Intervista me Kryetarin e Prezencës, Ambasadori Eugen Wollfarth, Televizioni Ora News, 15 Shtator 2011

INTERVISTA E KRYETARIT TË PREZENCËS ME TV ORA NEWS Drejtpërsëdrejti në ‘Tonight me Ilva Tare’, 15 Shtator

Pyetje: Pikërisht një vit më parë, më 16 shtator, ju erdhët në Shqipëri në postin e Kryetarit të Prezencës së OSBE-së. Çfarë ju kishin thënë për Shqipërinë përpara se të mbërrinit këtu?

....se kishte nevojë për mbështetje dhe se ishte një vend i përkushtuar ndaj angazhimeve të OSBE-së, kështu që prisja të ishte një post interesant, dhe mund të them se kështu është vërtet. Ka qenë një vit mahnitës, në shumë aspekte, që nga fillimi i punës me njerëzit. Shqiptarët janë njerëz shumë të mirë dhe më pëlqen të punoj këtu.

Pyetje: Por cila ishte përshtypja e parë, më mbresëlënëse që patët kur erdhët në Shqipëri?

U ndjeva i mirëpritur që ditën e parë. Siç e përmendët dhe ju, unë erdha në Shqipëri më 16 shtator 2010, dhe që nga dita e parë e punës – sa shkela në zyrë, duke folur me kolegët, me njerëzit dhe me homologët politikanë...u ndjeva i mirëpritur. Ka qenë një vit interesant, sfidues, por edhe shpërblyes. Megjithatë nuk ka përfunduar ende. Nuk dëshiroj të them shumë që tani, por mund të them se është patjetër e rëndësishme të jesh këtu në këtë periudhë.

Pyetje: Qëllimi i Prezencës së OSBE-së, si gjatë vitit të kaluar, por edhe në përgjithësi, është promovimi i demokratizimit, shtetit të së drejtës dhe të drejtave të njeriut, si dhe konsolidimi i institucioneve demokratike në përputhje me parimet e OSBE-së, edhe në vende të tjera. Si po i zbaton Shqipëria këto parime që nga koha kur ju erdhët si Kryetar i Prezencës?

Shqipëria ka një legjislacion të rëndësishëm, duke filluar me Kushtetutën, i cili funksionon mjaft mirë. Por sigurisht që është ende një vend në zhvillim dhe duke marrë hapat e mëtejshme për t'u integruar edhe më shumë në strukturat evropiane, si dhe për t'u shndërruar në një shtet edhe më modern çdo ditë e çdo muaj që kalon. Kjo është punë gjithëpërfshirëse dhe shumë komplekse. Nevojiten reforma dhe bashkëpunim në shumë faza, sepse edhe sipas Kushtetutës: Qeveria dhe Opozita duhet të bashkëpunojnë për pjesë të rëndësishme të legjislacionit që kërkojnë një shumicë votash prej 3/5. Kështu që bashkëpunimi mbetet një pjesë shumë e rëndësishme në politikën shqiptare...

Pyetje: Do t'i kthehemi në fakt përsëri kësaj teme më vonë gjatë intervistës. Ditët e fundit ju prezantuat në Vjenë raportin vjetor të Prezencës së OSBE-së në Shqipëri. A pati komente nga partitë politike shqiptare në lidhje me këtë raport?

Ajo çka kam dëgjuar është se raporti bën një përshkrim të mirë të asaj që ka ndodhur, duke dhënë gjithashtu një pamje të përgjithshme e duke krijuar edhe një nivel më të lartë ndërgjegjësimi. Por më e rëndësishme se e kaluara, mendoj se është e tashmja dhe e ardhmja – pra ku do të shkojmë nga tani e tutje. Dhe këtu mendoj se emri i lojës është dialog, dialog dhe vetëm dialog.

Pyetje: Meqë ra fjala te dialogu, në raportin tuaj thuhet se problemi kryesor politik ka qenë vazhdimi i ngërçit politik që nga vjeshta e vitit 2009. Cili ka qenë kontributi juaj në krijimin e një ure lidhëse për dialog midis partive politike?

1 Shumë shpejt pas ardhjes sime nisa të shfrytëzoja vizitat dhe takimet për të theksuar nevojën për reformë zgjedhore. Në mos të plotë, ne do të kishim dashur të shihnim të realizohej të paktën një pjesë e kësaj reforme para zgjedhjeve vendore. Dhe një nga përpjekjet, që të paktën u bë konkrete në një prej takimeve, ishte tryeza e rrumbullakët e kryetarëve të partive më 22 tetor 2010. Kjo tryezë e rrumbullakët ishte një ngjarje e rëndësishme. Ishte i pranishëm kryetari i partisë socialiste, kryetari i partisë demokratike dhe kryetarët e partive të tjera, si dhe një pjesë e mirë e shoqërisë civile. U duk se dialogu ishte i mundur, por nga ana tjetër zgjedhjet po afroheshin, si dhe pati shumë ngjarje të tjera, dhe tani jemi afër ardhjes së një vjeshte tjetër me një mundësi për rifillimin e dialogut. Shenjat duken shumë inkurajuese, por gjithsesi më shumë duhet bërë.

Pyetje: Më lejoni z. Ambasador të citoj një pjesë nga raporti juaj ku thuhet se “Vetëm kur të gjitha palët të fillojnë të kuptojnë plotësisht se çfarë do të thotë në të vërtetë të jesh në Qeveri dhe çfarë do të thotë të jesh në Opozitë në një sistem demokratik, do të mundet Shqipëria të bëjë një përparim domethënës në axhendën e reformave”. Ju jeni vazhdimisht në kontakt me politikanët shqiptarë. A mendoni se është arritur më në fund të kuptohet një gjë e tillë– pra se çfarë do të thotë të jesh në Qeveri dhe çfarë do të thotë të jesh në Opozitë?

Një pjesë është arritur, dhe këtu përfshihet një pjesë e rëndësishme. Por nuk është e plotë. Për një bashkëpunim të vërtetë është e rëndësishme që si Qeveria dhe Opozita të gjejnë gjuhën e përbashkët për ta çuar vendin përpara. Dhe integrimi evropian është një proces që ka nevojë për gjetjen e një gjuhe të përbashkët. Për vendimmarrjen kyçe nevojitet shumë unanimitet dhe konsensus – çfarë mund të arrihet nëpërmjet dialogut, në mënyrë që kjo në fund të çojë në marrjen e vendimeve për ato pjesë të legjislacionit që kërkojnë një shumicë të cilësuar prej 60% ose 3/5. Kështu që një Qeveri e vërtetë dhe një Opozitë e vërtetë do të përjashtonin çdo betejë politike kur bëhet fjalë për integrimin evropian, dhe do të paraqisnin argumentet e tyre në një dialog të orientuar drejt zgjidhjeve. Është shumë e rëndësishme të arrihet në këtë zgjidhje, të ndihet përgjegjësia dhe, së fundi, të jepet rezultati i pritshëm që do ta çojë Shqipërinë dhe shqiptarët përpara.

Pyetje: Ka gjithmonë një debat, veçanërisht në sytë e publikut, se cila duhet të tregohet më tolerante – Qeveria apo Opozita – në lidhje me vendimet dhe deklaratat që duhet të bëjnë. Cili është komenti juaj për këtë – kush duhet të tregohet më shumë tolerant?

Më lejoni të them se t'i shtosh dialogut politik shije, e ta bësh edhe pak pikant, jo vetëm që është legjitime, por edhe e rëndësishme për të tërhequr interesin e publikut. Dihet që Qeveria ka çdo të drejtë politike dhe ligjore të jetë në udhëheqje – sepse për këtë është zgjedhur, por duhet të tregohet edhe më tepër e disponueshme, sepse ndodhet në një farë mënyre në pozicion më të rehatshëm, duke qenë në pushtet. Dhe sigurisht që nevojitet respekt dhe më shumë tolerancë për ta afruar dhe për ta përfshirë opozitën. Nga ana tjetër, edhe opozita duhet të përgjigjet me të paktën të njëjtën shkallë respekti dhe të bëjë të pamundurën për të shmangur luftën politike atëherë kur palët duhet të bashkohen dhe të arrijnë një zgjidhje të përbashkët. Mendoj se mirëkuptimi dhe respekti i dyanshëm, si dhe përfshirja në dialog real janë thelbësore.

Pyetje: Por kemi dhe faktin tjetër, e të qenit në një ngërç politik që nga vjeshta e vitit 2009. Dhe jam e sigurt që e keni ndarë këtë mendim edhe me politikanët shqiptarë. A duhet të bëjmë dikë përgjegjës për këtë ngërç?

2 Do të thosha se përgjegjësia duhet ndarë. Unë nuk jam këtu për të rihapur llogaritë, sigurisht që jo pas një viti, dhe ndoshta as më vonë. Mendoj se është e rëndësishme të shohim drejt së ardhmes. Të dyja palët i kanë shprehur opinionet dhe pikëpamjet e tyre për ngjarjet e ndodhura. Tani është momenti dhe koha e duhur, gjë që e kam shprehur qartë edhe në raportin tim mbajtur para shteteve pjesëmarrëse të OSBE-së në Vjenë javën e kaluar, se është koha t'i hedhim sytë nga e ardhmja. Ka kaluar mjaft kohë dhe dialogu është tashmë loja që duhet nisur; fokusi duhet të jetë integrimi evropian dhe kjo kërkon mirëkuptim dhe gjetjen e një gjuhe të përbashkët nga të dyja palët.

Pyetje: Një përshtypje personale në fakt, pasi lexova raportin tuaj, ishte se ky është i pari raport i OSBE-së që përcjell një mesazh të qartë. Në përfundim të raportit ju shpreheni se mesazhi është i thjeshtë: “Mjaft kohë është humbur deri tani. Nëse vërtet doni t'í tregoni publikut shqiptar dhe partnerëve tuaj ndërkombëtarë se i merrni seriozisht përgjegjësitë dhe detyrimet tuaja, atëherë kjo është koha për t'iu kthyer punës me axhendën politike...” Si reaguan politikanët shqiptarë ndaj këtij mesazhi?

Ajo çfarë po ndodh këtë javë është shumë e rëndësishme. Parlamenti filloi të mblidhet përsëri pas pushimeve të verës. Dhe prania e të gjitha partive politike, e të gjithë deputetëve nga të dyja anët e bënë këtë një fillim të rëndësishëm. Tani është i nevojshëm dialogu dhe një prezantim konstruktiv idesh të mira, dhe projekt ligjesh të mira për integrimin evropian, dhe kjo sapo ka filluar. Reagimet nga parlamentarët, politikanët, në përgjithësi ishin mjaft të dukshme. Secili, qoftë hapur apo në mënyrë indirekte, pranoi se nevojitet një punë konstruktive për të ecur përpara. Nga ana tjetër, ka edhe çështje të tjera të rëndësishme që duhen zgjidhur më parë. Por tani, pas pushimit të verës, kam përshtypjen se situata është përmirësuar dhe po shihet më shumë drejt së ardhmes në krahasim me më parë. Pra ka filluar një periudhë më konstruktive dhe shpresoj të mos e kem gabim.

Pyetje: Le të shpresojmë... Në raportin përfundimtar të OSBE/ODIHR-it, për zgjedhjet e 8 majit 2011, thuhet se për zgjedhjet në Tiranë gjykimi i apelimeve në Kolegjin Zgjedhor gjatë periudhës pas zgjedhore paraqiti një tablo të ndryshueshme. Z. Ambasador, çfarë do të thotë një tablo e ndryshueshme?

Në fakt kjo pyetje duhet t'i drejtohet ODIHR-it. Z. Stonestreet ishte këtë javë në Tiranë për të shpjeguar edhe disa nga këto aspekte. Nëse më kujtohet mirë, në Kolegjin Zgjedhor u depozituan rreth 56 apelime. Raporti i ODIHR-it, jo imi, thotë se ishte një tablo e ndryshueshme. Mendoj se kjo i referohet kryesisht zgjedhjeve në Tiranë dhe mendoj se sqarohet në raport.

Pyetje: Kur thoni se ishte raporti i ODIHR-it dhe jo i OSBE-së, do të thotë se mendoni ndryshe nga ODIHR-i?

Ata kanë rolin kryesor kur bëhet fjalë për vëzhgimin e zgjedhjeve, dhe punojnë nën OSBE-në ashtu si dhe Prezenca e OSBE-së në Shqipëri; pra, jemi vëllezër që ndajmë punën: ata bëjnë vëzhgimin, ne ofrojmë mbështetje, si për shembull me reformën zgjedhore. Reforma zgjedhore është pjesë e mandatit tonë, dhe ne kemi detyrën të ndihmojmë me reformën e kodit zgjedhor.

3 Pyetje: Gjatë një takimi që kryetari i Opozitës, z. Rama pati me z. Stonestreet, z. Rama tha se raporti i ODIHR-it ishte objektiv, i qartë dhe ndihmoi në një farë mënyrë në qetësimin e tensionit politik. Jeni i të njëjtin mendim?

Mendoj se është një këndvështrim i rëndësishëm i një prej politikanëve kyç të vendit dhe patjetër që nuk duhet nënvlerësuar.

Pyetje: Shumica e rekomandimeve në raportin përfundimtar të OSBE/ODIHR-it për zgjedhjet e 2009-s, si dhe rekomandimet e opinionit të përbashkët ligjor të OSBE/ODHIR-it dhe Komisionit të Venecias po për zgjedhjet e 2009-s vlejnë edhe për zgjedhjet vendore të vitit 2011. Cili do të jetë roli i OSBE-së për të siguruar kryerjen e këtyre reformave përpara zgjedhjeve të ardhshme në vitin 2013?

Është një nga deklaratat që kam përsëritur dhe që do të vazhdoj ta them qartë: ka ardhur koha të shfrytëzojmë javët dhe muajt në vazhdim për të diskutuar ndryshimin e kodit zgjedhor dhe për të përdorur sa më mirë kohën e mbetur deri në mes të vitit tjetër, sepse jemi përpara shumë ngjarjeve, një prej të cilave është edhe 100 vjetori i Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 2012. Por edhe më me rëndësi për vitin 2013 janë zgjedhjet e përgjithshme parlamentare dhe legjislacioni, veçanërisht pjesët kyçe të tij siç është edhe kodi zgjedhor, që duhet të jetë gati përpara afrimit të zgjedhjeve, dhe idealja do të ishte një vit përpara zgjedhjeve. Pra, koha ideale për të parë një vendimmarrje përfundimtare për kodin e ri zgjedhor do të ishte qershori 2012.

Pyetje: Jam mësuar në fakt me idenë se gjërat ideale nuk ndodhin asnjëherë, apo që idealizmi nuk është një tipar që karakterizon shqiptarët. Çfarë do të ndodhë nëse...

Por mund të ndodhë. Këtë e them me sinqeritet. Unë vij nga Evropa veriore dhe shoh se në Shqipëri ka elemente shumë të mirë. Një prej tyre është stina e verës, e cila mungon në veri të Evropës. Kjo është diçka pozitive. Pra, ka disa gjëra ideale – njerëzit janë optimist dhe shpresojnë që klasa politike të japë rezultate. Dhe unë jam i sigurt që kjo është e mundur. Politikanët e kanë kuptuar se duhet të ecin përpara.

Pyetje: Raporti përfundimtar i OSBE/ODIHR-it përmban edhe një sugjerim për të ndryshuar formulën e përbërjes së Komisionit Qendror Zgjedhor, në mënyrë që të rritet besimi në pavarësinë e tij dhe për zbatimin e paanshëm të Kodit Zgjedhor nga ana e tij. Cila do të ishte një formulë e mirë për Shqipërinë? Çfarë sugjeroni ju?

Sugjerimin përfundimtar do t'ia lija partive politike të përfshira. Por ndoshta një sugjerim do të ishte të rishikonim edhe një herë modelet që kanë ekzistuar më parë në Shqipëri. Modeli aktual lë praktikisht çdo gjë në dorë të dy kampeve kryesore; shtatë anëtarë, të shtatë të emëruar nga partitë politike. Përpara ndryshimeve në vitin 2008, partitë nuk kishin shumicën. Palë të tjera mund të emëronin, si për shembull gjyqtarët ose Presidenti i Republikës, kështu që përbërja ishte më e larmishme, dhe disa prej zhvillimeve që pamë gjatë përgatitjeve për zgjedhjet e 8 majit mund të kishin ndodhur me sistemin e vjetër. Kështu që ndoshta ia vlen të shohim dhe krahasojmë eksperiencën e fundit me ato të mëparshme, si dhe ndoshta të marrim disa elemente nga modelet e vjetra në mënyrë që të arrijmë në zgjidhje më pak të vetjake.

Pyetje: A keni një recetë të gatshme që mund t'ua sugjeronit politikanëve shqiptarë për formulën e përbërjes së KQZ-së?

4 Do ta kufizoja tek drejtimet – të mos lihet në dorë të partive politike, por të përfshihen edhe institucione të tjera të rëndësishme si Presidenti i Republikës, në mënyrë që të jenë më tepër teknike sesa për interesa vetjake. Pjesa tjetër i takon diskutimeve midis aktorëve kryesore.

Pyetje: Ka pasur një debat përpara zgjedhjeve. Ka ekzistuar gjithmonë mendimi për të pasur një KQZ të përbërë nga përfaqësues të administratës civile dhe nëpunësve civil. Mendoni se është një zgjidhje e mirë?

Është një zgjidhje e mundshme. Dhe nëse bien dakord të gjithë aktorët politik, ose të paktën shumica e tyre, atëherë mund të ishte një zgjidhje. Por nuk shoh nevojën për të përjashtuar partitë politike plotësisht nga KQZ-ja. Një nga modelet e mëparshme ka qenë të paktën një anëtar nga çdo kamp, e cila është e nevojshme edhe nga ana e transparencës. Do të ishte e logjikshme të gjendej kombinimi i duhur. Vlen që të diskutohet dhe kjo duhet bërë nga kryetarët do të thosha – sigurisht me ndihmën e ekspertëve dhe të shoqërisë civile.

Pyetje: Z. Ambasador, në intervistën e parë në këtë studio, në 24 maj, ndërsa po diskutonim zgjedhjet në Tiranë, ju thatë se gabimet janë njerëzore –duke iu referuar hedhjes së votave në kutinë e gabuar, por atëherë nuk pranuat të komentonit për vendimin e KQZ-së për hapjen e atyre kutive. Ju thatë në atë kohë se numërimi i votave ishte korrekt. Të dëgjojmë një insert të shkurtër nga intervista dhe të rikthehemi në studio. Ja ku jemi përsëri. Në raport ju shpreheni se kodi zgjedhor duhet të ndryshohet për të adresuar vlefshmërinë e fletëve të votimit të hedhura në kutitë e gabuara, procedurat për të përfshirë këto vota në tabelën e rezultateve dhe procedurat që duhen ndjekur në rast mospërputhjesh mes numrit të votave të hedhura në kuti dhe numrit të firmave në listat e zgjedhësve. A mund të jepni një formulim konkret të këtyre procedurave? Dua të them fakti që nuk ishte parashikuar për këto zgjedhje, por që u zbatua. A sjell kjo dyshimin se nuk ishte e drejtë të përdorej këtë herë meqë nuk kemi procedura konkrete për këtë aspekt të veçantë të votave të hedhura në kutitë e gabuara?

Jo çdo gjë duhet përkufizuar; të paktën kështu ndodh në nivel ndërkombëtar dhe gjithashtu në vendin tim, në Gjermani. Kur diçka bëhet në frymën e duhur, është e drejtë. Kur shihet vullneti i shprehur i votuesve ditën e zgjedhjeve, dhe kjo bëhet hapur, atëherë nën rrethana normale, mund të pranohet plotësisht. Ju pyetët se çfarë do të rekomandoja për të ardhmen. E theksoj përsëri se është më e rëndësishme që partnerët, dhe them qëllimisht partnerët dhe kundërshtarët në zgjedhjet e ardhshme të bien dakord sesi të organizohen, ndaj nuk dëshiroj të jap propozime apo receta të gatshme. Megjithatë, ka një sërë zgjidhjesh të mundshme, si për shembull hedhja e të gjitha votave në një kuti të vetme, dhe për këtë duhet rregulluar procedura e numërimit, në mënyrë që të jetë më e lehtë për numëruesit – sepse nuk ka qenë e tillë në të kaluarën. Kur vendoset që të mbahen katër kuti, si në rastin e Tiranës, për dy nivele të ndryshme, mund të veprohet në mënyrë të tillë që të hapen të gjithë kutitë, të ndahen fletët e votimit, të organizohen në grupet përkatëse dhe pastaj të numërohen, për të shmangur kështu vota të pavlefshme të harruara apo të lëna pa numëruar. Kjo do të ishte në përputhje me leximin e përgjithshëm të kushtetutës, që çdo votë duhet trajtuar si e barabartë dhe të numërohet, dhe si e tillë do të ishte konsistente. Nga përvoja me zgjedhjet e kaluara, vlen që kjo pikë të rishikohet shumë më përpara zgjedhjeve të ardhshme dhe të qartësohet, në mënyrë që të shmangim një konfuzion të ngjashëm.

Pyetje: Por sipas jush, sipas mendimit tuaj, a nuk ishte pikërisht ky konfuzion që ndikoi edhe rezultatin e zgjedhjeve?

5 Ishte një garë me rezultat shumë të ngushtë, dhe sigurisht që çdo votë kishte rëndësi. Mund të them personalisht se këto ishin zgjedhjet më dramatike që kam parë ndonjëherë nga afër, për sa i përket rezultatit. Ne e pamë çfarë ndodhi në fund të numërimit në 14 maj dhe sesi shkoi rezultati pas numërimit të votave të hedhura në kutitë e gabuara – kishte një diferencë votash që solli në fakt ndryshimin. Kështu që kjo çështje duhet qartësuar sa më mirë të jetë e mundur.

Pyetje: Të gjithë partitë politike duhet ta lexojnë raportin e OSBE/ODIHR-it në tërësi, duke shmangur tundimin për të përzgjedhur vetëm elementet e pëlqyeshme apo të papëlqyeshme. Më pëlqen kjo pjesë e raportit sepse duket se keni ndjekur me kujdes se çfarë ka ndodhur në të kaluarën me raportet ndërkombëtare, veçanërisht me raportin e OSBE-së. Pse ishit të shqetësuar se mund të tregoheshin përzgjedhës në lexim?

Kur e lexon një fjali jashtë kontekstit mund të ketë ose të duket sikur ka një kuptim plotësisht tjetër. Prandaj është e rëndësishme që raporti i OSBE/ODIHR-it për zgjedhjet të lexohet rresht për rresht. Disa nga këto përzgjedhje selektive pasazhesh i kemi parë edhe në të kaluarën, dhe mund të kenë qenë çorientuese. Mund të krijohet përshtypja se secila palë ka të drejtë, kështu që s'duhet bërë asgjë. Por kjo sigurisht nuk është e vërtetë. Ne, ose vendi ka nevojë për një reformë zgjedhore për të përmirësuar zgjedhjet në të ardhmen, për t'i bërë më të sigurta dhe të besueshme.

Pyetje: A shërbeu edhe si një shenjë për të treguar se i gjithë spektri politik ka pjesën e vetë të përgjegjësisë?

Përgjegjësia duhet ndarë. Siç e thashë, qeveria duhet të jetë më e disponueshme ndaj opozitës; opozita duhet të jetë konstruktive dhe jo të qëndrojë e veçuar pa sjellë asnjë propozim të mirë. Në 12 muajt e fundit ka pasur oferta edhe nga qeveria që opozita të bënte propozimet e veta të cilat më pas do të miratoheshin. Nuk është aq e lehtë në fakt. Është shumë e rëndësishme që të gjenden zgjidhje të përbashkëta dhe të zhvillohen bashkërisht, sepse herët a vonë në demokraci gjërat ndryshojnë. Ata që janë sot në opozitë mund të vijnë në pushtet gjatë zgjedhjeve të ardhshme ose edhe më vonë. Sistemi duhet të funksionojë në mënyrë transparente nga të dyja anët, ndaj nevojitet një shkallë e lartë konsensusi. Kjo mund të arrihet nëse të dyja palët gjejnë një zgjidhje.

Pyetje: Ju thoni gjithashtu se një reformë e plotë duhet të jetë: a) teknikisht e shëndoshë; b) e konsultuar gjerësisht dhe, sigurisht, e panxituar; dhe c) sa më konsensuale. Z. Ambasador, cili do të jetë roli i OSBE-së në reformën e ardhshme, duke pasur parasysh faktin që herën e fundit reforma elektorale u zhvillua nga z. Gjinkuri dhe z, Bylykbashi, pa ndonjë këshillim apo konsulentë nga OSBE-ja?

Kjo ka ndodhur kohë përpara ardhjes sime. Me sa di unë ka pasur edhe disa komunikime, por duhet të kishte pasur edhe më tepër. Ajo çfarë ne ofrojmë për të ardhmen, por edhe për të tashmen, është asistenca jonë– duke ofruar ekspertizë apo edhe propozime. Por së pari, janë partnerët tanë politik që duhet të fillojnë të prezantojnë idetë dhe konceptet e tyre, dhe pastaj ne mund të ofrojmë ndihmën tonë më mirë. Ajo çfarë duhet të kemi gjithmonë parasysh, dhe si më e rëndësishmja, është Shqipëria. Kjo është e qartë. Zgjidhjet më të mira dhe më të qëndrueshme gjenden kur shqiptarët të jenë të bindur se e mira është që zgjidhjet të mos vijnë nga jashtë. Natyrisht modelet që ekzistojnë diku tjetër mund të analizohen, shqyrtohen dhe verifikohen nëse janë të mira për t’u përdorur këtu në Shqipëri, për shembull këtu ekziston

6 një mundësi e mirë që ne të ndihmojnë në këtë drejtim. Mirëpo, ajo se çfarë nevojitet apo se çfarë është më e mira, këtyre pyetjeve, pra, vetëm Shqiptarët mund t’u japin përgjigjen më të mirë.

Pyetje: Kohët e fundit ka pasur një debat rreth përzgjedhjes së një formule zgjedhore, e cila mund të jetë një sistem i pastër proporcional kombëtar. Ç’mendim keni ju rreth një mundësie të tillë?

Është një përgjigje shumë e ngjashme. Është mirë nëse krahasohen modelet e ndryshme që ekzistojnë sot nëpër botë.

Pyetje: Do të ishte një model i mirë për t’u vënë në zbatim?

Të gjithë këto modele ose le të themi shumica e tyre u shërbejnë qëllimit të demokracisë. Pra, gjithçka varet nga rasti në rast. Gjëja më e rëndësishme është që të mos përpiqemi për t’i bërë gjërat më të komplikuara. Zakonisht gjërat e thjeshta janë ato që funksionojnë edhe më mire. Ky do të ishte një rekomandim i përgjithshëm i imi kur bie fjala për shembull për numrin e kutive të votimit. Përpiquni t’i bëni gjërat sa më të thjeshta dhe keni për të parë se kanë për të funksionuar më mire.

Pyetje: Me sa kujtoj nga karriera ime në gazetari, Z. Ambasador, përpara çdo procesi zgjedhor partitë politike shqiptare angazhoheshin në bërjen e një reforme zgjedhore të minutës së fundit, duke bërë që kodi zgjedhor të ndryshohej për çdo palë zgjedhje. Sipas mendimit tuaj, pas gjithë këtyre arnimeve e riparimeve përse nuk kemi ende vallë një kod elektoral të zbatueshëm në Shqipëri, ose si ka mundësi që nuk kemi gjetur ende më të mirin e mundshëm për vendin tonë?

Kjo mund të kuptohet më lehtë nëse mendojmë se çfarë është e nevojshme për të bërë një ligj apo rregullore me synimin që ky të jetë sa më funksional. Ajo çka nevojitet në këtë rast është pasja e vullnetit të mirë që ky ligj apo rregull të jetë sa më funksional. Do të dëshiroja të shihja më shumë vullnet të mirë të kësaj natyre në të ardhmen, sepse nuk ka pasur të tillë vullnet të mjaftueshëm në të kaluarën. E kam thënë edhe më herët se ligji ekzistues zgjedhor është i mirë për të mbajtur zgjedhje, madje do të ishte i mirë për të mbajtur zgjedhje të tjera në të ardhmen. Mirëpo, për ta bërë sistemin më të sigurt, më transparent, më të kuptueshëm, si dhe më të lehtë për t’u menaxhuar nevojitet reformimi i kodit zgjedhor, reformim i cili duhet respektuar më tepër. Ja pse dëshiroj t’i kthehem sërish konceptit të vullnetit të mirë: vullneti i mirë për t’i përmbushur afatet, vullneti i mirë për të emëruar komisionerët zgjedhorë, këta vullnetarë të cilët mbajnë gjithë barrën e punës gjatë zgjedhjeve. Janë të gjitha këto gjëra të vogla që bëjnë një palë zgjedhje të suksesshme. Dhe duhet thënë se ka pasur përparim edhe në zgjedhjet e fundit.

Pyetje: Z. Ambasador, në qoftë se do të kishim përpara nesh një kalendar të hapave që duhen ndërmarrë nga klasa politike për reformën zgjedhore, cila duhet të ishte dita e parë e tij?

Një kalendar?

Pyetje: Mos vallë dita e djeshme?

7 Do të ishte një gjë e mrekullueshme po të ndodhte kështu por natyrisht duhen ndërmarrë hapat e nevojshëm proceduralë në kuvend. Mirëpo, kuptohet që sa më shpejt që të ishte e mundur aq më mirë do të ishte! Sa më shpejt që të jetë e mundur!

Pyetje: Në vitin 2012, pra vitin tjetër, Kuvendi do të zgjedhë Presidentin e ri të Republikës. Mirëpo, tashmë kanë filluar debate, jo vetëm nëse duhet zgjedhur apo jo sërish Presidenti aktual, por edhe nëse duhet ndryshuar metoda për zgjedhjen e tij. Në fakt, po debatohet rreth zgjedhjes së drejtpërdrejtë të Presidentit, pra, me anë të votës popullore. Sipas mendimit tuaj, cila do të ishte zgjidhja më e mirë për vendin tonë?

Tani ne ndodhemi më pak se 12 muaj larg zgjedhjes. Kështu që një ndryshim kaq rrënjësor mbase nuk do të ishte i këshillueshëm në këtë kohë. Kjo sepse për të, ashtu si edhe për kodin zgjedhor, apo për çfarëdolloj reforme tjetër, si ajo gjyqësore apo edhe e shërbimit civil, do të nevojitej një debat i shëndoshë. Unë e kuptoj plotësisht idenë që Shqipëria t’i bashkohet një numri të madh vendesh të rajonit të cilët e zgjedhin Presidentin me votë të drejtpërdrejtë. Është një ide me vlerë, por gjithashtu duhet pasur parasysh nëse pas këtyre ndryshimeve Presidenti duhet të kufizohet kryesisht në një post ceremonial, apo nëse atij duhet t’i shtohen edhe funksione të tjera vendimmarrëse, të cilat nuk parashikohen ende në kuadrin e këtij posti, apo që kanë qenë parashikuar dikur në kuadrin e tij. Për sa i përket procedurës siç parashikohet në kushtetutë, duhet pasur parasysh se rregullat e reja nuk janë vënë ende në përdorim, as edhe një herë të paktën, dhe për këtë arsye duhen provuar. Për mua personalisht, nëse më lejoni të shpreh mendimin tim rreth kësaj çështjeje, ajo çka do të dëshiroja të shihja tani është nisja e diskutimeve dhe debateve se kush mund të jetë kandidati apo kandidatët më të mirë. Kjo është një gjë shumë e rëndësishme sepse ky person është numri një i shtetit, ndaj përzgjedhja e tij duhet bërë në një mënyrë jopartizane, mbi nivelin e partive politike, ky, pra, është elementi më i rëndësishëm, dhe për këtë nevojitet një figurë e shquar. Mund të jetë Presidenti aktual, por mund të jetë edhe një kandidat tjetër. I takon popullit dhe partive politike të shohin se kush i plotëson kushtet për të qenë Presidenti i ardhshëm.

Pyetje: Sipas mendimit tuaj, a mos duhet të jetë ky një kandidat konsensual duke qenë se shumica nuk ka nevojë për ndihmë për sa i përket votave që nevojiten për zgjedhjen e tij. Ata i kanë të gjitha votat që u duhen për të zgjedhur Presidentin e ri. A mendoni se numri i votave nuk duhet të jetë i rëndësishëm kur zgjidhet Presidenti i ri, por se duhet bërë një përzgjedhje më e gjerë për të pasur një President sa më konsensual?

Mendoj se kushtetuta flet qartë në lidhje me këtë pikë, pra, që në tre raundet e para të votimit nevojitet një shumicë e cilësuar votash. Një gjë e tillë do të dëshmonte konsensusin e palëve dhe prandaj dua ta ritheksoj atë që e shpreha më herët në formë ftese: kërkoni sa më intensivisht që të jetë e mundur për një apo disa kandidatë të mirë dhe kështu nuk ka për t’u nevojitur raundi i katërt i votimit, i cili parashikon shumicë të thjeshtë votash dhe aq më pak do t’ju nevojitet një raund i pestë. Rrjedhimisht, instrumentet ekzistojnë, por gjithçka varet nga fakti se cili do të jetë kandidati ose kandidatët.

Pyetje: Qarkullojnë disa emra në media për këtë detyrë. Ndër ta janë edhe disa emra grash. A mendoni se Shqipëria është gati për të pasur një presidente grua?

Përse jo, përse jo! Burrë apo grua, kushdo mund të përzgjidhet, mjafton që të ketë staturën e duhur për këtë post, si dhe të mbajë qëndrim të pavarur mbi palët. Patjetër!

8 Pyetje: Lëmë tashmë sferën e politikës reale për të prekur disa probleme që mbase janë edhe sociale dhe jo vetëm të tilla. Disa probleme këto që sipas opozitës kishin të bënin edhe me zgjedhjet. E kam fjalën për tragjedinë e 21 Janarit. Në raportin tuaj thuhet tekstualisht: “Se si ndodhën këto vdekje dhe identifikimi i personave përgjegjës duhet të jetë fokusi i hetimeve që tashmë janë në proces e sipër”. Mirëpo, “deri tani, as Prokuroria e Përgjithshme dhe as komisioni hetimor parlamentar nuk kanë qenë në gjendje të dalin me ndonjë rezultat të prekshëm”. A keni ndonjë koment në këtë drejtim? A i keni pyetur këta zyrtarë, qofshin të qeverisë apo të opozitës, se çfarë po ndodh me këtë hetim?

Kemi bërë aq sa kemi mundur, duke respektuar një hetim në zhvillim e sipër. Po ashtu edhe partnerët tanë, e pikërisht SHBA, kanë mbështetur një hetim të shpejtë të çështjes. Kjo është padyshim e nevojshme dhe dëshirojmë të shohim më shumë rezultate në këtë drejtim, kuptohet rezultate të sakta. Është diçka që u detyrohemi familjeve të viktimave, por edhe opinionit të gjerë publik, për transparencë dhe për të hedhur dritë përfundimisht mbi atë se çfarë ndodhi në të vërtetë më 21 Janar.

Pyetje: Mendoni se vonesat për përfundimin e këtyre hetimeve janë normale?

Është një periudhë vërtetë e gjatë! Tani jemi në Shtator, pra, kanë kaluar plot 8 muaj. Këto ishin incidente të rënda, dhe ndoshta incidente edhe më pak të rënda kërkojnë kohë. Megjithatë, duhet bërë me shumë urgjencë.

Pyetje: Lexova gjithashtu në raportin tuaj se ndërsa në të gjitha demokracitë bashkëkohore, koalicioni qeverisës ka të drejtën politike për të qeverisur, nevoja për ta përfshirë opozitën në proceset politike është megjithatë e një rëndësie jetike. Si po e ndikon demokracinë shqiptare ky parim i pazbatueshëm? Si mendoni se mund të kapërcehet një situatë e tillë?

Epo, përmes dialogut! Qeveria zgjidhet nga shumica, kështu që kjo është një e drejtë politike apo jo? Mirëpo, kemi të bëjmë gjithashtu me një të drejtë ligjore sepse parashikohet në kushtetutë, dhe kështu ata që janë në qeveri apo që bëjnë pjesë në koalicionin qeverisës gëzojnë të drejtën e plotë për të qeverisur. Mirëpo, në bazë të kushtetutës vjen një moment që edhe Opozita bëhet pjesë e qeverisë, sepse mund të ndodhë shpesh që nevojitet një shumicë e cilësuar në parlament. Ja pse është kaq i rëndësishëm dialogu përmes konsensusit, duke folur hapur, duke paraqitur në mënyrë konstruktive propozime të mira, si dhe duke pranuar faktin se nuk mund të gjendet një përgjigje 100 % e gatshme vetëm nga njëra palë. Pra, bëhet fjalë për palët që të mblidhen bashkë dhe të identifikojnë interesin madhor të popullit, i cili në rastin tonë është që të bëhen përparime me axhendën e reformave, duke bërë hapa përpara drejt integrimit evropian të vendit, dhe për këtë nevojiten të dyja palët. Dëshiroj të ripërmend atë që thamë më sipër: demokracia është me rrota, pra, qeveria mund të kalojë në opozitë në të ardhmen, çka e bën atë sërish të nevojshme, ndërsa opozita të marrë pushtetin duke u kthyer në qeverinë e radhës, kështu që gjërat duhen parë në këndvështrimin e krijimit të një partneriteti për të mirën e shqiptarëve.

Pyetje: Dhe sigurisht të gjithë shpresojmë se një gjë e tillë do të ndodhë një ditë.

Pyetje: Dhe ja ku u kthyem për të vazhduar intervistën tonë me Kryetarin e Prezencës së OSBE-së në Shqipëri, Ambasadori Eugen Wollfarth. Z Ambasador, megjithëse Shqipëria, thoni ju në raportin tuaj, është angazhuar për miratimin e rregullave

9 specifike për rritjen e transparencës publike dhe konsultimit gjatë procesit ligjbërës, një gjë e tillë vazhdon të bëhet në mënyrë selektive. Cilat janë pasojat e mosfunksionimit të rregullave të transparencës?

Pasojat janë që publiku duhet të informohet në mënyrën më të mirë të mundshme apo të ketë qasjen më të mirë të mundshme në informacion. Sigurisht media luan një rol të rëndësishëm në këtë drejtim, por jo çdo gjë duhet t’i lihet në dorë medias, sepse bëhet fjalë për informacione të cilat kanë të bëjnë me mënyrën se si zhvillohet procesi vendimmarrës, si funksionojnë autoritetet, apo si procedohet me kërkesat ligjore. Është një çështje tepër e rëndësishme. Transparenca është jashtëzakonisht e rëndësishme për të kuptuar demokracinë. Është po ashtu e rëndësishme për menaxhimin e mirë të institucioneve sepse ka të bëjë me zbatimin e rregullave, një term ky që është sinonimi i korrupsionit apo i anti-korrupsionit në rast se zbatohen rregullat, dhe po ashtu është një transparencë për sa i përket mënyrës se si merren vendimet, dhe një gjë e tillë e bën korrupsionin automatikisht më të vështirë për të ndodhur, madje në disa raste e përjashton fare mundësinë që ai të ndodhë. Një gjë e tillë do të ishte shumë e rëndësishme.

Pyetje: Dhe transparenca është një element i rëndësishëm i sistemit demokratik. Po për sa i përket llogaridhënies? Si e shihni atë në situatën aktuale në vend? A kemi institucione publike që japin llogari për veprimtarinë e tyre të përditshme?

Dëshiroj t’i përgjigjem pyetjes tuaj duke e përqendruar vëmendjen tek Kuvendi. Atje mblidhen deputetët e zgjedhur nga të gjitha partitë politike, të cilët e përmbushin funksionin e tyre jo vetëm në seancat plenare, por edhe duke punuar nëpër komisione, çka do të thotë shpenzimet publike kontrollohen imtësisht nga më shumë se një palë, përfshirë këtu edhe Opozitën. Ky është një vend i rëndësishëm për të pasur një nivel të lartë transparence, por edhe kontrolle e balanca me qëllim të bëhet kujdes që paratë e taksapaguesve të shpenzohen në mënyrën e duhur. Dhe një gjë e tillë automatikisht të çon drejt një shkalle më të lartë llogaridhënieje.

Pyetje: Përpara se të kaloj në një pyetje që ka të bëjë drejtpërsëdrejti me deputetët dhe imunitetin e tyre, ç’mendim keni për faktin se gjatë 20 viteve demokraci shqiptare nuk ka pasur asnjë zyrtar të lartë a ministër që të jetë gjykuar për korrupsion ose një vepër penale të ngjashme?

Nuk mund të pretendoj se jam një historian, i cili i njeh të gjitha aspektet e jetës në vend dhe veçanërisht të asaj të figurave të rëndësishme. Po ashtu nuk dëshiroj të bëj shakaxhiun duke thënë se mbase asnjëri prej tyre nuk ka bërë ndonjë gjë për të përfunduar në burg. Mirëpo, mund të ketë shumë gjasa që të ketë ndodhur një rast i tillë dhe personi në fjalë të jetë mbrojtur me anë të imunitetit, ja pse është e rëndësishme që të ekzistojnë mekanizmat përkatës kur ka arsye të forta për t’u besuar se është kryer një krim dhe se duhet hequr imuniteti përmes një procedure të mirëpërcaktuar, për shembull të ngjashme me ato që zbatohen në Kuvend, e cila duhet zhvilluar me një nivel të lartë transparence dhe duke përfshirë edhe Opozitën.

Pyetje: Pra, ju sugjeroni heqje të plotë imuniteti për deputetët?

Gjithçka varet nga rastet e veçanta. Imuniteti nuk u shpik për ta bërë më të lehtë biznesin e deputetëve, por për të garantuar pavarësinë e tyre në punë. Kur përdoret në mënyrën e duhur, në disa rrethana të caktuara, ai mund dhe duhet të hiqet. mirëpo, për vetë origjinën e tij në

10 shumë vende, në shumë demokraci të vjetra, imuniteti është një instrument tradicional për mbrojtjen e deputetëve, për t’u siguruar që nuk mund të vihen nën presion dhe të mund të vendosin lirisht si përfaqësues të zgjedhur të popullit dhe në të mirë të përparimit të vendit.

Pyetje: Mirëpo mbetet edhe një shqetësim që e kam gjetur të shprehur në raportin tuaj se “miratimi nga ana e Kuvendit e një dispozite të tillë mbetet i hapur për debat, pasi deklarata mund të kthehet në një pengesë për ndjekje të mundshme penale”?

Në qoftë se kryhen vepra penale ato natyrisht duhen hetuar…Dhe kur ndjekja penale nuk është e mundur për shkak të imunitetit, atëherë padyshim duhet vendosur ai mekanizëm për të përcaktuar hapat përkatës.

Pyetje: Pra, të përcaktohet hap pas hapi.

Po. Kjo qartësisht nuk ka të bëjë me heqjen e imunitetit. Ky është një element i rëndësishëm për një punë të mirë në shumicën e demokracive, por duhet përdorur si duhet.

Pyetje: Përsëri, kam një temë tjetër që ka zënë një vend të rëndësishëm në raportin tuaj, çështja e gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese dhe ajo çfarë ndodhi mes parlamentit dhe kandidatëve të propozuar nga President i Republikës. “Kuvendi tani duhet t'i japë një zgjidhje kësaj çështjeje,” thoni ju në raportin tuaj. Cili është komenti juaj për këtë? Cila është zgjidhja?

Kushtetuta ka disa dispozita të cilat, nëse lexohen së bashku, duket se mundësojnë një zgjidhje, por përsëri do të binte në kundërshtim me frymën e Kushtetutës dhe me nevojën për të emëruar gjyqtarët në mënyrën e duhur. Si rrjedhojë, për të arritur një zgjidhje, Kuvendi duhet të bashkohet për të marrë një vendim të përbashkët i cili, në këtë rast bëhet patjetër me shumicë të cilësuar, duke gjetur kështu një gjuhë të përbashkët mes palëve. Mendoj që kjo është shumë e rëndësishme dhe kam përshtypjen si shumë të tjerë që këta gjyqtarë duhen emëruar sa më parë të jetë e mundur, por sigurisht pa thyer rregullat. Përmes Kushtetutës, Kuvendi ka fuqinë, kur ka shumicën e nevojshme, që të përshtatë rregullat, dhe kur kjo bëhet pas një diskutimi publik dhe me transparencë, jo vetëm që përmbushet fryma e Kushtetutës, por edhe gjyqtarët e kanë rrugën të lirë për t’u emëruar.

Pyetje: Z. Ambasador, me sa jeni ju në dijeni, mendoni se politika ndërhyn në sistemin e drejtësisë, duke votuar në favor apo kundër njërit gjyqtar apo tjetrit?

Nuk kam parë në fakt ndonjë rast serioz gjatë mandatit tim këtu 12 muajt e fundit, por ndonjëherë bëhen publike mendime të tilla që mund të ndikojë gjyqtarët, por gjithsesi ata normalisht duhet të jenë aq të pavarur sa t’i shpërfillin këto mendime. Çështja është kur ka përfshirje në korrupsion, dhe jo vetëm me fjalë, megjithatë kjo nuk është shumë e qartë për ne.

Pyetje: Pse?

Kuptohet. Kush do të tregonte në gazetë apo televizion se çfarë po bën apo jo?

Pyetje: Por burimet tuaja nuk vijnë vetëm nga gazetat.

Jo vetëm, saktë. Është e vërtetë.

11 Pyetje: Javën e kaluar, z. Ambasador, një gjyqtar shqiptar u ekzekutua në një atentat të tmerrshëm, besoj e keni parë. Ishte i parë në njëzet vjet demokraci tek ne. Autoritetet shqiptare e konsideruan si një sulm mbi shtetin. Ju si e perceptoni?

Ky është një incident tronditës dhe absolutisht i papranueshëm. Është një krim, është një vrasje, dhe sigurisht që duhet jo vetëm të hetohet plotësisht por edhe të dënohet plotësisht. Kjo qartësisht nuk ndihmon respektin për rendin e së drejtës, por kjo nuk është Shqipëria. Uroj të mbetet një incident i izoluar dhe unë e dënoj hapur.

Pyetje: Z. Ambasador, edhe publiku i ka ndjekur deklaratat tuaja në të kaluarën në lidhje me vonesat gjyqësore të çështjes së Gërdecit, dhe në raportin tuaj ju thoni që publiku mbetet i zhgënjyer dhe i lodhur nga zvarritja e kësaj çështjeje. “Kjo situatë meriton disa përgjigje konkrete, në mënyrë që të nxirren disa mësime”. Z. Ambasador, ia keni bërë këtë pyetje autoriteteve shqiptare?

Po, ua kemi bërë, dhe gjithashtu kemi vepruar mbi mësimet e nxjerra. Së pari, për dy vjet që pas incidentit, ne kemi mbështetur Ministrinë e Mbrojtjes për t’i trajtuar municionet e vjetra të tepërta dhe lëndët kimike në një mënyrë të përshtatshme dhe kjo është shumë më e sigurt. Nuk ka ndodhur më një incident i tillë, sigurisht jo në ato përmasa, dhe tani bëhet në një mënyrë profesionale, të sigurt dhe të përgjegjshme. Duhej të ishte bërë më parë. Ne në fakt e bëjmë këtë jashtë mandatit tonë. Sa i përket vetë çështjes së Gërdecit, duket se po luhet shumë me sistemin, pasi nuk janë vetëm gjyqtarët përgjegjës për një çështje, por ka dhe të tjerë që kontribuojnë. Dhe një rol i rëndësishëm është ai i avokatëve, dhe sigurisht ata duhet të marrin pjesë në seancat gjyqësore dhe mos ta zvarrisin çështjen duke munguar dhe duke mos marrë pjesë në seanca, pasi kjo ka sjellë shumë vonesa. Familjet dhe viktimat sigurisht, por siç kam thënë edhe në raste të tjera, edhe publiku i gjerë ka të drejtën të mësojë se çfarë ka ndodhur dhe të shohin ata që janë përgjegjës të dënohen, në rast se shpallen fajtorë pas një procesi të duhur.

Pyetje: Dhe besoj që edhe familjet e viktimave duhet të mësojnë se kush është përgjegjës për humbjen e tyre. Por duhet të theksoj edhe një herë të njëjtën pyetje. Cila ishte përgjigja që ju kanë dhënë autoritetet shqiptare kur i keni pyetur për këto vonesa?

Është çështje procedurash. Sigurisht që të pandehurit kanë të drejtë që të kenë avokatët e tyre të pranishëm, por nëse ata nuk paraqiten, kjo sjellë vonesa dhe pakënaqësi. Unë e kam bërë publike këtë çështje dhe për një farë kohe pati disa përmirësime, por tani duhet të përfundojë medoemos, duke ndjekur sigurisht rregullat. Kjo është shumë e rëndësishme.

Pyetje: Një tjetër problem që ju e përmendni në raportin tuaj është reforma e pronës. “Investimet dhe huamarrja private dhe publike vazhdojnë të pengohen për shkak se jo në të gjitha rastet mund të garantohet pronësia. Aktualisht, u dhënë zgjidhje pretendimeve të vetëm pak ish-pronarëve”. Duket se është një nga problemet më të mëdha të shqiptarëve tani. Kush duhet të mbajë përgjegjësi për këtë çështje të pazgjidhur në Shqipëri, z. Ambasador, sipas jush?

Përgjegjësia, sigurisht, është e autoriteteve të shtetit shqiptar. Që nga viti 1991 Shqipëria është një vend demokratik, por periudha e mëhershme është një burim i madh i pështjellimit që shohim tani, që nga koha e regjimit të kaluar apo qoftë dhe më përpara. Por përgjegjësia mbetet tek autoritetet shtetërore. Ajo që ne bëjmë me mbështetjen e BE-së, dhe ajo që bëjmë

12 ne si Prezenca e OSBE-së, është që ndihmojmë në sigurimin dhe mbledhjen e informacionit dhe të hartave, në mënyrë që autoritetet shtetërore shqiptare të mund të vendosin se kujt t’ia japin një titull toke apo prone. Kështu, përgjigja është shumë e qartë: u takon autoriteteve shtetërore shqiptare. Sigurisht, analiza duhet bërë në mënyrë shumë të kujdesshme dhe nuk është diçka që bëhet shpejt, prandaj kërkon goxha kohë.

Pyetje: Mund të na tregoni pak më shumë se çfarë ju shtyu të bashkëpunimit me BE-në në projektin e regjistrimit të pronave në jug të vendit? Mund të na tregoni pak më shumë për projektin?

Është një zonë e rëndësishme, dhe është Banka Botërore që po luan rol në pjesët më urbane. Por kjo zonë në jug ka rëndësi për zhvillimin ekonomik dhe për investitorët. Është një zonë turistike ndaj është e nevojshme të ketë siguri për titujt e pronësisë, ndryshe investitorët do të ngurrojnë, dhe në këtë mënyrë ulen dhe mundësitë e punësimit për banorët e zonës.

(Commercial break)

Pyetje: Dhe ja ku u kthyem z. Ambasador, për të diskutuar pjesën e fundit të intervistës sonë, e cila ndoshta do të jetë dhe më e rëndësishmja sepse do të flasim për përjetimet tuaja si një njeri i zakonshëm, dhe jo si një ambasador në Shqipëri. Por përpara kësaj, të prekim edhe një herë një temë interesante siç është korrupsioni. Ju shpreheni në raport se "ndjekja e zyrtarëve të lartë shtetërore të akuzuar për korrupsion vazhdon të mbetet një problem". Pse mendoni se lufta kundër korrupsionit është pothuajse një betejë e humbur, të paktën deri tani, në Shqipëri?

Në fakt, nuk kam përdorur ndonjëherë këto fjalë…

Pyetje: Jo, këto janë fjalët e mia...

Korrupsioni duhet luftuar. Sigurisht që është një detyrë komplekse sepse duket se ka prekur çdo sektor. Kështu që është detyrë gjithëpërfshirëse ku edhe media mund të ndihmojë së bashku edhe me interesimin e publikut. Sjellja e publikut, qoftë e individit apo të sipërmarrjeve mund të ketë ndikim duke mos pranuar të japin para. Të paguajnë vetëm detyrimet e nevojshme për shërbimet e ofruara sipas rregullave, as më shumë e as më pak. Ndryshe do të ishte një situatë e humbur për të gjithë, sepse kur futet korrupsioni pjesa e tortës në fakt zvogëlohet në vend që të zmadhohet, as nuk qëndron në vend, por zvogëlohet, sepse vetëm një numër i vogël njerëzish marrin një shërbim të caktuar, të tjerët përjashtohen edhe pse i paguajnë detyrimet për atë shërbim. Kjo sjell shqetësim, dhe jo zhvillim të mirë. Është gjithashtu pengesë për investitorët të cilët kërkojnë rregulla të qarta dhe fitime të mira nga investimet.

Pyetje: Mendoni se ka ardhur koha që autoritetet shqiptare të ndryshojnë mënyrën e trajtimit të këtij problemi?

Mund të diskutohet. Sigurisht që mund të rritet shkalla e ndërgjegjësimit, por besoj se ka filluar të luftohet dhe nuk duhet të tërhiqen, por duhet të vazhdojnë të luftojnë këtë fenomen në të gjitha nivelet. Nuk është vetëm detyrë në nivel qendror, por edhe në nivel vendor – detyrë e komunitetit. Siç e përmenda, duket se nuk mund të përjashtojmë ndonjë sektor, kështu që kushdo duhet të tregohet i ndërgjegjshëm. Ndonjëherë është i pranishëm edhe

13 brenda një kompanie private – sepse shpesh harrohet se ky fenomen ekziston edhe në sektorin privat, dhe është shkatërrues.

Pyetje: Meqë po flasim për sipërmarrjen, nuk mund të lemë pa përmendur edhe median – një faktor shumë i rëndësishëm për mbarë zhvillimin e vendit. Në raportin tuaj thuhet se "qeveria është në gjendje të "inkurajojë" disa media më shumë se të tjerat, ose duke u dhënë në mënyrë selektive reklama publike, ose duke përdorur dispozita të veçanta në kontrata qiradhënieje, etj..." Mund të tregoheni më konkret z. Ambasador?

Mendoj se ajo çfarë cituat ishte konkrete. E rëndësishme është që media të ketë akses te politikanët dhe evenimentet publike, të mund të raportojë, dhe të raportojë në mënyrë të ekuilibruar. Por sigurisht që përveç raportimit të ngjarjeve, mund të bëhet dhe komentim, dhe kjo vjen nga këndvështrime të ndryshme politike, dhe publiku i gjerë ka mundësinë të zgjedhë se cilën media të ndjekë. Kjo është e rëndësishme. Kur bëhet fjalë për taksapaguesit, buxheti i shtetit për pjesën e shërbimeve të tilla si reklamat apo informacionet që u shpërndahen medieve, shpërndarja të bëhet në mënyrë të tillë që të mos ketë mungesë ekuilibri. Kjo mund të varet nga madhësia e medias – një televizion i madh mund të marrë më shumë spote publicitare sesa një televizion i vogël, por duhet të ketë transparencë dhe një shpërndarje të barabartë, dhe jo t'i jepet vetëm një televizioni, apo vetëm televizionit publik. Kjo do të konsiderohej si mungesë ekuilibri.

Pyetje: A është OSBE-ja e shqetësuar për pavarësinë e medias në Shqipëri?

Është një çështje e rëndësishme, që e ndjekim vazhdimisht. Ka liri të medias në Shqipëri, dhe kjo është shumë e rëndësishme. Ky është një nga aspektet pozitive të jetës publike – këndvështrimet e ndryshme - dhe kjo ka rol thelbësor jo vetëm në kohë zgjedhjesh, por edhe për demokracinë në përgjithësi. Por sigurisht që ka edhe shqetësime kur bëhet fjalë për një çështje kaq të rëndësishme. Zhvillimet e fundit po drejtohen kundër lirisë së medias? Apo në favor të medias? A kanë sadopak ndikim te media? Ne vëzhgojmë nga afër çfarë ndodh dhe përpiqemi të asistojmë kur është e nevojshme për të garantuar se gjërat ecin në rrugën e duhur.

Pyetje: Z. Ambasador, gjatë një viti pune dhe të jetuari në Shqipëri, keni qenë gjithashtu edhe në lëvizje në vend dhe jashtë Shqipërisë. Por cila është, sipas mendimit tuaj, pika më e dobët e Shqipërisë dhe shqiptarëve?

Vështirë të thuhet. E kam më të lehtë të përmend pikën më të fortë, që është optimizmi dhe mikpritja e ngrohtë që ndjeva, por do të thoja optimizmi. Vendi ka bërë shumë progres gjatë 20 viteve të fundit. Pas ardhjes së demokracisë, ka parë zhvillim të madh ekonomik, por duket qartë se populli ka nevojë për më shumë dhe për mundësi më të mira pune. Besoj se do t'ia arrijnë. Kjo ka lidhje me edukimin. Më pëlqen gjithashtu që prindërit, jo vetëm ata që kanë mundësitë financiare, por që prindërit në përgjithësi duan t'i dërgojnë fëmijët e tyre në shkolla të mira, dhe mendoj se në këtë aspekt shqiptarët janë shumë normal. Pikat e dobëta...do t'i kthehem kësaj më vonë. Por do të doja që shqiptarët të ndiheshin më krenar për veten. I kanë të gjitha arsyet për këtë. Ky është një vend i mrekullueshëm. Sigurisht që ka ende nevojë për shumë përmirësime. Dhe nuk është vetëm një gropë në rrugë që duhet rregulluar, por është një punë komplekse, është, për shembull, i gjithë sistemi i kanalizimeve. Përmenda edhe arsimin. Ka shumë gjëra që mund të përmirësohen edhe më tej, por kjo duhet parë edhe nga ana pozitive. Përmirësimi kërkon profesionalizëm në punë, dhe kjo do të

14 krijonte mundësi për më shumë të ardhura. Pra ka arsye të jemi optimist sepse ka ende punë për të bërë. Por mund ta bëni këtë me krenari që kombi të ecë përpara dhe të krijohen mundësi të mira pune. Por nga ana tjetër, nuk më pëlqen të pranoj që jetojmë në një botë konkurruese...

Pyetje: Por në fakt jetojmë…

… dhe Shqipëria kërkon të integrohet në Evropë dhe përgatitja për të qenë konkurruese fillon me edukim dhe formim të mirë. Kështu që nxitja ime është të punohet në këtë drejtim.

Pyetje: Do ju pyes për një tjetër përshtypje personale. Mendoni se mungesa e dialogut mes politikanëve shqiptarë është tipar i politikës shqiptare apo tipar i shqiptarëve si individë?

Ka ndodhur në Shqipëri, por mund të ndodh edhe diku tjetër. Por gjatë kësaj periudhe duhet bërë pyetja nëse vërtet është e nevojshme. Mua më pëlqen më tepër t'i hedh sytë nga e ardhmja. Ndoshta ndonjëherë është mirë të qëndrosh në vend/t'i lësh gjërat pezull për pak kohë dhe të shtysh gjetjen e një zgjidhje. Por unë kam përshtypjen, dhe bindem gjithmonë e më tepër për këtë, se klima po ndryshon për mirë dhe do të shohim progres.

Pyetje: Të kalojmë tani në përvojën tuaj personale gjatë këtij viti në Shqipëri. Keni udhëtuar pothuajse nëpër të gjithë vendin dhe media ju ka ndjekur. Si zgjidhni se cilën pjesë të vendit të vizitoni dhe cilat janë përshtypjet tuaja nga udhëtimet nëpër Shqipëri?

Shqipëria është një vend i bukur – mahnitesh kur viziton rrethet e ndryshme dhe nga takimet me kryetarë bashkie, kryetarë këshillash qarku apo edhe me prefektin dhe me banorët e zonës. Në shumicën e rasteve, kam pasur përshtypje shumë të mirë dhe është bukur të shohësh vendin që ecën përpara. Prezenca e OSBE-së në Shqipëri ka edhe katër zyra projektesh jashtë Tiranës, për të ndihmuar që të ketë progres në mbarë vendin dhe jo vetëm në kryeqytet. Në këtë mënyrë, kur bëhet fjalë për integrimin e vendit, për lirinë e medias, për vende pune, për arsimin... të mund të ofrohet një shërbim i ngjashëm ose edhe më i mirë në të gjithë vendin, si në bashkitë e tjera, ashtu edhe në kryeqytet. Këto vizita shërbejnë për t'u informuar dhe për të dhënë këshillat e duhura, si dhe për të siguruar asistencën e duhur për ta çuar vendin përpara.

Pyetje: Kur ju pyeta për pikat e dobëta, ju më dhatë një përgjigje pozitive, dhe flisni për optimizëm. Por çfarë tjetër ju pëlqen më shumë nga Shqipëria dhe shqiptarët, përveç optimizmit?

Përveç optimizmit, që mbetet cilësia e preferuar për mua, është të qenit aktiv. Shumica e shqiptarëve që kam takuar janë njerëz aktiv – u pëlqen të punojnë dhe të jetojnë. Por nuk mund të lë pa përmendur përsëri optimizmin, ndoshta sepse edhe vetë jam optimist. Kur beson se mund të lëvizësh ujërat, mund t'ia dalësh mbanë, dhe unë mendoj se shqiptarët munden. Shumë shqiptarë, dhe unë mendoj se kjo dihet, janë të suksesshëm dhe bëjnë një punë shumë të mirë në vende të tjera, qoftë në SHBA, Gjermani, Itali apo Greqinë fqinje. Nëse e njëjta gjë do të ndodhte edhe në Shqipëri, atëherë nuk shoh ndonjë pengesë pse të mos ketë zhvillim të mirë në vend.

15 Pyetje: Për ta mbyllur, në raportin tuaj thuhet se viti tjetër, duke filluar në fakt që tani, por veçanërisht viti tjetër do të tregojë se ku duan ta çojnë Shqipërinë liderët e saj politik. Ju thoni se zgjedhja është e thjeshtë – dialog dhe reforma ose qëndrim në vend. Si do të ndikojë zgjedhja e politikanëve shqiptarë në marrëdhënien me OSBE-në?

Nëse bëhet progres i mirë drejt integrimit evropian, kjo tregon se reforma nuk është bërë vetëm në letër, por edhe me vepra. Do të thotë se Shqipëria do të jetë një vend shumë më i zhvilluar nga ç'është sot. Do të ishin përmbushur angazhimet e vendeve pjesëmarrëse të OSBE-së dhe prania jonë në vend do të ishte më pak e nevojshme – dhe besomëni, ky do të ishte një lajm i mirë.

Pyetje: Ndodhemi në ambientet e një televizioni. Në emër të Ora News dhe radios ju falënderojmë që ishit i pranishëm këtu sot, në përvjetorin tuaj të parë si Ambasador i OSBE-së në Shqipëri. Një përshtypje e shpejtë, ndoshta, për televizionin Ora News?

E shoh shpesh. Ndonjëherë gjatë ditës, për të ndjekur se çfarë po ndodh në vend, dhe shoh se përcjell një frymë të mirë. Më pëlqen që transmeton live, që përcjell informacion të mirë, dhe veçanërisht titrat në anglisht, të cilët më ndihmojnë të kuptoj. Ndoshta një ditë mund të vendosni titra edhe në gjermanisht, dhe kjo do të ishte edhe më e lehtë për mua. Por vërtet që më ka ndihmuar mjaft deri tani. Më pëlqen!

Pyetje: Do ta diskutojmë këtë sugjerim me Presidentin e televizionit. Ndoshta kur të dëgjojë për titrat në gjermanisht, do ta realizojë edhe këtë mundësi. Unë personalisht ju falënderoj që pranuat ftesën për të ardhur në studion time përsëri, e cila sigurisht do të jetë gjithmonë e hapur për ju, për të diskutuar zhvillimin e reformave dhe veçanërisht progresin e Shqipërisë dhe shqiptarëve. Faleminderit, z. Ambasador!

Faleminderit juve, Ilva Tare. Ishte kënaqësi prania në këtë studio, sidomos në një ditë të veçantë si kjo – plot një vit në Shqipëri. Ka qenë një vit fantastik. Faleminderit!

15 Shtator 2011

16

HEAD OF PRESENCE INTERVIEW WITH ORA NEWS TV Live on ‘Tonight with Ilva Tare’, 15 September

Q: Exactly one year ago, on 16 September you arrived in Albania as the new Ambassador of OSCE. What were you told about Albania before you arrived here? A: Well, that it needed support. That it had committed itself to the OSCE commitments and therefore I was looking forward to an interesting post, and that, I can tell you, has come true. It was a fascinating year to start working with the Albanian people in many respects. The people are great people and I'm happy to work here.

Q: And what was the first, the most striking impression you had when you arrived? A: I felt welcome since the first day. As you said, I arrived on 16 September 2010, and from my first working day, from walking into the office and talking to my team, to the people and to the political counterparts… it was a warm welcome. It was interesting, challenging and also rewarding. But it is not over yet. I do not want to say too much, but it is definitely important to be here in these times.

Q: The goal of the Presence over the last year, and in general, is to promote democratisation, the rule of law and human rights, as well as to consolidate democratic institutions in line with OSCE principles in other countries as well. How is Albania implementing such principles since when after your arrival as the OSCE Ambassador? A: Albania has important legislation, starting with the Constitution that is in place. It is working pretty well. It is, of course, in developing and carrying out the next steps to be able to integrate even more into European structures and making Albania an even more modern state every day or every month. This is very comprehensive and complex work. It needs reforms and co-operation at many stages as the Constitution also states that the Government and Opposition have to work together when it comes to key pieces of legislation requiring qualified majority voting. Therefore, co-operation is a very important part in Albanian politics…

Q: We will touch upon this topic later during the interview as well. In the last day you presented in Vienna, the annual of the OSCE Presence in Albania. Did you have any comments from Albanian political parties regarding the report? A: What I heard was that it was a fair description of what occurred, also giving an outlook and creating a higher level of awareness. But more importantly than the past, I think is the present and the future: where do we go from here? And there, I would say, the name of the game is dialogue, dialogue, dialogue.

Q: Talking about that. In your report you state that the main political issue has been the continuation of the political impasse that has been ongoing since the autumn of 2009. What has been your contribution to bridge the dialogue between political parties? A: Shortly after my arrival, I used visits and the courtesy calls also to point out the fact that electoral reform was needed. We would have wished to see some of it, if not all of it, before the local government elections took place. And one of the efforts at least materialised in one of the meetings was a round table of the party chairs on the 22nd of October 2010. This was an important event. The leader of both main parties and the leaders of the other parties participated as well as some important parts of civil society. It looked like dialogue was possible. But then elections were approaching and other events occurred and now we are back to the possibility in a new autumn approaching, taking up the dialogue. The signs look very encouraging so far, but we need to see more.

1 Q: So Mr. Ambassador, I'm going to quote a part of your report, which says that 'when all sides begin to fully understand what being in Government and being in Opposition actually means within a democratic system, will be the time when Albania will be able to make significant headway on the reform agenda. You are in constant contact with Albanian politicians. Do you think such understanding – of what it means to be in Government and in Opposition - has been finally reached? A: Some of it has been reached and that includes also some important parts. But it is not complete. To really co-operate is also important for Government and Opposition to identify where common ground is needed to move Albania forward. And the European Integration process is clearly one that needs common ground. For key decision making, a lot of unanimity and consensus is needed, which can be found through dialogue and then finally lead also to decisions in lawmaking requiring the qualified majority. Therefore, a true Government and a true Opposition can exclude any political struggle when it comes to European integration and can include their points in solution-oriented dialogue. And to come to that solution is very important, and the feeling that responsibility and finally delivering what is expected will bring the Albanian people and Albania at large forward.

Q: There is always debate, especially in the public eye on who should be more tolerant – the Government or the Opposition regarding decisions and statements that they should make. Do you have any comments on who should be more tolerant? A: Let me say that adding spice, making political dialogue spicy is not only legitimate, but also important to retain public interest. Of course, the Government has every political and legal right to be in the lead – that's what it was elected for. But it should also be more forthcoming since it is in a somewhat more comfortable position being in the lead. Of course, respect and more tolerance are needed when reaching out to the Opposition. The Opposition has to answer with at least a similar degree of respect and also do its outmost to exclude topics from the political fight where clearly they come together and a joint solution is needed. Understanding and respect from both sides and engaging in a truthful dialogue is key.

Q: But there is another fact that we are coming from a political impasse since autumn 2009. And I'm sure you have shared this opinion with Albanian politicians as well. Should we hold someone responsible for this impasse? A: It is a responsibility to be shared I would say. And I am not here to reopen the counts, clearly not after one year and probably I will not do it later either. It is important to look forward. Both sides have stated their opinions and views on what has occurred. Now it the moment and now is high time - and I have made this very clear in my report last week in Vienna - to look forward. Enough time has passed and dialogue is now the name of the game, with the focus on European Integration and that needs understanding and a meeting somewhere in the middle from both sides.

Q: A personal impression in fact, after reading your report, it was that this is the first report of OSCE Presence that was transmitting a clear message. In the conclusion of your report you said that the message is simple: ‘More than enough time has been lost already. If you really want to show the Albanian public and your international partners that you take your responsibilities and obligations seriously, then this is the time to go and work on the political agenda…’ How have Albanian politicians reacted when you conveyed this message to them? A: What is happening this week is very important. It is after summer recess that the parliament convened again in the presence of all parties, all members of Parliament from both sides. This is an important start. Now the engagement of dialogue and a constructive introduction of good ideas, good drafts for common lawmaking when it comes to European

2 integration is necessary and has just started. The reactions from parliamentarians, politicians in general were quite obvious. Everybody either openly or indirectly admitting that constructive work is needed for moving ahead. On the other hand, there are important issues also that have to be solved before that. But now after summer recess, I have the impression that the situation has improved and there is more forward looking than before the summer. So a more constructive time has just started and I hope that I am not wrong.

Q: I hope that too…In the final report of OSCE/ODIHR of the 8 May 2011 elections it is stated that regarding the Tirana elections the adjudication of appeals in the Electoral College in the adjudication of appeals from the Electoral College in the post- election period presented a variable picture. Mr Ambassador what does a variable picture means? A: This is, of course, more a question for ODIHR and Mr Stonestreet who visited Tirana this week to explain. If I remember well, some 56 appeals were taken to the Electoral College. The ODHIR report stated that it was a variable picture. I think that referred mainly to Tirana and I believe they spell it out in the report.

Q: When you say it was ODIHR and not OSCE, does it mean that you think differently from ODIHR? A: They are in the lead when it comes to election observation and they work like the Presence in Albania under the OSCE family so we are brothers and sisters but we share the work: they do the observation, we assist on electoral reform. Electoral Reform in our case is in the mandate that means we are tasked to provide assistance when it comes to electoral code reform.

Q: During a meeting these days of the leader of the Opposition, Rama with Mr Stonestreet, Rama said that the ODIHR report on election was objective, clear and helped in a way calming the political tension. Do you share this opinion? A: I think this is an important view of one of the key politicians in this country and should be not definitely underestimated.

Q: Most of the recommendations contained in the 2009 OSCE/ODIHR final report as well as those of OSCE/ODHIR and Venice Commission Joint Legal opinion of 2009 are also directly applicable on the 2011 local elections. What will be the role of the OSCE to make sure that for next 2013 elections these reforms will be done? A: One of the appeals I’ve repeated and I will clearly say again: It is now time to make use of the weeks and months ahead in discussing how to adjust the Electoral Code and made good use, in time before the mid of next year, because more events are coming up, among them also the centenary of Albanian Independence in 2012. But even more important in 2013 are the next scheduled general elections and legislation, especially key legislation like the Electoral Code should be well in place before then and ideally one year before. So the ideal time that we would see a decision making finalizing a new Electoral Code is by June 2012

Q: I am used with the idea that the ideal things never happen or being idealistic is not a feature that describes Albanians. What will happen if … A: But it can happen. So some things are ideal and people are optimistic here and are looking forward that the political class can deliver. And I am sure that they can deliver. They have understood that they have to move forward.

Q: There is another suggestion of the OSCE/ODIHR final report to change the composition formula of the Central Election Commission in order to increase confidence

3 in its independence and in its impartial application of the electoral code. What would be a good formula for Albania? What is your suggestion? A: Of course the final suggestion I would definitely leave to the political parties involved. But perhaps let us re-visit the models that existed also here in Albania before. The current model leaves practically everything to the two main camps; seven members, all seven nominated by the political parties. Before the adjustments in 2008, the political parties did not have the majority. Others could nominate; be it from the judiciary or be it from the President. So the composition was more mixed. So perhaps it is worthwhile looking and comparing the recent experience with the former experience and perhaps takes up some elements from former models to come at less partisan solution.

Q: Do you have a ready made recipe to suggest to Albanian politicians regarding the formula of the composition of the CEC? A: I would limit it to the directions, not having it in the parties’ hands, also involving other key institutions for example the President, to have it less partisan and more technical. The rest should be part of the discussion between the key players.

Q: There has been a discussion before the election. It always happen this discussion to have a CEC formed by civil administration and civil workers. Do you think that might be a good solution? A: It is a possible solution. And when all the political players agree or at least the majority of them agree, it could be a solution. But I do not see a need to fully or completely exclude parties from that. One model in the past had from each camp at least one partisan member in there, which is also necessary from the transparency point of view. It makes sense to find the right blend. It is certainly worth discussing and that should be done between the leaders I would say, assisted by experts within the party and also hopefully from civil society.

Q: Mr Ambassador, in the first interview in this studio, on May 24th, while discussing Tirana’s elections you told me that mistakes are human, referring to when votes were misplaced in the wrong boxes and you didn’t want to comment then back on the decision of the CEC to open those ballots. But you said that the counting of the votes was correct at that time. Let’s listen a short clip from that interview and come back in the studio. Now back in the studio. In the report you claim that the Electoral Code should be amended to address the validity of ballots cast in the wrong ballot box, procedures for including such ballots in the table of results, and the procedures to be followed in case of discrepancies when the number of ballots cast exceeds the number of signatures in the voter list. Do you have a concrete formulation of such procedures? I mean, the fact that it was not predicted in this elections but it was applied. Does it make the suspicion that it was not right to use it this time since we do not have concrete procedures for this particular aspect of the wrong votes? A: Not everything needs to be defined. When you do thing in the good spirit, so you do it right. When you find what the voters wanted to express on Election Day, and do that openly, then under normal circumstances it is fully acceptable. You also ask what I would recommend for the future. Again, it is most important that the partners here, and I now purposely say partners come to terms on how to organize future elections. Therefore, I would not like to make any readymade proposals. But there are several possible solutions either having all the votes cast to one box, then one would have to adjust the counting procedures, to make life easier for the counters because it has not been easy in the past. When it is decided to keep, like in the Tirana case, two levels, four boxes all together, one could say all boxes are opened, the ballot sheets are separated, stacked, put in order and then counted; to avoid that otherwise the invalid votes are either forgotten or omitted. That would correspond to the most general

4 reading of the Constitution that every vote should be treated equally and counted and, therefore, should be consistent. On the experience on the last election, it is very worth visiting that point well before the next elections and making it clear, so that a similar confusion is avoided.

Q: But according to you, in your comment and in your view, it was not the confusion that affected the result? A: It was a very close race, and every vote counted. It was personally, the most dramatic election when it comes to the results I have ever witnessed so closely. We saw how it was at the end of the counting on 14 May and we also saw how the results developed after the counting of the miscast ballots and there was a difference and that made although the difference. And therefore it would be good to clarify as much as possible this issue.

Q: All political sides need to read the OSCE/ODIHR report in its entirety, avoiding the temptation to cherry pick on liked or disliked elements. I like this part of the report because it sounded like you have been following carefully in the past what happened to the report, especially the international reports, especially the OSCE report. Why were you worried that they would cherry pick some elements? A: When you take sentences out of context they can have all of a sudden or seem to have a different meaning. Therefore, it is important to read an OSCE/ODIHR election report from the first line to the last line. Some of these pickings of some passages, we have seen in the past and it might have been misleading. It might create the impression that either side is right and nothing needs to be done. This is clearly not the case. We need, or the country needs, an electoral reform to make elections better, and safer and trustful.

Q: Was it as well a sign that you wanted to point shared responsibility to all political spectrum? A: It is a shared responsibility. As I have said the Government has to be forthcoming to a certain extend to the opposition. The Opposition has to be constructive and not just stay away and not to introduce good proposals. There were offers also from the Government in the past 12 months, in making proposals and then it would be adopted. It is not all that easy. It is very important to come to common solutions and to develop it jointly because in democracy sooner or latter every thing changes. The one that is today in the opposition might be in the lead after in the next elections or then latter. The system should work in a transparent way in both directions and therefore a high degree of consensuality is very important. That can be reached if both sides identify themselves with solutions found.

Q: You also say that a full reform should be: a) technically sound; b) widely consulted and certainly not rushed - and this is again well knowledge of Albanian practice; c) consensual to the widest extent possible. What will be the OSCE role in the upcoming reform Mr Ambassador, considering that the last time the electoral reform was done, were Mr Gjiknuri and Mr Byklykbashi, without any advice or consultancy from the OSCE? A: Well that was well before I arrived. To my knowledge, there were also some contacts but there should have been more. What we offer for the future and also for the present is our assistance in providing expertise. But, first of all, the partners in politics should start to introduce their ideas, their concepts and then we can help them better. The most important thing to be always kept in mind is that the best and the most sustainable solutions come when Albanians are really convinced that it is good for Albanians and not when it is implanted from outside. Models that exist somewhere else can be analyzed, scrutinized, and also checked

5 whether they are good to work here in Albania. But what they want, what they think is working, this is in the best possible to be answered by the Albanians as well.

Q: There is lately a debate on choosing an electoral formula which might be a clear national proportional. What is your comment on such a possibility? A: It is a very similar answer. It is good to compare the different models that are there in the world.

Q: Would it be good to be implemented? All of them or most of them are considered to be serving the democratic purpose. That really depends. The important thing it to try not to make it too complicated. Usually simple things work better. That would also be a general recommendation - try to make it simple and then it works better

Q: As far as I recall from my journalistic career, Mr Ambassador, before every election the Albanian political parties were busy making a last-minute electoral reform, and we have been reforming our Electoral Code for every single election. In your opinion, after all these adjustments we have made why we haven’t yet an implementable electoral code for Albania, or how come we have not chosen yet what is best for our country? A: That might be understood easier when thinking what is really needed to make a law, to make a regulation work. This is the good will of making it work. I wish we could see more of that good will in the future. There has clearly not been enough in the past. I said also that the current electoral law is good enough to hold elections, and it would also be good enough to hold other elections in the future. But to make the system safer, more transparent, more understandable, and also easier to handle, an electoral reform would be necessary, and it should also be more respected. So there I am back to good will: good will in meeting legal deadlines, good will in nominating election commissioners, these volunteers who do the hard work throughout the elections. All these elements add up to a successful election. And there has been progress also in these elections.

Q: Mr Ambassador, if we had a timetable in front of us with reform steps that the politicians should follow, when should be the starting day? A: A timetable?

Q: Yesterday? A: That would be wonderful but procedural steps have to be taken in the parliament. But clearly as early as possible! As early as possible!

Q: In 2012, next year, the Assembly will elect the new President of the Republic but the debate has already started, not only about the re-election of the current President, but also to change the method for electing the Head of State. There is an option being debated right now about the President’s election by popular vote. What do you think would be a good solution for Albania? A: Now we are less than 12 months to the voting procedure. So a really fundamental change is probably not advisable because just like electoral reform, or any other reform, like the judicial or that of the civil service, this would need sound discussion. I have a lot of understanding for the idea of Albania seeking to join a large number of countries in the region by having a directly elected president. It really could make sense but one also would have to see whether then the Office of President should be mainly limited to largely ceremonial functions, or whether it should include also some additional decision-making functions that are not there yet but which have there in the past. For the procedure, as it is laid out in the

6 constitution, the newly established rule has not been used even once so it should be tried out. For me personally, if you allow me to weigh, what I would like to see is searching discussions on who could be the candidate or the candidates. This is very important because he or she is the Head of State and it should clearly be done in an unpartisan way, and this is probably the most important element, and that needs a big personality. It could be the current President, it could be another candidate but that is also to the people and also to the political parties to look into who could meet these conditions for the next President.

Q: In your view, should it be a consensual candidate because the majority does not need any help in terms of votes. They have all the votes necessary to elect the new president. Do you think that the vote should not be that important when electing the next president but it should be a wider selection, a more consensual President? A: The constitution I think is clear in that, so in the first three rounds a qualified majority is needed. That would show that the consensus is there, and, therefore, I would like to repeat what I just meant as an invitation: look intensively for a good candidate or good candidates, and then round number four which requires less than qualified majority is not needed. Therefore, the instruments are there but it clearly depends on who will be the candidate.

Q: There are some names rumored in the media already. And there are women’s names as well! Do you think that Albania is ready for a female President? Why not, why not! A woman or a man, if they have the right stature, and an independent, non partisan, stance, they could do it. Sure!

Q: We leave now the real politics to move to some more social problems maybe, and not only. Some problems that according to the opposition were related to the elections: I am talking about the 21 January tragedy. You say in the report that, “How these deaths occurred and the identification of those responsible must be a focus of the ongoing inquiries.” But meanwhile, “neither the General Prosecutor’s Office nor the inquiry committee has been able to present any tangible results.” What is your comment in this regard? Have you been asking these officials, both government and opposition, what is happening with the inquiry? A: We did that to a large extent as far as the respect for an ongoing investigation permits. Also our partners, namely the United States have supported a swift investigation, and this is clearly necessary and we would like to see more results, of course correct results. This is due to the families of the victims, but this is also due to the general public wanting to have transparency and clarity on what really occurred on the 21f January.

Q: Do you think is it normal that there have been these delays regarding this inquiry? A: It is a long period! It is September now! That is eight months! They were serious incidents, and perhaps even less serious incidents require time for a truthful investigation; but it should be done with the highest urgency.

Q: I read also in the report that while in all modern democracies, the ruling coalition has the political right to govern, the need also to involve the opposition in the policy making process is vital, is important. How does this non applicable principle affect Albania’s democracy? How do you suggest overcoming this? A: Through dialogue! The Government is elected through the majority, so it is a political right, yes! But it’s also a legal right because it’s on the constitution, and so the ones who are in government have the full right to govern. But in view of the constitution, at certain stages, the Opposition also becomes part of the government, as things stand always when you need a qualified majority. That is why dialogue by consensus, by talking openly, by introducing

7 constructively good proposals and also by accepting that one cannot get a 100% ready made solution from one side only is so important. It is really coming together and identifying the common interest of the people and this is clearly moving ahead with the reform agenda, moving ahead in the direction of European integration, and that needs both sides. I just to recall what we said earlier: in a democracy it is like revolving, a government might become opposition in the future, and in this sense still be needed, and the opposition might become government, so it should be more seen in the sense of a partnership for Albanians.

Q: And of course we all hope that.

Q: And we are back again continuing our interview with Head of OSCE Presence in Albania, Ambassador Eugen Wollfarth. Mr Ambassador, although Albania, you say in your final report, has committed itself to adopt specific rules on strengthening public transparency and consultation in the legislative process, it still appears to be selective. What are the implications of this non functioning transparency rules? A: The implications are that the public must be informed or have access to information as good as possible. Media certainly have an important role in that but not everything can be left to the media. It is also access to information on how decision-making takes place, on how the authorities work, on how legal demands are being processed. It is a very important issue. Transparency is extremely important for understanding democracy. It is also very important to manage institutions because it is related to compliance, which is one of the other words for corruption or anti-corruption, when you comply with rules and it is also transparency on how a decision is being taken and that automatically makes corruption much more difficult, and hopefully in some cases excludes that. That is very important.

Q: And transparency is an important element in the system of democracy. Yes, but how about accountability? How do you see that in the current Albanian situation? Do we have public institutions that are accountable in their practical everyday work? A: Let me direct the view especially on the Assembly. There elected MPs from all parties gather and usually do that not only in the plenary, they do it also in the committees, that means there is a close look on public expenditure from many sides, including the Opposition. This is a very important place to have a high level degree of transparency and also checks and balances to see whether taxpayers’ money was spent in the right way. And that automatically leads to a very high degree of accountability.

Q: Before going to a question that is directly related to the MPs and their immunity, what is your comment on the fact that in the last 20 years of Albanian democracy we have never had a top official or a minister going to trial for corruption or a similar crime, what is your take on that? A: I do not pretend that I am an historian knowing all the aspects of the Albanian life and especially of the important individuals. And I do not want to be funny in saying: perhaps nobody committed anything that might bring him or her to jail. But it might also be that some of the cases that occurred were protected through immunity. Therefore, it is also very important to have the mechanisms in place in case of good reasons to be convinced that a crime was committed and that immunity can be lifted through a defined procedure, for example such as that belongs to the Assembly, again with a high degree of transparency, and involving the Opposition.

Q: So your suggestion is on lifting the full immunity for MPs? A: Depending on the case. Immunity was not invented to make business easier for MPs. It is there to make their work independent for the people. When not used in the proper way, under

8 certain circumstances, it could and may be it should be lifted. But as a starting point in many countries, in many old democracies, this is a traditional tool to protect MPs, making sure that they are not under pressure, that they can decide because they were elected by the people, and that they can decide in a free way according to what they believe is best for moving the country forward.

Q: But there is still a concern that I found in your report that, “the Assembly’s approval of this provision seems open to debate as the declaration could be turned into an obstacle for possible criminal proceedings”? A: When there are crimes committed they should be prosecuted. When prosecution is not possible due to immunity, then that mechanism should be in place to decide on according steps.

Q: So, to define it step by step. A: Right. This is clearly not about the abolition of immunity. That is an important element in most democracies for good work, but it should be used properly.

Q: And again, I have another topic that occupied an important space in your report, the constitutional court judges, and what happened between the Assembly and the candidates that the President of the Republic suggested. “The Assembly needs to provide a solution to this issue,” is the statement in your report. What is your comment in this regard? What is the solution? A: The Constitution has several stipulations that, if read together, seem to make a solution possible, but that would then again be against the spirit of the Constitution and having the judges appropriately in place. Therefore, a solution should lead the Assembly into joint decision-making and in that case definitely with a qualified majority, and find a way how to make both ends meet that don’t want to fit together. I think it’s very important and I have the impression that many share that these judges are nominated as soon as possible, of course without breaking the rules. Therefore, through the Constitution, the Assembly is empowered, when having the necessary majority, to adjust the rules and when that is done after public discussion and the necessary degree of transparency, clearly not only the spirit of the Constitution is met, but then the way is also free for judges to be nominated.

Q: Mr. Ambassador, in your knowledge, or as far as you are aware, do you think that politics interferes with the justice system, in voting in favour or against one judge or another. A: I have not seen really any heavy cases during the last 12 months, but sometimes opinions are made public that could influence judges, but then again normally judges should also be independent enough to ignore them. The other thing is when, not only with words, but when it has to do again with compliance with corruption, but this is not very transparent for us.

Q: Why? A: For obvious reasons. Who would put that in a newspaper or television, what he or she is doing. Q: But your resources do not come from newspapers only. A: Not only, that’s right. That is true.

Q: Last week, Mr. Ambassador, an Albanian judge was executed in Vlora in a terrible attack. I believe you have seen it. It was the first in our twenty years of democracy. The Albanian authorities considered it as an attack on the state. How did you perceive it?

9 A: This is a shocking and absolutely unacceptable incident. It is a crime, it is a murder, and it needs not only a full investigation but also needs to be fully condemned. This is clearly not helping to have respect for the rule of law, but this is not Albania. I hope it stays an isolated incident and I clearly condemn it.

Q: Mr. Ambassador, the public as well has been following your statements in the past regarding delays in the Gërdec court hearings, and actually also in the report you state that the public remains disappointed and frustrated by the protracted nature of this case. “It deserves some concrete answers so that lessons can be learned”. Mr. Ambassador, have you asked this question to the Albanian authorities? A: Yes, we did, and we acted on the lessons learned. One is that for a couple of years now after the incident, we support the Ministry of Defence in dealing with the old surplus ammunition and chemicals in an appropriate way and the situation is becoming much safer now. No such incident has occurred again, clearly not in this magnitude. The clean up process is now done in a professional, safe, and responsible way. It should have been done earlier. On the Gërdec case itself, there seems to be too much playing with the system, because it is not only the judges responsible of a case, but also the ones who contribute. And one important role is that of the lawyers. They have to appear in court and not lead to dragging out the case by staying away from the court, because that has led to so many adjournments. Families and the victims, but also the general public have the right to know what went on and also to see those who are responsible convicted, if they are found responsible after a due process.

Q: And I believe the families of the victims as well need to know who was responsible for their loss. But I need again to stress the same question. What was the answer that was given to you by the Albanian authorities when you asked them about these delays? A: Something is in procedures. Of course defendants have the right for their lawyers to be present and they do not show up and so on, and this is not satisfactory. I also went public on that and for a certain period there were some improvements, but now it should clearly come to a conclusion while following the rules. This is very important.

Q: Another problem that you touch upon in your report is property reform. “Public and private investment and lending remain hindered, as property ownership can not be guaranteed yet. Currently, few owners have had their claims resolved and there are issues in the courts. It appears one of the biggest problems of Albanians right now.” Who should be held responsible for this unsolved issue in Albania, Mr. Ambassador, according to you? A: The responsibility, of course, is with the Albanian state authorities. Since 1991, it is a democratic country, but the time before is a big source of the turmoil we see, from the old regime or even the time before. But it is with the state authorities. What we do with EU support is to help provide and collect information and also maps, so that the state authorities can decide to whom to attribute a land title or property title. Therefore, the answer is clear: it is with the state authorities. The work needs to be taken in a very careful way and it is not a swift action, and therefore it takes quite some time.

Q: Can you tell us a bit more what made you participate in a joint project with the EU to register properties in south Albania? Can you tell us a bit more about the project? A: It is a very important stretch of land and the World Bank is by the way doing a part in the more urban areas. This stretch of land in the south is very important for the economic development and for investors. In this very tourism-oriented case it is important to know to have that security to really have the property title, otherwise the problem is that you shy off investors and the people in the south also need jobs.

10 (Commercial break)

Q: We’re back, Mr. Ambassador, to discuss the last part of our interview, which will probably be the most interesting because we are going to talk about your experience as a normal person and not only as an ambassador in Albania. But let’s focus again on another very interesting topic, I believe, corruption. “Efforts to pursue senior state officials accused of corruption remains an issue,” you say in your report, which I am referring to all the time during this interview. So why do you think that the fight against corruption is almost a lost battle until now in Albania. A: Well, I have never put it in these words…

Q: No, these are my words. A: It’s worth fighting against it. It is a complex task because it seems that no sector is completely excluded. Therefore, it is a comprehensive task and the media can also help, and also the interest of the public. Also some conduct of the public, be it private persons or enterprises, in trying to avoid paying. Pay only the fees that are requested for services according to the publically accessible rules, not more, and also not less. Because otherwise it is definitely a lose-lose situation, because with corruption the overall cake shrinks, it does not get bigger, it does not even stay the same, it gets smaller because a very low number of people get a certain service and others are excluded whilst paying for it. And this is leading to unrest and certainly not to a sound development. And it is also a problem to attract investors who want to have clear rules and a good return on investment.

Q: Do you think now it’s time to change the way Albanian authorities address the problem? A: There is a discussion about it. Intensification in raising awareness could be even bigger, but it has started to be tackled and they should not shy away. They should continue and should do it at all levels. It is not only a national task, it is also a task in local communities. It seems like no sector is excluded, so one should be conscious everywhere. Sometimes even within enterprises, very often it is forgotten that in private companies that this phenomenon exists as well and it’s detrimental.

Q: Talking about enterprises, we can not leave outside this interview and this very nice discussion together, the media, which is a very important factor in the whole of Albania’s health as well. Your report says: “The government is able to ‘encourage’ certain media over others by either selectively attributing public advertising or by using certain provisions of rental contracts, etc.” Can you be more concrete, Mr. Ambassador? A: I think what was quoted was relatively concrete. What it is very important is that the media have access to politicians and public events and they can report and that there is a balanced reporting. It is also allowed to have, separate from reporting, commenting, and that it comes from different political angles and that the public has the possibility to select or to follow different media. That is very important. When it comes to taxpayers money, when for services like publicity or information, when handed to the media it should be distributed in a way that there is no imbalance. That might have to do with the size of the company, a major television chain might get more publicity or information spots than a smaller one, but there should be transparency and equal distribution and clearly not just putting it into one television channel or limited only to the public television. That would be considered as unbalanced.

Q: Is OSCE worried about media independence in Albania?

11 A: It is an important issue that we follow constantly. There is freedom of the media here in Albania and this is very important. This is again one of the upsides in public life here and that plays an extremely important role not only in election time, but for democracy in general, to have these different angles. When you have such an important issue, you are always concerned. Are recent developments against media freedom? Are they in favour? Do they have an effect at all? There we carefully observe and we try to also assist when necessary to keep it on a good track.

Q: Mr. Ambassador, after one year of working and living in Albania, actually enjoying Albania, you have been very active going out of Tirana and abroad. First, in your view, what is the biggest weakness of Albania and Albanians? A: This is hard to tell for me, and I would rather go to the biggest strengths and this is the optimism and the warm welcome I got, but surely the optimism. The country has seen a lot of progress in the last 20 years. After the opening towards democracy, it has seen a tremendous economic development, but clearly the people need more and better paid jobs. They will get it. That is interlinked with education. What I would like also to see is parents, not only those who can afford it, but parents who are generally interested to send their children to good schools, and Albanians in that respect are very normal. And the weakness…I come back to that point. I would wish that Albanians would be prouder of themselves. They have all the reasons to be proud. This is a wonderful country. Of course, a lot needs to be done. This is obvious. It is not only a pothole in the street, it’s a complex work, and it’s about the sewerage system. I have just mentioned education. So there are many things that can ne improved, but this is also the good side. While improving, that also means that jobs are necessary to do that professionally and that generates further income. So that is also a good reason for that optimism, since there are a quite lot of things to do. You can do it with pride and the nation can look forward to more and better jobs. Of course, I don’t want to admit that we live in a competitive world…

Q: But we do… A: … And Albania wants to integrate and therefore preparation for good competition starts with good education and training. So I would invite really to work on that.

Q: I am going to ask you about another personal impression. Do you think the lack of dialogue between politicians is a feature of Albanian politics or a feature of Albanian individuals? A: It is not limited to Albania but it can occur somewhere else, too. But over that extended period one really has to ask, if it is really necessary. But I am more to looking forward. I have the impression and I am more and more under this impression that the climate has changed to the better here and we will see progress.

Q: And we will stay to the personal experience during this one year Mr Ambassador. You travel quite around the country and media has been following you trips. How do you choose what to visit; why going somewhere and what are your impressions from travelling around Albania? A: Albania is a beautiful country and it is fascinating to see the different regions and to see the mayors, or the chairs of the regional councils or the prefects or the citizens living and working in their home area. In most cases, it is really beautiful and it is a sort of moving the country forwards. When we work as a Presence in Albania, we have also Project Offices in four cities around the country. It is to help that the progress takes place hopefully in all parts of the country and not only in the capital. So also when it comes to integration, when it comes to the freedom of the media, when it comes to jobs, when it comes to education, you have a

12 similar or always a better service in all parts of the country, in small municipalities, in cities and also in the capital. So it is good to know and it is also very important to give the right advice and provide the right assistance in moving the country forward.

Q: When I ask you about the biggest weakness you give me a positive answer, saying optimism, but when I ask you what do you like most in Albania and in Albanians what would you say, - apart from optimism? A: Apart from optimism, which is still my favourite thing, it is the activity. Most Albanians I have met are active people. They like life they work and now I return, I cannot omit it from you, and it is my favourite since I am an optimist myself! When you believe in things you move it you can do it, and Albanians can do it. Many Albanians and I think this is known here, perform in a magnificent way abroad, be it in the USA or be it in Germany, be it in Italy or in the neighbouring Greece. If they would perform in such way also fully at home, I do not see any obstacle of fantastic development here.

Q: To conclude, your report stated that the next year, starting from now, but especially the next year, will provide some answers as to which directions the political leaders wish to take Albania. And you say as well that the choices are that simple; going for the dialogue and the reform or stay where we are. How will the Albanian politicians’ choice affect the relation with the OSCE? A: If splendid progress is made towards European integration, that would mean that not only reform is done on paper but also materialized in real life. That mean Albania would be a much further developed country than today. Then the commitments with the OSCE participating States would be met and we would be less necessary and believe me that would be good news. But in the meantime, I think we can be of assistance and we are ready to provide that.

Q: We are here in a media house. We just wanted at radio and television OraNews to thank you for being here in one year anniversary of your activity in Albania an may be a quick impression from you from what you followed OraNews? A: I switch it on quite often. Sometimes during the day just to see what’s going on and it transmits a good spirit. What I like is that most of the time it is live and providing good information and since it has English subtitles it is much easier for me. Perhaps one day you can put a German one for me and it is even better. But so far that has added to my life. I like that.

Q: We can discuss that with our President, may be when he listens about German subtitles he might do it as well. I personally want to thank you for being in my studio again and of course this studio is open for you to come again and to discuss how the reforms are going and especially how the Albania and Albanians are doing. Thank you Mr Ambassador. A: Thank you very much Ilva Tare. It was a pleasure to be here, especially on such an occasion- one year in Albania. It has been a fantastic year. Thank you!

15 September 2011

13