Gender equality mechanisms at local level

Mechanisms for achieving gender equality at the local level dkasjfkaj;klfd  MECHANISMS FOR ACHIEVING GENDER EQUALITY AT THE LOCAL LEVEL Note: Publication of this brochure was supported by the OSCE Mission to Serbia. The opinions stated in this brochure belong explicitly to the author and her associates and do not necessarily represent an official opinion of the OSCE Mission to Serbia.  The Constitution of the Republic of Serbia stipulates that the state shall guarantee equality of women and men at all levels and shall develop the policy of equal opportunities (Constitution of the Republic of Serbia, Article 15), which leads to foundation of institutional mechanisms for improvement of gender equality at the national, provin- cial and local level, and with the adoption of the Law on Gender Equality (Official Gazette of RS, no. 104/09) local self-government units are under obligation to form such bodies and/or appoint an employee in charge of gender equality. Also, a large number of international documents support or even require such efforts. Since the rights, needs and interests of male and female citizens are most directly accomplished and satisfied in the local community, such legal solutions should contribute to the improvement of this field and creating condi- tions for complete equality of women and men at local level. We would like to remind that, so far, only some local self-governments have had established bodies dealing with gender equality, although, starting from 2002, considerable efforts have been made to establish such bodies. The OSCE, the Ministry of State Administration and Local Self-Government, the National Assembly, the Provincial Secretariat of Labor, Employment and Gender Equality have participated in these efforts and the Di- rectorate of Gender Equality has considered this issue its priority task ever since its establishment. All of the above brings us also closer to European values and European standards, wherein the discrimination of women is unacceptable, and this presents the foundation for respect of basic human rights, as well as the prerequisite of sustainable development in the 21st century, which can no longer ignore the potential of women.

Natalija Mićunović, PhD Director of the Gender Equality Directorate

Participation of women in public life of local communities and especially in decision making processes presents a fundamental basis of good management and democracy in a society and in a state. In recent years, modern Europe, its institutions and organizations, and in particular the Council of Europe, have increasingly indicated the need and benefit of inclusion of women in public life. Equal participation of women at all levels of political decision making is also one of the basic prerequisites for the accession of Serbia into the European Union, as well as the establishment and respect for laws guaranteeing equal rights to women and men. The Standing Conference of Towns and Municipalities, as an association representing all local governments of Serbia, has recognized the problem of non-equality of women and men in our society, and has undertaken the obligation to give its maximum in order to mitigate non-equality, and gradually eliminate it in full. The General Secretary of the Standing Conference of Towns and Municipalities Djordje Staničić

3 4  Mechanisms for Gender Equality at the Local Level – Activities of the OSCE in the period 2002 - 2010

In the last several decades, Serbia has been facing substantive changes within social and political transforma- tion. The aspirations towards the accession to the European Union, as well as a comprehensive reform of state and social system have led to improvement of gender equality policies and equal opportunities, in order to secure successful implementation of these policies. In this context, in 2002, the OSCE Mission to Serbia (previously known as the OSCE Mission to Yugoslavia) initiated a pilot project Appointment of Persons in Charge of Gender Equality at the Local Level. The objectives of this project were to eliminate gender-based discrimination, strengthen the position of women in politics and establish principles of equal opportunities in local communities. In addition, the intention of the project was to encourage the political will which would lead to administrative reforms to reflect gender equality and include a gender perspective, especially in relation to allocation of budgetary funds, as well as implementation develop- ment programs at the local level. The main objective of this project was to create possibilities, at a later stage, to have the official presence of persons in charge of gender equality as employees with a permanent mandate in local executive structures. This project consisted of four stages, and each of these phases included training of persons in the field of gender equality in twenty new municipalities at a time. Before the completion of the project in 2008, the OSCE had trained several hundred employees of local administrations, male and female councilors as well as the representatives of non-governmental sector in the following municipalities and districts: Aleksinac, Aranđelovac, Belgrade (town assembly), Bor (district), Boljevac, Bujanovac, Valjevo, Velika Plana, Vrbas, Vrdnik, Žitište, Zaječar, Zrenjanin (town) and (district), Jagodina, Kladovo, Kovačica, Kučevo, Kikinda, Knjaževac, Kragujevac, Kruševac, Loznica, Lebane, Majdanpek, Medveđa, Negotin, Nova Crnja, Niš (district), Niš (town assembly), Novi Sad (town assembly), Novi Pazar, Novi Bečej, Požarevac (district), Pirot, Prokuplje, Preševo, Priboj, Prijepolje, Ruma, Srem- ska Mitrovica, Sombor, Subotica, Sečanj, Senta, Sjenica, Topola, Tutin, Užice and Čačak. Also, the OSCE prepared a training program for the education of persons who will be in charge of gender equal- ity and established partnerships with similar program, which had already been initiated in the region, such as Women Can Do It and the programs of the National Democratic Institute (NDI). Also, all of the activities of the OSCE were supported by all the relevant state structures such as gender equality mechanisms and the Ministry of Local Self-Government. More recently, the OSCE has made contacts and established excellent co-operation

5 with the Standing Conference of Towns and Municipalities, which has been intensively dealing with all the issues of importance in local life, including the issue of gender equality. Despite various difficulties, all the municipalities have enthusiastically accepted the idea since the very begin- ning, including those municipalities that had not been included in the OSCE’s project. It was obvious that the need to establish the principle of gender equality at local level was becoming important and there were more participants with various programs and initiatives (for example, the program of gender budgeting at the local level implemented by UNIFEM). At the moment, there are approximately 70 different forms of local gender equality bodies in Serbia. These bodies are established in accordance with the statute of municipalities or towns, as commissions, councils or committees, as standing or provisional bodies of local assemblies of municipalities and towns, or a municipality designates a person in charge of gender equality, and the enthusiasm to become more familiar with the needs of male and female citizens at local level has not decreased or ceased. On the contrary, it seems that the adoption of the Law on Gender Equality and the Article related to the issues of gender equality at local level have been a strong incentive for the issue of equal opportunities for women and men. During 2009, towards the end of the activities within the project of Appointment of Persons in Charge of Gen- der Equality at the Local Level, the OSCE Mission also engaged Marijana Pajvančić, Professor PhD, to summarize practical experience and experience resulting from legal and strategic documents and prepare a description of competences and models of local mechanisms for gender equality. The brochure also contains municipal and town decisions on foundation of relevant bodies, in order to enable municipalities and towns in Serbia to have good practices they could follow. The OSCE Mission would like to take this opportunity to thank all women and men who have eagerly partici- pated in the activities aimed at the improvement of the status of women and equal opportunities in their related municipalities since 2002. We also believe we have made good grounds for future activities in this field for both non-governmental organizations and mechanisms of gender equality at all levels.

Daiana Falloni Head of Democratization Department The OSCE Mission to Serbia

6  Marijana Pajvančić, Professor PhD

LOCAL MECHANISMS FOR GENDER EQUALITY

“Local and regional governments play, and must play, a crucial role in implementation of the right to equality of their citizens and residents, in particular of women and men, in all areas of their responsibilities” (the Preamble of the European Charter for Equality of Women and Men at the Local Level)

Part I

Normative framework – proposal of provisions that are desirable and useful to be included in the normative documents of a local community

In compliance with the intention to integrate gender equality in social policies created at all levels of power, it would be useful to adjust the institutional normative framework and make it a suitable for implementation of the policy of equal opportunities not only at the level of organization of central power and the Autonomous Province of Vojvodina, but also at the level of local self-government units. This is particularly important because the larg- est number of individual rights of male and female citizens is accomplished in the local community and their everyday needs and interests are directly satisfied. Arguments: The European Charter for Equality of Women and Men at Local Level stresses the following as the basic initial principles for achieving equality of women and men: • Equality of women and men as a fundamental right and an obligation of local communities to implement this right in all areas of their jurisdiction, as well as an obligation to eliminate all forms of direct or indirect discrimination.

7  • Overcoming and eliminating multiple instances of discrimination and disadvantage based on gender differences as well as on differences in race, color, ethnic and social affiliation, genetic characteristics, lan- guage, religion or beliefs, political or other opinion, affiliation to national minority, property, birth, disability, age, sexual orientation or social and economic status. • Equal opportunities for participation of women and men in decision making processes as a precondition of a democratic society, which also means undertaking of special measures by local authorities and adoption of necessary strategies with the aim to promote and accomplish equal representation and participation of women and men in all segments of administration. • Elimination of gender stereotypes, as a key factor for achieving equality of women and men, therefore local authorities must encourage elimination of stereotypes and obstacles upon which the inequalities in status and position of women are based, and which give rise to the unequal evaluation of roles of women and men in the society. • Integration of gender perspective in all activities of local community is a condition for achieving equality of women and men and in accordance with this gender equality, in particular women’s experiences at local level, including their living and working conditions, must be analyzed and taken into account when drafting strategies, methods and instruments effecting everyday living of local population. • Action plans and programs and means for their implementation are the instruments for improving gender equality not only at the level of central power but also in local communities. That is why local communities are assigned a task to adopt local action plans to achieve equality of women and men and ensure financial funds necessary for their implementation. In addition, a part of arguments directly contributing to establishment of institutional mechanisms of gender equality in local life could also be found in other international documents and in the Constitution of the Repub- lic of Serbia1. For example, one of the conclusions of the Inter-Parliamentary Union indicates the use of non- discriminatory expressions in legal regulations. The Constitution of the Republic of Serbia, as the fundamental and supreme legal document in the legal system, contains several provisions relevant for the establishment and institutionalization of mechanisms for gender equality at local level: 1 Recently adopted Law on Gender Equality (adopted on December 11, 2009) in Article 39 regulates the issue of gender equality at local level and ensures stability of local mechanisms for gender equality in order to provide sustainability so it is not directly influenced by the change of assembly majority in the local community, as it was the case before. Obligations of Bodies of Local Self-Government Units Article 39 Within their competence, the bodies of local self-government units shall ensure gender equality and accomplishment of equal opportunities. Local self-government units shall encourage and improve gender equality within their competence and affairs related to gender equality. During the process of adoption of development plans and other documents, the competent local self-government units shall consider mea- sures and activities in the function of gender equality and accomplishment of equal opportunities. Within existing organization and articles of internal organization and job description, local self-government units shall establish a permanent working body or appoint an employee in charge of gender equality and accomplishment of equal opportunities, in accordance with this law.

8  • It shall oblige all state bodies, also including bodies established in a municipality and in other units of local self-government to implement the policy of equal opportunities and to relate this policy explicitly to accom- plishment of equality between women and men (Article 15); • It shall provide for an option to set up special measures in order to accomplish equality of persons or a gro- up of persons who are essentially in an unequal position, and to define non-discriminatory nature of such measures (Article 21 paragraph 4). • It shall govern the right of citizens to free legal aid, which presents an integral part of the entire system of protection of human and minority rights (Article 67); • It shall guarantee the right of municipalities and other units of local self-government to define indepen- dently, within the frameworks prescribed by the Constitution and law, the organization and competences of their bodies and public services (Article 179). • It shall establish competence of municipalities in the area of human rights, including the right of munici- palities to take care of establishment, protection and promotion of human and minority rights (Article 190 paragraph 3).

1. As for the statute of the municipality, it would be useful and desirable to incorporate in it some of the following provisions concerning the accomplishment of equality of women and men at the local level

1.1. Use of non-discriminatory terminology in legal regulations The introduction of non-discriminatory terminology in local regulations may be approached in two ways: either by simultaneously using both genders in the documents of the local community (e. g. for a male president/for a female president) or by prescribing non-discriminatory terminology in the statute by a general provision and setting up grounds to use non-discriminatory terminology in the documents to be adopted by the bodies of lo- cal community. This provision should be systematically contained in the introductory – general provisions of the statute because it is of principled nature.

This provision might read as follows: “All nouns used in this document and in all other general and individual acts of the local community and its bodies in male gender shall be also used in female gender. Nouns describing official positions and functions in the municipality may only be used in the form expressing the gender of persons holding them.”

9  1.2. General provision guaranteeing equality of women and men in the local community The provision of the statute of the municipality making the obligation of the municipality to take care of the accomplishment of human and minority rights operative should be systematically contained in the introductory and general provisions of the statute because it is of general nature.

This provision might read as follows: „Within its competence, the municipality shall take care of the accomplishment of equality of women and men in the territory of the municipality.”

1.3. The obligation of the local community to conduct, according to the Constitution and law, and within the competence of the local community and its bodies, the policy of equal opportunities aimed at accomplishment of equality of women and men Since the policy of equal opportunities is not only implemented at the level of the Republic or the autonomous province but at the level of the local community as well (municipality, town), the obligation of the local community to conduct the policy of equal opportunities within its competences should be incorporated in the regulations governing the rights and duties of the local community prescribed by the Constitution and law, which make their contents operative. Because of its general nature, following the Constitution of Serbia, this provision should be contained in the general and basic provisions of the statute of the local community.

This provision might read as follows: “Within its competence, the municipality is obliged to conduct the policy of equal opportunities aimed at accomplishment of equality of women and men and in order to eliminate all forms of non-equality or non- equality of positions and rights.”

1.4. Establish an option for prescribing and adopting special measures in the local community within the competence of the local community The instruments used to implement the policy of equal opportunities and accomplish equality of persons or a group of persons who are in essence in unequal position are the special measures for elimination of discrimina- tion. Since the municipality is one of the subjects having a constitutional obligation to conduct the policy of equal opportunities, special measures being the instruments to accomplish such a policy, the municipality should also have, within its competence, an option to prescribe special measures in order to accomplish equality of women and men, within the local community as well. In addition, an explicit provision of the statute is also required deny- ing discriminatory nature. Contrary-wise, special measures could be contested before the Constitutional Court as

10 discriminatory. In the composition of the statute of the municipality, the provision on special measures and their non-discriminatory nature should be contained in the introductory, basic provisions because it is a general rule.

This provision might read as follows: “Within its competence, the municipality shall undertake special measures in order to eliminate or substan- tially mitigate unequal status of women and men and all persons in such a position. Special measures to be undertaken by municipality within its competence are not considered discrimination.”

1.5. Obligation of municipality and its bodies to take care of protection and accomplishment of equality of women and men The Constitution, in general, shall oblige the local community to take care of protection, improvement and accomplishment of human and minority rights and freedoms in the local community. This obligation shall be ac- complished by the local community within its competences, according to the Constitution, law and statute of the local community. Since the provision of the Constitution is general, and the Law on Local Self-Government does not prescribe its contents in details, the statute of local community is a general legal act which could make the scope of work of local community operative.

This provision might read as follows: “Within its competence, the municipality shall take care of the protection and improvement of accom- plishment of human and minority rights at the territory of municipality. Within their competences, the municipal bodies: - monitor the accomplishment of human and minority rights at the territory of municipality; - propose and undertake the measures to improve the accomplishment of human and minority rights at the territory of municipality; - propose and undertake the measures to protect human and minority rights, take care of organization and organize protection of human and minority rights in the territory of the municipality; - take special care of equality of women and men, as well as establishment and implementation of equal opportunities for accomplishing the rights of persons or a group of persons who are essentially in unequal position at the territory of municipality. The protector of citizens’ rights (ombudsman) is established as an integral part of the system of protection of human and minority rights at the territory of municipality, as well as the municipal service of free legal aid.”

11  1.6. The right to equal opportunities for participation in decision making process related to public affairs and the right to equal representation of women and men in local self-government units The right of citizens to participate in the decision making process related to public affairs, as one of the basic democratic principles based on the assumption of equal opportunities for participation in the public life of the local community. Local community itself also has an opportunity to promote active participation of male and female citizens in political life of the local community and to encourage such participation by special measures. In addition, the local community may particularly promote and encourage the participation of women and men from the minority groups and from the multiply discriminated groups in the public life.

This provision might read as follows: “Male and female citizens of the municipality shall have the right to participate in the decision making process related to affairs within the competence of municipality, directly and through their directly elected representatives, actively and under equal conditions and without discrimination. Within its competence, the municipality may prescribe special measures aimed at the accomplishment of the right referred to in paragraph 1 of this Article. Special measures to be undertaken by the municipality shall particularly encourage the participation of women and men from the minority groups and from the multiply discriminated groups in the public life. Municipal bodies are particularly obliged to ensure equal representation of women and men during electi- ons, appointments and nominations to be decided on by the municipal bodies. Municipal bodies shall provi- de 50% of the representatives of less represented gender, which shall never be under 30% for all positions which require election or nomination. At least one position of president/vice-president of the assembly of the municipality shall be provided for less represented gender.”

1.7. Establishment of institutional mechanisms for gender equality within the municipality The establishment of institutional mechanisms for achieving gender equality at the local level is a prerequisite for implementation of the policy of equal opportunities created by central government, as well as by self-govern- ment units. The main goal of institutional mechanisms for achieving gender equality on the local level is to secure equality of women and men in local communities, within the scope of work of local community and local bodies. When selecting specific institutional solution it is necessary to coordinate two basic and equally important requirements: • A requirement to establish local mechanisms for achieving gender equality, as an integral part of the structure of local power in order to enable them to participate directly in the decision making process related to issues within the competence of local self-government (a body with the municipal assembly), in order to enable them

12  to participate actively in the process of proposing the decisions, as well as to be directly involved in implemen- tation (a body with the municipal administration or as one of the services of the president of the municipality/ major) and be able to directly react in case of violations of gender equality or violations of the rights guaran- teed by the statute and other regulations of the municipality related to gender equality (e. g. a person with the local ombudsman office), and to work actively and directly in the local communities on the accomplishment of gender equality (e. g. a contact person or a body with office of the local community council) and • A requirement to have a rational organizational form of activities and rational use of local resources. One should be guided by the concrete circumstances and the needs of the local community wherein an insti- tutional mechanism for achieving gender equality is being established. In accordance with this, the statute of the municipality2 should generally contain an option to form local institutional mechanisms for gender equality, profile and define their basic competences, guarantee budgetary support to the activities of local mechanisms of gender equality and refer to the decision on the general act defining more precisely other issues of importance for the status, competence and method of activities of institutional mechanisms of gender equality at local level.

The provision of the statute might read as follows: Institutional mechanisms for accomplishment of gender equality are established in municipality. Institutional mechanisms for gender equality enable accomplishment of equality of women and men in the local community and within the competence of the local community they actively participate in the decision making related to the issues of importance for the accomplishment of gender equality of women and men, in particular of multiply discriminated persons and in order to achieve this: - they participate in drafting, proposing, considering and issuing opinions on the proposed decisions and other regulations and general acts of municipality, from the standpoint of accomplishment of equality of women and men and their influence on the status and implementation of the rights of women and men in local community; - they participate in the drafting, proposing, considering and giving opinions on strategic documents of the municipality (development plan and program of municipality; spatial and urban planning documents; budget; investment policy and capital investments, etc.) in respect to the accomplishment of equality of women and men and the influence they have on the status and rights of women and men in the local community; - they participate in the drafting, proposing, considering and giving opinions on the special measures to be undertaken by municipality within its competences with the aim to improve equality of women and men in certain fields, and particularly equality of multiply discriminated persons; - they participate in the drafting of indicators and monitor the implementation of municipal regulations,

2 At this moment the Law on Local Self-Government does not govern institutional mechanisms for gender equality at the local level. Since the above mentioned Law does not prohibit the establishment of institutional mechanisms for gender equality in the local community under the circumstances not governed by the law, the statute of municipality may establish a legal framework for their establishment at local level. The attachment points out the statutory framework and the grounds of establishment of institutional mechanisms for gender equality at local level, while the annexes contain concrete practical examples of decisions establishing various modalities of local gender equality bodies.

13  strategic documents of municipality, budget, as well as the effects of special measures on the accom- plishment of equality of women and men in municipality; - they actively take part in promotion of principles of equality of women and men at local level and in over- coming stereotypes; - they propose programs, organize and actively participate in organization of continuing training of em- ployees in municipal units working on achieving of equality of women and men; - they initiate, propose, consider and give opinions on the proposals for the election and appointments from the standpoint of accomplishment of the right to equal representation of women and men in political life of the municipality (municipal administration, public services, management structures in schools, health institutions and social care institutions, institutions for children, cultural institutions, etc.); - they monitor adherence and application of international standards on gender equality in the local commu- nity in regulations, policies and measures undertaken by municipality and its bodies, in particular in the fi- elds of: education, health, labor and employment, human rights of women, violence against women, equal representation of women at decision making positions, finances and budget, institutions and mechanisms to accomplish gender equality, etc; they notify violation of standards in public and propose measures for their respect and application; - they cooperate with the local institutional mechanisms to accomplish gender equality in other municipalities; - they also perform other activities within the competence of municipality, which relate to accomplishment of equ- ality of women and men in municipality, as prescribed by the Constitution, laws and the statute of municipality. Municipality issues decision prescribing in more details which local institutional mechanisms are to be set up in the municipality, their compositions, method for election of the members, makes their competences operative, specify organization and method of operation and defines other issues of importance for the local institutional mechanism of gender equality.“

2. Which issues need to be precisely defined in the Rules of Procedure

The following issues need to be regulated in the Rules of Procedure of the assembly of the municipality and in the Rules of Procedure of the local institutional mechanism for achieving gender equality: 2.1. Organizational issues: • Establish a standing working body of the assembly of municipality in charge of gender equality (and equal opportunities).3 Possibly, if there are ways, the position of the male/female advisor to the president of the assembly of the municipality in charge of gender issues should be set up. 3 The name for local institutional mechanisms should be considered because different names exist. I think there are arguments to advocate the name of the Commission on Gender Equality and Equal Opportunities, if it is to be a working body of the municipal assembly.

14  • Define the number and the structure of male/female members of this body. The body would have two types of members of different status. The members of the permanent composition shall participate in the decision making process and the members of the extended composition shall take part in the examination of issues, but they do not have the right to decide. The permanent composition (mixed) should include 50% of women and 50% of men as well as the representatives of NGOs. The extended composition should include male and female experts in the fields concerned, depending on the subject in the agenda. • Prescribe the procedure for election of the members. • Make the competences of the working body of the assembly operative: - According to the fields of activities (e. g. development plans and programs, local strategies and strategic documents, budget, utilities, social care, health care, etc.) - According to the degree and capacity of the powers (e. g. initiation, submission of proposals, consideration, provision of opinions, participation in decision making process, etc.).

2.2. Procedural issues4 - establish procedures and prescribe procedural rules to provide: • Institutional framework and procedural assumptions to enable, under equal conditions, the accomplishment of the right of women and men to participate in the decision making process providing equal, impartial, just and timely acceptable resolution of issues of importance for their status, rights and needs. • To set up and define a set of minimal procedural standards, which create favorable environment for equal opportunities for equal participation of women and men in the decision making process;

The set of minimal procedural standards might relate to: - The right of the gender equality assembly body to equal access to information relevant for the decision making process and the obligation of the municipal units to ensure the same; - Set up the procedures ensuring regular, timely and complete information on the issues that are planned to be included in the agenda of the assembly session, using modern communication technologies; - An obligation of proposer of the decision to explain his/her proposal, as well as that the components of the explanation are related to realization of effects (potential consequences) of the application of the decision to women and men;

4 In respect of procedural rules, please note the option to apply analogly to mentioned basic rules and principles and other institutional mechanisms of gender equality as well, which are to be set up at local level. In such cases, procedural rules would be defined in the rules of procedure of the body within which local mechanisms for gender equality are to be established, or in the rules of procedure of the local mechanism for gender equality.

15  - Set up procedural rules, primarily how to plan the activities of the municipal assembly, which shall ensure that the assembly body in charge of gender equality (male/female president of this body) is included in the drafting of the agenda of the municipal assembly session; - Procedural rules including the obligations to consult the assembly’s gender equality body related to defini- tion of local policies, drafting of strategic planning documents, budgetary process, adoption of decision in the domain of municipal competences, namely of other units of local self-government; - To set up special rules how to consult and how to take part in the decision making process in the munici- pality in case of multiply discriminated persons; - Depending on the issue in the agenda, if necessary (if possible) and under the request of the assembly’s gender equality body or under the request of a certain number of councilors (this is compulsory), arrange special consultations with women (the women’s board, NGOs, etc.).

• Make the contents of consultations operative and define the scope and quality of participation in decision making process. Depending on the issue in the agenda of the municipal assembly, as well as on the effects and consequences of the decision of the municipal assembly to the resolution of the status of women and men, define quality and scope of powers of the assembly’s gender equality body in the process of consulta- tions. Consultations may have the following forms: - To arrange previous discussion on the proposal; - To request to arrange public discussion on the proposal; - To give an opinion on the proposal; - To submit amendments to the proposal; - To submit own proposal; - To approve the decision and regulate the consequences in case of lack of approval: the adoption of the decision is not possible without the approval (blocking of decision making process); remittal of the decision to re-consideration (procedure for solution of blockade of decision making process); - The right to file a request to schedule municipal referendum (previous, subsequent, optional, compul- sory, advisory), etc.

3. What should be regulated in the municipal decision which prescribes the method of electi- on of the bodies of the local community office or in the statute of the local community office?

In the decision or in other general legal act of the municipality governing the status of local community offices it would be useful to specify how to elect its bodies, as well as the affairs within its competence, in particular in case of rural local community offices, as follows:

16  • Possibility to appoint a contact person in charge of gender equality in the local community office; • As a part of the rules governing the election of the bodies of the local community office to define: - the guarantees for the principle of gender equality in the adoption of decisions on the affairs within the com- petence of the local community office; - to set up the principle of equal representation of women and men in the bodies of local community office (50% of women and 50% of men), as well as the special measure in the form of quotas for less represented gender in the council of the local community office (not less than 30% of representatives of less represented gender in the bodies of the local community office).

Part II

INSTITUTIONAL MECHANISMS OF GENDER EQUALITY - Examples of models at local level –

Various modalities of institutional mechanisms for achieving gender equality established at local level are presented in this part. Example 1: Assembly’s body for gender equality – standing working body of the municipal assembly 1.1 Composition The composition of the assembly’s body for gender equality should meet several criteria. First, it should not have a large number of members so they could work efficiently. Second, the body should consist of the representatives of both genders. This is not a matter of formality but a matter of substance, because the measures and activities related to gender equality are not only the problem of one of the genders, but a common problem of both genders. Third, it would be necessary to include male/female representatives of non-governmental sector, male and female experts in certain issues. Normative framework set up by the Rules of Procedure of the assembly must be taken into account. The Rules of Procedure shall prescribe an option that male/female experts take part in the activities of working bodies. However, their position is different from the position of councilors, because they cannot take part in the adoption of decisions (conclusions) of working body, but only in the discussion conducted within the working body. There are also several possibilities to meet this criterion. Fourth, the head of this body might be male/female vice-president of the assembly.

17 The composition of the assembly’s body for gender equality:: The assembly’s body might have two types of members. Male/female councilors would be one group. It would be the permanent personnel composition of the body. The second group would include male/female representatives of non-governmental sector, male/female experts. They would make changeable personnel composition of the assembly’s body for accomplishing gender equality. The number of these members would be defined in advance (e. g. if the body has 20 members, 5 members would be representatives of the civil sector). The representatives of the civil sector would not be appointed in advance. Depending on the issue examined at the session, male/female experts, representatives of NGOs dealing with the issues relevant for specific case would be invited to attend the session. This solution requires amending of the Rules of Procedure (or at least broader interpretation of its provisions) in order to ensure that a certain number of members of the assembly’s body for accomplishment of gender equality is reserved for non-governmental sector. Also, this solution might prove to be inapplicable because the composition of non-governmental sector is changeable, therefore male/female representatives to attend the sessions must be delegated each time. An alternative might be that part of members are permanent members (e. g. 3 of 5), and that two places in the body are free in order to ensure that the most competent experts and those who know the circumstances to be discussed at the session best are included in its activities. The assembly’s body would be of permanent composition but its male/female members would have different rights in the decision making process. The first group would be made of councilors and the second group wo- uld be made of male/female representatives of non-governmental sector. This second group would not have the right to take part in the decision making process but only in the discussion on the presented proposals.

1.2. Competences Competences of the assembly’s body: - To consider, propose and give opinions on proposed decisions, other regulations and general acts in compe- tence of the assembly, from the standpoint of accomplishment of gender equality; - To consider the issues within the competence of the assembly related to gender equality; to take stances in their respect and propose how to solve them; - To consider proposals for election and appointments to be decided on by the assembly, from the standpoint of accomplishment of equal representation of genders in public and political life (administration, public ser- vices, education, etc.), give opinion and proposals of its own; - To submit amendments to proposed decisions and measures of the executive bodies and other proposers;

18 - To consider proposals and applications addressed to the assembly from the standpoint of accomplishment of gender equality, to propose to the assembly and to the competent bodies to undertake measures to resol- ves the issues raised in the applications and inform the applicants on the undertaken activities; - To initiate strategies, policies and measures contributing to promotion of gender equality; - To evaluate annual reports and take stances on the application of decisions and measures related to gender equality; - To consider action plans for promotion of gender equality and submit proposals in this respect; - To cooperate with other working bodies of the assembly related to issues within their competence, concer- ning gender equality, and, if necessary, it may hold a common meeting with other working bodies of the assembly; - To propose to the assembly to form ad hoc working body (fact-finding board, commission) which shall eva- luate accomplishment of gender equality and establish facts on certain phenomena or events concerning gender equality. - To monitor the implementation of gender equality standards in the documents and the policy of the assembly and the executive board, and in particular in the fields of: education, health services, labor and employment, human rights of women, violence against women, equal representation of women at decision making positi- ons, institutions and mechanisms to accomplish gender equality, finances, etc.; - To propose issues in the domain of accomplishment of gender equality to be considered at the session of the assembly.

Competences of the Commission for Gender Equality and Equal Opportunities are prescribed in Article… paragraph... of the statute of the municipality: Article 47 The Commission for Gender Equality and Equal Opportunities shall monitor the accomplishment of gender equ- ality, propose the activities and measures, especially of those intended for achieving of the policy of equal oppor- tunities at the town level and perform other activities specified in the Rules of Procedure of the town assembly.

The scope of activities of the Commission is also prescribed in Article ... of the Rules of Procedure of the assembly of the municipality: Article 58 The Commission for Gender Equality and Equal Opportunities shall have a president and 10 members. The Commission for Gender Equality and Equal Opportunities shall monitor the accomplishment of gender equality, propose activities and undertaking of measures, especially of those achieving the policy of equal opportunities at the town level.’

19  Example 2: Body (person) with the municipal council or with the municipal administration The introduction of mechanisms to accomplish gender equality includes institutionalized forms of actions not only at the level of the assembly, being the general representation of citizens, but also within the execu- tive branch where the decisions are prepared. The process of accomplishment of gender equality assumes the possibility of direct participation in drafting of decisions and policy that included contents related to general principle of gender equality and instruments for their practical application. This is why there is a need to set up institutional mechanisms not only at the level of assemblies but within the executive branch as well.

Various institutional solutions for body /person with the municipal council or with the municipal admini- stration are possible. It may be: 1. a male/female member of the municipal council, 2. a person who is a head of some of special department, 3. an inter-department body to ensure inter-department cooperation (an individual in charge in each of the departments dealing with gender equality), 4. a special organizational unit within some of the existing departments or 5. the council of the municipal gender equality chamber.5

2.1. Composition If it is to be established as a body, its composition should be mixed (women and men). Its male/female mem- bers should be from different political parties and from non-governmental organizations and from the circles of independent male/female experts as well.

2.2. Competences The body with the municipal council for accomplishment of gender equality might have the following compe- tences: - To consider and propose inter-disciplinary (inter-department) policies and strategies to encourage and impro- ve gender equality;

5 The description of possible gender equality bodies may also include the Office of Gender Equality Accomplishment on the model of the Youth Office, the Roma Office or the Office of Local Economic Development. In view of the size, resources and capacities of the local com- munity, it would be good to have this as an alternative as well, although it is probably the most difficult form of organization to be achieved.

20  - To undertake actions and propose undertaking of short-term measures contributing to the accomplishment of gender equality strategies; - To assess at least once a year the efficiency of measures for accomplishment of gender equality and to in- form the executive board and the assembly accordingly; - To monitor the conditions in the domain of accomplishment of gender equality, collect the data on the indi- cators concerning the accomplishment of gender equality and propose measures for promotion of gender equality; - To define the program for collection, processing and publication of statistical data (gender sensitive statisti- cs) and other data bases, which shall not be discriminatory and stereotyped in relation to genders; - To supervise and regularly publish the reports on representation of women and men elected and appointed to the positions with the town services and with the public institutions and services; - To monitor continually and analyze the criteria applied on the occasion of selection in various procedures of election and appointment to public positions and to propose measures to eliminate obstacles having nega- tive effects to election and appointment of less represented gender; - To consider the programs and propose the measures to encourage and train women to take part in public and political life; - To monitor the process of implementation of general and regional international standards and mechanisms to accomplish gender equality; - To propose, to the executive board, the matters of interest to accomplish gender equality it finds necessary to be contained in the agenda of the executive board or the assembly sessions; - To provide inter-department cooperation related to gender equality matters; - To perform other activities related to accomplishment of gender equality in compliance with the Constitution, law, the statute of the municipality and the general act of the municipality governing the competences of the local institutional mechanism for accomplishment of gender equality.

Example 3: The Commission (Council) on Gender Equality to be established by the president of the municipality The advantage of having local institutional mechanism for gender equality (commission, council, office)6 or similar body in the office of president of municipality is a favorable position in the structure of municipal bodies;

6 The description of possible gender equality bodies may also include the Office for Gender Equality Accomplishment on the model of the Youth office, the Roma Office or the Office for Local Economic development. In view of the size, resources and capacities of the local com- munity, it would be good to have this as an alternative as well, although it is probably the most difficult form of organization to be achieved.

21 possibility to influence directly the drafting of policies and adoption of decisions; efficient operations; possibility to include male/female representatives of NGOs and male/female experts, as the members of this body who may increase the quality of operations concerning gender equality in local life. The following may be marked as disadvantages: lower visibility in public; lack of transparency in decision mak- ing process and shortage of democratic procedures, in particular in case of more direct participation of male and female citizens in the process of decision making and their influence to the contents of decisions; the fact that this body is to be established on the grounds of an internal act of the president of the municipality (order/ decision), which may jeopardize its existence after the election of another person for the president of the munici- pality; there are no established criteria defining the composition of this body and its staff is to be appointed by the president of the municipality to establish it, which shows the absence of democratic procedures in respect of election of its members.

22 Pursuant to Article ... of the statute of the municipality (Official Gazette of the Municipality of ... , no...), on… the president of municipality adopted

DECISION ON ESTABLISHMENT AND APPOINTMENT OF THE MEMBERS OF THE COMMISSION FOR ADVANCEMENT OF GENDER EQUALITY

I The Commission for Advancement of Gender Equality (hereinafter referred to as the Commission) is hereby established. II The members of the Commission for Advancement of Gender Equality are: 1. The head of the department in charge of social activities; 2. Bachelor of engineering; 3. Senior expert associate in department in charge of social activities; 4. Gender equality coordinator; 5. Gender equality coordinator; 6. The head of treasury section with the department of economic, financial and accounting affairs; 7. III The tasks of the Commission are: - to consider and propose inter-disciplinary, inter-line policies and strategies for advancement of gender equality; - to undertake actions and propose short-term measures for achieving gender equality; - to evaluate the results of measures in this field at least once a year; - to collect data on gender equality and, if necessary, to order researches; - to define the program of data collection, processing and publication of statistical data (gender sensitive statistics) and other data bases, which shall not be of discriminatory and biased in respect of gender; - to publish the reports on representation of women and men at elected and appointed positions and - to propose measures and programs for training of women to participate in public and political life. IV

This decision shall enter into force on the date of its adoption. V Upon its entering into force this decision shall revoke the decision on establishment and appointment of the members of the Commission for Advancement of Gender Equality no. ... of .... PRESIDENT OF MUNICIPALITY

23  Part III

List of competences of local gender equality body including examples of certain jobs in the fiel- ds under the competence of the municipality

3.1. The principles on which the competences of gender equality institutional mechanisms at local level are based Citizens shall participate in decision making either directly or through freely elected representatives in the bod- ies of local self-government (Article 1 of the Law on Local Self-Government). The right of citizens and bodies of local self-government to define and manage certain public jobs of direct common and general interest based on their own responsibilities and in the interest of local population (Article 1 of the Law on Local Self-Government).

3.2. Fields of competence of municipality related to gender 3.2.1. Plan and program of local community development – Incorporation of gender aspect into designing development and planning in municipality, as well as into the strategic documents designing development of municipality (e. g. realization and identification of needs of women and men; equal participation in identification of priorities and deciding on priorities; human resources as component of development and indicators of the same; engagement of professional and expert potential of women; monitoring of effects of implementation of development plans and strategies on the status of women and men).

3.2.2. Spatial and urban planning documents – Special needs of women and men are to be included in the drafting and adoption of plans, e. g. employment; access to services; cultural life; education (locations of schools); family obligations; health care (type of institution, equipment, network, health care service in rural areas); number and locations of kindergartens, parks, playgrounds, recreation zones, institutions for permanent accommodation or daily accommodation of elderly and diseased persons, etc.

Needs and priorities to be identified based on relevant local and other data, including gender assessment/ analysis conducted by local community and its bodies. Local institutional mechanisms for gender equality should be also included in identification of priorities based on the review of the data on needs.

3.2.3. Budget – Gender aspect of budgetary process; definition of needs and priorities; gender analysis of budgetary resources and their purposes; participation of local institutional mechanisms for gender equality in

24 the process of budget drafting (to be included in the contents of the instructions on the drafting of budget); su- pervision of spending of budgetary resources; creation and provision of budgetary resources for the operation of local institutional mechanism of gender equality; realization of budgetary effects and use of budgetary resources on the status of women and men in the municipality.

3.2.4. Capital improvements and investment policy – Participation in drafting and decision making on capital improvements and formulation of investment policy in particular and definition of priorities; special measures for priorities in investment policy and capital improvements, especially for multi-discriminated groups (e. g. water supply systems in the Roma settlements, procurement of vehicles for transportation of disabled persons, no sidewalk ramps, sound traffic lights...)

3.2.5. Utilities – Equal representation in management bodies of public companies and at decision making po- sitions; evaluation of needs of women and men in the field of utilities; participation in designing of development plans for activities in the field of utilities, definition of priorities and participation in deciding on priorities, etc.

3.2.6. Conditions for development of entrepreneurship – Identification of requirements and difficulties of lo- cal female entrepreneurs; linking local entrepreneurs; organization of education for starting up business, but also continuing professional training of female entrepreneurs (EU standards, market, banks, loans, securities...); participation in drafting of special measures to encourage entrepreneurship, especially for multi-discriminated persons (training; loans under special conditions, formation of local guarantee fund); participation in adoption of decisions on special measures; monitoring of effects of special measures on the status of women and men, etc.

3.2.7. Settlement, utilization and protection of building land – The principle of equal representation in man- agement bodies and management structures whereas the minimal quota is at least 30% of less represented gender; participation in making decisions related to use of land, establishment of requirements and priorities in this field; control of use of funds obtained on the grounds of utilization of construction land.

3.2.8. Use of business premises - The principle of equal representation in management bodies and manage- ment structures whereas the minimal quota is at least 30% of less represented gender; identification of require- ments and priorities in the use of business premises; participation in adoption of the decision on priorities in the use of business premises; control of use of funds obtained on the grounds of business premises.

3.2.9. Social care – Establishment of requirements, priorities and programs in this field and participation in adoption of decisions on the contents, scope and programs of social protection and their financing (e. g. assist- ance of single parents, home care and aid to elderly and disabled persons, daily care for the elderly; assistance to victims of domestic violence; SOS telephone lines; assistance to multiply discriminated groups, etc.); organiza- tion of municipal service of free legal aid especially to victims of violence and multiply discriminated persons and groups); equal representation of genders and quotas – at least 30% of less represented gender in management structures and in management positions.

25  3.2.10. Protection of children – Establishment of requirements, priorities and programs for protection of chil- dren and participation in adoption of decisions on contents, scope and programs for protection of children and their financing (e. g. placement in institutions for children; locations of kindergartens and equal coverage of mu- nicipal areas with institutions for children; capacities and equipment of kindergartens; working hours of kinder- gartens adjusted to working parents; holidays and recreation for children, etc.); equal representation of genders and quotas – at least 30% of less represented gender in management bodies and management positions.

3.2.11. Public transportation of passengers in local traffic– Establishment of requirements, definition of prior- ities, participation in decision making processes on the issues related to organization of public transportation (e. g. locations of city transport stops suitable to the requirements of employed parents, school children, financing of public transport for school children, financing of public transport for self-supporting parents, etc.); organization and financing of public transport for disabled persons; organization of transport of school children and adjust- ment of departure times to the working hours at schools.

3.2.12. Establishment, payment and control of local public revenues – Establishment of requirements, defini- tion of priorities and participation in decision making on the use and spending of funds from public revenues; control of spending of funds from local public revenues.7

3.2.13. Information to local population – Proposals and participation in the drafting of instruments for accom- plishment of the right to equal access of women and men to local media and in particular for multiply discriminat-

7 Primary income of local community is defined in Article 6 of the Law on Financing of Local Self-Government ( Official Gazette of RS, no. 62/2006): „Primary income made at the territory of the local self-government belongs to it, follows: 1) Property tax, except for the tax on transfer of absolute rights and taxes on inheritance and gifts; 2) Local administrative fees; 3) Local utility fees; 4) Residential taxes; 5) Fees for use of land; 6) Fees for use of construction land; 7) Fees for protection and improvement of environment; 8) Income from concessions for performance of utility activities and income from other concession jobs to be concluded by the unit of local self-government pursuant to law; 9) Fines imposed in misdemaneur proceedings for offences prescribed by the act of the assembly of the local self-government unit and property confiscated in the proceedings concerned; 10) Income from lease, namely from rent of immovable property owned by the state to be used by the unit of local self-government and indirect beneficiaries of its budget; 11) Income from sale of movable property to be used by the unit of local self-government and indirect beneficiaries of its budget; 12) Income to be accomplished by the bodies and organizations of local self-government units performing their activities; 13) Income from interest on budgetary resources of local self-government unit; 14) Income on grounds of donations to local self-government unit; 15) Income on grounds of self-contributions; 16) Other income prescribed by law.“ Articles 7 – 33 of the Law prescribe in details certain income, e. g.. local administrative fees, local utility fees, residence stamp duties, self-contributions, income from lease and income from donations.

26 ed persons; proposals of measures to enable favorable surroundings to accomplish the right of women and men to access to local media under equal conditions; proposals and participation in adoption of decisions on special measures to contribute to the establishment of equal conditions for access to local media, shall provide better information to women and their higher visibility in public, especially in case of multiply discriminated persons (e. g. special permanent columns in printed media; radio and TV programs at standardized times and in regular intervals; planning and proposals of program contents of these columns, namely of radio and TV programs).

3.2.14. Monuments and memorials of local significance – Proposals and participation in decision making process on monuments and memorials dedicated to famous women.

3.2.15. Working hours and working conditions of the institutions rendering services to citizens – Identification of requirements, proposal and participation in deciding on working hours of these institutions, especially adjust- ments of working hours to the requirements of employees, parents with small children, single parents; identifica- tion of requirements, proposals and participation in decision making process on special measures directed to satisfaction of requirements of disabled persons and of multiply discriminated persons (e. g. special services for the elderly, needs of women in rural areas).

3.2.16. Public fairs of local importance – Realization and identification of requirements, possibilities and potentials, proposals of programs and participation in deciding on organization of fairs and manifestations to present works of women as well; organization of a special fair of entrepreneurship and works of women; special measures to present works of women from rural areas (e. g. on the occasion of October 15 - international day of women from rural areas) and special measures to present works of multiply discriminated persons (e. g. on the occasion of the international day of disabled persons).

3.2.17. Sports, physical education, recreation – The right to equal representation and quota of at least 30% of less represented gender in participation in management structures of sports clubs, as well as in management positions; realization of requirements, identification of priorities, participation in decision making and decid- ing on development plans of sports, physical education and recreation and policies in these fields; realization of requirements, definition of priorities, participation in decision making on utilization of budgetary resources intended to meet the requirements in the field of sports, physical education and recreation; equal distribution of budgetary resources for these purposes (equal utilization of resources and equal evaluation of male and fe- male sports); special measures for disabled persons and multiply discriminated persons, special measures for female recreation sports and recreation of children (e. g. working hours in accordance with the requirements of employed parents; options that parents and children may exercise in the same premises (e. g. the project of Mummy, Daddy and Me Practicing Together); control of utilization of budgetary resources especially from the view point of beneficiaries they are intended for.

3.2.18. Providing legal aid to citizens – Identification of requirements, definition of priorities, submission of proposals and participation in decision making on forms of organizations and provided legal aid, especially free of charge legal aid for victims of domestic violence, victims of discrimination, multiply discriminated persons,

27 single parents (e. g. municipal free legal aid, cooperation with the office of the local ombudsman, legal clinics at the faculties of law where they exist).

3.2.19. Public recognitions and awards – Establishment of municipal recognition (award) for female activism and work, in particular for works of multiply discriminated persons, namely for contribution to accomplishment of gender equality at local level; proposing female candidates for recognitions to be awarded by the local com- munity as well as by the provincial or the republic recognitions and awards.

3.2.20. Fulfillment of requirements in respect of medical services of interest for citizens – Identification of requirements, definition of priorities in the domain of rendering and organization of medical services, in particu- lar for rural women and multiply discriminated persons (e. g. planning and organization of scheduled systematic medical checks of risky population in respect of risky diseases; planning, definition of programs and organiza- tion of information of male and female citizens on prevention of diseases; working hours of medical institutions adjusted to working hours of employees; realization of requirements, planning and organization of medical care in rural areas (activities of doctors, mobile medical teams, organization of transport to places where medical institutions are located, etc.).

3.2.21. Care for accomplishment of human and minority rights – Monitoring of accomplishment of equality of women and men in the local community, especially of accomplishment of rights of multiply discriminated persons; realization of requirements, identification of priorities, initiation, proposals and participation in deci- sion making on special measures to improve the status of women and, in particular, of multiply discriminated persons; co-operation with the ombudsman in the local community in monitoring of accomplishment of gender equality, in particular in monitoring of violations of the rights to gender equality and the rights of multiply dis- criminated persons.

Part IV

Description of jobs and status of persons professionally engaged with municipality or other local self-government unit to perform jobs related to accomplishment of gender equality

Logistical support is required for successful and quality operations of institutional mechanisms of gen- der equality with the municipality. In addition to offices and pecuniary (financial) resources necessary to perform the jobs entrusted to them, one of the important elements of logistical support is to engage professionally at least one person to render assistance in organization of operations and activities of local institutional mechanisms for gender equality.

28  4.1. The status of person in charge of gender equality with the municipality Municipality and the act on scope of working positions (either in the municipal administration or in the munici- pal management), depending of the possibilities in each municipality, shall provide for: • A special work post for a person to be engaged as a male/female advisor for issues of gender equality (to have at least university qualifications, to be at least an independent advisor and to possess essential knowledge in the area of gender equality and human rights of women and practical experience working on these issues). • Within the existing systematization of work posts, guided by the capacities of the local community and em- ployees, and within other jobs related to issues of gender equality (e. g. employment and economy; health and social care, care for children, etc..) to define the jobs related to gender equality as well.

4.2. Framework description of jobs related to gender equality within municipality The basic activities to be performed by a person in charge of gender equality within the municipality include: • To take case of implementation of municipal regulations and monitor their implementation, as well as of special measures related to issues of gender equality and to report on problems observed in practice; • To analyze regulations, strategies, other documents and special measures to be adopted by the municipa- lity from a gender point of view and inform institutional mechanisms of gender equality in local life about the same; • To initiate amendments and supplements to regulations and special measures, and to draft proposals of amendments, supplements or adoption of new regulations and missing regulations, namely of special me- asures if there is absence of such measures or if they need to be supplemented or amended, in agreement with the institutional mechanisms of gender equality; • If necessary and under the request of the institutional mechanisms for gender equality at local level, to collect the data classified by gender in the given area of interest for the accomplishment of gender equality with the municipality; • To monitor operations, render professional assistance in the performance of activities, assist in planning and organization of operations and activities of the institutional mechanisms of accomplishment of gender equality with the municipality as well; • To organize regular periodical training of employees from municipal departments on issues of gender equ- ality, in particular on integration of gender approach into policies, strategies and documents to be adopted by the bodies of the local community;

29 • To initiate execution of protocols on cooperation of the bodies of local self-government and other organiza- tions and bodies in charge of accomplishment of gender equality at local level; • To inform and advise the municipal bodies and bodies in charge of accomplishment of gender equality regarding the issues of importance for accomplishment of gender equality at local level.

30  ANNEXES:

Annex 1. Models of statutes of municipalities and towns, the Standing Conference of Towns and Municipa- lities

Special Working Bodies of the Assembly Article 48

In addition to permanent working bodies prescribed by the Rules of Procedure of the town assembly, the town assembly shall also establish the following permanent bodies: the council to monitor implementation of the code of ethics, the youth council, the council for users of public services and the gender equality co- mmission. The working conditions for special working bodies and performance of professional and administrative tech- nical jobs shall be provided by the town administration.

(…) Commission for Gender Equality Article 54

The Commission for Gender Equality shall monitor accomplishment of gender equality, render opinions on proposals of regulations and decisions to be adopted by the town assembly, propose activities and underta- ke measures, in particular those to be used to accomplish the policy of equal opportunities at the town level. Upon an invitation, other persons may take part in the activities of the Commission for Gender Equality, however, with no right to make decisions. .

31 Article of the statute of the municipality regulating the issue of gender equality

Pursuant to Article 191 of the Constitution of the Republic of Serbia (Official Gazette of RS, no. 98/2006), Articles 11 and 32 item 1) of the Law on Local Self-Government (the Official Gazette of RS, no. 129/2007) and Article 93 of the Statute of the Municipality of Velika Plana (the Inter-Municipal Official Gazette of the Municipalities of Velika Plana and Smederevska Palanka, no. 12/2002 and 22/2005), the Assembly of the Municipality of Velika Plana, at the fourth session held on October 6, 2008 adopted

THE STATUTE OF THE MUNICIPALITY OF VELIKA PLANA (…) II. COMPETENCE OF THE MUNICIPALITY

Article 11

Municipality shall, within its competence and in accordance with the Constitution and laws: (…)

33) see to accomplishment, protection and improvement of human rights and individual and collective rights of the members of national minorities and ethnic groups, see to accomplishment, protection and improvement of equality of women and men, adopt strategies and special measures directed to accom- plishment of equal opportunities to exercise rights and eliminate non-equality;

This statute shall enter into force eight days after its publication in the Inter-Municipal Official Gazette of the Municipalities of Velika Plana and Smederevska Palanka. No. 110-8/2008-I In Velika Plana, October 6, 2008 THE ASSEMBLY OF THE MUNICIPALITY VELIKA PLANA THE PRESIDENT (Seal) Radosav Dinčić The truthfulness of this copy is certified by: THE SECRETARY Zoran Milošević

32 Annex 2: Decision on gender equality within the bodies of local self-government and within the bodies of local communities

Pursuant to Article 20 item 32 of the Law on Local Self-Government (Official Gazette of RS, no. 129/2007) paragraph 2 of the Declaration on Gender Equality, as well as pursuant to Article 42 item 35 of the Statute of the Municipality of Žitište (Official Gazette of the Municipality of Žitište, no. 16/2008) and Article 102 of the Rules of Procedure of the Assembly of the Municipality of Žitište (Official Gazette of the Municipality of Žitište, no. 18/2008), the Assembly of the Municipality of Žitište, at the session held on October 29, 2009 adopted

DECISION ON GENDER EQUALITY WITHIN THE BODIES OF LOCAL SELF-GOVERNMENT AND WITHIN THE BODIES OF LOCAL COMMUNITES OF THE MUNICIPALITY OF ŽITIŠTE

Article 1

This decision shall govern the principle of gender equality within the bodies of local self-government and the bodies of local communities of the municipality of Žitište (hereinafter referred to as the Decision).

Article 2

In the municipality of Žitište, the principle of gender equality shall be applied during elections, appointments, nominations and constitution, particularly in: - Municipal council and its working bodies; - Working bodies and commissions to be established by the president of the municipality pursuant to his/her authority; - Assistants in the municipality of Žitište; - Municipal administration; - Management bodies of public companies, institutions and organizations, which are founded by the munici- pality of Žitište; - Councils of the local communities at the territory of the municipality of Žitište.

33 When electing members of the bodies and the working bodies and appointing managers in municipal ad- ministration referred to in paragraph 1 of this Article, at least 30% of representatives of less represented gender must be ensured.

Article 3

Gender equality principle shall be applied when forming the delegations of the municipality of Žitište. Gen- der equality principle shall also apply when forming official delegations of the municipality of Žitište, which especially refers to the delegations to take part in the activities to present the municipality within the exer- cise of competences. Women and men have the right to represent the municipality equally and without discrimination in international and inter-municipal cooperation implemented within the competences of the municipality, to be represented and take part in the activities related to international and inter-municipal co- operation and institutions the municipality is a member of. Women and men shall be equally represented in the composition, election and appointment of the delegations to represent the municipality in international and inter-municipal cooperation, fair manifestations, as well as in the projects of cross border cooperation. The delegation shall be composed of at least 30% of persons of less represented gender.

Article 4

Gender equality principle shall be integrated and implemented in all areas the competences of the munici- pality of Žitište. Gender equality principle shall be integrated in all strategic documents of the municipality of Žitište and in particular in the Development Strategy of the municipality and in the budget of the municipality. Drafting of the budget of the municipality of Žitište shall include gender equality principle, which shall be incorporated in the Instructions on Preparation of Financial Plans prescribing the method of drafting and adoption of budget.

Article 5

The Commission for Gender Equality shall actively participate in the drafting and adoption of strategic docu- ments, and in particular in the drafting and adoption of the Development Strategy of the municipality and the budget of the municipality of Žitište. The Commission shall, in cooperation with the body of the administration and other bodies, institutions and organizations, submit the decisions and other special measures intended for accomplishment of equality of women and men to the assembly of the municipality, for its consideration, as well as the municipal action plan for achieving equality of women and men.

34  Article 6

This decision shall enter into force eight days after its publication in the Official Gazette of the Municipality of Žitište. All bodies, public companies, institutions and local communities, which are referred to in this decision, are obligated to comply their statutes and other general documents with it, within the period of 6 months from the date of this decision entering into force. The Republic of Serbia – AP Vojvodina The Municipality of Žitište THE ASSEMBLY OF THE MUNICIPALITY No. I-020-35/2009 On 29 October 2009 Žitište

The President of the Assembly of the Municipality of Žitište Jonel Filip

Explanation Article 15 of Constitution of the Republic of Serbia (Official Gazette of RS, no. 98/2006), Article 20 item 32 of the Law on Local Self-Government (Official Gazette of RS, no. 129/2007) and Article 42 item 35 of the Statute of the Municipality of Žitište (Official Gazette of the Municipality of Žitište, no. 16/2008) and the Declaration on Gender Equality make legal grounds for the adoption of the Decision on Gender Equality. The Declaration on Gender Equality adopted by the Assembly of AP Vojvodina strives to accomplish the policy of equal opportunities for women and men in all fields, and in particular in the fields of labor and employment, political and public life, social and health care, education, information, culture and sports. The draft of the proposed decision on the gender equality within the bodies of local self-government and within the bodies of local communities in the municipality of Žitište has been made on the grounds of the initial proposals by male and female councilors of the assembly of the municipality of Žitište in accordance with the proposal of the plan of activities of the Commission for Gender Equality of the assembly of the mu- nicipality of Žitište, as well as on the grounds of the results of the activities on the project Time for Budget According to Women’s Requirements, which has been implemented in the municipality of Žitište under the financial support by UNIFEM. The Law on Local Elections (Official Gazette of RS, no. 129/2007) does not govern the election of the mem-

35 bers of the bodies of local self-governments, and it is neither governed by the Decision on Local Communities at the territory of the municipality of Žitište (Official Gazette of the Municipality of Žitište, no. 5/2003), and in accordance with Article 20 paragraph 3 of the Law on Local Elections, the gender equality principle is to be incorporated in the draft proposal of the mentioned decision. In order to make the mentioned principle legal, on the occasion of both nomination of the members of the bodies of local self-government (the Mu- nicipal Council), the appointment of the managers within the municipal administration (by the head of the municipal administration) and on the occasion of nomination of the members of the management bodies of public companies, institutions and organizations, established by the municipality of Žitište, it was offered in the draft of the proposal of this decision. The same principle is also foreseen for the nomination of the commission and the working bodies to be established by the president of the municipality, whereas the no- mination of the delegation to participate in the presentation of the municipality shall be separately governed. The decision also regulates the participation of the Commission for Gender Equality in drafting and adoption of regulations on the competence of municipality, and especially of strategic documents, including the De- velopment Strategy of the Municipality of Žitište and the budget of the municipality of Žitište. The goal is to integrate gender equality into in all sectors of the policy of this municipality, particularly in case of the most important documents defining the strategy of development and making municipal competences operative through budget items. In order to implement this decision there shall be no new liabilities in the budget of the municipality of Žitište.

The proposal submitted by the Group of Male and Female Councilors of the Assembly of the Municipality of Žitište

36 Annex 3 The Rules of Procedure of the Commission for Gender Equality and Equal Opportunities

Pursuant to Article 58 of the Rules of Procedure of the Assembly of the Town of Niš (Official Gazette of the Town of Niš, no. 100/2008), at the session held on April 3, 209, the Commission for Gender Equality and Equal Opportunities adopted

THE RULES OF PROCEDURE OF THE COMMISSION FOR GENDER EQUALITY AND EQUAL OPPORTUNITIES

Article 1

These Rules of Procedure shall regulate the method of operation and decision making of the Commission for Gender Equality and Equal Opportunities (hereinafter referred to as the Commission).

Article 2

The Commission shall monitor the accomplishment of gender equality and propose the activities and measu- res, especially those intended for achieving the policy of equal opportunities at the level of the town.

Article 3

The Commission has the president and 10 members.

Article 4

The sessions of the Commission are convened by the president of the Commission when necessary or if required by a member of the Commission. The president of the Commission is obligated to convene the session of the Commission if it is required by the president of the assembly of the town. In case the president of the Commission does not act in accordance with the paragraph 2 of this Article, the session of the Commission shall be convened by the president of the assembly, whereas the presiding of the session concerned shall be elected.

37  Article 5

The members of the Commission and the interested persons may submit proposals for the session of the Commission. In accordance with these Rules of Procedure the interested persons are: citizens, associations of citizens, media, bodies and organization of the town of Niš.

Article 6

The president of the Commission shall send invitations for the session to the members of the Commission, containing the draft agenda based on the received papers, the place and the time of the session. The received papers and the minutes of the previous session shall be submitted to the members of the Co- mmission together with the invitations. The members of the Commission may also be informed about the session of the Commission by telephone or electronically.

Article 7

The president of the Commission shall preside the session In case of absence of the president, the oldest present member of the Commission shall be presiding the session.

Article 8

The amendments of the agenda may be exceptionally made at the session if the reasons for such amen- dments are supported by arguments and if there is a relevant documentation in writing submitted before the commencement of the session at the latest.

Article 9

The sessions of the Commission are open for public. Any member of the Commission shall have the right to propose that some specific person is summoned to attend the session.

38  Article 10

The Commission shall decide in the majority of votes of the total number of members. The councilor, who is not a member of the Commission or any other persons who is invited, may attend and take part in the activities of the Commission without the right to vote.

Article 11

The proposals of the Commission must be complete, supported by arguments and made in writing and sub- mitted to the assembly of the town.

Article 12

The president of the Commission shall report to the working body at the session of the assembly. The Commission may also appoint another person to report.

Article 13

The minutes of the session of the Commission shall be kept and it shall contain: the names of the present and the absent members, issues discussed, opinions, proposals and other documents the Commission had examined, any dissenting opinions, the person in charge of reporting to the Commission for the session of the assembly of the town. The minutes shall be signed by the president, namely by the presiding person and the person keeping the minutes.

Article 14

This Rules of Procedure shall enter into force on the date of its adoption and shall be displayed at the infor- mation board of the assembly of the town of Niš.

39 Annex 4: The Decision on the Establishment of the Commission for Gender Equality

Pursuant to Article 32 of the Law on Local Self-Government (Official Gazette of RS, no. 129/2007) and Article 39 of the Statute of the Municipality of Gadžin Han ( Official Gazette of the Town of Niš, no. 63/2008), the Assembly of the Municipality of Gadžin Han, at the session held on June 26, 2009 adopted

DECISION ON ESTABLISHMENT OF THE COMMISSION FOR GENDER EQUALITY

1.

The Commission for Gender Equality is hereby established, and consists of the following members: - President of the Commission 1. Danijela Živković, commercial manager, - Members of the Commission 2. Ljiljana Stamenković, lawyer, 3. Danica Ristić, lawyer, 4. Violeta Krstić, lawyer, 5. Maja Krspogačin, teacher.

2.

The competences of the Commission are: - to consider, propose and define the opinions on proposed decisions and other regulations and general acts within the competence of local self-government, in respect of gender equality; - to consider proposals for the election and appointment to be decided on by the assembly from the aspect of accomplishment of gender equality in public and political life, to define opinions and give proposals; - to consider annual reports and form opinions on the implementation of decisions and measures from the aspect of gender equality; - to draft and consider the action plans for improvement of gender equality;

40 - to communicate and cooperate with other working bodies of the assembly of the municipality related to the issues of their competences related to gender equality; - to monitor the implementation of established standards on gender equality in the documents and the policy of the assembly and the municipal council, in particular in the field of education, health care, labor and employment, violence against women, equal representation of genders at positions related to decision making and finances; - to propose actions and concrete measures in order to achieve gender equality.

3.

The adoption of this decision shall revoke the decision on the establishment of the Commission for Gender Equality published in the Official Gazette of the Town of Niš, no. 32/2003.

4.

This decision shall be published in the Official Gazette of the Town of Niš, no. 06 – 149/2009-II In Gadžin Han on June 26, 2009

THE ASSEMBLY OF THE MUNICIPALITY OF GADŽIN HAN

THE PRESIDENT, Dejan Ignjatović

41 Annex 5: The Decision on the Establishment of the Council for Gender Equality

Pursuant to Article 32 of the Law on Local Self-Government (Official Gazette of the Republic of Serbia, no. 129/07), Article 41, paragraph 4, item 22 of the Statute of the Town of Novi Pazar (Official Gazette of the Municipality of Novi Pazar, no. 14/2008), Articles 43, 49 and 50 of the Rules of Procedure of the Assembly of the Town of Novi Pazar (Official Gazette of Novi Pazar, no. 16e/2008”) and the Decision on Special and Standing Working Bodies of the Assembly of the Town of Novi Pazar, the Assembly of the Town at the session held on March 9, 2009 adopted:

DECISION ON ESTABLISHMENT OF THE COUNCIL FOR GENDER EQUALITY AND EQUAL OPPORTUNITIES

Article 1

The following persons were appointed the members of the Council for Gender Equality and Equal Opportu- nities: 1. Miljana Kovačević, higher medical school 2. Zahra Gaši, pensioner 3. Zora Mijaljević, lawyer 4. Slavica Arsenijević, lawyer 5. Danijela Stojanović, worker 6. Zibija Šarenkapić, teacher of literature 7. Dr Mirsala Aličković, doctor 8. Naja Ajdinović 9. Dragana Vujsić, administrative clerk 10. Rizo Trtovac, teacher 11. Dr Admir Škrijelj, doctor 12. Muradija Nokić, entrepreneur 13. Dr Edina Huseinović, doctor 14. Dr Alma Jerebičanin, doctor 15. Munevera Džogović

42  Article 2

The task of the Council for Gender Equality and Equal Opportunities is: To monitor the improvement, strengthening and affirmation of gender equality. To give opinions on the drafts of regulations and decisions to be adopted by the assembly. To propose activities and measures, intended especially for achieving the policy of equal opportunities at the level of the town; To consider the coordination of applicable laws and drafts of new laws in this area with the international con- ventions, covenants and treaties on human rights of women, minority groups (national minorities, refugees and displaced persons, disabled persons and other vulnerable groups); To monitor the regulations related to the activities of non-governmental organizations and the regulations related to the improvement of gender equality and equal opportunities and to encourage the strengthening of cooperation between the bodies of local self-government and national sector; To propose the adoption of the Local regulation related to action for gender equality and equal opportunities, to put in place the adequate institutional, financial and professional assumptions, also including good will and positive intentions of all relevant subjects in the local community; To propose the establishment of gender sensitive budget; To propose the setting up of the uniform data base containing gender sensitive statistics at the level of the town.

Article 3

This decision is to be published in the Official Gazette of Novi Pazar. No. 02-25/09 In Novi Pazar on 9 March 2009

THE ASSEMBLY OF THE TOWN OF NOVI PAZAR THE PRESIDENT Milan Veselinović, Engineer of Organizational Sciences

43 Annex 6: The Competences of the Commission for Gender Equality

The competences of the Commission for Gender Equality and Equal Opportunities are prescribed in Article 47, paragraph 2 of the Statute of the Town of Niš (Official Gazette of the Town of Niš, no. 88/2008):

Article 47

The Commission for Gender Equality and Equal Opportunities shall monitor the accomplishment of gender equality, propose activities and measures, especially those intended for accomplishment of the policy of equal opportunities at the level of the town and perform other jobs prescribed in the Rules of Procedure of the town assembly. The scope of activities of the Commission is also prescribed in Article 58 of the Rules of Procedure of the Assembly of the Town of Niš (Official Gazette of the Town of Niš, no. 88/2008):

Article 58

The Commission for Gender Equality and Equal Opportunities shall have the president and 10 members. The Commission for Gender Equality and Equal Opportunities shall monitor the accomplishment of gender equality and shall propose activities and undertaking of measures, especially those intended for accom- plishment of the policy of equal opportunities at the level of the town

44 Annex 7: The scope of work for the professional positions related to gender equality

Pursuant to Article 2 of the Law on Maximum Number of Employees with the Local Administration (Official Gazette of RS, no. 104/2009), Article 59 of the Law on Local Self-Government (Official Gazette of RS, no. 129/2007) and Article 69 of the Decision on Municipal Administration (Official Gazette of the Municipality of Žitište, no. 16/2008), the head of the Municipal Administration of Žitište, under the approval of the Munici- pality of Žitište municipality adopts

THE RULES OF PROCEDURE OF INTERNAL ORGANIZATION AND SCOPE OF WORK FOR THE PROFESSIONAL POSITIONS OF THE MUNICIPAL ADMINISTRATION OF THE MUNICIPALITY OF ŽITIŠTE

(...)

Position no. 57:

PROFESSIONAL POSITIONS IN THE FIELD OF GENDER EQUALITY, PROJECT DRAFTING AND MANAGEMENT

DESCRIPTION OF JOBS: - To monitor normative and legal regulations and professional literature in the field of gender equality and implementation of the policy of equal opportunities; - To monitor and report on the implementation of the municipal decisions on gender equality; - To render professional –technical assistance in the activities of the bodies of the assembly of the munici- pality and the municipal council in the domain of gender equality; - To participate in the activities of the Commission and other municipal bodies working on gender equality; - To participate in the preparation and development of projects, programs, plans and other documents in the field of gender equality;

45 - To perform statistical-record keeping and other jobs for the needs of the Commission on Gender Equality and of a member of the municipal council in charge of gender equality; - To provide professional support and analyze municipal decisions, programs, strategic and other docu- ments in respect of gender equality; - To monitor and keep gender equality statistics of the municipality of Žitište; - To initiate the issues of importance for the improvement of the policy of equal opportunities and gender equality at the territory of the municipality of Žitište; - To maintain contacts and cooperate with the bodies, institutions and mechanisms for gender equality – The Directorate of Gender Equality of the Ministry of Labor and Social Policy, the Provincial Secretariat of Labor, Employment and Gender Equality, the Provincial Institute for Gender Equality, other municipal bodies for gender equality at the territory of RS, institutions of ombudsman, as well as with the non-gover- nmental organizations focused on gender equality; - To perform other jobs in the field of gender equality; - To participate in the preparation of the project documentation for the investments at the level of munici- pality, in accordance with the orders of the president of the municipality, the decisions of the assembly of the municipality, the municipal council and the municipal administration; - To participate in preparation of projects for capital investments and collection of capital; - To render professional support in the preparation of entrepreneurship initiatives, in accordance with the adopted decisions of the president of the municipality and the municipal council; - To collect the data on available resources of the municipality and on the possibilities of capital inves- tments, and distribute the data and analysis to the competent services by means of available computer equipment; - To assist the expert associate in preparation of project programs and management of jobs of the office of the Provincial Development Fund; - To participate in achievement of cooperation with the Development Fund of AP Vojvodina and the Develo- pment Fund of the Republic of Serbia and with other investment funds of AP Vojvodina and the Republic of Serbia; - To give proposals related to cooperation with international organizations and funds; - To monitor implementation and report on the results of the project of approved financing;

46 - To perform other jobs according to the order of the department manager and the head of the municipal administration; Broj izvršilaca: 2

Posebni uslovi: VII stepen stučne spreme, Tehnički fakultet,Ekonomski fakulteti,Fakultet organizacionih nau- ka, pedagoško-učiteljski fakultet, prirodno-matematički fakultet – odsek za geografiju, stručni ispit za rad u organima državne uprave, 1 godina radnog iskustva.

47 48  Mechanisms for achieving gender equality at the local level

blank page MEHANIZMI ZA POSTIZANJE RODNE RAVNOPRAVNOSTI NA LOKALNOM NIVOU Napomena: Objavljivanje ove brošure pomogla je Misija OEBS u Srbiji. Stavovi izrečeni u brošuri pripadaju isključivo autorki i njenim saradnicima i ne predstavljaju nužno zvaničan stav Misije OEBS u Srbiji.  Ustavnim opredeljenjem Republike Srbije, da država na svim nivoima treba da garantuje ravnopravnost žena i muškaraca i razvija politiku jednakih mogućnosti (Ustav RS, član 15.), stvorene su pretpostavke za uspostav- ljanje institucionalnih mehanizama za unapređivanje rodne ravnopravnosti na nacionalnom, pokrajinskom i lo- kalnom nivou, a sa usvajanjem Zakona o ravnopravnosti polova (Sl. glasnik 104/09) i obaveza organa jedinica lokalne samouprave da formiraju takva tela i/ili odrede zaposlenu osobu za rodnu ravnopravnost. Takođe i veliki broj međunarodnih dokumenata podstiče ili čak zahteva takve napore. Budući da se u lokalnoj zajednici najneposrednije ostvaruju prava i zadovoljavaju potrebe i interesi građanki i građana ovakva zakonska rešenja treba da doprinesu unapređivanju ove oblasti i stvaranju uslova za punu rav- nopravnost žena i muškaraca na lokalnom nivou. Da podsetimo da je do sada samo jedan broj lokalnih samouprava imao formirana tela koje se bave rodnom ravnopravnošću, mada su počev od 2002. činjeni značajni napori na njihovom formiranju, u čemu su učestvovali OEBS, Ministarstvo za državnu upravu i lokalnu samoupravu, Narodna skupština, Pokrajinski sekretarijat za rad, zapošljavanje i ravnopravnost polova, a od svog formiranja, Uprava za rodnu ravnopravnost ovo pitanje smatra svojim prioritetnim zadatkom. Sve ovo nas približava i evropskim vrednostima i evropskim standardima gde je diskriminacija žena neprihvat- ljiva i osnov poštovanja osnovnih ljudskih prava ali i preduslov održivog razvoja u 21 veku, koji više ne može da ignoriše potencijale žena. Dr Natalija Mićunović direktorka Uprave za rodnu ravnopravnost

Učešće žena u javnom životu lokalnih zajednica i posebno u procesima odlučivanja predstavlja temeljnu osno- vu dobrog upravljana i demokratije u jednom društvu i državi. Moderna Evropa, njene institucije i organizacije a posebno Savet Evrope, poslednjih godina sve više ukazuju na potrebu i korist od uključivanja žena u javni život. Jedan od osnovnih preduslova priključenja Srbije Evropskoj uniji jeste i ravnopravno učešće žena na svakom nivou političkog odlučivanja, kao i uspostavljanje i poštovanje zakona koji garantuju jednaka prava ženama i muškarcima. Stalna konferencija gradova i opština je, kao asocijacija svih lokalnih vlasti Srbije, prepoznala problem nerav- nopravnosti i nejednakosti žena i muškaraca u našem društvu, i preuzela obavezu da da svoj maksimalni dopri- nos kako bi se ove nejednakosti ublažile odnosno postepeno potpuno iskorenile iz Srbije. Generalni sekretar SKGO Djordje Staničić

3 4  Mehanizmi za rodnu ravnopravnost na lokalnom nivou - aktivnosti OEBS od 2002-2010

U poslednjih nekoliko decenija, Srbija se suočava sa suštinskim promenama u okviru društvene i političke transformacije. Težnja ka priključenju Evropskoj uniji, kao i sveobuhvatna reforma državnog sistema i društvenih odnosa vodila je ka unapređivanju politika rodne ravnopravnosti i jednakih mogućnosti, posebno ka izgradnji institucija na svim nivoima vlasti koje bi uspešno sprovodile ove politike. U tom kontekstu, Misija OEBS u Srbiji (tada Misija OEBS u Jugoslaviji) je 2002. godine započela pilot projekat „Uspostavljanje lica za rodnu ravnopravnost na lokalnom nivou“. Ciljevi projekta su bili ukidanje diskriminacije na osnovu roda, političko osnaživanje žena i uspostavljanje principa jednakih mogućnosti na lokalnom nivou. Osim toga, projekat je trebalo da podstakne političku volju za uvođenje administrativnih reformi koje reflektuju rodnu ravnopravnost i uključuju rodnu perspektivu, posebno u okviru raspodele budžetskih sredstava, ali i ostva- rivanje razvojnih programa na lokalnom nivou Glavni cilj projekta bio je da se u kasnijoj fazi otvore mogućnosti i za zvanično prisustvo Lica za rodnu ravno- pravnost kao osoblja sa stalnim mandatom u okviru lokalnih izvršnih struktura. Projekat se sastojao iz četiri faze koje su uvek uključivale obuku lica za rodnu ravnopravnost u po dvadesetak novih opština. Do kraja projekta 2008 godine, OEBS je obučio i osnažio oko stotinak zaposlenih u lokalnim ad- ministracijama, odbornike i odbornice kao i predstavnike nevladinog sektora u sledećim opštinama i okruzima: Aleksinac, Aranđelovac, Beograd (skupština grada), Bor (okrug), Boljevac, Bujanovac, Valjevo, Velika Plana, Vr- bas, Vrdnik, Žitište, Zaječar, Zrenjanin (grad) i (okrug), Jagodina, Kladovo, Kovačica, Kučevo, Kikinda, Knjaževac, Kragujevac, Kruševac, Loznica, Lebane, Majdanpek, Medveđa, Negotin, Nova Crnja, Niš (okrug), Niš (skupština grada), Novi Sad (skupština grada), Novi Pazar, Novi Bečej, Požarevac (okrug), Pirot, Prokuplje, Preševo, Priboj, Prijepolje, Ruma, Sremska Mitrovica, Sombor, Subotica, Sečanj, Senta, Sjenica, Topola, Tutin, Užice i Čačak. Takođe, OEBS je izradio program obuke za obrazovanje budućih lica za rodnu ravnopravnost i uspostavio partnerske odnose sa sličnim programima koji su već bili aktivni u regionu, kao što je program Žene to mogu i programi Nacionalnog demokratskog instituta (NDI). Takođe, sve aktivnosti OEBS bile su podržane od odgova- rajućih državnih struktura kao što su mehanizmi za rodnu ravnopravnost i Ministarstvo za lokalnu samoupravu. Od nedavno, OEBS je uspostavio kontakte i odličnu saradnju sa Stalnom konferencijom gradova i opština koja se intezivno bavi svim pitanjima važnim za lokalni nivo, pa i pitanjem rodne ravnopravnosti.

5  Uprkos različitim teškoćama, sve opštine su sa entuzijazmom prihvatile ideju od samog početka, uključivši i one opštine koje nisu bile obuhvaćene OEBS-ovim projektom. Bilo je očigledno da potreba za ostvarivanjem principa rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou dobija na značaju i da se sve više aktera uključuje sa različitim programima i inicijativama (na primer program rodnog budžetiranja na lokalnom nivou koji sprovodi UNIFEM). Danas u Srbiji postoji oko 70 različitih oblika lokalnih tela za rodnu ravnopravnost. Bilo da su osnovana statu- tom opštine ili grada, u različitim oblicima kao komisije, saveti ili odbori, kao stalna ili privremena tela lokalnih skupština opština i gradova, ili u opštini postoji osoba zadužena za ravnopravnost polova, entuzijazam da se bude bliži potrebama građanki i građana na lokalnom nivou nije se gubio i jenjavao. Naprotiv, usvajanjem Zakona o ravnopravnosti polova i člana koji se odnosi na pitanja rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou, čini se da su pitanja jednakih mogućnosti za žene i muškarce dobila novi snažan podsticaj. Tokom 2009. godine zaokružujući rad na Projektu „Uspostavljanje lica za rodnu ravnopravnost na lokalnom nivou“, Misija OEBS je angažovala profesorku dr Marijanu Pajvančić da sumira iskustva iz prakse, zakonskih i strateških dokumenata i izradi opis nadležnosti i modela lokalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost. U brošuri su takođe prikupljene opštinske i gradske odluke kojim se ova tela osnivaju, kako bi opštine i gradovi u Srbiji imali primere dobre prakse na koje mogu da se ugledaju. Ovom prilikom Misija OEBS želi da se zahvali svim ženama i muškarcima koji su od 2002. nesebično učestvo- vali u radu na poboljšanju položaja žena i jednakim mogućnostima u svojim opštinama. Takođe, verujemo da ostavljamo dobre osnove za budući rad u ovoj oblasti kako nevladinim organizacijama, tako i mehanizmima za rodnu ravnopravnost na svim nivoima.

Dajana Faloni Šefica Odeljenja za demokratizaciju Misija OEBS u Srbiji

6  Prof dr Marijana Pajvančić

LOKALNI MEHANIZHMI ZA RAVNOPRAVNOST POLOVA

“Lokalne i regionalne uprave u Evropi igraju i moraju igrati ključnu ulogu u primeni prava na ravnopravnost svojih građana i stanovnika, naročito žena i muškaraca, u svim domenima njihove odgovornosti” (iz Preambule Evropske Povelje o ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom nivou)

Deo I

Normativni okvir – predlog odredbi koje bi bilo poželjno i korisno uvrstiti u normativne akte lokalne zajednice

U skladu sa intencijom integrisanja rodne ravnopravnosti u društvene politike koje se kreiraju na svakom od nivoa vlasti bilo bi korisno prilagoditi institucionalni normativni okvir i učiniti ga podesnim okvirom za realizaciju politike jednakih mogućnosti ne samo na nivou organizacije centralne vlasti i autonomne pokrajine Vojvodine, već i na nivou jedinica lokalne samouprave. To je posebno značajno jer se u lokalnoj zajednici najneposrednije ostvaruje najveći broj individualnih prava građana i građanki i neposredno zadovoljavaju njihove svakodnevne potrebe i interesi. Argumentacija: Evropska Povelja o ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom nivou kao osnovne polazne principe ostvari- vanja ravnopravnosti žena i muškaraca ističe: • Ravnopravnost žena i muškaraca kao fundamentalno pravo i obavezu lokalnih zajednica da primenjuju ovo pravo u svim domenima svoje odgovornosti, kao i obavezu da eliminišu sve oblike direktna ili indirektna diskriminacije.

7  • Prevazilaženje i eliminisanje višestruke diskriminacije i nepovoljnog položaja baziranog na rodnim razlika- ma kao i razlikama u rasi, boji kože, etničkoj i društvenoj pripadnosti, genetskim karakteristikama, jeziku, veri ili uverenjima, političkom ili drugom mišljenju, pripadnosti nacionalnoj manjini, imovini, rođenju, invali- ditetu, starosti, seksualnoj orijentaciji ili društveno - ekonomskom statusu. • Jednake mogućnosti učesća žena i muškaraca u procesima odlučivanja kao preduslov za demokratsko društvo, što od lokalnih vlasti zahteva preduzimanje posebnih mera i usvajanje potrebnih strategija u cilju promovisanja i postizanja podjednake zastupljenosti i učešća žena i muškaraca u svim sferama uprave. • Eliminisanje rodnih stereotipa što je od ključnog značaja za postizanje ravnopravnosti između žena i muš- karaca i stoga lokalne i vlasti moraju podsticati eliminaciju stereotipa i prepreka na kojima se temelje ne- jednakosti u pogledu statusa žena i nejednako vrednovanje uloge žena i muškaraca u društvu. • Uključivanje rodne perspektive u sve aktivnosti lokalne zajednice je uslov za postizanje ravnopravnosti žena i muškaraca i u skladu sa tim rodna ravnopravnost, posebno iskustvo žena na lokalnom nivou, uklju- čujući i njihove životne i radne uslove, moraju biti analizirani i uzeti u obzir prilikom kreiranja strategija, metoda i instrumenata koji utiču na svakodnevni život lokalnog stanovništva. • Akcioni planovi i programi i sredstva za njihovu realizaciju su instrument za unapređivanje rodne ravno- pravnosti ne samo na nivou centralne vlasti već i u lokalnim zajednicama. Zato se lokalnim zajednicama stavlja u zadatak usvajanje lokalnih akcionih planova za ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca i obezbeđivanje finansijskih sredstava neophodnih za njihovo sprovođenje. Pored toga, deo argumentacije koja neposredno govori u prilog ustanovljavanju institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova na lokalnom nivou nalazimo i u drugim međunarodnim dokumentima i u Ustavu Repu- blike Srbije1. Tako npr. na upotrebu nediskriminatorne terminologije u pravnim propisima upućuje jedan od za- ključaka Međuparlamentarne unije. Ustav Republike Srbije, kao osnovni i najviši pravni akt u pravnom sistemu, sadrži više odredbi relevantnih za uspostavljanje i institucionalizaciju mehanizama za ravnopravnost polova na lokalnom nivou:

1 Nedavno usvojeni Zakon o ravnopravnosti polova (usvojen 11.12.2009. godine) u članu 39. uređuje pitanja rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou i obezbeđuje stabilnost lokalnih mehanizama za ravnopravnost polova kako njihov opstanak ne bi najdirektnije zavisio od promene skupštinske većine u lokalnoj zajednici, što je do sada često bio slučaj. Obaveze organa jedinica lokalne samouprave Član 39. Organi jedinica lokalne samouprave, u okviru svojih nadležnosti, obezbeđuju ravnopravnost polova i ostvarivanje jednakih mogućnosti. Organi jedinica lokalne samouprave podstiču i unapređuju ravnopravnost polova, u okviru svojih nadležnosti i poslova vezanih za ravnoprav- nost polova. U procesu usvajanja razvojnih planova i drugih akata, nadležni organi jedinica lokalne samouprave razmatraju mere i aktivnosti koje su u funkciji ravnopravnosti polova i ostvarivanja jednakih mogućnosti. U organima jedinica lokalne samouprave, u okviru postojeće organizacije i akta o unutrašnjem uređenju i sistematizaciji, organizuje se stalno radno telo ili određuje zaposleni za rodnu ravnopravnost i obavljanje poslova ostvarivanja jednakih mogućnosti, u skladu sa ovim zakonom.

8  • Obavezuje opštinu i druge jedinice lokalne samouprave da se staraju o ostvarivanju, zaštiti i unapređenju ljudskih i manjinskih prava (član 190 stav 3); • Obavezuje sve državne organe, pa i organe koji se obrazuju u opštini i u drugim jedinicama lokalne samou- prave da vode politiku jednakih mogućnosti i ovu politiku izričito vezuje za ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca (član 15); • Dopušta mogućnost da se ustanove posebne mere radi postizanja ravnopravnosti lica ili grupe lica koje su suštinski u nejednakom položaju, i određuje nediskriminatornu prirodu ovih mera (član 21 stav 4). • Reguliše pravo građana na besplatnu pravnu pomoć koja predstavlja integralni deo celokupnog sistema zaštite ljudskih i manjinskih prava (član 67); • Garantuje pravo opštine i drugih jedinica lokalne samouprave da samostalno, u okvirima koje propisuju Ustav i zakon, regulišu uređenje i nadležnost svojih organa i javnih službi (član 179). • Ustanovljava nadležnost opštine na području ljudskih prava čiji sadržaj uključuje pravo opštine da se stara o ostvarivanju, zaštiti i unapređenju ljudskih i manjinskih prava (član 190 stav 3).

1. U statut opštine bilo bi korisno i poželjno uneti neke od sledećih odredbi koje se odnose na ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom nivou

1.1. Korišćenje nediskriminatorne terminologije u pravnim propisima Uvođenju nediskriminatorne terminologije u lokalne propise moguće pristupiti na dva načina: bilo tako što će se u aktima lokalne zajednice istovremeno koristiti oba roda (npr. predsednik / predsednica) ili tako što bi se jednom opštom odredbom u statutu propisala nediskriminatorna terminologija i postavio osnov za korišćenje nediskriminatorne terminologije u aktima koje donose organi lokalne zajednice. Ovu odredbu bi trebalo sistema- tozovati u uvodnim – osnovnim odredbama statuta, jer je ona načelne prirode.

Odredba bi mogla da glasi: „Sve imenice koje se u ovom aktu i u svim drugim opštim i pojedinačnim aktima lokalne zajednice i njenih organa, koriste u muškom rodu koristiće će se istovremeno i u ženskom rodu. Imenice koje označavaju službene pozicije, položaje i funkcije u opštini mogu se koristiti samo u obliku koji izražava pol lica koje je njihov nosilac.”

9  1.2. Opšta odredba koja garantuje ravnopravnost žena i muškaraca u lokalnoj zajednici Odredba statuta opštine koja operacionalizuje obavezu opštine da se stara o ostvarivanju ljudskih i manjinskih prava, trebalo bi da bude sistematizovana u okviru uvodnih i osnovnih odredbi statuta opštine, jer je načelne prirode.

Odredba bi mogla da glasi: „U okviru svojih nadležnosti, opština se stara o ostvarivanju ravnopravnosti žena i muškaraca na području opštine.”

1.3. Obaveza lokalne zajednice da, u skladu sa Ustavom i zakonom, i u okviru kompetencija lokal- ne zajednice i njenih organa vodi politiku jednakih mogućnosti u cilju ostvarivanja ravnopravnosti žena i muškaraca Kako se politika jednakih mogućnosti ne realizuje samo na nivou Republike ili autonomne pokrajine već i na nivou lokalne zajednice (opštine, grada), to bi u propise koji regulišu prava i dužnosti lokalne zajednice propisane Ustavom i zakonom i operacionalizuju njihovu sadržinu, trebalo inkorporirati obaveze lokalne zajednice da vodi politiku jednakih mogućnosti u okviru svojih nadležnosti. Zbog svoje opšte prirode, a sledeći primer Ustava Srbi- je, ova odredba bi trebalo da nađe mesto u opštim i osnovnim odredbama statuta lokalne zajednice.

Odredba bi mogla da glasi: “Opština je dužna da, u okviru svojih nadležnosti, vodi politiku jednakih mogućnosti u cilju ostvarivanja ravnopravnosti žena i muškaraca kao i otklanjanja svih oblika neravnopravnosti ili nejednakosti u položaju i pravima.”

1.4. Ustanoviti mogućnost propisivanja i usvajanja posebnih mera u lokalnoj zajednici, u okviru nadležnosti lokalne zajednice Posebne mere radi otklanjanja diskriminacije su instrumenti koji se koriste kako bi se realizovala politika jed- nakih mogućnosti i kako bi se postigla ravnopravnost lica ili grupe lica koje su suštinski u nejednakom položaju. Kako je i opština jedan od subjekata koji ima ustavnu obavezu da vodi politiku jednakih mogućnosti, a posebne mere su instrument za ostvarivanje te politike, to i opština, u okviru svojih nadležnosti, treba da ima mogućnost da propisuje posebne mere kako bi se postigla ravnopravnost žena i muškaraca i u okviru lokalne zajednice. Pored toga, neophodna je i eksplicitna odredba statuta koja posebnim merama odriče diskriminatornu prirodu. U protivnom posebne mere bi se mogle osporavati pred Ustavnim sudom kao diskriminatorne. U sistematici statu- ta opštine, odredba o posebnim merama i njihovoj nediskriminatornoj prirodi trebalo bi da bude sistematizovana u uvodnim, osnovnim odredbama jer je u pitanju generalno pravilo.

10  Odredba bi mogla da glasi: „Opština, u okviru svojih nadležnosti, predizima posebne mere radi otklanjanja ili ublažavanja suštinski ne- jednakog položaja žena i muškaraca i svih lica koja se nalaze u takvom položaju. Posebne mere koje opština preduzima u okviru svojih nadležnosti, ne smatraju se diskriminacijom.”

1.5. Obaveze opštine i njenih organa da se staraju o zaštiti i unapređivanju ostvarivanju ravnopravnosti žena i muškaraca Ustav načelno obavezuje lokalnu zajednicu da se stara o zaštiti, unapređivanju i ostvarivanju ljudskih i manjin- skih prava i sloboda u lokalnoj zajednici. Ovu obavezu lokalna zajednica ostvaruje u okvirima svojih nadležnosti, a na osnovu Ustava, zakona i statuta lokalne zajednice. Kako je Ustavna odredba načelna, a Zakon o lokalnoj samoupravi nije bliže odredio njen sadržaj, statut lokalne zajednice je opšti pravni akt koji bi mogao da operaci- onalizuje sadržaj poslova koje uključuje ova nadležnost lokalne zajednice.

Odredba bi mogla da glasi: „Opština se u okviru svojih nadležnosti stara o zaštiti i unapređivanju ostvarivanja ljudskih i manjinskih prava na području opštine. Opštinski organi, u okviru svojih nadležnosti: - prate ostvarivanje ljudskih i manjinskih prava na području opštine; - predlažu i preduzimaju mere za unapređivanje ostvarivanja ljudskih i manjinskih prava na području opšti- ne - predlažu i preduzimaju mere za zaštitu ljudskih i manjinskih prava, staraju se o organizovanju i organizuju zaštitu ljudskih i manjinskih prava na području opštine; - posebno se staraju o ostvarivanju ravnopravnosti žena i muškaraca kao i izgradnji i realizaciji jednakih mogućnosti za ostvarivanje prava lica ili grupe lica koje su suštinski u nejednakom položaju na području opštine. Kao integralni deo sistema zaštite ljudskih i manjinskih prava na području opštine se ustanovljavaju zaštitnik prava građana (ombudsman) i opštinska služba besplatne pravne pomoći.”

1.6. Pravo na jednake mogućnosti učešća u odlučivanju o javnim poslovima i pravo na ravnomer- nu zastupljenost žena i muškaraca u organima lokalne zajednice Pravo građana da učestvuju u odlučivanju o javnim poslovima kao jedno od osnovnih demokratskih načela pretpostavlja pravo žena i muškaraca na jednake mogućnosti učešća u javnom životu lokalne zajednice. Lokalna zajednica i sama ima mogućnosti da promoviše aktivno učešće građana i građanki u političkom životu lokalne

11 zajednice i da to učešće podstiče posebnim merama. Pored toga, lokalna zajednica može posebno promovisati i podsticati učešće u javnom životu žena i muškaraca iz manjinskih kao i višestruko diskriminisanih grupa.

Odredba bi mogla da glasi: „Građani i građanke opštine imaju pravo da, neposredno i putem svojih neposredno izabranih predstavni- ka, aktivno, pod jednakim uslovima i bez diskriminacije učestvuju u odlučivanju o poslovima iz nadležnosti opštine. Opština, u okviru svoje nadležnosti, može propisati posebne mere u cilju ostvarivanja prava iz stava 1 ovog člana. Posebnim merama, opština naročito se podstiče učešće u javnom životu žena i muškaraca iz manjin- skih kao i višestruko diskriminisanih grupa. Opštinski organi su dužni da prilikom izbora, imenovanja i postavljenja o kojima odlučuju opštinski organi obezbede ravnopravnu zastupljenost žena i muškaraca. Na svim izbornim i imenovanim položajima u organi- ma opštine obezbeđuje se zastupljenost od 50% ali ne manje od 30% predstavnika manje zastupljenog pola. Najmanje jedno mesto na poziciji predsednika/potpredsednika Skupštine opštine obezbeđuje se za manje zastupljeni pol.”

1.7. Ustanovljavanje institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova u opštini Uslov da se na lokalnom nivou realizuje politika jednakih mogućnosti, kako ona kreirana na nivou centralne vlasti, tako i ona koju kreiraju organi lokalne zajednice kao i da se obezbedi aktivan angažman na ostvarivanju ravnopravnosti žena i muškaraca je ustanovljavanje institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova na lokalnom nivou. Osnovni zadatak institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova na lokalnom nivou je da se staraju o ostvarivanju ravnopravnosti žena i muškaraca u lokalnoj zajednici, u okviru poslova za čiju je reali- zaciju nadležna lokalna zajednica i njeni organi. Prilikom izbora konkretnog institucionalnog rešenja potrebno je imati u vidu dva osnovna i podjednako važna zahteva koja je potrebno optimalno uskladiti: • Zahtev da se lokalni mehanizmi za ravnopravnost polova obrazuju kao integralni deo strukture lokalne vlasti kako bi imali mogućnost da neposredno sudeluju u odlučivanju o pitanjima iz nadležnosti lokalne sa- mouprave (telo pri skupštini opštine), kako bi mogli operativno da učestvuju u procesu predlaganja odluka kao i da se neposredno angažuju na njihovoj praktičnoj primeni (telo pri opštinskoj upravi ili kao jedna od službi predsednika opštine/gradonačelnika) i kako bi mogli da neposredno reaguju u slučaju kršenja rav- nopravnosti polova ili povrede prava koja statut i drugi propisi opštine garantuju u domenu ravnopravnost polova (npr. osoba pri kancelariji lokalnog zaštitnika prava građana – ombudsmana), kao i da u mesnim zajednicama aktivno i neposredno rade na ostvarivanju ravnopravnosti polova (npr. kontakt osoba ili telo pri savetu mesne zajednice) i

12  • Zahtev za racionalnom organizacionom formom delovanja i racionalnim korišćenjem lokalnih resursa. Pri izboru optimalnog rešenja treba se rukovoditi konkretnim prilikama i potrebama u lokalnoj zajednici u kojoj se obrazuje institucionalni mehanizam za ravnopravnost polova. U skladu sa tim u statutu opštine2 treba načel- no ustanoviti mogućnost formiranja lokalnih institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova, profilisati i odrediti njihove osnovne nadležnosti, načelno garantovati budžetsku podršku za aktivnost lokalnih mehanizama za ravnopravnost polova i uputiti na odluku kao opšti akt koji bliže reguliše druga pitanja od značaja za status, nadležnosti i način rada institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova na lokalnom nivou.

Odredba statuta bi mogla da glasi: “U opštini se obrazuju institucionalni mehanizmi za ostvarivanje ravnopravnosti polova. Institucionalni mehanizmi za ravnopravnost se staraju o ostvarivanju ravnopravnosti žena i muškaraca u lokalnoj zajednici i u okviru nadležnosti lokalne zajednice aktivno sudeluju u odlučivanju o pitanjima zna- čajnim za ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca, posebno višestruko diskriminisanih osoba i u tom cilju: - učestvuje u kreiranju, predlaže, razmatra i daje mišljenje na predloge odluka i drugih propisa i opštih akata opštine, sa stanovišta ostvarivanja ravnopravnosti žena i muškaraca i njihovog uticaja na položaj i realiza- ciju prava žena i muškaraca u lokalnoj zajednici; - učestvuje u kreiranju, predlaže, razmatra i daje mišljenje na strateške dokumente opštine (plan i program razvoja opštine; prostorni i urbanistički planovi; budžet; investiciona politika i kapitalna ulaganja i dr.) sa stanovišta ostvarivanja ravnopravnosti žena i muškaraca i uticaja koji imaju na položaj i prava žena i muš- karaca u lokalnoj zajednici; - učestvuje u kreiranju, predlaže, razmatra i daje mišljenje o posebnim merama koje opština preduzima u okviru svojih nadležnosti u cilju unapređenja ravnopravnosti žena i muškaraca u pojedinim oblastima, a naročito unapređenja ravnopravnosti višestruko diskriminisanih osoba; - učestvuje u kreiranju indikatora i prati ostvarivanje opštinskih propisa, strateških dokumenata opštine, budžeta kao i efekte posebnih mera na ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca u opštini; - aktivno sudeluje u najširoj javnosti na promociji principa ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom i prevazilaženju stereotipa; - predlaže programe, organizuje i aktivno učestvuje u organizovanju permanentne obuke zaposlenih u op- štinskim službama na području ostvarivanja ravnopravnosti žena i muškaraca;

2 U ovom trenutku Zakon o lokalnoj samoupravi ne reguliše institucionalne mehanizme za ravnopravnost polova na lokalnom nivou. Kako pomenuti zakon ne zabranjuje formiranje institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova u lokalnoj zajednici, u uslovima kada to zakon nije regulisao, statut opštine može postaviti pravni okvir za njihovo ustanovljavanje na lokalnom nivou. U prilogu se ukazuje na statu- tarni okvir i osnov formiranja institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova na lokalnom nivou, dok se u aneksima daju konkretni praktični primeri odluka kojima su ustanovljevi različiti modeliteti lokalnih tela za ravnopravnost polova.

13  - inicira, predlaže, razmatra predloge i daje mišljenje o predlozima za izbore i imenovanja sa stanovišta ostvarivanja prava na ravnopravnu zastupljenost žena i muškaraca u političkom životu opštine (opštinska uprava, javne službe, upravljačke strukture u školama, zdravstvenim ustanovama i ustanovama socijalne zaštite, dečijim ustanovama, ustanovama kulture i dr.); - prati poštovanje i primenu međunarodnih standarda o ravnopravnosti polova u lokalnoj zajednici u pro- pisima, politici i merama koje preduzima opština i njeni organi naročito u oblastima: obrazovanja, zdrav- stva, rada i zapošljavanja, ljudskim pravima žena, nasilju nad ženama, ravnomerne zastupljenosti žena na mestima odlučivanja, finansijama i budžetu, institucijama i mehanizmima za postizanje ravnopravnosti polova i dr; javno ukazuje na kršenje standarda i predlaže mere za njihovo poštovanje i primenu; - sarađuje sa lokalnim institucionalnim mehanizmima za ostvarivanje ravnopravnosti polova u drugim opšti- nama; - obavlja i druge poslove iz domena nadležnosti opštine, a koji se odnose na ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca u opštini, propisane Ustavom, zakonom i statutom opštine. Svojom odlukom opština bliže reguliše koji lokalni institucionalni mehanizmi se obrazuju u opštini, određuje njihov sastav, propisuje način izbora njihovih članovva, operacionalizuje njihove nadležnosti, uređuje orga- nizaciju i način rada i reguliše druga pitanja od značaja za lokalni insitutucionalni mehanizam za ravnoprav- nost polova.“

2. Šta bi bilo potrebno precizirati poslovničkim odredbama?

Poslovnikom skupštine opštine i poslovnikom lokalnog institucionalnog mehanizma za ravnopravnost polova trebalo bi regulisati sledeća pitanja: 2.1. Organizaciona pitanja: • Ustanoviti stalno radno telo skupštine opštine za rodnu ravnopravnost (i jednake mogućnosti).3 Eventualno, ako postoje mogućnosti ustanoviti mesto savetnika/ce predsednika SO za rodna pitanja. • Regulisati broj i strukturu članova/članica koji ulaze u sastav ovog tela. Telo bi imalo dve vrste članova čiji bi se status razlikovao. Članovi stalnog sastava učestvuju u odlučivanju, članovi proširenog sastava uče- stvuju u diskusiji ali nemaju pravo odlučivanja. Stalni sastav (mešovit treba da uključi ravnopravno žene 50% i muškarce 50% i predstavnici/ce NVO). Prošireni sastav (eksperti i ekspertkinje za pojedine oblasti s obzirom na temu koja je na dnevnom redu). • Regulisati postupak izbora članova. 3 Treba razmisliti i o nazivu lokalnih institucionalnih mehanizama jer se sreću različiti nazivi. Mišljenja sam da ima argumenata da se zago- vara naziv Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti ako je u pitanju radno telo skupštine opštine.

14  • Operacionalizovati nadležnosti skupštinskog radnog tela: - Po oblastima (npr. planovi i programi razvoja, lokalne strategije i strateški dokumenti, budžet, komunalne delatnosti, socijalna zaštita, zdravstvena zaštita i dr.) - Po kvalitetu i kapacitetu ovlašćenja (npr. iniciranje, podnošenje predloga, razmatranje, davanje mišljenja, učešće u odlučivanju i sl.).

2.2. Procesna pitanja4 - ustanoviti procedure i propisati procesna pravila koja obezbeđuju: • Institucionalni okvir i procesne pretpostavke koje omogućuju da se pod jednakim mogućnostima realizuje pravo žena i muškaraca da sudeluju u postupku odlučivanja koji omogućuje da se pitanja od značaja za njihov status, prava i potrebe rešavaju ravnopravno, nepristrasno, pravično i u prihvatljivom roku. • Ustanoviti i regulisati set minimalnih procesnih standarda koji stvaraju povoljan ambijent za jednake mo- gućnosti za ravnopravno učešće žena i muškaraca u odlučivanju.

Set minimalnih procesnih standarda mogao bi da se odnosi na: - Pravo skupštinskog tela za rodnu ravnopravnost na jednak pristup informacijama relevantnim za odlučiva- nje i obaveza opštinskih službi da to obezbede. - Ustanoviti procedure koje obezbeđuju redovno, blagovremeno i potpuno informisanje o pitanjima za koja se planira da se uvrste u dnevni red skupštinskog zasedanja, koristeći savremene tehnike komunikacije. - Obaveza predlagača odluke da svoj predlog obrazloži, kao i da sastavni deo obrazloženja bude vezan za sagledavanje efekata (potencijalnih posledica) koje će primena odluke imati na žene i muškarce. - Uspostavljanje procesnih pravila, prvenstveno planiranje rada skupštine opštine, koja će omogućiti uključi- vanje skupštinskog tela za rodnu ravnopravnost (predsednika / predsednice ovog tela) u kreiranje agende za zasedanje opštinske skupštine. - Procesna pravila koja uključuju obaveze konsultovanja skupštinskog tela za rodnu ravnopravnost u obli- kovanje lokalnih politika, kreiranje strateških planskih dokumenata, budžetski proces, usvajanje odluka iz domena nadležnosti opštine odnosno drugih jedinica lokalne samouprave. - Ustanoviti posebna pravila za konsultovanje i uključivanje u proces odlučivanja u opštini kada se radi o višestruko diskriminisanim licima.

4 U vezi sa pravilima postupka skrećemo pažnju na mogućnost da se osnovna pravila i principi koji se navode analogno primene i na poziciju drugih institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova koji se obrazuju na lokalnom nivou. U tim slučajevima procesna pravila bi bila ustanovljena poslovnikom tela u okviru kojeg se obrazuje lokalni mehanizam za ravnopravnost polova, ili u poslovniku o radu lokalnog mehanizma za ravnopravnost polova.

15  - U zavisnosti od pitanja koje je na dnevnom redu, po potrebi (mogućnosti) i na zahtev skupštinskog tela za rodnu ravnopravnost ili određenog broja odbornika (obavezno), posebno organizovati konsultovanje žena (aktivi žena, NVO i sl.).

• Operacionalizovati sadržaj konsultacija i odrediti obim i kvalitet učešća u odlučivanju. U zavisnosti od pita- nja koje je na dnevnom redu skupštine opštine kao i od uticaja i posledica koji odluka skupštine opštine koja rešavanje to pitanje ima na status žena i muškaraca definisati kvalitet i obim ovlašćenja skupštinskog tela za rodnu ravnopravnost u procesu konsultovanja. Oblici konsultovanja mogu biti: - Organizovanje prethodne rasprave o predlogu; - Zahtev za organizovanjem javne rasprave o predlogu; - Davanje mišljenja o predlogu; - Podnošenje amandmana na predlog; - Podnošenje vlastitog predloga; - Davanje saglasnosti na odluku i regulisanje posledica u slučaju kada saglasnost izostane: usvajanje od- luke nije moguće bez saglasnosti (blokiranje procesa odlučivanja); vraćanje odluke na ponovno razmatranje (procedura za izlazak iz blokade procesa odlučivanja); - Pravo podnošenja zahteva za raspisivanje opštinskog referenduma (prethodnog, naknadnog, fakultativ- nog, obaveznog, savetodavnog) i dr.

3. Šta bi bilo poželjno regulisati u odluci opštine koja reguliše način izbora organa mesne zajednice ili statutom mesne zajednice?

U odluci ili drugom opštem pravnom aktu kojim opština reguliše status mesnih zajednica, izbor njihovih organa i poslove koji su u njihovoj nadležnosti, posebno kada su u pitanju seoske mesne zajednice, bilo bi korisno re- gulisati: • Mogućnost izbora kontakst osobe zadužene za pitanja rodne ravnopravnosti u mesnoj zajednici. • Kao deo pravila koja regulišu izbor organa mesne zajednice regulisati: - garantovanje principa ravnopravnosti polova u odlučivanju o poslovima u nadležnosti mesne zajednice; - ustanoviti princip ravnopravne zastupljenosti žena i muškaraca u organima mesne zajednice (50% žena i 50% muškaraca), ali i posebnu meru u obliku kvota za manje zastupljeni pol u savetu mesne zajednice (ne manje od 30% predstavnika manje zastupljenog pola u organima mesne zajednice).

16  Deo II

INSTITUCIONALNI MEHANIZMI RODNU RAVNOPRAVNOST - primeri mogućnosti na lokalnom nivou –

U ovom delu predstavljeni su različiti modaliteti institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova koji su formirani na lokalnom nivou. Primer 1: Skupštinsko telo za rodnu ravnopravnost – stalno radno telo Skupštine opštine 1.1 Sastav Sastav skupštinskog tela za postizanje rodne ravnopravnosti trebalo bi da zadovolji više kriterijuma. Prvo, ne bi trebalo da ima veliki broj članova kako bi moglo da radi efikasno. Drugo, u sastav bi trebalo da uđu predstavnici oba pola. To nije formalno već suštinsko pitanje, jer mere i aktivnosti na postizanju ravnopravnosti polova nisu samo «problem» jednoga od polova, već zajednički problem oba pola. Treće, bilo bi neophodno u sastav uključiti predstavnike/predstavnice nevladinog sektora, eksperte i eksper- tkinje za pojedina pitanja. Pri tome se mora imati u vidu normativni okvir postavljen poslovnikom skupštine. U poslovniku postoji mogućnost učešća stručnjaka/inja u radu radnih tela. Njihova pozicija je međutim različita od pozicije poslanika, jer oni ne mogu sudelovati u donošenju odluke (zaključka) radnog tela, već samo u raspravi koja se vodi u radnom telu. Ima više mogućnosti da se zadovolji i ovaj kriterijum. Četvrto, na čelu ovoga tela mogao bi biti potpredsednik/ca skupštine.

Sastav skupštinskog tela za rodnu ravnopravnost: Skupštinsko telo bi moglo imati dve vrste članova. Jedna grupa bi bili odbornici/ce. To bi bio stalni personalni sastav tela. U drugoj grupi bi bili predstavnici/ce nevladinog sektora, eksperti/kinje. Oni bi činili personalno promenljiv sastav skupštinskog tela za postizanje ravnopravnosti polova. Broj ovih članova bio bi unapred određen (npr. ako telo broji 20 članova 5 mesta pripada civilnom sektoru). Personalni sastav predstavnika civilnog sektora ne bi bio unapred određen, već bi se na sednice, zavisno od pitanja koje se razmatra pozivali stručnjaci/kinje, predstavnici/ce NVO koji se bave problematikom koja se razmatra u konkretnom slučaju. Ovo rešenje zahteva da se izmeni poslovnik (ili barem ekstenzivno protumače njegove odredbe) kako bi se stvorila mogućnost da određeni broj mesta u sastavu skupštinskog tela za postizanje ravnopravnosti polova bude rezervisan za nevladin sektor.

17 Takođe, ovo rešenje se može pokazati nepraktičnim u primeni jer je sastav iz nevladinog sektora personalno promenjljiv, pa se za svaku sednicu skupštinskog moraju delegirati predstavnici/ce koji će učestvovati na sednici. Alternativa bi mogla biti da deo članova/ica bude stalni (npr. 3 od 5), a da dva mesta budu slobodna kako bi se omogućilo da se u rad uključe oni koji su najkompetentniji i najbolje poznaju problematiku o kojoj će se na sednici raspravljati. Skupštinsko telo bi imalo stalni sastav ali bi se članovi/ice toga tela razlikovali po pravima koja imaju u odlu- čivanju. Prvu grupu činili bi odbornici/ce, a drugu predstavnici/ predstavnice nevladinog sektora. Ova druga grupa ne bi imala pravo da sudeluje u odlučivanju već samo u raspravi o iznetim predlozima.

1.2. Nadležnosti Nadležnosti skupštinskog tela: - Razmatra, predlaže i utvrđuje mišljenje o predlozima odluka, drugih propisa i opštih akata iz nadležnosti skupštine, sa stanovišta ostvarivanja ravnopravnosti polova; - Razmatra pitanja iz nadležnosti skupštine koja se odnose na ravnopravnost polova; zauzima o njima stavove i daje predloge za njihovo rešavanje; - Razmatra predloge za izbore i imenovanja o kojima odlučuje skupština, sa stanovišta ostvarivanja ravnoprav- ne zastupljenosti polova u javnom i političkom životu (uprava, javne službe, prosveta i dr.), utvrđuje mišljenje i daje svoje predloge; - Podnosi amandmane na predloge odluka i mera izvršnog odbora i drugih predlagača; - Razmatra predloge i predstavke upućene skupštini sa stanovišta ostvarivanja ravnopravnosti polova, pred- laže skupštini i nadležnim organima preduzimanje mera za rešavanje pitanja pokrenutih u predstavkama i obaveštava podnosioce predstavki o preduzetim aktivnostima; - Pokreće inicira strategije, politike i mere koje doprinose unapređenju ravnopravnosti polova; - Razmatra godišnje izveštaje i zauzima stavove o primeni odluka i mera koje se odnose na ravnopravnost polova; - Razmatra planove akcija za unapređenje ravnopravnosti polova i podnosi predloge u vezi sa tim; - Sarađuje sa drugim radnim telima skupštine u pitanjima iz njihove nadležnosti, a koja se odnose na ravno- pravnost polova, a po potrebi može održati i zajedničku sednicu sa drugim radnim telima skupštine; - Predlaže skupštini formiranje ad hoc radnog tela (anketni odbor, komisija) radi sagledavanja stanja u ostva- rivanju ravnopravnosti polova kao i radi utvrđivanja činjenica o pojedinim pojavama ili događajima koji se odnose na ravnopravnost polova;

18  - Prati implementaciju standarda o ravnopravnosti polova u aktima i politici skupštine i izvršnog odbora, a na- ročito u oblastima: obrazovanja, zdravstva, rada i zapošljavanja, ljudskim pravima žena, nasilju nad ženama, ravnomerne zastupljenosti žena na mestima odlučivanja, institucija i mehanizama za postizanje ravnoprav- nosti polova, finansijama i dr. - Predlaže pitanja iz domena ostvarivanja ravnopravnosti polova koja treba razmotriti na zasedanju skupštine.

Nadležnosti Komisije za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti su propisane članom ... stav ... statuta opštine: ‘’Član 47. Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti prati ostvarivanje ravnopravnosti polova, predlaže aktivnosti i preduzimanje mera, posebno onih kojima se ostvaruje politika jednakih mogućnosti na nivou Grada i obavlja druge poslove utvrđene Poslovnikom Skupštine Grada.”

Delokrug rada Komisije je regulisan i članom ... Poslovnika skupštine opštine: ‘’Član 58. Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti ima predsednika i 10 članova. Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti prati ostvarivanje ravnopravnosti polova, predlaže aktivnosti i preduzimanje mera, posebno onih kojima se ostvaruje politika jednakih mogućnosti na nivou Grada.’’

Primer 2: Telo (osoba) pri opštinskom veću ili pri opštinskoj upravi Uvođenje mehanizama za postizanje ravnopravnosti polova uključuje institucionalizovane vidove delovanja ne samo na nivou skupštine kao opšteg predstavništva građana, već i u okviru izvršne vlasti u kojoj se odvija proces pripremanja odluka. Proces ostvarivanja ravnopravnosti polova pretpostavlja mogućnost neposrednog sudelo- vanja u kreiranju odluka i politike u koje bi bili inkorporirani sadržaji koji uvažavaju opšte načelo ravnopravnosti polova i instrumenti njihove praktične primene. Otuda potreba da se ustanove institucionalni mehanizmi ne samo na nivou skupština, već i pri izvršnoj vlasti.

Moguća su različita institucionalna rešenja za telo/osobu pri opštinskom veću ili opštinskoj upravi. To može biti: 1. član /članica opštinskog veća, 2. osoba koja je na čelu nekoga od posebnih resora,

19  3. međuresorsko telo koje bi omogućilo međuresorsku saradnju (odgovorni pojedinac zadužen u svakome od resora za pitanja ravnopravnosti polova), 4. posebna organizaciona jedinica unutar nekog od postojećih resora ili 5. Savet opštinskog veća za rodnu ravnopravnost. 5

2.1. Sastav Ukoliko se obrazuje kao telo sastav bi trebalo da bude mešovit (žene i muškarci). Njegovi članovi/ice trebalo bi da budu iz različitih političkih stranaka, ali i iz nevladinih organizacija i iz kruga nezavisnih eksperata/kinja.

2.2. Nadležnosti Telo pri opštinskom veću za postizanje ravnopravnosti polova moglo bi imati sledeće nadležnosti: - razmatra i predlaže interdisciplinarne (međuresorske) politike i strategije za podsticanje i unapređenje rav- nopravnosti među polovima; - preduzima akcije, i predlaže preduzimanje kratkoročnih mera koje doprinose ostvarivanju stategija za posti- zanje ravnopravnosti polova; - najmanje jednom godišnje ocenjuje učinke mera za postizanje ravnopravnosti polova i o tome obaveštava izvršni odbor i skupštinu; - prati stanje u domenu ostvarivanja ravnopravnosti polova prikuplja podatke o pokazateljima koji se odnose na ostvarivanje ravnopravnosti polova i predlaže mere za unapređenje ravnopravnosti polova; - utvrđuje program prikupljanja, obrade i objavljivanja statističkih podataka (rodno osetljiva statistika) i drugih baza podataka koje neće biti diskriminatorne i stereotipne u odnosu na pol; - nadgleda i redovno objavljuje izveštaje o zastupljenosti žena i muškaraca na izabranim i imenovanim polo- žajima u gradskim službama i javnim ustanovama i službama; - kontinuirano prati i analizira kriterijume koji se primenjuju prilikom selekcije u različitim procedurama izbora i imenovanja na javne poslove i predlaže mere za otklanjanje prepreka koje se negativno odražavaju na izbor i imenovanja manje zastupljenog pola;

5 U opis mogućih tela za rodnu ravnopravnost moguće je staviti i Kancelariju za ostvarivanje rodne ravnopravnosti po ugledu na Kancelariju za mlade, Kancelariju za Roma ili Kancelariju za lokalni ekonomski razvoj. S obzirom na veličinu, resurse i kapacitete lokalne zajednice bilo bi dobro ostaviti i ovo kao mogućnost iako je to verovatno najteže ostvarljiv oblik organizovanja.

20  - razmatraju programe i predlažu mere za podsticanje i osposobljavanje žena za učešće u javnom i političkom životu; - prati proces implementacije opštih i regionalnih međunarodnih standarda i mehanizama za postizanje rav- nopravnosti polova; - predlaže izvršnom odboru pitanja od interesa za postizanje ravnopravnosti polova za koja smatra da ih treba uvrstiti u dnevni red sednica izvršnog odbora ili skupštine; - obezbeđuje međuresorsku saradnje na pitanjima rodne jednakosti; - obavlja i druge polove vezane za ostvarivanje ravnopravnosti polova u skladu sa Ustavom, zakonom, sta- tutom opštine i opštiom aktom opštine koji reguliše nadležnosti lokalnog institucionalnog mehanizma za ostvarovanje ravnopravnosti polova.

Primer 3: Komisija (Savet) za ravnopravnost polova koju obrazuje predsednik opštine Prednost formiranja lokalnog institucionalnog mehanizma za ravnopravnost polova (komisija, savet, kancelarija)6 ili sličnog tela formiranog pri kabinetu predsednika opštine, je povoljna pozicija u strukturi opštin- skih organa; mogućnost neposrednijeg uticaja na kreiranje politika i donošenje odluka; efikasniji rad; mogućnost uključivanja predstavnika/ca NVO kao i eksperata /ekspertkinja u sastav ovog tela koji mogu podići kvalitet rada na pitanjima rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou. Kao nedostaci se mogu markirati: manja vidljivost u javnosti; netransparentnost procesa odlučivanja i manjak demokratskih procedura posebno kada se radi o neposrednijem učešću građana i građanki u procesu donošenja odluka i njihovom uticaju na sadržaj odluka; činjenica da se ovo telo osniva internim aktom predsednika opštine (rešenje/odluka) što može dovesti u pitanje njegov opstanak nakon izbora druge ličnosti na mesto predsednika opštine; ne postoje izgrađeni kriterijumi koji determinišu sastav ovog tela, a personalni sastav određuje predsed- nik opštine koji ga osniva, što govori o odsustvu demokratskih procedura pri izboru članova.

6 U opis mogućih tela za rodnu ravnopravnost moguće je staviti i Kancelariju za ostvarivanje rodne ravnopravnosti po ugledu na Kancelariju za mlade, Kancelariju za Roma ili Kancelariju za lokalni ekonomski razvoj. S obzirom na veličinu, resurse i kapacitete opštine/grada bilo bi dobro ostaviti i ovo kao mogućnost iako je to verovatno najteže ostvarljiv oblik organizovanja.

21 Na osnovu člana ... Statuta opštine (‘’Službeni list opštine ... ‘’, br...) Predsednik opštine ... dana ..., doneo je

R E Š E Nj E O OBRAZOVANjU I IMENOVANjU ČLANOVA KOMISIJE ZA UNAPREĐIVANjE RODNE RAVNOPRAVNOSTI

I Obrazuje se Komisija za unapređivanje rodne ravnopravnosti (u daljem tekstu: Komisija). II U Komisiju za unapređivanje rodne ravnopravnosti imenuju se: 1. načelnik Odeljenja za poslove iz oblast društvenih delatnosti 2. diplomirani inženjer tehničkih nauka 3. samostalni stručni saradnik u Odeljenju za poslove iz oblasti društvenih delatnosti 4. koordinator za rodnu ravnopravnost 5. koordinator za rodnu ravnopravnost 6. šef Odseka za poslove trezora u Odeljenju za poslove privrede, finansija i računovodstva 7. III Zadaci Komisije su: - da razmatra i predlaže interdisciplinarne, međuresurske politike i strategije za unapređenje rodne ravno- pravnosti, - preduzima akcije i predlaže preduzimanje kratkoročnih mera za postizanje rodne ravnopravnosti, - najmanje jednom godišnje ocenjuje učinke mera u ovoj oblasti, - prikuplja podatke o rodnoj ravnopravnosti, po potrebi naručuje istraživanja, - utvrđuje program prikupljanja, obrade i objavljivanja statističkih podataka (rodno osetljiva statistika) i drugih baza podataka koja neće biti diskriminatorske i stereotipne u odnosu na pol, - objavljuje izveštaje o zastupljenosti žena i muškaraca na izabranim i imenovanim funkcijama i - predlažu mere i programe za postizanje i osposobljavanje žena za učešće u javnom i političkom životu. IV

Ovo Rešenje stupa na snagu danom donošenja. V Stupanjem na snagu ovog Rešenja prestaje da važi Rešenje o obrazovanju i imenovanju članova Komisije za unapređivanje rodne ravnopravnosti br. ... od ... godine. PREDSEDNIK OPŠTINE

22  Deo III

Popis nadležnosti lokalnog tela za ravnopravnost polova sa primerima pojedinih poslova za oblasti u kojima opština ima nadležnosti

3.1. Principi na kojima se temelje nadležnosti institucionalnih mehanizama za ravnopravnost polova na lokalnoj nivou Građani učestvuju u odlučivanju neposredno i preko slobodno izabranih predstavnika u organima lokalne sa- mouprave (član 1 Zakona o lokalnoj samoupravi). Pravo građana i organa lokalne samouprave da uređuju i upravljaju određenim javnim poslovima od neposred- nog, zajedničkog i opšte interesa na osnovu sopstvene odgovornosti i u interesu lokalnog stanovništva (član 1 Zakona o lokalnoj samoupravi).

3.2. Područja u kojima se prostire nadležnost opštine iz rodnog aspekta 3.2.1. Plan i program razvoja lokalne zajednice - Uključivanje rodnog aspekta u projektovanje razvoja i plani- ranje u opštini i u strateške dokumente koji projektuju razvoj opštine (npr. sagledavanje i identifikovanje potreba žena i muškaraca; ravnopravno učešće u utvrđivanju prioriteta i odlučivanje o prioritetima; ljudski resursi kao razvojna komponenta i pokazatelji koji govore o njima; angažovanje stručnog i ekspertskog potencijala žena; praćenje efekata realizacije razvojnih planova i strategija na položaj žena i muškaraca). 3.2.2. Prostorni i urbanistički planovi - Prilikom kreiranja i usvajanja planova uključiti posebne potrebe žena i muš- karaca npr. zapošljavanje; pristup uslugama; kulturni život; obrazovanje (teritorijalni razmeštaj škola); porodične oba- veze; zdravstvena zaštita (tip ustanove, opremljenost, mreža, zdravstvena služba na selu); broj i teritorijalni raspored vrtića, parkova, igrališta, rekreativnih zona, ustanove za stalni smeštaj ili dnevni boravak starih i nemoćnih lica i dr. Potrebe i prioritete identifikovati na osnovu relevantnih lokalnih i drugih podataka, uključujući i rodnu procenu/ analizu koje je sprovela sama lokalna zajednica i njeni organi. U definisanje prioriteta na osnovu uvida u podatke o potrebama uključiti lokalne institucionalne mehanizme za ravnopravnost polova. 3.2.3. Budžet – Rodni aspekt budžetskog procesa; definisanje potreba i prioriteta; rodna analiza budžetskih sredstava i njihove namene; učešće lokalnih institucionalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost u postupku kreiranja budžeta (uključiti u sadržaj uputstva za kreiranje budžeta); nadzor nad trošenjem budžetskih sredsta- va; kreiranje i obezbeđenje budžetskih sredstava za rad lokalnog institucionalnog mehanizma za rodnu ravno- pravnost; sagledavanje efekata budžeta i korišćenja budžetskih sredstava na položaj žena i muškaraca u opštini.

23  3.2.4. Kapitalna poboljšanja i investiciona politika – učešće u kreiranju i odlučivanju o kapitalnim poboljšanji- ma i formulisanju investicione politike posebno i definisanju prioriteta; posebne mere za prioritete u investicionoj politici i kapitalnim poboljšanjima, naročito za višestruko diskriminisane grupe (npr. vodovod u romskom naselju, nabavka vozila za porevoz invalida, obaranje ivičnjaka, zvučni semafori...) 3.2.5. Komunalne delatnosti – ravnopravna zastupljenost u upravnim odborima javnih preduzeća i na mesti- ma odlučivanja; sagledavanje potreba žena i muškaraca u oblasti komunalnih službi; učešće u projektovanju planova razvoja komunalnih delatnosti, definisanje priopriteta i učešće u odlučivanju o prioritetima i dr. 3.2.6. Uslovi za razvoj preduzetništva - identifikovanje potreba i problema lokalnih preduzetnica; povezivanje lokalnih preduzetnica; organizovanje edukacije za otpočinjanje biznisa, ali i kontinuirano stručno obrazovanje preduzetnica (standardi EU, tržište, banke, krediti, hartije od vrednosti...); učešće u kreiranju posebnih mera za podsticanje preduzetništva, posebno za višestruko diskriminisana lica (osposobljavanje; krediti pod posebnim uslovima, formiranje lokalnog garancijskog fonda); učešće u odlučivanju o posebnim merama; praćenje efekata posebnih mera na položaj žena i muškaraca i dr. 3.2.7. Uređenje, korišćenje i zaštita građevinskog zemljišta – princip ravnopravne zastupljenost u upravnim odborima i upravljačkim strukturama uz minimalnu kvotu od ne manje od 30% manje zastupljenog pola; učešće u odlučivanju o nameni korišćenja zemljišta, utvrđivanje potreba i prioriteta u toj oblasti; kontrola korišćenja sredstava koji se stiču po osnovu korišćenja građevinskog zemljišta. 3.2.8. Korišćenje poslovnog prostora - princip ravnopravne zastupljenost u upravnim odborima i upravljačkim strukturama uz minimalnu kvotu od ne manje od 30% manje zastupljenog pola; identifikovanje potreba i priorite- ta u korišćenju poslovnog prostora; učešće u odlučivanju o prioritetima u korišćenju poslovnog prostora; kontrola korišćenja sredstava koja se ubiraju po osnovu korišćenja poslovnog prostora. 3.2.9. Socijalna zaštita – utvrđivanje potreba, prioriteta i programa u ovoj oblasti i učešće u odlučivanju o sa- držaju, obimu i programima socijalne zaštite i njihovom finansiranju (npr. pomoć samohrani roditelji, kućna njega i pomoć starim i invalidnim licima, dnevni boravak starih lica; pomoć žrtvana porodičnog nasilja; SOS telefon; pomoć za višestruko diskriminisane grupe i dr.); organizovanje opštinske službe pravne besplatne pravne pomoći posebno za žrtve nasilja i višestruko diskriminisane lica i grupe); ravnomerna zastupljenost polova i kvota - ne manje od 30% manje zastupljenog pola u upravljačkim strukturama i na rukovodećim položajima. 3.2.10. Dečija zaštita - utvrđivanje potreba, prioriteta i programa dečije zaštite i učešće u odlučivanju o sadržaju, obimu i programima dečije zaštite i njihovom finansiranju (npr. smeštaj u dečije ustanove; teritorijalni razmeštaj vrtića i ravnomerna pokrivenost područja opštine dečijim ustanovama; kapaciteti i opremljenost vrtića; radno vrem e vrtića prilagođeno zaposlenim roditeljima; odmor i rekreacija dece i dr.); ravnomerna zastupljenost polova i kvota - ne manje od 30% manje zastupljenog pola u upravljačkim strukturama i na rukovodećim položajima. 3.2.11. Javni prevoz putnika u lokalnom saobraćaju – utvrđivanje potreba, definisanje prioriteta učešće u odlučivanju o pitanjima organizovanja javnog prevoza (npr. razmeštaj stanica gradskog saobraćaja koji odgovara potrebama zaposlenih roditelja, školske dece, finansiranje javnog prevoza za školsku decu, finansiranje javnog

24 prevoza za samohrane roditelje i dr.); organizovanje i finansiranje javnog prevoza za invalide; organizovanje pre- voza školske dece i prilagođavanje vremena polazaka rasporedu radnog vremena u školama. 3.2.12. Utvrđivanje, naplata i kontrola lokalnih javnih prihoda – utvrđivanje potreba, definisanje prioriteta i učešće u odlučivanju o korišćenju i trošenju sredstava iz javnih prihoda; kontrola trošenja sredstava lokalnih javnih prihoda.7 3.2.13. Informisanje lokalnog stanovništva – predlaganje i učešće u kreiranju instrumenata za realizaciju prava na ravnopravni pristup žena i muškaraca lokalnim medijima i posebno za višestruko diskriminisana lica; predlaganje mera koje će omogućiti stvaranje povoljnog ambijenta da se pravo žena i muškaraca na pristup lokalnim medijima realizijuje pod jednakim uslovima; predlaganje i učešće u odlučivanju o posebnim merama koje doprinose stvarannju jednakih uslova za pristup lokalnim medijima, obezbeđuju bolju informisanosti žena i njihovu veću vidljivost u javnosti, posebno kada se radi o višestruko diskriminisanim licima (npr. posebne stalne rubrike u štampanim medijima; radio i TV emisije u standardizovano vreme i redovnim intervalima; planiranje i predlaganje programskog sadržaja ovih rubrika odnosno radio i TV emisija). 3.2.14. Spomenici i spomen obeležja lokalnog značaja – predlaganje i učešće u odlučivanju o spomenicima i spomen obeležjima posvećenim znamenitim ženama. 3.2.15. Radno vreme i uslovi rada ustanova koji pružaju usluge građanima – identifikovanje potreba, predla- ganje i učešće u odlučivanju o radnom vremenu ovih ustanova, posebno prilagođavanje radnog vremena zapo- slenima, roditeljima sa malopm decom, samohranim roditeljima; identifikovanje potreba, predlaganje i učešće u

7 Izvorni prihodi lokalne zajednice definisani članom 6. Zakona o finansiranju lokalne samouprave (“Službeni glasnik RS” broj 62/2006): “Jedinici lokalne samouprave pripadaju izvorni prihodi ostvareni na njenoj teritoriji, i to: 1) porez na imovinu, osim poreza na prenos apsolutnih prava i poreza na nasleđe i poklon; 2) lokalne administrativne takse; 3) lokalne komunalne takse; 4) boravišna taksa; 5) naknada za korišćenje građevinskog zemljišta; 6) naknada za uređivanje građevinskog zemljišta; 7) naknada za zaštitu i unapređivanje životne sredine; 8) prihodi od koncesione naknade za obavljanje komunalnih delatnosti i prihodi od drugih koncesionih poslova, koje jedinica lokalne samouprave zaključi u skladu sa zakonom; 9) novčane kazne izrečene u prekršajnom postupku za prekršaje propisane aktom skupštine jedinice lokalne samouprave, kao i oduzeta imovinska korist u tom postupku; 10) prihodi od davanja u zakup, odnosno na korišćenje nepokretnosti u državnoj svojini koje koristi jedinica lokalne samouprave i indi- rektni korisnici njenog budžeta; 11) prihodi od prodaje pokretnih stvari koje koristi jedinica lokalne samouprave i indirektni korisnici njenog budžeta; 12) prihodi koje svojom delatnošću ostvare organi i organizacije jedinice lokalne samouprave; 13) prihodi od kamata na sredstva budžeta jedinice lokalne samouprave; 14) prihodi po osnovu donacija jedinici lokalne samouprave; 15) prihodi po osnovu samodoprinosa; 16) drugi prihodi utvrđeni zakonom.” U članovima 7-33 Zakona su dalje detaljnije razrađeni pojedini prihodi kao npr. lokalne administrativne takse, lokalne komunalne takse, boravišna taksa, samodoprinos, prihodi od zakupa i prihodi od donacija.

25 odlučivanju o posebnim merama usmerenim ka zadovoljavanju potreba invalida kao i višestruko diskriminisanih osoba (npr. posebne usluge za stare osobe, potrebe seoskih žena). 3.2.16. Javni sajmovi lokalnog značaja – sagledavanje i identifikovanje potreba, mogućnosti i potencijala, predlaganje programa i učešće u odlučivanju o organizovanju sajmova i manifestacija na kojima bi bilo predstav- ljeno i stvaralaštvo žena; organizovanje posebnog sajma ženskog preduzetništva i ženskog stvaralaštva; poseb- ne mere za prezentovanje stvaralaštva seoskih žena (npr. u povodu 15 oktobra međunarodnog dana seoskih žena) i posebne mere za prezentovanje stvaralaštva višestruko diskriminisanih lica (npr. u povodu medjunarod- nog dana invalida). 3.2.17. Sport, fizička kultura, rekreacija – pravo na ravnopravnu zastupljenost i kvotu od najmanje 30% manje zastupljenog pola u učešće u upravljačkim strukturama sportskih klubova, kao i na rukovodećim pozicijama; sagledavanje potreba, identifikovanje prioriteta, učešće u odlučivanju i odlučivanje o planovima razvoja sporta, fizičke kulture i rekreacije i politici u ovim oblastima; sagledavanje potreba, definisanje prioriteta, učešće u od- lučivanju o korišćenju budžetskih sredstava namenjenih zadovoljavanju potreba u oblasti sporta, fizičke kulture i rekreacije; ravnomerna distribucija budžetskih sredstava za ove namene (podjednako korišćenje sredstava i podjednako vrednovanje ženskog i muškog sporta); posebne mere za invalide i višestruko diskriminisala lica; posebne mere za ženski rekreativni sport i rekreaciju dece (npr. radno vreme prilagođeno zaposlenim roditelji- ma; mogućnost da roditelji i deca mogu u istom prostoru da se bave rekreacijom (npr. projekt “mama tata i ja vežbamo”); kontrola korišćenja budžetskih sredstava posebno sa stanovišta korisnika kojima su namenjena. 3.2.18. Pružanje pravne pomoći građanima – identifikovanje potreba, definisanje prioriteta, podnošenje pred- loga i učešće u odlučivanju o oblicima organizovanja i pružanja pravne pomoći, posebno besplatne pravne pomo- ći naročito za žrtve porodičnog nasilja, žrtve diskriminacije, višestruko diskriminisana lica, samohrane roditelje (npr. opštinska služba besplatne pravne pomoći, saradnja sa kancelarijom lokalnog ombudsmana, pravne klini- ke na pravnim fakultetima na kojima one postoje). 3.2.19. Javna priznanja i nagrade – ustanovljavanje opštinskog priznanja (nagrade) za ženski aktivizam i stvaralaštvo i posebno za stvaralaštvo višestruko diskriminisanih lica, odnosno za doprinos ostvarivanju rodne ravnopravnosti na nivou lokalne zajednice; predlaganje kandidatkinja za priznanja koja dodeljuje lokalna zajed- nica kao i za pokrajinska ili republička priznanja i nagrade. 3.2.20. Zadovoljavanje potreba u zdravstvu oblastima od interesa za građane – identifikovanje potreba, odre- đivanje prioriteta u domenu pružanja i organizovanja zdravstvene službe, posebno za seoske žene i višestruko diskriminisana lica (npr. planiranje i organizovanje planskih sistematskih pregleda rizične populacije na rizična obolenja; planiranje, utvrđivanje programa i organizovanje informisanja građana i građanki o prevenciji bolesti; radno vrem e zdravstvenih ustanova prilagođeno radnom vremenu zaposlenih; sagledavanje potreba, paniranja i organizovanje zdravstvene zaštite na selu (rad lekara, mobilne lekarske ekipe, organizovanje prevoza do mesta gde se nalazi zdravstvena ustanova i dr.). 3.2.21. Staranje o ostvarivanju ljudskih i manjinskih prava - praćenje ostvarivanja ravnopravnosti žena i muš- karaca u lokalnoj zajednici, posebno ostvarivanje prava višestruko diskriminisanih lica; sagledavanje potreba,

26 određivanje prioriteta, iniciranje, predlaganje i učešće u odlučivanju o posebnim merama za unapređenje po- ložaja žena i posebno višestruko diskriminisanih grupa; saradnja sa zaštitnikom građana u lokalnoj zajednici u praćenju ostvarivanja rodne ravnopravnosti, posebno praćenju kršenja prava na ravnopravnost polova i prava višestruko diskriminisanih lica.

Deo IV

Opis poslova i status lica koje je u opštini ili drugoj jedinici lokalne samouprave profesionalno angažovano na poslovima vezanim za ostvarivanje rodne ravnopravnosti

Za uspešan i kvalitetan rad institucionalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost u opštini neophodna je logistička podrška. Pored prostora za rad i materijalnih (finansijskih) sredstava neophodnih za ostvarivanje poslova koji su im stavljeni u nadležnost, jedan od važnih elemenata logističke podrške je i profesionalni angažman najmanje jednog lica koje bi pružalo pomoć u organizovanju rada i ostvarivanju aktivnosti lokal- nog institucionalnog mehanizma za ravnopravnost polova.

4.1. Status lica zaduženog za rodnu ravnopravnost u opštini U opštini bi trebalo otvoriti mogućnost i u aktu o sistematizaciji radnih mesta (u skupštinskoj administraciji ili u opštinskoj upravi) odrediti, zavisno od konkretnih mogućnosti u svakoj opštini: • Posebno radno mesto za osobu koja bi bila angažovana kao savetnica/savetnik za pitanja rodne ravnoprav- nosti (najmanje visoka školska sprema, najmanje mesto samostalne savetnice i osnovna znanja iz oblasti rodne ravnopravnosti i ženskih ljudskih prava i praktična iskustva u radu na ovim pitanjima). • U okviru postojeće sistematizacije radnih mesta, rukovodeći se kapacitetima lokalne zajednice i zaposlenih u njenim službama, a u okviru nekih drugih poslova koji su bliski problematici rodne ravnopravnosti (npr. zapošljavanje i privreda; zdravstvena, socijalna i dečija zaštita i sl.) definisali i poslovi vezani za rodnu rav- nopravnost.

4.2. Okvirni opis poslova lica za ravnopravnost polova u opštini Osnovni poslovi koje bi, u okviru svog procesionalnog angažmana, obavljalo lice za ravnopravnost polova u opštini obuhvataju:

27 • Stara se o primeni, prati primenu opštinskih propisa i posebnih mera koji se odnose na pitanja rodne rav- nopravnosti i izveštava o uočenim problemima u praksi. • Analizira propise, strategije, druge dokumente i posebne mere koje usvaja opština sa rodnog aspekta i o tome obaveštava institucionalne mehanizmime za rodnu ravnopravnost na lokalnom nivou. • Inicira izmene i dopune propisa i posebnih mera, i u dogovoru sa institucionalnim mehanizmima za rodnu ravnopravnost na lokalnom nivou sastavlja predloge izmena, dopuna ili donošenja novih propisa i propisa koji nedostaju, odnosno posebnih mera akop takvih mera nema ili ih je potrebno dopuniti ili menjati. • Po potrebi i na zahtev institucionalnog mehanizmima za rodnu ravnopravnost na lokalnom nivou prikuplja podatke razvrstane po polu u određenoj oblasti koja je od interesa za ostvarivanje rodne ravnopravnosti u opštini. • Prati rad, pruža stručnu pomoć u radu, pomaže u planiranju i organizovanju rada i aktivnosti institucional- nih mehanizmima za ostvarivanje rodne ravnopravnosti u opštini. • Organizuje redovnu periodičnu obuku zaposlenih u opštinskim službama o pitanjima rodne ravnopravno- sti, posebno o uključivanju rodnog pristupa u politike, strategije i dokumente koje usvajaju organi lokalne zajednice. • Inicira sklapanje protokola o saradnji između organa lokalne samouprave i drugih organizacija i tela zadu- ženih za ostvarivanje rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou. • Informiše i savetuje opštinske organe i tela za ostvarivanje rodne ravnopravnosti u vezi sa pitanjima značaj- nim za ostvarivanje rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou.

28  PRILOZI:

Prilog 1. Modeli statuta opština i gradova, Stalna konferencija gradova i opština

Posebna radna tela Skupštine Član 48.

Pored stalnih radnih tela predviđenih Poslovnikom Skupštine grada, Skupština grada osniva kao stalna rad- na tela: Savet za praćenje primene etičkog kodeksa, Savet za mlade, Korisnički savet javnih službi i Komisiju za ravnopravnost polova. Uslove za rad posebnih radnih tela i obavljanje stručnih i administrativno-tehničkih poslova obezbeđuje Gradska uprava.

(…) Komisija za ravnopravnost polova Član 54.

Komisija za ravnopravnost polova prati ostvarivanje ravnopravnosti polova, daje mišljenje o predlozima pro- pisa i odluka koje donosi Skupština grada, predlaže aktivnosti i preduzimanje mera, posebno onih kojima se ostvaruje politika jednakih mogućnosti na nivou Grada. U radu Komisije za ravnopravnost polova mogu, po pozivu, učestvovati i druga lica bez prava odlučivanja.

29 Član statuta Opštine kojim se regulišu pitanja rodne ravnopravnosti

Na osnovu člana 191. Ustava Republike Srbije (“Službeni glasnik RS”, broj 98/2006), člana 11. i 32. tačka 1) Zakona o lokalnoj samoupravi (“Službeni glasnik RS”, broj 129/2007) i člana 93. Statuta opštine Velika Plana (“Međuopštinski službeni list opština Velika Plana i Smederevska Palanka”, broj 12/2002 i 22/2005), Skupština opštine Velika Plana, na Četvrtoj sednici održanoj 6. oktobra 2008. godine, donela je

STATUT OPŠTINE VELIKA PLANA (…) II. NADLEŽNOST OPŠTINE Član 11.

Opština, u vršenju svoje nadležnosti, preko svojih organa, u skladu s Ustavom i zakonom: (…)

33) stara se o ostvarivanju, zaštiti i unapređenju ljudskih prava i individualnih i kolektivnih prava pripadnika nacionalnih manjina i etničkih grupa, stara se o ostvarivanju, zaštiti i unapređenju ravnopravnosti žena i muškaraca, usvaja strategije i posebne mere usmerene na stvaranje jednakih mogućnosti ostvarivanja prava i otklanjanja neravnopravnosti;

Ovaj Statut stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u “Međuopštinskom službenom listu opština Velika Plana i Smederevska Palanka”. Broj: 110-8/2008-I U Velikoj Plani, 6. oktobra 2008. godine SKUPŠTINA OPŠTINE VELIKA PLANA PREDSEDNIK (M.P.) Radosav Dinčić, s.r. Tačnost otpravka overava: SEKRETAR Zoran Milošević

30 Prilog 2: Odluka o ravnopravnosti polova u organima lokalne samouprave i u organima mesnih samouprava

Na osnovu člana 20. tačka 32. Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“ broj 129/2007), stava 2. Deklaracije o ravnopravnosti polova,u te člana 42. tačka 35. Statuta opštine Žitište („Službeni list opštine Žitište“ broj 16/2008) i člana 102. Poslovnika Skupštine opštine Žitište („Službeni list opštine Žitište“ broj 18/2008), Skupština opštine Žitište na svojoj sednici održanoj dana 29.10.2009. godine donosi

ODLUKU O RAVNOPRAVNOSTI POLOVA U ORGANIMA LOKALNE SAMOUPRAVE I U ORGANIMA MESNIH SAMOUPRAVA U OPŠTINI ŽITIŠTE

Član 1.

Ova Odluka reguliše princip ravnopravnosti polova u organima lokalne samouprave i organima mesnih samo- uprava u opštini Žitište (u daljem tekstu: Odluka).

Član 2.

Princip ravnopravnosti polova u opštini Žitište, primenjuje se prilikomizbora, postavljenja, imenovanja i kon- stituisanja naročito u: - Opštinskom veću i njegovim radnim telima, - Radnim telima i komisijama koje formira predsednik opštine po svojim ovlaštenjima - Pomoćnicima opštine Žitište - Opštinskoj upravi, - Organima upravljanja javnih preduzeća, ustanova i organizacija, čiji je osnivač Opština Žitište, - Savetima Mesnih zajednica na teritoriji opštine Žitište.

31 Prilikom izbora članova organa i radnih tela i prilikom postavljanja rukovodilaca u Opštinskoj upravi, navede- nih u stavu 1. ovog člana, obezbeđuje se zastupljenost najmanje 30% predstavnika manje zastupljenog pola.

Član 3.

Princip o zastupljenosti polova primenjivati i pri formiranju delegacija opštine Žitište. Princip ravnopravnosti polova primenjuje se u slučajevima formiranja zvaničnih delegacija Opštine Žitište, a što se naročito odno- si na delegacije koje učestvuju u radu na predstavljanju opštine u okviru ostvarivanja nadležnosti. Žene i muškarci imaju pravo da ravnomerno i bez diskriminacije predstavljaju opštinu u međunarodnoj i međuop- štinskoj saradnji koja se ostvaruje u okviru nadležnosti opštine, da budu predstavljani i učestvuju u radu međunarodnih i međuopštinskih saradnji i institucija čiji je Opština član. Prilikom određivanja sastava, izbora i imenovanja delegacija koje predstavljaju opštinu u međunarodnoj i međuopštinskoj saradnji, sajamnskim manifestacijama, kao i projektima prekogranične saradnje, žene i muškarci biće ravnopravno predstavljeni. Sastav delegacije čini najmanje 30% lica manje zastupljenog pola.

Član 4.

Princip ravnopravnosti polova integriše se i ostvaruje u svim oblastima u kojima se realizuju nadležnosti opštine Žitište. Princip ravnopravnosti polova integriše se u sve strateške dokumente Opštine Žitište, a naročito u Strategiju razvoja Opštine i u budžet Opštine. Prilikom kreiranja budžeta Opštine Žitište princip ravnopravnosti polova obavezno se integriše u Uputstvo za izradu finansijskih planova kojim se definiše način kreiranja i usvajanja budžeta.

Član 5.

Komisija za rodnu ravnopravnost polova aktivno učestvuje u kreiranju i usvajanju strateških dokumenata, a naročito u kreiranju i usvajanju Strategije razvoja Opštine i budžeta Opštine Žitište. Komisija u saradnji sa organom Uprave i drugim organima, ustanovama i organizacijama podnosi Skupštini opštine na razmatranje Odluke i druge posebne mere za postizanje ravnopravnosti žena i muškaraca kao i opštinski plan akcija za ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca.

32  Član 6.

Ova Odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u „Službenom listu opštine Žitište“. Svi organi, javna preduzeća, ustanove i mesne zajednice, a na koje se odnosi ova Odluka dužni su uskladiti svoje statute i druga opšta akta u roku od 6 meseci od dana stupanja na snagu ove Odluke.

Republika Srbija – AP Vojvodina Opština Žitište SKUPŠTINA OPŠTINE Broj: I-020-35/2009 Dana: 29.10.2009. godine Žitište

Predsednik Skupštine opštine Žitište Jonel Filip

Obrazloženje Pravni osnov za donošenje Odluke o principu ravnopravnosti polova su član 15. Ustava Republike Srbije („Službeni glasnik RS“ br 98/2006), član 20. tačka 32. Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“ broj 129/2007) i član 42. tačka 35. Statuta opštine Žitište („Službeni list opštine Žitište“ broj 16/2008) i Deklaraciji o ravnopravnosti polova. Deklaracija o ravnopravnosti polova doneta od strane SAP Vojvodine zalaže se za ostavrivanje politike jednakih mogućnosti za žene i muškarce u svim oblastima, a naročito u oblasti rada i zapošljavanja, političkog i javnog života, socijalno – zdravstvene zaštite, obrazovanja, informi- sanja, kulture i sporta. Nacrt predloga Odluke o principu ravnopravnosti polova u organima lokalne samouprave i u organima me- snih samouprava u opštini Žitište je sačinjen na osnovu inicijativnog predloga odbornika i odbornica SO Žiti- šte u skladu sa Predlogom Plana rada Komisije za rodnu ravnopravnost SO Žitište, kao i na osnovu rezulata rada na projektu „Vreme je za budžet po ženskoj meri“ koji se realizuje u opštini Žitište uz finansijsku pomoć UNIFEM-a. Zakonom o lokalnim izborima („Službeni glasnik RS“ broj 129/2007) nije regulisan izbor članova organa me- snih samouprava, a nije regulisano ni Odlukom o menim zajednicama na teritoriji opštine Žitište („Službeni list opštine Žitište“ broj 5/2003), to se analogno članu 20. stav 3. Zakona o lokalnim izborima, princip ravno- pravnosti polova ugrađuje u nacrt predloga navedene Odluke. Kako bi navedeni princip bio „ozakonjen“ i pri

33 imenovanju članova organa loklane samouprave (Opštinsko veće), pri postavljanju rukovodilaca u Opštinskoj upravi (od strane načelnika Opštinske uprave) te pri imenovanju članova upravnih odbora u JP, ustanovama i organizacijama, čiji je osnivač opština Žitište, isti je ponuđen o nacrtu predloga ove Odluke. Isti princip predviđa se i za imenovanje komisija i radnih tela koje formira predsednik opštine, a posebno je regulisano imenovanje delegacija koje učestvuju u predstavljanju opštine. Odluka reguliše i učešće Komisije za RR u kreiranju i donošenju propisa iz nadležnosti opštine, a naročito strateških dokumenata, među kojima posebno Strategija razvoja opštine Žitište i budžeta opštine Žitište. Cilj je da se ravnopravnost polova integriše u sve sektore politike u Opštini, a naročito kada se radi o najvažnijim dokumentima koji definišu strategiju razvoja i operacionalizuju ostvarivanje nadležnosti opštine kroz budžet- ske stavke . Za sprovođenje ove Odluke ne stvaraju se nove obaveze za budžet Opštine Žitište.

Podnosilac predloga Grupa odbornika i odbornica SO Žitište

34 Prilog 3 Poslovnik o radu Komisije za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti

Na osnovu člana 58 Poslovnika Skupštine Grada Niša (‘’Službeni list Grada Niša’’, broj 100/2008) Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti na sednici održanoj 3. aprila 2009. godine donela je

POSLOVNIK O RADU KOMISIJE ZA RODNU RAVNOPRAVNOST I JEDNAKE MOGUĆNOSTI

Član 1

Ovim Poslovnikom uređuje se način rada i odlučivanja Komisije za rodnu ravnopravnost i jednake mogućno- sti (u daljem tekstu: Komisija).

Član 2

Komisija prati ostvarivanje ravnopravnosti polova, predlaže aktivnosti i preduzimanje mera, posebno onih kojima se ostvaruje politika jednakih mogućnosti na nivou Grada.

Član 3

Komisija ima predsednika i 10 članova.

Član 4

Sednicu Komisije saziva predsednik Komisije po potrebi ili kad to traži član Komisije. Predsednik Komisije je dužan da sazove sednicu Komisije ako to traži predsednik Skupštine Grada. U slučaju da predsednik Komisije ne postupi u skladu sa stavom 2 ovog člana, sednicu Komisije saziva pred- sednik Skupštine, a za tu sednicu se bira predsedavajući.

35  Član 5

Članovi Komisije i zainteresovana lica mogu da dostavljaju predloge za sednicu Komisije. Zainteresovanim licima se u smislu ovog Poslovnika smatraju: građani, udruženja građana, mediji, organi i organizacije Grada Niša.

Član 6

Predsednik Komisije dostavlja članovima Komisije poziv za sednicu, koji sadrži predlog dnevnog reda na osnovu pristiglog materijala, mesto i vreme održavanja sednice. Članovima Komisije se uz poziv za sednicu dostavljaju i pristigli materijali i zapisnik sa prethodne sednice. O održavanju sednice članovi Komisije mogu biti obavešteni i telefonskim ili elektronskim putem.

Član 7

Sednicom predsedava predsednik Komisije. U slučaju odsustva predsednika, sednicom predsedava najstariji prisutni član Komisije.

Član 8

Na sednici se izuzetno može vršiti izmena dnevnog reda i to ukoliko su razlozi za izmenu obrazloženi i postoji pisani materijal koji je podnet najkasnije do početka održavanja sednice.

Član 9

Sednice Komisije su javne. Svaki član Komisije ima pravo da predloži da se određeno lice pozove da prisustvuje sednici.

Član 10

Komisija odlučuje većinom glasova od ukupnog broja članova. Sednici Komisije može prisustvovati i učestvovati u radu, bez prava odlučivanja, i odbornik koji nije član Komisije, kao i druga lica po pozivu.

36  Član 11

Predlozi Komisije moraju biti potpuni, obrazloženi i sačinjeni u pisanom obliku i dostavljeni Skupštini Grada.

Član 12

Predsednik Komisije je izvestilac radnog tela na sednici Skupštine. Komisije može odrediti i drugo lice za svog izvestioca.

Član 13

O radu Komisije na sednici vodi se zapisnik u koji se unose: imena prisutnih i odsutnih članova, pitanja koja su razmatrana, mišljenja, predlozi i druga akta o kojima je Komisija odlučivala, svako izdvojeno mišljenje, izvestilac Komisije za sednicu Skupštine Grada. Zapisnik potpisuje predsednik odnosno predsedavajući i lice koje vodi zapisnik.

Član 14

Ovaj Poslovnik stupa na snagu danom donošenja, a objaviće se na oglasnoj tabli Skupštine grada Niša

37 Prilog 4: Rešenje o obrazovanju komisije za rodnu ravnopravnost

Na osnovu člana 32, Zakona o lokalnoj samoupravi (“Službeni glasnik RS”, broj 129/2007) i člana 39, Sta- tuta opštine Gadžin Han (“Službeni list grada Niša”, broj 63/2008), Skupština opštine Gadžin Han, na sednici održanoj 26. juna 2009. godine donela je

REŠENJE O OBRAZOVANJU KOMISIJE ZA RODNU RAVNOPRAVNOST

1.

Obrazuje se Komisija za rodnu ravnopravnost u sastavu - predsednik komisije 1. Danijela Živković, trgovinski menadžer, - članovi komisije 2. Ljiljana Stamenković, diplomirani pravnik, 3. Danica Ristić, diplomirani pravnik, 4. Violeta Krstić, pravnik, 5. Maja Krspogačin, profesor.

2.

Nadležnost Komisije je da: - razmatra, predlaže i utvrđuje mišljenje o predlozima odluka i drugih propisa i opštih akata iz nadležnosti lokalne samouprave, a sa aspekta rodne ravnopravnosti, - razmatra predloge za izbor i imenovanja o kojima odlučuje Skupština sa stanovišta ostvarivanja rodne ravnopravnosti u javnom i političkom životu, utvrđuje mišljenje i daje predloge, - razmatra godišnje izveštaje i zauzima stavove u primeni odluka i mera sa pozicije rodne ravnopravnosti, - kreira i razmatra planove akcije za unapređenje rodne ravnopravnosti,

38 - komunicira i sarađuje sa drugim radnim telima Skupštine opštine po pitanjima njihove nadležnosti a koje se odnose na rodnu ravnopravnost, - prati implementaciju utvrđenih standarda o rodnoj ravnopravnosti u aktima i politici Skupštine i Opštin- skog veća a naročito u oblasti obrazovanja, zdravstva, rada i zapošljavanja, nasilja nad ženama, ravnoprav- ne zastupljenosti polova na mestima odlučivanja i finansija, - predlaže akcije i predlaže preduzimanje konkretnih mera za postizanje rodne ravnopravnosti.

3.

Donošenjem ovog rešenja prestaje da važi Rešenje o obrazovanju komisije za rodnu ravnopravnost “Službeni list Grada Niša”, broj 32/2003.

4.

Ovo rešenje objaviti u “Službenom listu Grada Niša”. Broj: 06 – 149/2009-II U Gadžinom Hanu, 26. juna 2009. godine

SKUPŠTINA OPŠTINE GADŽIN HAN

PREDSEDNIK, Dejan Ignjatović, s.r.

39 Prilog 5: Odluka o osnivanju Saveta za rodnu ravnopravnost

Na osnovu člana 36. Zakona o lokalnoj samoupravi ( “Službeni list Republike Srbije br: 129/07) člana 41 stav 4 tačka 22 Statuta grada Novog Pazara (“Službeni list opštine Novi Pazar br: 14/2008”) člana 43, 49, i 50. Poslovnika o radu Skupštine grada Novog Pazara (“Službeni list grada Novog Pazara br: 16/2008”) i Odluke o posebnim i stalnim radnim telima Skupštine grada Novog Prazara; Skupština grada na sednici odr- žanoj 09.03.2009. godine, donela je:

ODLUKU O OSNIVANJU SAVETA ZA RODNU RAVNOPRAVNOST I JEDNAKE MOGUĆNOSTI

Član 1.

Za članove Saveta za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti izabrani su: 1. Miljana Kovačević, viša medicinska škola 2. Zahra Gaši, penzioner 3. Zora Mijaljević, diplomirani pravik 4. Slavica Arsenijević, pravnik 5. Danijela Stojanović, radnik 6. Zibija Šarenkapić, profesor književnosti 7. dr Mirsala Aličković, lekar 8. Naja Ajdinović 9. Dragana Vujsić, pravno-biroteh. 10. Rizo Trtovac, profesor 11. dr Admir Škrijelj, lekar 12. Muradija Nokić, privatni preduzetnik 13. dr Edina Huseinović, lekar 14. dr Alma Jerebičanin, lekar 15. Munevera Džogović

40  Član 2.

Zadatak saveta za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti je da: Prati unapređivanje, osnaživanje i afirmaciju ravnopravnosti polova. Daje mišljenje o predlozima propisa i odluka koje donosi Skupština. Predlaže aktivnosti i preduzimanje mera, posebno onih kojima se ostvaruje politika jednakih mogućnosti na nivou grada. Razmatra usklađenost važećih kao i predloga nacrta novih Zakona iz ove oblasti sa međunarodnim konven- cijama i paktovima o ljudskim pravima žena, manjinskih grupa (nacionalne manjine, izbegla i raseljena lica, lica sa invaliditetom i druge marginalizovane grupe). Prati propise vezane za rad NVO i propise vezane za unapređivanje rodne ravnopravnosti i jednakih moguć- nosti i podstiče jačanje saradnje između organa lokalne sampuprave i nacionalnog sektora. Predlaže donošenje Lokalnog člana akcije za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti, uspostavlja odgo- varajuće institucionalne, finansijske i stručne pretpostavke, uključujući i dobru volju i pozitivnu nameru svih relevantnih subjekata u lokalnoj zajednici. Predlaže uspostavljanje rodno senzitivnog budžeta. Predlaže uspostavljanje jedinstvene baze podataka sa rodno osetljivom statistikom na nivou grada.

Član 3.

Ovu odluku objaviti u “Službenom listu Grada Novog Pazara”. Broj: 02-25/09 U Novom Pazaru 09.03.02009. godine.

SKUPŠTINA GRADA NOVOG PAZARA PREDSEDNIK Milan Veselinović, dipl.ing. FON-a

41 Prilog 6: Nadležnosti Komisije za rodnu ravnopravnost

Nadležnosti Komisije za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti su propisane članom 47 stav 2 Statuta Grada Niša (‘’Službeni list Grada Niša’’, broj 88/2008):

Član 47.

Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti prati ostvarivanje ravnopravnosti polova, predlaže aktivnosti i preduzimanje mera, posebno onih kojima se ostvaruje politika jednakih mogućnosti na nivou Grada i obavlja druge poslove utvrđene Poslovnikom Skupštine Grada. Delokrug rada Komisije je takođe propisan članom 58 Poslovnika Skupštine Grada Niša (‘’Službeni list Grada Niša’’, broj 88/2008):

Član 58.

Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti ima predsednika i 10 članova. Komisija za rodnu ravnopravnost i jednake mogućnosti prati ostvarivanje ravnopravnosti polova, predlaže aktivnosti i preduzimanje mera, posebno onih kojima se ostvaruje politika jednakih mogućnosti na nivou Grada.’’

42 Prilog 7: Sistematizacija radnog mesta za oblast stručnih poslova iz oblasti rodne ravnopravnosti

Na osnovu člana 2. Zakona o određivanju maksimalnog broja zaposlenih u lokalnoj administraciji («Službeni glasnik RS» br.104/2009), člana 59. Zakona o lokalnoj samoupravi («Službeni glasnik RS» br.129/2007) i čl. 69. Odluke o Opštinskoj upravi (‘’Službeni list Opštine Žitište’’ br. 16/2008), načelnica Opštinske uprave opštine Žitište, uz saglasnost Opštinskog veća Opštine Žitište, donosi

P R AVIL N IK O UNUTRAŠNJOJ ORGANIZACIJI I SISTEMATIZACIJI RADNIH MESTA OPŠTINSKE UPRAVE OPŠTINE ŽITIŠTE

(...)

Radno mesto broj 57:

STRUČNI POSLOVI ZA OBLAST RODNE RAVNOPRAVNOSTI, KREIRANjE I UPRAVLjANjE PROJEKTIMA

OPIS POSLOVA: - prati normativno-pravne propise i stručnu literaturu iz oblasti rodne ravnopravnosti i sprovođenja politike jednakih mogućnosti, - prati i izveštava o sprovođenju Opštinske odluke o rodnoj ravnopravnosti - pruža stručno-tehničku pomoć u radu tela Skupštine opštine i Opštinskom veću iz domena rodne ravno- pravnosti, - učestvuje u radu Komisije i drugih opštinskih tela za rodnu ravnopravnost, - učestvuje u pripremi i izradi projekata, programa, planova i drugih dokumenata iz oblasti rodne ravnoprav- nosti, - obavlja statističko-evidencione i druge poslove za potrebe Komisije za rodnu ravnopravnost i člana Opštin- skog veća zaduženog za ravnopravnost polova

43 - daje stručnu podršku i analizira opštinske odluke, programe, strateška i druga dokumenta sa stanovišta rodne ravnopravnosti, - prati i vodi rodnu statistiku opštine Žitište, - pokreće pitanja od značaja za unapređenje politike jednakih mogućnosti i rodne ravnopravnosti na terito- riji opštine Žitište, - održava kontakt i ostvaruje saradnju sa organima, institucijama i mehanizmima za rodnu ravnopravnost - Upravom za rodnu ravnopravnost Ministarstva rada i socijalne politike, Pokrajinskim sekretarijatom za rad zapošljavanje i ravnopravnost polova, Pokrajinskim zavodom za ravnopravnost polova, drugim opštinskim telima za ravnopravnost polova na teritoriji RS, institucijama zaštitnika građana, kao i nevladinim organi- zacijama koje u svom fokusu imaju ravnopravnost polova, - obavlja druge poslove iz oblasti ravnopravnosti polova, - učestvuje u izradi projektne dokumentacije za investicije na nivou opštine, a u skladu sa nalozima pred- sednika Opštine, odlukama Skupštine opštine, opštinskog veća i Opštinske uprave - učestvuje u izradi projekata za investiciona ulaganja i prikupljanja kapitala; - pruža stručnu podršku u izradi projekata i kod preduzetničkih inicijativa, u skladu sa donetim Odlukama predsednika Opštine i Opštinskog veća - prikuplja podatke o raspoloživim resursima opštine i o mogućnostima investicionih ulaganja operativno,a putem raspoložive računarske opreme distribuira podatke i analize nadležnim službama; - pomaže u radu stručnom saradniku za projekte programe i menadžment u poslovima kancelarije Pokrajin- skog fonda za razvoj; - učestvuje u ostvarivanju saradnje sa Fondom za razvoj AP Vojvodine i Fondom za razvoj Republike Srbije kao i sa drugim investicionim fondovima AP Vojvodine i Republike Srbije - Daje predloge u vezi sa ostvarivanjem saradnje sa međunarodnim organizacijama i fondovima - Prati realizaciju i izveštava o rezultatima projekata čije je finansiranje odobreno, - obavlja i druge poslove po nalogu rukovodioca odeljenja, Odeljenja i načelnika Opštinske uprave Broj izvršilaca: 2

Posebni uslovi: VII stepen stučne spreme, Tehnički fakultet,Ekonomski fakulteti,Fakultet organizacionih nau- ka, pedagoško-učiteljski fakultet, prirodno-matematički fakultet – odsek za geografiju, stručni ispit za rad u organima državne uprave, 1 godina radnog iskustva.

44 blank page