CHAPTER II RESPONSIBLE AUTHORITIES

Article 5 5HVSRQVLEOH$XWKRULWLHV

1. The lead responsible authority under this law is the Ministry of Labour, Social Affaires and Equal Oppor- tunities.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 47

2. Other responsible authorities are: a) Local government units; b) Ministry of the Interior; c) Ministry of Health; ç) Ministry of Justice; d) Ministry of Education and Science.

Article 6 /HDG5HVSRQVLEOH$XWKRULW\2EMHFWLYHV

The lead responsible authority has the following duties: a) To develop and implement national strategies and pro- grammes to offer protection and care to the victims of domestic violence; E  7R¿QDQFHDQGFR¿QDQFHSURMHFWVGHVLJQHGIRUWKHSURWHF tion and consolidation of family and for the care of victims of domestic violence; c) To assist the set up of support structures and all of the QHFHVVDU\LQIUDVWUXFWXUHWRVXSSRUWDQGIXO¿ODOOWKHQHHGVRI WKHSHUVRQVVXEMHFWWRGRPHVWLFYLROHQFHLQFOXGLQJ¿QDQFLDO assistance as well as social and health services pursuant to the law; ç) To organize training sessions on domestic violence with social service, employees at any local government unit, police structures and employees of NPOs licensed to offer social services; d) To maintain statistical data on the level of domestic violence; dh) To support and supervise the set up of rehabilitation centres for domestic violence victims; e) To support and supervise the set up of rehabilitation centres for the perpetrators of domestic violence; ë) To license NPOs that will provide social services to victims and perpetrators; 48 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

f) To take measures for educating the new generation with the mentality and the rules of a proper behaviour, as well as with the mentality of stopping violence in family relations; g) To take measures for creating centers to accommodate children, against whom violence was used or when their parents commit violence offences against each-other.

Article 7 'XWLHVRIRWKHU5HVSRQVLEOH$XWKRULWLHV

1. The Ministry of the Interior has the following duties: a) To set up special units at the police departments to prevent and combat domestic violence; b) To train members of the police force to handle domestic violence cases. 2. The Ministry of Health shall set up necessary structures to provide healthcare in domestic violence cases at the emergency units and at the healthcare centres in municipalities and communes, with a view to: a) Offering at any time medical and psychological help to domestic violence victims; b) Carrying out necessary examinations at any time at respective public health institutions; c) Recording domestic violence cases in the appropriate medical documentations, as approved by the Ministry of Health; ç) Providing the victim with the respective medical report; d) Guiding and referring the victim to other support and protection domestic violence services. 3. The Ministry of Justice has the following duties: a) To train the medico-legal experts in recognizing, diagnosing, evaluating and reporting on domestic violence and child abuse injuries;  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 49

b) To train the bailiffs on their duty to serve protection orders immediately and to ensure their implementation under Article 23 point 6 and to take appropriate action; c) To budget for free legal assistance mandated under this DFWDQGHQVXUHDVXI¿FLHQWQXPEHURIWUDLQHGODZ\HUVWR provide said assistance. 3/1. Ministry of Education and Science has the following duties: a) To draft educational programmes for high schools and universities on rules of behaviour in the family; b) To prepare school texts and other complementary materials for educating pupils and/or students with the mentality of stopping violence in family relations. 4. Local authorities (municipalities, communes) have the following duties: a) To engage in setting up social services structures for domestic violence cases; b) To install regional 24-hour toll free telephone line, which will then establish links to local units, police, medical emergency units and NPOs, thereby co-ordinating their actions; c) To establish social and rehabilitation centres for victims and perpetrators and co-ordinate efforts with exiting ones, giving priority to specialized centres in respective ¿HOGV

Article 8 'XWLHVRIDOOUHVSRQVLEOHDXWKRULWLHV

1. Each of responsible authorities has the duty to set up the necessary structures and to nominate those individuals responsible for the implementation of this law. The Ministry RI/6$(2VKDOOVXSHUYLVHIXO¿OPHQWRIWKLVREOLJDWLRQ 50 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

 5HVSRQVLEOH DXWKRULWLHV VKDOO UHVSRQG WR DQ\ UHSRUW ¿OHG by the victim or other persons indicated by this law, for cases of violence or threat to use violence, including cases of violation of protection orders and emergency protection orders. These authorities keep due records and issue a copy to the victim or to the person accompanying them 3. Government authorities utilize reasonable means to protect the victim and prevent ongoing violence through: a) Informing the victim or the person accompanying them on the measures to be taken according to the law and authorities they should refer to; b) Informing the victim or the person accompanying them on existing social services and accompanying them to appropriate centres and institutions; c) Providing for transportation of the victim and the person accompanying them to medical or social services centres; ç) Providing them with the protection of a policeman in life endangering cases. 4. When there is reasonable doubt that the perpetrator has threatened to or has committed domestic violence or has violated a protection order, police authorities shall immediately verify and take note of this fact. 5. Persons who receive reporting because of their function or authority to implement this law and fail to act in its implementation shall be held administratively and/or criminally responsible, applying sanctions of article 248 and 251 of the Criminal Code.  3ROLFH DXWKRULWLHV VKDOO UHFRUG WKHLU ¿QGLQJV LQ D ZULWWHQ report and start investigations upon their own initiative (sua sponte). The incident number for the report should be given to the victim. The police gives the incident number to the victim.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 51

Article 9 6XEMHFWVZKRPD\UHSRUWWRUHVSRQVLEOHDXWKRULWLHV

1. In the occurrence of a domestic violence act, the victim may address a request to the nearest police unit (to their residence or wherever they are), to their local government unit (municipality, commune), to public health centre in their UHVLGHQFHRUZKHUHYHUWKH\DUHVLWXDWHGRU¿OHDSHWLWLRQDW the district court of their permanent or temporary residence or that of the perpetrator, to take the necessary measures. 2. In case they witness a domestic violence case, any person may present a request to the authorities mentioned above to take the appropriate measures.

CHAPTER III PROTECTION MEASURES

Article 10 3URWHFWLRQPHDVXUHVDJDLQVWGRPHVWLFYLROHQFH

1. Protection against domestic violence shall be ensured by/ through: a) Immediately ordering the defendant (the perpetrator) to refrain from committing or threatening to commit an act of domestic violence against the petitioner (victim) RU RWKHU IDPLO\ PHPEHUV RI WKH YLFWLP DV GH¿QHG LQ article 3, point 3, of this law or as named in the order; b) Immediately forcing the defendant (perpetrator) to refrain from harming, harassing, contacting or commu- nicating directly or indirectly with the victim or other PHPEHUVRIWKHLUIDPLO\DVGH¿QHGLQDUWLFOHSRLQW of this law or as named in the order; 52 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

c) Removing immediately the defendant (perpetrator) from the residence for a certain period of time, determined in the court order and restricting their re-entrance without court authorization; ç) Prohibiting immediately the defendant (perpetrator) to be within a certain distance to the victim or members of their IDPLO\DVGH¿QHGLQDUWLFOHSRLQWRIWKLVODZRUDV named in the order; d) Immediately forbidding the defendant (perpetrator) to approach/get near the house, workplace, the original family residence or the future couple’s residence or that of other persons and moreover the children’s school or any other place commonly frequented by the victim, unless this happens for work-related reasons; dh) Immediately placing the victim and the minors in tem- porary shelters always keeping in mind the best interest of the child; e) Limiting or prohibiting the defendant (perpetrator) to see the victim’s child based on appropriate conditions; ë) Prohibiting the defendant (perpetrator) to enter or stay in the temporary or permanent residence of the victim, or in any part thereof, regardless of any property or possession rights the perpetrator may have over these; f) Ordering a court authorized person (member of the police or bailiff) to accompany the victim or the defendant (perpetrator) to the victim’s residence and to oversee removal of their personal belongings; J  2UGHULQJ WKH ODZ HQIRUFHPHQW RI¿FHUV WR VHL]H DQ\ weapons belonging to the perpetrator, found during police checks, or ordering the perpetrator to surrender any weapons belonging to them; gj)Ordering the defendant (perpetrator) to allow the victim to possess the commonly used residence or part thereof;  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 53

h) Ordering the defendant (perpetrator) to pay the rent for the permanent or temporary residence of the victim as well as to pay support obligations to the victim, children or other members of the family under their responsibility; i) So long as the protection order is in existence, the property regime shall be in accordance with Family Code articles 57, 58 and 60; j) Transferring the temporary child custody rights to the victim and temporarily removing parental rights for the defendant (perpetrator); k) Deciding and ordering - depending on the case (under the competence of the court) - the intervention of public or private social services of their place of residence or of organizations whose objective is to support and shelter subjects of domestic violence l) Ordering the defendant (perpetrator) to effectuate a periodic payment in favour of cohabitating persons, who as a result of the above-mentioned measure, remain deprived of living means. To secure the payment the court may order the employer (of the perpetrator) to WUDQVIHU WKH SD\PHQW GLUHFWO\ WR WKH EHQH¿FLDU\ 7KLV order shall be an executive title; ll) Referring the victim of domestic violence to reha- bilitation programmes; m)Ordering the defendant (perpetrator) to participate in rehabilitation programmes; if the defendant is ordered to a rehabilitation programme, the programme managers are required to report weekly to the court on whether the perpetrator is attending and participating. If the defendant (perpetrator) is not doing so, upon request of subjects provided in article 13 of this law, the court will summon the defendant and implement respective 54 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

provisions of the Criminal Code for hindering execution of court orders. 2. Protection orders, by a court decision, may include several of the protection measures mentioned in point 1 of this article 3. Emergency protection orders, by a court decision, may contain several of the protection measures mentioned under point a through g of this article 4. In implementing point g of this article the court keeps in mind: a) If the weapons have been seized, they will be returned only after the termination of the protection order and receipt of a court order; b) If weapons have been seized and the person has a weapons authorization card, the court shall notify the appropriate administrative authority or shall suspend the card until termination of the protection order.

Article 11 (IIHFWVRIWKHSURWHFWLRQRUGHU

Notwithstanding any other order or decision issued by the court or any other institution, a protection order containing the above- mentioned measures shall be issued by the court in the cases provided by this law.

The protection order or the emergency protection order upon its issuance or expiration shall not permanently affect property or custody rights.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 55

CHAPTER IV JUDICIAL PROCESS FOR PROTECTION ORDERS

Article 12 &RPSHWHQW DXWKRULW\ WR LVVXH SURWHFWLRQ RUGHUV IRU GRPHVWLF YLROHQFHFDVHV

1. The competent authority to issue protection orders in domestic violence cases is the district court, family section. The court issues protection orders or emergency protection orders to establish the security measures mentioned under article 10 of this law. 3. The interested party may, depending on the case, request the court, in conformity with this law, the issuance of a protection order without prior request for an emergency protection order. 4. After the court has issued an emergency protection order, the interested party may request issuance of a protection order as provided by this act. The subsequent protection order serves WR UHFRQ¿UP WKH FRQWLQXDQFH RI WKH HPHUJHQF\ SURWHFWLRQ order and provides for protection measures indicated in article 10 of this law.

Article 13 6XEMHFWVHQWLWOHGWRUHTXHVWIRUSURWHFWLRQRUGHUV

1. The petition for protection orders may be presented by: a) The victim themselves; b) The victim’s legal representative or attorney; c) The police/prosecutor. 2. The petition for protection orders on behalf of the minor may be presented by: a) The minor’s parent or guardian; 56 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

b) The minor’s legal representative or attorney; c) Relatives of the minor; o  5HSUHVHQWDWLYHVRIWKHVRFLDOVHUYLFHVRI¿FHDWWKHPXQL cipality or commune, where the minor resides temporarily or permanently, when they have knowledge of the violence committed; d) Domestic violence victim protection and rehabilitation centres and services recognized/licensed by the Ministry of Labour, Social Affairs and Equal Opportunities. 3. The petition for emergency protection orders may be pre- sented by: a) The victim him/herself; b) The victim’s legal representative or attorney; c) The police/the prosecutor; ç) A family member of the victim; G  5HSUHVHQWDWLYHV RI WKH VRFLDO VHUYLFHV RI¿FH RI WKH municipality or commune, where the victim temporarily or permanently resides, who have knowledge of domestic violence incidents that have occurred; dh) Domestic violence victim protection and rehabilitation centres and services recognized/licensed by the Ministry of Labour, Social Affairs and Equal Opportunities. 4. When the petition is presented by the police/prosecutor, the victim’s wish to drop the case does not have an effect on the continuation of the judicial process.

Article 14 7KHIRUPRIWKHSHWLWLRQ

1. The petition for protection and emergency protection orders shall also contain the following: a) Personal data on the family or blood relations between the victim and perpetrator;  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 57

b) A clear presentation of the facts and circumstances in which the domestic violence incident occurred, including the reasons why the petitioner fears their security, health or well-being is in danger from the defendant (perpetrator) as mentioned under article 3 points 1 and 2 of the present law; F  6SHFL¿FSURWHFWLRQPHDVXUHVUHTXHVWHG ç) Petitioner’s signature. 2. The petition for protection orders may be presented at any time to the court by the persons who are legitimized to do so. Whenever immediate help is requested the petition may also be compiled and presented at the nearest police department DQGWKHSROLFHRI¿FHUVKDOODFWLQFRQIRUPLW\ZLWKWKH/DZRQ the State Police. 3. The petitioner is assisted by a lawyer free of charge for the preparation of the petition, completing the necessary GRFXPHQWVDQG¿OLQJWKHPLQWKHFRXUW 4. The petitioner is exempt from court taxes/fees. Upon issuance of the protection order, court expenses are charged on the party who committed domestic violence. When the petition is not sustained the petitioner is required to pay for court expenses. 5. Petitions shall be recorded in a special register to the date of their completion.

Article 15 (YLGHQFHGXULQJWKHKHDULQJ

1. Necessary evidence may be: witness statements, police reports, medical reports, acts of expertise (expert witness declarations) examinations and statements/explanations by the parties, other documents issued by the social workers of the social services department at the municipality and 58 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

commune, documents issued by legal persons (NPOs) registered pursuant to legislation in force. 2. When the data in the petition point out that police GHSDUWPHQWV ORFDO JRYHUQPHQW RI¿FHV RU KHDOWK FHQWUHV possess written proof of the occurrence of domestic violence, WKHVHVKDOOLPPHGLDWHO\LVVXHDFHUWL¿HGFRS\WKHUHRI ZLWK RI¿FLDOVHDO XSRQWKHUHTXHVWIURPWKHSHWLWLRQHURUIURPWKH court. Failure to issue such a document causes responsible persons to be sanctioned according to the Administrative Procedures Code. 3. When the court does not possess all evidence mentioned in paragraph 2 of this article, it assesses the situation based on the description of circumstances and facts regarding occurrence of domestic violence and takes a decision regarding the petition presented by the party.

Article 16 7KHKHDULQJIRUSURWHFWLRQRUGHUV

1. The court establishes a hearing with regard to a protection RUGHUZLWKLQGD\VIURPWKH¿OLQJRIWKHSHWLWLRQ 2. While examining the petition, the court may hear testimony from the following persons: a) The victim, her/his legal representative or attorney; b) The defendant, his/her legal representative or attorney; F  7KHSURVHFXWRUZKHQKHRUVKH¿OHGWKHSHWLWLRQ ç) Representatives from the police; d) The representative of the social services department at the municipality or commune of the temporary or permanent residence of the petitioner when the petitioner is younger than 18, when the petitioner is legally incapacitated or when the domestic violence affects these categories/persons;  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 59

dh) Health centres employees services and rehabilitation centres employees, who assisted the victim because of domestic violence; e) Witnesses deemed necessary by the court. 3. When the petition is presented by the police/prosecutor, the victim’s wish to drop the case does not have an effect on the continuation of the judicial process.

Article 17 &RXUWGHFLVLRQIRUSURWHFWLRQRUGHUV

1. The court shall issue a protection order only against the defendant mentioned in the petition. This order may only include measures described in article 10 of this law. The court shall issue a protection order containing one or more RIWKHPHDVXUHVSURYLGHGLQDUWLFOHLILW¿QGVWKDW D  7KHUHLVVXI¿FLHQWEDVLVWREHOLHYHWKDWWKHUHVSRQGHQW may commit an act of family violence; b) Issuance of the protection order is necessary to protect the security, health and well-being of the victim/s. Based on the court conviction, the protection order may include other persons, family or intimately connected to the victim that may become subjects to domestic violence. 2. A court shall not deny a protection order because of the existence of any other pending action involving any party.  7KH ¿QDO GHFLVLRQ WR LVVXH WKH SURWHFWLRQ RUGHU ZKLFK should meet the requirements of article 310 of the Civil Procedure Code, shall also contain: a) The measure determined by the court; b) Time limits for this protection order which should not exceed 12 months, but with a possibility of extension; c) A remark that violation of a protection order shall be 60 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

considered a criminal offence under article 320 of the Criminal Code; ç) A note on the right to appeal the protection order within GD\VIURPLWVDSSURYDORUQRWL¿FDWLRQWRWKHSDUWLHV  ,VVXDQFHRISURWHFWLRQRUGHUVKDOOEHQRWL¿HGLPPHGLDWHO\ to the perpetrator who was not present at the hearing, according to article 316 of the Civil Procedure Code. The victim shall be provided with two copies of the original decision, one for own record and the other to present to the police if and when necessary. 5. The court shall send within 24 hours a copy of the protection order to the following persons: a) The victim and other persons mentioned in the protection order; b) The prosecutor, when they present the request; c) Social services department of the municipality or commune of the location where the victim or other persons mentioned in the protection order reside tem- porarily or permanently; ç) The police department of the location where the victim or other persons mentioned in the protection order reside temporarily or permanently.

Article 18 7KHKHDULQJIRUHPHUJHQF\SURWHFWLRQRUGHUV

1. The court reaches a decision with regard to emergency protection orders within 48 hours from the presentation of petition. 2. In the hearing for the emergency protection order the court hears the following persons: a) The victim, their legal representative or attorney; b) The perpetrator, their representative or attorney;  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 61

c) The prosecutor, if participating; ç) Other petitioners mentioned in article 13 of this law; d) Witnesses deemed necessary by the court.

Article 19 ,VVXDQFHRIHPHUJHQF\SURWHFWLRQRUGHUV

1. The court issues the protection order including one or more PHDVXUHVGHVFULEHGLQDUWLFOHRIWKLVODZLILW¿QGVWKDW D  7KHUH LV VXI¿FLHQW EDVLV WR EHOLHYH WKDW WKH GHIHQGDQW (perpetrator) has committed or threatened to commit an act of family violence; b) The defendant (perpetrator) presents a direct and immediate threat to the security, health or well-being of the victim or of their family members; c) Issuance of the emergency protection order is necessary to protect the security, health and welfare of the victim or their family members who are protected through this order. 2. A court shall not deny issuance of an emergency protection order because of the existence of any other pending judicial process involving any party.  7KH ¿QDO GHFLVLRQ WR LVVXH WKH SURWHFWLRQ RUGHU ZKLFK VKDOO meet the requirements of article 310 of Civil Procedure Code shall contain: a) The measure determined by the court; b) Time limits for this emergency protection order which expires at the moment a protection order issued by the court is implemented; c) A remark that violation of an emergency protection order constitutes a criminal offence, pursuant to article 320 of the Criminal Code; ç) A note on the right to appeal the order within 5 days IURPLWVDSSURYDORUQRWL¿FDWLRQWRWKHSDUWLHV 62 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

G 7KHGDWHIRUWKHYHUL¿FDWLRQRIWKHHPHUJHQF\SURWHFWLRQ order, which should take place within 20 days from the issuance of the emergency protection order. ,VVXDQFHRIHPHUJHQF\SURWHFWLRQRUGHUVKDOOEHQRWL¿HG immediately to the perpetrator who was not present at the hearing, according to article 316 of the Civil Procedure Code. The victim shall be provided with two copies of the original decision, one for own record and the other to present to the police if and when necessary. 5. The court sends within 24 hours a copy of the emergency protection order to the following persons: a) The victim and other persons mentioned in the emer- gency protection order; b) Petitioners under the meaning of article 13 of this law; c) Social services department of the municipality or com- mune of the location where the victim or other persons mentioned in the protection order reside temporarily or permanently; ç) The police department of the location where the victim or other persons mentioned in the protection order reside temporarily or permanently. 6. The court decision issuing an emergency protection order is considered an executive title and shall be implemented immediately according to the Civil Procedure Code (article 510/e, 516/c and the following).

Article 20 7KHKHDULQJIRUWKHYHUL¿FDWLRQRIWKHHPHUJHQF\SURWHFWLRQ RUGHU

Once the hearing for the issuance of the emergency protection order terminates the court should proceed with the hearing for  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 63

the protection order based on the petition mentioned in article 16 of this law. At the end of the hearing the court may: a) Decide the withdrawal and termination of the effects of the emergency protection order issued previously by the court when there is no evidence to sustain it; b) Refuse to issue a protection order when evidence does not support the previously issued emergency protection order; c) Issue a protection order pursuant to article 17 of this law. This court decision may alter terms and conditions of the previously issued emergency protection order, as needed.

Article 21 7KHDSSHDO

 6SHFLDO DSSHDO PD\ EH ¿OHG DJDLQVW WKH GHFLVLRQ IRU the emergency protection order pursuant to the Civil Procedure Code. 2. The court decisions on the protection order or on the emergency protection order may be appealed according to the time limits and rules set out in the Civil Procedure Code. 3. The appeal does not affect the implementation of the protection order or emergency protection order.

Article 22 &LUFXPVWDQFHV IRU DPHQGPHQW WHUPLQDWLRQ RU FRQWLQXD WLRQRISURWHFWLRQRUGHUV

1. In case of fundamental change in circumstances, the victim (or their representative), the perpetrator or if the prosecutor has been participating he/she may present the 64 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

request for termination or amendment of the protection order 2. Once this request for termination or amendment of the protection order is received the court examines it according to article 16 of the present law. At the end of the examination the court may: a) Decide the protection order should stay in force; b) Decide the protection order should be amended, if cir- cumstances have fundamentally changed; or c) Decide the termination of the protection order if the criteria established under article 10, section 1, are no longer valid because of fundamental change in the circumstances. 3. Presentation of the request for the amendment or termination of the protection order does not suspend the implementation of the protection order. 4. Fifteen days prior to expiration of the protection order, the victim or the person authorized by them may present the request for the continuation of the protection order. When no such request is presented the protection order terminates automatically on the expiration date. 5. Once the court receives the request for the continuation of the protection order, it examines it according to article 16 of this law. At the end of the process the court may: a) Certify the termination of the protection order up to the expiration date; or b) Decide the continuation of the protection order if the criteria of article 17 point 1 of this law are met.

Article 23 ,PSOHPHQWDWLRQRIMXGLFLDOGHFLVLRQV

1. The judicial decision containing the emergency protection order is considered an executive title from the moment it is  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 65

GHFODUHGE\WKHFRXUW RUQRWL¿HGWRWKHSDUWLHV 7KHFRXUW shall issue an execution order at the same time that it issues an emergency protection order. 2. The judicial decision containing the protection order is an executive title and should therefore be carried out immediately by bailiffs according to the Civil Procedure Code, by police departments, local government authorities (municipality, commune) or the perpetrator voluntarily. The court shall issue an execution order at the same time that it issues a protection order. 3. Social workers and members of the police force shall take all necessary steps to ensure immediate and continuous implementation/execution of protection measures determi- ned pursuant to article 10 of this law. 4. Institutions, shelters, service centres, NPOs licensed to offer services shall implement measures established by the court decision and shall co-ordinate their actions with the local government authorities and police departments, which are the direct implementers of these decisions. 5. Forced execution of the court order shall be carried out by WKHEDLOLIIVHUYLFHVRI¿FHSXUVXDQWWR&LYLO3URFHGXUH&RGH provisions (articles 510 and the following). 6. When enforcement institutions, including perpetrators, QRWL¿HG RI WKH FRXUW RUGHUV UHIXVH WR FRPSO\ YROXQWDULO\ according to sections 2 and 4 of this article, authorities shall proceed with forced implementation/execution pursuant to Civil Procedure Code provisions. In these cases sanctions established by article 320, 320/a of the Criminal Code as well as article 606/3 of the Civil Procedure Code shall apply against the persons who do not respect/abide by the court order. 66 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

CHAPTER V FINAL PROVISIONS

Article 24 &ULPLQDO3URFHHGLQJV

Issuance of a protection order or emergency protection order does not inhibit interested parties to also initiate criminal proceedings ZLWK UHJDUG WR DFWV RU RPLVVLRQV WKDW DUH FODVVL¿HG DV FULPLQDO offences.

Article 25 6HFRQGDU\OHJLVODWLRQ

The Council of Ministers issues all the necessary secondary legislation to the implementation of this law within 3 months from its entry into force.

Article 26 (QWU\LQWRIRUFH

This law shall enter into force on 1 June 2007.

Promulgated by the President of the Republic of Albania, Alfred Moisiu with decree no. 5182, dated 12 January 2007.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 67

ANNEX B

LAW NO. 9749, DATED 4 JUNE 2007, “ON THE STATE POLICE” (excerpts)

Article 104 %DQLVKPHQWIURPORFDOLW\

In order to avert threat or to prevent the disturbance of public RUGHURUVHFXULW\WKH3ROLFHRI¿FHUPD\RUGHUWKHSHUVRQWROHDYH from the locality or may prohibit him to enter the locality, for as long as the threat or disturbance persists.

Article 106 3URWHFWLYHPHDVXUHV

1. Protective measures are taken against mentally ill persons, persons under the effect of drugs or alcohol, and persons who carry contagious diseases. In cases as such, the Police RI¿FHUDFFRPSDQLHVWKHSHUVRQWRWKHSROLFHSUHPLVHVWR medical institutions, rehabilitation centres or hands him over to the responsible person or custodian.  7KH 3ROLFH RI¿FHU WDNHV WKH QHFHVVDU\ PHDVXUHV IRU WKH protection of: a) The person, whose state obviously indicates that he cannot control his actions or behaviour and for that reason may harm or endanger his own life or that of the others. Execution of the measure in the police premises lasts for as long as it is necessary, but no longer than 10 hours. b) The minor who is no longer under supervision or has escaped from the parent or custodian, by returning him 68 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

to the custodian or sending him to the minors welfare VHUYLFHVUHVSHFWLQJWKHWLPHOLPLWVVSHFL¿HGLQSRLQW D   ,QRUGHUWRFDUU\WKHUHVSRQVLELOLWLHVVSHFL¿HGLQSRLQW   RIWKLVDUWLFOHWKH3ROLFHRI¿FHUPD\FRQGXFWWKHSK\VLFDO search and examination of these persons.

Article 108 ,PSRXQGLQJRIREMHFWV

Objects are impounded or seized only in cases provided by law and in full compliance with respective legal procedures. Outside the cases otherwise disciplined by law, objects may be impounded only if this is strictly unavoidable to avert imminent WKUHDWVWRSXEOLFRUGHUDQGVHFXULW\7KHRI¿FHUZKRWDNHVDFWLRQ SURYLGHVWKHUHVSHFWLYHSURFHVVYHUEDOZKLFKZLOOEHQRWL¿HGWR the owner if known. Objects are impounded only as long as it is strictly necessary. $IWHU WKDW REMHFWV DUH UHWXUQHG WR WKH RZQHU LI LGHQWL¿HG RU LGHQWL¿DEOH ZLWK QR GHOD\ ,I ZLWKLQ  GD\V RU LQ WKH VKRUWHU term as may be required by the nature of the object, the owner FDQQRW EH LGHQWL¿HG RU RWKHUZLVH YROXQWDULO\ IDLOV WR FODLP WKH restitution, impounded objects will be declared public property in compliance with the enacted legislation. It is the responsibility of the Police to carry out ascertaining actions to identify the owner of the impounded property.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 69

ANNEX C

SCRIPT FOR PROTECTION ORDER HEARING

$6ZHDULQJ,Q

The chairman of the court session, after he/she has been assured of the identity of the witnesses, makes them conscientious of the importance of the mission and of the oath taken before the court and makes known to them that they are obligated to tell the truth on what they know in relation to the case, and warns them on responsibility they bear for false testimony. In the meantime the court secretary reads the oath formula as follows: Conscientious, I swear that I shall say the truth and only the truth.

While standing, the witnesses answer “I swear” and wait outside the court room under instruction not to communicate with each other (Civil Procedure Code article 237)

2Q WKH UHFRUG WKH MXGLFLDO RI¿FHU VKDOO DQQRXQFH WKH SDUWLHV name and case number.

This is case number ____________, petitioner ____________ versus respondent _______________.

%3HWLWLRQ5HYLHZ

Review the petition to assure that it contains all the information necessary to issue an order. Based on that review, you may want to ask the petitioner some of the following questions: 70 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

- How is the respondent related to you? - What acts did the respondent commit? - When did these acts occur? - Where did these acts occur? - Who was present or witnessed these acts? - Did this behaviour cause you to be afraid? - Why do you think you need a protection order?

Questions related to other protected parties:

- How are you related to the other persons for whom you are requesting protection? - What did the respondent do to them and when? - If they are children – are you the parent or legal guardian of the children? - Is/are the child/ren related to the respondent?

&,VVXDQFHRI2UGHU

Consider the requests by the petitioner when considering the terms (article 10)

 %DVHGXSRQWKHHYLGHQFHSURYLGHGWKHUHLVVXI¿FLHQWEDVLV to believe that the respondent may commit an act of family violence; or - Based upon the evidence provided issuance of the protection order is necessary to protect directly or indirectly the security, health and well-being of the victim. - Based upon the evidence the court is including these other persons (named) who are family or intimately connected to the victim that may become subjects of domestic violence (article 17, section 1 (b)).  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 71

- I am granting the protection order and entering the follo- wing orders 1. I am ordering that the respondent not commit any new crimes against you or the others mentioned in the order 2. I am ordering that the respondent not contact you or the others in the order in any way.

If petitioner asks for exclusive use of the residence:

- Whose property is this? - Is this marital property? - Is your name on the lease? - If the property is a rental – do you understand that this order is not effective against the owner and I cannot order the landlord to allow you to stay unless the rent is paid?

1. Based on the evidence, I am granting exclusive use of the residence. 2. Based on the evidence, I am ordering that the respondent not approach the house/workplace/school of petitioner. 5HVSRQGHQW VKDOO QRW DSSURDFK DQ\ RWKHU VSHFL¿F SODFH LQVHUWQDPHRIVSHFL¿FSODFHLIWKHUHLVRQH ,QDGGLWLRQ Respondent shall not at any time approach the petitioner within ______ meters. 3. The respondent can return once with law enforcement RI¿FHUVWRSLFNXSSHUVRQDOEHORQJLQJV/DZ(QIRUFHPHQW will not stand around and wait so this should be done quickly and you may want to gather up these things for the respondent to speed up the process. 4. Based on the evidence, I am ordering that the petitioner have temporary custody of the minor children (state names and ages); that respondent have visitation with the joint children (specify); that the respondent pay (specify 72 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

amount) for rent and support obligations of the family, that the respondent not sell the family property.

If the petitioner does not request exclusive use of the residence:

- Does the respondent know where you live?

If not, do not put the address on the documents for the safety of the petitioner.

I am ordering the respondent to not go near where you live but I am not going to put your address on the order or tell the respondent where you live.

If the petitioner requests protection for other locations:

- Does the respondent know where you work?

If not - I am ordering the respondent to not go near where you work but I am not going to put your address on the order or tell the respondent where you work.

If yes - I am ordering the respondent to not go near where you work.

- Do you and the respondent work at the same place?

If yes – I am ordering that the respondent not approach you in any way while at work and that the respondent remains at least 100 meters away from you at all times.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 73

- Does the respondent know where you or the children go to school?

If not – I am ordering the respondent to not go near where you or the children go to school but I am not going to put that address on the order or tell the respondent where you or the children go to school.

If yes – I am ordering the respondent to not go near where you or the children go to school.

If the petitioner asked for any other locations to be put into the order:

- Why do you think these other locations should be included?

Then decide and use the same language as above.

')LUHDUPV

 'RHVWKHUHVSRQGHQWKDYHRUKDYHDFFHVVWR¿UHDUPV"  +DV WKH UHVSRQGHQW HYHU WKUHDWHQHG \RX ZLWK ¿UH arms? - Has the respondent ever threatened you with any other type of weapon/ - Has the respondent threatened your physical safety or that of the children, relatives, friends or pets?

Depending on the answer to these questions:

 7KHFRXUW¿QGVWKDWWKHUHLVDFUHGLEOHWKUHDWWRWKH safety of the petitioner or others. 74 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

2. I am ordering that the respondent not possess or SXUFKDVHD¿UHDUPIRUWKHGXUDWLRQRIWKHRUGHUDQG WUDQVIHUDQ\¿UHDUPVRZQHGRUSRVVHVVHGWRWKHORFDO law enforcement within 24 hours of this order.

(3HWLWLRQHU$GYLVRULHV

D 7KH RUGHU LV LQ HIIHFW IRU >67$7( 7,0( /,0,7@  generally 12 months. b. The order goes into effect immediately. c. I am also issuing an order of execution so that if the respondent does not obey the order, you can bring the execution order to court immediately for the bailiff/ sheriff to enforce. d. If any information or conditions change during this time, you must return to the court to modify the order. You cannot change the order or get rid of it on your own. e. You will receive a copy of the order. You should make copies and carry one with you at all times.

)+HDULQJ

a. The respondent has a right to request a hearing in 5 days (if an emergency order) or 15 days (if a regular order). If you move or change your telephone number, please be sure to tell the court so we can notify you if the respondent asks for a hearing. b. If the respondent asks for a hearing, we will notify you at your telephone number or address. If you have an attorney, we will notify the attorney.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 75

*9LRODWLRQV

a. Once the order is served, it is a crime for the res- pondent to violate the conditions in the order. b. If you believe the respondent has violated the order, contact the police immediately. c. Also bring your execution order to court.

+6DIHW\

a. The protection order does not guarantee your safety. You should take steps to protect yourself and your family. b. Give a copy of the order to all the people and places listed in the order such as your landlord, school prin- cipal, at work etc. c. Have a list of what agencies can help you and the telephone number to the nearest police. d. You should make a safety plan with a local domestic violence agency. e. Do you have any questions?

SCRIPT FOR CONTESTED PROTECTION ORDER HEARING

1. This is the time set for the hearing on protection order number ___________ with petitioner _______________ and respondent ___________________.

2. Is the petitioner ready?

3. Is the respondent ready? 76 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

4. Have the parties been sworn in? If not swear them in.

5. First I would like to narrow the issues if possible. The court can amend the order, terminate the order or continue the order. What is it you are asking?

 ,IWKHUHVSRQGHQWLVDVNLQJWRDPHQGWKHRUGHU¿QGRXW ZKDW VSHFL¿F FRQGLWLRQV WKH UHVSRQGHQW LV VHHNLQJ WR amend. If the respondent objects to something stated in the petition, explain the difference between the petition and the order and that the respondent is only bound by the order.

7. First I will explain how this hearing will proceed. Since the petitioner asked for the protection, he/she will speak ¿UVW ,I WKH SHWLWLRQHU KDV GRFXPHQWV RU ZLWQHVVHV KH she should present them. The respondent or attorney can ask questions of the petitioner. Then the respondent can speak. Then the petitioner or attorney can ask questions. If the respondent has any witnesses or documents, he/she should present them. I will also be able to ask questions.

8. At this time, I would like to ask all those who are going to be witnesses, except the parties, to wait outside the courtroom. We will call you when we need you (Civil Procedure Code article 238).

9. Then call the petitioner to the stand. State your name, spell for the record. What is your relationship to respondent? What happened and why do you think the order should be granted or maintained?

10. Then ask the respondent if he/she has any questions.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 77

11. Ask the petitioner if he/she has any witnesses.

12. Then call the respondent to the stand. State your name, spell for the record. What is your relationship to the petitioner? What happened and why do you think the order should be amended or terminated?

,IWKHFRXUW¿QGVWKDWWKHUHLVQRWVXI¿FLHQWFDXVHWRNHHS the order, the order is terminated.

,IWKHFRXUW¿QGVWKHUHLVVXI¿FLHQWFDXVHWRNHHSRUDPHQG the order – a. %DVHGXSRQWKHHYLGHQFHSURYLGHGWKHUHLVVXI¿FLHQW basis to believe that the respondent may commit an act of family violence; or b. Based upon the evidence provided, issuance of the protection order is necessary to protect directly or indirectly the security, health and well-being of the victim. c. Based upon the evidence the court is including these other persons (named) who are family or intimately connected to the victim that may become subjects of domestic violence (article 17, section 1 (b)). G ,I DPHQGLQJ DQ\ VSHFL¿F SURWHFWLRQ PHDVXUHV VWDWH WKHPVSHFL¿FDOO\ e. 7KHFRXUWDOVR¿QGVWKHUHVSRQGHQWKDGDFWXDOQRWLFH of the hearing. f. The respondent had an opportunity to appear and did appear and present evidence.

15. Regardless of what order the court makes, you must consider the safety of the petitioner. Keep the respondent in the court room for 15 minutes to give the petitioner 78 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

time to leave the courthouse and be safely on the way before the respondent is released. If possible, have a police RI¿FHU DFFRPSDQ\ WKH SHWLWLRQHU RXW RI WKH FRXUWKRXVH and to whatever transportation he/she is using.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 79

ANNEX D

PETITION FOR PROTECTION ORDER

1. TO THE DISTRICT COURT OF: _________________________________ (Provide district court name and address)

PETITION/CASE No: _________

2. PETITIONER1 vs. 3. RESPONDENT

(Name, father’s name, surname) (Name, father’s name, surname)

(Permanent/temporary residence address) (Permanent residence address)

Telephone: Telephone: Represented by:

(Name of legal or other representative, if any) (Temporary residence address)

(Address of representative) Telephone: Telephone:

,QGLFDWHQDPHDQGDGGUHVVRIYLFWLP V LIGLIIHUHQWIURPSHWLWLRQHU (name, father’s name and surname)__________________________________________

5. NOTE: If you fear your security or that of other people under your responsibility may be compromised by providing your address, please provide below another address that you wish to be used for purposes of the judicial proceedings: Address: _______________________________ Telephone: ________________ Other contact details: _______________________________________________ Form design © Council of Europe 2007. The use of this form does not imply the support of the Council of Europe for the cause or the arguments expressed. 1 The petitioner may be the victim or other persons authorized to request a protection order on behalf of the victim as indicated in article 13, section 1 and 2 of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended by Law no. 9914, dated 12 May 2008, “On some additions to Law no. 9669, dated 18 December 2006, ‘On measures against violence in family relations’”. These persons could be the victim’s legal representative, police/prosecutor or, in the case of minor victims, relatives of the minor, representatives of social services or licensed victim protection centers. 80 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

2EMHFWRISHWLWLRQ Issuance of protection order.

/HJDOEDVLV Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended.

 ([SODLQ ZKDW LV WKH IDPLO\ UHODWLRQVKLS RI YLFWLP ZLWK UHVSRQGHQW (according to the note below): Victim is ________________ of the respondent.

NOTE: Members of family are (a) Spouses or cohabitating partners or former spouses or cohabitating partners, (b) Brothers, sisters, relatives of direct blood line, including adoptive parents and children, (c) Spouses of persons provided above, (d) Persons related by direct blood line, including parents and adoptive children of the spouse or the cohabitating partner, (e) Brothers and sisters of the spouse if these have been living together during the last 3 (three) months, (f) Children of spouses or cohabitating partner.

$GGLWLRQDOLQIRUPDWLRQRQWKHYLFWLP Date of birth Place of birth Civil status How many children How many children with respondent Profession Employment Citizenship Has title over the common residence? How many dependants Income

$GGLWLRQDOLQIRUPDWLRQRQWKHUHVSRQGHQW Date of birth Place of birth Civil status How many children How many dependants Profession Employment Employer’s address Citizenship Possesses or has access to the following weapons Has title over the common residence? Income  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 81

 2WKHU RQJRLQJ SURFHVVHV LQYROYLQJ WKH YLFWLP RU WKHLU FKLOGUHQ DQG WKH UHVSRQGHQW

Case name Case number Competent court

)DFWVDQGFLUFXPVWDQFHV Clearly and carefully explain facts and circumstances of domestic violence incidents between victim and respondent (attach additional sheets if necessary):

,QFLGHQWQR Date:____________________________________________________________ Place of incident: __________________________________________________ Act or omission committed: __________________________________________ Against whom (list): ________________________________________________ Effects on victim(s) (list):____________________________________________ Additional description of incident:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ People present during the incident (list):________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

,QFLGHQWQR Date:____________________________________________________________ Place of incident: __________________________________________________ Act or omission committed: __________________________________________ Against whom (list): ________________________________________________ Effects on victim(s) (list):____________________________________________ Additional description of incident:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ People present during the incident (list):________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

,QFLGHQWQR Date:____________________________________________________________ Place of incident: __________________________________________________ 82 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

Act or omission committed: __________________________________________ Against whom (list): ________________________________________________ Effects on victim(s) (list):____________________________________________ Additional description of incident:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ People present during the incident (list):_________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

([SODLQUHDVRQVWRFODULI\WKHGDPDJHWRYLFWLP¶VVHFXULW\KHDOWKRUZHOO EHLQJ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

(YLGHQFH (list here supporting evidence and attach documents to this petition) _____Police case number ____________________________________________ _____Copy of police report __________________________________________ _____Medical report _______________________________________________ _____Medico-legal act of expertise ____________________________________ BBBBB&HUWL¿FDWHVIURPYLFWLP¶VVRFLDODQGUHKDELOLWDWLRQFHQWHUV (list):_______________________________________________________ _____Expert evaluation (list): (e.g. psychologist, pet specialist etc.)___________ _____Witness statements (list): _______________________________________ _____Other evidence (list): (e.g. victim’s diary, children’s paintings, pictures of injuries, e-mail communications, SMS, etc.) ________________________

3HWLWLRQHUUHVSHFWIXOO\UHTXHVWVWKH&RXUWWRRUGHUSURWHFWLRQIRUWKHIROOR ZLQJSHUVRQV

1DPH   'DWHRIELUWK  5HODWLRQVKLS       WRUHVSRQGHQW _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 83

3HWLWLRQHUUHVSHFWIXOO\UHTXHVWVWKHFRXUWWRRUGHUWKHIROORZLQJPHDVXUHV LQLWVSURWHFWLRQRUGHU(tick more than one if applicable) _____Respondent not to commit a domestic violence act against (names) ___________________________________________________________ _____Respondent refrain from threatening (names) _______________________ _____Respondent not to harm, harass, contact or communicate with (names) ___________________________________________________________ _____Respondent to leave residence (address) __________________________ by (time) _____________________and not to return without subsequent court authorization _____Respondent not to approach closer than ______ (distance) persons mentioned above _____Respondent not to go to: ‡6FKRRO QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBBB ‡.LQGHUJDUWHQ QDPH RIBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡:RUN QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡+RPH QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB _____To relocate the following persons to: (a shelter/temporary residence) _______________ under the responsibility of (name of organization/ authority)___________________________________________________ _____Respondent to contact (name of child) ______________ only (when, day of week, time limits) at (place) _______________ or by (means of contact) _____Prohibit respondent to enter or stay at residence of (name) _____________ at (address) _________________________________________________ _____Authorise (position/authority) ________________________ to accompany (who) _______________ to victim’s residence and accompany removal of their personal belongings BBBBB5HVSRQGHQWWRKDQGRYHUDOOZHDSRQVWR QDPHRILQVWLWXWLRQRI¿FHU  ___________________________________________________________ _____Respondent to allow petitioner to possess the common residence at (address): ______________________ _____Respondent to pay monthly (amount) _____ to (name) _________ for rent _____Respondent to pay monthly (amount) _____ to (name) ________ as support obligation for persons mentioned above. _____Respondent to refrain from disposing of marital property _____Removing parental responsibility of respondent over the children (names) ___________________________________________________________ _____Granting temporary custody rights over the children (names) __________ to the petitioner _____Ordering social services (names) _________to provide the following to the persons above (list services that victim wants) ______________________ 84 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

_____Ordering respondent to pay the (amount) ________________periodically (indicate) _______________ to (whom) __________________________ OR ordering respondent’s employer (name) _________________ to transfer periodically (indicate) _____________ the payment (amount) ________________ to (whom) __________________________________ _____Involving the victim in rehabilitation programmes _____Ordering the perpetrator to participate in rehabilitation programmes and ordering programme to report weekly to the court as to respondent’s participation

'XUDWLRQRISURWHFWLRQRUGHU _____________________________________

3HWLWLRQHUQDPHB______________________ Date: ______________

3HWLWLRQHUVLJQDWXUHB__________________

5HSUHVHQWDWLYHQDPHBBB_______________ (if applicable)

5HSUHVHQWDWLYHVLJQDWXUH _______________  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 85

ANNEX E

PETITION FOR EMERGENCY PROTECTION ORDER

1. TO THE DISTRICT COURT OF: _________________________________ (Provide district court name and address)

PETITION/CASE No: _________

2. PETITIONER12 vs. 3. RESPONDENT

(Name, father’s name, surname) (Name, father’s name, surname)

(Permanent/temporary residence address) (Permanent residence address)

Telephone: Telephone: Represented by:

(Name of legal or other representative, if any) (Temporary residence address)

(Address of representative) Telephone: Telephone:

,QGLFDWHQDPHDQGDGGUHVVRIYLFWLP V LIGLIIHUHQWIURPSHWLWLRQHU QDPH IDWKHU¶VQDPHDQGVXUQDPH ________________________________________

5. NOTE: If you fear your security or that of other people under your responsibility may be compromised by providing your address, please provide below another address that you wish to be used for purposes of the judicial proceedings: Address: _______________________________ Telephone: ________________ Other contact details: _______________________________________________

Form design © Council of Europe 2007. The use of this form does not imply the support of the Council of Europe for the cause or the arguments expressed. 1 The petitioner may be the victim or other persons authorized to request an emergency protection order on behalf of the victim as indicated in article 13, section 3 of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended by Law no. 9914, dated 12 May 2008, “On some additions to Law no. 9669, dated 18 December 2006, ‘On measures against violence in family relations’”. These persons could be the victim’s legal representative, police/prosecutor or, in the case of minor victims, relatives of the minor, representatives of social services or licensed victim protection centers. 86 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

2EMHFWRISHWLWLRQIssuance of emergency protection order

/HJDOEDVLV Law no. 9669, dated 18 December 2006 “On measures against violence in family relations”, as amended.

([SODLQZKDWLVWKHIDPLO\UHODWLRQVKLSRIYLFWLPZLWKUHVSRQGHQW (according to the note below): Victim is ___________________________________________ of the respondent

NOTE: Members of family are (a) Spouses or cohabitating partners or former spouses or cohabitating partners, (b) Brothers, sisters, relatives of direct blood line, including adoptive parents and children, (c) Spouses of persons provided above, (d) Persons related by direct blood line, including parents and adoptive children of the spouse or the cohabitating partner, (e) Brothers and sisters of the spouse if these have been living together during the last 3 (three) months, (f) Children of spouses or cohabitating partner.

$GGLWLRQDOLQIRUPDWLRQRQWKHYLFWLP

Date of birth Place of birth Civil status How many children How many children with respondent Profession Employment Citizenship

$GGLWLRQDOLQIRUPDWLRQRQWKHUHVSRQGHQW

Date of birth Place of birth Civil status How many children Profession Employment Employment address Citizenship Possesses or has access to the following weapons Has title over the common residence?  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 87

 2WKHU RQJRLQJ SURFHVVHV LQYROYLQJ WKH YLFWLP RU WKHLU FKLOGUHQ DQG WKH UHVSRQGHQW

Case name Case number Competent court

)DFWVDQGFLUFXPVWDQFHV Clearly and carefully explain facts and circumstances of domestic violence incidents between victim and respondent (attach additional sheets if necessary):

,QFLGHQWQR Date:____________________________________________________________ Place of incident: __________________________________________________ Act or omission committed: __________________________________________ Against whom (list): ________________________________________________ Effects on victim(s) (list):____________________________________________ Additional description of incident:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ People present during the incident (list):__________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

,QFLGHQWQR Date: ____________________________________________________________ Place of incident: __________________________________________________ Act or omission committed: __________________________________________ Against whom (list): ________________________________________________ Effects on victim(s) (list):____________________________________________ Additional description of incident:_____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ People present during the incident (list):__________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

,QFLGHQWQR Date: ____________________________________________________________ Place of incident: __________________________________________________ 88 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

Act or omission committed: __________________________________________ Against whom (list): ________________________________________________ Effects on victim(s) list): ____________________________________________ Additional description of incident: _____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ People present during the incident (list):__________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

([SODLQUHDVRQVWRFODULI\WKHGDPDJHWRYLFWLP¶VVHFXULW\KHDOWKRUZHOO EHLQJ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

(YLGHQFH (list here supporting evidence and attach documents to this petition) _____Police case number ____________________________________________ _____Copy of police report __________________________________________ _____Medical report _______________________________________________ _____Medico-legal act of expertise ____________________________________ BBBBB&HUWL¿FDWHVIURPYLFWLP¶VVRFLDODQGUHKDELOLWDWLRQFHQWHUV (list):_______________________________________________________ _____Expert evaluation (list): (e.g. psychologist, pet specialist etc.)___________ _____Witness statements (list): _______________________________________ _____Other evidence (list): (e.g. victim’s diary, children’s paintings, pictures of injuries, e-mail communications, SMS, etc.) ________________________

 3HWLWLRQHU UHVSHFWIXOO\ UHTXHVWV WKH &RXUW WR RUGHU SURWHFWLRQ IRU WKH IROORZLQJSHUVRQV

1DPH   'DWHRIELUWK  5HODWLRQVKLS       WRUHVSRQGHQW _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________ _____________ ____________ _____________  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 89

3HWLWLRQHUUHVSHFWIXOO\UHTXHVWVWKHFRXUWWRRUGHUWKHIROORZLQJPHDVXUHV LQLWVHPHUJHQF\SURWHFWLRQRUGHU(tick more than one if applicable) _____Respondent not to commit a domestic violence act against (names) ___________________________________________________________ _____Respondent refrain from threatening (names) _______________________ _____Respondent not to harm, harass, contact or communicate with (names) ___________________________________________________________ _____Respondent to leave residence (address) __________________________ by (time) _____________________ and not to return without subsequent court authorization _____Respondent not to approach closer than ______ (distance) persons mentioned above _____Respondent not to go to: ‡6FKRRO QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBBB ‡.LQGHUJDUWHQ QDPH RIBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡:RUN QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡+RPH QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB _____To relocate the following persons to: (a shelter/temporary residence) __________ under the responsibility of (name of organization/authority) ___________________________________________________________ _____Respondent to contact (name of child) _______________________ only (when, day of week, time limits) at (place) _______________________ or by (means of contact) _____Prohibit respondent to enter or stay at residence of (name) ________________ at (address) ___________________________________________________ _____Authorize (position/authority) _______________ to accompany (who) ____________ to victim’s residence and accompany removal of their personal belongings BBBBB5HVSRQGHQWWRKDQGRYHUDOOZHDSRQVWR QDPHRILQVWLWXWLRQRI¿FHU ___________________________________________________________

'XUDWLRQRIHPHUJHQF\SURWHFWLRQRUGHU___________________________

3HWLWLRQHUQDPHB______________________ Date: ______________

3HWLWLRQHUVLJQDWXUHB__________________

5HSUHVHQWDWLYHQDPHBBB_______________ (if applicable)

5HSUHVHQWDWLYHVLJQDWXUH _______________ 90 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

ANNEX F

PETITION FOR MODIFICATION OF A PROTECTION ORDER

1. TO THE DISTRICT COURT OF:_________________________________ (Provide district court name and address)

PETITION/CASE No: _________

2. PETITIONER13 vs. 3. RESPONDENT

(Name, father’s name, surname) (Name, father’s name, surname)

(Permanent/temporary residence address) (Permanent residence address)

Telephone: Telephone: Represented by:

(Name of legal or other representative, if any) (Temporary residence address)

(Address of representative) Telephone: Telephone:

,QGLFDWHQDPHDQGDGGUHVVRIYLFWLP V LIGLIIHUHQWIURPSHWLWLRQHU(name, father’s name and surname) __________________________________________ ______________

5. NOTE: If you fear your security or that of other people under your responsibility may be compromised by providing your address, please provide below an address that you wish to be used for purposes of the judicial proceedings: Address: _______________________________ Telephone: ________________ Other contact details: _______________________________________________

Form design © Council of Europe 2007. The use of this form does not imply the support of the Council of Europe for the cause or the arguments expressed. 1 The petitioner may be the victim, his/her legal representative, the perpetrator or the prosecutor if he/she has participated in the process. See article 22, section 1 of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended by Law no. 9914, dated 12 May 2008, “On some additions to Law no. 9669, dated 18 December 2006, ‘On measures against violence in family relations’”.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 91

2EMHFWRISHWLWLRQ0RGL¿FDWLRQRISURWHFWLRQRUGHU

/HJDOEDVLV Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended.

7KHFRXUWKDVSUHYLRXVO\LVVXHG (check and complete the appropriate): ______An emergency protection order, decision no. _________, date _________ ______A protection order, decision no. ___________, date _________________

7KHRUGHULQGLFDWHGDERYHH[SLUHVRQ ______________________________

3HWLWLRQHUUHTXHVWVWKDWWKH&RXUWPRGLI\WKHRUGHULQGLFDWHGDERYHEHFDXVH WKHUHKDVEHHQDVXEVWDQWLDOFKDQJHLQWKHYLFWLP¶VSHWLWLRQHU¶VFLUFXPVWDQFHV 7KDWFKDQJHLV (describe):___________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

 %HFDXVH RI WKH FKDQJH LQ FLUFXPVWDQFHV LQGLFDWHG DERYH SHWLWLRQHU UHVSHFWIXOO\ DVNV WKH &RXUW WR PRGLI\ LWV SUHYLRXV RUGHU LQ WKH IROORZLQJ HOHPHQWV &LUFOHDQG¿OOLQWKHDSSURSULDWH$GGHOHPHQWVDVQHFHVVDU\ 

a. The subjects it protects, by adding/removing (name) ________________, date of birth ________, relationship to respondent __________________ on the list b. The protection measures, by modifying the amount of support obligations to (amount)_________ per month c. Extending the duration of the protection order up to (date) ____________ d. Other (specify): _____________________________________________

(YLGHQFH (list here supporting evidence and attach documents to this petition) _____Police case number ____________________________________________ _____Copy of police report __________________________________________ _____Medical report _______________________________________________ _____Medico-legal act of expertise ____________________________________ BBBBB&HUWL¿FDWHVIURPYLFWLP¶VVRFLDODQGUHKDELOLWDWLRQFHQWHUV (list):_______________________________________________________ _____Expert evaluation (list): (e.g. psychologist, pet specialist etc.)___________ _____Witness statements (list): _______________________________________ _____Other evidence (list): (e.g. victim’s diary, children’s paintings, pictures of injuries, e-mail communications, SMS, etc.) ________________________ 92 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

3HWLWLRQHUQDPHB______________________ Date: ______________

3HWLWLRQHUVLJQDWXUHB__________________

5HSUHVHQWDWLYHQDPHBBB_______________ (if applicable)

5HSUHVHQWDWLYHVLJQDWXUH _______________  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 93

ANNEX G COURT DECISION FOR PROTECTION ORDER

THE DISTRICT COURT OF: ______________________________________ (Provide district court name and address, and judicial secretary)

CASE No.: _____________ DECISION No.: _________

2. PETITIONER14 vs. 3. RESPONDENT

(Name, father’s name, surname) (Name, father’s name, surname)

(Permanent/temporary residence address) (Permanent residence address)

Telephone: Telephone: Represented by:

(Name of legal or other representative, if any) (Temporary residence address)

(Address of representative) Telephone:

Telephone: (Name of legal or other representative, if any)

7KHQDPHVDQGGDWHVRIELUWKRIWKHSHUVRQVSURWHFWHGDUH (name, father’s name, surname) _________________________________________________________________

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

7KHSHWLWLRQHUUHTXHVWHGSURWHFWLRQDVIROORZV (tick more than one if appli- cable): _____Respondent not to commit a domestic violence act against persons men- tioned above 1 The petitioner may be the victim or other persons authorized to request a protection order on behalf of the victim as indicated in article 13, section 1 and 2 of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended by Law no. 9914, dated 12 May 2008, “On some additions to Law no. 9669, dated 18 December 2006, ‘On measures against violence in family relations’”. E.g. victim’s legal representative, police/prosecutor or, in the case of minor victims, relatives of the minor, or representatives of social services as well as licensed victim protection centers. 94 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

_____Respondent refrain from threatening persons mentioned above _____Respondent not to harm, harass, contact or communicate with the persons mentioned above _____Respondent to leave residence (address) _________________________ by (time) _____________________ and not to return without subsequent court authorization _____Respondent not to approach closer than _______ (distance) persons mentioned above _____Respondent not to go to: ‡6FKRRO QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBBB ‡.LQGHUJDUWHQ QDPH RIBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡:RUN QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡+RPH QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB _____Respondent to contact (name of child) _______________________ only (when, day of week, time limits) at (place) _______________________ or by (means of contact) _____Prohibit respondent to enter or stay at residence of (name) ________________ at (address)__________________________________________________ _____Authorize (agency name) ____________________________ to accompany (who) ____________ to victim’s residence and accompany removal of their personal belongings _____5HVSRQGHQWWRKDQGRYHUDOOZHDSRQVWR QDPHRILQVWLWXWLRQRI¿FHU ___________________________________________________________ _____Respondent to allow petitioner to possess the common residence at (address): ___________________________________________________ _____Respondent to pay monthly (amount) _________ to (name)____________ for rent _____Respondent to pay monthly (amount) _________ to (name) ____________ as support obligation for persons mentioned above _____Respondent to refrain from disposing of marital property _____Removing parental responsibility of respondent over the children (names) ________________ until further order of a court _____Granting temporary custody rights over the children (names) ____________ to the petitioner _____Ordering social services (names) ______________to provide the following to the persons above (list services that victim wants) _________________ _____Ordering respondent to pay the (amount) ________________periodically (indicate) _______________ to (whom) __________________________ OR ordering respondent’s employer (name) _________________ to transfer periodically (indicate) _____________ the payment (amount) ________________ to (whom) __________________________________  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 95

_____Ordering the perpetrator to participate in rehabilitation programmes and orde- ring programme to report weekly to the court as to respondent’s participation.

7KH RSLQLRQ RI WKH DWWRUQH\ LI RQH SDUWLFLSDWHG ZDV WKDW WKH SURWHFWLRQ RUGHUVKRXOGEHJUDQWHGXQGHUWKHODZ

7. PURSUANT TO ARTICLE 310 OF THE CIVIL PROCEDURE CODE, THE COURT FINDS THE FACTS AND LAW AS FOLLOWS:

The petitioner has presented facts that on the following dates: _______________ at the following places:______________________________________________ _________________________________________________________________ DFWVRURPLVVLRQVRFFXUUHGFRQVWLWXWLQJGRPHVWLFYLROHQFHDVGH¿QHGXQGHUDUWLFOH section 1 and 2, against the following persons: ___________________________ _________________________________________________________________ Based on these incidents, petitioner fears that the security, health or well-being of the mentioned persons are put in danger by the respondent.

7KHHYLGHQFHSUHVHQWHGE\WKHSHWLWLRQHULQFOXGHGWKHIROORZLQJ (check all that apply) _____Police case number ____________________________________________ _____Copy of police report __________________________________________ _____Medical report _______________________________________________ _____Medico-legal act of expertise ____________________________________ BBBBB&HUWL¿FDWHVIURPYLFWLP¶VVRFLDODQGUHKDELOLWDWLRQFHQWHUV (list):_______________________________________________________ _____Expert evaluation (list): (e.g. psychologist, pet specialist etc.)___________ _____Witness statements (list): _______________________________________ _____Other evidence (list): (e.g. victim’s diary, children’s paintings, pictures of injuries, e-mail communications, SMS, etc.) ________________________ _____Tape recordings _______________________________________________ _____Testimony ___________________________________________________

3XUVXDQWWRDUWLFOHVDQGRI/DZQRGDWHG'HFHPEHU ³2Q PHDVXUHV DJDLQVW YLROHQFH LQ IDPLO\ UHODWLRQV´ DV DPHQGHG XSRQ WKH 3HWLWLRQHU¶VUHTXHVWDQGKDYLQJUHDVRQDEOHJURXQGVWR¿QGWKDW Ō7KHUHLVVXI¿FLHQWEDVLVWREHOLHYHWKDWWKHUHVSRQGHQWPD\FRPPLWDQDFW of family violence; Ō Issuance of the emergency protection order is necessary to protect the security, health and welfare of the victim or their family members who are protected through this order. 96 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

10. IT IS THEREFORE ORDERED THAT THE RESPONDENT: (Check more than one if applicable) _____Respondent not to commit a domestic violence act against (names) ___________________________________________________________ _____Respondent refrain from threatening (names) _______________________ _____Respondent not to harm, harass, contact or communicate with (names) ___________________________________________________________ _____Respondent to leave residence (address) __________________________ by (time) _____________________and not to return without subsequent court authorization _____Respondent not to approach closer than ______(distance) persons men- tioned above _____Respondent not to go to: ‡6FKRRO QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBBB ‡.LQGHUJDUWHQ QDPH RIBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡:RUN QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡+RPH QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB _____Respondent to contact (name of child) ______________________ only (when, day of week, time limits) at (place) _________________________ __________ or by (means of contact) _____________________________ ____________________________________ _____Prohibit respondent to enter or stay at residence of (name) ____________ at (address) _________________________________________________ _____Authorize (agency name) _________________________ to accompany (who) _______________ to victim’s residence and accompany removal of their personal belongings _____5HVSRQGHQWWRKDQGRYHUDOOZHDSRQVWR QDPHRILQVWLWXWLRQRI¿FHU ___________________________________________________________ _____Respondent to allow petitioner to possess the common residence at (address): ___________________________________________________ _____Respondent to pay monthly (amount) _________ to (name)____________ for rent _____Respondent to pay monthly (amount) _________ to (name) ____________ as support obligation for persons mentioned above _____Respondent to refrain from disposing of marital property _____Removing parental responsibility of respondent over the children (names) ________________ until further order of a court _____Granting temporary custody rights over the children (names) ____________ to the petitioner _____Ordering social services (names) ______________ to provide the following to the persons above (list services that victim wants)_________________  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 97

_____Ordering respondent to pay the (amount) ________________periodically (indicate) _______________ to (whom) __________________________ OR ordering respondent’s employer (name) _________________ to transfer periodically (indicate) _____________ the payment (amount) ________________ to (whom) __________________________________ _____Ordering the perpetrator to participate in rehabilitation programmes and ordering programme to report weekly to the court as to respondent’s participation

7KLVSURWHFWLRQRUGHUUHPDLQVLQHIIHFWXQWLO GDWH 2 __________________.

7KHUHVSRQGHQWKDVDULJKWWRDSSHDOWKLVSURWHFWLRQRUGHUZLWKLQ¿IWHHQ  GD\VRILWVDSSURYDORUQRWL¿FDWLRQWRWKHSDUWLHV

([SHQVHVIRUVDLGSURFHHGLQJVDUHWREHSDLGE\WKHUHVSRQGHQWSXUVXDQWWR DUWLFOHVHFWLRQRI/DZQRGDWHG'HFHPEHU³2QPHDVXUHV DJDLQVWYLROHQFHLQIDPLO\UHODWLRQV´DVDPHQGHG

NOTICE TO THE PARTIES THIS ORDER APPLIES IMMEDIATELY TO THE RESPONDENT AND SHALL REMAIN IN FULL FORCE AND EFFECT UNTIL MODIFIED OR TERMINATED BY THIS COURT AFTER NOTICE AND HEARING, OR UNTIL THE EXPIRATION DATE OF THE ORDER. NO PRIVATE AGREEMENT BETWEEN THE PARTIES CAN MODIFY THIS ORDER.

CARRYING OUT ACTS WITH THE INTENT OF PREVENTING OR OBSTRUCTING THE ENFORCEMENT OF THIS ORDER CONSTITUTES A CRIMINAL OFFENCE PURSUANT TO ARTICLE 320 OF THE CRIMINAL CODE, AND IS PUNISHABLE BY A FINE OR UP TO TWO YEARS OF IMPRISONMENT.35.

7LPHBBBBBBBBBBBBBB

Date: _____________

____________________ JUDGE 2 The protection order remains into effect up to 12 months from the date it is issued. See article 17, section 3 (c) of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family rela- tions”, as amended. 3 See article 17, section 3 (c) of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended. 98 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

EXECUTION ORDER

Pursuant to article 23, section 1, this order is an executive title from the moment it LVGHFODUHGE\WKHFRXUWRUQRWL¿HGWRWKHSDUWLHV

CERTIFICATE OF SERVICE

7KHVLJQDWRU\EHLQJGXO\TXDOL¿HGE\ODZFHUWL¿HVWKDW Ō Two copies of the order were given to the petitioner; Ō A copy of the order was served on the respondent pursuant to article 316 of the Civil Procedure Code; Ō The court sent or delivered within 24 hours a copy of the emergency protection order to the following persons: Ō The petitioner and other persons protected in the order; Ō Petitioners under the meaning of article 13 of the law; Ō The prosecutor if he/she presented the petition; Ō Social services department of the municipality or commune of the location where the victim or other persons mentioned in the order reside temporarily or permanently; Ō The police unit of the location where the victim or other per- sons mentioned in the protection order resides temporarily or permanently.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 99

ANNEX H COURT DECISION FOR EMERGENCY PROTECTION ORDER

1. THE DISTRICT COURT OF: ____________________________________ (Provide district court name and address, and judicial secretary)

CASE No.: _____________ DECISION No.: _________

2. PETITIONER16 vs. 3. RESPONDENT

(Name, father’s name, surname) (Name, father’s name, surname)

(Permanent/temporary residence address) (Permanent residence address)

Telephone: Telephone: Represented by:

(Name of legal or other representative, if any) (Temporary residence address)

(Address of representative) Telephone:

Telephone: (Name of legal or other representative, if any)

7KHQDPHVDQGGDWHVRIELUWKRIWKHSHUVRQVSURWHFWHGDUH (name, father’s name, surname)

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

7KHSHWLWLRQHUUHTXHVWHGSURWHFWLRQDVIROORZV (tick more than one if appli- cable) _____Respondent not to commit a domestic violence act against persons men- tioned above 1 The petitioner may be the victim or other persons authorized to request an emergency protection order on behalf of the victim as indicated in article 13, section 3 of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended by Law no. 9914, dated 12 May 2008, “On some additions to Law no. 9669, dated 18 December 2006, ‘On measures against violence in family relations’”. 100 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

_____Respondent refrain from threatening persons mentioned above _____Respondent not to harm, harass, contact or communicate with the persons mentioned above _____Respondent to leave residence (address) __________________ by (time) ______________ and not to return without subsequent court authorization _____Respondent not to approach closer than ______ (distance) persons mentioned above _____Respondent not to go to: ‡6FKRRO QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBBB ‡.LQGHUJDUWHQ QDPH RIBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡:RUN QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡+RPH QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB _____Respondent to contact (name of child) _______________________ only (when, day of week, time limits) at (place) __________________________ or by (means of contact) _______________________________________ _____Prohibit respondent to enter or stay at residence of (name) ____________ at address)___________________________________________________ _____Authorize (agency name) _________________________ to accompany (who) ___________ to victim’s residence and accompany removal of their personal belongings _____5HVSRQGHQWWRKDQGRYHUDOOZHDSRQVWR QDPHRILQVWLWXWLRQRI¿FHU ___________________________________________________________

7KH RSLQLRQ RI WKH DWWRUQH\ LI RQH SDUWLFLSDWHG ZDV WKDW WKH SURWHFWLRQ RUGHUVKRXOGEHJUDQWHGXQGHUWKHODZ

7. PURSUANT TO ARTICLE 310 OF THE CIVIL PROCEDURE CODE, THE COURT FINDS THE FACTS AND LAW AS FOLLOWS:

The petitioner has presented facts that on the following dates: _______________ at the following places:______________________________________________ _________________________________________________________________ DFWVRURPLVVLRQVRFFXUUHGFRQVWLWXWLQJGRPHVWLFYLROHQFHDVGH¿QHGXQGHUDUWLFOH section 1 and 2, against the following persons: ___________________________ _________________________________________________________________ Based on these incidents, petitioner fears that the security, health or well-being of the mentioned persons are put in danger by the respondent.

7KHHYLGHQFHSUHVHQWHGE\WKHSHWLWLRQHULQFOXGHGWKHIROORZLQJ (check all that apply) _____Police case number ____________________________________________  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 101

_____Copy of police report __________________________________________ _____Medical report _______________________________________________ _____Medico-legal act of expertise ____________________________________ BBBBB&HUWL¿FDWHVIURPYLFWLP¶VVRFLDODQGUHKDELOLWDWLRQFHQWHUV (list):_______________________________________________________ _____Expert evaluation (list): (e.g. psychologist, pet specialist etc.)___________ _____Witness statements (list): _______________________________________ _____Other evidence (list): (e.g. victim’s diary, children’s paintings, pictures of injuries, e-mail communications, SMS, etc.) ________________________ _____Tape recordings _______________________________________________ _____Testimony ___________________________________________________

3XUVXDQWWRDUWLFOHVDQGRI/DZQRGDWHG'HFHPEHU ³2Q PHDVXUHV DJDLQVW YLROHQFH LQ IDPLO\ UHODWLRQV´ DV DPHQGHG XSRQ WKH 3HWLWLRQHU¶VUHTXHVWDQGKDYLQJUHDVRQDEOHJURXQGVWR¿QGWKDW Ō 7KHUHLVVXI¿FLHQWEDVLVWREHOLHYHWKDWWKHUHVSRQGHQWKDVFRPPLWWHGRU threatened to commit an act of family violence; or Ō The respondent presents a direct and immediate threat to the security, health or well-being of the victim or of their family members; or Ō Issuance of the emergency protection order is necessary to protect the security, health and welfare of the victim or their family members who are protected through this order,

10. IT IS THEREFORE ORDERED THAT THE RESPONDENT: (tick more than one if applicable)

_____Respondent not to commit a domestic violence act against (names) ___________________________________________________________ _____Respondent refrain from threatening (names) _______________________ _____Respondent not to harm, harass, contact or communicate with (names) ___________________________________________________________ _____Respondent to leave residence (address) _________________________ by (time) _____________________ and not to return without subsequent court authorization _____Respondent not to approach closer than __________ (distance) persons mentioned above _____Respondent not to go to: ‡6FKRRO QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBBB ‡.LQGHUJDUWHQ QDPH RIBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡:RUN QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB ‡+RPH QDPH RIBBBBBBBBBBBBBBBDW DGGUHVV BBBBBBBBBBBBBBB 102 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

_____Respondent to contact (name of child) ______________________ only (when, day of week, time limits) at (place) __________________________ or by (means of contact) ________________________________________ _____Prohibit respondent to enter or stay at residence of (name) _____________ at (address)__________________________________________________ _____Authorize (agency name) ____________________________ to accompany (who) _______________ to victim’s residence and accompany removal of their personal belongings _____5HVSRQGHQWWRKDQGRYHUDOOZHDSRQVWR QDPHRILQVWLWXWLRQRI¿FHU ___________________________________________________________

7KLVHPHUJHQF\RUGHUUHPDLQVLQHIIHFWIRUDPD[LPXPRIGD\VLH XQWLOWKHKHDULQJIRUYHUL¿FDWLRQRIWKHHPHUJHQF\SURWHFWLRQRUGHULVKHOG (article 19, section 3 (d)).

 7KH UHVSRQGHQW KDV D ULJKW WR DSSHDO WKLV HPHUJHQF\ SURWHFWLRQ RUGHU ZLWKLQ¿YH  GD\VRILWVDSSURYDORUQRWL¿FDWLRQWRWKHSDUWLHV

$KHDULQJVKDOOEHKHOGIRUWKHYHUL¿FDWLRQRIWKHHPHUJHQF\SURWHFWLRQ RUGHU RQ __________________________________ (within 20 days, article 19, section 3 (e)).

([SHQVHVIRUVDLGSURFHHGLQJVDUHWREHSDLGE\WKHUHVSRQGHQWSXUVXDQWWR DUWLFOHVHFWLRQRI/DZQRGDWHG'HFHPEHU³2QPHDVXUHV DJDLQVWYLROHQFHLQIDPLO\UHODWLRQV´DVDPHQGHG

NOTICE TO THE PARTIES THIS ORDER APPLIES IMMEDIATELY TO THE RESPONDENT AND SHALL REMAIN IN FULL FORCE AND EFFECT UNTIL MODIFIED OR TERMINATED BY THIS COURT AFTER NOTICE AND HEARING, OR UNTIL THE EXPIRATION DATE OF THE ORDER. NO PRIVATE AGREEMENT BETWEEN THE PARTIES CAN MODIFY THIS ORDER.

CARRYING OUT ACTS WITH THE INTENT OF PREVENTING OR OBSTRUCTING THE ENFORCEMENT OF THIS ORDER CONSTITUTES A CRIMINAL OFFENCE PURSUANT TO ARTICLE 320 OF THE CRIMINAL CODE, AND IS PUNISHABLE BY A FINE OR UP TO TWO YEARS OF IMPRISONMENT.27.

2 See article 19, section 3 (c) of Law no. 9669, dated 18 December 2006, “On measures against violence in family relations”, as amended.  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 103

7LPHBBBBBBBBBBBBBB

Date: _____________

____________________ JUDGE

EXECUTION ORDER

Pursuant to article 23, section 1, this order is an executive title from the moment it LVGHFODUHGE\WKHFRXUWRUQRWL¿HGWRWKHSDUWLHV

CERTIFICATE OF SERVICE

7KHVLJQDWRU\EHLQJGXO\TXDOL¿HGE\ODZFHUWL¿HVWKDW Ō Two copies of the order were given to the petitioner; Ō A copy of the order was served on the respondent pursuant to article 316 of the Civil Procedure Code; Ō The court sent or delivered within 24 hours a copy of the emergency protection order to the following persons: Ō The petitioner and other persons protected in the order; Ō Petitioners under the meaning of article 13 of the law; Ō Social services department of the municipality or commune of the location where the victim or other persons mentioned in the order reside temporarily or permanently; Ō The police unit of the location where the victim or other per- sons mentioned in the protection order resides temporarily or permanently. 104 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

ANNEX I

FOUNDATIONAL QUESTIONS

Because the victims of violence may be hesitant to testify, it is vital that other types of evidence be introduced to prove the violence. The following scripts are related to what those different types of evidence might be.

A. Diagram/Documents (Civil Procedure Code articles 246-252, 258-263)

/HW PH VKRZ \RX ZKDW KDV EHHQ PDUNHG IRU LGHQWL¿FDWLRQ purposes as exhibit _____. Do you recognize this exhibit? What is it? Did you prepare it? When and where did you prepare it? Is it drawn to scale? 'RHVLWDFFXUDWHO\UHÀHFWWKHUHODWLRQVKLSVRIREMHFWV" Are distances and directions shown? Is the exhibit in essentially the same condition as when you prepared it? Offer the exhibit for introduction.

B. Photographs (Civil Procedure Code articles 278-280)

/HW PH VKRZ \RX ZKDW KDV EHHQ PDUNHG IRU LGHQWL¿FDWLRQ purposes as exhibit _____. Do you recognize this exhibit? What is it? Who took it?  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 105

When and where was it taken? Does it accurately depict the scene at the time and place it was taken? Offer the exhibit for introduction.

C. Tape Recording (Civil Procedure Code articles 278-280)

1. Tape Recording - Custodian of Records

Please state your name and job title. Where do you work? How long have you been employed as a _________. What are your job responsibilities? Do these responsibilities include tape recordings? How did you make and obtain this tape? Did you bring the tapes to court today? Are you the custodian? How are the calls maintained? Are they recorded as they are made? Do you make duplicate copies? How do you make duplicate copies? /HWPHVKRZ\RXZKDWKDVEHHQPDUNHGIRULGHQWL¿FDWLRQ purposes as exhibit _______. Do you recognize this exhibit? How do you recognize it? What is it?

[Offer exhibit].

Can you tell me from what address this call was made? Can you tell me from what phone number the call was made? Can you tell me what date and time the phone call was made? 106 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS

:KDWRI¿FHUVZHUHGLVSDWFKHGWRWKDWFDOO" What is the department incident report number?

2. Person who made the call

Play the tape Ask them if it is their voice $VNWKHPLIWKLVDFFXUDWHO\UHÀHFWVWKHFRQYHUVDWLRQ Offer for admission

3. Witness familiar with the callers voice

What is your name? Do you know _____________ (name of caller on tape)? How long have you known ______________________? How do you know _____________________________? Have you ever spoken to ________________________? Would you recognize the voice on the telephone? Did you listen to the cassette tape prior to trial? Let me show you exhibit ___________ and ask you to identify it. Did you recognize anyone’s voice on the tape? Whose voice did you recognize? Offer tape for admission.

4. Other tape recordings

/HWPHVKRZ\RXZKDWKDVEHHQPDUNHGIRULGHQWL¿FDWLRQ purposes as exhibit______. Do you recognize this exhibit? What is it? Were you present when it was made? Who else was present when it was made?  ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS 107

When and where was it made? Is the entire conversation recorded? Prior to trial, at my request, did you listen to exhibit ___? Was it accurate? Were there any changes? Do you know whose voices are on the tape? Offer the exhibit. Play for the court. 108 ALBANIAN JUDICIAL BENCHBOOK ON PROTECTION ORDERS