Zëri i Amerikës, 22 korrik 2004
Intervistë me Ambasadorin e OSBE-së në Shqipëri Osmo Liponen
Nga Arben Xhixho
Në dëshminë e tij para Komisionit Amerikan të Helsinkit, përfaqësuesi i OSBE-së në Shqipëri, Ambasadori Osmo Lipponen bëri disa kritika të ashpra mbi funksionimin e procesit demokratik në Shqipëri. Ambasadori Lipponen, i cili është në prag të largimit nga Shqipëria, në një intervistë për Zërin e Amerikës, pas seancës dëgjimore, theksoi në veçanti rëndësinë, por edhe veshtirësitë që e karakterizojnë procesin elektoral për zgjedhjet e ardhshme në Shqipëri.
Zëri i Amerikës: Zoti Ambasador, dëshmia juaj para Komisionit Amerikan të Helsinkit paraqet një pamje të zymtë të zhvillimeve në Shqipëri, ndërsa ky vend ndodhet një vit larg zgjedhjeve parlamentare. Ju keni qënë i përfshirë nga afër si ndërmjetës në politikën shqiptare përsa i përket procesit zgjedhor. A rrezikon Shqipëria që edhe në zgjedhjet e ardhshme të humbasë një shans për përparim, ashtu si në zgjedhjet e tetorit 2003?
Ambasadori Liponen: Ndoshta ajo që thashë në dëshmi mund ta paraqesë gjendjen të zymtë, por mendoj se ishte një përshkrim realist i gjendjes. Faktet janë të tilla. Realiteti social-ekonomik në Shqipëri është i tillë dhe para se të fillojnë reformat duhen njohur faktet. Shqipëria është vendi i dytë më i varfër në Evropë dhe megjithë përparmin e shpejtë, hendeku midis të pasurve dhe të varfërve në fakt po thellohet. Dhe kur njerëzit shohin realitetin përqark dhe e krahasojnë atë me vendin e tyre kjo krijon një ndikim negativ psikologjik. OSBE-ja ka ndërmjetësuar procesin zgjedhor, por kjo ka qënë tepër e vështirë. Diskutimet e para për komisionin e përkohshëm parlamentar për zgjedhjet u zhvilluan në muajt janar-shkurt. Bisedimet zgjatën rreth 2 muaj, për të parë në se ekzistonte vullnet politik dhe besim reciprok midis palëve. Tani që puna ka filluar, brenda dy javësh presim të shohim rezultate konkrete. Dy partitë më të mëdha ranë dakort që brenda dy javësh të arrijnë rezultate konkrete për balancimin, ose ristrukturimin e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve. Përbërja e këtij Komisioni ka qënë një nga arësyet kryesore të mungesës së besimit mes tyre. Në se kjo çështje zgjidhet atëhere do të shtohet besimi tek procesi. Megjithatë ka ende shumë punë për të bërë që zgjedhjet të shkojnë mirë.
Zëri i Amerikës: Kohët e fundit ju ndërmjetësuat një marrëveshje midis PS dhe PD për kodin zgjedhor që u kritikua ashpër nga partitë e vogla. Ndonëse argumenti juaj ishte se në realitetin politik shqiptar nuk mund të ketë klimë të përshtatshme politike pa marrëveshje midis dy partive kryesore, a nuk e dëmton në përgjithësi procesin politik një qëndrim i tillë pragmatist?
Ambasadori Liponen: Jo, në fakt kjo është pjesë normale e procesit demokratik. Forcat politike të përfaqësuara në parlament kanë të drejtë të arrijnë marrëveshje politike me njera tjetrën. Dhe kjo ishte një marrëveshje politike mes tyre. Ka interpretime të ndryshme në se marrëveshja është 1 e detyrueshme për parlamentin dhe Gjykata Kushtetuese do të japë mendimin e saj për këtë. Përse është ajo e rëndësishme? Ato janë forcat kryesore politike që luftojnë dhe në se njera prej tyre do të qëndrojë jashtë formulës së zgjidhjes së problemeve zgjedhore, veçanërisht për përmirësimin e listave të zgjedhësve, kjo do të linte shtegun hapur që partia që do të humbiste, mund të shprehej në të ardhmen se nuk kishte rënë dakort me procesin. Pra këto dy parti duhet të jenë të përfshira në proces. Nga ana tjetër këto parti kanë edhe partnerët e tyre si në qeveri ashtu edhe në opozitë. Në qoftë se për arësye të ndryshme ato nuk duan të diskutojnë në këtë fazë paraprake me partitë e tjera më të vogla, unë mendoj se ky është një aktivitet normal politik në një sistem shumë-partiak. Ka patur ndoshta dyshime se interesat jetike të partive të vogla janë diskutuar dhe për to është vendosur, por asgjë në këtë drejtim nuk është diskutuar e vendosur.
Zëri i Amerikës: Ju keni bërë kritika të ashpra ndaj politikes shqiptare. Po ju citoj: ...“parlamenti shqiptar është i pazhvilluar dhe përdoret kryesisht si një hapësirë për të publikuar konfliktin politik”. Ndërsa për qeverinë ju jeni shprehur se ... “procesi i vendim-marrjes është i mbyllur, nuk jep llogari ndaj askujt dhe nuk është transparent”. Sa larg ose sa pranë është Shqipëria nga kufiri i asaj që quhet shtet i falimentuar?
Ambasadori Liponen: Unë nuk do ta quaja shtet të dështuar. Shqipëria duhet parë në kontekst të historisë dhe burimeve të saj, të mungesës së traditës politike dhe demokratike. Në këtë atmosferë vendi po përpiqet të bëjë përparim dhe ka bërë përparim. Por është po kaq e vërtetë se parlamenti është i pazhvilluar. Atij i mungojnë këshilltarët. Komisionet parlamentare nuk bëjnë punën e duhur përgatitore dhe nuk kanë ndihmën e duhur. Për këtë po punohet dhe OSBE-ja ka dhënë një ndihmesë të madhe. Për shembull gjatë përgatitjes për ligjin e buxhetit, që është një nga ligjet më të rëndësishnme, nuk u pa një gjë e tillë. Të gjitha grupet e interesuara, shoqëria civile, partitë e gjithë të tjerët duhet të bëjnë lobizëm gjatë debateve për buxhetin dhe të japin mendimet e tyre. Në Shqipëri një gjë e tillë mungoi. Ajo që ndodhi është që qeveria propozoi buxhetin dhe parlamenti as nuk e dha mendimin e tij. Parimi se është parlamenti ai që i jep burimet financiare qeverisë, mungoi. Nga ana tjetër, procesi i vendim-marrjes politike ka probleme të ngjashme. Qeveria nuk i ka burimet e duhura dhe procesi normal i këshillimeve po ashtu mungon. Në një sistem funksionues demokratik qeveria i diskuton projektet e saj me të gjitha grupet e interesuara. Por në Shqipëri kjo nuk funksionon. Vendimet e qeverisë, madje edhe dokumentet më rutinë, është shumë vështirë t’i gjesh. Ata i referohen vendimit kaq e aq, ose një akti nënligjor, por nuk gjendet teksti. Edhe me parlamentin ndodh që miraton një ligj, por që ligji të hyjë në fuqi ai duhet botuar në gazetën zyrtare dhe në Shqipëri ndodh që të kalojnë 2 e 3 vjet para se ai të botohet. Pra është mungesa e traditës, mungesa e transparencës.
Zëri i Amerikës: Shqipëria është kritikuar shpesh për korrupsionin zyrtar. Çfarë e ushqen këtë dhe a ka arritur vendi në atë pikë sa korrupsioni dhe krimi i organizuar janë bërë tejet të përhapur dhe të fuqishëm për t’u goditur?
Ambasadori Liponen: Do të uroja që gjendja të mos ketë arritur deri aty. Por këto zgjedhje do të jenë tejet të rëndësishme edhe në këtë drejtim. Nga partitë politike kemi mësuar se ka shumë interes për të futur në lista kandidatë me shumë para, ose për t’u dhënë para kandidatëve gjoja të vërtetë. Në se kjo ndodh do të krijohej një ekonomi e zezë dhe në se interesat e ndryshme do të
2 gjenin strehë dhe do të kishin një ndikim të fuqishëm në parlament dhe në gjithë sistemin, kjo do të ishte me të vërtetë fatale për vendin.
Zëri i Amerikës: Zoti Ambasador së shpejti ju largoheni nga Shqipëria. Me çfarë përshtypjesh largoheni nga ky vend?
Ambasadori Liponen: Ende nuk jam gati të jap përshtypjet e mia të përmbledhura, por do të thoja që unë vij nga një vend i vogël që ka ngjashmëri në histori me Shqipërinë. Duket se shumica e vendeve kalojnë përmes trazirave civile. Edhe vendi im ka kaluar në faza të tilla, por sot ne jemi një nga nxënësit më të mirë të klasës, kur vjen fjala për demokracinë. Shqipëria dhe shqiptarët kanë vetë-respekt shumë të fortë, që është e mirë, por disa herë kjo ndjenjë është tepër e fortë. Pranimi i kritikës konstruktive, pranimi i realitet në Shqipëri është shumë i vështirë. Është një lloj krenarie, si të shprehem, e gabuar. Shqiptarët janë shumë punëtorë, bëjnë përpjekjet të mëdha dhe pa dyshim që meritojnë një të ardhme më të mirë sociale e politike. Ata kanë aftësinë e duhur. Elita intelektuale e vendit është e përgatitur, njerëzit flasin disa gjuhë të huaja, kanë njohuritë e duhura dhe kjo përgatitje e tyre është shumë premtuese, në se disa pengesa, që janë reale, si mosfunksionimi i demokracisë, korrupsioni e të tjera, që u disktuan gjatë dëshmisë, do të kapërceheshin. Në se Shqipëria integrohet, ajo ka shumë aftësi dhe mundësi për të ardhmen.
3
Voice of America, 22 July 2004
Interview with Head of the OSCE Presence in Albania, Ambassador Osmo Lipponen
By Arben Xhixho
In his address to the US Helsinki Commission, the representative of the OSCE Presence in Albania, Ambassador Osmo Lipponen, made some stern criticism of the functioning of the democratic process in Albania. Ambassador Lipponen, who is about to leave Albania, in an interview with Voice of America after the hearing session put the stress on the importance and at the same time the difficulties that characterize the electoral process for the coming elections in Albania.
Voice of America: Mr. Ambassador, your address to the US Helsinki Commission introduces a murky picture of the situation in Albania, at a time when the country is one year away from the next parliamentary elections. You have been involved closely as a mediator in the Albanian politics with regard to the electoral process. Does Albania run the risk to miss an opportunity for progress in the coming elections too, as it was the case in the elections of October 2003?
Ambassador Lipponen: Perhaps what I said in the address may present the situation as dim, but I think it was a realistic description of this situation. These are the facts. The socio-economic reality in Albania is like that and before the reforms start, the facts have to be known. Albania is the second poorest country in Europe and despite the fast progress, the gap between the rich and the poor is growing deeper. When people see the surrounding reality and compare it to their country, this has a negative psychological impact on them. OSCE has mediated the electoral process, but this has been very difficult. The first discussions about the ad hoc parliamentary committee on elections were held in the months of January and February. The talks lasted for about two months, to see if the political will and the mutual trust between the parties existed. Now that the work has started, within two weeks, we expect to see concrete results. The two major parties have agreed to reach concrete results concerning the balancing and restructuring of the Central Election Commission within two weeks. The composition of this Commission has been one of the major reasons for lack of trust between them. If this issue is resolved, than the confidence and trust in the process will increase. However, there is still a lot to be done so that elections go well.
Voice of America: Recently you mediated an agreement between the Socialist Party and Democratic Party on the Electoral Code, which was criticized strongly by the smaller parties. Although your argumentation was that in the Albanian political reality there could be no adequate political climate without an agreement between the two major parties, does such a pragmatic stand harm the political process in general?
1 Ambassador Lipponen: No, in fact, this is a normal part of the democratic process. The political forces represented in the parliament have the right to reach agreements between each other. And this was an agreement between them. There are different interpretations whether the agreement is mandatory for parliament and the Constitutional Court will express its position in this regard. Why is it important? They are the major political forces in the contest and if one of them remains out of the formula to solve the electoral problems, in particular concerning the improvement of the voter’s lists, this would pave the way for the defeating party to say in the future that they had not agreed on the process. Consequently, these two parties should be involved in the process. On the other hand, these parties have their partners, too, both in government and in opposition. If, for different reasons, they do not want discussion in a preliminary stage with the other smaller parties, I think this is a normal political activity in a multi-party system. There have been suspicions that the vital interests of the smaller parties have been discussed and already decided on, but nothing pertaining to it has been discussed or decided on.
Voice of America: You have strongly criticized the Albanian politics. I quote: ...“the Albanian parliament is underdeveloped and is used mainly as a space to publicize political disputes”. Whereas with respect to the government you say that... “the process of decision-making is a closed one, accountable to no one and non-transparent”. How far or how close is Albania to the limit of what is called a failed state?
Ambassador Lipponen: I would not call it a failed state. Albania should be viewed in the context of its background and resources, lack of political and democratic tradition. In this context, the country is trying to make steps forward and has made progress. Just the same, it is true that parliament is not developed. It is short of advisors. The parliamentary committees do not do the necessary preparatory work and they do not have the appropriate assistance. Work is underway and the OSCE has provided considerable assistance. For example, during the preparation of the law on budget, one of the most important laws, such a thing was not noticed. All the interested actors, civil society, political parties and the like should come together during the debates on the budget and give their opinions. In Albania such a thing did not take place. What happened was that the government proposed the budget and parliament did not even express its opinion. The principle that parliament is the one to provide the government with financial resources did not apply. On the other hand, the political decision faces similar problems. The government does not have the necessary resources and the normal process of counseling and consultation is also missing. In a functioning democratic system, the government discusses its projects with all the interested parties. But in Albania this is not functioning. It is too difficult to access government decisions, even the most routine ones. They refer to decision such and such, or a by-law, but the text is not found. It happens that parliament adopts a law, but for that law to come into effect, it has to be published in the Official Gazette and it happens in Albania that two or three years pass by before it is published. Thus, it is the lack of tradition, lack of transparency.
Voice of America: Albania is often criticized for the state corruption. What is feeding it and has the country reached the point that corruption and organized crime are too widespread and powerful to fight?
2 Ambassador Lipponen: I would wish the situation has not reached that far. But these elections are extremely important in this direction, too. We have come to know from the political parties that there is a lot of interest to include in the lists candidates with a lot of money, or to give money to the supposedly real candidates. If such a thing happens, a black economy would be established and if various interests found shelter we would have a huge impact on parliament and on the entire system that would really result fatal to the country.
Voice of America: Mr. Ambassador, soon you will be leaving Albania. What impressions would you take with you?
Ambassador Lipponen: I am not ready yet to give my condensed impressions, but I would say that I come from a small country with a history similar to Albania’s. It seems that the majority of the countries go through civil unrests. My country has also gone through such stages, but today we are among the best students in the classroom, when it comes to democracy. Albania and Albanians have a very strong self-respect, which is good, but sometimes this feeling is too strong. Accepting constructive criticism, accepting reality in Albania is very difficult. It is a kind of pride that is, how to say, wrong. Albanians are hard-workers, they make huge efforts and undoubtedly deserve a better social and political future. They do have the necessary capacity. The intellectual elite is well-prepared, people speak several foreign languages, have the needed knowledge and the preparation they have is very promising, if some obstacles, which are real, such as the dysfunction of democracy, corruption and the like, discussed during the address, are triumphed over. If Albania integrates itself, it has huge capacities and chances for the future.
3