гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
üÇÉÇå üÉáõñÇ
îá¹áñ î³·³ñ¨ (ËÙμ.)
ػݻçÙ»ÝÃÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ. Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ
¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝÁ ÑÇÙݳ- ¹ñí»É ¿ 2000 Ã.: Ü»ñϳÛáõÙë Ýñ³Ý ³Ý¹³Ù³ÏóáõÙ ¿ 58 å»ïáõÃÛáõÝ, Ý»ñ³éÛ³É` г- Û³ëï³ÝÁ, áñÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹ÇÝ Ùdzó»É ¿ 2002 Ã. ÝáÛ»Ùμ»ñÇ 14-ÇÝ: ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝ
(¼àôÄì) www.dcaf.ch §²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýæ Ù³ï»Ý³ß³ñ
¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»Ýïñá- ÝÁ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¨ μ³ñ»÷áËÙ³Ý ïÇñáõÛÃÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ ³é³ç³ï³ñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ ³ß˳ñÑáõÙ։ ¼àôÄì Ï»ÝïñáÝÁ ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ¿ ïñ³Ù³¹ñáõÙ՝ Ç Ýå³ëï ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳ- é³í³ñÙ³Ý։ ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇÝ ³éÝãíáÕ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ ß³ñùÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÝ áõ ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÁ, ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ, ³Ý¹- ñ³¹³éÝáõÙ ¿ ݳ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÷á˳ϻñåÙ³Ý ¨ ϳé³- í³ñÙ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ Ïáõï³Ïí³Í É³í³·áõÛÝ ÷áñÓÇ ûñÇݳÏÝ»ñÇÝ։ ²ÛÝ Ý³Ë³ï»ëí³Í ¿, Ç ÃÇíë ³ÛÉáó, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë¹Çñ ¨ ·áñͳ- ¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÝ ³í»ÉÇ Ã³÷³ÝóÇÏ, ѳßí»ïáõ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ·áñÍáõÝ ¹³ñÓÝ»Éáõ Ýå³ï³ÏÇÝ Í³é³ÛáÕ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃ- Û³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ¶É˳íáñ ËÙμ³·Çñ՝ ¼àôÄì ÉÇÇñ³í ³í³· ·Çï³ß˳ïáÕ ¹-ñ îá¹áñ î³·³ñ¨։
Procon Ltd. www.procon.bg غܺæغÜÂÀ ä²Þîä²ÜàôÂÚ²Ü àÈàðîàôØ Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ
гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ üÇÉÇå üÉáõñÇ îá¹áñ î³·³ñ¨ (ËÙμ.)
Äݨ- 2009 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ, üÇÉÇå üÉáõñÇ, îá¹áñ î³·³ñ¨ (ËÙμ.), ػݻçÙ»Ý- ÃÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ. Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ (Äݨ, ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕá- íñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝ, 2009 Ã.)։ §²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýæ Ù³ï»Ý³ß³ñ, ÃÇí 1
© ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝ, 2009 Ã.
¶áñͳ¹Çñ Ññ³ï³ñ³ÏÇã՝ Procon Ltd., <www.procon.bg> γ½ÙÇ Ó¨³íáñáõÙÁ՝ ÊñÇëïá ´ÉǽݳßÏÇÇ
ISBN 978-92-9222-089-1 ISBN 978-954-90121-9-4 ´àì²Ü¸²ÎàôÂÚàôÜ Ü³Ë³μ³Ý ...................................................................................................7 üÇÉÇå üÉáõñÇ
Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ .............................................................................................8 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ ............................................23 ì³É»ñÇ è³ï㨠ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ ..................................................................63 îá¹áñ î³·³ñ¨ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ ..................99 îá¹áñ î³·³ñ¨
üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ ...................................................................120 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà .............................................................................163 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà ........................................................................206 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ. ....................250 àõÇɻ٠ü. í³Ý ¾ù»É»Ý
лÕÇݳÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ..............................................................................277 ¶Í³å³ïÏ»ñÝ»ñÇ ó³ÝÏ
²é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÙÇç¨ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.......................................50 ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙ..................................................................................................................57 ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëï..............................................61 ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ.......................................................67 äɳݳíáñÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÇ, Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áËϳå³Ïóí³ÍáõÃÛáõÝÁ...................................................................................................................70 §¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùǦ Ùá¹»ÉÇ՝ áñå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ýå³ï³ÏÇ ÷á÷áËáõÙ..........................................................................................................................72 ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ.................................................................................76 γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý §ÙÇçáóÝ»ñ¦.........................83 Üå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÇ ÙÇçáóáí............................................................................................................................84 γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÙ ÏáÝÏñ»ï ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï...........................................................87 ¼ÇÝáõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ ¨ ·Ý³Ñ³ïáõÙ...............................89 è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ùá¹»ÉÝ Áëï ´³ñïÉ»ÃÇ.................................................................90 àõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ, éÇëÏ»ñÇ ¨ μÛáõç»Ç ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÁ............................................................92 èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ùá¹»É........................................................................................94 ¼ÇÝáõÅÇ ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùÇÝ ³ÝóÝ»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏ»ñÇ ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇݳÙÇϳÝ............................................................................................................................................95 ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Ýå³ï³Ï³¹ñáõÙÁ................................................................................107 ²ØÜ μ³Ý³ÏÇ í»ñ³Ï³½Ù³íáñáõÙÝ Áëï 2004-2009 ÃÃ. Íñ³·ñÇ................................................113 ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ՝ Ùñó³ÏóáÕ å³Ñ³Ýç³ñÏÝ»ñÇ ½ïÙ³Ý ÙÇçáó.................................114 ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ...............................................................................123 §Ð³Ýñ³ÛÇÝ Ýáñ ¿ÏáÝáÙÇϳݦ ¨ ¹ñ³ ï³ññ»ñÇ ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ.....................................132 ̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ ¨ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ñáëù»ñ........................................................................143 îíÛ³ÉÝ»ñÇ ÷á˳ÝóÙ³Ý ûñÇݳÏ.....................................................................................................145 è³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ë˻ٳ...................................................................................165 سÕùÇ »Ýó¹ñ³Ï³Ý å³ïÏ»ñ........................................................................................................179 γÛáõÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇ »Ýó¹ñ³Ï³Ý μ³ßËáõÙÝ»ñÁ........................................180
²ÕÛáõë³ÏÝ»ñÇ ó³ÝÏ Ø»Ý»çÙ»ÝÃÇ ¹»ñÝ áõ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ï³ñμ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ..............................................................................................13 ܲʲ´²Ü
üÇÉÇå üÉáõñÇ
¼àôÄì ÷áËïÝûñ»Ý
²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Ùßï³Ï³Ý ϳñ¨áñáõÙÝ ³é³ç ¿ μ»ñ»É ݳ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ù³ïã»ÉÇ Ý»ñ³ÍáõÃÛ³Ý å³Ñ³Ýç³ñÏ։ Ðñ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ ß³ñùÇ ëáõÛÝ Ñ³ïáñÁ ¼àôÄì-Ç ¨ ¾ëïáÝdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ Í³í³Éí³Í ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ³ñ·³ëÇùÝ ¿։ Îáõ½»Ý³ÛÇ ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»É ¼àôÄì ÉÇÇñ³í ³í³· ·Çï³ß˳ïáÕÝ»ñ ¹-ñ ´áõÏáõñ-سñÏáõÇÝ ¨ ¹-ñ î³·³ñ¨ÇÝ` ³Ûë ·»Õ³Ï³½Ù ѳïáñÛ³ÏÇ ËÙμ³·ñÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý Éñç³·áõÛÝ ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ³ñ·³ëÇù ѳݹÇ- ë³óáÕ Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ μáÉáñ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇÝ՝ Ýñ³Ýó ïñ³Ù³¹ñ³Í ųٳݳÏÇ ¨ ç³Ýù»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ Îáõ½»Ý³ÛÇ ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»É Ý³¨ Ý»ñϳÛáõÙë ¾ëïáÝdzÛÇ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ ³ß˳ïáÕ å-Ý È³áõñÇ ÈÇݹëïñ»- ÙÇÝ, áñÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùμ Ñݳñ³íáñ »Õ³í ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ ѳÛóÛ- Ã»É ëáõÛÝ ·ñùÇ Ññ³ï³ñ³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։
Äݨ, ÑáõÝí³ñ, 2009 Ã. 8 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ Ð³ñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ (³ÛëáõÑ»ï՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ) å³ïٳϳÝáñ»Ý áã ³ÛÝù³Ý í³Õáõó ¿ »ñ¨³Ý »Ï»É áñå»ë å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõÙ Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ ÝÛáõÃ։ ²é³í»É³- ·áõÛÝÁ ÑÇÝ· ï³ëݳÙÛ³Ï ¿ ³Ýó»É ³ÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÇó, »ñμ ÙÇ ß³ñù ³ñ¨ÙïÛ³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ëÏë»ó ßñç³Ý³éí»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ϳé³- í³ñÙ³Ý (ٻݻçÙ»ÝÃÇ) ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ՝ ÉáõÍ»Éáõ ѳٳñ ³ÛÝåÇëÇ ËݹÇñÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳ٠ٳñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßËáõ- ÙÁ, ѳÙÁݹ·ñÏáõÝ Ùáï»óÙ³Ùμ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ϳ٠·áñͳéÝ³Ï³Ý ÑÇÙ- ݳËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ ϳ٠μǽݻëÇÝ Ñ³ïáõÏ ·áñÍÇùÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ջϳí³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ÜÙ³Ý Ó»éݳñÏáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ μ³ñÓñ³·áõÛÝ áñ³Ï å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ μáÉáñ Ù³- ϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ¨ Ýñ³ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ëïáñ³μ³Å³ÝÙ³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ։ ¸ñ³Ý ѳëÝ»Éáõ »ñ³ß˳íáñí³Í »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ åɳݳíáñÙ³Ý, ϳ½Ù³Ï»ñå- Ù³Ý, ջϳí³ñÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ÏÇñ³- éáõÙÝ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ÛÝ ë»·Ù»ÝïÝ»- ñÇ ¨ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý Ýå³ëï»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·áñͳéÝ³Ï³Ý Ï³ï³ñáճϳÝÝ ³é³í»É³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»ÉáõÝ։ γé³í³ñã³Ï³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñ å³Ñ³ÝçáÕ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ѳٳÝÙ³Ý »Ý »íñ³³ïɳÝïÛ³Ý áÕç ï³ñ³ÍùáõÙ, ³ÝÏ³Ë ³é³ÝÓÇÝ í»ñóñ³Í å»- ïáõÃÛ³Ý Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇó, ÉÇÝÇ ¹³ ÐÛáõëÇë³ïɳÝïÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ Ï³½- ٳϻñåáõÃÛ³Ý (ܲîú) ³Ý¹³Ù û ·áñÍÁÝÏ»ñ։ ²Û¹ ËݹÇñÝ»ñÇó ÙÇ ù³ÝÇëÁ ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý, ë³Ï³ÛÝ ûñ³ËݹÇñ »Ý ¹³ñÓ»É Ùáï³- íáñ³å»ë í»ñçÇÝ ï³ëÝÑÇÝ· ï³ñáõÙ։ ¸ñ³Ýó ÃíáõÙ »Ý ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá §Ë³Õ³ÕáõÃÛ³Ý ¹Çíǹ»Ý¹Ý»ñǦ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³é³ç³ó³Í՝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Í³Ëë»ñÇ Ïñ׳ïáõÙÝ»ñÁ, ÇÝã- å»ë ݳ¨ ³í»ÉÇ ß³ñÅáõݳÏ, ë»÷³Ï³Ý »ñÏñÇ é³½Ù³Ï³Û³ÝÝ»ñÇó Ù»Í Ñ»é³- íáñáõÃÛ³Ý íñ³ ·áñͳñÏíáÕ, ѻ勉μ³ñ ³í»ÉÇ »ñϳñ³ï¨ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ å³Ñ³ÝçáÕ ½ÇÝáõÅÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù»Í³óáõÙÁ։ Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 9
²Ûë ¨ ÝٳݳïÇå ³ÛÉ ËݹÇñÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ ϳé³í³ñã³Ï³Ý Ùáï»- óáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ùÝÝ»ÉÇë ѳñÏ ¿, áñ ¹ñ³Ýù ѳݹ»ë ·³Ý å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý áÉáñïÇ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇ, ݳ¨ ÁݹѳÝñ³å»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳ- ϳñ·Ç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÇ ¨ Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áõÅ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ѳٳï»ùëïáõÙ։ ê³ ÑáõÛŠϳñ¨áñ ݳ˳å³ÛÙ³Ý ¿, ù³Ý½Ç Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³Ýѳí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ ѳÝñ³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ ýÇݳÝë³íáñíáÕ ó³Ýϳó³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃ- ÛáõÝ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ϳéáõÛóÝ»ñÁ, »ñμ¨¿ ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ïáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»Ý ë»÷³Ï³Ý ݳ- ˳ӻéÝáõÃÛ³Ùμ, »Ã» ãÉÇÝ»Ý ËóÝÇã ·áñÍáÝÝ»ñÁ ϳ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ñï³ùÇÝ ×ÝßáõÙÁ։ ²Ûë ¹Çï³ñÏáõÙÝ ÁݹáõÝ»Éáõ å³ñ³·³ÛáõÙ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÝϳïÙ³Ùμ ó³Ýϳó³Í ï»ë³Ï³Ý ¹ÇñùáñáßáõÙ å»ïù ¿ ˳ñëËí³Í ÉÇÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ»ÝùÇ íñ³։
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ §ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃǦ՝ ѳÙÁݹѳÝáõñ ѳí³ÝáõÃÛ³Ý ³ñų- ݳó³Í ë³ÑÙ³ÝáõÙ ãϳ. ³ÛÝ å³ñ½³å»ë ³ñï³óáÉáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É ·³Õ³÷³- ñÁ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³·áñÍáõÙÁ ¨ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ Ùß³Ï»Ý å³ïß³× áõ ϳÛáõÝ åɳݳíáñÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ- ·»ñ ¨ »Ýóϳéáõóí³Íù։ ²í»ÉÇ ù³Ý Ï»ë ¹³ñ ³é³ç å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ÁÝϳÉíáõÙ ¿ñ áñå»ë Åá- Õáíñ¹Ç ³ÝáõÝÇó ѳݹ»ë »ÏáÕ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍ³Í Ñ³Ýñû·áõï ³ñï³¹ñ³Ýù։ Øáï³íáñ³å»ë ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ·Çï³Ï³Ý ѳÝ- ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ »½ñ³Ñ³Ý·Ù³Ý »Ï³í, áñ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ»Ýó ÇëÏ μÝáõÛÃÇ μ»ñáõÙáí ѳÝñû·áõï ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ëï»ÕÍáÕ- Ý»ñ »Ý։ ²å³ ͳ·»ó Ñ»ï¨Û³É ѳñóÁ՝ ÇÝãå»±ë ϳñáÕ ¿ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃ- ÛáõÝÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ³å³Ñáí»É, ¨ å³ï³ë˳ÝÁ, Ç Ù³ëݳíáñÇ, ³ÛëåÇëÇÝ ¿ñ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõ٠ϳé³í³ñ- ã³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ Ý»ñÙáõÍÙ³Ùμ։ γé³í³ñáõÙÁ (³ÛëáõÑ»ï՝ ٻݻçÙ»ÝÃ), Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ϳñáÕ ¿ Ý»ñϳ۳óí»É áñå»ë ïíÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛáõÝÝ áõÕÕáñ¹áÕ ·ÇïáõÃÛáõÝ Ï³Ù Ïáõé ѳٳϳñ·, áñÇ ÙÇçáóáí ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ·áñÍáõÝ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí Ñ»ï³Ùáõï ¿ ÉÇÝáõÙ áñáß³ÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Çñ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÁ՝ åɳݳíáñÙ³Ý, ջϳí³ñ- Ù³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ å³ïß³× Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ùμ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óáõÙÁ Ù»Ï ³ÛÉ Ï³ñ¨áñ³- ·áõÛÝ Ù³ñï³Ññ³í»ñ ¿, áñÝ ³éÝí³½Ý Ù»Ï ï³ëݳÙÛ³Ï ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ͳ- é³ó³Í ÙÝ³É »íñ³³ïɳÝïÛ³Ý Ñ³Ù³ÛÝùÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éç¨։ àñáß å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ½ÇÝáõÅÇ í»ñ³- ϳ½Ù³íáñáõÙÁ՝ 21-ñ¹ ¹³ñáõÙ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ýáñ Ù³ñï³Ññ³- 10 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
í»ñÝ»ñÇÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ñÓ³·³Ýù»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, ÙÇÝã¹»é ÙÛáõë- Ý»ñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÕç μݳ·³í³éÇ í»ñ³÷áËÙ³Ý ³é³í»É ѳí³ÏÝáï Íñ³·ñ»ñ »Ý Ùß³ÏáõÙ՝ Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ëï»ÕÍ»Éáõ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ýáñ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñ. ¹³ ѳïϳå»ë í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ³ÛÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ѳٻٳï³μ³ñ í»ñç»ñë »Ý ³Ýóáõ٠ϳï³ñ»É ÏáÙáõÝÇëï³Ï³ÝÇó ÅáÕá- íñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳñ·»ñÇ Ï³Ù ¹»é¨ë ³Û¹ ³ÝóÙ³Ý »½ñ³÷³ÏÇã ÷áõÉ»ñáõÙ »Ý ·ïÝíáõÙ։ ²Ûë μáÉáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ »Ý ³ÏÝ- ϳÉáõÙ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇó՝ Çñ³í³Ùμ ѳٳñ»Éáí, áñ Ýßí³Í μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÁ ÏÝå³ëïÇ Çñ»Ýó ÇÝï»·ñÙ³ÝÁ »íñ³³ïɳÝïÛ³Ý Ñ³Ù³ÛÝùáõÙ ¨ Çñ»Ýó ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áõ μ³ñûñáõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹٳÝÁ։ Üßí³Í é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³- Å»ßï ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³é³í»É ×Çßï μ³ßËáõÙ, ³Û¹ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳé³í³ñáõÃ- Û³Ý Íñ³·ñ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Íñ³·ñ»ñÇ ³í»ÉÇ ï»ë³Ý»ÉÇ ¨ í»ñ³ÑëÏ»ÉÇ ³ñ¹ÛáõÝù։ ¶Ý³Éáí ٻͳÝáõÙ ¿ ³ÛÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃÇíÁ, áñï»Õ å»ï³Ï³Ý í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ ³ëïÇ׳ݳμ³ñ ÷á˳ñÇÝáõÙ ¿ ѳÝñáõÃÛ³Ý ³ÝáõÝÇó Çñ³Ï³Ý³óíáÕ μ³í³Ï³ÝÇÝ Ï³ñÍñ³ó³Í, ٻͳå»ë μÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ³ß˳ï³á×Á ѳÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ ß³ï ³í»ÉÇ ×ÏáõÝ ¨ ѳßí»ïáõ ٻݻçÙ»ÝÃáí։ ²Ûë ¹»åùáõ٠ѳñó ¿ Í³·áõÙ, û ÇÝãå»ë ϳñáÕ »Ý ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï §å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ëï»Õͻɦ։ ä³ï³ë˳ÝÁ Ù³ë³Ùμ Ñ»ï¨Û³ÉÝ ¿՝ ѳñÏ ¿ ³é³ç³¹»Ù ϳé³í³ñã³Ï³Ý ·áñͻɳϻñåÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ· Ý»ñÙáõÍ»É ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý áÉáñïÇó, áõñ ³ÏÝϳÉíáÕ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ÙÇç³- í³Ûñáõ٠ϳñ¨áñ³·áõÛÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ó³Ýϳó³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áÛ³ï¨Ù³Ý ѳٳñ։ ¶áñÍÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõ٠ܲîú-º²¶Ê 1-Ç §¶áñÍÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Íñ³·Çñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ¦ (¶¶Ì-äÆÎ) ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ɳí ûñÇÝ³Ï Í³é³Û»É ³ÛÝ ³éáõÙáí, û ÇÝãå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ ½áõ·áñ¹»É ³é³Ý- ÓÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ϳéáõÛóÝ»ñÝ ³é³í»É ³ñ¹- Ûáõݳí»ï ¹³ñÓÝ»ÉáõÝ ÙÇïí³Í μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ÙÕáõÙÝ»ñÁ ÝÙ³Ý Íñ³·ñÇÝ ³ç³Ïó»Éáõ ÇÙ³ëïáí ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý Ñ»ï³ùñùñí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï։ ²Ûë ݳ˳ӻéÝáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ëÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³ëϳóáõÃÛ³ÝÁ։ ¶¶Ì-äÆÎ ÷³ëï³ÃÕÃáõÙ Ýßí³Í Ýå³- ï³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ՝ ÑÇÝ·»ñáñ¹Á, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ï³éáõó- Ù³Ý ·áñÍÇÝ Ñ»ï³Ùáõï å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ïáã ¿ ³ÝáõÙ §Ùß³Ï»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ó÷³ÝóÇÏ ÙÇçáóÝ»ñ՝ ϳï³ñ»É³·áñÍ»Éáõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³-
1 ՆԱՏՕ-ԵԱԳԽ՝ Հյուսիսատլանտյան պայմանագրի կազմակերպություն– Եվրաատլանտյան գործընկերության խորհուրդ։ Այս Խորհրդում ներկայացված են ինչպես Պայմանագրի անդաﬓերը, այնպես էլ գործընկերները։ Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 11
ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïáõ ·áñ- ͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨՝ ÙÇç·»ñ³ï»ëã³Ï³Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ËóÝáÕ ÁÝó- ó³Ï³ñ·»ñ¦, ÇëÏ ÇÝÝ»ñáñ¹ Ýå³ï³ÏÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Í³Ëë»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³ÝÁ¦2։ ػݻçÙ»ÝÃÇ ÇÙ³ëïáí åɳݳíáñáõÙÁ ï³ñμ»ñíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ·áñ- ͳéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (ûå»ñ³ódzݻñÇ) åɳݳíáñáõÙÇó, ³Û¹áõѳݹ»ñÓ ³ÛÝ ¨ë áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý Ý»ñ·áñÍáõÙ ¿ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ï³Ù ÑÇÙÝ³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ íñ³։ γé³í³ñã³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÁ ݳ˳ï»- ëáõÙ ¿ û° ѳٳå³ï³ëË³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ùμ ѳëï³ïí³Í ÑÇÙݳÝå³- ï³ÏÝ»ñÇ Ï³ñ¨áñáõÙ ¨ û° ³Û¹ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ։ ´³óÇ ³Û¹, ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÇÙ³ëïáí ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ Ñ»ï³Ùáõï ¿ ϳñÍñ³ó³Í ϳéáõÛóÝ»ñÇÝ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ Ñ³Õáñ¹»ÉáõÝ՝ ³Û¹ ϳéáõÛóÝ»ñÇ í»- ñ³Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÷á˳ñ»Ý ¹ñ³ÝóáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áñ- ÍÁÝóóÝ»ñÝ Áëï å³ïß³×Ç Ï³½Ù³Ï»ñå»Éáõ ÙÇçáóáí։ Æñ Ñ»ñÃÇÝ, ջϳí³- ñáõÙÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ÇÝãå»ë å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ëï³ÝÓÝáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ï³ññ»ñÇ å³ïíÇñ³ÏáõÙ, ÇÝãÁ ï³ñ- μ»ñíáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ í³Õáõó ѳëï³ïí³Í »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý ßÕó- ÛÇó։ ÐëÏáÕáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÇÙ³ëïÁ ѳݷ»óíáõÙ ¿ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ í»ñ³- ÑëÏÙ³ÝÁ, ݳ¨ ÙÇç³ÙïáõÃÛ³ÝÁ, »ñμ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇÝ ¹»åÇ ÁÝïñí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ïÇñáõÛà í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ ãÇ ÷á˳ñÇÝáõÙ ¨ ãÇ ¿É ϳ- ñáÕ ÷á˳ñÇÝ»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ³ÝóϳóÙ³Ý Ï³Ù Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëï³- ϳÝáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ։ ê³Ï³ÛÝ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÝ Ç ½áñáõ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³ß˳ïáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ùdzíáñ»É Ýñ³Ýó ³éç¨ ¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ùμ։
à±ñÝ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ï»ÕÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõ٠ػݻçÙ»ÝÃÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ՝ áñå»ë ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ·áñ- ÍÁÝóó, ·ïÝíáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÷³ëï³óÇ ûå»ñ³ïÇí ϳé³í³ñÙ³Ý ÙÇç³Ï³ÛùáõÙ։ ²ÛÝ Ïáã- í³Í ¿ Ý»ñ³é»Éáõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ áÉáñïÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý՝ å³ßï- 2 ՆԱՏՕ-ի հիﬓական տեքստեր՝ «Գործընկերության գործողությունների ծրագիր պաշտպանական ինստիտուտների կայացման ուղղությամբ» (ԳԳԾ-ՊԻԿ) (Բրյուսել, 7 հունիսի, 2004 թ.), տե՛ս հետևյալ ինտերնետային հասցեում՝ www.nato.int/docu/ basictxt/b040607e.htm. 12 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
å³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³- ñáõÙÁ, Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ։ Àݹ áñáõÙ` å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³- ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ѳí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ ³Û¹ ÁÝóóùÇÝ Ý»ñѳïáõÏ ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçÇ ³í»ÉÇ Ù»Í ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ ¨ ѳٳå³- ï³ëË³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙ, ϳñáÕ »Ý ͳé³Ý³É ݳ¨ å³ïß³× í»ñÉáõ- ÍáõÃÛáõÝ ¨ ѳٳñÅ»ù ÉáõÍáõÙÝ»ñ å³Ñ³ÝçáÕ ³Ýëå³ë»ÉÇ ËݹÇñÝ»ñ։ ijٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ ï³ñμ»ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ý»ñÙáõÍí»É ¨ ÷áñ- Ó³ñÏí»É »Ý ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñ՝ åɳݳíáñÙ³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇÝ ¹ñ³Ýó ѳٳå³ï³ë- ˳ÝáõÃÛáõÝÁ å³ñ½»Éáõ ÇÙ³ëïáí։ سëݳíáñ³å»ë, ѳïáõÏ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ Ñ³Ù³ñ Ùß³Ïí³Í ÉÇÝ»Éáí ϳ٠÷á˳éí»Éáí ·áñͳñ³ñ áÉáñïÇ åñ³ÏïÇϳÛÇó, äɳݳíáñÙ³Ý, Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý, μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³- ϳñ·Á (äÌ´Ð), ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á (¶ÎÐ) ϳ٠àñ³ÏÇ Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ϳé³í³ñáõÙÁ (àÐÎ) û° ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ û° Ó³- ËáÕáõÙÝ»ñÇ ÷áñÓ »Ý áõÝ»ó»É, ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ó³Ýϳó³Í ³ß˳ïáõÃÛ³Ý Ù»ç ÇÙ³ëï áõÝÇ ùÝݳ¹³ï³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»É ¹ñ³Ýù։ гñÏ ¿ ѳïáõÏ ß»ßï»É, áñ ÁݹѳÝñ³å»ë å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÝϳïÙ³Ùμ ¨ áã ÙÇ ï»ë³Ï³Ý Ùáï»óáõÙ ãÇ Ý³Ë³ï»ëáõÙ Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÇ áñ¨¿ ÏáÝÏñ»ï ѳٳϳñ· ϳ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛáõÝ։ Æñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç μ³ñ»÷áËÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÝ Çëϳ- å»ë ϳñ¨áñáÕ ó³Ýϳó³Í å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇ ÁÙéÝáõÙÁ, áñ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ùß³ÏáõÛÃÁ ïíÛ³É áÉáñï Ý»ñÙáõÍ»ÉÁ ûñ¨ë ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ ¿, ù³Ý ϳé³í³ñã³Ï³Ý ³ÛÝ ·áñÍÇùÝ»ñÁ, áñáÝù ïíÛ³É å»ïáõÃÛáõÝÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ û·ï³·áñÍ»É։ »° ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ û° ·áñÍÝ³Ï³Ý ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳñ»ÉÇ ¿ »½ñ³Ï³óÝ»É, áñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ëáëÏ »ñÏáõ ϳé³í³ñã³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñ, áñáÝù ÷áËμ³ó³éáÕ ã»Ý։ Ø»ÏÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ýϳñ³·ñ»É áñå»ë ÑÇÙݳËݹÇñÝ»- ñÇ í»ñѳÝáõÙ ¨ ¹ñ³Ýó ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ, ÇëÏ ÙÛáõëÁ ϳåí³Í ¿ ³ß˳- ï³ÝùÝ ³í»ÉÇ É³í ϳï³ñ»ÉáõÝ áõÕÕí³Í ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ áñáÝÙ³Ý Ñ»ï։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ Ñëï³ÏáõÃÛáõÝ ¿ ÙïóÝáõÙ ·áñÍáõÝ»áõ- ÃÛ³Ý ³ÛÝ áÉáñïÝ»ñáõÙ, áñáÝù ³ãùÇ »Ý ÁÝÏÝáõÙ ÁÝïñí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ áõÕáõ ×Çßï ÉÇÝ»Éáõ ϳ٠ͳé³óáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ í»ñѳÝÙ³Ý áõ ÉáõÍ- Ù³Ý Ñ»ï ϳåí³Í Ý߳ݳϳÉÇ ³ÝáñáßáõÃÛ³Ùμ` ÃáõÛÉ ï³Éáí, áñ ÙÛáõë áÉáñï- Ý»ñÁ ß³ñáõÝ³Ï»Ý Çñ»Ýó μݳϳÝáÝ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ։ ²ÕÛáõë³Ï 1-Á Ý»ñϳ- Û³óÝáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ ï³ñμ»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÁ՝ ѳٻٳï»Éáí ¹ñ³Ýù ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç ϳñ¨áñ ѳٳñíáÕ »ñÏáõ ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñÇ՝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñ- Ù³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý Ñ»ï։ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃ, áñÁ Ñ»Ýó ³ÛÝ ïÇñáõÛÃÝ ¿, áõñ í»ñѳÝíáõÙ »Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»- ñÁ, ¨ í»ñÉáõÍíáõÙ, ѳëï³ïíáõÙ áõ Çñ³·áñÍíáõÙ »Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÉáõÍáõÙ- Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 13
Ý»ñÁ։ ÎÛ³ÝùÁ ÉÇ ¿ ÝÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ûñÇݳÏÝ»ñáí։ è³½Ù³í³ñáõÃ- Û³Ý ÇÙ³ëïáí ³é³í»É ϳñ¨áñÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ϳåí³Í »Ý §áñù³±ÝÝ ¿ μ³í³ñ³ñ ѳٳñíáõÙ¦ ѳñóÇ ï³ñμ»ñ ³ëå»ÏïÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÝ Ç ½áñáõ ¿ ³é³í»É Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñ ³é³ç³ñÏ»Éáõ §½»±Ýù, û± ϳñ³·¦ ϳñ·Ç »ñÏÁÝïñ³ÝùÝ»ñáõÙ (»ñμ ËáëùÁ ѳÝñ³ÛÇÝ ÙÛáõë μ³ñÇùÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ͳËë»ñÇ Ýå³- ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñáõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ûåïÇÙ³É ï»Õ³- μ³ßËÙ³Ý Ù³ëÇÝ ¿), ϳ٠»Ã» ùÝݳñÏíáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѽáñáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí å»ïáõÃÛ³Ý ÇÝùݳμ³íáõÃÛáõÝÁ՝ ³ÛÉ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ï³Ù ¹³ßݳ- ÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳï»Õ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ, ¨ ÇÝù- ÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝ»ÉÇ Ñ³Ù³ñíáÕ å³ïíÇñ³ÏáõÙÁ։ γ ݳ¨ ·áñͳéÝ³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, áñÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ÏáÝÏñ»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇÝ, ѳïϳå»ë՝ ½ÇÝ- í³Í áõÅ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ, μ³Ûó ݳ¨ ÁݹѳÝáõñ ѳñó»ñÇÝ՝ ϳåí³Í, ûñÇ- ݳÏ, ³ß˳ïáõÅÇ Ï³Ù Éá·ÇëïÇϳÛÇ Ñ»ï։ ºí ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ, ÇѳñÏ», ÁÝó- óÇÏ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, áñÁ ·áñÍ áõÝÇ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ó³Ýϳó³Í ëå³Û³Ï³Ý ϳ٠½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÙdzíáñáõÙ ³éûñ»³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï։ ²ÏÝϳÉíáõÙ ¿, áñ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ýßí³Í ï»ë³ÏÝ»ñÁ Ïï³ñμ»ñ³Ïí»Ý Áëï ¹ñ³Ýó ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ, ³éÝí³½Ý՝ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ÇÙ³ë- ïáí, ÙÇÝã¹»é ϳé³í³ñã³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÁ ÏÙÝ³Ý ÝáõÛÝÁ (¹ñ³Ýù Ùß³Ïí³Í »Ý »Õ»É ³ÝÏ³Ë ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó)։ ¶áñÍݳϳÝáõÙ, ³Ûë Ù³- ϳñ¹³ÏÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ßáõï ϳñ»ÉÇ ¿ μÝáõó·ñ»É áã û ÏÇñ³éíáÕ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»- ñáí, ³ÛÉ Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ μÝáõÛÃáí։
²ÕÛáõë³Ï 1. ػݻçÙ»ÝÃÇ ¹»ñÝ áõ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ï³ñμ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ
سϳñ¹³Ï ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ äɳݳíáñáõ٠ػݻçÙ»Ýà 賽ٳí³ñ³Ï³Ý ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõ- ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÇÝãå»ë Çñ³·áñÍ»É ÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõ- åɳݳíáñÙ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÃÛáõÝ áõÕ»ÝÇß ù³Õ³ù³ ϳÝáõÃÛáõÝÝ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý áõ Íñ³·ñ»ñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñÑ³Ý»É ¨ ÉáõÍ»É Ñ³Û»ó³Ï³ñ· Íñ³·Çñ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ 14 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
¶áñͳéÝ³Ï³Ý è³½Ù³Ï³Ý ëïñ³- ¶áñͳéÝ³Ï³Ý ÇÝãå»ë Çñ³- ﻷdz Íñ³·ñ»ñ ·áñÍ»É ·áñͳéÝ³Ï³Ý ¶áñͳ¹Çñ ù³Õ³ù³- γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ϳÝáõÃÛáõÝ (³ÛëÇÝùÝ՝ ½³ñ·³óÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ³ ß Ë ³ ï ³ Ï ³ ½ Ù , Íñ³·ñ»ñ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁ ·ÝáõÙÝ»ñ, ѳÝñ³ÛÇÝ ¶ÝáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ñ»ñ í»ñÑ³Ý»É ¨ ϳå»ñ) ÉáõÍ»É ·áñͳéÝ³Ï³Ý àõëáõóáÕ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ гٳï»Õ ͳé³Ûáõ- Íñ³·ñ»ñ ÃÛ³Ý (ó³Ù³ù³ÛÇÝ, û¹³ÛÇÝ, Íáí³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ) ѳۻó³- ϳñ·»ñ ÀÝóóÇÏ Èdz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ²ß˳ï³ÝùÇ ÇÝãå»ë Çñ³·áñÍ»É ë³ÑÙ³ÝáõÙ åɳݳíáñáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ì³ñųÝùÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ý Ó¨³- åɳݳíáñáõÙ ÁÝóóÇÏ Íñ³·ñ»ñÁ Ï»ñåáõÙ ¸³ßï³ÛÇÝ ûå»ñ³- í»ñÑ³Ý»É ¨ ÉáõÍ»É ² ß Ë ³ ï ³ Ý ù ³ Û Ç Ý ódzݻñÇ åɳݳ- ÁÝóóÇÏ ËݹÇñÝ»ñÁ ëï³Ý¹³ñï ÁÝóó³- íáñáõ٠ϳñ·»ñ (²êÀ) ä³ßïáÝÇ Ýϳñ³·ñ»ñ
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻݻçÙ»ÝÃÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñ ´áÉáñ ³ÛÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ, áñï»Õ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ Ó¨³- íáñí»É ¿ áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙ, ³ÛÝ ½áõ·áñ¹í»É ¿ íÇÃ˳ñÇ ³ÏÝ- ϳÉÇùÝ»ñÇ Ñ»ï, ë³Ï³ÛÝ ¨ Éáõñç Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ÕÇù ¿ ïí»É։ î³ñμ»ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ÙÇ ß³ñù ÷³ÛÉáõÝ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ»Ýó Çñ³Ï³Ý³óáõÙÇó ï³ñÇÝ»ñ ³Ýó ³Ýѳçá- ÕáõÃÛ³Ý »Ý Ù³ïÝí»É։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ áÉáñïÝ»ñáõÙ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÝ ³ÛÅÙ ¿É Ùdzï»ë³Ï ã»Ý։ Ä³Ù³Ý³Ï ³é Å³Ù³Ý³Ï å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ëïÇåí³Í »Ý »Õ»É í»ñ³¹³éÝ³É Ý³ËÝ³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇÝ ¨ Ýáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñ Ùß³Ï»É å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ å»ï³Ï³Ý ͳËë»ñÇ å³ïß³× ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ։ Üñ³Ýù ëïÇåí³Í ¿ÇÝ Ý³¨ Ýáñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Ý»ñ³- é»É Çñ»Ýó ûñ³Ï³ñ·»ñáõÙ՝ Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝ»Éáí í»ñ³÷áËáõÙÝ»ñÇ ³é³çÇϳ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõÙ ÏÇñ³éí»ÉÇù Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 15
ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÑÇÙݳñ³ñ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³í»É³·áõÛÝ Ñëï³Ï»óÙ³ÝÁ։ ÆÝãå»ë ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÁ ÙÇïí³Í ÉÇÝ»Éáõ, ³ÛÝå»ë ¿É ÑÇÙݳϳÝáõÙ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ÏáÕÙÝáñáßÙ³Ùμ ·áñÍ»Éáõ ¹»åùáõÙ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ áñáß³ÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¿ ³é³ç³¹ñáõÙ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³éϳ ѳٳϳñ·»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ²Û¹ å³ÛÙ³Ý- Ý»ñÇ Ãíáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ Ýᯐ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ, ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ, Ý»ñ³é³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝÁ, μ³ñá۳ϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ß³ï ³í»- ÉÇÝ։ ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý μáÉáñ ¹»åù»ñáõ٠ѳñÏ ¿ ѳٳ- å³ï³ëË³Ý ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»É ¹ñ³Ýó ëï»ÕÍÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ։ ²Ûëï»Õ ÙÇ »ñÏÁÝïñ³Ýù ¿ ³é³ç³ÝáõÙ. å³ïß³× å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ ÙÇ Ù³±ëÝ ¿, û± ³ÛÝ Ù»Ï ³ÛÉ ïÇñáõÛÃÇ μ³- Õ³¹ñÇã ¿, ûñÇݳÏ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóÙ³Ý Ï³Ù å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý։ ä³ï³ë˳ÝÝ ³ÏÝѳÛï ¿՝ å³ïß³× å³ÛÙ³Ý- Ý»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÝ Çñ μÝáõÛÃáí ٻݻçÙ»ÝÃÇÝ ãÇ ³éÝãíáõÙ, ù³ÝÇ áñ ٻݻçÙ»ÝÃÝ ³í»ÉÇ ß³ï ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ áñáÝÙ³Ý Ñ»ï ·áñÍ áõÝÇ, ³ÛÉ áã՝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý։ ´áõÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ Ù³Ï³ñ¹³Ïáõ٠ѳñÏ ¿ ÝϳïÇ áõÝ»Ý³É ÙÇ ß³ñù ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ μ³í³ñ³ñ ÑÇÙù»ñ ëï»ÕÍ»É Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÇ ¨ åñ³ÏïÇϳÛÇ Ý»ñ¹ñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ó³Ýϳó³Í ݳ˳ӻéÝáõÃÛ³Ý Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²Û¹ ϳñ·Ç ϳé³í³ñã³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÇ ¨ åñ³ÏïÇϳÛÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ Ý»ñ¹ñÙ³Ý å³ñ³- ·³Ûáõ٠ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ å»ïù ¿ μ³í³ñ³ñ»Ý »ñÏáõ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ՝ å»ïù ¿ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃ- Û³Ý ÁݹѳÝáõñ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç Ù³ë ϳ½Ù»Ý ¨ ³å³Ñáí»Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ³ß˳ï³Ï³½ÙÇó ³é³ÝÓݳóí³Í ϳ½Ù³- Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³Íù։ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³- ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ áñ¹»·ñÇ Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ÝáõÛÝ ³ÛÝ ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ÁݹáõÝí³Í ¿ ³½·³ÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó, ³Ý·³Ù ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ³Ûë ݳ˳ñ³- ñáõÃÛáõÝÁ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý μáÉáñ ÙÛáõë ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï։ ê³ Ï³ñ¨áñ ¿ ³ÛÝ ÇÙ³ëïáí, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³ïß³× »ñÏËáëáõÃÛáõÝ ³å³- Ñáí»É ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý μáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ùß³- ÏáÕÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ ËÃ³Ý»É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ý»ñÑáëùÁ։ ºíñ³³ïɳÝïÛ³Ý Ñ³Ù³ÛÝùÇÝ ³Ý¹ñ³- ¹³éݳÉáí՝ ϳñáÕ »Ýù ³ÛÝåÇëÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñÇݳÏÝ»ñ ï»ëÝ»É, áñáÝù Çñ»Ýó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ïáõÏ áõß³¹ñáõÃ- ÛáõÝ »Ý ¹³ñÓñ»É ٻݻçÙ»ÝÃÇ ï³ñμ»ñ ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ý»ñÙáõÍÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ, ûñÇݳÏ՝ Íñ³·ñ»ñÇ ¨ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³ ÙÇçáóÝ»- ñÇ Ñ³ïϳóáõÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï։ • ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, Ï³Ý Ý³¨ ³ÛÝåÇëÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Ó·ï»É »Ý Çñ»Ýó »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ½»ñÍ å³Ñ»Éáõ 16 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý áÉáñïáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ýáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý ÷áõÉÇÝ μÝáñáß ÷áñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇó։ ²ÝÏ³Ë Ý»ñ¹ñÙ³Ý ÷áõ- É»ñÇó` μáÉáñ ³Ûë ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ç í»ñçá, ³ÝÑñ³Å»ßï³μ³ñ å»ïù ¿ ÁݹáõÝ»Ý Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ÝáõÛÝ ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛáõÝÁ։ ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç Áݹ·ñÏí³Í áÕç ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ, ϳé³í³ñã³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»- ñÇ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳ½Ù³- Ï»ñåã³Ï³Ý ÷áñÓÇ Ó»éùμ»ñáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý ³éÝí³½Ý Ù»Ï ßñç³- ÷áõÉÇ ÁÝóóùáõÙ՝ ݳËù³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á Ý»ñ¹ñí³Í ѳ- Ù³ñ»ÉÁ։ ÆÝã í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ³ß˳ï³Ï³½Ù»ñÇ ë³Ñٳݳ½³ïÙ³ÝÁ, ³å³ ³Ûë å³ÛÙ³ÝÁ Ù»- ͳå»ë ϳñ¨áñ ¿, »Ã» ÝϳïÇ áõݻݳÝù, áñ ٻݻçÙ»ÝÃÁ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ËÃ³Ý ¿, ³ÛÉ áã՝ ½ÇÝáõÅÇ ûå»ñ³ïÇí ϳé³í³ñÙ³Ý ³ñ¹»Ý ÇëÏ Ñ³ëï³ïí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇÝ ÷á˳ñÇÝáÕ ÙÇçáó։ ²ÛëÇÝùÝ՝ ٻݻçÙ»ÝÃÁ ÏÉÇÝÇ ù³Õ³- ù³óÇ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇ ³é³çݳÛÇÝ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ ½ÇÝíáñ³- Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ Ïå³Ñå³ÝÇ Çñ ÁÝóóÇÏ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ¨ ãÇ í»ñ³ÍíÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇ (ٻݻç»ñÝ»ñÇ)։ Üßí³Í ï³ñ³Ýç³ïáõÙÝ ³Ûëï»Õ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ ½áõï ï»ë³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí։ Æñ³Ï³Ýáõ٠ϳñáÕ »Ýù Ýϳï»É, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³- Ï³Ý ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ·ÇÍÁ Ñëï³Ï ã¿, ѳïϳå»ë é³½Ù³í³- ñáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ։ ºÃ» å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ËݹÇñÁ ÉÇÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý՝ ÁÝïñí³Í ù³Õ³ù³Ï³- ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ËݹÇñÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáíáÕ ç³Ýù»ñÇ ËóÝáõÙÁ, ³å³ é³½Ù³Ï³Ý ûå»ñ³ódz- Ý»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÇó ½³ï μáÉáñ ÙÛáõë ѳñó»ñÁ ÏѳÛïÝí»ÇÝ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ïÇñáõÛÃáõÙ, ³ÝÏ³Ë Ýñ³ÝÇó՝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý »Ý, û՝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóáõÙÁ ÏñáõÙ ¿ Ûáõñ³- ù³ÝãÛáõñ å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛ³Ý ï»Õ³Ï³Ý ¹ñáßÙÁ։ àñáß å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ݳËÁÝïñáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ í³ñãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ Ó¨³ã³÷Á՝ ë»÷³Ï³Ý ³é³- ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ë³ÑÙ³Ýí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³Ý³Ïáí, ÙÇÝã¹»é Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ï³ñ³Ýç³ïáõÙ ã»Ý ë³ÑÙ³Ýáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ³éç¨ ¹ñí³Í ËݹÇñÝ»- ñÇ ÙÇç¨3: ²Ûë μ³ÅÝáõÙ Ù»Ýù ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ »Ýù ÙdzÛÝ ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳó- 3 Մի քանի օրինակ. Միացյալ Թագավորությունում գործում է Պաշտպանության խորհուրդը, որը նախագահում է Պաշտպանության պետական քարտուղարը, և որի կազմում ընդգրկված են բարձրագույն քաղաքացիական և զինվորական պաշտոններ զբաղեցնող անձինք։ Խորհուրդը ծառայում է որպես պաշտպանության հարցերով որոշուﬓեր ընդունող գերագույն մարﬕն։ Այստեղ պաշտպանության ﬔնեջﬔնթի պատասխանատվությունը դրված է Պաշտպանության ﬔնեջﬔնթի վարչության Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 17
Ù³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ï³Ù ëϽμáõÝùÝ»ñÇÝ՝ ÙÇ ÏáÕÙ ÃáÕÝ»Éáí ѳٳå³ï³ë- Ë³Ý Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÝ áõ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³ÝÁ Ý»ñ- ϳ۳óíáõÙ »Ý, Ç ÃÇíë ³ÛÉáó, Ñ»ï¨Û³É ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý å³- ѳÝçÝ»ñÁ (íëï³Ñ³μ³ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñųÝÇ μ³½Ù³ÃÇí ³ÛÉ ³ëå»ÏïÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýù ³ãùÇ ã»Ý ÁÝÏÝáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ ³éáõÙáí ÝáõÛÝ- åÇëÇ Ûáõñ³Ñ³ïÏáõÃÛ³Ùμ, ÇÝãå»ë ëïáñ¨ μ»ñí³ÍÝ»ñÁ)՝ • γ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ¨ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É μáÉáñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ûñÇ- ݳϳÝáõÃÛáõÝ, • ä³ïß³× Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ ϳé³í³ñã³Ï³Ý áñá- ßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, • гßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ï³ñ·³íáñáõÙÝ»ñ, • ´áÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõ٠ϳé³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áõÉ»ñáõÙ։ úñÇݳϳÝáõÃÛáõÝÁ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ ó³Ýϳó³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²ÛÝ ÝáõÛÝù³Ý ϳñ¨áñ ¿ ݳ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ºÝó¹ñíáõÙ ¿, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñï ó³Ýϳó³Í ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ· Ý»ñÙáõÍ»ÉáõÝ ½áõ·³Ñ»é ϳ٠¹ñ³ÝÇó ³é³ç å»ïù ¿ ϳï³ñí»Ý ѳٳå³- ï³ëË³Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ å³ñáõÝ³Ï»Ý Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÝ áõ ¹ñ³Ýó ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳïϳ- ÝÇßÝ»ñÁ ϳÝáݳϳñ·áÕ ¹ñáõÛÃÝ»ñ։ ´áÉáñ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ Ý»ñ·ñ³íí³Í ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ áÉáñïÁ, ѳïϳå»ë՝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³- ٳϳñ·»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ, Ñëï³Ïáñ»Ý Ó¨³Ï»ñåí³Í Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÁ ã³ñ³ß³ÑáõÙÝ»ñÇó ¨ ÏáéáõåódzÛÇó å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý ½·³óáÕáõÃÛáõÝ »Ý ³å³ÑáíáõÙ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ý³¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ »Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙ ÇÝãå»ë ½ÇÝíáñ³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ»-
վրա, որը նախագահում է քարտուղարի (նախարարի) մշտական տեղակալը։ Վարչությունն իրականացնում է ղեկավարումը բարձրագույն մակարդակում և պաշտպանական համակարգի ռազմավարական ﬔնեջﬔնթը։ Վարչության կազﬕ ﬔջ ընդգրկված են Պաշտպանության խորհրդի նախարար չհանդիսացող անդաﬓեր և արտաքին, գործադիր իշխանության մաս չկազմող անկախ անդաﬓեր։ ԱՄՆ- ում գործում է սոսկ պաշտպանության ﬔնեջﬔնթի խորհուրդը, որն իր բնույթով նման է կորպորացիայի տնօրենների վարչությանը և կազմված է բարձրաստիճան քաղաքացիական ծառայողներից և պաշտպանության դեպարտաﬔնտում բարձր պաշտոններ զբաղեցնող զինվորականներից։ Ֆրանսիայում կա պաշտպանության նախարարության մակարդակով գործող երկու կոﬕտե. առաջինը Պաշտպանության ոլորտում ներդրուﬓերի նախարարական կոﬕտեն է (պաշտպանության նախարարի նախագահությամբ), որն զբաղվում է բավարարման ենթակա գործառնական պահանջների քննությամբ, ինչպես նաև նախարարության համակարգում առավել կարևոր ներդրուﬓերին վերաբերող ֆինանսատնտեսական տեղեկատվության վերլուծությամբ՝ նախքան այդ ծրագրերի իրականացմանն անցնելը, իսկ երկրորդը Ֆինանսական կոﬕտեն է, որն զբաղվում է բյուջեին առնչվող հարցերով։ 18 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
ñÇ ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ²í»ÉÇÝ՝ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ûñ»ëݹñáñ»Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í ѳٳϳñ·Á ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ óáõó³μ»ñ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõÙ։ γé³í³ñáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõÙ ¨, Ù³ëݳíáñ³å»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ, ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³ó- Ù³Ý ó³Ýϳó³Í ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻ˳Ýǽ٠å»ïù ¿ ݳ˳ï»ëÇ ½ëåÇãÝ»ñÇ ¨ ѳϳÏßÇéÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·՝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³å³Ñáí»Éáí, áñ ïíÛ³É ù³Õ³- ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳٳÑáõÝã ÉÇÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý ·»ñ³·áõÛÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ áõ ߳ѻñÇÝ, ¨ áñ ³ÛÝ ÉÇáíÇÝ ÁÙμéÝíÇ áõ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý Çñ³Ï³Ý³óíÇ Ñ³- Ù³å³ï³ëË³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý ÷áõÉÁ »ñμ»ù áõÕÇÕ ·Íáí ãÇ ÁÝóÝáõÙ։ Øï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇáíÇÝ ãѳëϳóí»É, ÙÛáõëÝ»ñÁ ·áõó» Çñ³ï»ë³Ï³Ý ãÉÇÝ»Ý, ÇëÏ ÙÇ ù³ÝÇëÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÝ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ϳñáÕ ¿ áõÕÕ³ÏÇ í»ñ³Ý³É՝ ѳñ³÷á÷áË ³ñï³ùÇÝ Ï³Ù Ý»ñùÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ μ»ñáõÙáí։ ²ÙμáÕçáíÇÝ μÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ¨ Ïáßï ѳٳϳñ·áõÙ ó³Ýϳó³Í ÝÙ³Ý ¹»åùáõ٠ѳñÏ ÏÉÇÝÇ í»ñëïÇÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝ³É ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ ¨ Ý»ñ·ñ³í»É ³Ù»Ý³μ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ- Û³óÝáÕÝ»ñÇÝ, ÇÝãÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, Ñ³×³Ë Ñ³í³ë³ñ³½áñ ¿ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- ÛáõÝÝ ÁݹѳÝñ³å»ë ãÇñ³Ï³Ý³óÝ»ÉáõÝ։ ºÃ» áã μáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, ³å³ Ù»Í Ù³ë³Ùμ ÝÙ³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÁ ѳݷ»óÝáõÙ »Ý ³ÛÝ ë³Ñٳݳ÷³Ï é»ëáõñë- Ý»ñÇ Éáõñç í³ïÝÙ³Ý, áñáÝù ³ñ¹»Ý ѳïϳóí»É ¿ÇÝ ³Û¹ ϳñ·Ç Ó³ËáÕí³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ºÃ» ѳٳϳñ·Ý Çñ³í³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõ٠ϳï³ñ»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùÁ ßïÏáÕ Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³å³ ³ÝÑñ³Å»ßï ãÇ ÉÇÝÇ í»ñ³¹³éÝ³É ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ÷áõÉ, »Ã», ÇѳñÏ», Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ÙÝáõÙ »Ý ÝáõÛÝÁ։ γé³í³ñÇãÝ»ñÝ ûñ»Ýùáí ë³Ñ- Ù³Ýí³Í ϳñ·áí å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ÏÏñ»Ý ³é³ç³¹ñí³Í Ýå³ï³Ï- Ý»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ՝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï û·ï³·áñÍ»Éáí ѳëï³ïí³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí å³ïß³× áõÕÇÝ»ñ ÁÝïñ»- Éáõ Çñ»Ýó ѳۻóáÕ³Ï³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ܳ˳ï»ëíáõÙ ¿ ݳ¨, áñ ϳ½- ٳϻñå³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·áõÃÛ³Ý μáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ù³Õͳé³- ÛáÕÝ»ñÇ μáÉáñ å³ßïáÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Çñ³í³μ³Ýáñ»Ý Ñëï³Ï ë³Ñ- Ù³Ýí³Í ϳé³í³ñã³Ï³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ·áñÍáõÝ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³å³- ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ¨áñ ¿, áñ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÝ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ÉÇáíÇÝ Ï³Ýáݳ- ϳñ·í³Í ÉÇÝ»Ý։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÇÙ³ëïáí áñ³ÏÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ³ÛÝ Ñ³- ٳϳñ·»ñÝ »Ý ³é³í»É ϳñ¨áñ, áñáÝù ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹- Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³å³ÑáíáõÙ »Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÏáÝÏñ»ï ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇÝ, ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳÏ, ½ÇÝí³Í áõ- Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 19
Å»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÝ áõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙ- Ý»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ, å»ïù ¿ ëï»ÕÍí»Ý μáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ։ ¶áñͳéÝ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ¨ ѳïϳå»ë՝ ÁÝóóÇÏ (³éûñÛ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý) ٳϳñ¹³ÏÇ å³ñ³·³ÛáõÙ Ýßí³Í ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóáõÙÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ å³ßïáÝÝ»ñÇ Ýϳñ³·ñ»ñáõÙ ¨ ³ß˳ï³Ýù³- ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñï ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ùß³Ïáõ٠ջϳí³ñ å³ßïáÝÝÝ»ñ ½μ³Õ»ó- ÝáÕ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³Ù ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ: ²Û¹ Édz½áñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ å»ïù ¿ ϳåí³Í ÉÇÝ»Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ Ùß³Ïí³Í՝ áñ³ÏÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý å³ïß³× Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ Ï³Ù Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ñ»ï։ ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ Ï³Ýáݳϳñ·áõÙÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ݳ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ù»ç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý í»ñÁÝÃ³ó ¨ í³ÛñÁÝóó ÑáëùÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ý»ñÙáõÍáõÙ, ù³Ý½Ç Çñ³- Ï³Ý áñ¨¿ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ãÇ Ï³ñáÕ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÉÇÝ»É ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ÏáÝÏñ»ï ³ëå»ÏïÝ»ñÇ ¨ Ýí³×áõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Ù³ñÅ»ù ÇÙ³óáõÃÛ³Ý μ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃ- Û³Ý ³Ûë ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³ï³ë˳ÝÝ»ñ ï³Ý, ûñÇݳÏ, Ñ»ï¨Û³É ѳñó»ñÇÝ. • ²ñ¹Ûá±ù ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÉÇáíÇÝ Ñ³ëϳݳÉÇ ¿ áñ¹»·ñí³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ։ • ÆÝãå»±ë ¿ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ³Û¹ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ։ • àñá±Ýù »Ý ÉÇÝ»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ։ Üßí³Í ѳñó»ñÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ ѳñÏ ¿ ëï³Ý³É ѳٳå³ï³ë- Ë³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ÙÇçáóáí։ ÜÙ³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ñݳ- ñ³íáñ ï³ñμ»ñ³Ï ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³ñïáÝÙ³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÁ (ϳï³ñáÕ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ՝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ, ѳٳÉÇñ ëϽμáõÝùÝ»ñÇ, ѳۻó³- ϳñ·»ñÇ Ï³Ù Ï³Ýáݳϳñ·»ñÇ Ñ³ëï³ïáõÙ, μÛáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ïϳóÙ³Ý Ñ³ëï³ïáõÙ, ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ, Íñ³·ñ»ñÇ í»ñ³Ñë- ÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ ³ÛÉÝÇ Ñ³ëï³ïáõÙ) ¨ ëïáõ·Ù³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÁ (ï»ë³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñ, ëÇÙáõÉÛ³ódzݻñ, ÷áñÓ³ñÏáõÙÝ»ñ, ëïáõ·³ñù³ÛÇÝ í³ñųÝùÝ»ñ, ï»ëã³Ï³Ý ëïáõ·áõÙÝ»ñ, ѳñóáõÙÝ»ñ ¨ ѳñó³½ñáõÛóÝ»ñ, í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»- ñÇ ³Ù÷á÷áõÙÝ»ñ, ³áõ¹Çï ¨ ³ÛÉÝ)։ ÆÝëïÇïáõóÇáݳɳóÙ³Ý ÙÇçáóáí ³Ûë ·áñ- ÍÇùÝ»ñÁ, ѳٳå³ï³ëË³Ý Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, å»ïù ¿ ïñ³Ù³¹ñí»Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ։ гßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝå»ë å»ïù ¿ ϳÝáݳϳñ·íÇ։ ػݻçÙ»Ý- ÃÇ ÇÙ³ëïáí՝ ÉdzñÅ»ù ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóÙ³Ý »Ýóϳ ÑÇÙÝ³Ï³Ý í»ñ³Ñë- ÏáÕ³Ï³Ý Ù»Ë³Ýǽ٠å»ïù ¿ ¹³éݳ μ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á։ ²Û¹åÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ý Ç ½áñáõ ÏÉÇÝÇ μ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ ù³Õ³ù³- ϳÝáõÃÛ³Ý ¨ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ·áñ- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏÇ ¨ í»ñçÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ։ ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó՝ ÇÝë- ïÇïáõóÇáݳɳóáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ ¨ ¹ñ³Ýó ÙÇç¨ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ¨ ϳÝáݳϳñ·»- 20 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ û° ³ëïÇ׳ݳϳñ·³ÛÇÝ ¨ û° ÙǨÝáõÛÝ Ù³- ϳñ¹³ÏÇ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ÙÇç¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏÙ³Ý ³å³ÑáíáõÙ։ гßí»ïíáõÃÛ³Ý Ýßí³Í μÝáõÛÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, ÇѳñÏ», áã ÙÇ ¹»åùáõÙ ¹áõñë ãÇ ÙÕ»Éáõ ³áõ¹ÇïÇ ¹³ë³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ։ ²ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ³é³í»É³·áõÛÝ Ý»ñ·ñ³íí³ÍáõÃÛáõÝÁ (Ý»ñ³é³Ï³- ÝáõÃÛáõÝ)՝ áñå»ë ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóÙ³Ý å³Ñ³Ýç, ϳåí³Í ¿ ³ß˳ï³- ÏÇóÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ ػݻçÙ»ÝÃÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó՝ ѳñÏ ¿ Ëñ³Ëáõë»É ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ù³- Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý μáÉáñ ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ։ ²Ûë å³Ñ³ÝçÁ å»ïù ¿ ³ñï³Ñ³ÛïíÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳÝáݳϳñ·»ñÇ ï»ëùáí, ûñÇ- ݳÏ՝ ÝÙ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÝ áõÕÕáñ¹áÕ ¨ ¹Ûáõñ³óÝáÕ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñï ÁÝóó³Ï³ñ·Ç ÙÇçáóáí։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóÙ³Ý ³é³í»É ϳñ¨áñ ѳïϳÝÇßÁ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÝ ¿ ÁÝïñí³Í ÑÇÙݳÝ- å³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ËóݻÉáõ ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóó- ùáõÙ μ³ó³Ñ³Ûïí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ É³í³·áõÛÝ ÉáõÍáõÙÝ»ñ ·ïÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ ÎÇñ³é³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝ ÉÇÝ»Éáí՝ ٻݻçÙ»ÝÃÝ Çñ ½áñ³ÝáóáõÙ áõÝÇ ·áñÍÇù- Ý»ñÇ É³ÛÝ ÁÝïñ³ÝÇ՝ ëÏë³Í ÁݹѳÝáõñ ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛáõÝÇó ÙÇÝ㨠÷áùñ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ٳûٳïÇÏ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñ։ ²Û¹ ·áñÍÇùÝ»ñÝ ³ÙμáÕçáõÃÛ³Ùμ ϳ٠·áÝ» Ù»Í Ù³ë³Ùμ ѳñÙ³ñ »Ý å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ ·áñͳÍí»Éáõ ÇÙ³ëïáí։ ²ÛÝ, û ÇÝãåÇëÇ ·áñÍÇùÝ»ñ ¿ ÏÇñ³éáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ, ϳñáÕ ¿ å³Ûٳݳíáñí³Í ÉÇÝ»É Ã»° ³ñï³ùÇÝ ¨ û° Ý»ñùÇÝ áñáßáõÙÝ»ñáí։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³Ý ¿ ѳٳñíáõÙ, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÁݹáõÝíÇ ÙǨÝáõÛÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á, áñÁ ·áñÍáõÙ ¿ ϳé³í³ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ٳϳñ¹³ÏáõÙ։ ÆÝã- å»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»É ¿, ³Û¹ ϳñ·Ç ϳé³í³ñã³Ï³Ý ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÇ ÁݹѳÝáõñ ѳٳϳñ·»ñÇ ûñÇݳÏÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É àñ³ÏÇ Ñ³- ÙÁݹѳÝáõñ ϳé³í³ñáõÙÁ, ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ¨ äɳݳíáñ- Ù³Ý, Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý, μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ·áñͳñÏáõÙÁ։ ²Ûë ѳÙÁݹѳÝáõñ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ áñáß»É, û áñ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÝ ¿ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ·áñÍ³Í»É ï³ñμ»ñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃ- ÛáõÝÝ»ñáõÙ։ ²Û¹åÇëÇ ·áñÍÇùÝ»ñ »Ý гí³ë³ñ³ÏßÇé óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ù³ñïÁ, лݳÝÇßÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ ¨ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùÇ í»ñ³Ï³éáõóáõÙÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ ÏÇñ³éíáÕ ·áñÍÇùÝ»ñÇ ¨ ٻ˳ÝǽÙÝ»- ñÇ Ï³Ýáݳϳñ·áõÙÁ ϳñ¨áñ ¿ ÙÇ ù³ÝÇ å³ï׳éáí։ ܳ˨³é³ç՝ Ñëï³Ï ϳñ·³íáñáõÙÝ»ñÁ ͳé³ÛáõÙ »Ý Ýå³ï³ÏÇ ÁݹѳÝñáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÇÝ։ γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý μáÉáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÝ ³Û¹ ¹»åùáõÙ §ÙǨÝáõÛÝ É»½áõÝ »Ý ·áñ- ͳÍáõÙ¦ ¨ ³í»ÉÇ ùÇã Å³Ù³Ý³Ï áõ ç³Ýù »Ý ͳËëáõÙ ÙÛáõëÝ»ñÇ ³ë³ÍÝ áõ Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 21
³ñ³ÍÁ ѳëϳݳÉáõ ѳٳñ։ ºñÏñáñ¹՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïáõ٠ѳÙÁݹ- ѳÝáõñ, ÙdzëÝ³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñÇ ¨ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ¹Ûáõñ³ó- ÝáõÙ ¿ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý Ûáõñ³óáõÙÁ։ ²é³ÝÓݳÏÇ Ï³ñ·³íáñáõÙ ãå³Ñ³ÝçáÕ áÉáñï ¿ §ï»ËÝÇϳϳݦ ·áñ- ÍÇùÝ»ñÇ (ûñÇݳÏ՝ ë˻ٳݻñÇ, ·Í³å³ïÏ»ñÝ»ñÇ, ѳßíÇãÝ»ñÇ, ųٳݳ- ϳóáõÛóÝ»ñÇ, §Ùï³·ñáÑÝ»ñǦ ¨ ³ÛÉÝÇ) ÏÇñ³éáõÙÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½- ٳϻñåáõÃÛ³Ý Ù»ç ·áñÍáÕ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ μ³í³Ï³Ý³ã³÷ ³ÝÏ³Ë ÉÇÝ»Ý՝ ÁÝïñ»Éáõ, û ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ýßí³Í ·áñÍÇùÝ»ñÇó áñáÝù »Ý ó³Ý- ϳÝáõÙ ÏÇñ³é»É ¨ ÇÝãåÇëÇ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։
²Ûë ·ñùÇ Ù³ëÇÝ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ï»ë³Ï³Ý ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý ³ëå»ÏïÝ»- ñÇó áñá±Ýù å»ïù ¿ ³é³í»É³å»ë Ñ»ï³ùñùñ»Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíá- ñ³Ï³Ý ջϳí³ñÝ»ñÇÝ ¨ Ýñ³Ýó ³ß˳ï³Ï³½Ù»ñÇÝ, ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇÝ ¨ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÇÝ, ïíÛ³É áÉáñïÝ áõëáõÙݳëÇñáÕ ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇÝ, ÷áñ- Ó³·»ïÝ»ñÇÝ ¨ áõë³ÝáÕÝ»ñÇÝ ³ÛÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñáÝù ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÝϳïÙ³Ùμ ϳé³í³ñã³Ï³Ý (ٻݻç»- ñ³Ï³Ý) Ùáï»óáõÙ Ý»ñÙáõÍ»É։ âÝ³Û³Í áñ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ·Ý³Éáí ³×áõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ѳïí³ÍÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ ÃÇ- íÁ, ³ÛÅÙ ¿É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇÝ ³éÝãíáÕ μ³í³ñ³ñ ·ñ³Ï³Ýáõ- ÃÛáõÝ ãϳ, ÇëÏ »Õ³Í Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÁ ѳïí³Í³μ³ñ »Ý ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ÷á÷áË³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ã»Ù³Ý»ñÇ É³ÛÝ ïÇñáõÛÃÇÝ՝ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ ãÝå³ëï»Éáí μáõÝ ÝÛáõÃÇ ³ÙμáÕç³Ï³Ý ÁÙμéÝÙ³ÝÁ։ ÀݹѳÝáõñ Ý»ñ³ÍáõÃÛ³Ý ï»ëùáí Ý»ñϳ۳óíáÕ ³Ûë ï»ùëïÁ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ã»Ù³ÛÇ ßáõñç ѻﳷ³ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÇ Í³í³ÉÙ³Ý Ñ»Ýù ëï»ÕÍ»Éáõ Ýå³ï³Ï áõÝÇ։ ²é³çÇÝ ·ÉËáõÙ ³é³ç³ñÏíáõÙ ¿ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»ë³Ï³Ý Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝ, ¨ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ Ýñ³ ï»ÕÁ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý, ٻݻçÙ»ÝÃÇ, í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý, ûå»ñ³ïÇí ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ ջϳí³ñÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÷áËÉñ³óÝáÕ ¨ ÇÝã-áñ ³éáõÙáí Ùñó³ÏóáÕ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ։ ºñÏ- ñáñ¹ ·ÉáõËÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³ÝÁ՝ áñå»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÇ, ÁÝûñóáÕÇÝ Ý»ñ- ϳ۳óÝ»Éáí åɳݳíáñÙ³Ý μ³ñ¹ ·áñÍÁÝóóÁ, ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ÑÇÙݳ- Ï³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ ·áñÍÇùÝ»ñÝ áõ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É Ýßí³Í ·áñÍÁÝóóÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ¶ñùÇ »ññáñ¹` ½ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÑÇ- ÙáõÝùÝ»ñÇÝ ³Ý¹ñ³¹³ñÓáÕ ·ÉáõËÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, û ÇÝãå»ë »Ý û·ï³·áñÍ- íáõÙ Íñ³·ñ»ñÁ՝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßË- Ù³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ϳå³Ïó»Éáõ ѳٳñ։ ¶ñùÇ ãáññáñ¹ ·ÉáõËÝ ³Ý¹ñ³- ¹³éÝáõÙ ¿ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý áÉáñïÇÝ. ²Ûëï»Õ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¨ í»ñÉáõÍíáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñ- 22 гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ
Ù³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ñ³ñó»ñÁ։ ÐÇÝ·»ñáñ¹ ·ÉËáõÙ ùÝÝáõÃÛ³Ý ¿ ³éÝíáõÙ ³½·³- ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ Ý»ñϳ۳óíáÕ ³ß˳ïáõÅÇ Ï³é³- í³ñÙ³Ý μ³ñ¹ ѳٳϳñ·Á: ²Ûë ·ÉËáõÙ μ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇáñ»Ý í»ñÉáõÍíáõÙ »Ý ݳ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÝ áõ ³é³ç³ñÏÁ։ ì»ó»ñáñ¹ ·ÉáõËÁ ÝíÇñí³Í ¿ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇÝ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ áñáß³ñÏÙ³Ý ³é³ÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»- ñÇÝ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³Ïáí ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý μ³ñ¹ ѳٳϳñ·»ñÇ, ³ÛÉ ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ¨ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³ñó»ñÇÝ։ º½ñ³÷³ÏÇã ·ÉáõËÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ù³Õ³- ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ¹ñ³ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ñ»ÝùÇÝ. ³Ûëï»Õ ß»ßï³¹ñíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ÙÇ- çáóÝ»ñÇ Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³é³ç³¹»Ù ÷áñÓÁ։ Ðáõëáí »Ýù, áñ ³Ûë ·ÇñùÝ ³ñÅ»ù³íáñ Ý»ñ¹ñáõÙ Ïáõݻݳ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳñ³ñ ³ëå»ÏïÝ»ñÇ Ñëï³Ï»óÙ³ÝÁ Ñ»ï³Ùáõï »ÕáÕ ³ÝѳïÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùáõÙ։ Üå³ï³Ï áõ- ݻݳÉáí ³ñï³óáÉ»Éáõ ³Ûë áÉáñïáõÙ Ó¨³íáñí³Í ³é³í»É ³ñ¹Ç³Ï³Ý ï»ë³- Ï»ïÝ»ñÁ՝ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÁ ÝÛáõÃÇ μ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³é³- ç³ñÏáõÙ ÁÝûñóáÕÇ áõß³¹ñáõÃÛ³ÝÁ՝ »ÉÝ»Éáí û° ï»ë³Ï³Ý, û° ·áñÍÝ³Ï³Ý ¹Çï³ÝÏÛáõÝÝ»ñÇó։ Üñ³Ýù Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¨ ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ϳé³í³ñã³Ï³Ý Ùáï»óÙ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÝ áõ ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³é³ç³- íáñ ³ÛÝ ÷áñÓÁ, áñ Ïáõï³Ïí»É ¿ ³é³ÝÓÇÝ áÉáñïÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ϳ½- ٳϻñå³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÁ, åɳݳíáñáõÙÁ, ³ß˳ïáõÅÁ, Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÁ, ·ÝáõÙÝ»ñÁ ¨ ýÇݳÝëÝ»ñÁ։ ¸»é¨ë ÏáÝÏñ»ï ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÝ»ñÇ ¨ ÷áË·áñ- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñëï³Ï»óÙ³Ý Ï³ñÇù ϳ ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÇ, ÇëÏ ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ³ÛÉ ïÇñáõÛÃÝ»ñÇ, ûñÇݳÏ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóÙ³Ý, ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý, ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý, ݳ¨ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ³ëå³ñ»½áõÙ։ γñÍáõÙ »Ýù, áñ ³Ûë ·ÇñùÁ ÏÝå³ëïÇ ³ÛÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ÁÙμéÝÙ³ÝÁ, áñáÝù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³éÝ»Ý Ý³Ëù³Ý ϳ- é³í³ñã³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ, ݳ¨ ³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï ѳñó»ñÇ ÁÙμéÝÙ³ÝÁ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ áÉáñïÝ»ñáõ٠ϳ٠ëïáñ³μ³- ųÝáõÙÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ åñ³ÏïÇϳÛÇÝ ³ÝóÝ»Éáõ Ñ»ï։ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 23
¶ÉáõË 1
ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ ì³É»ñÇ è³ï㨠ܻñ³ÍáõÃÛáõÝ Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ¿ ݳËÁÝï- ñ»ÉÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ¨ ËݹÇñÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý, μ³ñ»Ýå³ëï ÅáÕá- íñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ áñáß³ñÏ»Éáõ ¨ Çñ³·áñÍ»Éáõ Ýñ³ ϳñáÕáõÃ- ÛáõÝÁ։ ²Û¹åÇëÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Ý ·áñÍáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ՝ Çñ»Ýó ³ß˳ï³ÝùáõÙ ³ñ¹ÛáõÝùÇ »Ý ѳëÝáõÙ։ ¸ñ³Ýù ݳ¨ ïÝï»- ëáÕ »Ý, ³ÛëÇÝùÝ՝ ϳñáÕ³ÝáõÙ »Ý ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÇÝ Ñ³ëÝ»É ³é³Ýó é»- ëáõñëÝ»ñÇ í³ïÝÙ³Ý, ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ýí³½³·áõÛÝ Í³Ëë»ñáí։ ÜٳݳïÇå å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÝ áõ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙù »Ý ͳé³ÛáõÙ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõ٠ϳ۳óíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ ¨ ϳéáõÛóÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Çñ³å»ë ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ijٳݳϳÏÇó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³Ûë ³ëå»Ïï- Ý»ñÁ ѳí³ë³ñ³å»ë ϳñ¨áñ »Ý։ ¸ñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ ÇÝùݳïÇå ¿ ¨ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÝÑñ³Å»ßï՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Ýí³½³·áõÛÝ Í³Ë- ë»ñáí ³é³í»É³·áõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝùÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ÇÙ³ëïáí։ àñáß ã³÷áí ϳñáÕ ¿ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝ»É, ûñ¨ë, ¹ñ³ÝóÇó Ù»ÏÇ Ï³Ù ÙÛáõëÇ Ã»ñ³óáõÙÝ»ñÁ ÷áËÉñ³ó- Ý»É ÙÛáõëáí, ë³Ï³ÛÝ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï Ïïñí³Íùáí ÙdzÛÝ Ýßí³Í ³ëå»ÏïÝ»- ñÇ É³í Ùß³Ïí³Í ¨ Ùßï³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³ñųݳóáÕ Ñ³Ù³¹ñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ³å³Ñáí»É ϳÛáõÝ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ïÝï»ëáÕ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛó- 24 ì³É»ñÇ è³ïã¨
Ý»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ, áñáÝù μ³í³ñ³ñáõÙ »Ý ѳÝñáõÃÛ³Ý ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñÝ áõ Ýå³ëïáõÙ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ËÙμÙ³ÝÁ։ ijٳݳϳÏÇó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ³éç¨ ³ÛÅ٠ͳé³ó³Í Ù³ñ- ï³Ññ³í»ñÝ ³Ûë Ï»ñå ϳñ»ÉÇ ¿ Ó¨³Ï»ñå»É՝ Ýáñ ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝ Ñ³ë- ï³ï»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³éç¨ ¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ ³éϳ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÙÇç¨, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ëï»ÕÍ»É ³éϳ ÙÇçáóÝ»ñÇ μ»ñáõÙáí Ñݳñ³íáñÇÝë ³ñ¹Ûáõݳí»ï ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ՝ ûå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ¨ ϳåÇï³É Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ÇÙ³ëïáí։ è»ëáõñëÝ»ñÇ ß»ßï³ÏÇ ë³Ñٳݳ÷³- ÏáõÃÛ³Ý ¨ ÷á÷áËíáÕ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ûë ųٳݳ- ϳßñç³ÝáõÙ ·Ý³Éáí ³×áõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ ͳËëíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÇó ³é³í»É³·áõÛÝ û·áõï ù³Õ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ։ лÝó ¹³ ¿ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÁ։ ²Ýßáõßï, ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ÙdzÛÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ã»Ý í»ñ³μ»ñáõÙ։ ò³Ý- ϳó³Í Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝ Ï³Ù ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ùμ ½μ³ÕíáÕ ëáõμÛ»Ïï å»°ïù ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ËݳÛáÕ ÉÇÝÇ, »Ã» ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»É Ï³Ù ÝáõÛÝÇëÏ å³Ñå³Ý»É Çñ ·áÛáõÃÛáõÝÁ։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ñݳñ³íáñ ã¿ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳé³í³ñ»É ×Çßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ½áõï Ó»éݳñϳïÇñ³Ï³Ý ëáõμÛ»ÏïÇ ¹»åùáõÙ։ ä»ïáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ Éñç³·áõÛÝ, ÇëÏ áñáß ¹»åù»ñáõÙ՝ Ï»Ýë³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ó³Ýϳó³Í »ñÏñÇ Ñ³Ù³ñ։ ²ÛÝ Ñ³×³Ë Ù»Í³å»ë Ý»ñ·áñÍáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý, ëáódz- ɳϳÝ, »ñÏñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ íñ³ ¨ ϳé³í³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë Ï·áñÍ»ñ ß³ÑáõÛà ëï³Ý³Éáõ ÏáÕÙÝáñáß- Ù³Ùμ ·áñÍáÕ Ïáñåáñ³ódzÝ։ л勉μ³ñ ³Ûë ·ÉáõËÁ å³ñ½³μ³ÝáõÙ ¿, û ÇÝã ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñáõÙÁ, ³ÛÝ ÇÝãáí ¿ ï³ñμ»ñíáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇó ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃ- ÛáõÝÇó, ¨ áñÝ ¿ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý ¹»ñÁ։ ¸ñ³ÝÇó »ÉÝ»Éáí՝ ÇÙ³ëï áõÝÇ å³ñ½»É, û å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áñ áÉáñïÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ ½·³ÉÇáñ»Ý μ³ñ»É³í»É ųٳݳϳÏÇó ·áñ- ͳñ³ñáõÃÛ³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇ û·ï³·áñÍÙ³Ùμ։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÏÝ»ñϳ۳óíÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ՝ ϳé³í³ñÙ³Ý ³Û¹ ѳٳ- ϳñ·Á ѳٻٳï»Éáí ³í³Ý¹³Ï³Ý é³½Ù³í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù í³ñã³- Ññ³Ù³Û³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï։ ²Ûë ·ÉËáõÙ μݳí Ýå³ï³Ï ãÇ ¹ñí³Í ·áí³μ³Ý»Éáõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áñ¨¿ ÏáÝÏñ»ï Ùá¹»É։ öá˳ñ»ÝÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ»Ýù ¿ ëï»ÕÍíáõ٠ѳçáñ¹ ·ÉáõËÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²Ûëï»Õ Ý»ñ- ϳ۳óí³Í ûٳݻñÝ áõ ѳñó»ñÁ ÑÇÙÝí³Í »Ý ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ¨ ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÇ íñ³, áñáÝù ëï»ÕÍáõÙ, μ³ñ»÷áËáõ٠ϳ٠÷á˳ϻñåáõÙ »Ý Çñ»Ýó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÁ, ³å³, ³é³Ýó Ù³Ýñ³Ù³ëÝ í»ñÉáõ- ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ýϳñ³·ñíáõÙ »Ý ³ÛÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 25
ÝϳïÇ ³éÝ»Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ùÝݳñÏÙ³Ý, åɳݳíáñÙ³Ý, Ùß³ÏÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»- ñÁ։ ²Û¹åÇëáí` ³Ûë ·ÉáõËÁ áñáß³ÏÇ ÏáÕÙÝáñáßáõÙ ¿ ³å³ÑáíáõÙ ù³Õ³ù³- ϳÝáõÃÛáõÝ Ï»ñïáÕ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ, áíù»ñ ó³ÝϳÝáõÙ »Ý å³ñ½»É, û ÇÝãå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ ½³ñ·³óÝ»É áñå»ë ѳÝñáñ»Ý ÁݹáõÝ»ÉÇ Í³Ëë»ñÇ ¹ÇÙ³ó ѳٳñÅ»ù å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ, ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÅáÕáíñ¹³í³ñ³- Ï³Ý Ñ»Ý³ëÛáõÝ։
гۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ÏáÕÙÝáñáßáõÙ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ·áñͳñÏÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÁ μ³ó³ïñ»Éáõ Ýå³- ï³Ïáí ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù »½ñáõÛÃÝ»ñ (ï»ñÙÇÝÝ»ñ)՝ §Ï³é³í³ñáõÃÛáõݦ (å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝ), §ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÕÕáñ¹áõÙ¦, §Ï³é³í³ñáõÙ¦, §Ù»Ý»çÙ»Ýæ, §Ñ³Ýñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõݦ, §é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ³é³ç- Ýáñ¹áõÃÛáõݦ, §Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ ¨ í»ñ³ÑëÏáõÙ¦ (½ÇÝáõÅÇ ûå»ñ³ïÇí ϳé³í³ñáõÙ) ¨ ³ÛÉÝ։ ²éûñÛ³ ·áñͳÍáõÃÛ³Ý Ù»ç ¨ å³ßïáÝ³Ï³Ý ÷³ëï³- ÃÕûñáõÙ ³Ûë »½ñáõÛÃÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ÁÝϳÉíáõÙ »Ý áñå»ë ÑáÙ³ÝÇßÝ»ñ։ Æñ³- ϳÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ¹ñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõ٠ϳ٠å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ÏáÝÏñ»ï ïÇ- ñáõÛÃáõÙ ÏÇñ³é»ÉÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ï»ë³ÝÏÛáõÝ ¨ Ùáï»óáõÙ։ ²í»ÉÇÝ` ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý áÉáñïáõÙ ¹ñ³Ýù ѳ- ×³Ë ¹ÇïíáõÙ »Ý áñå»ë §³ñ¨Ùï۳ݦ ͳ·áõÙ (¨ ¹ÇñùáñáßáõÙ) áõÝ»óáÕ Ñ³ë- ϳóáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù μáÉáñáíÇÝ í»ñç»ñë »Ý Ñ³ÛïÝí»É ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñ³Ï³ñ·áõÙ։ âÁݹѳÝñ³óÝ»Éáí ѳݹ»ñÓ` ϳñ»ÉÇ ¿ ³ë»É, áñ ¹ñ³Ýù ï³ñ- μ»ñ ã³÷áí »Ý Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóíáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ï³ñ³ï»ë³Ï ѳٳϳñ·»- ñÇÝ, å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇÝ։ гñÏ ¿ ݳ¨ Ýß»É, áñ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ÏÇñ³éí»É ïíÛ³É »ñÏñÇ å³ïÙ³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ, Ùß³ÏáõÛÃÁ, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³ëáõ- ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ Ýϳñ³·ñ»Éáõ ѳٳñ։ ²½·³ÛÇÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ, μ³ñ»÷áËÙ³ÝÁ ϳ٠÷á˳ϻñåÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³ß˳ï³ÝùÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ å³ïß³× Áݹ·ñÏáõ- ÝáõÃÛ³Ùμ ¨ ËáñáõÃÛ³Ùμ μÝáõó·ñíáÕ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç Ùß³ÏáõÙ, áñÁ ×Çßï áõÕÕáñ¹Ù³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïëï»ÕÍÇ ë³ÑÙ³Ýí³Í ù³Õ³ù³Ï³- ÝáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ ³é³ç³¹ñí³Í ¹»ñ»ñÝ áõ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáñ»Ý ϳï³ñáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³éáõóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áñ- ÓÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ù³Õí³Í ¹³ë»ñÁ ϳñáÕ »Ý û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É, ë³Ï³ÛÝ ³é³ÝÓÇÝ í»ñóñ³Í »ñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ùμ ¿ å³ÛٳݳíáñíáõÙ Ýñ³ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÁ։ ´³óÇ ³Û¹, û¨ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³éáõóÙ³Ý, ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ ÷á˳ϻñåÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ³é³Ýóù³ÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÁ ٻͳٳë³Ùμ ÁݹѳÝñ³Ï³Ý »Ý μáÉáñ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ áñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ å»ïù ¿ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³éÝí»Ý ó³Ýϳó³Í 26 ì³É»ñÇ è³ïã¨
ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó, »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨ »Õ³Í ï³ñμ»ñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ §å³ïÙáõÃÛ³Ý, ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ÇÝëïÇ- ïáõóÇáÝ³É Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ÇÙ³ëïáí ϳñáÕ »Ý ³ÛÝù³Ý Ý߳ݳϳÉÇ ÉÇÝ»É, áñ ³í»ÉÇ ÑÇÝ áõ §Ñ³ëáõݦ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓÁ Ñ³×³Ë ÉÇáíÇÝ ÏÇ- ñ³é»ÉÇ ãÉÇÝÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Ýáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ¦4։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ½³ñ·³Ý³É ïíÛ³É »ñÏñÇ ù³- Õ³ù³Ï³Ý, í³ñã³Ï³Ý ¨ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³Ýç³ï։ àñáß³ÏÇá- ñ»Ý ³é³ÝÓݳѳïáõÏ áÉáñï ÉÇÝ»Éáí՝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ ·áñÍ»É áñå»ë ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃ- Û³Ý ³é³ÝÓÇÝ ÏÕ½Û³Ï å»ï³Ï³Ý ³ÛÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ, áñÇ å»ï³Ï³Ý ϳé³- í³ñÙ³Ý ÙÛáõë ϳéáõÛóÝ»ñÁ Ëáñ³å»ë μÛáõñáÏñ³ï³óí³Í »Ý։ Üñ³ ½³ñ·³- óáõÙÁ, μ³ñ»÷áËáõÙÁ ϳ٠÷á˳ϻñåáõÙÁ ϳñáÕ »Ý ËÃ³Ý Ñ³Ý¹Çë³Ý³É ϳé³í³ñÙ³Ý ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, ÇÝãå»ë ¹³ »Õ³í ܲîú-ÇÝ ³Ý¹³Ù³·ñí»Éáõ å³ïñ³ëïíáÕ μ³½Ù³ÃÇí ³ñ¨»É³»í- ñáå³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ÑÇÙݳñ³ñ ѳ- Û»ó³Ï³ñ·áõÙ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉí³Í ÉÇÝ»Ý ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ñó»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý՝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ Ùß³ÏáõÛÃÝ áõ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÁ, ϳé³í³ñã³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý, Ù³Ïñáϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ¨ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ, Ù³ëݳíáñ ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç³í³Û- ñÁ, ÏñÃáõÃÛ³Ý ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý áõëáõóÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ñÙ³ï³Ï³Ý Ýáñ³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ áõ μ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁݹáõÝ»Éáõ å³ïñ³ëï ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ³í³Ý¹³μ³ñ ³ñï³ùÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ëå³éݳ- ÉÇùÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ÏáÕÙÝáñáßí³ÍáõÃÛáõÝ áõÝÇ։ îíÛ³É »ñÏñÇ ßáõñç ëï»ÕÍ- í³Í é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ Ï³Ý˳ï»ë»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ¨ë Ý»ñ³½¹áõÙ ¿ Ýñ³ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï ѳۻó³Ï³ñ·Ç Ùß³ÏÙ³Ý íñ³։ ä»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý ßÕóÝ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñ- ïáõÙ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ, é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñÇùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ѳïϳóíáÕ μÛáõ- ç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ Í³í³ÉÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³- Ï³Ý Ï³éáõóí³ÍùÝ áõ ï»Õ³Ï³ÛáõÙÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ëå³éݳÉÇ- ùÇ ÁÝϳÉÙ³Ý ³½·³ÛÇÝ (ѳë³ñ³ñ³Ï³Ý, ù³Õ³ù³Ï³Ý, å³ßïå³Ý³Ï³Ý) ³ñï³¹ñÛ³ÉÝ »Ý։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ý áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳåí³Í ¿ ÁÝϳÉíáÕ ëå³éݳÉÇùÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ»ï։ ºñμ ³Û¹ ëå³éݳÉÇùÇ ³ëïÇ׳ÝÁ μ³ñÓñ ¿, áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ Ïñ׳ïíáõÙ ¿, ¨ Ýí³½áõÙ ¿ Ýñ³ ó÷³Ý-
4 Thomas C. Bruneau and Richard B. Goetze Jr., “Ministries of Defense and Democratic Control,” in Who Guards the Guardians and How: Democratic Civil-Military Relations, ed. Thomas C. Bruneau and Scott D. Tollefson (Austin, TX: University of Texas Press, 2008), 71- 98; quote on pp. 71-72. ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 27
óÇÏáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý ³í»ÉÇ §é³½Ù³Ï³Ý³óí³Í¦, ÇëÏ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áÉáñïÇ ¹»ñÁ Ù³ñ·ÇݳɳóíáõÙ ¿։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó, »Ã» »ñÏñÇÝ §Ñ³çáÕí»É ¿¦ ·ïÝí»É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ϳÛáõÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ, ѳïϳå»ë »ñμ ³ÛÝ Ëáßáñ ¨ Ñáõë³ÉÇ ¹³ßÇÝùÇ Ù³ë ¿ ϳ½ÙáõÙ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ å³Ï³ë §μ³ó³éÇϦ ¨ ³é³í»É ó÷³ÝóÇÏ ¿ ÉÇ- ÝáõÙ ¨ ³é³ÝÓݳå»ë ãÇ ï³ñμ»ñíáõÙ å»ï³Ï³Ý ³ÛÉ Ï³éáõÛóÝ»ñÇó։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ϳéáõÛóÝ»ñÇ ÇÝï»ÝëÇí ½³ñ·³óÙ³Ý Ï³Ù ¹ñ³ Éáõñç ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ¹Åí³ñ ¿ Ñëï³Ï»óÝ»É ùÝݳñÏíáÕ ÝÛáõÃÁ՝ ³é³Ýó ï³ñμ»ñ »½ñáõÛÃÝ»ñáí Ý»ñ- ϳ۳óíáÕ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ݳ˳å»ë áñáß³ñÏ»Éáõ։ êïáñ¨ ùÝÝáõÃÛ³Ý Ï³éÝ»Ýù ÙÇ ß³ñù ÑÇÙÝ³Ï³Ý »½ñáõÛÃÝ»ñ ¨ Ýñ³Ýó Ñ»ï ϳåí³Í ѳëϳóáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ՝ §å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõݦ (ϳé³í³ñáõÃÛáõÝ) ¨ §Ï³é³í³ñáõÙ¦, §Ù»Ý»çÙ»Ýæ ¨ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýæ, §Ñ³Ýñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃ- Ûáõݦ, §Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõݦ ¨ §í»ñ³ÑëÏáõÙ¦ (½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³é³í³ñ- Ù³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·), §³é³çÝáñ¹áõÃÛáõݦ։
§ä»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõݦ ¨ §Ï³é³í³ñáõÙ¦ §ä»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõݦ (ϳé³í³ñáõÃÛáõÝ) ¨ §Ï³é³í³ñáõÙ¦ ѳë- ϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñμ»ñíáõÙ »Ý Çñ»Ýó μáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ùμ ¨ ÃÇñ³Ë³íáñ- Ù³Ùμ. ¹ñ³Ýù ݳ¨ å³ïÙ³Ï³Ý ï³ñμ»ñ ÑÇÙù»ñ áõÝ»Ý։ ÆÝãå»ë å³ñ½³μ³- ÝáõÙ ¿ Ñ»ÕÇݳϳíáñ §Î³é³í³ñÙ³Ý Ï³Ý³¹³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÁ¦, μ³í³Ï³ÝÇÝ ï³ñ³Íí³Í ÙÇïáõÙ ¿՝ ·áñÍ³Í»É §Ï³é³í³ñáõÙÁ¦ áñ- å»ë §å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃ۳ݦ ÑáÙ³ÝÇß։ º½ñáõÛÃÝ»ñÇ ³Ûë ß÷áÃáõ- ÙÁ ϳñáÕ ¿ ³Ýó³ÝϳÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñ áõݻݳÉ։ ²Û¹åÇëáí å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÁ, áñÇ ³é³ÝóùáõÙ ¿ §Ï³é³í³ñٳݦ ÑÇÙ- ݳËݹÇñÁ, Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ Áݹ³Ù»ÝÁ áñå»ë §å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃ- ۳ݦ ËݹÇñ. ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ »½ñ³Ñ³Ý·áõÙÁ, áñ ¹ñ³ §ßïÏٳݦ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ Ç ëϽμ³Ý» ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý íñ³ ¿ ¹ñí³Í5: §Î³é³í³ñáõÃÛáõݦ (government) μ³é³ñÙ³ïÁ û° Ñáõݳñ»ÝáõÙ ¨ û° ɳ- ïÇÝ»ñ»ÝáõÙ §Õ»Ï³í³ñ»É¦ ÇÙ³ëïÝ áõÝÇ։ §Î³é³í³ñáõÃÛáõݦ ¨ §Ï³é³í³ñáõÙ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ Ç Ñ³Ûï ¿ ·³ÉÇë ù³Õ³ù³·Çï³Ï³Ý »ñÏáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ñó»ñÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñáõÙ՝ á±í å»ïù ¿ ϳé³í³ñÇ, ¨ áñ- ù³±Ý ËÇëï å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý í³ñã³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ։ ܳ¨՝ ÇÝã- å»±ë å»ïù ¿ μ³ßËíÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ û° å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý (ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý) Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÙÇç¨, û° ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç։
5 Սույն խնդրին վերաբերող նյութերն առկա են «Կառավարման ինստիտուտի» (IOG) վեբկայքում՝ www.iog.ca. Կոնկրետ այս ﬔջբերուﬓ արված է հետևյալ աշխատությունից՝ John Graham, Bruce Amos, and Tim Plumptre, Governance Principles for Protected Areas in the 21st Century, IOG Policy Brief No. 15 (Ottawa: IOG, August 2003), 2, որն առկա է http://www.iog.ca/publications/policybrief15.pdf կայքէջում։ 28 ì³É»ñÇ è³ïã¨
§à±í ¿ ϳé³í³ñáõÙ¦ ѳñó³¹ñÙ³Ùμ å³Ûٳݳíáñí³Í՝ å³ïٳϳÝá- ñ»Ý Ó¨³íáñí»É »Ý å»ïáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ»ï¨Û³É Ó¨»ñÁ՝ ³Ý³ñËdz (áã áù ãÇ Ï³é³í³ñáõÙ), μéݳå»ïáõÃÛáõÝ (ÙdzÝÓÝÛ³ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ), ³½Ýí³- å»ïáõÃÛáõÝ (÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝ), ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ (Ù»- ͳٳëÝáõÃÛ³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝ) ¨ Ùdzμ³ÝáõÃÛáõÝ (ѳÙÁݹѳÝáõñ Çß˳- ÝáõÃÛáõÝ)։ ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ó¨»ñÇó ÙdzÛÝ Ù»ÏÝ ¿։ ²μñ³Ñ³Ù ÈÇÝùáÉÝÝ ³ÛÝ μÝáõó·ñ»É ¿ áñå»ë §Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝ, áñÝ ëï»ÕÍí³Í ¿ ÅáÕáíñ¹Ç ÏáÕÙÇó, ÅáÕáíñ¹Ç Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùμ ¨ ѳÝáõÝ Åá- Õáíñ¹Ç¦։ ÐÇÝ ÑáõÛÝ ÷ÇÉÇëá÷³ ²ñÇëïáï»ÉÝ ³ëáõÙ ¿ñ. §ä»ï³Ï³Ý Çß˳- ÝáõÃÛ³Ý ×ßÙ³ñÇï Ó¨»ñÝ »Ý ... Ýñ³Ýù, áñáÝóáõ٠ϳé³í³ñáõÙ »Ý Ù»ÏÁ, ÙÇ ù³- ÝÇëÁ ϳ٠߳ï»ñÁ՝ »ÉÝ»Éáí ѳÙÁݹѳÝáõñ ߳ѻñÇó¦6։ ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ˳ñëËí³Í ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ íñ³ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ μáõÝ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳݹ»ë ·³ áñå»ë ÅáÕáíñ¹Ç ͳé³, ³ÛÉ áã՝ Ýñ³ ïÇñ³Ï³É, ù³ÝÇ áñ Çñ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ å³Û- ٳݳíáñí³Í ¿ áñáß³ÏÇ ÑÇÙݳñ³ñ Çñ³íáõÝùÝ»ñáí ¨ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íáñíáõÙ ¿ ³Û¹ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ¨ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ùμ։ ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÇÙ³ë- ïÁ ѳí³ë³ñáõÃÛáõÝÝ ¿։ Ø»Ýù ³é³ÝÓݳÝßáõÙ »Ýù ³½³ï³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³- í³ñ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ` »ÉÝ»Éáí ²É»ùëÇë ¹Á ÂáùíÇÉÇ ¨ ³ÛÉáó ¹³ë³Ï³Ý ѳٳñíáÕ ³ÛÝ ë³ÑÙ³ÝáõÙÇó, Áëï áñÇ` ³½³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ³½³ïáõÃÛáõÝ ¿ Ý߳ݳÏáõÙ։ ²é³Ýó Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÇ Ù»ç ÁÝÏÝ»Éáõ Ù»Ýù ÁݹáõÝáõÙ »Ýù ³ÛÝ Ã»½Á, áñ 21-ñ¹ ¹³ñÇ Ù»ñûñÛ³ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³½³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó ½áõñÏ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý ÷á˳ñ»Ý ݳËÁÝï- ñáõÙ »Ý ëï»ÕÍ»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³½³ï³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ7: ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ½áñ»- ÕáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçíáÕ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ μÝáñáßíáõÙ ¿ ³ÛÝ ÇñáÕáõÃÛ³Ý ÁÙμéÝÙ³Ùμ, Áëï áñÇ` ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ·áñÍ»Ý áñáß³ÏÇ ë³Ñٳݳ÷³- ÏáõÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ, ³ÛÉ áã û ÃáõÛÉ ÉÇÝ»Ý։ ػݳïÇñ³Ï³Ý (³íïáñÇï³ñ) Ùï³Í»É³Ï»ñåáí ³ÝÓÇÝù ÃáõÉáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙ »Ý ѳٳñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ óáõó³μ»ñíáÕ Ã³÷³Ý- óÇÏáõÃÛáõÝÁ, μ³Ý³í»×Ý áõ Áݹ¹ÇÙ³ËáëáõÃÛáõÝÁ, ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÝ áõ Ý߳ݳϳÉÇ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõ- ÝÁ։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý, Ñ»Ýó ¹ñ³Ýù »Ý ó³Ýϳó³Í ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙùÁ ϳ½ÙáÕ áõÅ»Õ ÏáÕÙ»ñÁ։ ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѽáñáõÃÛ³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÝ »Ý ³ÛÝ áÉáñïÝ»ñÁ, áñáÝóáõÙ ³Û¹ ѳٳϳñ·Á å³Ñå³ÝáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý³ßÝáñÑÁ։ Äá- Õáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³ëáõÝáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳Ýáí ¨ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý
6 “Aristotle: from The Politics,” c. 340 BCE, Book III, in Internet Ancient History Sourcebook, www.fordham.edu/halsall/ancient/aristotle-politics1.html. 7 Այս թեզը լիովին հիﬓավորված է հետևյալ աշխատության ﬔջ՝ Giovanni Sartori, The Theory of Democracy Revisited (Chatham, NJ: Chatham House Publishers, 1987). ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 29
½³ñ·³ó³ÍáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí å³Ûٳݳíáñí³Í՝ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý Ý»ñ³- é»É, Ç ÃÇíë ³ÛÉáó, μÝ³Ï³Ý å³ß³ñÝ»ñÇ, ÑáÕÇ, ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ ¨ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý³ßÝáñÑÁ։ è³½Ù³Ï³Ý ¨ ٳѳμ»ñ ³ÛÉ áõÅÇ ÏÇñ³é- Ù³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ùßï³å»ë ·ïÝíÇ ÙÇÙdzÛÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ó»éù»ñáõÙ։ ²Ûëï»ÕÇó Ñ»ï¨áõÃÛáõÝ՝ å»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃ- Û³Ý áÉáñïÇó ¹áõñë ãå»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý é³½Ù³Ï³Ý, 鳽ٳϳݳóí³Í, áëïÇ- Ï³Ý³Ï³Ý Ï³Ù Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ։ ²Û¹ ϳñ·Ç μáÉáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³éí³Í ÉÇÝ»Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ, áñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ áõ Åá- Õáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íáñíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í»- ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñáí։ ¼ëåÇãÝ»ñÇ ¨ ѳϳÏßÇéÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ·Ç ³éϳÛáõÃÛáõ- ÝÁ ó³Ýϳó³Í ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ μÝáõó·ñÇãÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿։ ²ÛÝ Ýå³ï³Ï áõÝÇ ³å³Ñáí»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý μ³í³ñ³ñ ã³÷áí μ³ßËí³ÍáõÃÛáõÝÝ áõ ³å³Ï»ÝïñáݳóáõÙÁ՝ Ñݳñ³íáñ ÙáÝáåáÉÇ- ½³óáõÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ñ¹Ï³Ýó å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ³é³í»É³·áõÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³Éáõ ѳٳñ։ ¼ëåÇãÝ»ñÇ ¨ ѳϳÏßÇéÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÝ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³Ýç³ï- Ù³Ý ÙÇçáóáí, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, ³í»ÉÇ ßáõï ϳåí³Í ¿ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏÇë»Éáõ, ù³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý μ³Å³Ý- Ù³Ý Ñ»ï։ ²Ûë ¹ñáõÛÃÇ ÁÝϳÉáõÙÁ ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³- Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³ÝÝ áõ Çñ³·áñÍÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ å³ïß³× Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ8: ²Û¹åÇëÇ ÙÇç³í³ÛñáõÙ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ûáõñ³- ù³ÝãÛáõñ Ï»ÝïñáÝÇ áõÅÁ å³ÛÙ³Ýíáñí³Í ¿ áã û Ññ³Ù³ÝÝ»ñÇ ³ñÓ³ÏÙ³Ùμ, ³ÛÉ ÑÇÙݳíáñáõÙÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý ¨ ѳÙá½»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ùμ։ гٳϳñ- ·Á Ñ³×³Ë Ï³ñáÕ ¿ ¹³Ý¹³Õ³ß³ñÅ, μ³ñ¹ ¨ ³Ý·³Ù ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ÉÇ- Ý»É, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ Ï³ñ¨áñ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ Ï»ñ³ß˳íáñÇ áñ¨¿ ³é³ÝÓÇÝ ëáõμÛ»ÏïÇ ÏáÕÙÇó Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ã³ñ³ß³ÑÙ³Ý ¹»Ù, ËݹÇñ, áñÇ ÉáõÍÙ³ÝÁ å»ïù ¿ Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Çß˳- ÝáõÃÛáõÝ։ êÏë³Í ¹³ë³Ï³Ý å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÇó ¨ í»ñç³óñ³Í ųٳݳ- ϳÏÇó Ý»ñϳ۳óáõóã³Ï³Ý (ѳÝñ³å»ï³Ï³Ý) ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ- ·áí` å»ïáõÃÛáõÝÁ ¹Çï³ñÏí»É ¿ áñå»ë ù³Õ³ù³Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳ- ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ։ λÝïñáÝ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ, Áëï ³Û¹Ù, μÝáõó·ñíáõÙ ¿ áñå»ë ³½·³ÛÇÝ (å»ï³Ï³Ý) ï³ñ³ÍùÇ ÝϳïÙ³Ùμ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¨ ϳ- 8 «Պաշտպանական քաղաքականություն» հասկացության սահմանման և պաշտպանության ﬔնեջﬔնթին նրա առնչակցության վերաբերյալ տե՛ս Todor Tagarev, “The Art of Shaping Defense Policy: Scope, Components, Relationships (but no Algorithms),” Connections: The Quarterly Journal 5, no. 1 (Spring-Summer 2006): 15-34, https://consortium.pims.org/the-art-of-shaping-defense-policy-scope-components-relation- ships-but-no-algorithms. 30 ì³É»ñÇ è³ïã¨
Ýáݳϳñ·áõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ ·É˳íáñ ëáõμÛ»Ïï։ ²Û¹ Édz½áñáõÃÛ³Ý μ»- ñáõÙáí ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ ûÅïí³Í ¿ Ýßí³Í ï³ñ³ÍùÇ ¨ ³½·³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí՝ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ (³é³ÝÓÇÝ í»ñóñ³Í ϳ٠³ÛÉ ÙÇçáóÝ»ñÇ ½áõ·áñ¹Ù³Ùμ) ¨ ³½·³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÝ Çñ ï³ñ³ÍùÇó ¹áõñë å³ßïå³Ý»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ùμ (ÇÝùÝáõñáõÛݳμ³ñ ϳ٠¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï)՝ Ù»Ï ³ÛÉ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ÏáÕÙÇó ¹ñ³Ýó ëå³éݳóáÕ íï³Ý·Ç ¹»åùáõÙ։ ²ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ÅáÕáíñ¹³í³ñ³- Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¹³ë³Ï³Ý ÇÙ³ëïáí å³ï»ñ³½ÙÇ Ù»ç Ý»ñù³ß»Éáõ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ýí³½»É ¿, ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ ³Ûë ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÝ ³Ûɨë Ïáñóñ»É ¿ Çñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ, ϳ٠áñ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ (·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ) ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ë³ÑٳݻÉáõ ¨ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Édz½á- ñáõÃÛáõÝ ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÙÇ³Ï Ï»ÝïñáÝÝ ¿։ §Î³é³í³ñáõÙ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ í»ñç»ñë ¿ ëÏë»É ɳÛÝáñ»Ý ÏÇñ³éí»É: ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÇ å³Ï³ë ãÇ ½·³óíáõÙ9: Àëï öáÉ ÐÁñëÃÇ` å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ëáíáñ³μ³ñ ÁÝϳÉíáõÙ ¿ áñå»ë ³ÛÉÁÝïñ³Ýù՝ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý (½áñ»Õ) §Ï³é³í³ñáõÃ۳ݦ, ³ÛëÇÝùÝ՝ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ։ ܳ ³é³ÝÓݳóÝáõÙ ¿ §Ï³é³- í³ñٳݦ ÑÇÝ· ï³ñμ»ñ³Ï՝ ï³ñ³ï»ë³Ï ù³Õ³ù³Ï³Ý, ÙÇç³½·³ÛÇÝ, ·áñ- ͳñ³ñ³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ10: Îáñåáñ³ïÇí ϳé³í³ñáõÙ, áñÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ ٻͳå»ë ½³Ý³- ½³ÝíáÕ μ³ÅÝ»ï»ñ»ñ áõÝ»óáÕ, ÇëÏ ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ Ù»Ý»çÙ»Ýà Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ Ëáßáñ, ³½¹»óÇÏ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý íñ³։ Üñ³ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³å³Ñáí»É ·áñͳ¹Çñ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ ³ß˳ï³Ý- ùÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÝ áõ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳÝË»É ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ í»ñ³ÍáõÙÁ ٻݳïÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ, áõñ ÅáÕáíñ¹³í³- ñáõÃÛáõÝÝ ¿ É»·ÇïÇÙáõÃÛ³Ý ³é³çݳÛÇÝ ³ÕμÛáõñÁ։ гÝñ³ÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÙ, áñÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ ³í³Ý¹³Ï³Ý å»ï³Ï³Ý í³ñ- ã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ¨ ëå³ë³ñÏÙ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑÙ³Ý íñ³: ²ÛÝ Ýå³ï³Ï áõÝÇ Ý»ñÙáõÍ»Éáõ ѳÝñ³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ Ýáñ Ùá¹»É, áñÁ ï³ñμ»ñíáõÙ ¿ ³ëïÇ׳ݳϳñ·³ÛÇÝ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñáí ÁÝïñí³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇ ³éç¨ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ѳßí»ïíáÕ³- ϳÝáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ùá¹»ÉÇó։ êáóÇ³É³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÙ, áñÁ Ó¨³íáñíáõÙ ¿ §Éé»ÉÛ³Ûݦ` áñå»ë ó³Ý- ó³ÛÇÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ýáñ ï»ë³Ï, ¨ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñÝ»ñÇ, ÇÝãåÇëÇù »Ý՝ ³ñÑÙÇáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ·áñͳñ³ñÝ»ñÇ ³ëáódzódzݻñÁ, ÐÎ-Ý»ñÁ ¨ ï»Õ³Ï³Ý ÇÝùݳϳé³í³ñÙ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ՝ Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝ»Éáí å»ï³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáí ѳٳӳÛÝ»óí³Í ëáóÇ³É³Ï³Ý Ýáñ å³Ûٳݳ·-
9 Joan Corkery, ed., Governance: Concepts and Applications (Brussels: IIAS Working Group, International Institute for Administrative Studies, 1999), 368-371. 10 Paul Hirst, “Democracy and Governance,” in Debating Governance: Authority, Steering, and Democracy, ed. Jon Pierre (Oxford: Oxford University Press, 2000), 13-35. ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 31
ñ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ։ ØÇç³½·³ÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÙÁ ÏÇñ³éáõÙ ¿ §Ï³é³í³ñáõÙ ³é³Ýó ϳé³- í³ñáõÃ۳ݦ ѳۻó³Ï³ñ·Á ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ í³ñã³- ϳñ·»ñÇ áÉáñïáõÙ։ ²ÛÝ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ɳÛÝ ×³Ý³ãáõÙ ·ï³Í ³ÛÝ ÷³ëïÇ íñ³, áñ ѳٳÙáÉáñ³Ï³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇó ß³ï»ñÁ, ûñÇݳÏ՝ ·Éáμ³É ï³ù³óáõÙÁ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïáõñÁ, ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïñ׳- ïáõÙÁ ¨ μ³½Ù³ÃÇí áÉáñïÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ, ã»Ý ϳñáÕ ÉáõÍí»É ³é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó։ γé³í³ñÙ³Ý ÙÇç³½·³Ûݳ- óáõÙÁ, áñÁ ÙÇçå»ï³Ï³Ý ѳٳӳÛݳ·ñ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ²ñÅáõÛÃÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ, ²é¨ïñÇ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛ³Ý, гٳß˳ñѳÛÇÝ μ³ÝÏÇ ÝÙ³Ý Ñ½áñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ÏáÕÙÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ëݳíáñ ¹»ñ³Ï³ï³ñÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ §å»ïáõÃÛ³Ý Ý³Ñ³ÝçÁ¦ ËóÝáÕ Ø»Í áõÃÝÛ³ÏÇ ÏáÕÙÇó, Éñç³·áõÛÝ Ñ³ñó»ñ ¿ μ³ñÓñ³óÝáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û á±í ¨ ÇÝãå»±ë ¿ í»ñ³ÑëÏáõÙ ³Ûë ÙÇç³½·³ÛÇÝ í»ñå»ï³Ï³Ý ëáõμÛ»ÏïÝ»ñÇÝ, ¨ ³ñ¹Ûáù Ýñ³Ýù ã»Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ Åá- Õáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý áõÅÝ áõ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ։ ²ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñáõÙÁ` áñå»ë ѳۻó³Ï³ñ·, Ý³Ë Ñ³ëï³ïí»ó ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý áÉáñïáõÙ։ ȳÛÝ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáí ³ñ¨ÙïÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ÛÝåÇëÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, ÇÝãåÇëÇù »Ý гٳß˳ñѳÛÇÝ μ³ÝÏÁ ¨ ²ñÅáõÛÃÇ ÙÇç³½- ·³ÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÁ, áñáÝù ³ÛÝ ÁÝϳÉáõÙ »Ý áñå»ë í³ñϳíáñÙ³Ý Çñ»Ýó Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáódzÉ-ù³Õ³ù³Ï³Ý ݳ˳å³Û- Ù³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·, §³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñáõÙÁ¦ ˳ñëËí³Í ¿ ³ÛÝ ÁÝ- ϳÉÙ³Ý íñ³, áñ ³ÝÑݳñ ¿ áõÝ»Ý³É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ïÝï»ë³Ï³Ý ٻݻçÙ»Ýà ¨ ϳÛáõÝ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÙÇç³í³Ûñ՝ ³é³Ýó ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ¨ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ÉdzñÅ»ù ·áñͳ¹ñÙ³Ý։ гۻó³Ï³ñ·Á »ÉÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ÇñáÕáõÃ- ÛáõÝÇó, áñ §½³ñ·³óáõÙ¦ ³ë»Éáí ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ë³Ñٳݳ÷³Ïí»É ÉáÏ ßáõϳݻ- ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ùμ, Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ ¨ Ïáõé Ù³ÏñáïÝï»ë³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ËóÝ- Ù³Ùμ. ³ÝÑñ³Å»ßï³μ³ñ å»ïù ¿ Ý»ñ³éí»Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïí»Ý ݳ¨ å»ï³Ï³Ý áõ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÁ, ûñ»ÝùÝ»ñÝ áõ ϳÝáݳϳñ·»ñÁ, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ áõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÁ։ ²Û¹åÇëáí` §³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñáõÙ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³- Ù³ñ Ýå³ëï³íáñ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ³éϳÛáõÃÛáõÝ, ³ÛëÇÝùÝ` ϳÛáõÝ í³ñã³Ï³ñ·»ñ (ûÏáõ½¨ áã ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý), ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï å»ï³Ï³Ý í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ ¨ (Çñ³Ï³Ý) ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ։ àñå»ë é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ` ³ÛÝ Ñ»ï³- Ùáõï ¿ Ó¨³íáñ»Éáõ ³½³ï³Ï³Ý ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³éáõÛóÇ ÙÇ ï³ñμ»ñ³Ï, áõñ ³éϳ ¿ Ñëï³Ï ï³ñ³Ýç³ïáõÙ å»ïáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï Édz½áñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ¨, áñù³Ýáí áñ Ñݳñ³íáñ ¿, ÇÝùݳϳé³í³ñíáÕ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ÙÇç¨։ §²ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñٳݦ ëϽμáõÝù- Ý»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ μ³ñ¹ ¿, Ñ³×³Ë ï»ÕÇù ¿ ï³ÉÇë Ùáï»óáõÙ- 32 ì³É»ñÇ è³ïã¨
Ý»ñÇ Ñ³Ï³ë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ÙÇ ó³ÝÏ, áñÇ ßáõñç ϳñáÕ ¿ ÁݹѳÝáõñ ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ Ó»éù μ»ñí»É, ³Ý·³Ù ³½³- ï³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¹áõñë ·ïÝíáÕ ÏáÕÙ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ։ ÜÙ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ÑÇÙù ¿ ͳé³Û»É, Ù³ëݳíáñ³å»ë, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùμ Ødzíáñí³Í ³½·»ñÇ Ï³½- ٳϻñåáõÃÛ³Ý ¼³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ Çñ³Ï³Ý³óí³Í Ý߳ݳ- ϳÉÇ ³ß˳ï³ÝùÁ11: • سëݳÏóáõÃÛáõÝ. μáÉáñ ϳݳÝó ¨ ïÕ³Ù³ñ¹Ï³Ýó Ó³ÛÝÁ å»ïù ¿ Éë»ÉÇ ÉÇÝÇ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ՝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳ٠ûñÇÝ³Ï³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí Ýñ³Ýó Ý»ñϳ۳óÝáÕ ÙÇçÝáñ¹³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ÙÇçáóáí։ ²Û¹ ϳñ·Ç ɳÛÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ »Ý ¹ñí³Í Ùdzíáñí»Éáõ ¨ ËáëùÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳéáõóá- Õ³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ • ÎáÝë»ÝëáõëÇ (ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý) ѳëÝ»Éáõ ÏáÕÙÝáñáßáõÙ. ï³ñμ»ñ ߳ѻñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñáõÙÁ Ó·ïáõÙ ¿ ѳñûÉáõ ³Û¹ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ѳëÝ»Éáõ ɳÛÝ ÏáÝë»Ý- ëáõëÇ ïíÛ³É ËÙμÇ Ñ³Ù³ñ ³é³í»É ÁݹáõÝ»ÉÇ ß³Ñ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É, ÇÝãå»ë ݳ¨, ÝÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ՝ ѳٳ- å³ï³ëË³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ßáõñç։ • è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ï»ëɳϳÝ. ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ¨ ѳÝñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ½³ñ·³óÙ³Ý É³ÛÝ, »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ï»ëÉ³Ï³Ý áõݻݳÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·Çï³Ïó»Ý, û ÇÝã ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï ³Û¹åÇëÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²Û¹ ï»ëɳϳÝÁ ݳ¨ ˳ñëËí³Í ¿ å³ïٳϳÝ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ÁÝϳÉÙ³Ý íñ³։ • ÖÏáõÝáõÃÛáõÝ. ѳٳå³ï³ëË³Ý ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É Ï³éáõÛóÝ»ñÁ Ó·ïáõÙ »Ý ëå³ë³ñÏ»Éáõ μáÉáñ ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ ß³Ñ»ñÇÝ ¨, ѳ- Ù³å³ï³ë˳ݳμ³ñ, ѳٳñÅ»ù ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ ÏÇñ³é»Éáõ։ • ²ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ ¨ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝ. ·áñÍÁÝóóÝ»ñÝ áõ ϳ- éáõÛóÝ»ñÝ ³ÛÝåÇëÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ »Ý ³å³ÑáíáõÙ, áñáÝù ѳٳå³- ï³ë˳ÝáõÙ »Ý ³éϳ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ՝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï »ñ³ß˳íáñ»- Éáí é»ëáõñëÝ»ñÇ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍáõÙÁ։ • гßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝ. ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ, Ù³ëݳíáñ ѳïí³- ÍáõÙ ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÁ ѳßí»ïáõ »Ý ѳÝñáõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÇÝë- ïÇïáõóÇáÝ³É ¹³ßïÇ ß³Ñ³·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ ³éç¨։ ²Ûë ѳßí»ïíáÕ³- ϳÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ï³ñμ»ñí»É Áëï ÏáÝÏñ»ï ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¨
11 ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագիր (ՄԱԶԾ), «Կառավարում և կայուն մարդկային զարգացում» (1997 թ.)։ Փոքր փոփոխություններով՝ այս սկզբունքները տեղ են գտել ՄԱԶԾ-ի բազմաթիվ այլ փաստաթղթերում։ Տե՛ս օրինակ՝ UNDP and Governance: Experiences and Lessons Learned, http://mirror.undp.org/magnet/docs/gov/Lessons1.htm. ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 33
ϳËí³Í Ýñ³ÝÇó, û ÁݹáõÝíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÁ Ý»ñùDZÝ, û± ³ñï³ùÇÝ μÝáõÛÃÇ »Ý։ • ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ. ë³ ÑÇÙÝí³Í ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³½³ï ÑáëùÇ ëϽμáõÝùÇ íñ³։ ¶áñÍÁÝóóÝ»ñÁ, ϳéáõÛóÝ»ñÁ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³Ý˳÷³Ýáñ»Ý ѳë³Ý»ÉÇ ÉÇÝ»Ý ß³Ñ³·ñ·Çé ³ÝÓ³Ýó ѳ- Ù³ñ, ¨ å»ïù ¿ ³å³ÑáííÇ μ³í³ñ³ñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¹ñ³Ýó ·áñ- ÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ѳëϳݳÉáõ ¨ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ ѳٳñ։ • Æñ³í³Ñ³í³ë³ñáõÃÛáõÝ. ¨° ïÕ³Ù³ñ¹ÇÏ, ¨° ϳݳÛù å»ïù ¿ Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý μ³ñ»É³í»Éáõ ϳ٠å³ßïå³Ý»Éáõ Çñ»Ýó μ³ñû- ñáõÃÛáõÝÁ։ • úñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝ. Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÁ, ѳïϳå»ë Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ, å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³ñ¹³ñ³- óÇ ¨ ѳí³ë³ñ³å»ë å³ñï³¹Çñ՝ μáÉáñÇ Ñ³Ù³ñ։ ÆÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»É ¿, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ó¨³íáñ- íáõÙ ¨ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ μáõÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó, ³Ûɨ å»ïáõÃÛ³Ý ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý μ³½Ù³ÃÇí ³ÛÉ ëáõμÛ»ÏïÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùμ։ л勉μ³ñ ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³ñóÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ùÝÝ»É »ñÏáõ ѳñÃáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։ ä»ï³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáõ٠ϳé³í³ñáõÙÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ Ýñ³Ýáí, û ÇÝãå»ë ϳñáÕ »Ý ³ÛÉ ëáõμÛ»ÏïÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ՝ å»ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÁ, ï»Õ³Ï³Ý ÇÝùݳϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- ÏáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ·áñͳñ³ñ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙ áõÝ»Ý³É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³- Û³óÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë ³ÛÝ ¹»åù»- ñáõÙ, »ñμ ³Û¹ áñáßáõÙÝ»ñÁ ٻͳå»ë Ñ»ï³ùñùñáõÙ »Ý ѳÝñáõÃÛ³ÝÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ ËݹÇñÁ ùÝÝ»ÉÇë ϳñ»ÉÇ ¿ Ëáë»É §Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ïÇñáõÛÃáõÙ¦ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É Ï³é³í³ñÙ³Ý Ï³Ù Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ։ ²Ûëï»Õ Ý»ñ³éíáõÙ »Ý å³ßïå³- Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó ³éÝãáõÃ- Û³Ùμ ³ÛÝ ëáíáñ³μ³ñ ѳßí»ïáõ ¿ ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ, »ñÏñÇ Ý³Ë³·³ÑÇÝ (»Ã» í»ñçÇÝë ݳ¨ ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·»ñ³·áõÛÝ Ññ³Ù³- ݳï³ñ) ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ (ϳ٠§ïÝûñ»ÝÝ»ñÇ í³ñãáõÃÛ³ÝÁ¦)։ §Î³é³í³ñáõÙ¦ ѳëϳóáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ ùÝݳñÏáõÙÝ ³Ù÷á÷»Éáí՝ ϳñáÕ »Ýù ÁݹáõÝ»É Ñ»ï¨Û³É ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ, áñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ áõÝÇí»ñ- ë³É ¿ ѳٳñíáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ ϳé³í³ñÙ³Ý í»ñáÝßÛ³É 5 ï»ë³Ï- Ý»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ¹»åùáõÙ. γé³í³ñáõÙÝ ³ÛÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ, ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¨ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷áË·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ ¿, áñáÝù μÝáñáßáõÙ »Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¨ å³- ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý, áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó íñ³ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ï³Ù ³ÛÉ ß³Ñ³·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, ³ÛÝ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ, 34 ì³É»ñÇ è³ïã¨
ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³ÝÁ՝ áí ¿ Ý»ñ³½¹áõÙ, áí ¿ áñáßáõÙ, ¨ ÇÝãå»ë ¿ ³å³ÑáííáõÙ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇ Ñ³ßí»ïíá- ճϳÝáõÃÛáõÝÁ12:
ػݻçÙ»ÝÃÁ ¨ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ¦ §Ø»Ý»çÙ»Ýæ »½ñáõÛÃÁ å³ïٳϳÝáñ»Ý ·áñͳÍí»É ¨ ·áñͳÍíáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ï³ñμ»ñ ÇÙ³ëïÝ»ñáí։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ í»ñ³μ»ñ»É ³ÛÝ μ³½Ù³ÃÇí áñá- ßáõÙÝ»ñÇÝ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÁݹáõÝ»É ³ñï³¹ñ³Ï³Ý μ³ñ¹ ·áñÍÁÝóóÇ Ï³Ù ß³ÑáõÛà ãÑ»ï³åݹáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, å»ï³Ï³Ý ·áñͳϳÉáõÃ- Û³Ý Ï³Ù ï»Õ³Ï³Ý ÇÝùݳϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÝÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²Ûë ¹»åùáõÙ ·áñÍ áõÝ»Ýù áñáß ÇÙ³ëïáí Ýϳñ³·ñ³Ï³Ý Ùáï»óÙ³Ý Ñ»ï, áñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ ٻݻçÙ»ÝÃÁ Ù»Ïݳμ³ÝíáõÙ ¿ áñå»ë ·áñÍÁÝóó, ¨ Ý»ñϳ۳ó- íáõÙ »Ý ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ áõ í»ñ³¹³ëÝ»ñÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó` ٻݻçÙ»ÝÃÁ áÙ³Ýó ÏáÕÙÇó ϳñáÕ ¿ ÏÇñ³éí»É Ñݳñ³íáñÇÝë ϳñ× Å³ÙÏ»ï- Ý»ñáõÙ ¨ ë³Ï³í é»ëáõñëÝ»ñáí áñáß³ÏÇ Ù³ëݳíáñ Ýå³ï³ÏÇ Çñ³Ï³Ý³ó- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ Ù³ñ¹Ï³Ýó áõÕÕáñ¹»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ §Ø»Ý»çÙ»Ýæ »½ñáõÛÃÁ ϳ- ñáÕ »Ýù ·áñÍ³Í»É Ý³¨ ·Çï³Ï³Ý áõëÙáõÝùÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, áñï»Õ Ç ÙÇ »Ý μ»ñí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý, ëáóÇáÉá·Ç³Ï³Ý, Ñá·»μ³Ý³Ï³Ý ϳ٠ٳñ¹³μ³Ý³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛ³Ý íñ³ ÑÇÙÝí³Í Ùáï»óáõÙ- Ý»ñÁ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·í³Í Ùáï»óáõÙ (ï»ëáõÃÛáõÝ) Ùß³- Ï»É §·Çï³Ï³Ýáñ»Ý¦ ÑÇÙݳíáñí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý, ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý), ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍÙ³Ý ¨ ·áñͳñÏÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Û¹ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ý»- ñáõÅÇ ¨ ѳïϳóí³Í (ë³Ñٳݳ÷³Ï) é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ÙÇçáóáí ÏáÝÏñ»ï Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É։ ijٳݳϳÏÇó ٻݻçÙ»ÝÃÝ Çñ ³ñÙ³ïÝ»ñáí ë»ñïáñ»Ý ϳåí³Í ¿ û° í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý, û° ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï. ϳñ¨áñ ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ³Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÁ, »ñμ ѳñÏ ¿ ÉÇÝáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ ëϽμáõÝùÝ»ñÝ áõ åñ³ÏïÇÏ³Ý Ñ³ñÙ³ñ»óÝ»É Ñ³Ýñ³ÛÇÝ, Ù³ëݳíáñ ϳ٠³Ýѳï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñÇÝ։ ػݻçÙ»ÝÃÇ §Ñ³Ûñ»ñ¦ ѳٳñíáÕ Ð»ÝñÇ ü³ÛáÉÁ, سùë ì»μ»- ñÁ ¨ â»ëÃÁñ ´»ñݳñ¹Ý Çñ»Ýó ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳéáõó»É »Ý ³ÙμáÕçáõÃÛ³Ùμ í»ñóñ³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßáõñç, ÙÇÝã¹»é ÙÛáõëÝ»ñÇ, ûñÇݳÏ՝ üñ»¹»- ñÇÏ ì. »ÛÉáñÇ, ¶³ÝÃÇ, ÈÇÉÇ³Ý ¨ üñ³ÝÏ ¶ÇÉμñ»ÃÝ»ñÇ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ï»Ýï- ñáÝáõÙ ¿ »Õ»É ³ñï³¹ñáճϳÝáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³óáõÙÁ13: ػݻçÙ»ÝÃÇÝ í»ñ³- μ»ñáÕ ³Ûë í³Õ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »ñÏáõ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿É Ý»ñ³éáõÙ ¿ÇÝ Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ¨ ÏÇñ³é³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýù. ¹ñ³Ýó ÙÇçáóáí Ó¨³íáñí»ó ³Ûëå»ë Ïáãí³Í í³ñã³ñ³ñ³Ï³Ý ï»ëáõÃÛáõÝÝ áõ ·Çï³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÁ՝ áñ- å»ë ٻݻçÙ»ÝÃÇ ¹³ë³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý Ñ»Ýù։ ì³ñã³ñ³ñ³Ï³Ý ï»ëáõÃÛáõÝÁ 12 Նույն տեղում։ 13 Frederick W. Taylor, Principles of Scientific Management (New York, NY: Harper & Brothers, 1911). ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 35
ÑÇÙÝ³Ï³Ý ß»ßïÁ ¹ÝáõÙ ¿ñ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ íñ³ ¨ ÷áñÓáõÙ ¿ñ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý é³óÇáݳɳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ áõÕ»ÝÇß Í³- é³ÛáÕ Áݹ·ñÏáõÝ í³ñã³ñ³ñ³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñ ëï»ÕÍ»É։ »ÛÉáñÁ ¨ Ýñ³ Ñ»ï¨áñ¹Ý»ñÁ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó, åݹáõÙ ¿ÇÝ, áñ Ñݳñ³íáñ ¿ ·Çï³Ï³Ýáñ»Ý í»ñ- ÉáõÍ»É ³é³ÝÓÇÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ï³ï³ñ³Í ³ß˳ï³ÝùÁ՝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ýí³½³·áõÛÝ Ý»ñ¹ñÙ³Ùμ ³é³í»É³·áõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝù ³å³ÑáíáÕ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ñ³Ûïݳμ»ñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí։ ¼³ñ·³óÝ»Éáí ٻݻçÙ»ÝÃÇÝ ³éÝãíáÕ ¹³ë³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ՝ ųٳ- ݳϳÏÇó ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÙÇïí³Í »Ý ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ Ù»ñûñÛ³ ϳ½Ù³Ï»ñ- å³Ï³Ý ÙÇç³í³Ûñ»ñÇ ëñÁÝóó ÷á÷áËíáÕ μÝáõÛÃÁ ¨ û·ÝáõÙ »Ý ³í»ÉÇ É³í ÁÙμéÝ»Éáõ ³ÛÝ։ Àëï ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇ ï»ëáõÃÛ³Ý` áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»ÉÇë ϳé³í³ñÇã- Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÝϳïÇ áõÝ»Ý³Ý ³éϳ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý μáÉáñ ³ëå»ÏïÝ»ñÁ ¨ ·áñÍ»Ý` ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí, áñáÝù ¿³å»ë Ý»ñ·áñÍáõÙ »Ý ïíÛ³É Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý íñ³։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý` ³Ûë Ùáï»óáõÙÁ ϳñáÕ »Ýù ³Ýí³Ý»É §·áñÍ»É Áëï ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñǦ։ úñÇݳÏ` ջϳí³ñÙ³Ý Ï³Ù Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ É³í³·áõÛÝ á×Ç ë³ÑÙ³ÝÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ç³Ýù»ñÁ ϳñáÕ »Ý, Ç í»ñçá, ѳݷ»ó- Ý»É Ñ»ï¨Û³É »½ñ³Ï³óáõÃÛ³ÝÁ՝ É³í³·áõÛÝ á×Á ϳËí³Í ¿ ÏáÝÏñ»ï Çñ³íÇ- ׳ÏÇó։ ¼áñùÁ Ù³ñïÇ ï³ÝáÕ ³é³çÝáñ¹Ç ¹»åùáõÙ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï á×Á ϳñáÕ ¿ Ùdzå»ï³Ï³ÝÁ ÉÇÝ»É։ ÆëÏ ÑÇí³Ý¹³ÝáóÇ Ï³Ù Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇ Õ»Ï³í³ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ϳñáÕ ¿ ѳٳñí»É ³é³çÝáñ- ¹áõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ Ù³ëݳÏó³ÛÇÝ ¨ ·áñÍÁÝÏ»ñ³ÛÇÝ á×Á։ гٳϳñ·»ñÇ ï»ëáõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳϳÉÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ó»É ٻݻç- Ù»ÝÃÇ՝ áñå»ë ·ÇïáõÃÛ³Ý, ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¿áõÃÛ³Ý ÁÝϳÉÙ³Ý íñ³։ §Ð³Ù³Ï³ñ·¦ ³ë»Éáí՝ ѳëϳóíáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳ- Ù³ñ Ç ÙÇ μ»ñí³Í ³é³ÝÓÇÝ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ ³ÙμáÕçáõÃÛáõÝ։ гٳϳñ·Ç Ù»Ï μ³Õ³¹ñÇãÇ ÷á˳ñÇÝÙ³Ý Ï³Ù í»ñ³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÷áËíáõÙ ¿ ݳ¨ áÕç ѳ- ٳϳñ·Ç μÝáõÛÃÁ։ гٳϳñ·Á ϳñ»ÉÇ ¿ ¹Çï³ñÏ»É áñå»ë ÙÇ Ï³éáõÛó, áñÝ áõÝÇ Çñ Ùáõïù»ñÁ (μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ), ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ, »Éù»ñÁ (³ñï³¹ñÛ³ÉÝ»ñ) ¨ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ։ гٳϳñ·»ñÝ ³å³ÑáíáõÙ »Ý ³Ûë ãáñë ³ëå»ÏïÝ»ñÇ ÷áË- ϳå³Ïóí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨ ѻﳹ³ñÓ Ï³åÁ։ ²é³ÝÓÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ Ùáõïù»ñÇ Ñ³ïí³ÍÁ é»ëáõñëÝ»ñ ¿ å³ñáõݳÏáõÙ, ûñÇݳÏ՝ ÑáõÙù, ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ, Ù³ñ¹ÇÏ։ ²Ûë Ùáõïù»ñÁ ϳ٠μ³- Õ³¹ñÇãÝ»ñÝ ³ÝóÝáõÙ »Ý åɳݳíáñÙ³Ý, ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý, ËóÝÙ³Ý ¨ í»- ñ³ÑëÏÙ³Ý áñáß³ÏÇ ÷áõÉ»ñáí՝ ͳé³Û»óí»Éáí ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý Ýå³ï³Ï- Ý»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ։ ºÉù»ñÁ ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë ³ñï³¹ñ³ÝùÇ, ûñÇݳÏ՝ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ëùáí։ ²ñ¹ÛáõÝù ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ÏÛ³ÝùÇ áñ³ÏÇ Ï³Ù ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ μ³ñÓñ³óáõÙÁ։ лﳹ³ñÓ Ï³åÇ ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ »Ý ͳé³Û»É ѳ׳Ëáñ¹Ý»ñÇó ëï³óí³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó »ñ³ß˳íáñíáÕ ³Ýíï³Ý·áõÃ- Û³Ý Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ÁÝϳÉáõÙÁ։ ²Ûë ÁݹѳÝáõñ ßñç³Ý³ÏÁ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ ó³Ýϳó³Í 36 ì³É»ñÇ è³ïã¨
ѳٳϳñ·Ç, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý »Ýóѳٳϳñ·»ñÇ (í³ñãáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ, Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ) ¹»åùáõÙ։ ´³ñ¹áõÃÛ³Ý ï»ëáõÃÛáõÝÁ ß»ßïáõÙ ¿, áñ Ñ³×³Ë Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ý»ñ- ëáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³ ³ñï³ùÇÝ ÙÇç³í³ÛñÁ ã»Ý ϳñáÕ ÉÇáíÇÝ í»ñ³ÑëÏí»É, ù³ÝÇ áñ ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõ٠ѳٳϳñ·»ñÝ ³í»ÉÇ μ³ñ¹ »Ý ¹³éÝáõÙ։ ¼³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é՝ ¹ñ³Ýù ݳ¨ ³í»ÉÇ ³Ýϳ- ÛáõÝ »Ý ¹³éÝáõÙ (ϳ٠Ëáó»ÉÇ՝ ³Õ»ï³ÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ Ñ³Ý·»óÝáÕ Ñݳñ³- íáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éáõÙáí), ¨ ѻ勉μ³ñ å»ïù ¿ Éñ³óáõóÇã ç³Ýù»ñ ·áñͳ¹ñí»Ý ³Û¹ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ։ ²Û¹ Éñ³- óáõóÇã ç³Ýù»ñÇ ·áñͳ¹ñÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ýáñ ϳéáõÛóÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ¿ ͳ·áõÙ։ ²Ûë ÙÇ- ïáõÙÁ å³Ñå³ÝíáõÙ ¿ ÙÇÝ㨠ѳٳϳñ·Ç ïñáÑáõÙÁ, ÙdzóáõÙÁ Ù»Ï ³ÛÉ μ³ñ¹ ѳٳϳñ·Ç Ñ»ï ϳ٠Ýñ³ í»ñçÝ³Ï³Ý ÷Éáõ½áõÙÁ։ ²Ûë ·ñùÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí՝ ٻݻçÙ»ÝÃÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ¹Çï³ñÏ»É áñ- å»ë ³é³ÝÓÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý, ϳ½Ù³- Ï»ñåÙ³Ý ¨ ³ß˳ïáõÅÇ ³å³ÑáíÙ³Ý, ջϳí³ñÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ñ³Ù³- ϳñ·í³Í ·áñÍÁÝóó, áñÝ áõÕÕí³Í ¿ áñáß³ÏÇ ÁݹѳÝáõñ (ÇÝëïÇïáõóÇá- ݳÉ) Ýå³ï³ÏÇ Ñ³ëÝ»ÉáõÝ։ ¶Çï³Ï³Ý Ù»Ãá¹ ÉÇÝ»Éáí՝ ³ÛÝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ù³ñ¹Ï³Ýó ½áñ³óÙ³Ý ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï áõ Ýå³- ï³Ï³áõÕÕí³Í ¹³ñÓÝ»Éáõ ³ñí»ëï ¿, áñÁ Ïáãí³Í ¿ ³å³Ñáí»Éáõ ³í»ÉÇ É³í ³ñ¹ÛáõÝù, ù³Ý Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝ»ñ ³é³Ýó ٻݻçÙ»ÝÃÇ ¨ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ (ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ, ïÝûñ»ÝÝ»ñÇ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ)։ Àëï ³Û¹Ù` ٻݻçÙ»ÝÃÇ ãáñë ÑÇÙݳëÛáõÝ»ñÝ »Ý åɳݳíáñáõÙÁ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙÝ áõ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ³å³ÑáíáõÙÁ, ջϳí³ñáõÙÝ áõ ³é³çÝáñ¹áõÙÁ, Ùßï³¹Çï³ñÏáõÙÝ áõ ÑëÏá- ÕáõÃÛáõÝÁ։ ²Ûë ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ áõÝÇí»ñë³É »Ý, ³ÝÏ³Ë Ýñ³ÝÇó՝ ϳé³í³- ñÇãÁ ÏáßϻջÝÇ Ë³Ýá±õà ¿ ջϳí³ñáõÙ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ëïáñ³μ³Å³- Ýá±õÙ, û± é³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ³ídzóÇáÝ Ã¨։ äɳݳíáñáõÙÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³éç¨ ¹ñí³Í ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ËݹÇñÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ áõ ѳçáñ¹³Ï³Ý áñáß³ñÏáõÙÝ ¿։ γñáÕ »Ý ϳ½Ùí»É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý, »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ϳ٠ϳñ׳ųÙÏ»ï, ÁݹѳÝáõñ ϳ٠Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ Íñ³·ñ»ñ։ Ìñ³·ÇñÁ Ïáãí³Í ¿ å³ñ½³μ³Ý»Éáõ Ýå³ï³ÏÝ áõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ (é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ù³Õ³- ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ëϽμáõÝùÝ»ñÁ) ¨ ÑÇÙù ¿ ͳé³ÛáõÙ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³½Ù³- Ï»ñåÙ³ÝÁ ¨ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ³å³ÑáíÙ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ³- Ù³ñ։ §Î³½Ù³Ï»ñåáõÙ¦ ¨ §³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ³å³ÑáíáõÙ¦ ³ë»Éáí` ѳëϳ- ÝáõÙ »Ýù ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ï³Ù ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳï³ñí»ÉÇù ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ, ѳÝÓݳñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ å³ñï³Ï³ÝáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ å³ïíÇñ³ÏáõÙ ¨ ѳٳϳñ·áõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ë³ÑÙ³Ýí³Í ųÙ- Ï»ïÝ»ñáõÙ ³é³ç³¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï é»- ëáõñëÝ»ñÇ μ³ßËáõÙ Ýñ³Ýó ÙÇç¨։ ²Ûëï»Õ Ý»ñ³éíáõÙ ¿ ݳ¨ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 37
Ý»·ñ³íÙ³Ý, ÁÝïñáõÃÛ³Ý, å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, ï»Õ³Ï³ÛÙ³Ý ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ՝ Áëï ë³ÑÙ³Ýí³Í ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ¨ å³ñ- ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ։ ²ß˳ï³Ï³½ÙÇ áñ³ÏÝ áõ ¹ñ³ ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý »Õ³- ݳÏÝ»ñÝ »Ý μÝáñáßáõ٠ջϳí³ñÙ³Ý á×Á։ Իϳí³ñáõÙÝ áõ ³é³çÝáñ¹áõÙÁ ϳåí³Í »Ý ÁݹѳÝáõñ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ׳ݳå³ñÑÇÝ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ËóÝÙ³Ý, áõÕÕáñ¹Ù³Ý ¨ Ý»ñ³½¹- Ù³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ñ»ï։ Իϳí³ñáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý áõ- ݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³é³çÝáñ¹»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý μ³ñ»Ýå³ëï ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÙÇç³- í³ÛñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ÙÇçáóáí Ñ»ï¨áñ¹Ý»ñÇÝ ËóݻÉáõ ѳٳñ։ ä³ñμ»ñ³Ï³Ý Ùßï³¹Çï³ñÏÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ»ï ½áõ·áñ¹í»Éáí՝ ջϳí³ñáõÙÁ ϳ- ñáÕ ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÉÇÝ»É ÁݹѳÝáõñ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ áÕç ÁÝóóùáõÙ։ Øßï³¹Çï³ñÏáõÙÁ ¨ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, áñáÝó ÙÇçáóáí ϳé³í³ñÇãÁ (Ññ³Ù³Ý³ï³ñÁ) ³å³ÑáíáõÙ ¿ Çñ »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý Ý»ñùá ·ïÝíáÕ μáÉáñ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·í³Í áõÕÕáñ¹áõÙÁ ¹»- åÇ Ý³Ë³Ýßí³Í Ýå³ï³ÏÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙ։ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í` ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí ³å³ÑáííáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³ÉÁ. »Ã» ³é³ç³¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÇ Çñ³·áñÍ- Ù³Ý ³éáõÙáí ÙÇ ëïáñ³μ³Å³ÝÙ³Ý Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ Ù»Ï ³ÛÉ ëïá- ñ³μ³Å³ÝÙ³Ý ÏáÕÙÇó áñáß³ÏÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõó, ³å³ ³Û¹ ·áñ- ÍáÕáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ϳï³ñíÇ։ ػݻçÙ»ÝÃÇ ³Ûë ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÁ, ï»- ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ëϽμáõÝùÝ»ñÝ áõ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ÏÇñ³é»ÉÇ »Ý ݳ¨ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýæ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ˳ñëËí³Í ¿ ³ÛÝ ÁÙμéÝÙ³Ý íñ³, áñ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ¨ ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ å»ï³Ï³Ý ·»ñ³- ï»ëãáõÃÛáõÝ Ï³Ù Ëáßáñ Ù³ëݳíáñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ, μ³ñ¹, ٻͳͳí³É ¨ μ³½- ٳ߻ñï ϳéáõÛó ¿։ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ëáßáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ åɳ- ݳíáñáõÙ, áñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ϳé³í³ñÇãÁ։ ì»ñçÇÝë ¿ áñáßáõ٠ϳ۳ó- ÝáõÙ, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ·áñÍÇ ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ, ¨ (ϳÙ) ÇÝã å»ïù ¿ ³ÝÇ Çñ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÁ ë³ÑÙ³Ýí³Í ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ։ ²ÛëÇÝùÝ` ϳé³í³ñÇãÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÝ ÇÝùÁ å»ïù ¿ Ó·ïÇ Çñ μáÉáñ »ÝóϳݻñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ։ ²ñï³¹ñ³Ï³Ý ¨ é³½Ù³- Ï³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÙÇç¨, ë³Ï³ÛÝ, ÙÇ Ù»Í ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ Ï³. Ñݳñ³íáñ å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùμ ϳ½ÙíáÕ μáÉáñ é³½Ù³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ å³Û- Ù³Ý³Ï³Ý »Ý, ѳٻݳÛÝ ¹»åë՝ ˳ճÕáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ¨ áõÕÕí³Í »Ý ³ÛÝ ËݹÇñÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ÉáõÍí»Ý ÙdzÛÝ Ñݳñ³íáñ å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó` ³ñï³¹ñ³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙ Çñ³- ϳݳóÝáÕÁ ݳ˳å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ Çñ³Ï³Ý ³ÛÝ ·áñͳéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ѳëï³ï³å»ë ï»ÕÇ »Ý áõݻݳÉáõ ³é³çÇϳ ï³ñáõ٠ϳÙ, ³ë»Ýù, Ù»Ï-»ñÏáõ ï³ñÇ ³Ýó։ ä³ï»ñ³½ÙÇ ¹»åùáõÙ ÁݹѳÝáõñ å³ïñ³ëï³Ï³- 38 ì³É»ñÇ è³ïã¨
ÝáõÃÛ³ÝÝ áõÕÕí³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÝ ³í»ÉÇ Ùáï ¿ ³ñï³¹- ñ³Ï³Ý åɳݳíáñÙ³ÝÁ, ù³ÝÇ áñ Ýå³ï³Ï áõÝÇ ½ÇÝíáñÝ»ñÇÝ å³ïñ³ëï»- Éáõ ¨ ×Çßï ѳñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ùμ ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñ ³å³Ñáí»Éáõ, û¨ ë³ ³ñíáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñ å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ³ßí³ñÏáí։ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳé³í³ñãÇ íñ³ ¹ñí³Í ¿ Ýñ³ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³- Û³óÙ³Ý, å³Ñå³ÝÙ³Ý, ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ×Çßï ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ³ß˳ï³- ϳ½ÙÇ ³å³ÑáíÙ³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ։ γé³í³ñÇãÝ ¿ áñáßáõÙ, û áñÝ ¿ é»ëáõñëÝ»ñÇ ïÝï»ë³å»ë ³é³í»É ×Çßï ѳٳ¹ñáõÙÁ, áñÁ ÃáõÛÉ Ïï³ Ñ³- çáÕáõÃÛ³Ùμ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ։ ÜáõÛÝÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ݳ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ ï»ëɳϳÝÇÝ ¨ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ñ³Û»ó³- ϳñ·ÇÝ։ ºñÏáõëÝ ¿É ³é³ç³¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³Ûë ³ß˳ï³ÝùÁ ϳï³ñáõÙ »Ý Çñ»Ýó »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý Ý»ñùá ·ïÝíáÕ ³Ýѳï- Ý»ñÇ ¨ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ։ γé³í³ñÇãÝ»ñÝ áõ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ï³ñμ»ñ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·áñ- ÍÇùÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ùμ ջϳí³ñáõÙ ¨ ³é³çÝáñ¹áõÙ »Ý Çñ»Ýó »ÝóϳݻñÇÝ` Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ٻͳóÝ»Éáõ Ýñ³Ýó ߳ѳ·ñ·éí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ýǽÇÏ³Ï³Ý ¨ Ñá·»μ³Ý³Ï³Ý ѳٳËÙμáõÙÁ՝ Ù³ñï³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÇ ÁÝóóùáõÙ ¹ñ³Ýù ÇÝùݳ½áÑáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ³ëóÝ»Éáõ ѳٳñ։ ÎÇñ³éíáÕ ·áñÍÇù- Ý»ñÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ï³ñμ»ñ »Ý, ë³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝÝ ¿ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ³éáõÙáí ¹ñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ։ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ùßï³¹Çï³ñÏáõÙÁ ¨ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ϳé³í³ñãÇÝ ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇÝ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ×Çßï ·Ý³Ñ³ï»É ë»÷³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»- ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ áõ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ¨ å³ïß³× ßïÏáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»É ëϽμÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñáõÙ։ ²ÝÏ³Ë ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ëïñ³ï»·Ç³ÛÇ ï»ë³ÏÇó՝ ßáõÏ³Û³Ï³Ý Ã» μÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý, ³ÛÝ å»ïù ¿ ¨° ϳé³í³ñÇã- Ý»ñÇÝ, ¨° Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇÝ ×ß·ñÇï, óñÙ ¨ Ñáõë³ÉÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñÇ Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³é³çÁÝóóÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ý»ñ- ùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ³ÛÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝó ³éÝãáõÃÛ³Ùμ ϳñáÕ ¿ ³é³ç³Ý³É Íñ³·ñ³ÛÇÝ ßïÏáõÙÝ»ñÇ Ï³ï³ñ- Ù³Ý Ï³Ù Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ýáñ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ μÝáñáß »Ý ÙÇ ß³ñù ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ, ѻ勉μ³ñ ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ÁݹѳÝáõñ ·áñͻɳϻñåÇ ¨ í³ñã³ñ³ñ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ý»ñÙáõÍÙ³Ý ó³Ý- ϳó³Í Íñ³·Çñ å»ïù ¿ ݳ˳å»ë Éñçáñ»Ý í»ñÉáõÍíÇ։ Ø»Ýù ã»Ýù Ó·ïáõÙ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ÑÇÙݳíáñáõÙÝ»ñ ·ïÝ»Éáõ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ áñå»ë ³é³ÝÓ- ݳѳïáõÏ áÉáñï ¹Çï³ñÏ»Éáõ ѳٳñ։ ØdzųٳݳÏ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á ãÇ Ï³ñáÕ ¨ ãå»ïù ¿ ï³ñ³Ýç³ï- íÇ ³½·³ÛÇÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ·áñÍáÕ å»ï³Ï³Ý ¨ Ù³ëݳ- íáñ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÇó։ Æ ÃÇíë ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñÇ` ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ëáõμÛ»ÏïÝ»- ñÇ ÙÇç¨ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¿ å³Ûٳݳíáñí³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 39
ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ï³ñμ»- ñáõÃÛáõÝÁ՝ ѳÝñ³ÛÇÝ áÉáñïÇ ³ÛÉ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÇ ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ³ÛÉ Ï³Û³- ó³Í Ùá¹»ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï։ гí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ »ñÏñÇ ù³Õ³ù³ódzϳÝ-½ÇÝ- íáñ³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÝÏñ»ï Ùá¹»ÉÁ Éáõñç ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõݻݳ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³ ջϳí³ñÙ³Ý, ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ï³Ù Ï³é³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç íñ³։ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ûáõñ³Ñ³- ïáõÏ μÝáõÛÃÁ ϳÙ, Áëï ê³Ùáõ»É гÝÃÇÝ·ÃáÝÇ μÝáñáßÙ³Ý, ¹ñ³ §·áñͳéáõ- óÛÇÝ Ññ³Ù³Û³Ï³ÝÁ¦ »ñμ»ÙÝ ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ áñå»ë ³ÛÉ ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ûñÇݳÏ՝ ٻݻçÙ»ÝÃÇ, í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý, ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý ¨ ³ÛÉ Ù»Ãá¹³μ³- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ¨ ·áñͻɳϻñåÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ËáãÁݹáïáÕ ·áñ- ÍáÝ։ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý, í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÙÇ ß³ñù Ñ»- ÕÇݳϳíáñ ѻﳽáïáÕÝ»ñ ÝßáõÙ »Ý, áñ ³ñ³· ½³ñ·³óáÕ áõëÙáõÝùÝ»ñÇó ÷á˳éí³Í ųٳݳϳÏÇó ѳۻó³Ï³ñ·»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ §...Ñ³×³Ë ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝù ãÇ ³å³Ñá- íáõÙ¦14: èÇã³ñ¹ øáÝÝ ³ÛÝ »½ñ³Ñ³Ý·Ù³ÝÝ ¿ ·³ÉÇë, áñ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ÝϳïÙ³Ùμ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ ³Ûëûñ »ñÏáõ ÑÇÙݳËݹÇñ áõÝÇ ÉáõÍ»Éáõ. ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ½áñ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ÷áñÓ ¨ ³ñï³ùÇÝ ëå³éݳ- ÉÇùÝ»ñÇó å³ßïå³Ýí»ÉáõÝ ÙÇïí³Í é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñ áõÝ»óáÕ Ñ³ëáõÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÷áñÓ³ù³ñ å»ïù ¿ ¹ÇïíÇ ³ÛÝ, û áñù³- Ýáí »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áõÅ»ñÝ áõÝ³Ï ·»ñ³Ï³ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙ áõݻݳÉáõ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý áÉáñïÝ»- ñáõÙ։ ´áÉáñ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ù»Í Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛáõÝ ¿ í³Û»ÉáõÙ, ïÇñ³å»ïáõÙ ¿ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³½¹»óÇÏ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ѳ- Ù³ñáõÙ ¿, áñ ë³ÑÙ³Ýí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Çñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ íï³Ý·í³Í »Ý, ϳ٠ãÇ íëï³ÑáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇÝ, ù³Õ³- ù³óÇ³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Éáõñç ËáãÁݹáïÝ»ñÇ ³éç¨ Ñ³ÛïÝí»É15: ØÛáõë ÏáÕÙÇó` ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ý Éáõñç ÷áñÓ ãáõÝ»óáÕ Ýáñ ϳ٠½³ñ·³óáÕ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éç¨ Í³é³ÝáõÙ ¿ ¿°É ³í»ÉÇ Ù»Í Ù³ñï³Ññ³í»ñ՝ ³å³Ñáí»É, áñ ½ÇÝíáñ³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÁ ã÷áñÓÇ ï³å³É»É ÁÝïñí³Í ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳ٠ù³Õ³ù³ódz- Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ýï»ë»É։ Àëï ³Û¹Ù` ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ ³Ûëå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ Ó¨³Ï»ñå»É՝ Ó¨³íáñ»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ý ³í³Ý¹áõÛÃ, ëï»ÕÍ»É é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ý»ñëáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ã»- ½áùáõÃÛ³Ý Ñáõë³ÉÇ Ñ³Ù³Ï³ñ· ¨ Ñ»ï¨áճϳÝáñ»Ý ϳÝË»É Ï³Ù μ³ó³é»É ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇÝ ÙÇç³Ùï»Éáõ ó³Ýϳó³Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ։ 14 Jason Dempsey, Jay Parker, and Thomas Sherlock, “Introduction to Civil-Military Sympo- sium: Public Administration and Management,” Public Administration and Management 10, no. 2 (2005): 57-60. 15 Richard H. Kohn, “An Essay on Civilian Control of the Military,” American Diplomacy 2, no. 1 (1997), www.unc.edu/depts/diplomat/AD_Issues/amdipl_3/kohn.html. 40 ì³É»ñÇ è³ïã¨
è. øáÝÁ ݳ¨ åݹáõÙ ¿, áñ ųٳݳϳÏÇó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ Ó¨³íáñÙ³Ý ËݹÇñ å»ïù ¿ ѳٳñ»É ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³- ϳÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ Çñ³·áñÍÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ ù³Õ³- ù³óÇ³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳëï³ïáõÙÝ áõ å³Ñå³ÝáõÙÁ։ Üáñ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³Ûë Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ ¿É ³í»ÉÇ Ù»Í ¿. é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ÝϳïÙ³Ùμ Çñ»Ýó ·»ñ³Ï³ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ó·ïáÕ ù³- Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ëáõμÛ»ÏïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý »ÝóñÏí»É ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ßñç³- ÝáõÙ ³ÝÑݳ½³Ý¹áõÃÛ³Ý Ñ³ñáõóÙ³Ý, ÇëÏ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý μ³ó³- ϳÛáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ՝ ³Ý·³Ù é³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý éÇëÏ»ñÇÝ։ ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁ, ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ·áñ- ͻɳϻñåÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñï Ý»ñÙáõÍ»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í ¹Åí³ñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ³ÛÝ ÷³ëïáí, áñ å³ï»ñ³½ÙÁ, ÇÝãå»ë Ýᯐ ¿ Îɳáõ½¨ÇóÁ, ¨ ÇÝãå»ë í»ñçÇÝ ßñç³Ýáõ٠ѳëï³ïí»É ¿ гñ³íëɳídzÛáõÙ, ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ, Æñ³ùáõÙ ¨ â»ãÝdzÛáõÙ Çñ³Ï³Ý³óí³Í é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓáí, §Çñ ÇëÏ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõÝǦ։ ijٳݳϳÏÇó ¨ Ýáñ³Ï³½Ù ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³çáÕí»É ¿ Ëáñ³å»ë ÁÙμéÝ»É ³½·³- ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñ Ùß³Ï»É ³Û¹ ³ëå³ñ»½áõÙ, áñï»Õ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý/é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÁ ¹Çï³ñÏíáõÙ »Ý áñå»ë ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý μ³Õ³¹ñÇã16: ¸ñ³Ýù Ý»ñ³éáõÙ »Ý í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ³ß˳ï³Ý- ùÁ (å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍáõÙ), Çñ³í³Ï³Ý Ñ»ÝùÇ ëï»Õ- ÍáõÙÁ (å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÝ»ñ ¨ Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñ), ËáñÑñ¹³- ñ³Ý³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ (å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳËÙμÇ ëï»Õ- ÍáõÙ), ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÝ áõ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ѳÝñáõÃÛ³Ý ³éç¨ (å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ íñ³ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³- ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝáõÙ), å³ßïå³Ý³- Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ։ ÜÙ³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý, ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý ¨ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳí³ë³ñ³- ÏßéÙ³Ý, ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ μ³ßËÙ³Ý áõ ÁݹѳÝáõñ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñ³ïϳóÙ³Ý (Áëï ë³ÑÙ³Ýí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ) å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ ³ÙμáÕçáíÇÝ ¹ñíáõÙ ¿ ù³Õ³- ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ íñ³՝ ãí»ñ³Íí»Éáí ³ÝÇñ³½»Ï ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÇÝùÝáõñáõÛÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ïÇñáõÛÃÇ։ ²ÛëåÇëÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙ ëï³ÝÓÝ»Éáí՝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹- Ý»ñÝ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ՝ §ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÕÕáñ¹áõÙ¦, §í³ñã³Ï³Ý ¨ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ٻݻçÙ»Ýæ, §é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³- ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõݦ, §é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ¦, §Ñ»ï³¹³ñÓ Ï³å 16 Այդուհանդերձ, շատ փոքրաթիվ բացառություններով, ասվածը չի վերաբերում անվտանգության քաղաքականության այլ բաղադրիչների։ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 41
¨ ÑëÏáÕáõÃÛáõݦ ¨ ³ÛÉÝ։ ÜáõÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ·áñͳ- ÍáõÙ »Ý ³Ûë ϳñ·Ç ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñ՝ §ßï³μÝ»ñÇ ³ß˳ï³Ýù¦ (áñÁ ï³ñ- μ»ñíáõÙ ¿ §í³ñã³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇó¦), §Ï³é³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳ- ϳñ·¦ (áñÁ ï³ñμ»ñíáõÙ ¿ §Ñ»ï³¹³ñÓ Ï³åÇó¦) ¨ §½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¿ÃÇϳ ¨ ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõݦ (áñÁ ãÇ Ñ³ÙÁÝÏÝáõÙ ëáóÇ³É³Ï³Ý μ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽμáõÝù- Ý»ñÇ ¨ μ³½Ù³Ï³ñÍáõÃÛ³Ý íñ³ ˳ñëËí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý Ñ»ï)։ ²ÛëåÇëÇ ½áõ·áñ¹Ù³Ý ÑdzݳÉÇ Ù»Ïݳμ³ÝáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë öÇûñ üÇ- í»ñÁ. §è³½Ù³Ï³Ý-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ ¿ Ñ»ï¨Û³É ÑÇÙݳËݹÇñÁ՝ ÁݹѳÝáõñ ѳÛï³ñ³ñÇ μ»ñ»É ³ÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»- ñÇÝ, áíù»ñ μ³í³Ï³Ý³ã³÷ ѽáñ »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý ó³Ý- ϳó³Í ³é³ç³¹ñ³ÝùÁ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ, ¨ ³ÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇÝ, áíù»ñ μ³í³Ï³Ý³ã³÷ í»ñ³ÑëÏ»ÉÇ »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ¨ Ï³ï³ñáõÙ »Ý ÙdzÛÝ í»ñçÇÝÇë ÏáÕÙÇó Édz½áñí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ¦17։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ (å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó), Ýñ³ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÕÕáñ¹áõÙÝ áõ ·áñͳéÝ³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»Ý- ÃÁ, ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·áõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉ»Ý ³Ûë ³é³ÝÓݳѳï- ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ï³ÝË»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ³éϳ ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Õ׳ïáõÙÁ ¨ ¹ñ³Ýó í»ñ³ÍáõÙÁ ÙÇÙÛ³Ýó ãѳݹáõñÅáÕ ¨ ѳϳ¹Çñ »ñÏáõ ËÙμ»ñÇ։ ´áÉáñ ¹»åù»- ñáõÙ, ù³Õ³ù³ódzϳÝ-½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³Ýóù³- ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ·Çï³ÏóáõÙÁ ÑáõÛŠϳñ¨áñ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛó- Ý»ñÇ Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ì»ñáÝßÛ³ÉÁ ÝϳïÇ áõݻݳÉáí՝ ѳñÏ ¿ å³ñ½³μ³Ý»É, û ÇÝã å»ïù ¿ ³ÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý §Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ¦ (ϳ٠§í³ñãáõÃÛáõÝÁ¦)։ ²ÛÝ »ñÏñÝ»- ñáõÙ, áñï»Õ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ Ó¨³íáñíáõÙ ¿ ³½³ï ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë ݳ˨³é³ç áñå»ë å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝ, áñÇ ÙÇçáóáí ÁÝïñí³Í å³ßïáÝ۳ݻñÝ áõÕÕáñ¹áõÙ »Ý, Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñ ¨ ϳñ·³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ï³ÉÇë å»ïáõÃÛ³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»- ñÇÝ։ ºñÏñáñ¹, ³ÛÝ Ý³¨ ûå»ñ³ïÇí ßï³μÇ ·áñͳéáõÛà ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ, áõñ í»ñÁ Ýßí³Í áõÕÕáñ¹áõÙÝ áõ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÁ í»ñ³ÍíáõÙ »Ý ·áñͳéÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ýÇݳÝë³íáñÙ³ÝÁ, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇÝ, ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³å³ÑáíÙ³Ý ³ÛÉ Ó¨»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ Ñ³Ù³- å³ï³ëË³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ։ Æ í»ñçá, ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ݳ¨ ѳÝ- ¹»ë ·³ áñå»ë ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÕç ѳٳϳñ·Ç §Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý í³ñã³ñ³ñ¦ ¨ Éñçáñ»Ý ½μ³ÕíÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ, ýÇݳÝëÝ»- ñÇ, ïÝï»ë³Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý, ·ÝáõÙÝ»ñÇ, Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃ- Û³Ý, ëáóÇ³É³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ¨ »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí։ гßíÇ ³éÝ»Éáí ³Ûë μáÉáñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ՝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõÝ»Ý³É 17 Peter D. Feaver, The Civil-Military Problematique: Huntington, Janowitz, and the Question of Civilian Control, Armed Forces and Society 23, no. 2 (Winter 1996): 149-178. 42 ì³É»ñÇ è³ïã¨
å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ջϳí³ñÙ³Ý å³ï- ß³× Ñ³Û»ó³Ï³ñ·։ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý »ñ»ù ³é³ÝÓÇÝ áÉáñïÝ»ñ՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÕÕáñ¹áõÙ, ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ·áñͳéÝ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÙ ¨ Ùݳó³Í ³ÛÝ ³Ù»ÝÁ, ÇÝã ϳñ»ÉÇ ¿ μÝáñáᯐ Çμñ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áÉáñï։ ºñ»ùÝ ¿É å»ïù ¿ ÷áËѳٳӳÛÝ»óí³Í ·áñÍ»Ý, ë³Ï³ÛÝ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ³é³ÝÓÇÝ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ, Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ï³ñμ»ñ Ù³ëݳ·Ç- ï³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³é³çÝáñ¹³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ѳٳå³ï³ë- Ë³Ý ÃÇÙ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÑÇÙÝí³Í »Ý ï³ñμ»ñ ϳÝáݳϳñ·»ñÇ ¨ ·áñÍݳ- Ï³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ íñ³։ ²ÝÑݳñ ¿ ³Ûë »ñ»ù ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ Çñ³- ϳݳóÝ»É ÙǨÝáõÛÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç û·- ï³·áñÍÙ³Ùμ։ ä»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ñ¹Ûáõݳí»ï, ó÷³ÝóÇÏ ¨ í»ñ³ÑëÏ»ÉÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»Éáõ ËݹÇñÝ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ å³- ѳÝçáõÙ ¿ ³Û¹ ³é³ÝÓÇÝ áÉáñïÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹- Ûáõݳí»ï ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙ ¨ ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ÑÇÙݳíáñáõÙ։ àñáß ÷áñÓ³·»ïÝ»ñ ³é³ç³ñÏ»É »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ ¹Çï³ñ- Ï»É áñå»ë §Ëáßáñ ·áñͳñ³ñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõݦ, áñÝ ³ÙμáÕçáíÇÝ Ñݳñ³- íáñ ¿ ջϳí³ñ»É ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë μǽݻëÇ ¹»åùáõÙ։ гñóÇÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ- ·³ÛÇÝ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó Ùáï»Ý³Éáõ ¹»åùáõÙ ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ §å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç¦ Ý»ñÙáõÍáõÙ՝ ·áñͳéáõóÛÇÝ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñáí ϳ½Ù³íáñí³Í ³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý Ëáßáñ Ó»éݳñÏáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÇ ¨ ·áñͻɳϻñåÇ ÑÇÙ³Ý íñ³։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ù³Õ³ù³Ï³Ý, ëáóÇáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ëáódzÉ-Ñá·»μ³Ý³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùǦ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ í»ñÉáõÍáõÃ- ÛáõÝÝ û·ï³Ï³ñ ݳ˳¹»å»ñ ãÇ ³å³ÑáíáõÙ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñï³¹- ñ³Ýù »Ý áã ÙdzÛÝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ18, ³Ûɨ ѳÝñ³ÛÇÝ ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÁÝϳÉáõÙÁ, »ñÏñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ñ·³íÇ- ׳ÏÁ, å»ïáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ μÝáõÛÃÝ áõ Ýñ³ ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÛÉ å»- ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳé³í³ñ- Ù³Ý Ñ³í³ù³Ï³Ý ÁÝϳÉáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ։ ²Ûë μáÉáñ ï³ñ³ï»ë³Ï å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ѳٳÉÇñ, μ³Ûó ¨ ï³ñμ»ñ³Ïí³Í Ùáï»óáõÙ: γñ»ÉÇ ¿ Ñ»ï¨Û³É »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ ³Ý»É. û¨ ųٳݳϳÏÇó ٻݻçÙ»Ý- ÃÇ ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ÁݹѳÝáõñ å³ñ½³μ³ÝÙ³Ý ¨ áõÕ»ÝÇßÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÏáÝÏñ»ï Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ å»ïù ¿ ë³Ñٳݳ- ÷³ÏíÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñÙ³Ý ¨ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³- í³ñÙ³Ý ïÇñáõÛÃÇó ¹áõñë ·ïÝíáÕ áÉáñïÝ»ñáí, ÇÝãåÇëÇù »Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ, ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ, ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý 18 Todor Tagarev, “Methodology for Defence and Force Planning,” in Methodology and Scenarios for Defence Planning (Sofia: Military Publishing House, 2007): 179-207. ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 43
ѳٳϳñ·»ñÇ Ï»Ýë³Ï³Ý ßñç³÷áõÉÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ¨ ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, é³½Ù³Ï³Ý ûμÛ»ÏïÝ»ñÇ ¨ ³Ýß³ñÅ ·áõÛùÇ Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Íñ³·ñ»ñÇ ¨ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ։ ²é³ç³¹»Ù Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÇ ½áõ·áñ¹í³Í Ý»ñ¹ñáõÙÁ Ï»Ýë³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÷á˳ϻñåÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³- çáÕ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։
гÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ §Ð³Ýñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõݦ ѳëϳóáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ïϳÝÇßÁ ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏ- óáõÃÛáõÝÝ ¿։ гÝñ³Ñ³Ûï ¿, áñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ÙÇÙdzÛÝ ³½³ï³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³- Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ։ л勉μ³ñ §Ñ³Ýñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõݦ ѳëϳóáõÃ- Û³Ý ÏÇñ³éáõÙÁ ¹ñ³ ëϽμÝ³Ï³Ý ï»ëùáí Ñݳñ³íáñ ¿ ÉáÏ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ³éϳ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ, áñÁ μ³í³Ï³Ý³ã³÷ ѳëáõÝ ¿ ¨ ѳٳËÙμí³Í ¨ áõÝÇ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝó- óÇ íñ³ Ý»ñ·áñÍ»Éáõ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï³Ùù ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ѳñÏ ¿, áñ ÇßËáÕ áõÅÁ μ³í³Ï³Ý³ã³÷ ѳëáõÝ ÉÇÝÇ ¨ ù³ç ·Çï³ÏóÇ, áñ ù³- Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñ·ñ³íí³ÍáõÃÛáõÝÁ ٻͳóÝáõÙ ¿ å»ï³- Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ½áñáõÃÛáõÝÝ áõ ϳÛáõÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ãÇ Ë³Ã³ñáõÙ Ýñ³ ·áñ- ÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ։ ²Ûëå»ë Ïáãí³Í ³é³ç³¹»Ù Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ¹ÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ՝ ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÇ 28-ñ¹ ݳ˳·³Ñ ìáõ¹ñá ìÇÉëáÝÁ, ³é³ç³¹ñ»É ¿ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ ù³Õ³- ù³óÇÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý å³ïß³× Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ³ñóÁ 1887 Ã. ·ñí³Í ¨ §ì³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõݦ í»ñݳ·ñí³Í Çñ Ñá¹í³ÍáõÙ։ ²Ñ³ û ÇÝãå»ë ¿ ݳ Ó¨³Ï»ñå»É ËݹÇñÁ. §Æ±Ýã ã³÷áí å»ïù ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ Ï³ñÍÇ- ùÁ ѳßíÇ ³éÝíÇ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ¦։ Æñ ÇëÏ å³ï³ë˳ÝÝ ³ÛëåÇëÇÝ ¿ñ՝ ѳÝñ³ÛÇÝ Ï³ñÍÇùÁ å»ïù ¿ ѳݹ»ë ·³ Ñ»ÕÇݳϳíáñ, ³½¹»óÇÏ ùÝݳ¹³ïÇ ¹»ñáõÙ։ ìÇÉëáÝÁ ϳëϳÍÇ ï³Ï ã¿ñ ³éÝáõ٠ѳÝñáõÃÛ³Ý՝ í³ñã³ËÙμÇ íñ³ Ý»ñ·áñÍ»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ։ ²í»ÉÇ ßáõï, ѳñó ¿ñ ¹ñíáõÙ Ýßí³Í ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõ٠ѳÝñ³ÛÇÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý ³å³- ÑáíÙ³Ý ÏáÝÏñ»ï »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ։ ijٳݳϳÏÇó ëáóÇáÉá·Ç³ÛÇ ÑÇÙݳ¹ÇñÁ ѳٳñíáÕ Ø³ùë ì»μ»ñÁ, í»ñÉáõÍ»Éáí í³ñã³Ï³Ý μÛáõñáÏñ³ïdzÛÇ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ, Ýϳñ³·ñ»É ¿ ϳ½- ٳϻñå³Ï³Ý ³Û¹ Ó¨Ç Ç¹»³É³Ï³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÁ։ Àëï ì»μ»ñÇ՝ í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á (μÛáõñáÏñ³ïdzÝ) ÑÇÙÝí³Í ¿ Çñ³í³ëáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ï³- ·ñí³Í (ýÇùëí³Í) ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ, å³ßïáÝ»³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·áõÃÛ³Ý ¨ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³Ýí³Í ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ ëϽμáõÝùÝ»ñÇ íñ³։ ì³ñ- ã³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ϳéáõóí³ÍùÁ å»ïù ¿ Ùßï³Ï³Ý ÉÇÝÇ ¨ áõݻݳ Ñ»ï¨Û³É ѳïϳÝÇßÝ»ñÁ՝ å³ßïáÝ»³Ï³Ý ³é³çù³ßáõÙ Áëï í³ëï³ÏÇ, ³å³Ñáí å³ßïáݳí³ñáõÙ, μñ·³Ó¨ ϳéáõóí³Íù, ѳٳå³ï³ëË³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝ- 44 ì³É»ñÇ è³ïã¨
Ý»ñ í»ñ³¹³ë å³ßïáÝÝ»ñáõÙ ¨ Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·։ Àëï ì»μ»- ñÇ՝ í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõ٠ݳ˳ï»ëíáõÙ ¿, nñ ³ÝѳïÝ Çñ ³ß˳ï³Ý- ùÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí μñ·³Ó¨ ϳéáõÛóÇ ëïáñÇÝ Ñ³ïí³ÍÇó ³ëïÇ׳ݳμ³ñ μ³ñÓñ³ÝáõÙ ¿ ¹»åÇ Ýñ³ ·³·³Ã՝ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ ëï³Ý³Éáí Éñ³óáõóÇã Édz- ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³í»ÉÇ Ù»Í í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝ։ ´ÛáõñáÏñ³ïdzÛÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ì»μ»ñÇ ï»ëáõÃÛáõÝÝ ³Ûëûñ ¿É ³ÛÅÙ»³Ï³Ý ¿։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ùÝݳ¹³ïáõÃ- Û³Ý ¿ ³ñųݳó»É Ýñ³ §ÙdzÝÓÝÛ³ ջϳí³ñٳݦ ѳۻó³Ï³ñ·Á (μáÉáñ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÁ ·³ÉÇë »Ý ³Ù»Ý³í»ñ¨áõÙ ·ïÝíáÕ Ù»Ï ³ÝÓÇó)19։ гÛïÝÇ ·ÇïÝ³Ï³Ý ¨ ·ñáÕ öÇûñ ü. ¸ñáõù»ñÁ ϳñÍáõÙ ¿, áñ ѳÝñ³- ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á ë»ñáõÙ ¿ ٻݻçÙ»ÝÃÇó20։ Àëï Ýñ³՝ Ø»Í ¹»åñ»ëdzÛÇó Ñ»ïá Ù³ñ¹Ï³Ýó íñ¹áíÙáõÝùÝ áõÕÕí»ó ·áñͳñ³ñ ßñç³Ý³Ï- Ý»ñÇ ³ÛÝ μáÉáñ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ ¹»Ù, áíù»ñ ãϳñáÕ³ó³Ý ѳÕóѳñ»É ëñÁÝÃ³ó ½³ñ·³óáÕ ³ñ¹Ûáõݳμ»ñáõÃÛ³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ ¨ ÃáõÛÉ ïí»- óÇÝ, áñ ï»ÕÇ áõݻݳ ѳÙÁݹѳÝáõñ μ³ó³ë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñ ³é³ç³ó- ñ³Í ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³Õ»ï։ гÝñ³ÛÇÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¨ ͳ- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÉáñïÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å μ³ó³ë³Ï³Ý í»ñ³μ»ñ- ÙáõÝùÇó Ëáõë³÷»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Ýñ³Ýù ï³ñ³Ýç³ïí»óÇÝ í³ñϳμ»Ïí³Í ·áñͳñ³ñ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇó, ÇÝãÝ ³ñí»ó ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³- Û»ó³Ï³ñ·Ç Ý»ñÙáõÍÙ³Ý ÙÇçáóáí21։ ²Ûë Ýáñ áõëÙáõÝùÇ ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ »Õ»É ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñëï³Ï ï³ñμ»ñ³ÏáõÙÁ û° ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ û° ·áñͳñ³ñ³Ï³Ý åñ³ÏïÇϳÛÇó։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý, ·ÇïݳϳÝÝ»ñÝ Çñ»Ýó áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ³í³Ý¹³μ³ñ 먻- éáõÙ »Ý ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ áÉáñïÝ»ñÇ íñ³, ÇÝãåÇëÇù »Ý ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ó¨»ñÇ ¹³ë³Ï³Ý ï»ëáõÃÛáõÝÁ, ìÇÉëáÝÇ Ýϳñ³·ñ³Í §ù³- Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ Áݹ¹»Ù í³ñã³ñ³ñáõÃ۳ݦ ѳϳ¹ñáõÃÛáõÝÁ, ý»¹»ñ³Éǽ- ÙÁ ¨ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ։ ì»ñçÇÝ ßñç³Ýáõ٠ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³- ñáõÃÛ³Ý ¹³ßïÝ ¿°É ³í»ÉÇ ¿ ÁݹɳÛÝí»É՝ Áݹ·ñÏ»Éáí ųٳݳϳÏÇó ÙÇ ß³ñù 19 Ըստ Լյութեր Գուլիքի՝ ենթակայության շղթայի համակարգում ենթակա օղակների կողﬕց վերահսկվող աշխատանքի բաժանումը ﬔկն է ավելի ﬔծ արդյունավետություն ապահովելու եղանակներից։ Նա կարծում է, որ «աշխատանքի բաժանումը գործունեության կազմակերպման հիմքն է, կազմակերպման բուն իմաստը»։ Ջերալդ Գարվին համարում է, որ դասական կազմակերպական տեսության առանցքային հարցը կազմակերպության ներսում լիազորությունների և մասնագիտական գիտելիքների բաշխուﬓ է։ Ըստ էության, ժամանակակից գրականության զգալի մասն անդրադառնում է ﬕ կողﬕց՝ ﬔկ առանձին ղեկավարի ձեռքերում լիազորությունները կենտրոնացնելու, իսկ մյուս կողﬕց՝ այդ լիազորությունների հորիզոնական բաշխման (և դրա հետ կապված ռիսկերի) առավելություններին։ Տե՛ս Gerald Garvey, ed., Public Administration: The Profession and the Practice (New York, NY: St. Martin’s Press, 1997). 20 Փաստորեն, մարդկությունը հետաքրքրություն է ցուցաբերել այսօր որպես հանրային վարչարարություն հայտնի ոլորտի նկատմամբ ավելի վաղ, քան կհայտնվեր Պլատոնի «Հանրապետությունը», որում նա անդրադառնում է կառավարման վարչարարական խնդիրներին։ 21 Peter F. Drucker, Management Challenges for the 21st Century (London: Butterworth- Heinemann, 1999). ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 45
ûٳݻñ՝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ, ïÝï»ë³·ÇïáõÃÛáõÝ Ñ³Ýñ³- ÛÇÝ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ߳ѳ·ñ·éÙ³Ý ï»ëáõÃÛáõÝ, ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ, ¿ÃÇϳ, áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ï»ëáõÃÛáõÝ, ѳϳëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³- ñáõÙ, ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ ¨ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝ, μÛáõç»ï³íáñáõÙ, ѳß- í»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ³éç¨ ¨ Ýñ³ ߳ѻñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙ, ÙÇçϳ- é³í³ñ³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ։ ²ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Ñá·»μ³ÝáõÃÛ³Ý, ïÝï»ë³·ÇïáõÃÛ³Ý, ù³Õ³ù³·ÇïáõÃÛ³Ý, ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ó¨»ñÇ ï»ëáõÃ- Û³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ Ï³ñ·Ç ÙÇ ß³ñù ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³, íϳÛáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³ÉÇ Ù³ëÇÝ՝ §Ï³é³í³ñÙ³Ý ÙÇ³Ï ¨ É³í³·áõÛÝ »Õ³Ý³Ï ãϳ¦։ ²ëí³ÍÁ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, û ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ñ³ñó»ñÝ áõ å³- ï³ë˳ÝÝ»ñÝ ³Ûɨë ûñ³ËݹÇñ ã»Ý։ ²Ûëûñ ¹ñ³Ýù ÝáõÛÝù³Ý ϳñ¨áñ »Ý, áñ- ù³Ý ѳñÛáõñ ï³ñÇ ³é³ç։ ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó »ÉÝ»Éáí՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳ- é³í³ñÙ³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï³ñåÙ³Ý ï³ñμ»ñ³ÏáõÙÁ ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý É³ÛÝá- ñ»Ý ï³ñ³Íí³Í ųٳݳϳÏÇó ѳۻó³Ï³ñ·»ñÇ ¨ åñ³ÏïÇϳÛÇ ÑÇÙݳ- Ï³Ý μ³Õ³¹ñÇã։ ì»ñç»ñë ÉáõÛë ï»ë³Í ·ñùáõÙ ¾ÝÃáÝÇ ´»ñï»ÉÉÇÝ ¨ Èáñ»Ýë ÈÇÝÝ ³Ù÷á÷áõÙ »Ý ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ß˳ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ï»Õ ·ï³Í ÷áñÓÝ áõ ï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ »½ñ³Ï³óÝáõÙ, áñ §¹ñ³Ýù í»ñ »Ý ѳÝáõÙ åñáý»ëÇáÝ³É ÑÇÙݳíáñáõÙÝ»- ñÇ ÙÇ ·áñÍÁÝóó, áñÁ Ñ»ï³Ùáõï ¿ áõëáõÙݳëÇñ»Éáõ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ÷áËϳå³Ïóí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ãí»ñ³ÑëÏíáÕ, ù³Õ³ù³Ï³Ý³å»ë ÏáéáõÙå³óí³Í ¨ ³Ýå³ï³ë˳ݳïáõ μÛáõñáÏñ³ïdzÛÇó μËáÕ íï³Ý·Ý»- ñÁ, ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý áÉáñïÇ ÏáéáõÙå³óí³ÍáõÃÛáõÝÁ, í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ѳÝñ³ÛÇÝ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ïå³íáñáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ ¹Åí³- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý ë³Ñٳݳ¹ñáñ»Ý ÁݹáõÝ»ÉÇ »Õ³Ý³Ïáí Édz- ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ѳí³ë³ñ³Ïßé»Éáõ áõÝ³Ï ûñ»Ýë¹Çñ ¨ ·áñ- ͳ¹Çñ ϳéáõÛóÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ»ï¦22։ §ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ-í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõݦ ѳϳ¹ñáõÙÁ ¹ñí³Í ¿ ѳÝñ³- ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ßáõñç ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ¨ ï»ë³Ï³Ý μ³Ý³í»×Ç ÑÇÙ- ùáõÙ։ ²Ûë ѳϳ¹ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ »É³Ï»ï³ÛÇÝ ¿ ³ÛÝ ÁÙμéÝáõÙÁ, áñ ù³Õ³ù³- ϳÝáõÃÛáõÝÝ áõ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ï³ñμ»ñ Ýå³ï³ÏÝ»ñ »Ý Ñ»ï³åݹáõÙ։ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ñëï³Ï ï³ñ³Ýç³ïáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ϳé³í³- ñáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Édz½áñáõÃÛáõÝ ëï³ó³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÑÇÙùáí Ó¨³íáñí³Í í³ñã³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ÙÇç¨. í»ñ- çÇÝë, »Ã» áã Çñ³í³Ï³Ý, ³å³ ·áÝ» ·áñÍÝ³Ï³Ý áÉáñïáõÙ »ñϳÏÇ ¹»ñ³- ϳï³ñáõÙ áõÝÇ՝ ³ç³Ïó»É ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ ¹ñ³Ýó å³ñï³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ¨, ÙdzųٳݳÏ, å³ßïå³Ý»É ѳë³- 22 Anthony M. Bertelli and Laurence E. Lynn, Jr., Madison’s Managers: Public Administration and the Constitution (Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press, 2006). 46 ì³É»ñÇ è³ïã¨
ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳٳ۳å³ßïáõÃÛáõÝÇó։ γé³í³ñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ÁÝïñí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ϳåí³Í ¿ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ·»Ý»ñ³óÙ³Ý, ѳÝñ³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃ- ÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó Çñ³Ï³Ý³óáõÙÝ ³å³Ñá- íáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ, ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¨ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»- ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ñ»ï։ гÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÁ ϳñ»ÉÇ ¿ μÝáñáß»É Ñ»ï¨Û³É Ï»ñå՝ ³å³Ñáí»É ³ÝÏáÕÙÝ³Ï³É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ î³ñμ»ñ³ÏÙ³Ý ³Ûë ÁÙμéÝáõÙÇó »ÉÝ»Éáí՝ §í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ μáõÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ßñç³- ݳÏÝ»ñÇó ¹áõñë ¿ ·ïÝíáõÙ¦23։ ²Ûë »ñÏáõ ³ÝÏÛáõݳù³ñ³ÛÇÝ áÉáñïÝ»ñÇ Ñ³- ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳÝñ³- ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»Ý ¨ áõÕÕáñ¹»Ý ³é³í»É³·áõÛÝë ù³Õ³- ù³Ï³Ý »Õ³Ý³Ïáí áõ ã³÷áí։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ í³ñã³Ï³Ý ջϳí³ñÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳݹ»ë ·³Ý áñå»ë Çñ»Ýó ³é³ÝÓÇÝ áÉáñïÝ»ñÇ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñ՝ å³Ñå³- Ý»Éáí Çñ»Ýó Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÝÏáÕÙݳϳÉáõÃÛáõÝÁ, ù³- Õ³ù³Ï³Ý áÉáñïÇ áõÕճѳ۳ó ջϳí³ñÙ³Ý ßÕóÛÇó ë³Ñٳݳ½³ïí³Í՝ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·áõÃÛáõÝÁ, μ³Ûó ¨ ·ïÝí»Éáí ù³Õ³ù³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý Ý»ñùá24։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñáõÙ ÏÇñ³éí»ÉÇë ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃ- Û³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á å»ïù ¿ ³ñï³óáÉÇ Ñ»ï¨Û³É ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ. ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ˳ÕÇ Ù»ç ¿ ÙïÝáõ٠ݳ¨ åñáý»ëÇáÝ³É ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝÝ»ñÇ ÏáñåáõëÁ։ лÝó ³Ûë »ñ»ù ÏáÕÙ»ñÝ »Ý Ó¨³íáñáõÙ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý §ËñáËï »é³ÝÏÛáõÝÇݦ։ ²Ù»Ý³í»ñ¨áõÙ ·ïÝíáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý (ÁÝïñáíÇ) ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ ï»ÕÁ ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³Ý ¿ ÃíáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝÇëÏ ¹³ ¿ ϳëϳÍÇ ï³Ï ³éÝíáõÙ, ÇÝãå»ë íϳÛáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ ÷áñÓÁ։ ²Û¹ »ñÏñÝ»ñáõÙ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛ³Ý í»ñÇÝ ûÕ³ÏÇ §åñáõë³Ï³Ý ï»ë³ÏÁ¦. ³Ûëï»Õ §·É˳íáñ ßï³μÁ¦ ·ïÝíáõÙ ¿ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳ٠·áÝ» áã å³ßïáݳå»ë å»ïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³- ñÇ, ³ÛÉ áã՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý ï³Ï։ ä»ï³Ï³Ý í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÝ ³Ûë Ùá¹»ÉÇ ¹»åùáõÙ ¨ë ϳñáÕ ¿ ϳë- ϳÍÇ ï³Ï ³éÝí»É ³ÛÝ ÑÇÙùáí, áñ »Ýó¹ñ³μ³ñ áã û í³ñã³Ï³Ý ѳٳ- ϳñ·Á, ³ÛÉ Ñ»Ýó ·É˳íáñ ßï³μÝ áõÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïáõÙ ³ÝÑñ³- Å»ßï Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñ։ ¶É˳íáñ ßï³μÁ ߳ѳ·ñ·éí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇÝ ³éÝãíáÕ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ ÙÇ³Ï ëáõμÛ»ÏïÁ ¨ ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»Éáõ å»- ï³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·áõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñÇÝë ùÇã Ãíáí ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇÝ 23 Tansu Demir and Ronald C. Nyhan, “The Politics-Administration Dichotomy: An Empirical Search for Correspondence between Theory and Practice,” Public Administration Review 68, no. 1 (January-February 2008): 81-96. 24 Gary Miller, “Above Politics: Credible Commitment and Efficiency in the Design of Public Agencies,” Journal of Public Administration Research and Theory 10, no. 2 (2000): 289-328, cited by Tansu Demir and Ronal Nyhan, նույն տեղում։ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 47
(³éÝí³½Ý՝ ѳßí»ïáõ ãÉÇÝ»Éáõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇ ³éç¨)։ ÜÙ³Ý ½áõ·³Ñ»é³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¿ ³Ý·³Ù ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÝ Ç å³ßïáÝ» í»ñ³ÑëÏáõÙ ¿ μ³Óñ³·áõÛÝ ½ÇÝíáñ³- Ï³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³ÝÁ։ ²Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÝ ³é³ç³óÝáõÙ ¿ μ³½áõÙ ËݹÇñ- Ý»ñ՝ ϳåí³Í û° ù³Õ³ù³ódzϳÝ-½ÇÝíáñ³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, û° å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ñ»ï։ ¸ñ³ÝóÇó ³é³í»É ϳñ¨áñÝ»ñÝ »Ý՝ • ´³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý Ñ³ë- ï³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï Ý»ñùÇÝ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃ- ÛáõÝÁ (ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ã·³Éáõ å³ñ³·³ÛáõÙ í»ñçÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÁ ϳ۳óÝáõÙ ¿ í³ñã³å»ïÁ ϳ٠»ñÏñÇ Ý³Ë³·³ÑÁ), • سëݳ·Çï³Ï³Ý ÷áñÓ³·ÇïáõÃÛ³Ý ÙÇ³Ï ³ÕμÛáõñ ÉÇÝ»ÉÁ (§á±í ¿ μ³ñÓñ³·áõÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÇó ³í»ÉÇ É³í ïÇñ³å»- ïáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ñ³ñó»ñÇݦ) ¨, Áëï ³Û¹Ù, ³ÛÉÁÝï- ñ³Ýù³ÛÇÝ ï»ë³Ï»ïÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ, • ²ñ¹Ûáõݳí»ï ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï ϳñá- ÕáõÃÛáõÝ (·áñÍݳϳÝáõÙ ÙdzÛÝ ³ÝÓ³Ùμ ݳ˳ñ³ñÁ ϳñáÕ ¿ ÑëÏá- ÕáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É), • ²ß˳ïáÕÝ»ñáí ·»ñͳÝñ³μ»éÝí³Í ßï³μÝ»ñÁ՝ Ñ³×³Ë ÙÇÙÛ³Ýó ÏñÏÝáÕ Ï³éáõÛóÝ»ñáí ¨ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñáí, • ػݻçÙ»ÝÃÇ ³ñ¹Ç³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ¨ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³Ý- ÑݳñÇÝáõÃÛáõÝÁ (·É˳íáñ ßï³μÁ áñå»ë é³½Ù³Ï³Ý ßï³μ ¿ ·áñ- ÍáõÙ, ³Ý·³Ù »ñμ ½áõï í³ñã³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ)։ γ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ÉáõÍáõ٠ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÇÝï»·ñí³Í ݳ˳ñ³ñáõÃ۳ݦ ѳۻó³Ï³ñ- ·Ç ÏÇñ³éáõÙÁ։ ²ÛÝ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É »Ýó¹ñáõÃÛ³Ý íñ³. ˳ճÕáõÃÛ³Ý ¨ å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝáõÙ áñå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ é³½Ù³í³- ñ³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ¿ ѳݹ»ë ·³ÉÇë ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³Ý, áñå»ë ϳÝáÝ՝ »ñÏñÇ Ý³Ë³·³ÑÁ ¨ (ϳÙ) å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ, ³ÛÉ áã՝ μ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÁ։ ¼ÇÝíáñ³Ï³Ý μ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Õ»Ï³í³ñÇ ¹»ñÁ ϳåí³Í ¿ Édz½áñí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ Ýñ³Ýó áñáßáõÙÝ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ Ñ»ï, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³Û¹ ջϳí³- ñÇÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝ ãÇ í»ñ³å³Ñí³Í։ ²Ûë ¹»åùáõÙ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ßï³μÁ ·áñÍáõÙ ¿ áñå»ë §ÙdzóÛ³É ßï³μ¦, ¨ ³å³- ÑáííáõÙ ¿ Ý»ñùÇÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÙ »ñÏáõ μ³ñÓñ³·áõÛÝ åñáý»ëÇáÝ³É å³ß- ïáÝÝ»ñÇ՝ ·É˳íáñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñÇ ¨ ·É˳íáñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñÇ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ»óÙ³Ý ÙÇçáóáí։ ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ ãѳÙÁÝÏÝ»Éáõ ¹»åùáõÙ Çñ³- í³ñ³ñÇ (³ñμÇïñÇ) ¹»ñáõ٠ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ։ 48 ì³É»ñÇ è³ïã¨
´³ñÓñ³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ ÇÝï»·ñ- í³Í ϳéáõóí³Íù áõÝÇ՝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ß˳ï³Ï³½Ùáí í³ñãáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ñï³Ñ³ÛïáõÙ »Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÝ»ñ ¨ ³å³Ñá- íáõÙ ÏáÝë»ÝëáõëÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝ։ ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, ³éϳ ¿ ÁÝïñí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ ¨ åñáý»- ëÇáÝ³É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áõ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý í³ñã³ñ³ñÝ»ñÇ ÙÇç¨ ï³ñμ»ñ³ÏáõÙ ÙïóÝ»Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ñóÁ՝ ³ñ¹Ûáù ϳñá±Õ ¿ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½- ÙÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ û·Ý»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ՝ ãíï³Ý·»Éáí Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃ- Û³Ý ëϽμáõÝùÇ íñ³ ϳéáõóí³Í Çñ»Ýó ϳé³í³ñã³Ï³Ý ÇÝùÝáõÃÛáõÝÁ։ ì³ñ- ã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç åñáý»ëÇáÝ³É å³ßïáÝ۳ݻñÁ ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý μ³ñÓñ³·áõÛÝ Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ »½³ÏÇ ¹»ñ »Ý ˳ÕáõÙ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ։ ¸ñ³Ýù ·áñÍáõÙ »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ³ß˳ñÑÝ»ñÇ (ÇëÏ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ՝ ·áõÙ³ñ³Í ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ññ³- ٳݳï³ñáõÃÛ³Ý) ѳïÙ³Ý Ï»ïáõÙ ¨ μÝáñáßáõÙ »Ý ¨° ³ÛÝ, û ÇÝãå»ë ¿ Åá- Õáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÁ ·áñÍáõÙ Ñû·áõï ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ, ¨° å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇÝ Ñ³ïϳóí³Í ë³Ñٳݳ÷³Ï ³½·³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ å³ÛÙ³Ý- Ý»ñáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ §å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùǦ ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ։ âÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ ³Û¹ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÝ áõ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ó³ÝϳÝáõÙ »Ý áõÕÕ³ÏÇ Çñ»Ýó ³ß˳- ï³ÝùÝ ³Ý»É, Ýñ³Ýù ã»Ý ϳñáÕ ³Ýï»ë»É ³ÛÝ ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ, áñ Çñ»Ýó ¹»ñ³- ϳï³ñÙ³Ý μ»ñáõÙáí ѳÛïÝíáõÙ »Ý áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõÙ։ Øßï³å»ë ¹Çï³ñÏíáõÙ »Ý Ýñ³Ýó ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ, å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ Ý߳ݳ- ÏáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ÁÝóóùáõÙ, »ñμ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý μ³í³ñ³ñ»É ¿°É ³í»ÉÇ μ³ñ¹ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ·áñÍáÕ ÁÝïñí³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ï³ñÇùÝ»ñÁ25։ ø³Õ³ù³Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý·áõó³ÉáõÍÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí áñáß å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñϳ۳- óáõóÇãÝ»ñ »Ý Ý߳ݳÏáõÙ »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý í³ñã³- Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ։ àñå»ë ϳÝáÝ՝ ³Ûë å³ßïáÝÝ»ñÁ ïñíáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³- Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ¨áñ³·áõÛÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ïÝûñ»ÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù å»ï»- ñÇÝ։ êáíáñ³μ³ñ ³Û¹ å³ßïáÝÝ»ñÁ Ñëï³Ïáñ»Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í »Ý ÝáñÙ³ïÇí ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ։ ¸³ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³Ý»É՝ ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áñÓ»ñÇó Ëáõë³÷»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ àñáß ¹»åù»ñáõÙ Çñ³í³Ï³Ý ³Ïïáí ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿, û ݳ˳- ñ³ñÁ ù³ÝÇ ³ß˳ï³ÏÇó ϳñáÕ ¿ Ý߳ݳϻÉ՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí։ ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳݷ»É »Ý ³ÛÝ »½ñ³Ï³-
25 Հարցեր, որոնք առաջադրել է Կանզասի համալսարանի հանրային վարչա- րարության ամբիոնի պրոֆեսոր և քաղաքապետ Ջոն Նալբանդյանը. “Reflections of a ‘Pracademic’ on the Logic of Politics and Administration,” Public Administration Review 54, no. 6 (November-December 1994): 531-536. ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 49
óáõÃÛ³ÝÁ, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ×ÏáõÝ Ùáï»óáõÙ óáõó³μ»ñ»É, Ù³ëݳíáñ³å»ë ³ÛÝåÇëÇ áÉáñïÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³·áñͳÏ- óáõÃÛáõÝÁ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ åɳݳíáñáõÙÁ ¨ é»- ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ։ ø³Õ³ù³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ÑÇÙùáí Ý߳ݳÏí³Í μáÉáñ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÝ Çñ»Ýó å³ßïáÝÝ ëï³ÝÓÝáõÙ »Ý ݳ˳ñ³ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ ¨ ϳñáÕ »Ý ³ß˳ï³ÝùÇó ³½³ïí»É í»ñçÇÝÇë å³ßïáݳí³ñÙ³Ý ³í³ñïÇÝ՝ ³ÝÏ³Ë ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñ- Ý»ñÇó։ ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, §ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ßïáÝÝ»ñáõÙ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñǦ Ý»ñ- ÙáõÍáõÙÁ Ñëï³Ï ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ϳÝáݳϳñ·áõÙ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ։
²é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ, ûñ¨ë, ÙdzÏÝ ¿ μáÉáñ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ·áñ- ͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ, áñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ áñáß³ÏÇáñ»Ý ϳËí³Í ¿ Ýñ³ ջϳí³ñÇ ³é³çÝáñ¹³Ï³Ý áñ³ÏÝ»ñÇó։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ý- ÃÇ Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç Ùß³ÏÙ³ÝÁ å³ïñ³ëïí»ÉÇë ß³ï ϳñ¨áñ ¿ ѳëÏ³Ý³É Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ¨ ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý ÙÇç¨ »Õ³Í ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÁ։ ä³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÁ ջϳí³ñáÕ Ñ½áñ ¨ ˳ñǽٳïÇÏ ³é³çÝáñ¹Ç û·ÝáõÃ- Û³Ùμ Ñݳñ³íáñ ¿ ѳÕóѳñ»É ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ã»ñ³óáõÙÝ»ñÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ, ÇÝãÁ ѳ½í³¹»å ¿ å³ï³ÑáõÙ ß³ÑáõÛà ѻï³åݹáÕ Ëáßáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ։ ²é³çÝáñ¹Ý»ñÝ áõÝ³Ï »Ý í»ñ³÷áË»Éáõ ¨° ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ¨° Ù³ñ¹Ï³Ýó։ ÆÝãå»ë ÝßáõÙ ¿ سÛùÉ ØùáμÇÝ՝ ٻݻçÙ»ÝÃÝ ³ÛÝ ·áñͳéáõÛÃÝ ¿, áñÁ ѳñÏ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ó³Ýϳó³Í ·áñͳñ³ñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝáõÙ, ÙÇÝã¹»é ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝÁ ջϳí³ñÇ ¨ ջϳí³ñíáÕÝ»ñÇ ÙÇç¨ ³ÛÝ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃ- ÛáõÝÝ ¿, áñÁ ϳñáÕ ¿ ³å³Ñáí»É ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Éáõñç ³ÏïÇí³óáõÙ26։ Àëï Ý»ñϳÛÇë ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÇ՝ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, í³ñ- ã³ñ³ñÝ»ñ »Ý. Ýñ³Ýù Íñ³·ñ»ñ »Ý ϳ½ÙáõÙ, μÛáõç»Ý»ñ »Ý Ùß³ÏáõÙ, í»ñ³- ÑëÏáõÙ »Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ¨ ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý ³é³çÁÝ- óóÁ։ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ëáßáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ ·áñͳéáõÛ- ÃÇ ÷³ëï³óÇ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕÝ»ñÁ ï³ñμ»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ ÙÇ ß³ñù ϳé³í³ñÇãÝ»ñÝ »Ý. μÝ³í ³ÝÑñ³Å»ßï ã¿, áñ μáÉáñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Ý ÙǨÝáõÛÝ Ù³ñ¹ÇÏ։ ²ë»É ¿ û՝ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ ÃÇÙÁ ³é³í»É ã³÷áí, ù³Ý Ýñ³ÝóÇó áñ¨¿ Ù»ÏÝ ³Ýѳï³å»ë, ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿ ϳ½- ٳϻñåáõÃÛ³Ý Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ։ ²í»ÉÇÝ՝ áñáß ·áñͳ- éáõÛÃÝ»ñ ϳñáÕ »Ý Çñ³Ï³Ý³óí»É áÕç ÃÇÙÇ (í³ñãáõÃÛ³Ý, μ³ÅÝÇ, ³ñï³¹- ñ³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝÙ³Ý) ÏáÕÙÇó, ÙÇÝã¹»é ÙÛáõëÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ ¿ å³ï- íÇñ³Ï»É ³é³ÝÓÇÝ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇÝ՝ ³Û¹åÇëáí ÃÇÙÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»é»Éáí ³Ý»Éáõ ³ÛÝ, ÇÝã ³é³çݳÛÇÝ ¿ ѳٳñíáõÙ, ûñÇݳÏ՝ ݳ˳·ÍáÕ- Ý»ñÇ ËáõÙμÁ ϳñáÕ ¿ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ å³ïíÇñ³Ï»É áñ¨¿ ϳé³í³ñãÇ։ ²Ûë ѳٳï»ùëïáõ٠ϳé³í³ñÇãÁ ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ³é³çÝáñ¹ ÙdzÛÝ 26 Michael Maccoby, Understanding the Difference between Management and Leadership, Research Technology Management 43, no. 1 (January-February 2000): 57-59. 50 ì³É»ñÇ è³ïã¨
³ÛÝ ÇÙ³ëïáí, áñ Ù³ñ¹ÇÏ å³ñï³íáñ »Ý Ñ»ï¨»É áñáß³ÏÇ ·áñͳéáõÛÃÇÝ í»- ñ³μ»ñáÕ Ýñ³ óáõóáõÙÝ»ñÇÝ։
²è²æÜàð¸àôÂÚàôÜ ØºÜºæغÜ ²é³çÝáñ¹áõÙÁ ѳٳËÙμáÕ Î³é³í³ñÇãÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝ ¿: ѳݷ»óíáõÙ ¿ ëáëÏ Ýñ³Ýó óáõóáõÙ- Ý»ñÇÝ Ñ»ï¨»Éáõ å³ñï³¹ñ³ÝùÇÝ: ²é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ˳ݹ³í³éáõÃ- γé³í³ñÇãÁ Ù³ñ¹Ï³Ýó ջϳ- ÛáõÝ ¨ ÝíÇñáõÙ »Ý ³ñÃݳóÝáõÙ Ù³ñ¹- í³ñÙ³Ý ýáñÙ³É, é³óÇáÝ³É Ù»Ãá¹- ϳÝó §Ï³½Ù³Ï»ñåٳݦ ÁÝóóùáõÙ: Ý»ñ ¿ ÏÇñ³éáõÙ: ²é³çÝáñ¹Ý»ñÇ Ùï³Í»É³Ï»ñåÁ γé³í³ñÇãÝ»ñÇ Ùï³Í»É³- Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý ¿: Ï»ñåÁ ÙÇïí³Í ¿ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ μ³- ñ»É³íÙ³ÝÁ: ²é³çÝáñ¹Ý»ñÁ Ñ»ï¨áõÙ »Ý γé³í³ñÇãÝ»ñÁ ·áñÍáõÙ »Ý Çñ»Ýó ÇÝïáõÇódzÛÇÝ, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ §Áëï ϳÝáݳ¹ñáõÃ۳ݦ ¨ Ñ»ï¨áõÙ ³í»ÉÇ ß³Ñ»Ï³Ý ÉÇÝ»É å³ßïå³Ý³- »Ý ϳéáõÛóÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ÁÝó- Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ñ³Ù³ñ: ó³Ï³ñ·»ñÇÝ: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳ- ºñμ Ýáñ ³é³çÝáñ¹Á ÷á÷áËáõÃ- ×³Ë ³í»ÉÇ ÝíÇñí³Í »Ý ³é³çÝáñ- ÛáõÝÝ»ñÇ û·ïÇÝ ¿ ѳݹ»ë ·³ÉÇë, ¹ÇÝ, ù³Ý ϳé³í³ñãÇÝ: ϳñáÕ »Ý ͳ·»É ѳϳëáõÃÛáõÝÝ»ñ ³í³Ý¹³Ï³Ý ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ Ñ»ï: ²é³çÝáñ¹ÇÝ Ñ»ï¨áõÙ »Ý: γé³í³ñÇãÁ í»ñ³ÑëÏáõÙ ¿: ²é³çÝáñ¹Á ѳÙá½í³Í ¿, áñ γé³í³ñÇãÁ ·ÇïÇ, û ÇÝãå»ë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ³í»ÉÇ ¿ ·áñÍáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ûáõ- É³í ³ß˳ï»É: ñ³ù³ÝãÛáõñ ûÕ³ÏÁ:
¶Í³å³ïÏ»ñ 1. ²é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÙÇç¨ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ýß³- ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ։ ¸ñ³ ¹»ñÁ ãÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ¨ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ³å³·³ÛÇ ×ßÙ³ñÇï ï»ëÉ³Ï³Ý Ï³éáõó»Éáí, Ñáõë³ÉÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ Ù߳ϻÉáí, ³Û¹ é³½Ù³- í³ñáõÃÛ³Ý Çñ³·áñÍáõÙÝ ³å³ÑáíáÕ Ñ³Ù³ñÅ»ù ջϳí³ñÙ³Ùμ ¨ ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ ³ÝÑñ³Å»ßï é»ëáõñëÝ»ñáí ѳٳÉñ»Éáí։ ²Ûëï»Õ ϳñ¨áñ ¿ ݳ¨ ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñѳÝáõÙÁ (³ÛÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó, áíù»ñ áõÝ³Ï »Ý ëï³ÝÓ- Ý»Éáõ ³é³Ýóù³ÛÇÝ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ), ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ Ýáñ³ñ³ñ³- Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ Í³í³É»Éáõ ѳٳñ ³Û¹ ³ÝѳïÝ»ñÇ ËóÝáõÙÁ, ϳé³- í³ñã³Ï³Ý μáÉáñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ÁÝóóùáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛ³Ý ³é³çÝáñ¹áõÙÁ ¨, ÁݹѳÝñ³å»ë, íëï³ÑáõÃÛ³Ý ¨ ѳÙá½í³ÍáõÃ- Û³Ý ÙÃÝáÉáñïÇ Ó¨³íáñáõÙÁ։ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 51
γé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ· γé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Á (command and control) ·áñÍÇù ¨ ٻ˳Ýǽ٠¿, áñÁ ÏáÝÏñ»ï ³ñï³¹ñ³Ýù ϳ٠³ñÅ»ù(Ý»ñ) ¿ ëï»ÕÍáõÙ (ûñÇ- ݳÏ՝ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ)։ γé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Á ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ëáõμÛ»ÏïÝ»ñÇ (³ÝѳïÝ»- ñÇ ¨ ÙdzíáñÝ»ñÇ) ç³Ýù»ñÇ ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï»ÝïñáݳóáõÙ ³Ûë ϳ٠ѳÝÓ- ݳñ³ñáõÃÛ³Ý, ËݹñÇ Ï³Ù Ýå³ï³ÏÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý íñ³։ ²Ûë ÇÙ³ëïáí՝ ϳé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Á ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáõ٠ϳñáÕ ¿ ѳٳñí»É ٻݻçÙ»ÝÃÇ ¨ë Ù»Ï ÑáÙ³ÝÇß։ ÜÙ³ÝáõÃÛáõÝÁ ï»ë³Ý»ÉÇ ¿ ѳïϳå»ë ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ ٻݻçÙ»ÝÃÁ Ù»Ïݳμ³ÝíáõÙ ¿ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³- Û³óÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ·áñÍÁÝóóÇ ³é³ÝÓÇÝ Ùá¹»ÉÇ ÙÇçáóáí։ ܲîú-Ç μ³é³ñ³ÝáõÙ §Ï³é³í³ñáõÙÁ¦ (command) ë³ÑÙ³Ýí³Í ¿ áñ- å»ë §½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý, ѳٳϳñ·Ù³Ý ¨ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³Ýѳï å³ßïáÝÛ³ÛÇÝ ïñí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ¦, áñáÝó Ù»ç ÝϳïÇ »Ý ³éÝíáõ٠ݳ¨ ûå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í Ññ³Ù³ÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։27 ÜáõÛÝ Ï³ñ·áí՝ ²ØÜ-Ç ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¹»å³ñï³- Ù»ÝïÇ é³½Ù³Ï³Ý ¨ ѳñ³ÏÇó ï»ñÙÇÝÝ»ñÇ μ³é³ñ³ÝÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ §Ï³- é³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Á¦ áñå»ë §å³ïß³× Ï³ñ·áí Ý߳ݳÏ- í³Í Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ ÏáÕÙÇó Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹ñáõÙ ¨ Ýñ³Ý íëï³Ñí³Í ¨ Ýñ³ »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ áõÅ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙ՝ ³é³ç³¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí....¦28: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ï³ñμ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ϳé³í³ñÙ³Ý ûå»- ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç (C2) ·áñͳñÏÙ³Ý Ûáõñ³ï»ë³Ï ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý29: Àëï ³Û¹Ù՝ áÉáñïÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ ËáñÑáõñ¹ ã»Ý ï³ÉÇë å³ï×»Ý»É Ü²îú-Ç, ²ØÜ-Ç Ï³Ù áñ¨¿ ³ÛÉ »ñÏñÇ ÁݹáõÝ³Í ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ϳ٠Ùá¹»ÉÁ, ³ÛÉ áõß³¹- ñáõÃÛáõÝÁ Ï»ÝïñáݳóÝ»É Ï³é³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç ÝϳïÙ³Ùμ ÏáÝÏñ»ï ¹ÇñùáñáßÙ³Ý ¿áõÃÛ³Ý ¨ Ý»ñáõÅÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý íñ³՝ Ñ»ï³Ùáõï ÉÇ- Ý»Éáí ë»÷³Ï³Ý »ñÏñÇ ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³é³í»É³·áõÛÝë ѳٳå³ï³ë˳- ÝáÕ Ï³éáõóí³ÍùÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ։ ¸»Ûíǹ ê. ²Éμ»ñÃëÁ ¨ èÇã³ñ¹ ¾. л۽Á ϳé³- í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛáõÝÁ Ñ»Ýó ³Ûë Ùáï»óÙ³Ùμ »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõÙ30։ Üñ³Ýù ³Ûë ѳٳϳñ·Á μ³ó³ïñáõÙ »Ý áõÝÇí»ñë³É ÏÇ-
27 NATO Glossary of Terms and Definitions, AAP-6(2008) (NATO Standardization Agency, 1 April 2008). 28 Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms, Joint Publication 1-02 (Washington, D.C.: Joint Chiefs of Staff, 12 April 2001, as amended through 30 May 2008). 29 Կառավարման օպերատիվ համակարգի ԱՄՆ-ի և այլ հայեցակարգերի ու մոդելների զարգացմամբ հետաքրքրվող ընթերցողները կարող են օգտակար տեղեկություններ քաղել Command and Control Research Program-ի վեբկայքից՝ www.dodccrp.org. 30 David S. Alberts and Richard E. Hayes, Understanding Command and Control (Washington, D.C.: Center for Advanced Concepts and Technology, 2006). 52 ì³É»ñÇ è³ïã¨
ñ³éáõÃÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ¨ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳ- ϳñ·Ç Ñ»ï¨Û³É ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ. • Üå³ï³Ï³¹ñÙ³Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙ։ úå»ñ³ïÇí ϳé³í³ñÙ³Ý ï»ë³ÝÏ- ÛáõÝÇó՝ Ýå³ï³Ï³¹ñáõÙÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ë³ÑÙ³Ý»É áñå»ë §ûå»ñ³ódzÛÇ Ýå³ï³ÏÇ ¨ ó³ÝϳÉÇ í»ñçÝ³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ Ñ³ÏÇñ× å³ïÏ»ñ¦։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ݳ¨ Ý»ñ³é»É Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ ÏáÕÙÇó ѳϳé³Ï ÏáÕ- ÙÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ Ýå³ï³Ï³¹ñÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ, û áñï»Õ ¨ ÇÝã ã³÷áí »Ý éÇëÏ»ñÝ ÁݹáõÝ»ÉÇ ûå»ñ³ódzÛÇ ÁÝóóùáõÙ¦31։ ²Ûë ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý Ù»ç §Ññ³Ù³Ý³ï³ñ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ãÇ ë³Ñٳݳ÷³Ïíáõ٠ϳé³í³ñÙ³Ý ÏáÝÏñ»ï Ù³- ϳñ¹³Ïáí ϳ٠¹ñ³ÝÇó μËáÕ՝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³Ù ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳñ·³íÇ׳Ïáí։ гٳñÅ»ù Ýå³ï³Ï³¹ñáõÙ áõ- ݻݳÉÝ ÇÝùÝÇÝ μ³í³ñ³ñ ã¿. Ññ³Ù³Ý³ï³ñÁ å»ïù ¿ ϳñáճݳ ݳ¨ Ñëï³Ïáñ»Ý ³ñï³Ñ³Ûï»É ³ÛÝ, áñå»ë½Ç ßï³μÇ ³ÝÓݳϳ½- ÙÇ ¨ (ϳÙ) Ù³ñï³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ÉÇáíÇÝ ÁÙμéÝ»Ý ¨ ÏÇë»Ý Ýñ³ ¹ÇñùáñáßáõÙÁ։ Üå³ï³Ï³¹ñáõÙÁ ݳ¨ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ë˳ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³Ù ³½·³- ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³ÝÁ։ • ä³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¨ ÷áËѳñ³μ»- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ։ γé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç Ù³ëÇÝ ³í³Ý¹³Ï³Ý å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ »Ýó¹ñáõÙ »Ý ݳ˳å»ë áñáß³ñÏí³Í ¨ Ù»Í Ù³ë³Ùμ ѳëï³ï³·ñí³Í ³ëïÇ׳ݳϳñ·³- ÛÇÝ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ։ ê³Ï³ÛÝ á°ã ³ëïÇ׳ݳϳñ- ·áõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, á°ã ¿É ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇ Ñ³ëï³ïáõÝ μÝáõÛÃÁ ãÇ Ï³ñáÕ ³Ýí»ñ³å³Ñáñ»Ý ÁݹáõÝí»É։ ä³ñï³- ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ¨ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÝ ÇÝùݳϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É, ¨ ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõ٠ϳ٠ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇ μ»ñáõÙáí Ñݳñ³íáñ ¿ ݳ¨ ¹ñ³Ýó ÷á÷áËáõÙÁ։ ä³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¨ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ í³ñù³·Í³- ÛÇÝ áñáß³ÏÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ë³ï³ñÙ³Ý, ËóÝÙ³Ý Ï³Ù ë³Ñٳݳ- ÷³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ò³Ýó³Ï»ÝïñáÝ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ·Ç ųٳݳϳÏÇó ѳۻó³Ï³ñ·»ñáõÙ ÝÙ³Ý í³ñù³·Í³ÛÇÝ ï»- ë³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ։ ¸»Ûíǹ ²Éμ»ñÃëÁ ¨ èÇã³ñ¹ л۽Á ÝßáõÙ »Ý, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ áñ³ÏÇ, ³ÛëÇÝùÝ՝ å³ñ- ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¨ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ Ñ³Ù³¹ñÙ³Ùμ ¨ Áëï ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý՝ ¹ñ³Ýó ÷á÷áËÙ³Ùμ ³é³ç³¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ÉÇñ ·Ý³Ñ³ïáõ- ÙÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝÇ Ý³¨ Ñ»ï¨Û³É ·áñÍáÝÝ»ñÁ՝ 1) å³ñï³Ï³Ýáõ- 31 Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms. ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 53
ÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³ßËÙ³Ý ³ÙμáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (³ñ¹Ûáù ë³ÑÙ³Ýí³±Í »Ý μáÉáñ ³ÝÑñ³Å»ßï å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ å³ï³ë˳ݳïíáõÃ- ÛáõÝÁ), 2) ÷áË·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, ¨ 3) ³ñ¹Ûáù »ÝóϳݻñÁ ·Çï»±Ý ¨ ѳëϳÝá±õÙ »Ý, û Çñ»ÝóÇó ÇÝã ¿ ³ÏÝϳÉíáõÙ (Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ÇÙ³ëïáí)։ γñ¨áñ ¿ ݳ¨ ·Ý³Ñ³ï»É ³ÛÝ áÉáñïÝ»ñÁ, áñï»Õ ³éϳ »Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ÏñÏÝûñÇݳÏáõ٠ϳÙ, ѳϳé³ÏÁ, μ³óÃáÕáõÙÝ»ñ32: • γÝáÝÝ»ñÇ ¨ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ Ñ³ëï³ïáõÙ։ γé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·áõÙ å»ïù ¿ ѳëï³ïí»Ý ÙÇ ß³ñù ѳëï³- ï³·ñí³Í ¨ ÷á÷áË³Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñ, ݳ¨ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ։ гëï³ïáõÝ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³ÛÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÝ áõ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»- ñÁ, áñáÝù ³ñï³óáÉáõÙ »Ý »ñÏñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ Ûáõñ³Ñ³- ïáõÏ Ùß³ÏáõóÛÇÝ, ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ í³ñù³·Í³ÛÇÝ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÝ áõ ëáíáñáõÛÃÝ»ñÁ։ ØÇÝã¹»é ÷á÷áË³Ï³Ý »Ý Ýñ³Ýù, áñáÝù ³ñï³óáÉáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ, ÙÇç³í³ÛñÇ, ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ, ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛ³Ý ¨ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ։ ÀݹáõÝí³Í ϳÝáÝÝ»ñÝ áõ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÝ ÁÙμé- Ý»Éáõ, ÁݹáõÝ»Éáõ ¨ ¹ñ³Ýó ѻ層Éáõ ³ëïÇ׳Ýáí ¿ å³Ûٳݳíáñí³Í ϳé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç áñ³ÏÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ óáõó³- ÝÇßÝ»ñÇó Ù»ÏÁ։ • Æñ³íÇ׳ÏÇ ¨ ³é³çÁÝóóÇ Ùßï³¹Çï³ñÏáõÙ ¨ ·Ý³Ñ³ïáõÙ։ ä³ßï- å³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳåí³Í ¿ ѻﳷ³ÛáõÙ՝ å³ïß³× Ï³½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ¨ ݳ˳- å³ïñ³ëï³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýù ϳï³ñ»Éáõó Ñ»ïá, Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý »Ýóϳ Íñ³·ñ»ñÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý Ùß³ÏÙ³Ý Ñ»ï։ ºÉ³Ï»ï³ÛÇÝ å³Û- Ù³ÝÝ»ñÇ ¨ ݳ˳å³ïñ³ëï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ áÕç ѳٳÉÇñÁ ϳñáÕ ¿ ÷á÷áËí»É։ ²ÛëåÇëáí՝ ϳé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳ- ϳñ·Ç ³Ýμ³Å³Ý Ù³ëÝ ¿ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ ¨ ѳٳ- å³ï³ëË³Ý ×·ñïáõÙÝ»ñ ÙïóÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ։ γé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç ÝϳïÙ³Ùμ ó³Ýϳó³Í ¹ÇñùáñáßÙ³Ý å³- ñ³·³ÛáõÙ Ùßï³¹Çï³ñÏáõÙÝ áõ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ å»ïù ¿ í»ñ³μ»ñ»Ý áÕç Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ, ¹ñ³ Ñݳñ³íáñ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³é³- ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý, ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý ¨ ϳï³ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ·áñÍÁÝóóÇÝ։ • à·»ßÝãáõÙ, ËóÝáõÙ ¨ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñáõÙ։ àñå»ë ϳÝáÝ՝ ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ³Ûë »ñ»ù ÷áËϳå³Ïóí³Í ·áñͳéáõÛÃ- Ý»ñÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³ÉÁ՝ 1) áñù³Ýáí »Ý ³é³ÝÓÇÝ Ù³ëݳÏÇó- Ý»ñÁ ó³ÝϳÝáõÙ Ý»ñ¹ñáõÙ áõÝ»Ý³É ÁݹѳÝáõñ ·áñÍÇÝ, ¨ 2) ÇÝãåÇ- ëÇÝ ¿ Ó¨³íáñí³Í ÷áË·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μÝáõÛÃÁ։ سëݳÏÇóÝ»ñÇ 32 Alberts and Hayes, Understanding Command and Control, 41. 54 ì³É»ñÇ è³ïã¨
á·»ßÝãÙ³Ý, ËóÝÙ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛ³Ý ¨ ÙÇÙÛ³Ýó ѳݹ»å íëï³ÑáõÃ- Û³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ¨ ³ëïÇ׳ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ñï³- ¹ñ³ÝùÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÁ ϳñáÕ »Ý Ý»ñ³½¹»É ï»- ջϳïí³Ï³Ý, ׳ݳãáÕ³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ïÇñáõÛÃÝ»ñáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³։ ìëï³ÑáõÃÛ³Ý ûμÛ»ÏïÝ»ñÁ ï³ñμ»ñ »Ý, ¹ñ³Ýó ß³ñùáõ٠ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³ÝѳïÝ»ñÁ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- Ý»ñÝ áõ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÁ, ݳ¨ ³é³ç³ñÏíáÕ ë³ñù³- íáñáõÙÝ»ñÝ áõ ѳٳϳñ·»ñÁ33։ • ä³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ¨ áõëáõóáõÙ։ γé³í³ñÙ³Ý ó³Ýϳó³Í ûå»ñ³- ïÇí ѳٳϳñ· å³ñï³¹Çñ å³Ñ³Ýç ¿ ³é³ç³¹ñáõÙ áõëáõóÙ³Ý ¨ å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ó»éù μ»ñíáÕ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ¨ ÑÙïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É։ ê³, ÇѳñÏ», ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ Ýáñ³·áõÛÝ é³½- Ù³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ý»ñÙáõÍÙ³Ý ¹»åùáõ٠ѳñÏ ¿ ÇÝŻݻñ³- Ï³Ý ÏñÃáõÃÛáõÝ ³å³Ñáí»É μáÉáñ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ • سï³Ï³ñ³ñáõÙ։ è»ëáõñëÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÁ í×éáñáß ¿ Ýå³ï³- ϳ¹ñÙ³Ý Çñ³ï»ë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»- ñÇ Ñ³Ù³ñÅ»ùáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ Þ³ï ¹»åù»ñáõÙ é»ëáõñë- Ý»ñÇ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý ¨ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³ëïÇ- ׳ÝÇó ¿ Ï³Ëí³Í, û ³ñ¹Ûáù ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ÏÇñ³Ï³Ý³óíÇ ³é³- ç³¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÁ։ è»ëáõñëÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÁ å»ïù ¿ ¹Çï³ñÏíÇ ÇÝãå»ë μáõÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³ ³éç¨ ¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ, ³ÛÝ- å»ë ¿É ϳñ׳ųÙÏ»ï ¨ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ ï»ë³ÝÏ- ÛáõÝÇó։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï Ñ»- é³ÝϳñÁ ϳåí³Í ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³ó- Ù³Ý Ñ»ï։ سï³Ï³ñ³ñáõÙÝ ³é³ç³¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ï»ùë- ïáõÙ ·ñ»Ã» ÙÇßï ϳñ׳ųÙÏ»ï áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝ áõÝÇ ¨ ϳåí³Í ¿ ³éϳ é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý ¨ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ï³ÛáõÝ μÝáõÛ- ÃÇ ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ»ï։ ¸»Ûíǹ ²Éμ»ñÃëÁ ¨ èÇã³ñ¹ л۽Á Ù³ïݳÝßáõÙ »Ý, áñ ³Ûë ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý ó³Ýϳó³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ Ï³Ù ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·ÇÝ։ ²Û¹ ·áñͳéáõÛÃÝ»- ñÁ ϳñáÕ »Ý Çñ³Ï³Ý³óí»É ß³ï ï³ñμ»ñ »Õ³Ý³ÏÝ»ñáí։ î³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»- ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý Ýñ³Ýáí, û ÇÝãå»ë »Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÝ áõ ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë »Ý μ³ßËí³Í áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇÝ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ μÝáõÛÃÁ, ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ñáëù»ñÁ ¨ Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍÙ³Ý Ï³éáõóí³ÍùÁ։ ²Ûë ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³ñ·Ç áñáß³ñÏáõÙÁ μÝáõó·ñáõÙ ¿ ϳé³- í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ùá¹»ÉÇ Ûáõñ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÁ։
33 Նույն տեղում, 43-44։ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 55
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç ßáõñç ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç Ùß³- ÏáõÙÁ ë»ñïáñ»Ý ϳåí³Í ¿ Ñ»ï¨Û³É ѳñóÇ Ñ»ï՝ áñù³Ýá±í ¿ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, »Ã» ³ÛÝ Ñ³Ù»Ù³ï»Éáõ ÉÇÝ»Ýù ³ÛÉ ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ñ»ï։ ²Ûë ѳñóÇ ï³ñ³ï»- ë³Ï å³ï³ë˳ÝÝ»ñ ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïÝ»É μ³½áõÙ ï»ë³Ï³Ý ³ß˳ïáõÃÛáõÝÝ»- ñáõÙ ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý ûñÇݳÏÝ»ñáõÙ՝ §Ùdzݷ³Ù³ÛÝ »½³ÏÇ ¿¦, §ï³ñμ»ñíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ áñáß ³éáõÙÝ»ñáí¦, §ãÇ ï³ñμ»ñíáõÙ¦։ ºÃ» ß»ßï³¹ñíáõÙ ¿ ѳë³ñ³- ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Ó¨Á, ³å³ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ ϳËí³Í ÏÉÇÝ»Ý ïíÛ³É Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ³½³ï³Ï³- ÝáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó։ ²Ûë »ñ»ù ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ ½³Ý³½³ÝíáõÙ »Ý ¨° ³ÏÝ- ѳÛïáñ»Ý, ¨° Ý»ñùÇÝ μáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ùμ։ ²é³çÇÝ՝ §Ùdzݷ³Ù³ÛÝ »½³ÏÇ ¿¦ å³ï³ë˳ÝÁ ϳñáÕ ¿ Ýß³Ý³Ï»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Édzϳï³ñ ï³ñ³Ýç³ïáõÙ ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³- óÇ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó՝ ÝϳïÇ áõݻݳÉáí Çñ³í³Ï³Ý ϳñ- ·³íÇ׳ÏÁ, ϳÝáݳϳñ·»ñÁ, Ù³ñ¹áõ ¨ ù³Õ³ù³óáõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ, áã é³½- Ù³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ, é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý ÁÝó- ó³Ï³ñ·»ñÁ, ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÝ áõ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ։ ºñÏñáñ¹՝ §ï³ñμ»ñíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ áñáß ³éáõÙÝ»ñáí¦ ï³ñμ»ñ³ÏÁ Ý߳ݳ- ÏáõÙ ¿, áñ ïíÛ³É Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ¨ å»ïáõÃÛáõÝÝ áõÝ»Ý ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ ·áñÍÇù³Ï³½Ù, áñÁ áñå»ë ѳٳϳñ· ݳ˳ï»ë- í³Í ¿ μ³í³ñ³ñ»Éáõ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É Ñ³Ýñ³ÛÇÝ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ։ л勉μ³ñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÁ å»ïù ¿ ï³ñμ»ñ³ÏíÇ ù³Õ³ù³ódz- Ï³Ý ³ÛÉ Ï³éáõÛóÝ»ñÇó ÙdzÛÝ μ³ó³éÇÏ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõ٠ϳ٠¹»åù»ñáõÙ։ ºññáñ¹՝ §ãÇ ï³ñμ»ñíáõÙ¦ ï³ñμ»ñ³ÏÁ ëáíáñ³μ³ñ Ç Ñ³Ûï ¿ ·³ÉÇë ѳ- ëáõÝ ³½³ï³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñï»Õ É³í ½³ñ·³ó³Í ѳ- ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ѳçáÕí»É ¿ ë³ÑÙ³Ý»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ûμÛ»ÏïÇí ¨ ëáõμÛ»ÏïÇí ÉdzñÅ»ù í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý áõ å³ï³ë˳ݳïíáõÃ- Û³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ։ нáñ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳí³ë³ñ ϳñ·³íÇ׳ÏÁ։ ³Ýëáõ ¸»ÙÇñÁ ¨ èáÝ³É ÜÇѳÝÝ Çñ»Ýó í»ñçÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ù»ç »½ñ³Ñ³Ý·áõÙ »Ý, áñ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ »Õ³Í ѳϳëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý Ý»ñ³½¹»É ѳÝñ³ÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý íñ³ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ í³ñã³Ï³Ý ջϳí³ñÝ»ñÇó ß³ï»ñÝ ³é³çí³ å»ë Ñ»ï¨áõÙ »Ý Çñ»Ýó Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÏáÕÙݳϳÉáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇÝ՝ ë»÷³Ï³Ý ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇó å³ßïå³Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáí34։ ê³ ³é³ÝÓݳå»ë ϳñ¨áñ ¿ å³ßï- 34 Demir and Nyhan, The Politics-Administration Dichotomy: An Empirical Search for 56 ì³É»ñÇ è³ïã¨
å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ, áñï»Õ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ï³ñ³Ýç³ïáõÙÁ ù³Õ³ù³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÇó Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ áã ÙdzÛÝ μáõÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, ³Ûɨ ³é³í»É Ù»Í ã³÷áí՝ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, ųٳݳϳ- ÏÇó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõ- ÕÇÝ»ñ ·ïÝ»É՝ ÃáõɳóÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÛÝ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ É³ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù ³éϳ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñ»ù ÑÇÙݳϳÝ, Çñ»Ýó Ñëï³Ï Ýå³ï³Ï- Ý»ñÝ áõÝ»óáÕ, ýáõÝÏóÇáÝ³É áÉáñïÝ»ñÇ՝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, í³ñã³ñ³ñáõÃ- Û³Ý ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨։ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý ï³ñ³Ýç³ï»É ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ, ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Édz½áñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ³ß˳ï³ÝùÁ՝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³å³Ñáí»Éáí μáõÝ Ï³½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛ³Ý ÙdzëݳϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý μáÉáñ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙÁ։ ê³ Éáõñç ËݹÇñ ¿, ¨ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏÇñ ÛáõñáíÇ ¿ ÉáõÍáõÙ ³ÛÝ՝ »ÉÝ»Éáí Çñ ÇëÏ å³ïÙ³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇó, ëáóÇ³É³Ï³Ý ½³ñ·³ó- Ù³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó ¨ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇó։ êáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇÝ ³éÝãíáÕ ¹ÇñùáñáßáõÙ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ Ëáßáñ, μ³ñ¹ ϳéáõóí³Íù áõÝ»- óáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ¿՝ ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛ³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ñï³Ï³Ý ¨ Ãí³Ï³Ý ϳ½ÙÇó։ гñáɹ ÈÇíÇÃÝ ³Ûë ϳñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ μÝá- ñáßáõÙ ¿ áñå»ë §÷áËϳå³Ïóí³Í ѳٳϳñ·»ñÇ ·áñÍáõÝ Ñ³Ù³ÉÇñ, áñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ μ³ñ¹ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ¦35: ²ñ¹Ç³Ï³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ¿áõÃÛ³Ý ÁÝϳÉáõÙÝ ëÏëíáõÙ ¿ ³ÛÝ ÇñáÕáõÃÛ³Ý ·Çï³ÏóáõÙÇó, áñ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ՝ áñå»ë å»ïáõÃÛ³Ý/ϳ- é³í³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃ, Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ։ ²ÝÏ³Ë ³½·³ÛÇÝ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ý³Ë³·Í»ñÇ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¨ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý ÑÇÙݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÇó՝ ¹ñ³Ýó í»ñçÝ³Ï³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ ÉÇÝáõÙ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇ, Ý»ñùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÙÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳå»ñÇ, ѳÝñ³ÛÇÝ-Ù³ëݳíáñ ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³Ý·³Ù ³ÝѳïÝ»ñÇ í³ñù³·ÍÇ íñ³։ ²ÝóÛ³ÉÇ ·³Õ³- ÷³ñ³Ëáë³Ï³Ý ¨ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¹ÇٳϳÛáõÃÛ³Ý ³í³ñïÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·Éáμ³É³óÙ³Ý áõ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ëñÁÝóó ï³ñ³ÍÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ ß³ï ³ñ³· ¨ ï³ñμ»ñ áõÕÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñáí ¿ ÷áËíáõÙ։ ijٳݳϳÏÇó ѳÝñ³ÛÇÝ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ μ³ñ¹ »Ý, ï³ñ³μÝáõÛà ¨ ѳñ³÷á÷áË։ Ø»ñûñÛ³ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ ¨ë μ³ñ¹ ¿, ï³ñ³μÝáõÛà ¨ ѳñ³÷á÷áË։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ¿áõÃÛáõÝÁ μ³ó³ïñ»Éáõ ѳٳñ û·ï³Ï³ñ ¿ ³ÛÝ ë³ÑÙ³Ý»É ·áñͳéÝ³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó՝ DZÝã ¿ ³ÛÝ, DZÝã Ýå³ï³ÏÝ»ñ ¿ Ñ»ï³åݹáõÙ, ¨ ¹ñ³ÝÇó ÇÝã-
Correspondence between Theory and Practice, 81. 35 Harold J. Leavitt, Managerial Psychology: An Introduction to Individuals, Pairs, and Groups in Organizations (Chicago, IL: The University of Chicago Press, 1972), Chapter 24. ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 57
å»±ë »Ý ß³Ñáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ¨ Ñ»Ýó ÇÝùÁ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ։ ²Ûë ïñ³Ù³μ³ÝáõÃÛáõÝÇó ¨ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ï»ëáõÃÛ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇó »ÉÝ»- Éáí՝ ÇÙ³ëï áõÝÇ ¹Çï³ñÏ»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñ- ùÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëï»ñÁ՝ áñå»ë ëáóÇ³É³Ï³Ý μÝáõÛÃÇ ÷áË·áñͳÏóáÕ Ñ³Ù³- ϳñ·»ñ36: ²ÏÝѳÛï ¿, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ³é³í»É Áݹ·ñÏáõÝ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ß³ñùáõÙ՝ ïíÛ³É »ñÏÇñÁ Ý»ñ³éáÕ ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ³½·³ÛÇÝ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ։ ºñÏáõëÝ ¿É Ñëï³Ï, ß³ï ¹»åù»ñáõÙ ã³÷³½³Ýó ï³ñμ»ñ §Ý»ñ¹ñáõÙ¦ áõÝ»Ý å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ (¶Í³å³ïÏ»ñ 2)37:
Հետադարձ կապ Միջազգային քաղաքական Միջազգային համակարգ ներդրումներ Ազգային անվտանգության համակարգ - Կառավարություններ - - Միջկառավարական Դիվանագիտություն Ներգործություն կազմակերպություններ, - Էկոնոմիկա Ռացիոնալ այդ թվում՝դաշինքներ Ֆորմալ/ - Տեղեկատվություն Կազմակերպչական - Ոչ կառավարական Ոչ ֆորմալ - Գաղտնի օպ-ներ Վարչարարական սուբյեկտներ - Ռազմական օպ- Արտադրյալներ՝ ներ Պաշտպան Ճանաչո- Որոշում - Որոշումներ Ազգային քաղաքական ութ. ղական ների - Քաղաքականու- համակարգ նախարա- կարո- կայա- թյուն - Խորհրդարան Ազգային ղություն ցում - Պլաններ րություն - Նախագահ ներդրումներ - Ծրագրեր - Կառավարություն - Նպատակներ Խոչընդոտներ/ - Օպերացիաներ - Դատարաններ - Ռեսուրսներ հնարավորություններ - ԶԼՄ-ներ, հանրային - Քաղաքական Իրավիճակային գործոններ կարծիք, ՀԿ-ներ աջակցություն Տեղեկատվություն, անորոշություն - Բիզնես
¶Í³å³ïÏ»ñ 2. ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙ
ØÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ý Çñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ³ñï³ùÇÝ ëå³éݳÉÇùÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáß³ÏÇ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÇ ï³ñ³ÍÙ³Ý, ¹Çí³- ݳ·Çï³Ï³Ý ÑݳñùÝ»ñÇ, é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý, ÇÝã- å»ë ݳ¨ ¹³ßÇÝùÝ»ñÇ, ųٳݳϳíáñ Ïá³ÉÇódzݻñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ¨ ³ÛÉ Ó»é- ݳñÏÝ»ñÇ ÙÇçáóáí։ ØÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á μ³½Ù³μÝáõÛà ¿, ¨ ¹ñ³ Ý»ñ- ëáõÙ, áñå»ë ϳÝáÝ, ½·³ÉÇ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ¹ñ³ ³é³í»É ³½¹»óÇÏ ³Ý¹³ÙÝ»ñÝ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý Çñ»Ýó ³ÝÙÇç³Ï³Ý ϳ- å»ñÁ ϳ٠ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÝáñÙ»ñÝ áõ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ՝ ³Û¹ ѳϳëáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÁ ÙÇçáõϳÛÇÝ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ï³Ù ³é¨ïñ³ÛÇÝ áÉáñï- 36 Կարճ ասած՝ սոցիալական համակարգը բաղկացած է երկու կամ ավելի սոցիալապես նշանակալի դերակատարներից, որոնք ընդհանուր նպատակին հասնելու համար տարատեսակ փոխգործողությունների ﬔջ են մտնում։ 37 Ներկայացված գծապատկերի համար հիմք ծառայած սխեման տե՛ս հետևյալ աշխատության ﬔջ՝ Richard Norton, “Policy Making and Process: A Guide to Case Analysis,” in Case Studies in Policy Making, ed. Hayat Alvi-Aziz and Stephen F. Knott, 11th edition (Newport, RI: Naval War College Press, 2008). 58 ì³É»ñÇ è³ïã¨
Ý»ñáõÙ ³é³í»É³·áõÛÝë Ù»ÕÙ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ àÙ³Ýó ѳٳñ §ÅáÕáíñ¹³í³- ñ³Ï³Ý ѳÝñáõÃÛáõݦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý Ãí³É, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ μ³ó³ïñáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ ³ñÅ»ùÝ»ñ ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ÁÝϳÉáõÙÝ»ñ áõ- Ý»óáÕ, ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ÝËÙ³Ý, ½ëåÙ³Ý ¨ ѳݷáõó³ÉáõÍÙ³Ý áõÕ- ÕáõÃÛ³Ùμ ç³Ýù»ñ ·áñͳ¹ñáÕ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (³Û¹ ÃíáõÙ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý)։ »¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ·»ñ³ÏßÇé Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñͻɳϻñåÁ, ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳ- íáñí³Í ¿ ݳ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý (ûñ.՝ §²ÙÝ»ëÃÇ ÆÝûñÝ»ßÝɦ, §¶ñÇÝ÷Çë¦) ϳ٠·áñͳñ³ñ³Ï³Ý ¹³ßïÁ Ý»ñϳ۳óÝáÕ áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ¹»ñ³Ï³- ï³ñÝ»ñÇ Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ùμ։ ²½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ¹»ñÝ áõ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, Ýñ³ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³Í- ùÁ, ݳ¨ ³å³ÑáíáõÙ ¿ Ýñ³Ý ³éϳ é»ëáõñëÝ»ñáí՝ »ÉÝ»Éáí ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³Ý- íï³Ý·áõÃÛ³Ý/íï³Ý·í³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ÁÝϳÉáõÙÇó։ ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³Ï³ë Ùßï³å»ë ½·³óáÕ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳëϳͳÙÇï, ¹Ûáõñ³- ·ñ·Çé »Ý ¨ ³ñÙ³ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ áõÝ»Ý Çñ»Ýó ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý í³ñù³·ÍáõÙ։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, Ýñ³Ýù ѳÏí³Í »Ý ³í»ÉÇ Ù»Í ã³÷áí ë³Ñٳݳ÷³Ï»Éáõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ³½³- ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇëÏ Ï³Ýáݳϳñ·Ù³Ý, å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ý»ñÇ ¨ ɳÛݳ- Ù³ëßï³μ í»ñ³Ï³½Ù³íáñÙ³Ý áõ ³ñï³Ï³ñ· ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ³ñÙ³ï³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ ѳٻٳï³μ³ñ ³í»ÉÇ Ñ»ßï »Ý ÁݹáõÝíáõÙ։ ´áõÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ å»ïù ¿ áõÝ³Ï ÉÇÝÇ Ñ³í³ë³ñ³Ïßé»Éáõ ³Ûë μáÉáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ՝ û·ï³·áñÍ»Éáí Çñ ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ³å³Ñáí»Éáí ³ÛÝåÇëÇ ³ñï³¹ñÛ³ÉÝ»ñ, áñáÝù Ïѳٳå³ï³ëË³Ý»Ý ÇÝã- å»ë ³½·³ÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ՝ ïíÛ³É Ñ³Ý·³Ù³Ýù- Ý»ñáõÙ ¹ñ³Ýó ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ¨ ѳٳñÅ»ùáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ³ÏÝ- ϳÉÇùÝ»ñÇÝ։ γ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÝ ³Ûë ·áñÍÁÝóóáõ٠ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ, ë³Ï³ÛÝ ¿°É ³í»ÉÇ í×éáñáß ¿ í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏáõÛ- ÃÇ, ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ ¨ ϳéáõÛóáõÙ ³ß˳ïáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³½¹»- óáõÃÛáõÝÁ։ ²Ûë ÇÙ³ëïáí՝ áã ÙÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝ, ³Ý·³Ù ѳëáõÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ÝÙ³Ý ã¿ Ù»Ï áõñÇßÇÝ։ ²í»ÉÇ ÏáÝÏñ»ï՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ÛÝ Ï³é³í³ñÇãÁ, áñÁ ãÇ ï»ëÝáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³Ýáݳϳñ·»ñÇ Ñ»ï¨áõÙ Ï³Ý·Ý³Í Ù³ñ¹- ϳÝó, ϳñáÕ ¿ ѳٳñí»É §Ó³ËáÕáõÙÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý ·áñͳϳɦ։ ²ëí³ÍÝ ³Ù÷á÷»Éáí՝ ϳñ»ÉÇ ¿ Ýß»É, áñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¨ ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³- ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ ѳٳÉÇñ, ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¨ Çñ³- íÇ׳ϳÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝ »Ý ·áñÍáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³ÝÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ íñ³։ ¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ¹Çï³ñÏí»É ݳ¨ áñå»ë ³½·³ÛÇÝ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñÛ³ÉǦ §Ñ³×³- ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 59
Ëáñ¹Ý»ñ¦։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ³éáõÙáí Ù»- ͳå»ë ϳñ¨áñ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ, »ñÏñÇ ³ñï³- ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýϳñ³·ÇñÁ, ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùÁ ¨ ³Û¹ ù³- Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ï³ñμ»ñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÝ»ñÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ ϳñáÕ ¿ ¹Çï³ñÏí»É áñå»ë Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·։ Üñ³Ý ѳïáõÏ »Ý áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ μÝáñáß μáÉáñ ѳïϳÝÇßÝ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳÏ, ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÁ, Ùß³ÏáõÛÃÁ, ½³ñ·³óÙ³Ý ¹ÇݳÙÇϳÝ, Ý»ñùÇÝ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ݳ¨՝ ³ÙμáÕç³ïÇ- ñáõÃÛáõÝÇó ¹»åÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ ³ÝóÝ»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ÷á˳ϻñåÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÁ ëï»ÕÍáõÙ »Ý Ù³ñ¹ÇÏ՝ »ÉÝ»Éáí Çñ»Ýó Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ Ùß³ÏáõÛÃÇó, ߳ѻñÇó ¨ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝù ï³ñμ»ñ »Ý áã ÙdzÛÝ ï³ñμ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ³Ûɨ áñáß³ÏÇ §å³ïÙ³Ï³Ý å³ÑǦ, ³Ýѳï³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ï³Ù Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ μ»ñáõÙáí38: ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ áõÝÇ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ Ï³éáõóí³Íù ¨ ·áñÍáõÙ ¿ (ß³ï ¹»åù»ñáõÙ) »½³ÏÇ ÝáñÙ»ñÇ, ϳÝáݳϳñ·»ñÇ ¨ ÁÝóó³- ϳñ·»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³՝ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ïñ³Ù³¹ñíáÕ ýÇݳÝë³Ï³Ý, ÝÛáõóϳÝ, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ¨ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñÛ³ÉǦ ÷á˳ϻñå»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ ²Ûë ³Ù»ÝÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ý»ñùÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïÁ։ ¸ñ³ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃ- ÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ³é³í»É ϳñ¨áñ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÁ ãÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ÝáõÛÝÇëÏ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáí։ ºñÏñÇ Õ»Ï³í³ñÁ ¨, ѳïϳå»ë, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë¹Çñ ×ÛáõÕÁ áñáß³- ÏÇ ¹»ñ »Ý ˳ÕáõÙ, áñÁ ß³ï ¹»åù»ñáõÙ ³ñï³óáÉáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ ïñ³Ù³μ³ÝáõÃÛáõÝÁ, ³Ûɨ »ñÏñÇ ù³Õ³ù³- Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý μ³ßËÙ³Ý å³ïÏ»ñÁ ¨ ѳí³ë³ñ³Ïßéí³ÍáõÃÛáõÝÁ։ ²Ûë μáÉáñÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³ÝÓݳ- ѳïÏáõÃÛáõÝÁ՝ Ýñ³ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ù³Õ³ù³ódzϳÝ-½ÇÝíáñ³Ï³Ý μÝáõÛÃÁ։ ø³Õ³ù³ódzϳÝ-½ÇÝíáñ³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý ¹»ñ³- ϳï³ñáõÙ áõÝ»Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ, ¨ Ñ»Ýó ³Û¹ ѳݷ³Ù³Ý- ùáí ¿ å³ÛٳݳíáñíáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÁ ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ å»ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÇó։ ø³Õ³ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ Ó¨³Ï»ñ- åáõÙÁ, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÙÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ³ÙμáÕ- çáíÇÝ ÙïÝáõÙ »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
38 Thomas C. Bruneau, Ministries of Defense and Democratic Civil-Military Relations, Faculty research papers (Monterey, CA: Center for Civil-Military Relations, Naval Postgraduate School, 2001). 60 ì³É»ñÇ è³ïã¨
Ù»ç, ÇëÏ áñå»ë Çñ³Ï³Ý³óÝáÕÝ»ñ ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ։ ê³ áñáß³ÏÇáñ»Ý ÑáÕ ¿ ëï»ÕÍáõÙ ¹ÇٳϳÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ÜÙ³Ý ¹ÇٳϳÛáõÃ- ÛáõÝÁ Ùßï³å»ë ³éϳ ¿ ¨ §μݳϳݦ ¿ ѳٳñíáõÙ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳ- ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç, ¨ Ñ»Ýó ¹ñ³ ѳÕóѳñÙ³ÝÝ ¿ ͳé³Û»óíáõÙ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳé³í³ñáõÙÁ՝ ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñͳ¹ñÙ³Ùμ։ ²Ûëï»Õ ѳñÏ ¿ ѳïáõÏ ß»ßï»É, áñ ÙdzÛÝ ³Ûë ѳٳï»ùëïáõÙ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳ- é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ½áõï ·áñͳñ³ñ³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ åñ³ÏïÇϳÛÇ ÏÇñ³- éáõÙÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ó³ËáÕáõÙÝ»ñÇ։ ÜáõÛÝ ×³Ï³ï³·ñÇÝ »Ý ³ñųݳÝáõ٠ݳ¨ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý ³ÙμáÕçáíÇÝ μÛáõñáÏñ³ï³óí³Í ÁÝ- óó³Ï³ñ·»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ³Ýï»ëáõÙ »Ý ·áñ- ͳñ³ñáõÃÛ³Ý áÉáñïáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÁ։ ØÇ Ëáëùáí՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý íñ³ ³é³í»É ϳñ¨áñ Ý»ñùÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝ »Ý ·áñÍáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ- éáõÛóÝ Çñ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñáí, ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ¨ ù³Õ³ù³ódzϳÝ-½ÇÝíáñ³Ï³Ý ѳ- ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ëáõÝáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ѳٳï»ùëï ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ Ó¨³- íáñÙ³Ý é³óÇáÝ³É ·áñÍÇù û·ï³·áñÍ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ѳñÏ ¿, áñ μ³ñ»÷áË- Ù³Ý Ï³Ù ÷á˳ϻñåÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ ÑÇÙÝí³Í ÉÇÝ»Ý Ñ»ï¨Û³É ÁÙμé- ÝÙ³Ý íñ³. ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ μáÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñ- ÍÇãÝ»ñÁ, ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ, ·áñÍáõÙ »Ý Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëï»ñáõÙ։ γñ¨áñ ¿, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇã- Ý»ñÁ, ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ×Çßï ÁÙμéÝ»Ý, û ÇÝãå»ë »Ý ³Û¹ ѳٳï»ùëï³ÛÇÝ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý»ñ·áñÍáõÙ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ Ýñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý íñ³։ ä³ßïå³Ý³- Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý, Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý áÕç ÁÝóóùÁ μÝáñáßáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ Ñ³Ù³- ï»ùëï»ñÇ ³ÙμáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (¶Í³å³ïÏ»ñ 3)։ ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ٻݻçÙ»ÝÃ,Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ ëï»ÕÍáõÙ 61
պ նո քա ն - ն ղա թյա ա քա ու շտպ
Ա ն կո րծ ա ն - գո ետ ւթյա կա
վա եր ւյ ստ
ա
նդ , թ յ Պ
Նե մշ եք
թա ն
ու ըն կա
ա
րք ց տ
յթ մա
ին Նե ր ւթ- ա ղա աք ի նվ քա ին ր հա
հա րք ա- հա րո եր ա թյա ն և քա’ րտ կ ա ր
նկ ւ տա կ.
ին բե ւնն Ե
մա ն
րա ն - քի
ո
տ ա
եք Քա խա աս թյո րտ
ր F
գի
ստ իշ ավ ու
ղա նո ար ւն Ա
մա ն ալ ն
ո
հ շռ կա ցի այի
քա ւթյ ա- գ կա հա ա
կա ան կ գ
- զ
ն Ա
րգ ս ո
Կազմակերպում
Կ պա ւր մի -թ ան գ.
ա ւ
և համալրում տ զ ջա յան գո
զմ կա նե նվ ջա
ռե
ա ն ր ա Մի
կե սո յր
ր- վա
Պաշտպանու- Պլանավորում
ս առաջնորդում
Ղեկավարում թյան ոլորտի կառավարչա-
և կան որոշումներ
Մշտադիտարկում և հսկողություն
¶Í³å³ïÏ»ñ 3. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëï
êáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ñï³- ¹ñÛ³ÉÁ (§åñá¹áõÏïÁ¦), áñå»ë ϳÝáÝ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³Ýáõ- ݳÏáõÃÛ³Ý áõ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÁÝϳÉáõÙÝ ¿, áñÁ ϳñáÕ ¿ û·ï³·áñÍí»É ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ï³ñμ»ñ »Õ³Ý³ÏÝ»ñáí ¨ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí։ §ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñÛ³ÉǦ ·Ý³- ѳïáõÙÁ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ËݹÇñÝ»ñÇó ¿։ ´³½Ù³ÃÇí ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ï³ñ³ï»ë³Ï Ùáï»- óáõÙÝ»ñ. ³ÛÝ, ÇÝã ÁݹáõÝ»ÉÇ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ ÏáÕÙÇó, ϳñáÕ ¿ ãμ³í³ñ³ñ»É ½ÇÝíáñ³Ï³Ý μ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ³ÛÝ, ÇÝã ·áѳóÝáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ, ·áõó»¨ ÁݹáõÝ»ÉÇ ãÉÇÝÇ Ñ³ë³ñ³- ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ¨ ³ÛÉÝ։ ´Ç½Ý»ëÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý §³ñï³¹ñ³Ý- ùǦ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ μ³ñ¹³ÝáõÙ ¿ ݳ¨ §Ùñó³ÏÇóÝ»ñǦ ϳ٠§ßáõÏ³Û³Ï³Ý ÷áñÓ³ñÏٳݦ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí։ ²Û¹å»ë ¿ ÝáõÛÝÇëÏ Í³é³ÛáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ý»ñëáõÙ։ ²ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ é³½Ù³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝ՝ ó³Ù³ù³ÛÇÝ ½áñù»ñÁ, é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ Ý³í³ïáñ- ÙÁ ϳ٠鳽ٳû¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ, áõÝÇ Çñ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÁ, ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ, Ùß³ÏáõÛÃÁ ¨ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÁ, ¹ÇٳϳÛáõÃÛ³Ý ¨ë Ù»Ï ³éÇà ¿ ëï»ÕÍáõÙ, ¨ ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ å»ïù ¿ ³ÛÝ Ñ³ñûÉáõ áõÕÇÝ»ñ ·ïÝ»Ý՝ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ù»Ãá¹³μ³ÝáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý ÙÇçáóáí։ ²í»ÉÇ É³ÛÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ ¨ ÙÇç³½- 62 ì³É»ñÇ è³ïã¨
·³ÛÇÝ ³ñï³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³í³ÏÝáï ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ»ñáõÙáí μ³ñ¹³ÝáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý û·ïÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý μÝáõó·ñáõÙÁ։ ê³ ÙÇ áÉáñï ¿, áñï»Õ ÁÝ- ϳÉáõÙÝ»ñÝ áõ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ »Ý ÝáõÛÝù³Ý ϳñ¨áñ ÉÇÝ»É, áñù³Ý ÷³ëï³óÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ. ³ñï³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ μ³ñ¹³ÝáõÙ ¿ ëáódzɳϳÝ, ù³Õ³ù³Ï³Ý, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¨ Ñá·»μ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ μ»- ñáõÙáí։
º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÝ áõÝÇ ·áñÍáõÝ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ¨ ·áñÍÇùÝ»ñÇ Ñ³ñáõëï ½ÇݳÝáó, áñÁ, Ç ÃÇíë ³ÛÉáó, Ý»ñ³éáõÙ ¿ ·áñͳéݳϳÝ, ѳٳ- ϳñ·³ÛÇÝ ¨ ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñ, åɳݳíáñáõÙ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ, Íñ³·ñ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ, ÙṻɳíáñáõÙ ¨ í»ñ³ñï³¹ñáõÙ, ³ÛÉÁÝï- ñ³Ýù³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ Ó¨³íáñáõÙ, ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³ ϳï³ñáÕ³- Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ μ³ñ»É³íÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ, éÇëÏ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ, áñáÝù ·áñͳ¹ñíáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ Çñ³- ϳݳóÙ³Ý ï³ñμ»ñ áÉáñïÝ»ñáõÙ։ ²ÛÝ Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÷á˳ϻñåÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³ß˳ï³ÝùÇ ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáíáÕ ·É˳íáñ ·áñÍÇù։ ²ÛëåÇëáí՝ ³Ûë ·ÉËáõÙ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý »ÝóñÏí»óÇÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý, Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÇ, í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý, ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ »Õ³Í ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ μáÉáñ ÙÛáõë å»ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ¨ ·áñͳñ³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñ- ùáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÝ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ ¹³ñÓÝ»Éáõ ³éáõÙáí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»ñÁ։ ²Ûë ·ÉËáõÙ ³é³ç³ñÏí³Í ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ù³Ýñ³- ÏñÏÇï áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áñáß³ÏÇ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ¨ ÁݹѳÝñ³å»ë՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ Ï³- ï³ñ»É³·áñÍÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý å³ïß³× Ñ³Ù³ï»ùëï։ гçáñ¹ ·ÉáõËÝ»ñáõÙ ÁÝûñóáÕÇ áõß³¹ñáõÃÛ³ÝÝ ¿ Ý»ñϳ۳óíáõÙ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÙÇ ß³ñù ûٳݻñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõ- ÝÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 63
¶ÉáõË 2
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ îá¹áñ î³·³ñ¨
Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ ¶áñÍÁÝÏ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ܲîú-ÇÝ í»ñç»ñë ³Ý¹³Ù³·ñí³Í »ñÏñÝ»ñÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÇó ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇó ß³ï»- ñÁ ÑÇÙ³ ¿É ëïÇåí³Í »Ý ·áñÍ áõÝ»Ý³É áñáß³ÏÇ ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï՝ ϳåí³Í §å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõݦ ѳëϳóáõÃÛ³Ý, ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý ÙÇç¨ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç, åɳݳíáñÙ³Ý ¨ μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý ÷áËϳå- í³ÍáõÃÛ³Ý, ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³åÇ ¨ ѳÝñ³ÛÇÝ ÑÝã»ÕáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ¨ ͳËë³ï³ñ ³ÛÉ Ñ³ñó»ñÇ Ñ»ï։ »ñ¨ë ¹³ ½³ñٳݳÉÇ ã¿, ù³ÝÇ áñ Ç ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ Ü²îú-Ç՝ ì³ñß³íÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñÇÝ Ùdzó³Í »ñÏñÝ»ñáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏáõÙÝ áõ åɳݳíáñáõÙÝ ³ÙμáÕçáíÇÝ Ï»Ýïñáݳóí³Í ¿ÇÝ։ ì³ñß³íÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ »ñÏñÝ»ñÁ, μ³ó³éáõÃÛ³Ùμ èáõë³ëï³ÝÇ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÝ áõ åɳݳíáñÙ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ ß³ï ë³Ñٳݳ÷³Ï ·Çï»ÉÇùÝ»ñ ¨ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ áõÝ»ÇÝ Ï³Ù ãáõÝ»ÇÝ ÁݹѳÝñ³å»ë։ ´³óÇ ³Û¹, 1990-³Ï³ÝÝ»ñÇÝ Ý³ËÏÇÝ ì³ñß³íÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ ¨ ÊêÐØ »ñÏñÝ»ñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹»é¨ë áã ѳëáõÝ ¨, Áݹ- ѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, ÃáõÛÉ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ÙÇ ÷áùñ Ù³ëÝ ¿ÇÝ Ï³½ÙáõÙ։ ²Ý·³Ù ³ÝÏáõÙ ³åñáÕ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝí»Éáí ¨ ³ÏÝѳÛï ÃßݳÙáõ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý μ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ ݳËÁÝïñ»ÉÇ ¿ÇÝ Ñ³Ù³ñáõÙ 64 îá¹áñ î³·³ñ¨
ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ՝ ѳí³ï³ñÇÙ ÙݳÉáí ųé³Ý·í³Í áõų- ÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇÝ ¨ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñÇÝ։ ÜÙ³Ý ·áñͻɳϻñåÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ ܲîú-ÇÝ ³Ý¹³Ù³·ñí»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï Ýáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó ß³ï ùã»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»ÇÝ ÷áùñÇß³ï» Ý߳ݳϳÉÇ Ý»ñ¹ñáõÙ ³å³Ñáí»Éáõ ¸³ßÇÝùÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝÙ³Ý ÇÙ³ëïáí39: ì»ñáÝßÛ³ÉÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí՝ ³Ûë ·ÉËáõÙ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÅáÕáíñ¹³- í³ñ³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ։ ²ÛÝáõÑ»ï¨ í»ñ- ÉáõÍíáõÙ »Ý ųٳݳϳÛÇÝ ï³ñμ»ñ Ïïñí³Íùáí ϳï³ñíáÕ åɳݳíáñáõÙÁ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ՝ ³Û¹åÇëáí ÑÇÙ- ݳíáñ»Éáí, û ÇÝãáõ ¨ ÇÝãå»ë ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙÁ ¹³éÝáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇó Ù»ÏÁ։ ºñ- ñáñ¹՝ ³Ûë ·ÉáõËÁ ѳÏÇñ× Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ñݳñ³íáñ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ։ âáññáñ¹ Ù³ëÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ½ÇÝáõÅÇ Ï³éáõó- í³ÍùÇ ÷áËϳå³ÏóÙ³Ý ßñç³Ý³Ï³ÛÇÝ Ùá¹»ÉÇÝ ¨ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ éÇëÏ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ։ º½ñ³÷³ÏÇã Ù³ëáõÙ ï»Õ ¿ ·ï»É ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³Ù³ï»ùëïÇ Ñ³- ÏÇñ× Ýϳñ³·ÇñÁ. ¨ë Ù»Ï ³Ý·³Ù ß»ßï³¹ñíáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáõÃÛ³Ý ¨ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ã³- ÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ։ ²Ûë ·ÉËáõÙ ³ñͳñÍíáÕ Ñ³ñó»ñÁ ϳñ¨áñ »Ý áã ÙdzÛÝ Ü²îú-ÇÝ ³Ý¹³- Ù³ÏóáõÃÛ³Ý Ó·ïáÕ ¨ ³ñ¹»Ý ³Ý¹³Ù³·ñí³Í ·áñÍÁÝÏ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ γñÍáõÙ »Ýù, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ¹Åí³ñÇÝ áõÕÇÝ μéÝ³Í ó³Ýϳó³Í »ñÏñÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇÝ ¨ë û·ï³Ï³ñ ÏÉÇÝÇ ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ³éϳ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³- ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ, ÇëÏ ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ÙÇç¨ »Õ³Í ÷áËϳå³Ïó- í³ÍáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ³í»ÉÇ É³í å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳ½Ù»ÉÁ։ ä³ï׳éÝ»ñÇó Ù»- ÏÁ, ûñÇݳÏ, ³ÛÝ ¿, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ §Ï³ï³ñ۳ɦ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ¨ ó÷³ÝóÇÏ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ·áñͳñÏáõÙÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ, »Ã» ³ÛÝ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ½³ñ·³óÝ»É ÙÇ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛó, áñÁ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳- ÝáõÙ »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ, Ýñ³ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ ¨ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³ÝÁ։
39 Տե՛ս, օրինակ, Jeffrey Simon, “The New NATO Members: Will They Contribute?” Strate- gic Forum 160 (Washington, D.C.: National Defense University, April 1999), http://handle. dtic.mil/100.2/ADA394521. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 65
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙÁ` å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýμ³Å³Ý Ù³ë à°ã ܲîú-Ç î»ñÙÇÝÝ»ñÇ ¨ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÇ μ³é³ñ³ÝáõÙ 40 ¨ á°ã ¿É ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¹»å³ñï³Ù»ÝïÇ é³½Ù³Ï³Ý ¨ ѳñ³ÏÇó ï»ñÙÇÝÝ»ñÇ μ³é³ñ³ÝáõÙ 41 ãÇ ³é³ç³ñÏíáõÙ §å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõݦ ѳëϳóáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¹»å³ñï³Ù»ÝïÇ μ³é³- ñ³ÝáõÙ ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ë³ÑÙ³Ýí³Í ¿ áñå»ë §å»ïáõÃÛ³Ý ³éç¨ ¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ¨ áõ- Õ»ÝÇßÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÉÇñ Íñ³·Çñ՝ ÁݹáõÝí³Í ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ³½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ¦։ ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý (ù³Õ³ù³Ï³Ý ·ÍÇ ÇÙ³ëïáí) ɳÛÝáñ»Ý ï³ñ³Í- í³Í ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ àõ»μëûñÇ μ³é³ñ³ÝáõÙ ï»Õ ·ï³Í Ñ»ï¨Û³É »ñÏáõ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÝ »Ý, áñ ³é³í»É ÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý Ù»ñ ÝÛáõÃÁ ùÝݳñÏ»ÉÇë. 1. Ü»ñϳÛáõ٠ϳ٠³å³·³ÛáõÙ áñáßáõÙÝ»ñÇ áõÕÕáñ¹Ù³ÝÝ áõ áñáß³ñÏ- Ù³ÝÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ Ïáõñë ϳ٠ٻÃá¹, áñÝ ÁÝïñí³Í ¿ ³éϳ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ÃíÇó ¨ »ÉÝ»Éáí ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇó։ 2. ´³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ Íñ³·Çñ, áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ Áݹѳ- Ýáõñ Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ áõ ÁݹáõÝ»ÉÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ѳïϳå»ë å»- ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ïÇñáõÛÃáõÙ42: ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ùÝݳñÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ïß³× »É³Ï»ï ¿ Ñ»ï¨Û³É å³ñ½³μ³ÝáõÙÁ՝ ³Û¹ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ μ³½Ù³- ÏáÕÙ³ÝÇáñ»Ý Ý»ñ³éáõÙ ¿ í»ñçݳÝå³ï³ÏÁ (DZÝã ¿ å»ïù Çñ³·áñÍ»É), áõÕÇ- Ý»ñÁ (ÇÝãå»±ë »Ýù Ùï³¹Çñ ·áñÍ»É) ¨ ÙÇçáóÝ»ñÁ (DZÝã å»ïù ¿ áõݻݳÝù, áñ ѳëÝ»Ýù í»ñçݳÝå³ï³ÏÇÝ)։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ ³éϳ »ñÏáõ ÏáÝÏñ»ï ËݹÇñÝ»ñ μÝáñáßáõÙ »Ý՝ 1. û ÇÝãå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ û·ï³·áñÍ»É ³éϳ ÙÇçáóÝ»ñÝ ÁÝïñí³Í í»ñç- ݳÝå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ, ûñÇݳÏ՝ »ñÏñÇ ¹»Ù áõÕÕí³Í é³½- Ù³Ï³Ý áïÝÓ·áõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ, ¨ 2. ³ÛÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ, áñáÝù ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ ÃáõÛÉ Ïï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïá- ñ»Ý ¹ÇÙ³Ï³Û»É ³å³·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇÝ ¨ Ù³ñ- ï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ։ ²é³çÇÝ ËݹÇñÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¨ ûå»ñ³ïÇí åɳݳíáñáõ- 40 NATO Glossary of Terms and Definitions, NATO Standarization Agreement AAP-6 (ap- proved up to April 2008), www.nato.int/docu/stanag/aap006/aap-6-2008.pdf. 41 Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms, Joint Publication 1-02 (Washington, D.C.: Department of Defense, 12 April 2001, as amended through 30 May 2008), www.dtic.mil/doctrine/jel/new_pubs/jp1_02.pdf. 42 Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary (Springfield, Mass.: Merriam Webster Inc., 1991). Emphasis added. 66 îá¹áñ î³·³ñ¨
ÙÁ (ÇÝãå»ë ÁݹѳÝáõñ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ), ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ñï³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏáõÙ ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ։ ²ÛÝ Ñ³×³Ë μÝáñáßíáõÙ ¿ §½ÇÝáõÅÇ ÏÇñ³éáõÙ¦ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ùμ։ ºñÏñáñ¹Á å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³- ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ ¿, ¨ Ñ»Ýó ¹ñ³Ý ¿ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ³Ûë ·ÉáõËÁ։ ´³½Ù³ÃÇí ÁÝûñóáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³ÏÝѳÛï ÉÇÝ»Éáí ѳݹ»ñÓ՝ ³ÛÝ ¹ñáõÛÃÁ, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ¨° í»ñçݳ- Ýå³ï³ÏÇ, ¨° ¹ñ³Ý ѳëÝ»Éáõ ÙÇçáóÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ, áã ÙÇßï ¿ Ñ»ßïáñ»Ý ÁÝϳÉíáõÙ ¨ ÁݹáõÝíáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ Ñ»ïËáñÑñ¹³ÛÇÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ։ ä³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳåí³Í ¿ É»½íÇ Ñ»ï43: ØÇ ß³ñù É»½áõÝ»ñáõ٠ϳ Áݹ³- Ù»ÝÁ Ù»Ï μ³é՝ §ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõݦ (politica), áñÁ ·áñͳÍíáõÙ ¿ û° §·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ëï³ïí³Í Ïáõñë¦ (policy), û° §ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃ- Ûáõݦ (politics) ÇÙ³ëïáí ¨ ë»ñïáñ»Ý ϳåí³Í ¿ §ù³Õ³ù³Ï³Ý¦ »Ýóï»ùë- ïÇ Ñ»ï44: л勉μ³ñ ï³ñ³Íí³Í ¿ ³ÛÝ ÁÝϳÉáõÙÁ, û å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (ѳۻó³Ï³ñ·Á) ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ áÉáñïÇÝ ¿ í»ñ³μ»ñáõÙ, ÙÇÝã¹»é ³Ûë ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ Ý»Õ ÇÙ³ëïáí ÁÝϳÉíáõÙ ¿ áñå»ë í»ñçݳÝå³ï³ÏÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÁ ͳé³ÛáÕ áñáßáõÙÝ»ñ, ³ÛëÇÝùÝ՝ áñå»ë ³ÛÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ, áñáÝù å»ïù ¿ Çñ³·áñÍ»Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ݳ¨ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ Ñ»ï³ÙμáÕç³ïÇñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÝ áõ Ýñ³Ýó ù³- Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ ëáõÕ ·Çï»ÉÇùÝ»ñ áõÝ»Ý é³½- Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, Ñ³×³Ë áñå»ë ÑÇÙù ¿ ÁݹáõÝíáõÙ ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÁ, áñ ÙdzÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÝ áõÝ»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ·Çï»ÉÇùÝ»ñ ¨ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ՝ ë³ÑٳݻÉáõ, û ÇÝãåÇëÇÝ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Çñ³·áñÍ»É Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ (ÇÝãÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñ- ÍÇãÝ»ñÇ áñáßÙ³Ùμ, ÁÝϳÉíáõÙ ¿ ݳ¨ áñå»ë §ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³- ݳóáõÙ¦)։ ²Ûëå»ë, Áëï ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ï»ñÙÇݳμ³ÝáõÃÛ³Ý, ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÁ ÝáõÛݳóíáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ §Ï³éáõóٳݦ Ñ»ï։ лïËáñÑñ¹³ÛÇÝ »ñÏñÝ»- ñáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë Ý»ñϳ- Û³óíáõÙ ¿ áñå»ë §é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõݦ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý Ýå³ï³ÏÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ ¿՝ áñáß³ñÏ»É ³ÛÝ ÙÇ- çáóÝ»ñÁ, Ý»ñ³éÛ³É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùÁ (¼àôÎ), áñáÝù å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇÝ ÃáõÛÉ Ïï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ¹ÇٳϳۻÉ
43 Անշուշտ, սա աﬔնակարևոր պատճառը չէ։ Ի թիվս այլոց՝ քաղաքացիական փորձագետների պակասը, քաղաքացիական-զինվորական հարաբերությունների ավանդաբար հաստատված և գերիշխող մոդելները և գաղտնիության ավանդույթը ևս նպաստում են պաշտպանական հայեցակարգերի, պլանավորման և կոնկրետ ծրագրերի անթափանցությանն ու անարդյունավետությանը։ Տե՛ս Daniel Nelson, “Beyond Defense Planning,” in Transparency in Defence Policy, Military Budgeting and Procurement, ed. Todor Tagarev (Sofia: Geneva Centre for DCAF and George C. Marshall- Bulgaria, 2002). 44 Օրինակ՝ սլավոնական և ռոմանական լեզուներում։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 67
³å³·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ։ ²ÛëåÇëáí՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñáõÙÁ å»ïù ¿ ¹Çï³ñÏ»É áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýμ³Å³Ý μ³Õ³¹ñÇã։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Ç ½áñáõ »Ý ϳñ¨áñ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙ áõݻݳÉáõ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ։ ´³óÇ ³Û¹, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙÁ, Éá·ÇëïÇÏ³Ý (ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ), ϳé³í³ñáõÙÁ, ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳåÇ ÙÇ- çáóÝ»ñÁ (C3), é»ëáõñëÝ»ñÇ åɳݳíáñáõÙÁ, ù³Õ³ù³ódzϳÝ-½ÇÝíáñ³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÝ ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨, áñáß ¹»åù»ñáõÙ, ÙÇ- çáõϳÛÇÝ åɳݳíáñáõÙÁ45: ²Ûë §åɳݳíáñÙ³Ý áÉáñïÝ»ñÇó¦ ÙÇ ù³ÝÇëÁ ϳåí³Í »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓݳѳïáõÏ μ³Õ³¹- ñÇãÝ»ñÇ Ñ»ï։ л勉μ³ñ, ½ÇÝáõÅÇ åɳݳíáñáõÙÁ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóó, áñÁ Ý»ñ¹³ßݳϻó- ÝáõÙ ¿ åɳݳíáñÙ³Ý μáÉáñ ÙÛáõë áÉáñïÝ»ñÁ (¶Í³å³ïÏ»ñ 1)46:
Սպառազինության պլանավորում Լոգիստիկ պլանավորում
Քաղ-Զին արտակարգ իրավիճակների պլանավորում Զինուժի պլանավորում C3 պլանավորում
Միջուկային պլանավորում Ռեսուրսների պլանավորում
¶Í³å³ïÏ»ñ 1. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ 45 Պլանավորման այս առանձին ասպեկտներն ավանդական են ՆԱՏՕ-ի համար։ Գոյություն ունեն նաև ﬕ շարք այլ հարակից ճյուղեր, որոնք սերտորեն կապված են պաշտպանության պլանավորման գործընթացի հետ՝ հակաօդային պաշտպանության պլանավորում, ստանդարտացում, հետախուզություն, օպերացիաների պլանավորում և զինուժի հավաքագրման պլանավորում։ Տե՛ս “The Defence Planning Process: What Does It Mean in Practice?” (updated 15 June 2007), www.nato.int/ issues/dpp/practice.html. 46 NATO Consultation, Command and Control Agency – Overview, Presentation (October 2004). 68 îá¹áñ î³·³ñ¨
²Ûë ·ÉËÇ Ñ³çáñ¹ ѳïí³ÍáõÙ μ³ó³ïñíáõÙ ¿, û ÇÝãáõ ¿ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý åɳݳíáñáõÙÁ ѳٳñíáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóó, ¨ ÇÝãå»ë ¿ ³ÛÝ Í³é³Û»óíáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ μá- Éáñ ÙÛáõë ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ áõÕÕáñ¹Ù³ÝÁ։
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ ³ëå»ÏïÝ»ñ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ï³Û³ó³Í ѳٳϳñ·»ñÇ Ù»Í Ù³ëáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ³é³ÝÓݳóÝ»É åɳݳíáñÙ³Ý »ñ»ù ųٳݳϳÛÇÝ ³ëå»ÏïÝ»ñ՝ ¹ñ³Ýó ѳٳå³ï³ëË³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ՝ • »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñáõÙ, • ÙÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñáõÙ, Ñ³×³Ë μÝáõó·ñíáõÙ ¿ áñå»ë Íñ³·- ñ³íáñáõÙ, • ϳñ׳ųÙÏ»ï åɳݳíáñáõÙ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ¹»åùáõÙ åɳݳ- íáñÙ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý μ³ÅÇÝÝ»ñÁ í»ñÉáõÍáõÙ »Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÙÇïáõÙÝ»ñÁ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ éÇëÏ»ñÝ áõ Ù³ñï³Ññ³- í»ñÝ»ñÁ, ¹³ßÇÝùÝ»ñÇ ¹»ñÝ áõ ¹ñ³Ýó ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ áõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²Ûë ÙÇïáõÙÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³ åɳݳíáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ- Ý»ñÁ Ó·ïáõÙ »Ý ϳÝ˳ï»ë»Éáõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳñÇùÝ»- ñÁ։ Üñ³Ýù ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ýáñ³·áõÛÝ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ñݳñ³íáñ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³ñ¹Ç³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñáõÙ47: ²Û¹ ÑÇÙùáí Ýñ³Ýù ë³Ñ- Ù³ÝáõÙ »Ý ½ÇÝáõÅÇ ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùÁ ¨ Ýñ³ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÁ (ûñ.՝ é³½Ù³Ï³Ý çáÏ»ñÇ ¨ ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÇ, é³½Ù³û¹³ÛÇÝ ¿ëϳ¹ñ³Ý»ñÇ ¨ é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ Ý³í³ËÙμ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ)։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³Ûë ϳéáõó- í³ÍùÁ »ñμ»ÙÝ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ áñå»ë §Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇݦ, ë³Ï³ÛÝ üñ³Ýëdz- ÛáõÙ, ûñÇݳÏ, ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ §Ùṻɦ »½ñáõÛÃÁ ³å³·³ÛÇ áñá- ß³ÏÇ ï³ñí³ Ñ³Ù³ñ։ àñå»ë ϳÝáÝ՝ åɳݳíáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ݳ¨ ë³ÑÙ³- Ý»Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ý»ñϳÛÇë ϳéáõóí³ÍùÇó ³å³·³Ûáõ٠ݳ˳ï»ëíáÕ Ï³éáõóí³ÍùÇÝ ³Ýóáõ٠ϳï³ñ»Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ù³ÛÉ»ñÁ։ ÆÝãå»ë ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÇ ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ¹ñ³Ý ³ÝóÝ»Éáõ ·áñÍÁÝóóÁ å»ïù ¿
47 Սա հայտնի է նաև որպես «օպերացիաների հայեցակարգեր»։ Օրինակ՝ գիտնականների և պրակտիկ աշխատողների ուշադրությունն այսօր սևեռված է երկու նոր՝ «օպերացիաների նկատմամբ արդյունքահեն մոտեցում» և «ցանցակենտրոն օպերացիաներ» հայեցակարգերի վրա։ Մանրամասն տվյալները տե՛ս Edward A. Smith, Complexity, Networking, and Effects-Based Approaches to Operations (Washington, D.C.: Center for Advanced Concepts and Technology, 2006), www.dodccrp.org/files/Smith_ Complexity.pdf կայքէջում և համապատասխան հղուﬓերում։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 69
Çñ³ï»ë³Ï³Ý ÉÇÝ»Ý, ³ÛëÇÝùÝ՝ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÝ áõ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇáíÇÝ íëï³Ñ ÉÇÝ»Ý, áñ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõó- í³ÍùÝ áõ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉÝ ³Ý˳÷³Ýáñ»Ý Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ³ÏÝϳÉíáÕ ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý, ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ë³Ñ- ٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ ²Ûë ¹»åùáõÙ §»ñϳñ³Å³ÙÏ»ï¦ ³ë»Éáí՝ ѳëϳóíáõÙ ¿, áñ åɳݳíáñ- Ù³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ Í³ÍÏáõÛÃÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ ½ÇÝáõÅÇ ³å³·³ ϳéáõó- í³ÍùÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ųٳݳÏÁ։ êá- íáñ³μ³ñ ÝϳïÇ ¿ ³éÝíáõÙ ï³ëÇó ï³ëÝÑÇÝ· ï³ñí³ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ï- í³ÍÁ, ѳïϳå»ë ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ »ñÏÇñÁ Ýå³ï³Ï áõÝÇ Ó»éù μ»ñ»Éáõ ëå³é³½ÇÝÙ³Ý §å³ïñ³ëïǦ ѳٳϳñ·»ñ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³ÛÝåÇëÇù, áñáÝù Ùß³Ïí»É »Ý Ù»Ï áõñÇßÇ ÏáÕÙÇó ¨ Ñ³ë³Ý»ÉÇ »Ý ßáõϳÛáõÙ48: ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ ÷áñÓáõÙ »Ý ³í»ÉÇ Ñ»éáõ Ý³Û»É ¨ ¿°É ³í»ÉÇ »ñϳñ ų- ٳݳϳÙÇçáóÝ»ñÇ åɳݳíáñáõÙ »Ý ³å³ÑáíáõÙ։ àñå»ë ϳÝáÝ՝ ³í»ÉÇ É³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ Í³ÍÏáõÛà ¿ ÏÇñ³éíáõÙ, ³) »ñμ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ùß³ÏáÕÝ»ñÝ áõ åɳݳíáñáÕÝ»ñÝ áõ- ëáõÙݳëÇñáõÙ »Ý ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ՝ ÷áñÓ»Éáí í»ñÉáõÍ»É, û 2050 Ã.-ÇÝ ³ß˳ñÑÝ ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ÉÇÝ»Éáõ, ݳ¨ »ñμ ËáëùÁ ¹³ßÇÝùÝ»ñÇ, ѳñ¨³Ý- Ý»ñÇ ¨ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ»ï ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý Ù³ëÇÝ ¿ ¨ ³ÛÉÝ, ¨ (ϳÙ) μ) »ñμ ïíÛ³É »ñÏÇñÁ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý μ³ñÓñ ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ ¨ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ѳݹ»ë ·³É áñå»ë Ýáñ, Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ ï»ËÝáÉá·Ç³- Ý»ñÇ (áñáÝù 25 ϳ٠30 ï³ñÇ ³Ýó Ïí»ñ³Íí»Ý ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ýáñ ѳٳϳñ·»ñÇ) ½³ñ·³óÙ³Ý ³é³ç³ï³ñ49: ²ëí³ÍÝ ³í»ÉÇ å³ïÏ»ñ³íáñ ¹³ñÓÝ»Éáõ ѳٳñ ϳñ»ÉÇ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ å³ïÏ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝ»É Áëï ¹ñ³ ³å³·³ å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ Ï³Ù Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý Ù»ç։ äáï»ÝóÇ³É å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ ÃíáõÙ »Ý՝ ϳ- ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÁ, áñáß³ÏÇ ï»ë³ÏÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ëïáñ³μ³- ųÝáõÙÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ, ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ- Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ, å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÁ, ½ÇݳÙûñùÇ, å³- Ñ»ëï³Ù³ë»ñÇ ¨ í³é»ÉÇùÇ áõ ùë³ÝÛáõûñÇ å³ß³ñÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ։ ²Ûë ¹»åùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ Ý»ñϳ۳óÝ»É áñå»ë ѻﳷÇÍ։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³å³·³ Ùá¹»ÉÁ, áñÁ ¶Í³å³ïÏ»ñ 2-áõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í ûñÇݳÏáõÙ í»ñݳ·ñí³Í ¿ §¼àô 2020 Ã.¦, ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ ï³- 48 Անհրաժեշտ չէ, որ սպառազինման այս համակարգերը փաստացի տեղակայված լինեն տվյալ երկրի զինված ուժերում երկարաժամկետ պլանավորման իրականացման ժամանակ, սակայն ենթադրվում է, որ սպառազինման համակարգը մշակուﬓերի եզրափակիչ փուլում է և հասանելի կլինի այն պահին, երբ երկիրը դրա ձեռքբերման մասին որոշում կայացնի։ 49 Որպես կանոն՝ նույն կարգի հավակնություններ են լինում նաև երկրի ռազմաարդյունաբերական համակարգում։ 70 îá¹áñ î³·³ñ¨
ñ³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨ ͳé³ÛáõÙ ¿ ³é³çÇϳ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³ó- Ù³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñáß³ñÏÙ³ÝÁ։ Æ Ù³ëݳíáñÇ՝ ³ÛÝ áõÕÕáñ¹áõÙ ¿ ÙÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝ- óóÁ։ ØÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿՝ »ñ³ß˳íá- ñ»É, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÷³ëï³óÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ûñÇ- ݳÏ՝ í»ñ³Ï³½Ù³íáñáõÙÁ, ѳí³ù³·ñáõÙÁ, ·ÝáõÙÝ»ñÁ, Ù³ñï³Ï³Ý å³ï- ñ³ëïáõÃÛáõÝÁ, ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Í³Ëë»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ, ͳé³Û»óí»Ý å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ ³å³·³- Ûáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ áõݻݳÉáõ ·áñÍÇÝ։ ØÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ Í³ÍÏáõÛÃÁ ëáíáñ³μ³ñ ãáñëÇó áõà ï³ñÇ ¿։ ²Û¹ ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ Ñݳñ³íáñ ¿ ½³ñ·³óÝ»É Ï³Ù ·áÝ» áñ³Ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։
ԶՈՒ 2020թ ԶՈՒ ներկայիս կառուցվածք
Զինված ուժերի ապագա մոդելը Պաշտպանության ծրագիր Կարճաժամկետ ծրագրեր Իրականացում և զինուժի փաստացի զարգացում
¶Í³å³ïÏ»ñ 2. äɳݳíáñÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÇ, Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ
гٳå³ï³ëË³Ý åɳÝÁ Ñ³×³Ë ÏáãíáõÙ ¿ ݳ¨ §Íñ³·Çñ¦, ÇëÏ ÙÇç- ݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ՝ §Íñ³·ñ³íáñáõÙ¦։ àñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ³ÛÉ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Íñ³·ÇñÝ áõÝ»ÝáõÙ ¿ ɳí Ùß³Ïí³Í ³ëïÇ׳ݳϳñ·³ÛÇÝ Ï³éáõóí³Íù ¨ Ý»ñ³éáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ, »ÝóÍñ³·ñ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ50: ܲîú-Ç 50 Մանրամասն տեղեկատվությունը տե՛ս Todor Tagarev, “Introduction to Program- based Defense Resource Management,” Connections: The Quarterly Journal 5, no. 1 (Spring- Summer 2006): 55-69, https://consortium.pims.org/introduction-to-program-based-defense- ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 71
³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÇó ß³ï»ñÝ Çñ»Ýó å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ñ³Ù³ñ åɳ- ݳíáñÙ³Ý í»ó³ÙÛ³ ųÙÏ»ï »Ý ÁÝïñáõÙ։ ºÃ» å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ¹»åùáõ٠ѳÝÓ- ݳñ³ñ»ÉÇ »Ý ѳٳñíáõÙ ³ÛÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ, áñáÝù ï»ë³Ï³Ýáñ»Ý ϳñáÕ »Ý áñ¨¿ ÁݹѳÝñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý³É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ý»ñϳÛÇë ϳéáõóí³ÍùÇ Ñ»ï, ³å³ ÙÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ß³ï Ñëï³Ïáñ»Ý óáõÛó ï³Ý, û ÇÝãå»ë ¿ ³å³Ñáíí»Éáõ ³ÝóáõÙÁ ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÇ Ý»ñϳÛÇë ϳéáõóí³ÍùÇó ½ÇÝáõÅÇ ³å³·³ Ùá¹»ÉÇÝ (ï»°ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 2-Á)։ ´³óÇ ³Û¹, é»ëáõñëÝ»ñÇ ëÕáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ Ù»Í Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝ ¿ ëï³ÝáõÙ. ÙÇçݳųÙÏ»ï Íñ³·ÇñÁ, ѳïϳå»ë ³é³çÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇ ³éáõÙáí, Ùß³ÏíáõÙ ¿ ³ÏÝϳÉíáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ ¨, Ù³ëݳíáñ³å»ë, å³ßïå³ÝáõÃ- Û³ÝÝ áõÕÕíáÕ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëÙ³ÝÁ ËÇëï ѳٳå³- ï³ë˳Ý։ γñ׳ųÙÏ»ï åɳݳíáñáõÙÁ Ïáãí³Í ¿ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»Éáõ ÙÇçݳ- ųÙÏ»ï Íñ³·ñÇ ³é³çÇÝ Ù»Ï Ï³Ù »ñÏáõ ï³ñí³ ³Ý»ÉÇùÝ»ñÁ, ѳ׳Ë՝ ϳñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³Õ³¹ñÇãÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ Íñ³·ñ»ñÇ (ѳí³ù³·ñÙ³Ý, áõëáõóÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, ·ÝáõÙÝ»ñÇ, ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ¨ ³ÛÉ Íñ³·ñ»ñÇ) ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý μÛáõç»Ç ÙÇçáóáí51: ²Û¹åÇëáí ¹ñ³Ýù Ùß³ÏíáõÙ »Ý ϳÝ- ˳ï»ëíáÕ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ ºÃ» å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Íñ³·ñ»ñÁ Ùß³ÏíáõÙ »Ý Ýßí³Í »Õ³Ý³Ïáí, ¨ ¹ñ³Ýù Ñ»ï¨áճϳÝáñ»Ý ϳï³ñíáõÙ »Ý, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ μáÉáñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ѳٳϳñ·í³Í ÉÇÝ»Éáí, ѳݷ»óÝáõÙ »Ý ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³ó- Ù³Ý։ ê³Ï³ÛÝ ³Ý·³Ù ³Û¹åÇëÇ ¹»åù»ñáõÙ ãݳ˳ï»ëí³Í ѳݷ³Ù³Ýù- Ý»ñÝ áõ ÙÇç³í³ÛñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ ß»ÕáõÙÝ»- ñÇ å³ï×³é »Ý ¹³éÝáõÙ։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ՝ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÷³ëï³óÇ Ñ»- ï³·ÇÍÁ ¨ë ß»ÕíáõÙ ¿ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñáí ݳ˳ï»ëí³Í ѻﳷÍÇó։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý μ³½Ù³ÃÇí ѳٳϳñ·»ñáõÙ ³Ûë ϳñ·Ç ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ ÉáõÍíáõÙ ¿ ÙÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý å³ñ- μ»ñ³Ï³Ý ßïÏáõÙÝ»ñÇ Ù»Ë³ÝǽÙÇ ÙÇçáóáí։ Üáñ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñ »Ý Ùß³ÏíáõÙ ï³ñÇÝ Ï³Ù »ñÏáõ ï³ñÇÝ Ù»Ï` ѳٳӳÛÝ»óí»Éáí ѻﳷ³ ϳñ׳ųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý μáõÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ñ»ï, ÇÝãÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óáõÙÁ ï³Ý»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³å³·³ Ùá- ¹»ÉÇ ÁÝïñí³Í áõÕÕáõÃÛ³Ùμ (ï»°ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 2-Á)։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý íñ³ Ý»ñ³½¹áÕ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³Ï³Ï³Ý
resource-management-0. 51 Պաշտպանության պլանավորման և բյուջեի կառավարման կայացած համակարգեր ունեցող երկրները հաճախ օգտագործում են երկամյա ծրագրեր։ Այս մոտեցումը համապատասխանում է նաև պաշտպանության ծրագրավորման երկամյա բոլորաշրջանին, ինչպես ԱՄՆ-ում։ Վերջերս Միացյալ Թագավորությունում ներմուծվել է քառամյա բյուջետային բոլորաշրջանը, որում նախատեսված են հատուկ ընթացակարգեր բյուջետային այս երկարատև ժամանակահատվածում հնարավոր չնախատեսված ծախսերի ներառման վերաբերյալ։ 72 îá¹áñ î³·³ñ¨
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ՝ Ýáñ ëå³éݳÉÇùÇ Ç Ñ³Ûï ·³ÉÁ, áñ¨¿ ¹³ßÇÝùÇ ÙdzݳÉÁ, Ýáñ³·áõÛÝ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ, ³ÙμáÕçáíÇÝ å³Û- ٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇÝ ³ÝóÝ»ÉÁ, ϳ- é³í³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý߳ݳϳÉÇ ÷á÷áËáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ, ϳñáÕ »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³å³·³ Ùá¹»ÉÁ ¹³ñÓÝ»É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇÝ ³Ýѳٳå³ï³ëË³Ý ¨ (ϳÙ) ýÇݳÝë³å»ë ³ÝÇñ³·áñ- Í»ÉÇ։ ÜÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ïáõé ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÝ ³Ýѳå³Õ ѳÝÓÝ »Ý ³éÝáõÙ Ýáñ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳ- ݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, ѳ׳Ë՝ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é³½- Ù³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³Ý³Ûٳݦ ݳ˳ӻéÝáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ։ ºñϳñ³- ųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ³Ûë Ýáñ ßñç³÷áõÉáõÙ Ùß³ÏíáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ýáñ ³å³·³ Ùá¹»É, ûñ.՝ §¼àô 2025 Ã.¦, áñÁ ¨ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ ÙÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ μáÉáñ ³ÛÉ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ áõÕÕáñ¹Ù³Ý ѳٳñ (ï»°ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 3-Á)։
ԶՈՒ 2020թ ԶՈՒ ներկայիս կառուցվածք
ԶՈՒ ներկայիս ԶՈՒ կառուցվածք 2025թ
Զինված ուժերի ապագա մոդելը Պաշտպանության ծրագիր Կարճաժամկետ ծրագրեր Իրականացում և զինուժի փաստացի զարգացում
¶Í³å³ïÏ»ñ 3. §¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùǦ Ùá¹»ÉÇ՝ áñå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ýå³ï³ÏÇ ÷á÷áËáõÙ
¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ùß³ÏÙ³ÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ùáï»Ý³É ï³ñμ»ñ ï»ë³ÝÏÛáõÝÝ»ñÇó՝ ϳËí³Í ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»- ñÇó։ гçáñ¹Çí ѳÏÇñ× Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 73
²ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳ- ñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³ÝÝ ³Ý¹ñ³¹³ñÓáÕ ³é³í»É Ñ»ÕÇݳ- ϳíáñ ³ÕμÛáõñÝ»ñÇó »ñÏáõëÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳ- íáñÙ³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÝ»ñ։ 2004 Ã. §è³½Ù³í³- ñáõÃÛáõÝ ¨ ½ÇÝáõÅÇ åɳݳíáñáõÙ¦ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý Ù»ç ´³ñÃÉ»ÃÁ, ÐáÉÙ»ÝÁ ¨ êáÙ½Á ³é³ç³ñÏáõÙ »Ý ÇÝÁ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙ52: ì³ñÁÝóó Ùáï»óÙ³Ý ¹»åùáõ٠߳ѻñÁ, Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ¨ é³½Ù³í³ñáõÃ- ÛáõÝÝ »Ý ѳݹ»ë ·³ÉÇë áñå»ë ½ÇÝáõÅÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ ËóÝÇã։ ì»ñÁÝóó Ùáï»óÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ ß»ßï³¹ñíáõÙ ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñ³ÏÇó ѳٳ- ϳñ·»ñÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙÁ, áñÝ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ áõÕÕí³Í ¿ ÁÝóóÇÏ ûå»- ñ³ódzݻñÇ ¨ ·áñͳéÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñÙ³ÝÁ։ êó»Ý³ñÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í Ùáï»óÙ³Ý ¹»åùáõÙ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ Ùß³- ÏáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù Ñݳñ³íáñ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñ, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ݳ˳- ï»ëáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·áñͳñÏÙ³Ý áñáß³ÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ։ ²ÛÝáõÑ»ï¨ ³Û¹ ëó»Ý³ñÝ»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ ¨ ѳ- Ù³å³ï³ëË³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ êå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ¨ Ëáó»ÉÇáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý íñ³ ÑÇÙÝí³Í, ë»ñïá- ñ»Ý ϳåí³Í ¨ ÷áËÉñ³óÝáÕ »ñÏáõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ åɳݳíáñáÕÝ»- ñÁ ³é³ç³ó³Í ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý áõÕÇÝ»ñ »Ý ÷ÝïñáõÙ, »ñμ μ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ »Ý ÇÝãå»ë ëå³éݳÉÇùÁ, ³ÛÝå»ë ¿É Ëáó»ÉÇáõÃÛáõÝÝ ³Û¹ ëå³éݳÉÇùÇ Ýϳï- Ù³Ùμ։ γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÝ ³Ûë ¹»åùáõÙ ë³ÑÙ³Ý- íáõÙ »Ý՝ ë»÷³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳٻٳï»Éáí ѳí³Ý³Ï³Ý ѳϳé³- Ïáñ¹Ç ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ Øáï»óáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ՝ ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ËݹÇñÝ»- ñÁ, ·áñͳéáõóÛÇÝ ÑÇÙù áõÝÇ։ ²Ûë Ùáï»óÙ³Ý ¹»åùáõÙ ë»÷³Ï³Ý ¨ μ³ñ»- Ï³Ù³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ë³ÑÙ³Ý- íáõÙ »Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÇó, ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇó ϳ٠Ëáó»ÉÇáõÃÛ³Ý ÁÝϳÉáõÙÝ»ñÇó ³ÝϳË։ öá˳ñ»ÝÁ՝ ¹ñ³Ýù ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý áñå»ë ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ñݳñ³íá- ñáõÃÛáõÝÝ»ñ` ϳåí³Í, ûñÇݳÏ, ó³Ýϳó³Í Çñ³íÇ׳ÏáõÙ û¹³ÛÇÝ ï³ñ³Í- ùáõÙ ·»ñÇßË»Éáõ Ñ»ï։ ²å³ Áëï ³Û¹ ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ` Ùß³ÏíáõÙ »Ý Ù³ñï³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ å³- ѳÝçÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó »Ýóï»ë³ÏÝ»ñÁ ˳ճÕáõÃÛ³Ý, ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ- ׳ÏÝ»ñÇ ¨ å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í Ùáï»óáõÙÁ ÝáõÛÝå»ë ϳåí³Í ¿ ·áñ-
52 Henry C. Bartlett, G. Paul Holman, Jr., and Timothy E. Somes, “The Art of Strategy and Force Planning,” in Strategy and Force Planning, 4th ed. (Newport, R.I.: Naval War College Press, 2004), 17-33. 74 îá¹áñ î³·³ñ¨
ͳéáõóÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï։ ²å³·³ÛáõÙ ³ÏÝϳÉíáÕ ûå»ñ³ódzݻñÇ ÁÝóóùáõÙ Çñ³Ï³Ý³óí»ÉÇù ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ áõ ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÁ ÷á˳- Ï»ñåíáõÙ »Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³é³ç³¹ñíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ։ ²ÛÝáõÑ»ï¨ åɳݳíáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕÝ»ñÁ í»ñÉáõÍáõÙ »Ý, û ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ áñ ëïá- ñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÝ Ç ½áñáõ ÏÉÇÝ»Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ¨ ïÝï»ë³å»ë ÑÇÙݳ- íáñí³Í »Õ³Ý³Ïáí ³å³Ñáí»Éáõ Ýßí³Í ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ èÇëÏ»ñÇó ³å³Ñáí³·ñÙ³Ý ÙÇçáóáí åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ Ó·ïáõÙ »Ý Ýí³- ½³·áõÛÝÇÝ Ñ³ëóÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñ éÇëÏ»ñÁ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý û° Ý»ñϳÛáõÙ ¨ û° »ñ»ëáõÝ ï³ñÇ ³Ýó ϳ٠³í»ÉÇ áõß ó³Ýϳó³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³- Ù³ñ ½áñù»ñÁ ݳ˳å³ïñ³ëï»Éáõ Ñ»ï։ Àݹ áñáõÙ, ë³ÑÙ³Ýí³Í å³Ñ³Ýç- Ý»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý ¨ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ٳϳñ¹³ÏÁ ³Ù»Ý³ï³ñμ»ñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ÁÝóóùáõÙ, ¨ ½³ñٳݳÉÇ ã¿, áñ ¹ñ³Ýó ϳï³ñáõÙÁ ϳåí³Í ¿ ã³÷³½³Ýó Ù»Í Í³Ë- ë»ñÇ Ñ»ï։ ä³ïٳϳÝáñ»Ý ³Ù»Ý³Ã³ñÙ ûñÇݳÏÁ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ·ÇÍÝ ¿ 1970-³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ¨ 1980-³Ï³ÝÝ»ñÇÝ, áñÁ ¨ Ýå³ëï»ó Ýñ³ ÷Éáõ½Ù³ÝÁ։ гçáñ¹ Ùáï»óÙ³Ý ¹»åùáõÙ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ Ñ»ï³Ùáõï »Ý ÉÇÝáõÙ ûå»ñ³óÇáÝ ¨ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ·»ñÇß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»É ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»- ñÇ ÙÇçáóáí։ ²Ûë Ùáï»óáõÙÁ ˳ñëËí³Í ¿ ³ÛÝ Ñ³Ùá½ÙáõÝùÇ íñ³, áñ ·Çï»- ÉÇùÝ»ñÁ, ëï»Õͳ·áñÍ³Ï³Ý ¨ Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ Ýå³ëïáõÙ »Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ·»ñÇ ¨, ѳٳå³ï³ë˳ݳμ³ñ, ßáß³÷»- ÉÇ é³½Ù³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÁ։ ºí í»ñç³å»ë, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ýÇëϳɳ- ÛÇÝ Ùáï»óÙ³Ý ¹»åùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙ- Ý»ñÁ å³ÛٳݳíáñíáõÙ »Ý μÛáõç»ï³ÛÇÝ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñáí։ лÕÇݳϳíáñ »ñÏñáñ¹ ³ÕμÛáõñÁ՝ ܲîú-Ç ·Çï³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ññ³ï³ñ³Ïí³Í §ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý Ó»éݳñÏÁ¦, å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ Ñݳñ³íáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ÷áùñ-ÇÝã ï³ñμ»ñ ѳٳϳñ· ¿ ³é³ç³ñÏáõÙ, áñÁ Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ »é³ëïÇ×³Ý Ï³- éáõóí³ÍùÇ ï»ëùáí՝ Áëï í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï Ýå³ï³ÏÇ։ ºÃ» ÑÇÙÝ³Ï³Ý ß»ßïÁ ¹ñíáõÙ ¿ åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ íñ³, í»ñ- Éáõͳμ³ÝÝ»ñÝ ³ÛÝ ï³ñ³Ýç³ïáõÙ »Ý Áëï í³ñÁÝÃ³ó ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ ëÕáõÃ- Û³Ùμ å³Ûٳݳíáñí³Í åɳݳíáñÙ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÇ։ Ü³Û³Í Ã» ÇÝãÝ ¿ ·»ñÇßËáõÙ՝ Ýáñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇÝ ³éÝãíáÕ É³í³- ï»ëáõÃÛá±õÝÁ, û± ѳϳé³ÏÁ՝ å³ïٳϳÝáñ»Ý ³å³óáõóí³Í ÷³ëï»ñÇó »ÉÝ»Éáõ ݳËÁÝïñáõÃÛáõÝÁ, ÷áñÓ³éáõ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ ÏÇñ³éáõÙ »Ý ãáñë Ñݳñ³íáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñ՝ • ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ɳí³ï»ëáõÃÛáõÝ, • Ëáõë³÷áõÙ éÇëÏ»ñÇó, • ³×áÕ³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙ, ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 75
• å³ïÙ³Ï³Ý ÷áñÓÇ Ï³ñ¨áñáõÙ։ ²Ûë Ùáï»óáõÙÝ»ñÇó í»ñçÇÝ »ñ»ùÁ »ÉÝáõÙ »Ý ÷áñÓí³Í ѳۻó³Ï³ñ·»- ñÇó, ½ÇÝáõÅÇ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ï³éáõóí³ÍùÇó ¨ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¨ ÙÇï- í³Í »Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ͳËë»ñÇ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ³×áÕ³Ï³Ý (³ëïÇ׳ݳϳÝ) ³í»É³óÙ³Ý ·áñͻɳϻñåÇÝ։ àñáß Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý Ù»Ïݳμ³Ýí»É áñå»ë í»ñáÝßÛ³É í»ñÁÝóó Ùáï»óÙ³Ý ï³ñ- μ»ñ³ÏÝ»ñ։ Æ Ñ³Ûï »Ý ·³ÉÇë Éñ³óáõóÇã »ñ»ù Ùáï»óáõÙÝ»ñ, »ñμ ³å³·³ ½ÇÝáõÅÇ åáï»ÝóÇ³É ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ áñå»ë ÑÇÙù »Ý ͳé³ÛáõÙ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ϳ٠ÏáÝÏñ»ï ëó»Ý³ñÝ»ñÁ։ ¸ñ³Ýù »Ý՝ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í åɳݳíáñáõÙÁ, ëó»Ý³ñÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í åɳݳíáñáõÙÁ ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í åɳݳíáñáõÙÁ։ ²Ûë Ùáï»óáõÙÝ»ñÇó Ûáõñ³- ù³ÝãÛáõñÝ Çñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõÝÇ ¨ ѳ½í³¹»å ¿ ÏÇ- ñ³éíáõÙ §Ù³ùáõñ¦ ï»ëùáí, ÙÛáõëÝ»ñÇó ³Ýç³ï։ ¶áñÍݳϳÝáõÙ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ùáï»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳٳ¹ñ»É ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÛÉÁÝï- ñ³ÝùÝ»ñÇ »ñÏáõ ϳ٠³í»ÉÇ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñ։ Àëï §ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý Ó»éݳñÏǦ` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ï³Û³ó³Í, ѳëáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ Ý»ñ- ϳÛáõÙë ·»ñÇßËáõÙ ¿ »ñÏáõ Ùáï»óáõÙ։ Ø»ÏÁ é»ëáõñëÝ»ñÇ ·áñÍáÝÁ ѳßíÇ ³éÝáÕ åɳݳíáñáõÙÝ ¿ (ë³ é»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛ³Ùμ å³ÛÙ³- ݳíáñí³Í åɳݳíáñÙ³Ý ³í»ÉÇ Ù»ÕÙ ï»ë³ÏÝ ¿), ÙÛáõëÁ՝ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í åɳݳíáñáõÙÁ53: 2003 Ã.-ÇÝ Ò»éݳñÏÇ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÇó Ç í»ñ ·áñͳ¹ñíáÕ ç³Ýù»ñÝ áõÕÕí³Í »Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÏáÕÙ- ÝáñáßáõÙ áõÝ»óáÕ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ËóÝÙ³ÝÁ ¨ ûå»ñ³- ódzݻñÇ Ýáñ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÇ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ýϳï- Ù³Ùμ ³ñ¹ÛáõÝ³Ñ»Ý Ùáï»óÙ³Ý Ý»ñ¹ñÙ³ÝÁ։ ²ÛÝ Ý³¨ ÙÇïí³Í ¿ ٻͳóÝ»Éáõ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ×ÏáõÝáõÃ- ÛáõÝÁ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¹ñ³Ýó å³ïß³× ³ñÓ³·³ÝùÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։
гۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÙÁ ½ÇÝáõÅÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ñ»ï ì³ñÁÝóó Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³Ý Ó¨³íáñáõÙÁ μËáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù ¹³ßÇÝùÇ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ¨ ߳ѻñÇ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ³ÛÉ ·áñÍÇù- Ý»ñÇ ß³ñùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñÙ³Ý Ï³Û³óÙ³Ý ¨ ËóÝÙ³Ý ó³Ý- ÏáõÃÛáõÝÇó, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù μáÉáñÝ ¿É Ý»ñ³½¹áõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³- ï³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý íñ³ (ÇÝãå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ ï»ëÝ»É ¶Í³å³ïÏ»ñ 4-áõÙ)։ 53 Handbook on Long Term Defence Planning, RTO Technical Report 69 (Paris: NATO Re- search and Technology Organization, April 2003), 4, www.rta.nato.int/pubs/rdp.asp?RDP= RTO-TR-069. 76 îá¹áñ î³·³ñ¨
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, Çñ»Ýó Ñ»ñÃÇÝ, Ñ³×³Ë ³ñï³óáÉíáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñáõ٠ϳ٠½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñݳñ³íáñ ¹»ñ»ñáõÙ ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ։
Արժեքներ և շահեր Անվտանգության սպառնալիք և մարտահրավերներ
Անվտանգության նպատակներ, հավակնություններ
Անվտանգության ռազմավարություն
Պաշտպանության խնդիրներ, հավակնությունների մակարդակներ
Զինուժի ապագա կառուցվածք
¶Í³å³ïÏ»ñ 4. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ
²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ Ù³Ý- ñ³ÏñÏÇï í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ùμ ë³ÑÙ³Ýí³Í ³ñÅ»ùÝ»ñáí, ߳ѻñáí, ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñáí, éÇëÏ»ñáí ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»ñáí։ Ü»ñϳ ¹ñáõÃÛ³Ùμ ³éϳ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³ÝÓݳÝßáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É ³ÕμÛáõñÝ»ñÇó ÁÝϳÉíáÕ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÁ. • ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ñ³μ»ÏãáõÃÛáõÝ, • ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ áãÝã³óÙ³Ý ½»ÝùÇ ï³ñ³ÍáõÙ ¨ ³é³ùÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, • Ó³ËáÕí³Í ϳ٠³ÝÏáõÙ ³åñáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³ËÙμ»ñ, ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 77
ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³Ýó ï³ñ³ï»ë³Ï ѳٳ¹ñáõÙÝ»ñ։ ²ÛÉ íï³Ý·Ý»ñ ϳñáÕ »Ý ³é³ç³Ý³É ³½·³ÙÇçÛ³Ý Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ É³ñí³ÍáõÃÛ³Ý, ³½·³ÛÇÝ, ÏñáÝ³Ï³Ý ¨ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³ÛÉ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ýϳï- Ù³Ùμ áã ѳñ·³ÉÇó í»ñ³μ»ñÙáõÝùÇ, ³ÝѳݹáõñÅáÕáõÃÛ³Ý ¨ ùë»ÝáýáμdzÛÇ, Åá- Õáíñ¹³·ñ³Ï³Ý ×ÝßáõÙÝ»ñÇ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³Õ׳ïÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí։ ²ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ »ñÏñÝ»ñÇ ³éç¨ Í³é³ÝáõÙ »Ý ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñáõÙ (¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ) ù³Õ³ù³- óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý μ³ó³Ï³- ÛáõÃÛ³Ý, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ó³Íñ ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáõÃÛ³Ý, ½ÇÝáõÅÇ Ëáßáñ, ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ¨ ³ÝóÛ³ÉÇó ųé³Ý·³Í ¨, ³Û¹åÇëáí, ³é³ÝÓݳå»ë μ³ñ¹ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍ- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳé³í³ñã³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃ- Û³Ý Ñ³ñó»ñÁ։ úñÇݳÏ` гñ³í³ñ¨»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ (вº) »ñÏñÝ»ñÁ §Ð³- Ù³ï»Õ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ½»ÏáõÛóáõÙ¦ áñå»ë ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Ù³ñï³Ññ³í»ñ »Ý áñ³Ï»É §[å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç] μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Ó³ËáÕáõÙÁ ¨ [»íñ³³ïɳÝïÛ³Ý] ÇÝï»·ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ËáãÁݹáïáõÙÁ, [áñáÝù] ϳñáÕ »Ý μ³ó³ë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñ áõÝ»Ý³É ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½- ·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ¦54։ ÜϳïÇ áõݻݳÉáí ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ՝ ѳï- ϳå»ë ϳñ¨áñ ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý ѳÛï³ñ³ñ»É éÇëÏ»ñÇ ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ μ³- ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ³é³ÝÓݳå»ë Ýñ³Ýó, áñ ÙÇÝ㨠í»ñç»ñë Éáõñç ³½¹»- óáõÃÛáõÝ ¿ÇÝ ·áñÍáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³։ гñ³í- ³ñ¨»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ í»ñáÝßÛ³É ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ûñÇݳÏáõÙ ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÁ ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý »Ý »Ï»É ³é ³ÛÝ, áñ §Ý»ñϳÛÇë ¨ ï»ë³Ý»ÉÇ ³å³·³ÛÇ ù³- Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí μ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ вº å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ é³½Ù³Ï³Ý ³·ñ»ëdzÛÇ íï³Ý·Á¦55։ ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñ ºñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ϳåí³Í »Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»- óáÕ ¨ ϳÝ˳ï»ë»ÉÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇ, íï³Ý·Ý»ñÇ ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ ³ñï³óáÉáõÙ »Ý å»ïáõÃÛ³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÝ áõ ߳ѻñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Ý- íï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ëå³ñ»½áõÙ ³Û¹ »ñÏñÇ Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ úñÇݳÏ` ²ØÜ-Ç 2002 Ã. ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿՝ §Üå³ëï»É, áñ ³ß˳ñÑÁ áã ÙdzÛÝ ³í»ÉÇ ³Ýíï³Ý·, ³Ûɨ ³í»- ÉÇ É³íÁ ¹³éݳ¦։ ¸ñ³Ý ѳëÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÛÝ ë³ÑÙ³Ý»É ¿ Ñ»ï¨Û³É ÑÇÙݳ- Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ϳ٠§³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ¦.
54 South East Europe Common Assessment Paper on Regional Security Challenges and Oppor- tunities – SEECAP (Budapest, May 2001), para 16 g, http://www.forost.ungarisches-institut. de/pdf/20010530-1.pdf. 55 Նույն տեղում, para 15. 78 îá¹áñ î³·³ñ¨
• ø³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ³½³ïáõÃÛáõÝ, • Ê³Õ³Õ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, • гñ·³ÉÇó í»ñ³μ»ñÙáõÝù Ù³ñ¹áõ ³ñųݳå³ïíáõÃÛ³Ý Ýϳï- Ù³Ùμ56։ ´³óÇ ³Û¹, ²ØÜ-Ç ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ñ»ï¨Û³É Ï»ñå ¿ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ áõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³- μ»ñáÕ ãáñë §é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ¦՝ ѳí³ï³ñÇÙ ÙݳÉáí é³½- Ù³í³ñáõÃÛ³Ý á·áõÝ áõ ï³éÇÝ. • ä³ßïå³Ý»É ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÇó, • ²å³Ñáí»É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳë³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ¨ å³Ñå³Ý»É ·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ ·Éáμ³É ÇÙ³ëïáí, • ²Ùñ³åݹ»É ¹³ßÇÝùÝ»ñÝ áõ ·áñÍÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, • êï»ÕÍ»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý μ³ñ»Ýå³ëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñ 57: ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³ïß³× é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ å»ï³- Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý, é³½Ù³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ·áñ- ÍÇùÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ñëï³Ï, Çñ³ï»ë³Ï³Ý ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳۻó³Ï³ñ·, áñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³- Ù³ñ։ ºÉÝ»Éáí ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ éÇëÏ»ñÇ ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ·Ý³- ѳïáõÙÇó, ³í³Ý¹³Ï³Ý áõÅ»Õ ÏáÕÙ»ñÇó, ë»÷³Ï³Ý ¨ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ëáó»- ÉÇ ÏáÕÙ»ñÇ ¨ í»ñѳÝí³Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÇó` ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ݳ˳ï»ë»É Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍÇùÝ»- ñÇ ÃíáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ï³ñ³ï»ë³Ï ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÝ»ñ, áñáÝù Ñ³×³Ë μÝáñáßíáõÙ »Ý áñå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³éç¨ ¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñ ¨ ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñ ´áõÉÕ³ñdzÛÇ 2002 Ã. §ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ëåÇï³Ï ½»ÏáõÛóÁ¦ ë³ÑÙ³- ÝáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ»ï¨Û³É ËݹÇñÝ»ñÁ. • ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹáõÙ Ë³Õ³Õ Å³Ù³Ý³Ï, • ʳճÕáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹáõÙ áÕç ³ß˳ñÑáõÙ, • سëݳÏóáõÃÛáõÝ »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ58։ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝÝ Çñ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ¦ 56 The National Security Strategy of the United States of America (Washington, D.C.: The White House, September 2002), 1, http://merln.ndu.edu/whitepapers/USnss2002.pdf. 57 The National Defense Strategy of the United States of America (Washington, D.C.: Depart- ment of Defense, March 2005), iv, details on pp. 6-7, www.globalsecurity.org/military/ library/ policy/dod/nds-usa_mar2005.htm. 58 White Paper on Defence (Sofia: Ministry of Defence, 2002), 27, http://merln.ndu.edu/ whitepapers/BulgariaEnglish.pdf. Այս փաստաթուղթն ընդունվել է նախքան Պրահայի 2002 թ. գագաթաժողովում Բուլղարիայի կողﬕց Դաշինքին ﬕանալու ՆԱՏՕ-ի հրավեր ստանալը։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 79
ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É Ï»ñå. ²å³Ñáí»É ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý ¨ ²Ý¹ñÍáíÛ³Ý î³ñ³ÍùÝ»ñÇ μݳÏãáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ` ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáí Ýñ³Ýó å³ßïå³- ÝáõÃÛáõÝÁ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ³Ñ³μ»ÏãáõÃÛáõÝÇó, ¨ ѳݹ»ë ·³É áñå»ë ѳÝáõÝ μ³ñûñáõÃÛ³Ý ·áñÍáÕ áõÅ՝ ³Ùñ³åݹ»Éáí ˳ճÕáõÃÛáõÝÝ áõ ϳÛáõÝáõÃ- ÛáõÝÁ áÕç ³ß˳ñÑáõÙ 59։ ²ØÜ-ÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ³í»ÉÇ í³Õ μ»ñí³Í ûñÇݳÏáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³éç¨ ËݹÇñ ¿ ¹ñíáõÙ Ýå³ëï»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ ãáñë ÑÇÙÝ³Ï³Ý »Õ³Ý³Ïáí (²ØÜ-Ç ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³- ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý μ³ÅÝÇ í»ñݳ·ÇñÝ Áݹ·ÍáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý՝ áñå»ë ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ·áñÍÇùÇ ¹»ñÁ. ¹ñ³Ýù ϳñ»ÉÇ ¿ μÝáõó·ñ»É áñå»ë §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñ¦). • гí³ï³ñÇÙ ÉÇÝ»É ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇÝ ¨ μ³ñ»Ï³Ù »ñÏñÝ»ñÇÝ, • ¼ëå»É Ñݳñ³íáñ ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñÇÝ, • гϳ½¹»É ³·ñ»ëdzÛÇÝ ¨ ¹ÇÙ³·ñ³í»É ×ÝßáõÙÝ»ñÁ, • ä³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý»ñÇÝ60։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ùß³ÏáÕÝ»ñÝ áõ åɳݳíáñáõ٠ϳï³ñáÕÝ»ñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³Ï- Ý»ñÁ ¹³ñÓÝáõÙ »Ý ³í»ÉÇ ßáß³÷»ÉÇ ¨ ã³÷»ÉÇ։ ²Û¹ ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³å³- ÑáíáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñÇ Çñ³ï»ë³Ï³Ý ¨ ÏáÝÏ- ñ»ï Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñ, ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñ, áñáÝù ³éÝãíáõÙ »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ¹»ñÇÝ, ³ÛÝ ûå»ñ³ódzݻñÇÝ, áñáÝù ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ Ç ½áñáõ ÉÇÝ»Ý Çñ³·áñÍ»Éáõ ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñáí ϳ٠³ÛÉ é³½Ù³Ï³Ý ÙdzíáñÝ»ñÇ Ï³Ù ³Ý- íï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳï»Õ, ³ÝÓݳϳ½- ÙÇ áñ³Ï³Ï³Ý ѳïϳÝÇßÝ»ñÇÝ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ѳ·»ó- í³ÍáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳμ»ñáõÃÛ³Ý ¹»ñÇÝ ¨ ³ÛÉÝ61։ úñÇݳÏ` é³½Ù³Ï³Ý ûå»ñ³ódzݻñÇ ³éÝãáõÃÛ³Ùμ §Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ¦ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ, Áݹ·ñÏáõ- ÙÁ ¨ μÝáõÛÃÁ, áñáÝù å»ïù ¿ »ñÏÇñÁ ϳ٠»ñÏñÝ»ñÇ ¹³ßÇÝùÁ ϳñáճݳ ³Ýó- ϳóÝ»É62։ ¸ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ¿ ݳ¨ §ûå»ñ³ódzݻñÇ ï»Ùå¦ Ñ³ëϳóáõÃ- ÛáõÝÁ։ ²ÛÝ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ÏáÕÙÇó Áëï Çñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï³ÝÓÝ³Í Ù³ñï³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇÝ ¨ ͳí³ÉÇÝ ¨ ѳßíÇ ¿ ³éÝáõÙ ³Û¹ ûå»ñ³ódzݻñÇ μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ áõ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ։ úå»ñ³ódzݻñÇ 59 www.hm-treasury.gov.uk/d/sr04_psa_ch9.pdf 60 The National Defense Strategy of the United States of America, iv, details on pp.7-9. 61 Ավելի մանրամասն տեղեկություններ ստանալու համար ընթերցողը կարող է օգտվել հետևյալ բաց աղբյուրից՝ Todor Tagarev and Valeri Ratchev, Bulgarian Defence Policy and Force Development 2018 (Sofia: Military Publishing House, 2008). 62 The Defence Planning Process [of NATO], www.nato.int/issues/dpp/index.html. 80 îá¹áñ î³·³ñ¨
μ³ñÓñ ï»ÙåÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ½áñù»ñÇ Ëáßáñ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ß³ñáõ- Ý³Ï³Ï³Ý ¨ ٻͳù³Ý³Ï ï»Õ³μ³ßËáõÙÝ»ñ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ù»Ý³ï³ñμ»ñ ï»Õ³ÝùÝ»ñáõÙ63։ ܲîú-Ç Ñéã³Ï³Í ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, ûñÇݳÏ, ݳ˳- ï»ëáÙ ¿ñ ¸³ßÇÝùÇ ï³ñ³ÍùÇó ¹áõñë »ñ»ù Ëáßáñ ѳٳï»Õ ûå»ñ³ódzݻñ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³ÝóϳóÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ64։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ- Ý»ñÇ 2006 Ã. áõÕ»ÝÇßÝ»ñáõ٠ܲîú-Ý Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýáñ ٳϳñ¹³Ï ¿ ë³ÑٳݻÉ՝ §Ç ½áñáõ ÉÇÝ»É ³í»ÉÇ Ù»Í Ãíáí ¨ ³í»ÉÇ ÷áùñ ͳí³ÉÇ ûå»ñ³ódz- Ý»ñ ³ÝóϳóÝ»Éáõ, … ù³Ý ݳËÏÇÝáõÙ¦՝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï å³Ñå³Ý»Éáí §³í»ÉÇ É³Ûݳٳëßï³μ ûå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ¦65։ 2010 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùμ ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛ³Ý (ºØ) ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»- ñÁ ѳݹ»ë »Ï³Ý Ñ»ï¨Û³É ѳÝÓݳéáõÃÛ³Ùμ՝ §³ñÓ³·³Ýù»É ûå»ñ³ïÇí ¨ í×é³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí` ÏÇñ³é»Éáí ÉÇáíÇÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óí³Í Ùáï»- óáõÙ ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ å³Ûٳݳ·ñáí ݳ˳ï»ëí³Í՝ ѳϳ- Ù³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ áÕç ëå»ÏïñÇ ÝϳïÙ³Ùμ։ ê³ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ݳ¨ Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý ¨ ÷ñϳñ³ñ³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇÝ, ˳ճճñ³ñ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñ- Ù³ÝÝ áõÕÕí³Í é³½Ù³Ï³Ý ûå»ñ³ódzݻñÇÝ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ˳ճÕáõÃÛ³Ý Ñ³ë- ï³ïÙ³ÝÁ։ ÆÝãå»ë Ýßí³Í ¿ ºíñáå³ÛÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, ϳñáÕ »Ý ÏÇñ³éí»É ݳ¨ ½Çݳó÷Ù³Ý Ñ³Ù³ï»Õ ûå»ñ³ódzݻñ, ³Ñ³- μ»ÏãáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç μ³ñ»÷áËÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ »ññáñ¹ »ñÏñÝ»ñÇÝ óáõó³μ»ñíáÕ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Íñ³·ñ»ñ¦66։ ÜáõÛÝ ³Û¹ ϳñ·áí, ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÇ §Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ¦ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ áñå»ë ³ÛÝ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ãí³- ù³Ý³Ï, ͳí³É ¨ μÝáõÛÃ, áñáÝù ³Û¹ »ñÏÇñÁ å»ïù ¿ ϳñáճݳ Çñ³Ï³Ý³ó- Ý»É ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñáí ϳ٠Ïá³ÉÇódzÛÇ Ï³Ù ¹³ßÇÝùÇ Ù³ë ϳ½Ù»Éáí։ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝÝ Çñ Ý»ñϳÛÇë §ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ëåÇï³Ï ½»ÏáõÛóáõÙ¦ ë³ÑÙ³Ý»É ¿ ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨Û³É ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÁ. • ²ç³Ïó»É »ñ»ù ÙdzųٳݳÏÛ³ ûå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóÙ³ÝÁ, áñáÝ- 63 A Role of Pride and Influence in the World: Defence, Canada’s International Policy State- ment (Minister of National Defence, 2005), 7. 64 Տե՛ս, օրինակ, Michèle A. Flournoy, CSIS, “Defense Integration in Europe: Enhancing Europe’s Defense Capabilities for New Missions” (զեկույցը ներկայացվել է “Clingendael Security and Conflict Programme” աշխատաժողովում, “Enhancing European Military Capabilities within the EU and NATO,” The Hague, December 14-15, 2005), notes to slide #17, www.clingendael.nl/ cscp/events/20051214/Flournoy.ppt. 65 “NATO Sets New Level of Ambition for Operations,” NATO Update (8 June 2008), www. nato.int/docu/update/2006/06-june/e0608b.htm. 66 «2010 թ. գերագույն նպատակ», հաստատվել է Ընդհանուր հարցերի և արտաքին հարաբերությունների խորհրդի կողﬕց 2004 թ. մայիսի 17-ին և վավերացվել Եվրոպայի Խորհրդի կողﬕց 2004 թ. հունիսի 17-18-ին, տե՛ս http://ue.eu.int/uedocs/ cmsUpload/2010%20Headline%20Goal.pdf, (շեշտադրուﬓ ավելացված է հեղինակի կողﬕց)։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 81
óÇó Ù»ÏÁ ϳÛáõÝ Ë³Õ³ÕáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ûå»ñ³ódz ¿, • ê»÷³Ï³Ý áõÅ»ñáí ³ÝóϳóÝ»É ë³Ñٳݳ÷³Ï Ãíáí ûå»ñ³ódzݻñ, • öáùñÇó ÙÇçÇÝ Ù³ëßï³μÇ Ïá³ÉÇóÇáÝ ûå»ñ³ódzݻñáõ٠ѳݹ»ë ·³É áñå»ë ³é³ç³ï³ñ ϳ٠ÑÇÙÝ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝ, • ä³Ñå³Ý»É ºíñáå³ÛáõÙ, ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝÇ ¨ ä³ñëÇó ÍáóÇ ï³ñ³- ͳßñç³ÝÝ»ñáõÙ í³Õûñáù ݳ˳å³ïñ³ëïí³Í ɳÛݳٳëßï³μ ûå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ67։ ²Ûë ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó »ñÏñáñ¹Ý áõ »ññáñ¹Á å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý áõÝ»Ý³É ï³ñ³ï»ë³Ï ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ɳÛÝáñ»Ý Ù³ëݳÏó»É Íáí³ÛÇÝ, ó³Ù³ù³ÛÇÝ, û¹³ÛÇÝ, ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³å³Ñáí- Ù³Ý, Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ¨ ÷ñϳñ³ñ³Ï³Ý ѳïáõÏ ûå»ñ³ódzݻñÇÝ։ üñ³ÝëÇ³Ý ÝáõÛÝå»ë Çñ 2003-2008 ÃÃ. Ìñ³·ñ³ÛÇÝ ûñ»ÝùáõÙ Ùdzݷ³- Ù³ÛÝ Ñëï³Ïáñ»Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ Çñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` Ñéã³Ï»Éáí, áñ »ñÏÇñÁ • å³ñï³íáñ ¿ ³å³Ñáí»É áñáßáõÙÝ»ñÇ ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÝùÝáõ- ñáõÛÝáõÃÛáõÝÁ …, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ѳñÏ »Õ³Í ¹»åùáõÙ ÙdzÛÝ³Ï ·áñÍ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ (ûñ.՝ ÇÝùÝÇßË³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ ¨ … ²ýñÇϳÛáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ø»ñÓ³íáñ ²ñ¨»ÉùáõÙ Çñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳӳÛݳ·ñ»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ϳï³ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí), • å»ïù ¿ áõݻݳ ѳٳ»íñáå³Ï³Ý ûå»ñ³ódzÛáõÙ áñå»ë ³é³ç³- ï³ñ ѳݹ»ë ·³Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ ¨ μ³í³ñ³ñ é³½Ù³Ï³Ý Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ՝ μ³½Ù³μÝáõÛÃ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ѳï- ϳå»ë՝ μ³ñÓñ ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý ûå»ñ³ódzݻñáõÙ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳ- Ù³ñ, ¨ • å»ïù ¿ áõݻݳ §³ÝÑñ³Å»ßï ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ï՝ å³- ѳÝçíáÕ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÇ áÕç ÁÝóóùáõÙ ÙÇçáõϳÛÇÝ ½»ÝùÇ ï³- ñ³ÍáõÙÁ ½ëå»Éáõ, Ýáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇó å³ßïå³Ýí»Éáõ ѳٳñ ݳ- ˳ï»ëí³Í é»ëáõñëÝ»ñ ³å³Ñáí»Éáõ ¨ ³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý Ñ»ÝùÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí …¦ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ68։ üñ³ÝëdzÛÇ Ìñ³·ñ³ÛÇÝ ûñ»ÝùáõÙ ³Ùñ³·ñí³Í ¿ ݳ¨, áñ ѳí³ÏÝáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ûë ٳϳñ¹³ÏÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ üñ³ÝëÇ³Ý Ùï³¹Çñ ¿ Ù»- ͳóÝ»É ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ͳË- ë»ñÇ Í³í³ÉÁ։ Ìñ³·ÇñÁ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ýϳñ³·ñáõÙ ¿ μÛáõç»Ç ϳéáõóí³ÍùÁ ¨ ³ÛÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ Çñ³·áñÍí»Ý ·áñÍáÕ ¨ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ 67 Delivering Security in a Changing World, Defence White Paper, volume I (London: Presented to Parliament by the Secretary of State for Defence, December 2004), www. mod.uk/NR/ rdonlyres/147C7A19-8554-4DAE-9F88-6FBAD2D973F9/0/cm6269_future_ capabilities.pdf. 68 2003-2008 թթ. Ռազմական ծրագիր, Օրինագիծ, Ֆրանսիա, ոչ պաշտոնական թարգմանություն (2002 թ.), 4-5, www.info-france-usa.org/atoz/mindefa.pdf. 82 îá¹áñ î³·³ñ¨
³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý, ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇ μ³ñ»É³íÙ³Ý ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ։ γݳ¹³Ý ѳٳñáõÙ ¿, áñ Çñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ëå³ñ»½áõ٠ϳñáÕ »Ý Ý»ñ·ñ³íí»É ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ûå»ñ³ódzݻ- ñÇ áÕç ëå»ÏïñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ Ù»Í³Ù³ë³Ùμ՝ Ïá³ÉÇódzÛÇ Ï³Ù ¹³ßÇÝùÇ Ï³½- ÙáõÙ։ γݳ¹³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ãáõÝ»Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³- ϳݳóáõÙÝ ÇÝùÝáõñáõÛݳμ³ñ ³å³Ñáí»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ, Áëï ³Û¹Ù` ¹ñ³Ýù Ç ½áñáõ ã»Ý ÙdzÛÝ³Ï Ñ³Ý¹»ë ·³Éáõ ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ ³é³ç³ï³ñ ¹»ñ ëï³ÝÓÝ»Éáõ, ³ë»Ýù, 1999 Ã. ÎáëáíáÛÇ ûå»ñ³ódzÛÇ Ù³ëßï³μÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։ γ- ݳ¹³Ý ѳí³ÏÝáõÙ ¿ áõÝ»Ý³É §ï³ÏïÇϳå»ë ÇÝùݳμ³í ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙ- Ý»ñ¦ (îÆê), áñáÝù ϳñáÕ »Ý ÇÝï»·ñí»É §Ð³Ù³ï»Õ áõÅ»ñÇ ÷³Ã»ÃÝ»ñáõÙ¦։ îÆê-ÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ Ýí³½³·áõÛÝ å³Ñ³Ýç ¿ ѳٳñíáõÙ ³éÝí³½Ý §ÙÇçÇÝ ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý ûå»ñ³ódzݻñ¦ ³ÝóϳóÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ69։ Þí»¹Ç³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ å»ïù ¿ ϳñáճݳ §Õ»Ï³í³- ñ»É ¨ Ù³ëݳÏó»É ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï »ñÏáõ ɳÛݳٳëßï³μ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ûå»ñ³- ódzݻñÇ, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ³ÙμáÕç ·áõÙ³ñï³ÏÇ Ù³- ϳñ¹³Ïáí ϳï³ñíáÕ ï»Õ³μ³ßËáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ »ñ»ù ³í»ÉÇ ÷áùñ³Í³- í³É ûå»ñ³ódzݻñÇ։ Üñ³ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ ϳñáÕ³Ý³Ý Ý³Ë³Ó»éÝ»É áñáß³ÏÇ ûå»ñ³ódzݻñ՝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳÛïÝ ëï³Ý³Éáõó ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó, ¨ å³Ñå³Ý»É Çñ»Ýó Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÝ ³ÛÉ` ³í»ÉÇ ï¨³Ï³Ý ûå»ñ³ódz- Ý»ñáõÙ։ Þí»¹³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý Ñ³- çáÕáõÃÛ³Ùμ ÉáõÍ»Éáõ Çñ»Ýó ³éç¨ ¹ñí³Í՝ ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ó³Ýϳó³Í ËݹÇñ` ëÏë³Í íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹٳÝ, ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ï³ÝËÙ³Ý, Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý ¨ ˳ճճñ³ñ ËݹÇñÝ»ñÇó ÙÇÝ㨠˳ճÕáõÃ- Û³Ý å³ñï³¹ñÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ¦70։ ´áõÉÕ³ñÇ³Ý 1999 Ã. Çñ è³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·áõÙ Ñëï³Ïáñ»Ý ³ñï³Ñ³Ûï»É ¿ »ñÏñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ´áõÉÕ³ñÇ³Ý Ñ³Ûï³ñ³ñ»ó ܲîú-ÇÝ ³Ý¹³Ù³·ñí»Éáõ Çñ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ÝÙ³Ý Ñ»é³Ýϳñ ¹»é¨ë ãϳñ։ ܲîú-Ç å³ÛÙ³- ݳ·ñÇ Ù³ëÇÝ 5-ñ¹ Ñá¹í³Íáí ݳ˳ï»ëí³Í »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¨ ѳñ¨³Ý ÎáëáíáÛÇ` ¹»é¨ë ³Ù»Ý³Ã»Å ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ã¿ÇÝ μ³ó³éáõÙ »ñÏñÇ ¹»Ù áõÕÕí³Í ³·ñ»ëdzÛÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ։ л勉μ³ñ, Áëï Ñéã³Ïí³Í ѳí³ÏÝáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ, »ñÏÇñÁ å»ïù ¿ Ç ½áñáõ ÉÇÝ»ñ ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñáí å³ßïå³Ý»Éáõ Çñ ï³ñ³ÍùÝ áõ μݳÏãáõÃÛ³ÝÁ։ γñ¨áñ ¿ñ ³ÛÝ, áñ è³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³- ϳñ·Á, ÉÇÝ»Éáí ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ñ³í³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³ñųݳó³Í å³ßïáÝ³Ï³Ý 69 Capability Based Planning for the Department of National Defence and the Canadian Forces (Canada: Department of National Defence, May 2002), 14-15, www.vcds.forces.gc.ca/ dgsp/ 00native/rep-pub/j-cbpManualPdf_e.asp. 70 Our Future Defence: The Focus of Swedish Defence Policy 2005–2007, Swedish Govern- ment Bill 2004/05:5, 14, (շեշտադրումը հեղինակինն է), www.sweden.gov.se/content/1/ c6/03/21/19/ 224a4b3c.pdf. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 83
÷³ëï³ÃáõÕÃ, ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿ñ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Ï ³ëå³- ñ»½áõÙ Ñݳñ³íáñ ³·ñ»ëdzÛÇ å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ݳ- ˳½·áõß³óáõÙÇó Ñ»ïá å³ïñ³ëïí»Éáõ μ³í³ñ³ñ Å³Ù³Ý³Ï áõݻݳ, ¨ ãÉÇ- ÝÇ ³·ñ»ëáñÇ áõÅ»ñÇ Édzϳï³ñ ÙáμÇÉǽ³óáõÙ71։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó ¹»åÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Æ í»ñçá, ϳñ¨áñ »Ý áã û μáõÝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, ³ÛÉ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ³ÛÝ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñ ¹ñ³Ýù áõÝ»Ý Ï³Ù ÏáõÝ»Ý³Ý (ï»°ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 5-Á)։ ²í»ÉÇÝ` û¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ ³å³ÑáííáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇ ÙÇçáóáí (¶Í³å³ï- Ï»ñ 5-áõÙ Ýßí³Í »Ý §F¦ ï³éáí), ÉÇÝáõÙ »Ý ¹»åù»ñ, »ñμ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³å³ÑáíáõÙ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ, ûñÇݳÏ՝ áã ½ÇÝíá- ñ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÁ, ³é³ùáÕ ÁÝ- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ídzóÇ³Ý ¨ ³ÛÉÝ։
Պաշտպանության խնդիրներ, հավակնությունների մակարդակներ
Կարողություններ F1F1F1 O1F1F1
¶Í³å³ïÏ»ñ 5. γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý §ÙÇçáóÝ»ñ¦
γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ûëï»Õ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É Ï»ñå՝ §è»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³¹ñÙ³Ùμ å³Ûٳݳíáñí³Í áõݳÏáõÃÛáõÝ, áñÁ ͳé³Û»óíáõÙ ¿ áñáß³ÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃ- Û³Ý ÏáÝÏñ»ï ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³é³ç³¹ñ³ÝùÇ Ï³- ï³ñÙ³Ý ã³÷»ÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÇ ³å³ÑáíÙ³ÝÁ¦72։ л勉μ³ñ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ï³åÝ áõÕÇÕ ã¿։ Üå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³Ñ- Ù³ÝáõÙÁ ϳËí³Í ¿ ³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇó ϳ٠ëó»Ý³ñÝ»ñÇó, áñáÝ-
71 Military Doctrine of the Republic of Bulgaria, Approved by the National Assembly in 1999, amended in 2002, www.mod.bg/en/doc_konc.html#. 72 Այլընտրանքային սահմանուﬓերին ծանոթանալու համար տե՛ս Defence Capability Development Manual (Canberra: Defence Publishing Service, Department of Defence, 2006), 4, www.defence.gov.au/publications/ dcdm.pdf. 84 îá¹áñ î³·³ñ¨
óáõ٠ϳñáÕ ¿ ѳñÏ ÉÇÝ»É û·ï³·áñÍ»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, ¨ ѳßíÇ ¿ ³éÝáõÙ ¹ñ³Ýó û·ï³·áñÍÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ (ï»¯ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 6-Á)։
Պաշտպանության խնդիրներ, Անվտանգության հավակնությունների միջավայրի մակարդակներ վերլուծություն
Պլանավորման սցենարներ
Պահանջվող կարողությունների որոշարկում
¶Í³å³ïÏ»ñ 6. Üå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÇ ÙÇçáóáí
äɳݳíáñÙ³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý Å³- Ù³Ý³Ï ëó»Ý³ñÝ»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý áñå»ë ϳÝ˳ï»ëíáÕ Çñ³íÇ׳Ï- Ý»ñ, áñáÝù Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ûå»ñ³ïÇí å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ ï»- ë³ÝÏÛáõÝÇó։ äɳݳíáñÙ³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÁ Ýå³ï³Ï ã»Ý Ñ»ï³åݹáõ٠ϳÝ- ˳ï»ë»Éáõ ³å³·³ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÝ áõ ¹ñ³Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ։ Üñ³Ýù, ³í»ÉÇ ßáõï, û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ áñáß³ñÏÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ։ ²Û¹ ëó»Ý³ñÝ»ñÁ ͳé³ÛáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ։ ܳË` ëó»Ý³ñÝ»ñÝ ³å³ÑáíáõÙ »Ý Ñݳñ³íáñ ËݹÇñÝ»ñÇ ÁݹѳÝñ³- Ï³Ý Ýϳñ³·Çñ` »ÉÝ»Éáí ³ÛÝ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇó ϳ٠ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇó, áñáÝù ϳñáÕ »Ý Ç Ñ³Ûï ·³É ³é³çÇϳ 10-20 ï³ñáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³ÛÝ Å³Ù³- ݳϳѳïí³ÍáõÙ, áñÁ ëáíáñ³μ³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ½ÇÝáõÅÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ í»- ñ³Ó¨Ù³Ý, ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ ï»Õ³Ï³ÛÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ºñÏñáñ¹` ëó»Ý³ñÝ»ñÝ ³é³ç³ñÏáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ Í³í³ÉÇÝ՝ ³éϳ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇ ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï։ ºññáñ¹` ¹ñ³Ýù åɳݳíáñáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý áñå»ë ÙÇ ·áñ- ÍÇù, áñÇ ÙÇçáóáí ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ûå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³Ý- Ññ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ݳ¨ ͳé³ÛáõÙ »Ý áñå»ë Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ÷áñ- ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 85
Ó³¹³ßï՝ ³é³ç³ñÏí³Í ûå»ñ³ïÇí ѳۻó³Ï³ñ·»ñÇ, ϳñáÕáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ¨ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ ¹ñ³Ýó ѳٳå³- ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ73։ ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ùß³ÏáÕÝ»ñÝ áõ åɳݳíáñáõ٠ϳï³ñáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ μ³½Ù³ÃÇí ëó»Ý³ñÝ»ñ ѳßíÇ ³éÝ»Ý, áñå»ë½Ç ϳñáÕ³Ý³Ý Ñ³íáõñ å³ï- ß³×Ç ·Ý³Ñ³ï»É é³½Ù³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ μ³ñ¹ μÝáõÛÃÁ ¨ ÁÝïñ»É ëó»Ý³ñÝ»- ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ËáõÙμ։ êó»Ý³ñÝ»ñÇ ³Û¹ ËáõÙμÁ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç áõñí³·Íí³Í ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ։ ÀÝïñí³Í ëó»Ý³ñÝ»ñÁ, ÙdzëÇÝ í»ñóñ³Í, å»ïù ¿ Áݹ·ñÏ»Ý é³½Ù³Ï³Ý ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ËݹÇñÝ»ñÇ, ûå»ñ³ódzݻñÇ, ÇÝã- å»ë ݳ¨ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ߳ѻñÇ ³ÙμáÕç ëå»ÏïñÁ։ ì»ñç³å»ë, ÁÝïñí³Í μáÉáñ ëó»Ý³ñÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ³ï»ë³Ï³Ý ÉÇÝ»Ý, áñå»ë½Ç ÁݹáõÝ»ÉÇ ÉÇÝ»Ý ¹ñ³Ýó íñ³ ÑÇÙÝí³Í í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ áõ Íñ³·ñ»ñÁ74։ Æñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ܲîú-Ý Ùß³ÏáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ùáï 30 ÁݹѳÝáõñ ëó»Ý³ñ` ëÏë³Í áã Ù³ñï³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ï³ñѳÝÙ³Ý ûå»ñ³ódzÛÇó ¨ í»ñç³óñ³Í ɳÛݳٳëßï³μ å³ï»ñ³½Ù³- Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å³ñï³¹ñí³Í Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùμ. ³ÛÝáõÑ»ï¨ ³Û¹ ëó»Ý³ñÝ»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ï- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ75։ ºíñáå³ÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ §êåÇï³Ï ½»ÏáõÛóǦ ѳÛïáõÙ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ³ÝÏ³Ë ÙÇ ËáõÙμ Ý»ñϳ۳óñ»É ¿ Ñ»ï¨Û³É ÑÇÝ· é³½Ù³- í³ñ³Ï³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÁ. 1. ʳճÕáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý É³Ûݳͳí³É ûå»ñ³ódz, 2. ´³ñÓñ ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý ûå»ñ³ódz, 3. î³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ å³ï»ñ³½Ù՝ ѳÝáõÝ ºíñáå³ÛÇ é³½Ù³í³ñ³- Ï³Ý ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, 4. ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ áãÝã³óÙ³Ý ½»ÝùÇ (¼àô¼) ÏÇñ³éáõ٠ݳ˳ï»ëáÕ Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý Ï³ÝËáõÙ, 5. гÛñ»ÝÇùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ76։ ²Ý¹ñ³¹³éݳÝù ³é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý ûñÇݳÏÇÝ: γݳ¹³Ý û·ïí»É ¿ Ñ»ï¨Û³É ÁݹѳÝáõñ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³¹ñáõÙÇó. 73 Մանրահամասն տեղեկությունների համար տե՛ս European Defence: A Proposal for a White Paper, Report of an independent Task Force (Paris: EU Institute for Security Studies, May 2004), 67-70, www.iss.europa.eu/ uploads/media/wp2004.pdf, and Handbook on Long Term Defence Planning. 74 Սցենարների ընտրությունը չափազանց կարևոր է։ Պլանավորման մանրամաս- ների և համընդգրկուն սցենարների անհրաժեշտությունը կարող է հանգեցնել որոշակի լարվածության, եթե ղեկավարներն ու պլանավորում իրականացնողները սահմանափակ վերլուծական կարողություններ ունեն։ 75 Flournoy, “Defense Integration in Europe: Enhancing Europe’s Defense Capabilities for New Missions.” 76 European Defence: A Proposal for a White Paper, 71-98. 86 îá¹áñ î³·³ñ¨
1. öñϳñ³ñ-áñáÝáÕ³Ï³Ý ûå»ñ³ódzݻñ γݳ¹³ÛáõÙ, 2. ²Õ»ïÝ»ñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ í»ñ³óáõ٠γݳ¹³ÛáõÙ, 3. ØÇç³½·³ÛÇÝ Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ, 4. γݳ¹³ÛÇ ï³ñ³ÍùÇ ¨ Ù»ñӳϳ ßñç³ÝÝ»ñÇ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ/í»ñ³- ÑëÏáõÙ, 5. úï³ñ»ñÏñÛ³ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇó ϳݳ¹³óÇÝ»ñÇ ï³ñѳÝáõÙ, 6. ʳճÕáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ûå»ñ³ódzݻñ (˳ճճñ³ñáõÃ- ÛáõÝ), 7. ²ç³ÏóáõÃÛáõÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý/Çñ³í³å³Ñ Ù³ñÙÇÝ- Ý»ñÇÝ, 7. ³. øÇÙÇ³Ï³Ý ½»ÝùÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ï³ñμ»ñ³Ï, 8. ä»ïáõÃÛ³Ý ÇÝùÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý/»ñÏñÇ ß³Ñ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙ, 9. ʳճÕáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ûå»ñ³ódzݻñ (˳ճÕáõÃÛ³Ý å³ñï³¹ñáõÙ), 9. ³. Ò³ËáÕí³Í å»ïáõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ³Ï, 10. ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ²Ù»ñÇϳÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, 10. ³. ֳ鳷³Ûó³ÏïÇí í³ñ³ÏÙ³Ý ï³ñμ»ñ³Ï, 10. μ. ÎÇμ»ñѳñÓ³ÏÙ³Ý ï³ñμ»ñ³Ï, 11. гí³ù³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ77։ ²Ù÷á÷»Éáí ³ëí³ÍÁ` ϳñ»ÉÇ ¿ Ýß»É Ñ»ï¨Û³ÉÁ. ëó»Ý³ñÝ»ñÝ û·ï³·áñÍ- íáõÙ »Ý ûå»ñ³ïÇí åɳݳíáñÙ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí ¨ å³Ñ³ÝçíáÕ Ï³ñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙݳíáñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí։ ì»ñçÇÝ ßñç³ÝáõÙ, Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ Ýå³ï³- ϳÛÇÝ ·áñÍ»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ÙÇç³í³Û- ñÇ ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý áõ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÝ ëÏë»É »Ý ÏÇñ³é»É åɳݳíáñÙ³Ý ³é³í»É ½³ñ·³ó³Í, ëó»Ý³ñÝ»ñÇ »ñÏáõ ٳϳñ¹³Ï áõÝ»óáÕ Ùá¹»ÉÝ»ñ։ ²Û¹ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ åá- ï»ÝóÇ³É Ý»ñ·ñ³íáõ٠ݳ˳ï»ëáÕ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÁ (í»ñáÝßÛ³É ï»ë³ÏÝ»ñÇ ëó»Ý³ñÝ»ñ), ÇëÏ ÙÛáõëÁ Ýϳñ³·ñáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý Ñݳñ³íáñ ѳٳï»ùëï»ñÁ ϳ٠§³ÛÉÁÝï- ñ³Ýù³ÛÇÝ ³å³·³Ý¦78։ Üå³ï³ÏÝ»ñ, ËݹÇñÝ»ñ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ γñáÕáõÃÛáõÝÝ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ áñå»ë áñáß³ÏÇ ³é³- 77 Descriptions – Departmental Force Planning Scenarios (Canada: Department of National Defence, May 2005), www.vcds.forces.gc.ca/dgsp/pubs/rep-pub/dda/scen/intro_e.asp. 78 Առցանց օրինակների համար տե՛ս Brian Nichiporuk, Alternative Futures and Army Force Planning (Santa Monica, CA: RAND Arroyo Center, 2005), http://www.rand.org/pubs/ monographs/ 2005/RAND_MG219.pdf; and Valeri Ratchev, “Context Scenarios in Long-term Defense Planning,” Information & Security: An International Journal 23, no. 1 (2008): 62-72, http://infosec.procon.bg/v23/Ratchev.pdf. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 87
ç³¹ñ³Ýù ϳï³ñ»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝ։ л勉μ³ñ åɳݳíáñÙ³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ûå»ñ³ódzݻñÇ ÁÝóóùáõÙ Çñ³Ï³Ý³óí»ÉÇù ³é³ç³¹- ñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³½ÙÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí։ ÜϳïÇ áõݻݳÉáí ËݹÇñÝ»- ñÇ ÙdzÝß³Ý³Ï ÁÙμéÝÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, Áëï ëó»Ý³ñÇ, ϳï³ñÙ³Ý »Ýóϳ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³é³ç³¹ñ³Ýù ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý »½ñáõÛÃÇ ÙÇçáóáí՝ ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ó³ÝÏáõ٠ϳ٠³é³ç³- ¹ñ³ÝùÝ»ñÇ ·ñ³óáõó³ÏáõÙ (ÇÝãÁ Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ ¶Í³å³ïÏ»ñ 7-áõÙ)։
Պլանավորման սցենարներ
Առաջադրանքների Գործառնական ստանդարտ ցանկ հայեցակարգեր
Հիմնախնդրի տրոհում ըստ առաջադրանքների
Կարողությունների տարանջատում
Պահանջվող կարողությունների որոշարկում
Պահանջվող կարողություններ. տեսակներ և կարողությունների մակարդակներ
¶Í³å³ïÏ»ñ 7. γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÙ ÏáÝÏñ»ï ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï
úñÇݳÏ` γݳ¹³ÛÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ùß³ÏáÕÝ»- ñÁ ¨ åɳݳíáñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÝ û·ïíáõÙ »Ý, Ç ÃÇíë ³ÛÉ ÷³ëï³ÃÕûñÇ, §Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ åɳݳíáñٳ݅ ÁݹѳÝáõñ ï»ñÙÇÝÝ»ñÇ ÅáÕáí³Íáõ¦ ѳٳñíáÕ §Î³Ý³¹³ÛÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùμ ûå»ñ³ïÇí ËݹÇñÝ»ñÇ ó³Ý- ÏÇó¦79։ ²ØÜ-Ç ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ Ûáõñ³ù³Ýã- Ûáõñ é³½Ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳ½Ù- 79 Capability Based Planning for the Department of National Defence and the Canadian Forces, 19. 88 îá¹áñ î³·³ñ¨
íáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ ËáõÙμÁ ÑÇß³ï³ÏíáõÙ ¿ áñå»ë §Üå³ï³ÏÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ ó³ÝϦ։ ö³ëïáñ»Ý, Ñݳñ³íáñ ã¿ ËݹÇñÝ»ñÁ ë³ÑÙ³Ý»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·áñ- ͳñÏÙ³Ý Ñëï³Ï ѳۻó³Ï³ñ·Ç ϳ٠§¶áñͳéÝ³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç¦ ßñç³Ý³ÏÇó ¹áõñë։ öá˳ϻñåáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóÇÏ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ٻͳå»ë ϳñ¨áñíáõÙ ¿ §³ñ¹ÛáõÝ³Ñ»Ý Ùáï»óáõÙÁ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ýϳï- Ù³Ùμ¦. ³ÛÝ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ·áñͳéÝ³Ï³Ý (ûå»ñ³ódzݻñÇ) ѳۻó³Ï³ñ- ·Ç Ó¨³íáñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáÝ։ ²Û¹ Ùáï»óÙ³Ý å³ñ³·³Ûáõ٠ϳñáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ Ñëï³Ïáñ»Ý ϳå³ÏóíáõÙ »Ý ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ¨ ·áñͳéݳ- Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï։ Üå³ï³ÏÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ ó³ÝÏ»ñáõÙ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ³é³ç³¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÁ ÉáõÍ»Éáõ (ϳ٠ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ) ѳٳñ։ Ø»Ãá¹³- μ³Ý³Ï³Ý Ù»Ï ³ÛÉ ·áñÍÇù, áñÁ ÑÇß³ï³ÏíáõÙ ¿ áñå»ë §Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³Ýç³ïáõÙ¦, ÁݹѳÝáõñ áõÕ»ÝÇß ¿ ͳé³ÛáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳ- íáñÙ³Ý μáÉáñ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ÝáõÛÝå»ë ÏÇñ³éíáõÙ ¿ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÙÇ ß³ñù ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñáõÙ (ï»°ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 7-Á)։ Æ í»ñçá, åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý ³é³ç³¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý (ϳ٠§Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñǦ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý) ѳٳñ ³ÝÑñ³- Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÁ։ ¼ÇÝáõÅÇ Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ëó»Ý³ñáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ Ùß³ÏáõÙ »Ý ½ÇÝáõÅÇ ·áñͳñÏÙ³Ý ÙÇ ù³ÝÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ³é³ç³ñÏÝ»ñ (Ùá¹»ÉÝ»ñ), áñáÝù ϳå³Ñáí»Ý ·áñͳéÝ³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ Ýå³ï³- ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³å³ ·Ý³- ѳïáõÙ »Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÇ Í³Ëë³ÛÇÝ ÑÇÙݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÁ։ äɳݳíáñÙ³Ý Ï³Û³ó³Í ѳٳϳñ·»ñáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ï- Ý»ñÝ û·ïíáõÙ »Ý ÁݹѳÝñ³Ï³Ý ÙdzíáñÝ»ñÇ Ï³Ù Ùá¹áõÉÝ»ñÇ å³ÑáóÇó ¨ Í³Ëë³ÛÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ó³ÝÏÇó (¶Í³å³ïÏ»ñ 8): ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 89
Պլանավորման սցենար m
Պահանջվող կարողություններ
Ընդհանրական Ծախսային միավորների/ գործոններ մոդուլների պահոց
ԶՈՒ առաջարկ 1 ԶՈՒ առաջարկ 2 ... ԶՈՒ առաջարկ n
- Պահանջվող կարողությունների մակարդակի ապահովման աստիճան «Ծախս- - Ծախսեր օգուտ» վերլուծություն
Ոչ ծախսատար այլընտրանքներ
¶Í³å³ïÏ»ñ 8. ¼ÇÝáõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ ¨ ·Ý³Ñ³ïáõÙ
Ø»Ãá¹³μ³Ý³Ï³Ý ³Û¹åÇëÇ ·áñÍÇùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ½·³ÉÇáñ»Ý ٻͳó- ÝáõÙ ¿ åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ։ ¼ÇÝáõÅÇ ÏÇñ³é- Ù³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³ÙμáÕç³óÝáÕ (ÇÝï»·ñáÕ) ѳۻó³Ï³ñ·Á։ ²Û¹åÇëÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç ûñÇݳÏ- Ý»ñ »Ý ºØ سñï³Ï³Ý ËáõÙμÁ, γݳ¹³Ï³Ý î³ÏïÇϳå»ë ÇÝùݳμ³í ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÁ, æáÏ»ñÇ Ï³Ù ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÇ ï³ÏïÇÏ³Ï³Ý ËáõÙμÁ, Üå³ï³ÏÇÝ ³éÝãíáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷³Ã»ÃÁ ¨ ³ÛÉÝ։ » ÇÝã ϳñ·Ç ³ÙμáÕç³óÝáÕ Ñ³Û»ó³Ï³ñ· »Ý û·ï³·áñÍáõÙ ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÇ Ï³Ù ¹³ßÇÝ- ùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ, ϳËí³Í ¿ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÝÏñ»ï ٳϳñ¹³ÏÇó։ ÜϳïÇ áõݻݳÉáí åɳݳíáñÙ³Ý »ñÏáõ ϳ٠³í»ÉÇ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ Ùdz- Å³Ù³Ý³Ï Ï³Ù ·ñ»Ã» ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ûå»ñ³ódzÛÇ ÁÝóóùáõÙ ½áñù»ñÇ ÷á˳ï»ÕÙ³Ý (éáï³ódzÛÇ) ³å³ÑáíÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ՝ åɳݳíáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ Ù³ëݳ- ·»ïÝ»ñÝ ³ÙμáÕç³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý ³é³ÝÓÇÝ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ùß³Ïí³Í՝ ½ÇÝáõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý áã ͳËë³ï³ñ ÷³Ã»ÃÝ»ñÁ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÙdzëÝ³Ï³Ý Ï³éáõóí³ÍùÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ։ 90 îá¹áñ î³·³ñ¨
äɳݳíáñÙ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ áÉáñïÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý »Ý »ÝóñÏáõÙ ÙÇ ß³ñù ëïáñ³μ³- ųÝáõÙÝ»ñÇ μ³½Ù³ýáõÝÏóÇáݳÉáõÃÛáõÝÁ ¨ ï³ñ³ï»ë³Ï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³¹ñÙ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²Û¹ ¹»åùáõÙ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ ã»Ý Ó·ïáõÙ μ³ñ»É³í»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³½ÙÁ (ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï- Ý»ñÁ ϳ٠¹ñ³Ýó ³éÝãíáÕ՝ ½ÇÝáõÅÇ ÷³Ã»ÃÝ»ñÁ) Ù»Ï ³é³ÝÓÇÝ ëó»Ý³ñÇ ßñç³- ݳÏáõÙ, ³ÛÉ ÷áñÓáõÙ »Ý ³å³Ñáí»É, áñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ë³Ï³ÝÇÝ μ³í³- ñ³ñ ÉÇÝÇ ÁÝïñí³Í μáÉáñ ѳí³Ý³Ï³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ։ ²é³ç³¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ, ½ÇÝáõÅÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ë³Ñ- ٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ÷áËѳٳӳÛÝ»óáõÙ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý ³ëå³ñ»½áõÙ ·áñÍáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É ϳÝáÝÁ՝ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ Ùßï³å»ë ·»ñ³- ½³ÝóáõÙ ¿ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ։ л勉μ³ñ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ï»ñïáÕÝ»ñÝ áõ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ Éáõñç ç³Ýù»ñ »Ý ·áñͳ¹ñáõÙ ÑÇÙݳÝå³- ï³ÏÝ»ñÇ, é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ³éϳ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéÙ³Ý áõÕ- ÕáõÃÛ³Ùμ, Áݹ áñáõÙ` éÇëÏ»ñÝ »Ý ³Ûëï»Õ ͳé³ÛáõÙ áñå»ë ѳí³ë³ñ³ÏßéáÕ ·áñÍáÝ։ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³Ý Ùá¹»ÉáõÙ ³ÏÝϳÉíáõÙ ¿, áñ åɳݳíáñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ³éϳ ÙÇçáóÝ»ñÝ áõ åɳݳ- íáñÙ³Ý éÇëÏ»ñÁ ¹Çï³ñÏ»Ý áñå»ë ÷á÷áË³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñ, ÙÇÝ㨠ã·ïÝíÇ ûåïÇÙ³É Ñ³í³ë³ñ³ÏßéÙ³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÁ80։ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ѳí³ë³ñ³- ÏßÇé ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áñáÝáõÙÁ ϳï³ñíáõÙ ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ý»ñϳ ¨ ϳÝ˳ï»ëíáÕ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ (¶Í³å³ïÏ»ñ 9)։ յր յան վա ւթ ջա գո մի ան տ նվ
Նպատակներ Ա
Ռիսկ Ռազմավարություն
Միջոցներ ն ի թյ եր ու սն ու սղ ուր ես Ռ
¶Í³å³ïÏ»ñ 9. è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ùá¹»ÉÝ Áëï ´³ñïÉ»ÃÇ
80 Հայտնի է որպես Բարտլեթի մոդել, նկարագրված է հետևյալ աշխատության ﬔջ՝ Bartlett, Holman, and Somes, “The Art of Strategy and Force Planning,” 18-23. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 91
л勉μ³ñ Çñ³ï»ë³Ï³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É ÇñáÕáõÃÛ³Ý ÁÙμéÝÙ³Ý íñ³՝ ³ÝÑݳñ ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ »ñ³ß˳íáñ»É μáÉáñ Ñݳñ³íáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ։ öá˳ñ»ÝÁ՝ ³ÛÝ »ÉÝáõÙ ¿ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ùáï»óáõÙÇó։ ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ï»ñïáÕ- Ý»ñÝ áõ åɳݳíáñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÝ ³é³ÝÓݳóÝáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ë- Ë³Ý éÇëÏ»ñÇ Ñ»ï¨Û³É ãáñë ï»ë³ÏÝ»ñÁ. • ¶áñͳéÝ³Ï³Ý éÇëÏ»ñ` ϳåí³Í ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ý»ñϳÛÇë ϳéáõó- í³ÍùÇ Ñ»ï, áñÇ ÙÇçáóáí, ѳñÏ »Õ³Í ¹»åùáõÙ, ÁÝïñí³Í é³½Ù³í³- ñáõÃÛáõÝÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ϳñáÕ ¿ Çñ³Ï³Ý³óí»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ, ÝÛáõó- ϳÝ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÁݹáõÝ»ÉÇ ·Ýáí։ • ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ï³Ù ³å³·³ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»- ñÇ éÇëÏ»ñ` ϳåí³Í ³å³·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ μ³½Ù³½³Ý Ù³ñï³- Ññ³í»ñÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ Çñ³·áñÍ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ • Æñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ï³Ù ½ÇÝáõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ éÇëÏ»ñ` ϳå- í³Í ½ÇÝáõÅÇ Ï³éáõóí³ÍùÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ ¨ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ»ï։ ²Ûëï»Õ ³é³çݳÛÇÝ »Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ, áõ- ëáõóáõÙÝ áõ å³Ñå³ÝáõÙÁ, ½ÇÝáõÅÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³Ù³ÉñáõÙÁ ¨ Ù³ñ- ï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý å³ïß³× Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ³å³ÑáíáõÙÁ։ • ÆÝëïÇïáõóÇáÝ³É éÇëÏ»ñ` ϳåí³Í Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý, ٻݻç- Ù»ÝÃÇ ¨ ·áñͳñ³ñ³Ï³Ý Ýáñ ·áñͻɳϻñå»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÏÇ- ñ³éÙ³Ý Ñ»ï81։ èÇëÏ»ñÇ »ñÏñáñ¹ ϳﻷáñÇ³Ý Ñ³ïϳå»ë ϳñ¨áñ ¿ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë։ ä³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý éÇëÏÁ ã³÷íáõÙ ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍá- ÕáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í ³ÛÉ μéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ áõÅ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý μ»- ñáõÙáí ³é³ç³ó³Í ³Ýμ³ñ»Ýå³ëï ³ñ¹ÛáõÝùÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ùμ ϳ٠ѻ勉Ý- ùáí։ Àëï ³Û¹Ù՝ éÇëÏÇ ã³÷Á ѳí³Ý³Ï³Ý³ÛÇÝ ¿։ ²ÛÝ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Çñ³¹³ñÓáõÃÛ³Ý ï»ÕÇ áõݻݳÉáõ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùμ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³ ï»ÕÇ áõݻݳÉáõ ¨ ½ÇÝáõÅÇ áñáß³ÏÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ï³Ù Ï³ñáÕáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõ٠ϳÝ˳ï»ëíáÕ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñáí։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ó³Ýϳó³Í ï»ë³ÏÇ Ï³éáõóí³Íù ϳåí³Í ¿ éÇëÏ»ñÇ áñáß³ÏÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ»ï։ ¶Í³å³ïÏ»ñ 10-áõÙ óáõÛó ¿ ïñíáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»- ñÇ` ùÝÝáõÃÛ³Ý »ÝóñÏíáÕ »ñÏáõ ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÁ։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Î³éáõóí³Íù 1-Á ϳåí³Í ¿ èÇëÏ 1–Ç Ñ»ï, ¨ ³ÛÝ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ ³å³Ñáí»É ¨ å³Ñå³Ý»É ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ³éϳ ¿ ´Ûáõç» 1–Á։ ºÃ» ¼àô ϳ-
81 The National Defense Strategy of the United States of America, 11. ԱՄՆ-ի պաշտպանական ռազմավարությունը սահմանում է (1) գործառնական, (2) ապագայի մարտահրավերների հետ կապված, (3) զինուժի կառավարման և (4) կազմակերպական (ինստիտուցիոնալ) ռիսկեր։ 92 îá¹áñ î³·³ñ¨
éáõóí³Íù 1–Á §³ÝÑñ³Å»ßï¦ ¿ ѳٳñíáõÙ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõ٠ϳï³ñáÕÝ»ñÁ, Ñ³×³Ë ³é³Ýó í³ñ³ÝÙ³Ý, ÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý ѳٳñáõ٠ѳٳ- å³ï³ëË³Ý èÇëÏ 1–Á։ ÆëÏ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ åɳݳíáñáÕÝ»ñÝ ëïÇåí³Í »Ý §Çñ³ï»ë³Ï³Ý¦ ¼àô ϳéáõóí³ÍùÇ ï³ñμ»ñ³Ï ·ïÝ»É, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³ÛÝ- åÇëÇ Ï³éáõóí³Íù, áñÁ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ ëï»ÕÍ»É ¨ å³Ñå³Ý»É ³ÏÝϳÉíáÕ μÛáõç»Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ (´Ûáõç» 2–Ç Ù³Ï³ñ¹³Ï ¶Í³å³ïÏ»ñ 10–áõÙ), ³å³ Ýñ³Ýù Íñ³·ñ»ñ »Ý ϳ½ÙáõÙ èÇëÏ 2–Ç Ñ»ï ϳåí³Í ¼àô ϳéáõóí³ÍùÇ í»- ñ³μ»ñÛ³É։ ԶՈՒ կառուցվածք 1 (ըստ Ռիսկ 2 Բյուջե 1 անհրաժեշտության)
} Բացթողում Բյուջե 2 Ռիսկ 1
ԶՈՒ կառուցվածք 2 (ըստ բյուջեի)
¶Í³å³ïÏ»ñ 10. àõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ, éÇëÏ»ñÇ ¨ μÛáõç»Ç ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÁ
• ¶áñÍݳϳÝáõ٠ϳñÇùÝ»ñÇ, ³ÛëÇÝùÝ՝ å³Ñ³ÝçíáÕ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ ³éϳ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¿։ ¸ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ·áÛ³ÝáõÙ ¿ ãýÇݳÝë³íáñí³Í ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í μ³ó- ÃáÕáõÙ։ ƱÝã ¿ Ñݳñ³íáñ ³Ý»É ³Û¹ μ³óÃáÕáõÙÁ Éñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ։ ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ æáñç ê. سñß³ÉÇ Î»ÝïñáÝÇ ØÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ùáÉ»çÇ ¹³ë³Ëáë ¹-ñ æ»ù Âñ»¹»- ÝÇùÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù Ñݳñ³íáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñ. ïå³íáñáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»É, áñ μ³óÃáÕáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ: • ì»ñ³Ý³Û»É ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ (ϳÙ) é³½Ù³Ï³Ý ëïñ³ï»- ·Ç³Ý: • ì»ñ³Ý³Û»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ å³Ñ³ÝçíáÕ Ï³éáõóí³ÍùÁ: • ì»ñ³Ý³Û»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñ³ïϳóáõÙÁ: ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 93
• Ü»ñÙáõÍ»É Í³Ëë»ñÇ Ïñ׳ïÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ: • öá˳ϻñå»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ82։ ²ÛëåÇëáí` ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ ¿՝ ½ÇÝáõÅÇ ³é³í»É ɳí ϳ- éáõóí³Íù ·ïÝ»É ´Ûáõç» 2–Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³å³Ñáí»É ϳñáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÉ Ñ³Ù³¹ñáõÙ, é»ëáõñëÝ»ñÇ ³í»ÉÇ ËݳÛáÕ³Ï³Ý û·ï³·áñÍáõÙ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ýí³½»óÝ»É Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý èÇëÏ 2–Á։ ê³Ï³ÛÝ ¹³ áã ÙÇßï ¿ Ñݳñ³íáñ ³Ý»É։ Ø»Ï ³ÛÉ ï³ñμ»ñ³Ï՝ í»ñ³Ý³Û»É ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ։ ºññáñ¹ ï³ñμ»ñ³Ï՝ í»ñ³·Ý³Ñ³ï»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ûñÇݳÏ՝ ùÝÝ»É áñ¨¿ ¹³ßÇÝùÇ Ùdz- ݳÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ³ÏïÇí³óÝ»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ñ³Ù³- ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ, ѳñ¨³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï íëï³ÑáõÃÛ³Ý ÙÃÝáÉáñïÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ¨ ³ÛÉÝ։ âáññáñ¹ ï³ñμ»ñ³Ï ϳ- ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³í»ÉÇ Ù»Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÁ, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÏÁÝÓ»éÇ Ù»Í³óÝ»Éáõ ݳ¨ ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÇ Ï³½ÙÁ ¨ (ϳÙ) Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÁ։ ÐÇÝ·»ñáñ¹՝ ϳñ»ÉÇ ¿ áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇ ÷á÷áËÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É։ ºí í»ñç³å»ë, »Ã» ëå³éí³Í »Ý μáÉáñ ÙÛáõë Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ëïÇåí³Í ÁݹáõÝ»É åɳݳíáñí³Í ¼àô ϳéáõóí³ÍùÇ Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ։ ¼ÇÝáõÅÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³é³ç³ñÏÁ ϳñáÕ ¿ ÁݹáõÝí»É, »Ã» ³ÛÝ ýÇݳÝë³å»ë Çñ³·áñÍ»ÉÇ ¿, ¨ »Ã» ÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý ݳ¨ ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏ»ñÁ, ³ÛëÇÝùÝ՝ áñáß³ÏÇ ³Ýμ³ñ»Ýå³ëï Çñ³íÇ׳ÏÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ÷áùñ ¿, ϳ٠¹ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ »ñ¨³Ý »Ï³Í ѻ勉ÝùÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý áñå»ë áã Ý߳ݳϳÉÇ։ èÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ³éϳ ÷áñÓÇ í»ñÉáõÍáõÃ- ÛáõÝÁ, ÙṻɳíáñáõÙÝ»ñÝ áõ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ò³Ýϳ- ó³Í Ùáï»óÙ³Ý ¹»åùáõÙ åɳݳíáñÙ³Ý éÇëÏ»ñÝ ÁݹáõÝ»Éáõ (ϳ٠ãÁݹáõÝ»- Éáõ) áñáßáõÙÁ, Ç í»ñçá, ٻͳå»ë ϳËí³Í ¿ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÇ ³Ýѳï³- ϳÝáõÃÛáõÝÇó։ àÙ³Ýù ѳÏí³Í »Ý Ëáõë³÷»Éáõ éÇëÏ»ñÇó, ÙÇÝã¹»é ÙÛáõëÝ»ñÝ ³í»ÉÇ Ñ³Ý¹áõñÅáÕ »Ý Ñݳñ³íáñ éÇëÏ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ։ ²ÛëåÇëáí` ³Ý·³Ù áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý é³óÇáÝ³É Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ áñáß³ÏÇáñ»Ý ëáõμÛ»ÏïÇí μÝáõÛà áõÝÇ։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, éÇëϳÛÝáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ áñáßáõÙ- Ý»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ Ùñó³ÏóáÕ å³Ñ³Ýç³ñÏÝ»ñÇ ÙÇç¨ ³é³çݳѻñÃáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ å³ñï³¹Çñ μ³Õ³¹ñÇãÁ։ èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý å³ïÏ»ñ³íáñ Ùá¹»É ¿ Ý»ñϳ۳óí³Í ¶Í³å³ïÏ»ñ 11-áõÙ83։ èÇëϳÛÇÝ ·áñ- 82 Jack Treddenick, “Transparency and Efficiency in Defence Planning and Spending” (paper presented at the PfP Consortium Security Sector Reform Conference, Garmisch-Parten- kirchen, George C. Marshall Center, 13 December 2005). 83 Հատվածաբար ﬔջբերված է հետևյալ աղբյուրից՝ Integrated Strategic Risk Management (ISRM) in Defence (Canada: Department of National Defence, 2003), www.vcds.forces.gc.ca/ dgsp/pubs/rep-pub/dda/cosstrat/ isrm/intro_e.asp. 94 îá¹áñ î³·³ñ¨
ÍáÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÁ, Ç ÃÇíë ³ÛÉ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ, ϳñ»ÉÇ ¿ û·ï³·áñÍ»É Ï³½- ٳϻñåáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇ ÙÇç¨ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³- í³ñÙ³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ μ³ßË»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։
¶Ý³Ñ³ïí³Í μ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ä³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ä»ïù ¿ ϳé³í³ñí»Ý ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ü߳ݳϳÉÇ Ý߳ݳϳÉÇ ¨ Ùßï³¹Çï³ñÏí»Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ï³é³í³ñáõÙ éÇëÏ»ñÁ Éñç³·áõÛÝ ³ß˳ï³Ýù â³÷³íáñ γñáÕ ¿ ÇÙ³ëï Üå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõÝ»Ý³É éÇëÏÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ç³Ýù»ñ ϳé³í³ñÙ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ, ë³Ï³ÛÝ ·áñͳ¹ñ»É ç³Ýù»ñ ·áñͳ¹ñ»É Ùßï³¹Çï³ñÏÙ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ùμ öáùñ èÇëÏ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙ ÀݹáõÝ»É, ë³Ï³ÛÝ Î³é³í³ñ»É ¨ Ùßï³¹Çï³ñÏ»É Ùßï³¹Çï³ñÏ»É éÇëÏ»ñÁ éÇëÏ»ñÁ ò³Íñ ØÇçÇÝ ´³ñÓñ гí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝ
¶Í³å³ïÏ»ñ 11. èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ùá¹»É
ÐÇÙÝ³Ï³Ý ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ù³ÛÉ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ê³ÑٳݻÉáí ³å³·³ÛáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÙÇ Ï³éáõóí³Íù, áñÝ ÁݹáõÝ»- ÉÇ, ýÇݳÝë³å»ë Çñ³·áñÍ»ÉÇ ¨ ѳٳñÅ»ù ¿ ³å³·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ é³½- Ù³í³ñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ, åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ ѳٻٳïáõÙ »Ý ³éϳ ¨ ³å³·³Ûáõ٠ݳ˳ï»ëíáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, í»ñѳÝáõÙ »Ý μ³óÃáÕáõÙÝ»- ñÁ ¨ ³í»Éáñ¹ ï³ññ»ñÁ, ³å³ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý ³å³·³ÛÇ ¼àô ϳéáõóí³ÍùÇÝ ³ÝóÝ»Éáõ áõÕ»ÝÇßÝ»ñÁ։ ²Û¹ áõÕ»ÝÇßÝ»ñÇ Ãíáõ٠ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É Ñ»ï¨Û³ÉÝ»ñÁ. • å³ñï³¹Çñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý í»ñ³óáõÙ, • ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝÙ³Ý Ï³½Ù³íáñáõ٠ϳ٠ÉáõͳñáõÙ, • ëïáñ³μ³Å³ÝÙ³Ý Ý»ñ·ñ³íáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ûå»ñ³ódzÛáõ٠ϳ٠Ùßï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý áõÅ»ñáõÙ, ûñ.՝ ܲîú-Ç ûå»ñ³ïÇí ËÙμáõ٠ϳ٠²ñ³· ³ñÓ³·³ÝùÙ³Ý »íñáå³Ï³Ý áõÅ»ñáõÙ, ¨ (ϳÙ) • ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ýáñ åɳïýáñÙÇ Ý»ñÙáõÍáõÙ ¨ (ϳÙ) »Õ³ÍÇ Édzñ- Å»ù ûå»ñ³ïÇí ϳñáÕáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ ¨ ³ÛÉÝ։ öá˳ϻñåáõÙÝ ÇÝùÝÇÝ å»ïù ¿ ýÇݳÝë³å»ë Çñ³·áñÍ»ÉÇ ÉÇÝÇ ¨ ÑÇÙÝ- íÇ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ³éÝí³½Ý Ùñó³ÏóáÕ å³Ñ³Ýç³ñÏ- Ý»ñÇ՝ ûå»ñ³ódzݻñáõÙ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ýáñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³- íáñÙ³Ý, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý Ï³Ù Ù³ñ¹áõÅÇÝ ³éÝãíáÕ Ý»ñ- ¹ñáõÙÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ Ï³ñÇùÝ»ñÇ, ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý íñ³։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 95
Üå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ݳ¨ ·Ý³Ñ³ï»É åɳݳíáñÙ³Ý éÇëÏ»ñÁ ÷á˳- Ï»ñåÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ë³ÑÙ³Ýí³Í ÷áõÉ»ñáõÙ ¨ ³ç³Ïó»É áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³- Û³óÙ³ÝÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý íǽáõ³É ÙÇçáóÝ»ñáí։ î³ñμ»ñ ·áõÛÝ»ñáí Ý»ñ- ϳ۳óíáõÙ »Ý §μ³í³ñ³ñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ¦, §³í»ÉóáõϳÛÇÝ Ï³ñáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ¦, §÷áùñ μ³óÃáÕáõÙÝ»ñÁ¦ ¨ §Ï³ñ¨áñ μ³óÃáÕáõÙÝ»ñÁ¦ (ï»°ë ¶Í³- å³ïÏ»ñ 12-Á)84։ Կարողությունների Կարողությունների Պլանավորման սցենարներ ոլորտներ բաղադրիչներ Սցեն.1 Սցեն.2 Սցեն.3 … Սցեն. n Կարողություն 1.1 1.2 Կարողությունների Կարողությունների 1.3 Պլանավորման սցենարներ ոլորտներ Կարողություն բաղադրիչներ 2.1 2.2 Սցեն.1 Սցեն.2 Սցեն.3 … Սցեն. n Կարողություն 1.1 2.3 … 1.2 … Կարողությունների Կարողությունների1.3 Պլանավորման սցենարներ ոլորտներ Կարողություն բաղադրիչներ 2.1 2.2 Սցեն.1 Սցեն.2 Սցեն.3 … Սցեն. n Կարողություն 1.1 2.3 … 1.2 … 1.3 Կարողություն 2.1 2.2 2.3 … …
¶Í³å³ïÏ»ñ 12. ¼ÇÝáõÅÇ ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùÇÝ ³ÝóÝ»Éáõ Ñ»ïϳåí³Í éÇëÏ»ñÇ ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇݳÙÇϳÝ
º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ ³ÛëûñÇÝ³Ï Ñ³ÏÇñ× Ý»ñ³- ÍáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ñݳñ³íáñ ã¿ Ý»ñϳ۳óÝ»É ÝÛáõÃÝ Çñ μáÉáñ Ù³Ýñ³Ù³ë- Ý»ñáí ϳ٠³Ý¹ñ³¹³éÝ³É Ï³ñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ μáÉáñ ѳñó»ñÇÝ։ Î³Ý ¨ë »ñÏáõ Éñ³óáõóÇã ËݹÇñÝ»ñ, áñáÝù ѳïϳå»ë ϳñ¨áñ »Ý å³ßïå³- Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ùß³ÏáÕ ¨ åɳݳíáñáÕ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ²é³çÇÝ ËݹÇñÁ ϳåí³Í ¿ åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³Ù³ï»ùëïÇ Ñ»ï։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ¹»åùáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙÁ ѳÙÁݹ·ñÏáõÝ ·áñÍÁÝóó ¿, áñÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ μáÉáñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÝ áõ ϳé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Á (C2), ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ ã³éÝãíáÕ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ïñ³Ù³- ¹ñíáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÁ ãÇ Ï³ñáÕ ï»ÕÇ 84 Guide to Capability-Based Planning, TR-JSA-TP3-2-2004 (The Technical Cooperation Program, Joint Systems and Analysis Group, Technical Panel 3, MORS Workshop, October 2004), www.mors.org/meetings/cbp/read/TP-3_CBP.pdf. 96 îá¹áñ î³·³ñ¨
áõÝ»Ý³É ³ÛÉ Ï³ñ¨áñ ·áñÍáÝÝ»ñÇó Ù»Ïáõë³óí³Í։ ²½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ¨ áñáßáõÙÝ»- ñÇ íñ³ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ »Ý áõÝ»Ý³É »ñ»ù ѳٳï»ùëï»ñ՝ ÙÇç³½·³ÛÇÝÁ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇÝÁ ¨ μÛáõç»ï³ÛÇÝÁ։ àñáß ÇÙ³ëïáí, ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ë»ñïáñ»Ý ϳåí³Í ÉÇ- Ý»É ¹³ßݳÏÇó »ñÏñÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý (ûñ.՝ ܲîú-Ç ¨ ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý) ѳٳå³ï³ë- Ë³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ·áñÍáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ¹»ñ»ñÇ ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³ßËÙ³Ý ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ¨ å»ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ Ý³Ë³·ÍÙ³Ý, ùÝݳñÏÙ³Ý ¨ ϳ۳óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ñ»ï85։ ºñÏñáñ¹ ËݹÇñÁ, áñÁ ϳåí³Í ¿ ¹³ßݳÏó³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¨ ³Ý- íï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñÙ³Ý Ñ»ï, í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ Ù³ëݳ·Çï³óÙ³- ÝÁ։ ØÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ý»ñϳÛÇë ÙÇç³í³ÛñáõÙ »ñÏñÝ»ñÇó ß³- ï»ñÇÝ ãÇ Ñ³çáÕíáõ٠ѳÕóѳñ»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³Ïßéí³Í, μ³Ûó ¨ ïÝï»ë³å»ë ÑÇÙݳíáñí³Í ϳéáõóí³ÍùÇ å³Ñå³ÝÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ù³ñ- ï³Ññ³í»ñÁ86։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³Ïßéí³Í ϳéáõóí³ÍùÇ å³Ñå³Ý- Ù³Ý ÷áñÓ»ñÁ ½ÇÝáõÅÇ Ïñ׳ïÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ѳݷ»óÝáõÙ »Ý ³é³Ý- ÓÇÝ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ͳËë»ñÇ ëñÁÝóó ³×ÇÝ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó` ³Ýï»ëí³Í áñáß Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í Ù³ëݳ·Çï³óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ³ñÅ»ù³íáñ Ýå³ëï μ»ñ»É ѳí³ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ։ ²½·³ÛÇÝ ³Ý- íï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïáõ٠ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Íáí Ù³ëݳ·Çï³óÙ³Ý áñáßáõÙ- Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý ݳ¨ Ýϳï»ÉÇáñ»Ý μ³ñÓñ³óÝ»É ¹ñ³Ýó ͳí³É³ÛÇÝ ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ïáõÃÛáõÝÁ։ سëݳ·Çï³óÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÝ ÁݹáõÝíáõÙ »Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ áõÅ»Õ ÏáÕÙ»ñÇ, ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳμ»ñáõÃÛ³Ý Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ¨ ³ÝËáõë³÷»ÉÇá- ñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ- ·Ç ëï»ÕÍÙ³ÝÁ։ ²Ù÷á÷»Ýù. ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ Ù»Ï ÙdzëÝ³Ï³Ý ³É·áñÇÃÙ՝ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³ÝÁ ÙÇïí³Í å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁ ˳ñëËí³Í »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ Ñ»ï¨Û³É ϳñ·³íáñí³Í Ùáï»- óáõÙÝ»ñÇ íñ³, áñáÝó μÝáñáß »Ý ÙÇ ß³ñù ÁݹѳÝáõñ ù³ÛÉ»ñ. 85 Todor Tagarev, “Capabilities-Based Planning for Security Sector Transformation,” Lecture to NATO Advanced Studies Institute (Bansko, Bulgaria, 10-18 April 2007); under publication in vol. 24 of Information & Security: An International Journal, http://infosec.procon.bg. 86 Տե՛ս, օրինակ՝ European Defence Integration: Bridging the Gap between Strategy and Capabilities, Conference Report (Brussels: Center for Strategic and International Studies in cooperation with the New Defence Agenda, October 2005); Ugurhan G. Berkok, “Specializa- tion in Defence Forces,” Defence and Peace Economics 16, no. 3 (June 2005): 191-204. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñ 97
• ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ, ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ѳí³ÏÝáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ, • ²ÛÝ å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñÇ Ï³Ù å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ùÝݳñÏáõÙ ¨ ѳ- Ù³Ó³ÛÝ»óáõÙ, áñáÝóáõÙ ³Û¹ ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ³Ï³- ݳóí»Ý (Ñ³×³Ë Ý»ñ³é»Éáí ѳٳå³ï³ëË³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳۻ- ó³Ï³ñ·»ñÇ Ùß³ÏáõÙÁ ¨ §·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáõñëǦ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ), • êó»Ý³ñÇ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ï³ñ³Ýç³ïáõÙ` Áëï ³é³ÝÓÇÝ ³é³ç³¹- ñ³ÝùÝ»ñÇ, ¨ §Ýå³ï³ÏÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÇ ó³Ý- Ï»ñǦ ë³ÑÙ³ÝáõÙ (ËݹÇñÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ÁÝïñíáõÙ »Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Áݹ- ѳÝáõñ ó³ÝÏ»ñÇó), • ÊݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³- ÝáõÙ։ ²Ûë ù³ÛÉÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù »Ýóù³ÛÉ»ñ, Áݹ áñáõÙ` í»ñçÇÝ »ñÏáõëÁ ϳï³ñíáõÙ »Ý ÷áËϳå³Ïóí³Í. - γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßï ï»ë³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ, - äɳݳíáñÙ³Ý éÇëÏ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ, - îÝï»ë³å»ë ÑÇÙݳíáñí³Í ½ÇÝáõÅÇ ³ÛÝåÇëÇ ÷³Ã»ÃÇ ëï»ÕÍáõÙ, áñÁ ϳå³ÑáíÇ ÁݹáõÝ»ÉÇ éÇëÏ»ñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñ, • γÝ˳ï»ëíáÕ μáÉáñ ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñÇÝ ¨ ëó»Ý³ñÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³- å³ï³ë˳ÝáÕ ¼àô ϳéáõóí³ÍùÇ Ó¨³íáñáõÙ։ ²Ûë μáÉáñ ù³ÛÉ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ϳï³ñ»É ï³ñμ»ñ »Õ³Ý³ÏÝ»ñáí։ ²Ûëï»Õ ϳñ¨áñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý áõ ѳßí»ï- íáճϳÝáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³Ý, ѳٳϳñ·- í³Í Ùáï»óÙ³Ý ³å³ÑáíáõÙÝ ¿։ ²Ûë ·ÉËáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý Ï³Û³ó³Í ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ áõÝ»óáÕ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ûñÇݳÏ- Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñáÝù Ñ»ï³Ùáõï »Ý Çñ»Ýó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ»ï³·³ ½³ñ·³óÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ïÝï»ë³å»ë ÑÇÙݳ- íáñí³Í ϳé³í³ñÙ³ÝÁ։
Èñ³óáõóÇã ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Henry C. Bartlett, G. Paul Holman, Jr., and Timothy E. Somes, “The Art of Strategy and Force Planning,” in Strategy and Force Planning, 4th edition (Newport, R.I.: Naval War College Press, 2004), 17-33. Handbook on Long Term Defence Planning, RTO Technical Report 69 (Paris: NATO Research and Technology Organization, April 2003), www.rta.nato.int/ pubs/rdp.asp? RDP=RTO-TR-069. Guide to Capability-Based Planning, TR-JSA-TP3-2-2004 (The Technical Cooperation Program, Joint Systems and Analysis Group, Technical Panel 3, MORS Workshop, October 2004), www.mors.org/meetings/cbp/read/TP-3_CBP. pdf. 98 îá¹áñ î³·³ñ¨
Todor Tagarev, “The Art of Shaping Defense Policy: Scope, Components, Relationships (but no Algorithms),” Connections: The Quarterly Journal 5, no. 1 (Spring-Summer 2006): 15-34, https://consortium.pims.org/the-art-of-shaping- defense-policy-scope-components-relationships-but-no-algorithms. ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 99
¶ÉáõË 3
¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ îá¹áñ î³·³ñ¨
Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ, ÇÝã- å»ë Ý»ñϳ۳óí»ó ¶ÉáõË 2-áõÙ, ݳ˳ï»ëí³Í ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³- ϳñ·Ç ³ÛÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ë³ÑٳݻÉáõ ѳٳñ, áñáÝù í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý ½ÇÝáõÅÇ Ñ³Ù³ÉÇñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Û¹ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³å»ë ѳë³Ý»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ï³éáõÛóÇ ÑÇÙ- Ý³Ï³Ý Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÇÝ։ ²ÛÝ ÙÇïí³Í ¿ ݳ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³å³·³ ϳ- éáõóí³ÍùÇÝ ³Ýóáõ٠ϳï³ñ»Éáõ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³ÝÁ։ Üßí³Í é³½- Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³å³·³ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ÁݹѳÝáõñ Ùáï»óáõÙÁ։ î³ñ³ï»ë³Ï å³ï׳éÝ»ñáí »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ÁÝóó- ùáõÙ ÁݹáõÝíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý í»ñ³Íí»É é»ëáõñë- Ý»ñÇ Ï³ñ׳ųÙÏ»ï μ³ßËÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ, ûñÇݳÏ՝ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý μÛáõç»ÇÝ, Ýáñ³ÏáãÇÏÝ»ñÇ ï³ñ»Ï³Ý ѳí³ù³·ñÙ³Ý, ·ÝáõÙÝ»ñÇ ï³ñ»Ï³Ý ϳ٠ÏÇë³Ù۳ϳÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇÝ, áõëáõóÙ³Ý áõ å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ։ ÐÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ ¿՝ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳ- íáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ Áݹ·ñÏáõÙÁ ëáíáñ³μ³ñ 10-Çó 15 ï³ñÇ ¿, ¨ ãÝ³Û³Í áñ ѳٳå³ï³ëË³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ ÑÇÙÝíáõÙ »Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý íñ³87, ¹ñ³Ýù áã ÙÇßï »Ý »ÉÝáõÙ é»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛáõÝÇó, ÙÇÝã- ¹»é ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ ÑÇÙÝí»Ý ͳËë»ñÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ѳßí³ñÏÝ»ñÇ íñ³ ¨ §ï»Õ³íáñí»Ý¦ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ç ³ÏÝϳÉíáÕ 87 Այսինքն՝ ապագայի ԶՈՒ կառուցվածքն ընդհանուր առմամբ իրատեսական և ֆինանսապես հիﬓավորված է ընկալվում։ 100 îá¹áñ î³·³ñ¨
ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ Ø»Ï ³ÛÉ å³ï׳é՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳ- ݳíáñÙ³Ý ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï³ñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ íñ³ ³ß˳ï»- Éáõ ÙÇç³Ï³Ûùáõ٠ϳñáÕ »Ý ï»ÕÇ áõÝ»Ý³É ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý å³ÛÙ³Ý- Ý»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ։ ÜÙ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ Ýß»É Ï³Ý˳ï»ëí³Í ¨ ÷³ëï³óÇ ûå»ñ³ïÇí ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ÙÇç¨ ï³ñμ»- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ·ÝÙ³Ý Ó·Ó·áõÙÝ»- ñÁ, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ å³ÑÙ³ÝÙ³Ý Í³Ëë»ñÇ, ·Ý³×Ç Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ, í³é»ÉÇùÇ ·ÝÇ, ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ͳËë»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý Ï³Ý˳ï»- ëáõÙÝ»ñÇ ¨ Çñ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÙÇç¨ ß»ÕáõÙÝ»ñÁ։ ²Ûë Ý»ñ³Í³Ï³Ý Ù³ëáõÙ áñå»ë »ññáñ¹ å³ï׳é ÇÙ³ëï áõÝÇ Ýß»É Ñ»ï¨Û³É ѳݷ³Ù³ÝùÁ՝ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ ϳ۳óíáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù ï³ñ³ï»ë³Ï ϳ½Ù³Ï»ñ- å³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, »ñμ»ÙÝ Ý³¨ ï³ñμ»ñ Édz½áñ Ù³ñÙÇÝ- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó։ úñÇݳÏ` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳëï³ïí»É ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó »ñ»ùÇó ÑÇÝ· ï³ñÇÝ Ù»Ï, ÙÇÝã¹»é »ñÏñÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ ³Ù»Ý ï³ñÇ ¿ áñáßáõÙÝ»ñ Áݹáõ- ÝáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ áõÕÕíáÕ μÛáõç»Ç í»ñ³μ»ñÛ³É ¨ ϳñáÕ ¿ ×ßïáõÙÝ»ñ ÙïóÝ»É ÙÇÝã ³Û¹ ãݳ˳ï»ëí³Í ϳñÇùÝ»ñÇ ³éÝãáõÃÛ³Ùμ88։ ´³óÇ ³Û¹, »Ã» å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñáõÙÁ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÏáÕÙÝáñáßáõÙ áõÝÇ, ³å³ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓÇÝ Ï³ñ׳- ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÁ ëáíáñ³μ³ñ ·áñÍ áõÝ»Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ ï»ë³ÏÇ (¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ, Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ, ßÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ) û·ï³·áñÍÙ³Ý, Áëï ³Û¹Ù՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ μ³Õ³¹ñÇãÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ï։ л勉μ³ñ ·áñÍݳϳÝáõÙ μáÉáñ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÁ áñ¨¿ §Ù»Ë³Ýǽ٦ »Ý ÏÇñ³éáõÙ՝ ѳٳϳñ·»Éáõ ϳñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μáÉáñ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ ¨ ϳå³Ïó»Éáõ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ Ñ»ï։ γ »ñÏáõ ï³ñμ»ñ Ùáï»óáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ù³Ý ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³- ·áñÍÙ³ÝÁ ¹ñ³Ýó áõÕÕ»Éáõ ÝϳïÙ³Ùμ։ ²é³çÇÝ ¹»åùáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»- ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ, áíù»ñ Ñ³×³Ë Ñ³Ý¹»ë »Ý ·³ÉÇë áñå»ë μÛáõç»- ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ ïÝûñÇÝáÕÝ»ñ, ѳٳӳÛÝ»óÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó Íñ³·ñ»ñÁ, ÇÝã- å»ë ݳ¨ ³Û¹ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÑáñǽáÝ³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ³ÛÝ Õ»Ï³í³ñÝ»- ñÇ Ñ»ï, áíù»ñ å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý ½ÇÝáõÅÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ Ýñ³Ýó ³Ýí³ÝáõÙ »Ý §Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñ¦։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·- ñ»ñÝ áõ Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ »ñÏñáñ¹ Ùáï»óÙ³Ý ÑÇÙùáõÙ »Ý ¹ñí³Í։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³- 88 Դրա ﬕ օրինակն է բնական աղետի հետևանքների ﬔղմացմանն ուղղվող ֆինանսական ﬕջոցների անհրաժեշտությունը։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 101
·ñ»ñÁ ¨ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ÷áËϳå³Ïó»Éáõ ¨, Ùdzųٳ- ݳÏ, ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μáÉáñ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·í³Í ½³ñ·³óáõÙÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ։ ²Ûë ·ÉáõËÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»- ñÇÝ։ Ìñ³·ñ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ѳñó»ñÇ՝ ·áñͳéáõóÛÇÝ Ï³éáõó- í³ÍùÇ, ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇ Ñ»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»ó- Ù³Ý, Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ËݹÇñÝ»ñÇ, ųٳݳÏÇ ¨ ͳËë»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý, ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý, ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý ¨ ³ÛÉ ëϽμáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Éñ³óáõóÇã ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ÁÝûñóáÕÁ ϳñáÕ ¿ ëï³Ý³É ÙÇ ß³ñù Ññ³å³- ñ³ÏáõÙÝ»ñÇó ¨ ³éó³Ýó é»ëáõñëÝ»ñÇó89։ ²Ûë ·ÉËáõ٠ѳïáõÏ ß»ßï³¹ñíáõÙ ¿ ½ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ù»Ï ÏáÝÏñ»ï ÏáÕÙ` Íñ³·ñ»ñÇ Ï³éáõó- í³ÍùÁ, áñÁ ѳïϳå»ë ϳñ¨áñ ¿ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³ßï áõÕÕ»Éáõ ÇÙ³ëïáí։ ²Ûëï»Õ í»ñÉáõÍíáõÙ »Ý ½ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ³ÛÝ Ùáï»óÙ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÝ áõ åñ³ÏïÇϳÝ, áñÁ, ÇÝãå»ë óáõÛó Ïï³Ýù ëïáñ¨, ѳٳñÅ»ù ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇÝ։ ²Ûë μ³ÅÇÝÝ áõñ- í³·ÍáõÙ ¿ Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó Ùß³ÏÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»- ñÁ, óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, û ÇÝãåÇëÇÝ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Íñ³·ñ³ÛÇÝ áñá- ßáõÙÁ, ¨ áñù³Ýáí ¿ ³ÛÝ Ï³Ëí³Í Íñ³·ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇó, ³å³ ³Ý¹ñ³¹³é- ÝáõÙ ¿ Íñ³·ñ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇÝ ¨ ¹ñ³Ýó ÷áËϳåí³ÍáõÃÛ³ÝÁ։ º½ñ³÷³ÏÇã Ù³ëáõÙ ï»Õ ¿ ·ï»É ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ »ñÏñÝ»ñÇ ½ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ùß³ÏÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³é³ç³óáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹Åí³ñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÏÇñ× í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ։
ÐÇÙݳíáñáõÙ ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ »Ý ͳËëáõÙ Çñ»Ýó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ íñ³՝ Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ³å³Ñáí»Éáõ éÇëÏ»ñÇ ¨ ëå³éݳÉÇùÝ»- ñÇ áñáß³ÏÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í Çñ»Ýó ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ¨ Çñ»Ýó ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ áõ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ։ ê³Ï³ÛÝ Ï³ñ¨áñ »Ý áã û μáõÝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, ³ÛÉ Ýñ³Ýó ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ³å³ÑáíáõÙ »Ý »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³- ݳóáõÙÁ։ л勉μ³ñ ½ÇÝáõÅÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ¨ åñ³ÏïÇϳÛÇ ·Ý³- ѳïáõ٠ϳï³ñ»ÉÇë ѳٳå³ï³ëË³Ý Ù³ëݳ·»ïÁ ÷áñÓáõÙ ¿ ѳñ³μ»- ñ³Ïó»É, ûñÇݳÏ, é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßËáõÙÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³- 89 Տե՛ս, օրինակ, James T. Brown, The Handbook of Program Management (McGraw-Hill, 2007) աշխատությունը և հղուﬓերը հետևյալ կայքում՝ Project Management Institute, www.pmi.org, մասնավորապես՝ դրա 2006թ. The Standard for Program Management, and Program Management Professional, www.programmes.org. 102 îá¹áñ î³·³ñ¨
ϳÝáõÃÛ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï։ êáíáñ³μ³ñ ³ÛÝ Ñ³ñóÝ ¿ ͳ·áõÙ, û ÇÝãù³Ýáí ¿ é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßËáõÙÁ Ýå³ëïáõÙ »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ։ ²Ûëï»Õ ³é³ÝÓÇÝ ËݹÇñ ¿ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý §³ñï³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇÝ áõÕÕí³Í ÏáÕÙÝáñáßáõÙÁ¦, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³ÛÝ, û ÇÝãå»ë ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»- ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÝ ³å³ÑáíáõÙ »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçíáÕ §³ñï³¹ñÛ³ÉÁ¦։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ³ëå³ñ»½áõÙ Ùáï³íáñ³å»ë í»ñçÇÝ ï³ëÁ ï³ñáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ѳÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ ¿ ·ï»É ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ- Ï³Ý §³ñï³¹ñÛ³ÉÁ¦ Ýñ³ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý։ ´³óÇ ³Û¹, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ½ÇÝáõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ·»ñáõÙ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñ³ïϳóáõÙÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ ³å³Ñáí»Éáõ, áñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÕç ï»ë³Ï³ÝÇÝ Ñ³Ù³ã³÷áñ»Ý μ³ßË- í³Í ÉÇÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ë³ÑÙ³Ýí³Í μáÉáñ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ÙÇç¨, ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ½³ñ·³óí»Ý ¨ å³Ñå³Ýí»Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï, ýÇݳÝë³å»ë ÑÇÙݳíáñí³Í »Õ³Ý³Ïáí, åɳݳíáñÙ³Ý éÇëÏ»ñÁ ѳíáõñ å³ïß³×Ç ·Ý³- ѳïí»Ý, ÇëÏ éÇëϳÛÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñÝ ³ÙμáÕçáíÇÝ Ý»ñ³éí»Ý é»ëáõñëÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñë- Ý»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳñÏ ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É Ý³¨ »ñ»ù Éñ³óáõóÇã ã³- ÷³ÝÇßÝ»ñ՝ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ, ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ։ ¸ñ³Ýó Ù³ëÇÝ ÏËáëíÇ ³Ûë ·ÉËÇ »ñÏñáñ¹ Ù³ëáõÙ։ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳ- í»ï ѳٳϳñ·Ç ëï»ÕÍÙ³Ý áõÕÇÝ Ù»ÏÁ ã¿։ ܲîú-Ç ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó ¨ ·áñÍÁÝ- Ï»ñ »ñÏñÝ»ñÇó ß³ï»ñÁ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ²ØÜ-Ç Ïáõï³Ï³Í ÷áñÓÁ, ëÏë³Í í³Õ 1960-³Ï³ÝÝ»ñÇó` ÏÇñ³éáõÙ »Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, áñáÝóáõÙ Ùß³Ïí³Í åɳÝÝ»ñÁ ϳå³Ïóí³Í »Ý μÛáõç»Ý»ñÇ Ñ»ï՝ Íñ³·ñ»ñÇ ÙÇçáóáí90։ ²ÛëåÇëáí` Íñ³·ñ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ÙÇçáóáí å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ë- ãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ»ï³Ùáõï »Ý ÉÇÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ³é³ç³¹ñí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ¨ μÛáõç»Ý»ñÇ Ï³å³ÏóÙ³ÝÁ։ ºñÏñáñ¹` Íñ³·ñ»ñÁ ݳ˳ï»- ëáõÙ »Ý ³å³·³ÛÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÇÝ í»- ñ³μ»ñáÕ ¨ ëáíáñ³μ³ñ ³í»ÉÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï (10, 15 ϳ٠³í»ÉÇ ï³ñí³ Ñ»é³Ñ³ñ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í) ÷³ëï³ÃÕûñ ѳݹÇë³óáÕ åɳÝ- Ý»ñÁ ϳ٠ï»ëɳϳÝÁ í»ñ³Í»É ϳñ׳ųÙÏ»ï ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ՝ μÛáõç»Ý»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý, ·ÝáõÙÝ»ñÇ, áõëáõóÙ³Ý ¨ ³ÛÉÝÇ։ γñ¨áñ ¿ ³ÛÝ, áñ å³ßïå³Ý³- 90 ԱՄՆ-ի պաշտպանության քարտուղարի աշխատակազﬕ www.dod.mil/comptroller/ icenter/budget/ ppbsint.htm վեբ-կայքում ներկայացված են ԱՄՆ-ի Պլանավորման, ծրագրավորման, բյուջետավորման և իրականացման համակարգի (PPBES) պատմական ակնարկը և ներկայիս զարգացուﬓերի մասին տեղեկատվությունը։ PPBES-ի հիﬓական տեքստը՝ Charles J. Hitch and Roland N. McKean, The Economics of Defense in the Nuclear Age (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1960). ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 103
Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ßÝáñÑÇí é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ μÛáõç»Ý»- ñÇ, »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ï»ëɳϳÝÇ ¨ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ ÙÇç¨ Ï³å»ñÝ ³í»ÉÇ Ã³÷³ÝóÇÏ »Ý ¹³éÝáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ` Ñëï³Ïáñ»Ý ÁÝϳɻÉÇ՝ áñáßáõ٠ϳ- Û³óÝáÕÝ»ñÇ ¨ μáÉáñ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ß³Ñ³·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ï³ñ¨áñ ·áñÍÇùÝ»ñ »Ý։ äɳݳ- íáñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ áõÝ»ó³Í ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¹»ñÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ՝ ¹ñ³Ýù Ýå³ë- ïáõÙ »Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý áÕç ·áñÍÁÝóóÇ Éñç³·áõÛÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³Ýó- ϳóÙ³ÝÁ, ù³ÝÇ áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇ í»ñ³μ»ñ- Û³É Ã³ñÙ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáí` ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ϳñáÕ³ÝáõÙ »Ý Çñ³ï»ëáñ»Ý ·Ý³Ñ³ï»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇÝ ¨ ÷á˳ϻñåÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³ß˳ï³ÝùÇ ³ñ¹- Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ՝ ×ß·ñïáÕ ù³ÛÉ»ñ Ó»é- ݳñÏ»É։ ´³óÇ ³Û¹, å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ¹Ûáõñ³óÝáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë¹Çñ ×ÛáõÕÇ ¨ Ýñ³ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í ϳ½- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ûñ.՝ ³½·³ÛÇÝ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó ÑëÏá- ÕáõÃÛáõÝÝ áõ ³áõ¹ÇïÁ։
ƱÝã ¿ §å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ¦ ²Ûëûñ ï³ñ³Íí³Í ¿ ³ÛÝ ÁÝϳÉáõÙÁ, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃ- Û³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý åñá¹áõÏïÁ ϳ٠§³ñï³¹ñÛ³ÉÁ¦ Ýñ³ áõÝ»ó³Í ϳñáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, áñáÝù, Áëï ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý, ϳñáÕ »Ý ·áñͳ¹ñí»É »ñÏñÇ ¨ ¹³ßÇÝùÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÝ ³å³ÑáíáÕ ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí։ ܳË՝ ó³Ýϳó³Í ï»ë³ÏÇ Ï³ñáÕáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ѳ- Û»ó³Ï³ñ·Ç, ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ, ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ, ëå³é³½Ç- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ, »Ýóϳéáõóí³ÍùÇ, áõëáõóÙ³Ý ¨ ³ÛÉ ³ëå»ÏïÝ»ñÇ Éñçáñ»Ý ѳٳϳñ·í³Í ½³ñ·³óáõÙ։ ºñÏñáñ¹` å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ, ³ÝÝß³Ý μ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñáí, »ñϳñ³ï¨ ·áñÍÁÝóó ¿։ úñÇݳÏ, »Ã» »ñÏÇñÁ Ïáñͳ- ÝÇãÝ»ñÇ ¨ éÙμ³ñÏáõÝ»ñÇ ½³ñ·³ó³Í ³ídzódz ãáõÝÇ, ë³Ï³ÛÝ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝ Ó¨³íáñ»É μ³ñÓñ ×ß·ñïáõÃÛ³Ý ÑñÃÇé³ÛÇÝ Ñ»é³Ñ³ñ ѳñí³ÍÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùμ ßáõñç ï³ëÁ ï³ñÇ Ïå³Ñ³ÝçíÇ ÝÙ³Ý áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»Éáõ å³ÑÇó՝ ÙÇÝ㨠³Û¹ ϳñáÕáõÃÛáõ- ÝÁ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ·áñͳ¹ñ»É91։ ºññáñ¹` Ýáñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ μ³í³Ï³ÝÇÝ Í³Ë- ë³ï³ñ ÉÇÝ»É։ ÀÝóóÇÏ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·ÍÇó ï³ñμ»ñíáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ¨ë Ù»Í Í³Ëë»ñ ϳñáÕ ¿ å³Ñ³Ýç»É։ âáññáñ¹` å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ ï³ñ³ï»ë³Ï ϳñÇùÝ»ñ áõÝÇ, ¨ ³å³·³ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ 91 Նույնիսկ այն դեպքում, եթե որևէ ﬔկն արդեն իսկ արտադրում է առաջադրված պահանջներին համապատասխանող օդանավ։ 104 îá¹áñ î³·³ñ¨
½³ñ·³óáõÙÁ ¹ñ³ÝóÇó ÙdzÛÝ Ù»ÏÝ ¿։ ÀݹѳÝñ³å»ë, áñáßáõÙÝ»ñÝ ³ÛÝ Ù³- ëÇÝ, û áñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ½³ñ·³óÝ»É, ÇÝã ٳϳñ¹³ÏÇ Ñ³ëÝ»- Éáõ ѳٳñ ¨ ÇÝã ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ, ϳ۳óíáõÙ »Ý ³í»ÉÇ É³ÛÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ݳ¨ Ñ»ï¨Û³É ·áñÍáÝÝ»ñÁ. • ÁÝóóÇÏ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ï³ñÇùÝ»ñ, • »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñ, ûñ.՝ ·ÇïáõÃÛ³Ý ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ, ¨ • ųé³Ý·í³Í ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ։ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻݻçÙ»ÝÃÁ ÑÇÙÝ- íáõÙ ¿ Íñ³·ñ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý íñ³։ ܳËù³Ý ½ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ËݹñÇÝ ³Ý¹- ñ³¹³éݳÉÁ ѳñÏ ¿ ³í»ÉÇ Ñëï³Ï Ý»ñϳ۳óÝ»É, û ÇÝã ¿ Ý߳ݳÏáõÙ §Ï³ñá- ÕáõÃÛáõݦ »½ñáõÛÃÁ։
γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùá¹»ÉÝ»ñ §Î³ñáÕáõÃÛáõÝÁ¦ áñáß ÇÙ³ëïáí í»ñ³ó³Ï³Ý ѳëϳóáõÃÛáõÝ ¿։ ²éûñ»³- Ï³Ý ·áñͳÍáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ÛÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ÇÝã-áñ μ³Ý ÉÇÝ»Éáõ, ³Ý»Éáõ ϳ٠ÇÝã- áñ μ³ÝÇ íñ³ Ý»ñ·áñÍ»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝ։ äɳݳíáñÙ³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³ÝÑñ³- Å»ßï ¿ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ßñç³Ý³Ï ϳ٠Ùá¹»É, áñÁ μáÉáñÇÝ Ñ³ë- ϳݳÉÇ Ï³ñ·áí Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μáÉáñ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ³íëïñ³ÉdzóÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ §Ï³- ñáÕáõÃÛáõÝÁ¦ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý áñå»ë՝ àñáß³ÏÇ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ¨ ÏáÝÏñ»ï ųٳݳϳÙÇçáóáõÙ ó³ÝϳÉÇ ûå»ñ³- ïÇí ³ñ¹ÛáõÝùÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ¨ ³Û¹ ³ñ¹ÛáõÝùÁ áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï å³Ñå³Ý»Éáõ áõÅ92: ²ØÜ-áõÙ »ñÏñÇ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ Ñ»ï¨Û³É ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ »Ý ÏÇñ³éáõÙ. γñáÕáõÃÛáõÝÁ ÙÇçáó ¿՝ áñáß³ÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ Áëï ϳï³ñáÕ³Ï³Ý áñáß³ÏÇ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ù»Ï Ï³Ù ³í»- ÉÇ ³é³ç³¹ñ³Ýù(Ý»ñ) ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ93: γñáÕáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ³å³Ñáí»É ³Ù»Ý³ï³ñμ»ñ »Õ³Ý³ÏÝ»ñáí։ ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ Ùß³Ï»É »Ý ëï³Ý¹³ñï Ùá¹»ÉÝ»ñ, áñáÝù Ýϳñ³·ñáõÙ »Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛ³Ý ³ëå»ÏïÝ»ñÁ. • γݳ¹³Ûáõ٠ϳñáÕáõÃÛ³Ý μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ ѳÛïÝÇ ¿ áñå»ë ²ÐºÐîê (PRICIE)94, áñÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿՝ 92 Defence Capability Development Manual (Canberra, Department of Defence, 2006), 5, www.defence.gov.au/publications/dcdm.pdf. 93 National Preparedness Guidance, Homeland Security Presidential Directive 8 (Department of Homeland Security, April 2005), 6-7. 94 Կոչվում է նաև «կարողությունների գործառութային բաղադրիչներ»։ Մանրամասն տեղեկությունների համար տե՛ս Capability Based Planning for the Department of National Defence and the Canadian Forces (Canada: Department of National Defence, May 2002), 24- 27, www.vcds.forces.gc.ca/dgsp/00native/rep-pub/j-cbpManualPdf_e.asp (20 January 2006). ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 105
- ²ß˳ï³Ï³½Ù, - лﳽ³ïáõÙ ¨ ½³ñ·³óáõÙ/úå»ñ³ïÇí ѳßí³ñÏÝ»ñ, - ºÝóϳéáõóí³Íù ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙ, - гۻó³Ï³ñ·»ñ, ëϽμáõÝùÝ»ñ ¨ ÏáÉ»ÏïÇí å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ, - îî »Ýóϳéáõóí³Íù, - ê³ñù³íáñáõÙÝ»ñ, å³ß³ñÝ»ñ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ։ • äɳݳíáñÙ³Ùμ ½μ³ÕíáÕ ³íëïñ³ÉdzóÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÝ û·ï³·áñ- ÍáõÙ »Ý áõà ËÙμÇó μ³Õϳó³Í ϳéáõóí³Íù, áñÁ ÏáãíáõÙ ¿ §Î³ñá- ÕáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳñ³ñ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ¦ ϳ٠Îд (FIC)95: ¸ñ³Ýù »Ý՝ - γ½Ù³Ï»ñåáõÙÁ, - ²ß˳ï³Ï³½ÙÁ, - ÎáÉ»ÏïÇí áõëáõóáõÙÁ, - ÐÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ, - سï³Ï³ñ³ñáõÙÝ»ñÁ, - ÞÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, - ²å³ÑáíáõÙÁ, - Ðñ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ٻݻçÙ»ÝÃÁ։ • ²ØÜ-Ç åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ ÏÇñ³éáõÙ »Ý êÎä¼²Ø (DOTMLP)96 Ïáã- íáÕ Ï³éáõóí³ÍùÁ՝ - êϽμáõÝùÝ»ñ, - γ½Ù³Ï»ñåáõÙ, - ä³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ¨ áõëáõóáõÙ, - ¼ÇݳÙûñù, - ²é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ, - سñ¹ÇÏ։ öá˳ϻñåÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ܲîú-Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý (ACT) ëï»ÕÍÙ³Ý ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõ٠ܲîú-Ç ¹»ñÇ Ù»Í³óÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ϳÝ˳ï»ë»É, áñ ACT-Ç Ï³ñáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ Ùá¹»ÉÁ, Ñݳñ³íáñ ¿՝ áñáß áã Ù»Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Çñ ï»ÕÁ Ï·ïÝÇ 95 Guide to Capability-Based Planning, TR-JSA-TP3-2-2004 (The Technical Cooperation Program, Joint Systems and Analysis Group, Technical Panel 3, MORS Workshop, October 2004), 7, footnote 4, www.mors.org/meetings/cbp/read/TP-3_CBP.pdf. 96 Նույն տեղում, 7, տողատակի ծանոթություն 6։ Այս կառուցվածքի կիրառությունը լայնորեն տարածված է ԱՄՆ-ի ցամաքային զորքերի պլանավորման մասնագետների շրջանում (տե՛ս How the Army Runs, 10, 38-42), իսկ վերջերս ռազմաօդային և ռազմածովային ուժերը, ինչպես նաև ﬕացյալ կազմակերպությունները (այդ դեպքում ավելանում է «Շինություններ» հասկացությունը՝ DOTMPL-F) նույնպես օգտակար են համարում այն՝ գործառութային կարիքներն ու բացթողուﬓերը վերլուծելու և կազմակերպական կառուցվածքի ﬕջոցով լուծուﬓեր գտնելու համար։ Տե՛ս, օրինակ, Ted Warner, “DOD’s Ongoing Efforts to Implement Capabilities-Based Planning,” Monterey Strategy Seminar on Capabilities-Based Defense Planning: Building a 21st Century Force (Monterey, CA: Center for Contemporary Conflict and the Cebrowski Institute for Information Innovation and Superiority, September 2004). 106 îá¹áñ î³·³ñ¨
μ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ։ ܲîú-Ç ³Û¹ ϳéáõó- í³ÍùÁ ѳÛïÝÇ ¿ áñå»ë êÎàô¼²²Þö (DOTMLPFI)97, áñÁ Ñ»ï¨Û³É ѳëϳ- óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³å³íáõÙÝ ¿. • êϽμáõÝùÝ»ñ, • γ½Ù³Ï»ñåáõÙ, • àõëáõóáõÙ, • ¼ÇݳÙûñù, • ²é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝ, • ²ß˳ï³Ï³½Ù, • ÞÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñ, • öáËѳٳï»Õ»ÉÇáõÃÛáõÝ։ »¨ ÏÇñ³éíáÕ Ùá¹»ÉÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ï³ñμ»ñ ÉÇÝ»É, ¹ñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³Ýã- ÛáõñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ ³å³Ñáí»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³- å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ, ϳÛáõÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ѳí³ë³ñ³Ïßéí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ ó³Ý- ϳó³Í ϳñáÕáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ݳ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ, ÝÛáõóï»Ë- ÝÇϳϳÝ, ·³Õ³÷³ñ³Ëáë³Ï³Ý, ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ ¨ áõëáõóáÕ³Ï³Ý μ³Õ³¹- ñÇãÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙ։ ²Û¹åÇëÇ ½³ñ·³óáõÙ »Ý ³å³ÑáíáõÙ Íñ³·ñ»ñÁ։
ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Ýå³ï³ÏÁ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³éϳ ë³Ñٳݳ÷³- ÏáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙÝ ¿։ §ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ¦ ϳñ»ÉÇ ¿ ë³ÑÙ³Ý»É Ñ»ï¨Û³É Ï»ñå. ²ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ¨ å³Ñ- å³Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ³éϳ ¨ ³ÏÝϳÉíáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ (Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ, ÝÛáõó- ï»ËÝÇϳϳÝ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ) û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ÉÇñ åɳÝ98։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ ³é³çݳÛÇÝ ·áñͳéáõÛÃÁ é»ëáõñëÝ»ñÇ í»- ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÝ ³ç³Ïó»ÉÝ ¿, é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³å³ÏóáõÙÝ ³ñï³¹ñÛ³ÉÇ (åñá¹áõÏïÇ) Ñ»ï (¶Í³å³ïÏ»ñ 1) ¨ ³ñï³¹ñÛ³Éáí å³ÛÙ³- ݳíáñí³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¨ åɳݳíáñáõÙ ³å³Ñáí»ÉÁ։ ÊáëùÁ ëáíá- ñ³μ³ñ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñÇ Ù³ëÇÝ ¿, áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ³é³çÇϳ ãáñëÇó áõà ï³ñÇÝ։ ø³ÝÇ áñ ܲîú-Ý Çñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ¨ í»- ñ³Ý³ÛÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Ñ³ñó³ß³ñÇ ï»ëùáí Ý»ñϳ۳óíáÕ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³ã³÷áí ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ ³é³ç³¹ñí³Í ÑÇÙݳÝå³ï³ÏÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ ¹»åùáõÙ, í»ó³ÙÛ³ ųÙÏ»ï ¿ ÏÇñ³éáõÙ, áõëïÇ Ü²îú-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÇó ¨ ¸³ßÇÝùÇ ³Ý¹³-
97 Տե՛ս, օրինակ, Admiral Sir Mark Stanhope, (then) Acting Supreme Allied Commander Transformation, Briefing to the Conference of National Armaments Directors /CNAD/ (26 October 2005), www.act.nato.int/multimedia/speeches/2005/051026asactcnad.html. 98 Ադապտացված է ըստ ՊՆ պաշտոնական փաստաթղթի, Concept for Planning, Programming, and Budgeting in the Ministry of Defence and the Armed Forces (Sofia: Military Publ. House, 2001), 14-15: ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 107
Ù³ÏóáõÃÛ³Ý Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇó ß³ï»ñÁ ÝáõÛÝå»ë åɳݳíáñÙ³Ý í»ó³ÙÛ³ Íñ³·ñ»ñ »Ý ÏÇñ³éáõÙ։ ´³óÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ݳ˳ï»ëí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ÷áËϳå³ÏóáõÙÇó` Íñ³·ÇñÁ Ýå³ï³Ï áõÝÇ Ï³å³Ïó»Éáõ ݳ¨ »ñϳñ³Å³Ù- Ï»ï åɳÝÝ»ñÁ μÛáõç»ÇÝ ¨ ³ÛÉ Ï³ñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇÝ։
Ռեսուրսներ (և դրանց հետ կապված Արտադրյալ ծախսեր) (օր.՝ առաջադրված - աշխատակազմ Ծրագիր խնդիրներին - սպառազինում համապատասխանող - տեխ.համալրում ներուժ) - ենթակառուցվածք - պատրաստություն - մատակարարումներ, և այլն ¶Í³å³ïÏ»ñ 1. ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Ýå³ï³Ï³¹ñáõÙÁ
Ìñ³·ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÝ ³ëïÇ׳ݳϳñ·³ÛÇÝ Ï³éáõóí³Íù áõÝÇ։ ²ÛÝ μ³Õϳó³Í ¿ ÉÇÝáõÙ ³é³ÝÓÇÝ Íñ³·ñ»ñÇó, »ÝóÍñ³·ñ»ñÇó ¨ ³ÛÉÝ։ ä³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ý»ñ¹ñÙ³ÝÁ Ñ»ï³Ùáõï »ñÏñÝ»ñÇÝ ËáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ Íñ³·ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ùß³ÏÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ջϳí³ñí»É ëïáñ¨ Ý»ñϳ۳óí³Í ÙÇ ù³ÝÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ëϽμáõÝùÝ»ñáí. • Ìñ³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»é»Ý áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý ѳñ³μ»ñ³Ïó»Éáõ ͳËë»ñÁ §³ñï³¹ñÛ³ÉǦ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï (ï»°ë ݳ¨ ¶Í³å³ïÏ»ñ 1-Á)։ • ²ÛÝ å»ïù ¿ ѳÙÁݹ·ñÏáõÝ ÉÇÝÇ. - Ìñ³·ñ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë áãÇÝã ãÇ Ï³ñáÕ ³ñí»É, ¨ áñ¨¿ ·áõ- Ù³ñ ãÇ Ï³ñáÕ Í³Ëëí»É, - ²ÛÝ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ ͳËëí»ÉÇù μáÉáñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ (äÜ μÛáõç»Ý, ³ÛÉ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μÛáõç»Ý»ñÁ, »ñÏÏáÕÙ Íñ³·ñ»ñÁ, ܲîú-Ç Ý»ñ¹ñáõÙÁ, ³ç³ÏóáõÃ- Û³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ), - ì»ñçÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳ۳óí»Ý μáÉáñ Íñ³·ñ»ñÇ í»- ñ³μ»ñÛ³É ÙdzųٳݳÏ՝ ûμÛ»ÏïÇíáñ»Ý í»ñÉáõÍ»Éáí Ñݳñ³íáñ ÷á˽ÇçáõÙ³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ։ • ²ÛÝ å»ïù ¿ Íñ³·ñ»ñÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇ ÙÇç¨ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ Çñ³ï»ë³Ï³Ý μ³ßËáõÙ ³å³ÑáíÇ (Íñ³·ñ»ñÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ߳ѳ·ñ·éí³Í ÉÇÝ»Ý` Íñ³·ñ»ñÁ å³ïß³× Ù߳ϻÉáõ ¨ ³ñ¹- Ûáõݳí»ï Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ)։ • ²ÛÝ å»ïù ¿ ϳé³í³ñ»ÉÇ ÉÇÝÇ (Íñ³·ñ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÝ áõ ÁÝóó³- ϳñ·»ñÁ å»ïù ¿ ÃáõÛɳïñ»Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñ³ïϳóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï 108 îá¹áñ î³·³ñ¨
Ñݳñ³íáñ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ í»ñѳÝáõÙÁ ¨ ûμÛ»ÏïÇí ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ)99: ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÁ ÝÙ³Ý Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ Íñ³·ñÇ ·»Ã ÙÇ Ù³ëÝ »Ý ϳ½ÙáõÙ, ¨ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÁ ¨ë ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë ѳٳå³ñ÷³Ï Íñ³·ñ³ÛÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ։ ²Ûë å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó ³é³çÇÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí γݳ¹³ÛÇ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ÏÇñ³éáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Íñ³·- ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³Íù, áñáõÙ ³é³ÝÓÇÝ Íñ³·ñ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ÏáãíáõÙ »Ý §Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñ¦։ γݳ¹³óÇ åɳݳíáñáÕÝ»ñÝ ³ß˳ïáõÙ »Ý ÑÇÝ· ÝÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ íñ³, áñáÝù ÙdzëÇÝ í»ñóñ³Í՝ §Áݹ- ·ñÏáõÙ »Ý γݳ¹³ÛáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý μáÉáñ ÑÇÙݳñ³ñ ³ëå»ÏïÝ»ñÁ, ¨ ¹³ ³ÝáõÙ »Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý μáÉáñ ï³ññ»ñÁ ѳٳËÙμ»Éáí å³ñ½, ë³Ï³ÛÝ áã å³ñ½áõÝ³Ï Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ßñç³Ý³ÏáõÙ¦100։ ²Ñ³ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ³Û¹ ÑÇÝ· Íñ³·ñ»ñÁ. 1. γé³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·, 2. úå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóáõÙ, 3. ¼ÇÝáõÅÇ å³Ñå³ÝáõÙ, 4. ¼ÇÝáõÅÇ ·»Ý»ñ³óáõÙ, 5. Îáñåáñ³ïÇí ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¨ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ½³ñ·³óÙ³Ý ÁÝ- óóùáõÙ àõÏñ³ÇݳÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý å³ßïáÝ۳ݻ- ñÁ ùÝÝáõÃÛ³Ý »Ý ³éÝáõÙ Ñ»ï¨Û³É ï³ëÝãáñë »ÝóÍñ³·ñ»ñÇó μ³Õϳó³Í Íñ³·ñÇ Ñݳñ³íáñ ϳéáõóí³ÍùÁ. 1. γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ˳ճճñ³ñ ûå»ñ³ódzݻñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³- Ù³ñ, 2. ²ñ³· ³ñÓ³·³ÝùáõÙ, 3. ºñÏñÇ ï³ñ³ÍùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, 4. ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Ý»ñáõÅÇ ËóÝÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ (ѳí³ù³·ñáõÙ ¨ å³Ñ»ëï³ÛÇÝÝ»ñ), 5. γé³í³ñáõÙ, ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¨ ϳåÇ ÙÇçáóÝ»ñ (é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¨ ûå»ñ³ïÇí C3), 6. λÝïñáݳóí³Í ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÙ, 7. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà (äÜ, ·É˳íáñ ßï³μ ¨ ûųݹ³ÏáÕ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñ), 8. سëݳÏóáõÃÛáõÝ ûå»ñ³ódzݻñÇÝ (»ñÏñÇó ¹áõñë ¨ Ýñ³ Ý»ñëáõÙ), 9. ¶Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýù ¨ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ, 10. àõëáõóáõÙ, å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ¨ ѳí³ù³·ñáõÙ, 99 Todor Tagarev, “Introduction to Program-based Defense Resource Management,” Connections: The Quarterly Journal, 5, no. 1 (Spring-Summer 2006): 55-69. Հոդվածը հրապարակվել է նաև ռուսերեն և ուկրաիներեն: 100 Capability Based Planning for the Department of National Defence and the Canadian Forces, 4-5. ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 109
11. ´áõÅëå³ë³ñÏáõÙ (³Û¹ ÃíáõÙ՝ í»ñ³Ï³Ý·ÝáÕ³Ï³Ý ¨ ³éáÕç³ñ³Ý³- ÛÇÝ μáõÅáõÙ), 12. ´Ý³Ï³ñ³ÝÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙ, 13. êáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³ñÙ³ñáõÙ (³¹³åï³ódz), 14. ²í»ÉóáõϳÛÇÝ ëå³é³½ÇÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ, ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÇ, ½ÇݳÙûñùÇ ¨ »Ýóϳéáõóí³ÍùÇ û·ï³·áñÍáõÙ։ ²Ûë »ñÏáõ Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÁ ¹ñë¨áñáõÙ »Ý ÝٳݳïÇå Ùá- ï»óáõÙ (ϳÝ˳ï»ëíáÕ) §ÁÝóóÇÏ ûå»ñ³ódzݻñǦ (ï»°ë ϳݳ¹³Ï³Ý Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÇ # 2-Á ¨ áõÏñ³ÇݳϳÝÇ # 8-Á), ϳé³í³ñÙ³Ý ûå»- ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (ѳٳå³ï³ë˳ݳμ³ñ՝ Íñ³·ñ»ñ # 2 ¨ # 5) ¨ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ï»Ýïñáݳóí³Í ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ (ѳٳå³ï³ë- ˳ݳμ³ñ՝ Íñ³·ñ»ñ # 5 ¨ # 7) ÝϳïÙ³Ùμ101: Æ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ Ï³Ý³¹³Ï³Ý Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÇ՝ àõÏñ³ÇݳÛÇ Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ý³Ë³- ·ÇÍÁ Ñëï³Ïáñ»Ý Ãí³ñÏáõÙ ¿ §³å³·³ÛÇÝ ÙÇïí³Í¦ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇÝ (Íñ³- ·Çñ # 9), ųé³Ý·í³Í ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³ÝÁ (Íñ³·Çñ # 14 ¨ Ù³ë³Ùμ՝ Íñ³·Çñ # 13) ¨ §ÏÛ³ÝùÇ áñ³ÏǦ Ñ»ï ϳåí³Í ѳñó»ñÇÝ (Íñ³·Çñ # 12 ¨ ٻͳٳë³Ùμ՝ Íñ³·Çñ # 11) ³éÝãíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ։ ÆÝãå»ë ϳݳ¹³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É áõÏñ³ÇÝ³Ï³Ý (¹»é¨ë ݳ˳·ÍÇ ï»ë- ùáí) Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÁ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÏáÕÙ- ÝáñáßáõÙ áõÝ»Ý։ ²ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ¨ ½·³ÉÇ ã³- ÷áí å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÝ ³ñï³óáÉáÕ Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñ։ ²Ûëå»ë, ²ØÜ-Ç §¶³ÉÇù ï³ñÇÝ»ñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ¦ (¶îäÌ, FYDP) ϳ½Ùí³Í ¿ Ñ»ï¨Û³É ï³ëÝÙ»Ï ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý »ÝóÍñ³·ñ»ñÇó. Ìñ³·Çñ 1. è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ, Ìñ³·Çñ 2. ÀݹѳÝáõñ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ, Ìñ³·Çñ 3. гÕáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝ ¨ ïÇ»½»ñù, Ìñ³·Çñ 4. Þ³ñÅáõݳÏáõÃÛáõÝ (û¹³ÛÇÝ ¨ Íáí³ÛÇÝ ÷á˳¹ñáõÙÝ»ñ), Ìñ³·Çñ 5. ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ ½áñù»ñ, Ìñ³·Çñ 6. ¶Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýù ¨ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ, Ìñ³·Çñ 7. λÝïñáݳóí³Í Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÝ»ñ ¨ ëå³ë³ñÏáõÙ, Ìñ³·Çñ 8. àõëáõóáõÙ, ³éáÕç³å³Ñ³Ï³Ý ¨ ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ëå³ë³ñÏ- Ù³Ý ³ÛÉ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ, Ìñ³·Çñ 9. ì³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ ¨ ѳñ³ÏÇó ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ, Ìñ³·Çñ 10. ²ç³ÏóáõÃÛáõÝ ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, Ìñ³·Çñ 11. гïáõÏ ûå»ñ³ódzݻñÇ áõÅ»ñ102: 101 Այս նմանություններն ի հայտ են եկել հետահայաց կարգով։ Ուկրաինական ծրագրի կառուցվածքի մշակման ժամանակ մասնագետները չեն օգտվել կանադական կառուցվածքին վերաբերող տեղեկատվությունից։ 102 How The Army Runs: A Senior Leader Reference Handbook, 25th edition 2005-2006 (Car- lisle Barracks, PA: U.S. Army War College, 2005), 147, www.carlisle.army.mil/USAWC/ 110 îá¹áñ î³·³ñ¨
´áõÉÕ³ñdzÛÇ ÷áñÓÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý áõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ý Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÇ ¨ë Ù»Ï ûñÇݳÏ. Ìñ³·Çñ 1. ò³Ù³ù³ÛÇÝ ½áñù»ñ, Ìñ³·Çñ 2. è³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñ, Ìñ³·Çñ 3. ܳí³ïáñÙ, Ìñ³·Çñ 4. λÝïñáÝ³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ ¨ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ, Ìñ³·Çñ 5. öáËѳٳï»Õ»ÉÇáõÃÛáõÝ ¨ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ μ³½Ù³½· ëïá- ñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ, Ìñ³·Çñ 6. ÎñÃáõÃÛáõÝ ¨ áñ³Ï³íáñáõÙ, Ìñ³·Çñ 7. ²Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ. é³½Ù³Ï³Ý áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ ¨ ѳϳѻ- ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝ, Ìñ³·Çñ 8. ²Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ¨ ÇÝï»·ñÙ³Ý ÙÇçáóáí, Ìñ³·Çñ 9. ÎÛ³ÝùÇ áñ³Ï, Ìñ³·Çñ 10. ¶Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýù ¨ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ, Ìñ³·Çñ 11. ì³ñã³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃ, Ìñ³·Çñ 12. C4ISR ѳٳϳñ·»ñ (Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, ϳå, ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ ó³Ýó»ñ, Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝ, í»ñ³ÑëÏáõÙ, ¹Çï³ñÏáõÙ), Ìñ³·Çñ 13. è³½Ù³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ (Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝ)103։ γñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ ÏáÕÙÝáñáßáõÙ áõÝ»óáÕ Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõó- í³ÍùÁ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇÝ û·ÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ É³í ÁÙμéÝ»Éáõ é»ëáõñëÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ýñ³Ýó áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ։ ²Û¹áõ- ѳݹ»ñÓ, »ñμ Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÇ ³é³çÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ μÝáñáß ¿ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ÏáÕÙÝáñáßáõÙ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ý»ñ³é»É Éñ³óáõóÇã ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ, áñå»ë½Ç ³å³ÑáííÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñë- Ý»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝ³Ñ»Ý ÏáÕÙÝáñáßáõÙÁ` û·ïí»Éáí, ûñÇݳÏ, Ødzó- Û³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý §Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ï³é³í³ñÇãÝ»ñǦ ÇÝëïÇïáõóÇáݳɳóÙ³Ý ÷áñÓÇó։
Ìñ³·ñ»ñÁ` áñå»ë ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý É»½áõ ²é³çÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ μáÉáñ Íñ³·ñ»ñÇ ³ÙμáÕçáõÃÛáõÝÁ Ó¨³íáñáõÙ ¿ §ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·Çñ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ104: ²é³ÝÓÇÝ Íñ³·ñ»ñÁ, áñáÝù, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ μ³ÕϳóáõóÇã »ÝóÍñ³·ñ»ñÝ »Ý, ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë áñå»ë ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÇ ¨ ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý μ³é³å³ß³ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ññ»ñ μ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ·áñͳ¹Çñ ջϳí³ñÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï- Ý»ñáõÙ (å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ýÇ- ݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨, ܳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ËáñÑñ¹áõÙ), ·áñ-
dclm/ html/figureshd.htm (24 April 2006). 103 Concept for Planning, Programming, and Budgeting in Bulgaria’s Ministry of Defence and the Armed Forces (Sofia: Ministry of Defence, 2001). 104 Առավել հայտնի սահմանումը ԱՄՆ-ի «Գալիք տարիների պաշտպանական ծրագիրն» է (ԳՏՊԾ,FYDP)։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 111
ͳ¹Çñ ¨ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÙÇç¨, ÇÝãå»ë ݳ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝáõÙ՝ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ ѳïϳóíáÕ μÛáõç»Ç ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï։ гٳå³ï³ëË³Ý áÉáñïÝ»ñÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ Ùß³ÏáõÙ »Ý Íñ³·ñ»ñ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ։ γñáÕáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Íñ³·ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Û¹ Íñ³·ñÇ Í³Ëë³ÛÇÝ Ù³ëÁ ϳ½Ù»Éáõ, ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñ Ù߳ϻÉáõ ¨ ѳٻٳï»Éáõ ѳٳñ å³- ѳÝçíáõÙ »Ý Ý߳ݳϳÉÇ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ: ØÛáõë ÏáÕÙÇó` ÇÝãå»ë ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ù³- ϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝáÕÝ»ñÁ áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³- ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý ³ÝÏÛáõݳù³ñ»ñ ÏÇñ³éáõÙ »Ý ³é³ÝÓÇÝ Íñ³·- ñ»ñ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ։ ÖÇßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñë μ³é»ñ ¿ ·áñͳÍáõÙ՝ ݳ˳¹³ëáõÃÛáõÝ Ï³½Ù»Éáõ ѳٳñ105, áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÝ ¿É û·ï³·áñÍáõÙ »Ý Ý»ñáõÅ, ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Íñ³·- ñ»ñÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳÉÇñ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ É³í³·áõÛÝë ѳٳå³ï³ë- ˳ÝáÕ Ï³éáõÛóÇ ï³ñμ»ñ³ÏÝ ëï»ÕÍ»Éáõ ѳٳñ106։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳ- ݳíáñÙ³Ý ³é³ç³¹»Ù ѳٳϳñ·»ñáõÙ ³Ûë ËݹÇñÁ ѳÛïÝÇ ¿ áñå»ë §Ï³- ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃÕóå³Ý³ÏǦ ëï»ÕÍáõÙ։ úñÇݳÏ` 2003 Ã.-ÇÝ` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ³é³ç³ñÏí³Í ݳ˳- ·ÍÇ ùÝݳñÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, ²ØÜ-Ç ÎáÝ·ñ»ëÁ áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»ó ó³Íñ ѽá- ñáõÃÛ³Ý ÙÇçáõϳÛÇÝ ½»ÝùÇ Ï³Ù §ÙÇÝÇ éáõÙμ»ñǦ ѳۻó³Ï³ñ·Ç Ùß³ÏÙ³Ý Íñ³·ÇñÁ ãýÇݳÝë³íáñ»Éáõ Ù³ëÇÝ։ гۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ (¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý) Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí՝ Ü»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ä³É³ïÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ áñá- ß»óÇÝ, áñ ³Û¹ Íñ³·ÇñÁ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ë³ÑÙ³Ýí³Í Ýå³ï³ÏÝ»- ñÇÝ ¨ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ, ¨ ³Û¹ ÑÇÙùáí Íñ³·ÇñÁ Ù»ñÅí»ó։ Ìñ³- ·ÇñÁ ÏñáõÙ ¿ñ 6 ÙÇÉÇáÝ ²ØÜ ¹áɳñÇ §·Ý³åÇï³Ï¦, ë³Ï³ÛÝ ä»Ýï³·áÝÝ ³Û¹å»ë ¿É ãëï³ó³í ³Û¹ ·áõÙ³ñÁ107: 105 Պատկերավոր ասած՝ ծրագրերն ու ծրագրերի այլընտրանքները կարելի է դիտարկել որպես տարբեր չափերի և ձևի աղյուսներ, որոնցից պաշտպանական քաղաքականություն կերտողները պետք է ճիշտ ընտրություն կատարեն՝ նախատեսված գումարով որակյալ շենք կառուցելու համար։ 106 Այդպիսի կառուցվածքները ևս ենթակա են տարատեսակ սահմանափակուﬓերի ազդեցության, ընդ որում` հիﬓական սահմանափակուﬓերից ﬔկը բյուջետային հատկացուﬓերի հաստատված մակարդակն է։ 107 Ավելի ճիշտ՝ 2004 թ. պաշտպանության բյուջեի օրինագիծը նախատեսում էր փոքր հզորության (5 կիլոտոննայից պակաս) ﬕջուկային զինատեսակների գիտահետազոտական նախագծերը, բայց ոչ՝ նմանատիպ ﬕջուկային զինատեսակների համակարգի մշակուﬓերն ու արտադրությունը։ Բացի այդ, 2004 թ. պաշտպանության բյուջեի օրինագիծը ﬕ դրույթ էր պարունակում, ըստ որի՝ Նախագահ Բուշը չի կարող առանց Կոնգրեսի համաձայնության ցուցում տալ նոր սերնդի մարտավարական ﬕջուկային զինատեսակների լայնածավալ մշակուﬓեր կատարելու մասին։ Տե՛ս Merle D. Kellerhals, “Congress Agrees to Let Pentagon Study Low-Yield Nuclear Weapons,” Washington File, 23 May 2003, www.iwar.org.uk/news-archive/2003/05-23-2.htm. Լրացուցիչ տեղեկատվություն է ներկայացված հետևյալ աղբյուրի կողﬕց՝ Justine Wang, “Congressional 112 îá¹áñ î³·³ñ¨
гٻٳïáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí Ýß»Ýù, áñ ÙdzÛÝ é»ëáõñëÝ»ñÇÝ (ϳ٠¶Í³- å³ïÏ»ñ 1-Ç Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³ïí³ÍÇÝ) í»ñ³μ»ñáÕ ùÝݳñÏáõÙÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³Ù³ñí»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ùÝݳñÏáõÙ։ гٳå³ï³ë˳ݳμ³ñ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»ÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ áñáßáõÙÁ, áñÁ Ó¨³Ï»ñåí³Í ¿ μ³ó³é³å»ë μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ï³ï»·áñdzݻñÇ (í»ñݳ·- ñ»ñÇ, ѳïϳóáõÙÝ»ñÇ, å³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ) É»½íáí, ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³Ý- ¹»ë ·³É áñå»ë é»ëáõñëÝ»ñÇ μ³ßËÙ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ Ã³÷³ÝóÇÏ áñáßáõÙ108։ ܳËáñ¹ ûñÇݳÏáõÙ, »Ã» ÎáÝ·ñ»ëÁ ÙdzÛÝ μÛáõç»Ç í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»ñ, ä»Ýï³·áÝÁ áñ¨¿ ËݹÇñ ã¿ñ áõݻݳ ÙÇÝÇ-éáõÙμ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ íñ³ 6 ÙÇÉÇáÝ ²ØÜ ¹áɳñ ͳËë»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í՝ 401 ÙÇÉdzñ¹ ¹áɳñÇ Áݹ- ѳÝáõñ μÛáõç»Ç å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ109։ ºíë Ù»Ï ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ ¿ ͳé³Û»É ²ØÜ-Ç ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ áñáßáõÙÁ 2003 Ã.-Ç Ñ³Ù»Ù³ï ó³Ù³ù³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ 2004 Ã. μÛáõç»Ý ·ñ»Ã» 20 ÙÇÉdzñ¹ ²ØÜ ¹áɳñáí, ÇëÏ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ÃÇíÁ Ùáï³íáñ³å»ë 30.000-áí ³í»É³óÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ։ гñÏ ¿ Ýß»É, áñ ³Ûë áñáßáõÙÝ»ñÁ, ѳٳå³ï³ë˳ݻÉáí ÁÝóóÇÏ ·áñÍáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ, ÑÇÙÝí³Í ¿ÇÝ 2004-2009 ÃÃ. Íñ³·ñÇ íñ³։ ²é³ç³ñÏ- í³Í Íñ³·ÇñÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ñ áñáß³ÏÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³íáñáõÙ ¨, Ùdz- ųٳݳÏ, ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÙÇ ß³ñù ³í»ÉÇ ³í³Ý¹³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÇ í»ñ³óáõÙ։ ¶Í³å³ïÏ»ñ 2-áõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í »Ý ³Û¹ í»ñ³Ï³½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ110։ ²ÛëåÇëáí՝ μÛáõ- ç»Ç ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÁ ë³ÑÙ³Ýí»É ¿ÇÝ Áëï ³ÛÝ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý Ñ³Ù³ñí»É ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։
Bills Passed Support Bush Agenda for New Nuclear Weapons” (Nuclear Age Peace Foundation, 9 December 2003), www.wagingpeace.org/articles/2003/12/09__wang_congressional-bills.htm. 108 Այստեղ «թափանցիկ» բառը նշանակում է «ﬕանգամայն հասկանալի», այսինքն՝ որոշում կայացնողները լիովին ըմբռնում են իրենց որոշուﬓերի հետևանքները՝ դրական թե բացասական։ 109 Նույն կերպ են գործում ՆԱՏՕ-ի նոր անդաﬓերից և գործընկեր երկրներից շատերի օրենսդիրները։ 110 Building Army Capabilities, Draft Working Paper, prepared on behalf of President Bush (28 January 2004), www.comw.org/qdr/fulltext/0401armstructbrief.ppt. ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 113
Նվազում Աճ 36-Դաշտային հրետան 149- Ռազմ. ոստիկանթյան գմարտակներ ստորաբաժանﬓեր 10- ՀՕՊ գմարտակներ 100 հզ. ավելի 16- Փոխադրող ստորաբ-ներ 11-Ինժեներական փոփոխթյն 9-Վառելիքի և ջրի մատակա- գմարտակներ ՖՏ 2004-09 րարման ստորաբ-ներ 19-Զրահատանկային 8- Քաղաքացիական կապերի գմարտակներ Զլ զ լք ստորաբ-ներ 65- Զինամթերք (գմար- 4-Հոգեբանական տակներ, խմբեր) օպերացիաների ստորաբ-ներ … և այլն 11-Կենսաբանական զենքի հայտնաբերման վաշտեր … և այլն
¶Í³å³ïÏ»ñ 2. ²ØÜ μ³Ý³ÏÇ í»ñ³Ï³½Ù³íáñáõÙÝ Áëï 2004-2009 ÃÃ. Íñ³·ñÇ
¼ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³- é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóó è»ëáõñëÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ áñáßáõÙÝ»ñÁ ϳ۳óíáõÙ »Ý ÙÇ ·áñÍÁÝóóÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ, áñÝ ÇÝùÝÇÝ å»ïù ¿ ó÷³ÝóÇÏ ÉÇÝÇ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇ Ñ³- Ù³ñ, áñå»ë½Ç, ûñÇݳÏ, Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùμ ¹Çï³ñÏ»É áÕç ßÕóÝ՝ ëÏë³Í ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ËݹÇñÝ»ñÇó ÙÇÝ㨠ѳñϳïáõÝ»ñÇ í׳ñ³Í ·áõÙ³ñÝ»ñÁ։ è»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³- í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ÝϳïÙ³Ùμ ³é³ç³¹ñíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ ³Ûë Ý»ñ³Í³Ï³Ý Ù³ëÁ ѳÏÇñ× ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ »ñ»ù ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ëå»ÏïÝ»ñÇ. • ÆÝãå»±ë ëï»ÕÍ»É é»ëáõñëÝ»ñÇ ëÕáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ýÇݳÝë³- å»ë Çñ³ï»ë³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñ։ • ÆÝãå»±ë í³ñí»É ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ • ÆÝãå»±ë ³ç³Ïó»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³- óÇ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇÝ, Ýñ³Ýó í»ñ³å³Ñí³Í՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Åá- Õáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ å³ñï³- ϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ։ Ìñ³·ñ³ÛÇÝ áñáßáõÙÁ՝ áñå»ë áõÕ»ÝÇß μÛáõç»Ç, ·ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ Ï³ñ׳- ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑÇÝ ²Ù»ÝÇó Ñ³×³Ë å³Ñ³ÝçíáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù ÁݹѳÝñ³å»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ áñáßáõÙÝ»ñÁ ÑÇÙÝí³Í »Ý é»- ëáõñë³ÛÇÝ Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý íñ³, ³ÛëÇÝùÝ՝ ¹ñ³Ýù ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ Çñ³- ï»ë³Ï³Ý »Ý ·Ý³Ñ³ïíáõÙ, ë³Ï³ÛÝ å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ é»ëáõñëÝ»ñáí ë³Ñ- ٳݳ÷³Ïí³Í ÉÇÝ»Ý. ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ ï»Õ³íáñí»Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ç ϳÝ˳ï»ëáõÙÝ»ñÇ Ù»ç։ Ìñ³·ñ³ÛÇÝ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·³ÉÇù ï³ñí³ Ñ³Ù³ñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Í³Ëë»ñÁ ã»Ý ·»ñ³½³Ý- 114 îá¹áñ î³·³ñ¨
óáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý ï³ñí³ Ñ³Ù³ñ ϳ½Ùí³Í μÛáõç»Ý111։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ï³½ÙÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻ˳ÝǽÙÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳñ¨áñ ¿՝ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÁ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ó÷³ÝóÇÏ ¹³ñÓÝ»Éáõ ÇÙ³ëïáí։ ºñμ ¹³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ, áñáßáõ٠ϳ۳ó- ÝáÕ μ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÝ Çñ»Ýó áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ï»Ýïñáݳó- ÝáõÙ »Ý Íñ³·ñ³ÛÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ íñ³, ÇëÏ Ñ³ëï³ïí³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ÙÇ³Ï Ñ»ÕÇݳϳíáñ ³ÕμÛáõñ μáÉáñ ѻﳷ³ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõ- ç»Ç, ·ÝáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ Ñ³Ù³ñ։ ²Ûëï»Õ ϳñ¨áñ ¿ ÑÇᯐ Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý í»ñáÝßÛ³É ëϽμáõÝùÝ»ñÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ. Íñ³·ñ»ñÇ ßñç³Ý³Ï- Ý»ñÇó ¹áõñë áãÇÝã ãÇ Ï³ñáÕ ³ñí»É, ¨ áñ¨¿ ·áõÙ³ñ ãÇ Ï³ñáÕ Í³Ëëí»É, ãå»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ½áõ·³Ñ»é åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóó- Ý»ñ, ¨ Íñ³·ñ³ÛÇÝ μáÉáñ áñáßáõÙÝ»ñÁ (Íñ³·ñ³ÛÇÝ μ³ñÓñ³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³- Ïáí) å»ïù ¿ ϳ۳óí»Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ù»Ï Ï»ïáõÙ։ ØdzÛÝ ³Û¹å»ë ϳñ»ÉÇ ¿ »ñ³ß˳íáñ»É, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ ÉÇÝÇ ýÇݳÝë³å»ë Çñ³·áñÍ»ÉÇ, ¨ Íñ³·ñ³íáñáõÙÁ ѳݹ»ë ·³ μáÉáñ Ùñó³ÏóáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ½ïÇãÇ ¹»ñáõÙ (óáõÛó ¿ ïñí³Í ¶Í³å³ïÏ»ñ 3-áõÙ)։ ºí ³Ûëå»ë, é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ýßí³Í ³ëå»ÏïÇ ³Ý˳÷³Ý ÏÇ- ñ³éáõÙÁ »ñ³ß˳íáñáõÙ ¿ μáÉáñ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ (1) ýÇݳÝë³Ï³Ý Çñ³·áñÍ»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ¨ (2) Ñ»ï¨áճϳÝáõÃÛáõÝÁ։ Իրատեսական Կարիքներ Զտում Կատարում Պաշտպանական ծրագրեր և այլ քաղաքականու- ԶՈՒ զարգացման թյանն առնչվող ծրագրեր, հիմնական Պաշտպանության պատրաստություն կարիքներ, օր.՝ PDM փաստաթղթեր ROC
Ծրագրավորում Բյուջե
Գնումների հայտեր Պատվերների ծրագրեր
Հավաքագրման ծրագրեր
Ուսուցում, կադրերի զարգացման ծրագրեր
PDM – Ծրագրային որոշումների հուշագիր ... ... ROC – Պահանջվող օպերատիվ կարողություններ
¶Í³å³ïÏ»ñ 3. ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ՝ Ùñó³ÏóáÕ å³Ñ³Ýç³ñÏÝ»ñÇ ½ïÙ³Ý ÙÇçáó
111 Հաճախ այս պահանջը խստորեն պարտադրվում է ﬕայն պաշտպանական ծրագրի առաջին երaկու կամ երեք տարվա ընթացքում։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 115
²ÝáñáßáõÃÛ³Ý ËݹÇñÁ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ ¨ ÁݹѳÝñ³å»ë Íñ³·ñ»ñÁ Ùß³ÏíáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ϳÝ˳ï»ëáõÙÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ¨ ѻﳷ³- ÛáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ »Ý ÷á÷áËíáÕ ÙÇç³í³ÛñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ՝ ѳ½í³¹»å ¿ ÉÇÝáõÙ, áñ áñ¨¿ Íñ³·Çñ ϳ٠åÉ³Ý Çñ³Ï³Ý³óíÇ ¨ ݳ˳Ýßí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ëÝÇ ×Çßï ³ÛÝ ï»ëùáí, áñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ñ։ ¸ñ³ å³ï- ׳éÝ»ñÇ Ãíáõ٠ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ãݳ˳ï»ëí³Í ûå»ñ³ódzÛÇ ³ÝóϳóÙ³- ÝÁ Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝ»Éáõ ϳ٠¹ñ³Ý Ù³ëݳÏó»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, ïÝï»- ë³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ, ûñ.՝ ·Ý³×Ç Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ, ³ñÅáõÛÃÇ ÷á˳ñÅ»ùÇ ¨ ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ï³Ù ëáóÇ³É³Ï³Ý ³å³Ñá- íáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ѳí³ù³·ñÙ³Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í ͳí³ÉÝ ³å³Ñáí»Éáõ ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÁ, ·ÝáõÙÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ó·Ó·áõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ։ ÜٳݳïÇå ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý Ñ»ï ·áñÍ áõݻݳÉáõ ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Õ³Ý³Ï ϳñ»ÉÇ ¿ ѳٳñ»É ÷áõɳÛÇÝ Íñ³·ñ³íáñáõÙÁ, áñÇ ¹»åùáõÙ Ýáñ Íñ³·ñ»ñÁ Ùß³ÏíáõÙ »Ý »ñϳÙÛ³ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ùμ112 ϳÙ, ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý ³í»- ÉÇ μ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ ¹»åùáõÙ՝ ³Ù»Ý ï³ñÇ113։ ܲîú-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÝ ¿ û·ï³·áñÍáõÙ ÝÙ³Ý ÷áõɳÛÇÝ åɳݳíáñÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÁ։ ²ÏÝѳÛï μ³ó³éáõÃÛáõÝ ¿ üñ³ÝëdzÝ, áñï»Õ Íñ³·ÇñÁ ѳëï³ï³·ñí³Í í»ó³ÙÛ³ ųÙÏ»ïáí ѳëï³ïíáõÙ ¿ ûñ»Ýùáí։ ¸³ Çñ³Ï³Ý³óí»Éáõó Ñ»ïá ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ѳëï³ïíáõÙ ¿ ѳçáñ¹ í»ó³ÙÛ³ Íñ³·ÇñÁ։ àõÏñ³Ç- Ý³Ý Ý»ñϳÛáõÙë ÷áñÓáõÙ ¿ ÝٳݳïÇå Ùáï»óáõÙ óáõó³μ»ñ»É, û¨ ·áñÍ áõÝÇ ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý ½·³ÉÇáñ»Ý ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï։ àñáß ¹»åù»ñáõÙ ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ϳñáÕ ¿ ÝáõÛÝÇëÏ ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ÉÇÝ»É, ûñ.՝ ·Ý³×Ç ã³÷³½³Ýó μ³ñÓñ, »ñμ»ÙÝ ¿É ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ, åɳݳíáñÙ³Ý ÷áñÓÇ å³Ï³ëÇ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ áã å³ïß³× Çñ³- ϳݳóÙ³Ý (ûñÇݳÏ՝ Íñ³·ñáõÙ ãݳ˳ï»ëí³Í ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³- ϳñ·Ç Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í) ¨ ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ μ»ñáõÙáí։ ÜÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÉÇÝáõÙ í»ñ³Ý³Û»É ¨ ÷á÷áË»É Íñ³·ñ³ÛÇÝ áñá- ßáõÙÝ»ñÁ μÛáõç»Ç åɳݳíáñÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áõÉáõÙ։ ²Ûë ٻ˳ÝǽÙÁ »ñμ»ÙÝ ÏáãíáõÙ ¿ §Ý³Ë³Íñ³·ñ³íáñáõÙ¦։ üÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ ÁÝóó- ùáõÙ, »Ã», ÇѳñÏ», ûñ»Ýùáí ÝÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»éíáõÙ ¿, ϳñ»ÉÇ ¿ í»ñ³μ³ßË»É μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ï³ñμ»ñ Íñ³·ñ»ñÇ ÙÇç¨։ ²Ûë »ñÏáõ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÝ ¿É ³å³ÑáíáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñë- Ý»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ՝ å³Ñå³Ý»Éáí ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ ѳß- í»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÁ։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÛÉ՝ áñ³Ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõ- 112 Օրինակ՝ U.S. DoD Planning, Programming, Budgeting, and Execution System (PPBES)- ում։ 113 Բուլղարիայի Պաշտպանության ռեսուրսների միասնական կառավարման համակարգը կարող է դրա օրինակը լինել։ 116 îá¹áñ î³·³ñ¨
ÃÛáõÝÝ»ñÁ՝ Ýáñ ëå³éݳÉÇùÇ »ñ¨³Ý ·³ÉÁ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ¹³ßÇÝùÇ Ï³½- Ù³íáñáõÙÁ ϳ٠³Ý¹³Ù³ÏóáõÙÁ, ³ñÙ³ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý·»ó- ÝáÕ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ, Ýáñ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÅÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ·³ÉÁ ¨ ³ÛÉÝ, Ñݳñ³íáñ 㿠ѳÕóѳñ»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñ- Ù³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ÙÇçáóáí։ Üßí³Í ϳñ·Ç ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ ѳٳñ »ñÏñÝ»ñÁ Ñ»ï³Ùáõï åÇïÇ ÉÇÝ»Ý μ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ, Ëáñù³ÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛ³ÝÁ, áñÁ »ñμ»ÙÝ Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë §ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³Ý³ÛáõÙ¦ (äèì, SDR) 114 ³Ýí³Ý ï³Ï. ³ÛÝ û·ÝáõÙ ¿ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»Éáõ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ýáñ, ³å³·³ ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ í»- ñ³μ»ñÛ³É115։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý՝ ¹³ ³é³çÇϳ Ùáï³íáñ³å»ë 15 ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝ- óóùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ ï»ëÉ³Ï³Ý ¿, áñÝ áõÕ»ÝÇß ¿ ͳé³ÛáõÙ ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։
ì»ñÇÝ ûÕ³ÏÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ Ù³ëݳÏ- óáõÃÛáõÝÁ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á Ý»ñ³éáõÙ ¿ ³éÝí³½Ý Ñ»ï¨Û³É ù³ÛÉ»ñÁ. 1. Ìñ³·ñ³ÛÇÝ áõÕ»ÝÇßÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙ, 2. Ìñ³·ñ»ñÇ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ, 3. Ìñ³·ñ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛáõÙ, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇÝ ³éÝãíáÕ áñáßÙ³Ý Ï³Û³óáõÙ, 4. ´Ûáõç»Ç åɳݳíáñáõÙ, 5. ´Ûáõç»Ç ϳï³ñáõÙ, 6. гßí»ïíáõÃÛáõÝ, 7. ²áõ¹Çï։ Ìñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÁ (ù³ÛÉ 2) Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¿. ³ÛÝ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý áÉáñïÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý Ëáñ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ¨ ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõ- ç»Ç ݳ˳·ÍÇ Ùß³ÏáõÙÁ (ù³ÛÉ 4) å»ïù ¿ Ëëïáñ»Ý ѳٳå³ï³ë˳ÝÇ Íñ³·ñÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ϳ۳óí³Í ݳ˳ñ³ñ³ñ³Ï³Ý áñáßáõÙ- Ý»ñÇÝ։ л勉μ³ñ μÛáõç»Ç åɳݳíáñáõÙÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ãå»ïù ¿ ѳݷ»óÝÇ Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ÛÝåÇëÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³- ÝÁ, áñáÝù áñ³Ï³å»ë ï³ñμ»ñíáõÙ »Ý ø³ÛÉ 3-áõ٠ϳ۳óí³Í áñáßáõÙÝ»ñÇó։ Ìñ³·ñ³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Ýϳï»ÉÇáñ»Ý μ³ñÓ-
114 ՊՌՎ-ի (SDR) օրինակի համար տե՛ս The Strategic Defence Review – 1998 (CM3999), Presented to Parliament by the Secretary of State for Defence by Command of Her Majesty (London, Ministry of Defence, July 1998), www.mod.uk/NR/rdonlyres/65F3D7AC-4340- 4119-93A2-20825848E50E/0/sdr1998_complete.pdf. 115 Սովորաբար սահմանվում են զինված ուժերի ﬕայն ﬕ քանի հատկանիշներ։ Ֆրանսիացի պլանավորողները կիրառում են «մոդել» հասկացությունը, իսկ ԱՄՆ-ի մասնագետները պարբերաբար գործածում են «տեսլական» բառը։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 117
ñ³óÝ»É ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ áñ³ÏÁ μÛáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý ¨ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³áõ¹ÇïÇ Å³Ù³Ý³Ï (ù³ÛÉ»ñ 5, 6 ¨ 7)։ ²Ûë μáÉáñ ù³ÛÉ»ñÁ ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»- ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, í»ñÇÝ ûÕ³- ÏÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³- ñ³ñÇ Ï³Ù ù³ñïáõÕ³ñÇ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ 먻éí³Í ÉÇÝÇ Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÝ áõÕÕáñ¹»Éáõ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý íñ³ (ѳٳå³ï³ë˳ݳ- μ³ñ՝ ù³ÛÉ»ñ 1 ¨ 3)։ Ìñ³·ñ³íáñÙ³Ý áõÕÕáñ¹áõÙÁ, áñÁ ëáíáñ³μ³ñ ³å³ÑáíáõÙ ¿ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ, ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ñëï³Ï Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÁݹѳÝáõñ μÛáõç»Ç ٳϳñ- ¹³ÏÁ ¨ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ý³ËÝ³Ï³Ý ùíáï³Ý»ñÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇó Ûáõñ³- ù³ÝãÛáõñÇ Ñ³Ù³ñ, ³å³ÑáíáõÙ ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Í³Ëë³ÛÇÝ Ï³½ÙÇ í»ñ³μ»ñÛ³É, μ³ßËáõÙ ¿ å³ñï³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³óáõÛóÁ։ ø³ÛÉ 3-áõÙ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý Íñ³·ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ ×ßïáõÃ- ÛáõÝÝ áõ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ Íñ³·ñ³ÛÇÝ áõÕ»ÝÇßÝ»ñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ í»- ñÇÝ ûÕ³ÏÇ ³é³çÝáñ¹Ý»ñÝ »Ý áñáßáõ٠ϳ۳óÝáõÙ ÏáÝÏñ»ï Íñ³·ñ»ñÇ ¨ Íñ³·ñ»ñÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý í»ñ³μ»ñ- Û³É՝ ë³ÑٳݻÉáí, û áñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿ å»ïù ½³ñ·³óÝ»É, å³Ñå³Ý»É ϳ٠í»ñ³óÝ»É116։ ²Û¹ áñáßáõÙÁ ï»Õ ¿ ·ïÝáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý ÷³ëï³- ÃÕÃáõÙ, áñÁ Ñ³×³Ë §Ìñ³·ñ³ÛÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñáõß³·Çñ¦ ¿ ÏáãíáõÙ ¨, å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ Ñ³ëï³ïáõÙÇó Ñ»ïá, ͳé³ÛáõÙ ¿ áñå»ë å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý í»ñÇÝ ûÕ³ÏÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ¨ μÛáõç»ï³ÛÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ÑÇÙù։ ²ÛëåÇëáí՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý ¨ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñͳñÏÙ³ÝÁ։ ¼ÇÝíáñ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³ódz- Ï³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Íñ³·ñ»ñÁ ϳ½ÙíáõÙ »Ý ÁÝïñí³Í ù³Õ³ù³Ï³- ÝáõÃÛ³Ý áõÕ»ÝÇßÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, ¨ Ýñ³Ýó ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ã³÷³ÝóÇÏ áõ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ÁÙéÝ»ÉÇ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ àñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÇó Ñ»ïá Ýñ³Ýù »Ý ÏñáõÙ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ù³- Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý Çñ»Ýó ÇëÏ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ³ñï³óáÉí³Í »Ý û° Íñ³·ñ³ÛÇÝ áõÕ»ÝÇßÝ»ñáõÙ, û° Íñ³·- ñ³ÛÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñáõß³·ñáõÙ։ ´áÉáñ ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÁ Ñëï³Ïáñ»Ý ÁÙ- μéÝáõÙ »Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ¿áõÃÛáõÝÁ։ ì»ñç³å»ë, Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ó¨³ã³÷áõÙ å³ñ- 116 Բուլղարիայի պաշտպանության նախարարության փորձի հիման վրա քաղաքացիական-զինվորական փոխգործողության մանրամասները տե՛ս Todor Tagarev, Control, Cooperation, Expertise: Civilians and the Military in Bulgarian Defence Planning Experience, ISIS Research Reports # 14 (Sofia: Institute for Security and International Studies, 2003). 118 îá¹áñ î³·³ñ¨
μ»ñ³Ï³Ý ½»ÏáõÛóÝ»ñÁ »ñ³ß˳íáñáõÙ »Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï í»- ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ։
º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ¼ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³- é³í³ñÙ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ¨° ܲîú-Ç Ýáñ ³Ý¹³ÙÝ»- ñÇ, ¨° ·áñÍÁÝÏ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ ³éç¨ ÝٳݳïÇå ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ »Ý ͳé³ÝáõÙ։ âѳí³ÏÝ»Éáí Ý»ñϳ۳óÝ»É ¹ñ³Ýó ëå³éÇã ó³ÝÏÁ՝ Ãí³ñÏ»Ýù ÙÇ ù³ÝÇ ÑÇÙ- Ý³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ. • ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÷áñÓÇ å³Ï³ë, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ, å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý, Íñ³·ñ»ñÇ Í³Ëë³ÛÇÝ Ï³éáõóí³ÍùÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý, ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ ³ÛÉÁÝï- ñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý, åɳݳíáñ- Ù³Ý éÇëÏ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ·áñ- ÍÁÝóóáõÙ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù»Ãá¹³μ³ÝáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý ³éáõÙáí։ • úå»ñ³ódzݻñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·í³Í åɳݳíáñÙ³Ý ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍÁÝ- óóÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ, áñÁ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³- éáõóí³Íùáõ٠ѳëï³ïí³Í ûå»ñ³ïÇí Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³óÃáÕáõÙÝ»ñÁ í»ñѳÝáÕ ûμÛ»ÏïÇí å³ñ³Ù»ïñ»ñ ¿ ³å³ÑáíáõÙ։ • γ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝ, áñÁ Ñ³×³Ë Ï³åí³Í ¿ ËáñÑñ¹³- å³ÑáõÃÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ñ»ï, ѳïϳå»ë՝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ, μ³Ûó ݳ¨ μÛáõç»Ç åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý՝ ϳ½Ù³Ï»ñ- å³Ï³Ý ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÁ ϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ¿, ù³ÝÇ áñ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³- é³í³ñÙ³Ý Ýáñ Ùá¹»ÉÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ ¿ §Çß˳ÝáõÃ۳ݦ ϳ٠áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³μ³ßËÙ³ÝÁ։ • ²é³ÝÓݳѳïáõÏ ËݹÇñ ¿ §Íñ³·Çñ¦ »½ñáõÛÃÇ ·áñͳÍáõÃÛáõÝÁ։ ºÃ» å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ ѳÝÓÝ ¿ ³éÝáõÙ Ý»ñÙáõÍ»É ½ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»- ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·, ³ÛÝ å»ïù ¿ ݳ¨ ѳíáõñ å³ïß³×Ç ¨ ëáõÛÝ Ñá¹í³ÍáõÙ Ýßí³Í ÇÙ³ëïáí ·áñͳÍÇ ³Û¹ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ։ º½ñ³÷³ÏÇã ¨, ûñ¨ë, ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ Ñ»ï¨áõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý ÁÝóóùÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³çáÕí³Í ѳٳñí»É, »Ã» é»ëáõñëÝ»ñÇ ·É˳- íáñ ϳé³í³ñÇãÁ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ ϳ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝ ëï³ó³Í ÷áËݳ˳ñ³ñÁ ûñ³ÝáõÙ »Ý ·áñÍ»É é»ëáõñëÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ϳé³í³ñáõÙÁ å³ßïå³- Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ 119
ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÷á˳ϻñåÙ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ã³÷³½³Ýó ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ï ·áñÍÇù ¿, áñÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóó- Ý»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ, ÁÝïñí³Í å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ áõ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ։ ²ÛÝ Ù»ÏÝ ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»- óáÕ ³ÛÝ ë³Ï³í³ÃÇí ·áñÍÇùÝ»ñÇó, áñáÝù ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í åɳݳíáñáõÙ ¨ ·Ý³Ñ³ï»É Íñ³·ñ»ñÇ, »ÝóÍñ³·ñ»ñÇ ¨ μÛáõç»Ý»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ։ Æ Ù³ëݳíáñÇ՝ Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý ÷áõÉÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÁ ϳñ¨áñ³·áõÛÝ Ýß³- ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ïϳóáõÙÝ»ñÇ ÷áËϳå³ÏóÙ³Ý, §Ý»ñ¹ñí³Í ·áõÙ³ñÇÝ Ñ³- Ù³ñÅ»ù ³ñ¹ÛáõÝùǦ ëϽμáõÝùáí Ùß³ÏíáÕ μÛáõç»Ç »ñ³ß˳íáñÙ³Ý ¨, Ñݳ- ñ³íáñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÇÙ³ëïáí։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ٻͳå»ë ¹Ûáõñ³óÝ»É, »Ã» »ñÏñÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ ïñ³Ù³¹ñí»Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ݳ˳·ÇÍÁ՝ Íñ³·- ñ»ñÇ å³ïß³× Ýϳñ³·ñÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, ¨ ·áñͳ¹Çñ Ù³ñÙÝÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ Æ í»ñçá, ½ÇÝáõÅÇ Íñ³·ñ³Ñ»Ý ½³ñ·³óáõÙÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ ËóÝáõÙ »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõ- ÝÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ ¨ ¿³- å»ë Ýå³ëïáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï, ó÷³ÝóÇÏ ¨ ïÝï»ë³å»ë ÑÇÙݳíáñí³Í ϳé³í³ñÙ³ÝÁ։ 120 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
¶ÉáõË 4
üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ ¶»ñ¹ üñáñ³Ã Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙÝ áõëáõÙݳ- ëÇñ»ÉÇë ѳñÏ ¿ ÝϳïÇ áõݻݳÉ, áñ ³ÛÝ »ñÏñÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ϳ- é³í³ñÙ³Ý ³Ýμ³Å³Ý»ÉÇ ûÕ³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÇ` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÙÇ Ù³ëÝ ¿, ¨ ëáõÛÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñí»É ¿` »ÉÝ»Éáí ³Û¹ Ýϳï³éáõÙÇó: ò³Ýϳó³Í ³ÛÉ μݳ·³í³éÇÝ áõÕÕíáÕ å»ï³Ï³Ý ѳïϳóáõÙÝ»ñÇ Ñ³- ٻٳï å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ý ³é³í»É Ñ»ï³ùñùñ³Ï³Ý ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ, ѳñϳïáõÝ»ñÇ, Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ, ³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý Ó»é- ݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ ïÝï»ëí³ñáÕÝ»ñÇ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ, áõųÛÇÝ Ï³éáõÛó- Ý»ñÇ ¨, áñ Ýí³½ ϳñ¨áñ ã¿, ѳñ¨³Ý μ³ñ»Ï³Ù ¨ áã μ³ñ»Ï³Ù »ñÏñÝ»ñÇ, ÇÝã- å»ë ݳ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: êϽμáõÝùáñ»Ý, »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ý å»ïù ¿ Ó¨³íáñíÇ` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ïíÛ³É »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ³éϳ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, ÙÇÝã¹»é Çñ³Ï³ÝáõÙ, »ñÏñÇ ë³Ñٳݳ÷³Ï é»ëáõñëÝ»ñÇ å³Û- Ù³ÝÝ»ñáõÙ, Ýßí³Í μÛáõç»Ý Ó¨³íáñíáõÙ ¿՝ »ÉÝ»Éáí ³éϳ é»ëáõñëÝ»ñÇ, ³ÛÉ áã` ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó: ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇó Ñ»ïá å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ·Íáí ͳËë»ñÇ Ïñ׳ïáõÙÁ ϳ٠ѳ½í³¹»å ³í»É³- óáõÙÁ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý μáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇ Ñ³- Ù³ñ í»ñ³Íí»ó óáõó³¹ñ³Ï³Ý ˳ÕÇ: ØÇ ÏáÕÙÇó՝ ûÉÇ·áåáÉ Ñ³Ù³Ï³ñ· áõÝ»- óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ ÉáμμÇÝ·Ý ³Û¹ù³Ý áõÅ»Õ ã¿, ù³ÝÇ áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ å³Ñ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ í»ñ³ÝáõÙ ¿: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ՝ μÛáõç»Ç ϳ٠½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ïñ׳ïáõÙÝ»ñÁ ѳ- ×³Ë Í³é³ÛáõÙ »Ý áñå»ë ß³ï ï³ñ³Íí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇù ÁÝïñáÕ- Ý»ñÇ Ó³ÛÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ: úÉÇ·áåáÉ Ñ³Ù³Ï³ñ· áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 121
å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ å»ï³Ï³Ý ͳËë»ñÁ Çß- ˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó å³ÑíáõÙ »Ý ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý ßÕ³ñßÇ ï³Ï ¨ »Ýóϳ ã»Ý Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý: ØÛáõë ÏáÕÙÇó` ѳñÏ ¿ ÝϳïÇ áõݻݳÉ, áñ ºíñáå³ÛáõÙ Ý߳ݳϳÉÇó ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ï»ÕÇ áõÝ»ó»É ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ï»- ë³ÝÏÛáõÝÇó: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí Ýßí³Í μݳ·³í³éáõÙ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ ËÇëï ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý, Áݹ áñáõÙ՝ áã ÙdzÛÝ å»ïáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, ³Ûɨ ³éѳë³ñ³Ï ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ: ²ÛëåÇëáí` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ϳé³í³ñÙ³Ý ³éÝãáõÃÛ³Ùμ ѳñÏ ¿ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³éÝ»É »ñÏñÇ Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í μáÉáñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳñó»ñÁ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ »ñÏñÇ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ μ³ó³ïñ»É, áñ ÇÝãå»ë Ý»ñùÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ áõÕÕí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ, ³Û¹ ÃíáõÙ` å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ, Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ »Ý` »ÉÝ»Éáí áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó, ¨ áñ ³é³Ýó å»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ã¿ ³å³Ñáí»É å»ïáõÃÛ³Ý ·áÛáõÃÛáõÝÁ, ³½³ïáõÃÛáõÝÁ ¨ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý, Ùß³ÏáõÛÃÇ Ñ»ï³·³ ½³ñ·³óáõÙÝ áõ å»ïáõÃÛ³Ý μ³ñ»Ï»óáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ѳë³- ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ í׳ñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ͳËë»ñÇ, ³ÛëÇÝùÝ` ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ é³½Ù³Ï³Ý μÛáõç»Ç ¨ Ù³ëݳíáñ³å»ë Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ ¨ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ μÛáõç»Ý»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ áõ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ϳï³ñí»Ý` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ¹ñ³Ýó ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ: ì»ñçÇÝë ùÝÝáõÃÛ³Ý ¿ ³éÝíáõ٠ѳçáñ¹ μ³ÅÝáõÙ (ÙdzųٳݳÏ, ÝÙ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ μ³ñ¹³ÝáõÙ ¿ Ýñ³- Ýáí, áñ §å³ßïå³ÝáõÃÛáõݦ, §é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñáõÙ¦ ¨ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·Íáí ýÇݳÝëÝ»ñ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñμ»ñ »ñÏñÝ»- ñáõÙ ï³ñμ»ñ Ï»ñå »Ý Ù»Ïݳμ³ÝíáõÙ): ²Ûë ·ÉËáõÙ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù ³ÕÛáõë³ÏÝ»ñ ¨ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ë³Ñ- Ù³ÝáõÙÝ»ñ, áñáÝù ÁÝûñóáÕÇÝ ÃáõÛÉ Ïï³Ý Ñ»ßïáñ»Ý ÁÙμéÝ»É μáí³Ý¹³ÏáõÃ- ÛáõÝÁ, ÇëÏ Ñ»ï³·³Ûáõ٠ݳ¨ Ïͳé³Û»Ý áñå»ë §ëïáõ·³Ã»ñÃÇÏÝ»ñ¦: ¶ÉáõËÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ÇÝãå»ë »íñáå³Ï³Ý ¨ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý »ñÏñÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ѳïí³- ÍáõÙ, ѳïϳå»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ëݳíáñ ѳïí³ÍáõÙ ïáÕ»ñÇë Ñ»ÕÇݳÏÇ Ï³ï³ñ³Í ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ß˳- ï³Ýù³ÛÇÝ ÷áñÓÇ íñ³: Ü»ñϳ۳óíáÕ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ ¨ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ñï³óáÉáõÙ »Ý Ýßí³Í ѳñáõëï ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÷áñÓÁ: Àݹ áñáõÙ՝ ѳïáõÏ áõ- ß³¹ñáõÃÛ³Ý »Ý ³ñųݳÝáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÁ ¨ í»ñçÇÝÇë é»- ëáõñëÝ»ñÇ Ï³½Ùáõ٠ѳïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»- ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ: 122 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
üÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõÙ ä³ñ³Ù»ïñ»ñÁ, ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ ¨ ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÁ êáõÛÝ ·ÉËáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ áñå»ë ³½·³ÛÇÝ (Ý»ñ- ùÇÝ) ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ (³ñï³ùÇÝ) ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ï³ññ»ñÇó Ù»ÏÁ: ¶Í³å³ïÏ»ñ 1-áõÙ óáõÛó »Ý ïñíáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ é»- ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ï³ññ»ñÇ ÙÇç¨ ÷á˳¹³ñÓ Ï³å»ñÁ ¨ Ýßí³Í ϳ- é³í³ñÙ³ÝÁ μÝáñáß Ï³éáõóí³ÍùÁ: îíÛ³É Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛáõ- ÝÁ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ áñå»ë §³é³Ýóù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóǦ ¨ ÙÇ ß³ñù §ÑÇÙÝ³Ï³Ý ûųݹ³Ï ·áñÍÁÝóóÝ»ñǦ ³ÙμáÕçáõÃÛáõÝ: §Î³é³í³ñáÕ ·áñÍÁÝóóÝ»ñݦ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý μáÉáñ ³ÛÉ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý ¨ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ػͳٳë³Ùμ, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏÇñ ÏÇñ³éáõÙ ¿ ë»÷³Ï³Ý å³ñ³Ù»ï- ñ»ñÁ, ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ ¨ ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÁ, áñáÝóáí ÇëÏ å³Û- ٳݳíáñíáõÙ ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÁ: ÆÝ㨿, ãÝ³Û³Í ëñ³Ý՝ ³Ù»Ý »ñÏÇñ å»ïù ¿ áñáßÇ ³Ûë μݳ·³í³éáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³- í³ñÙ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏ, Ñáõë³ÉÇ, ×ÏáõÝ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ·Ç ³å³Ñáí- Ù³Ý ë»÷³Ï³Ý áõÕÇÝ»ñÁ: Àݹ áñáõÙ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ù³Õ³ù³- Ï³Ý ¨ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ »ñÏ- ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ: ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙÁ å»ïù ¿ »ñ³ß˳íáñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý áÕç ·áñÍÁÝóóÇ ï¨³Ï³Ý Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ë³Ñٳݳ÷³Ï é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ï û·ï³·áñÍáõÙÁ: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 123
ɣɊɠɨɣɊɟɡɫɒɞɊɟ ɥɎɦɡɫɩɦɟɎɩɔ ɘɊɥɊɧɊɩɡɫɝ əʂʋʍɸʆɸʍ ɺʏʗʅɿʍʀɸʘʍɼʗʂ ʆɸʓʏʙʘʕɸʅʛ
ɖɸʉɸʉɸʑɸʇʏʙʀʌʏʙʍ ɣɸʎʖʑɸʍʡʀ- ʌɸʍ ʇʂʢɸʆɸʍ əɼʖɸʄʏʙ- Ɍʏʗʅʏʉʏʙ- ɺʏʗʅɿʍʀɸʘʍɼʗ ɽʏʙʀʌʏʙʍ ʀʌʏʙʍʍɼʗ
Ɏʍʀɸʆɸʓʏʙʘʕɸʅ əʗɸʋ. ʆɸɽʋ ɯʂʍɸʍʔʍɼʗ ʅɸʓɸʌʏʙʀʌʏʙʍʍɼʗ ʞ ʕɸʗʐɸʗɸʗʏʙʀʌʏʙʍ
Ɍʍʏʙʋʍɼʗ ʞ Ɋʍʈʍɸʆɸɽʋ
ɑʍɻʇɸʍʏʙʗ
əʂʢɸʆɸʍ
ʀʂʆʏʙʍʛ
ʞ ɹʌʏʙʒɼ ʜʁɸʍɻɸʆ ɺʏʗʅɿʍʀɸʘ- V”:nf[\ghnklgf\[phjk\[pjkdp[ ʍɼʗ
ɣʃɸʍɸʕʏʗʏʙʋ, ʕɼʗɸʇʔʆʏʉʏʙʀʌʏʙʍ, ɸʏʙɻʂʖ ɛɼʆɸʕɸʗʋɸʍ ɺʏʗʅɿʍʀɸʘ- ʍɼʗ ɯʂʍɸʍʔʍɼʗ, ɹʌʏʙʒɼ, ʅɸʄʔɼʗ ʞ ʅɸʄʔɼʗʂ ʆɸʖɸʗʏʉɸʆɸʍ
ɨɼʉɼʆɸʖʕʡʀʌʡʍ
¶Í³å³ïÏ»ñ 1. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ
лï¨áճϳÝáñ»Ý ËáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳ- é³í³ñÙ³Ý íñ³ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ³å³ÑáíáÕ Ñ»ï¨Û³É å»ï³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ (»Ã» ³Û¹åÇëÇù ¹»é¨ë ã»Ý Çñ³Ï³Ý³óí»É).
- ÀݹѳÝáõñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·Ç Ù³ë ϳ½ÙáÕ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·` γéáõóí³Íù³- ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ßíÇ ³éÝ»Éáí ³éϳ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃ- Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ. ÛáõÝÝ»ñÇ áÉáñïÝ»ñ - ä»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙ, ѳñϳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ· ¨ ѻﳷ³ Çñ³·áñÍáõÙ. - ²ñ¹Ûáõݳμ»ñáõÃÛáõÝ, ³é¨ïáõñ ¨ μ³ÝϳÛÇÝ (ýÇݳÝ- ë³Ï³Ý) ѳٳϳñ·: 124 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
- ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Í³Ëë»ñÇ Ù³ëݳμ³ÅÇÝÁ Ðܲ-áõÙ ê³ÑÙ³ÝÙ³Ý (ѳٳ˳éÝ Ý»ñùÇÝ ³ñ¹ÛáõÝù). »Ýóϳ áÉáñï- Ý»ñ - ä³ßï å³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áõÅ»ñÇ ÃÇí³- ù³Ý³Ï, ϳéáõóí³Íù ¨ ËݹÇñÝ»ñ: - ä»ï³Ï³Ý – Ù³ëݳíáñ ·áñÍÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ. - سëݳíáñ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ»ñ é³½Ù³Ï³Ý Ó»é- ²ç³ÏóáõÃÛáõÝ Ý³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³åñáýÇɳíáñÙ³Ý ¨ ·ÝáõÙÝ»ñÇ å³Ñ³ÝçáÕ áÉáñïÝ»ñ μݳ·³í³éáõÙ. - ä»ï³Ï³Ý ·áõÛùÇ ¨ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳíá- ñ»óáõÙ: Ü»ñÙáõÍÙ³Ý - ²ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ ³áõ¹Çï, í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý Ñ³- »Ýóϳ áÉáñï- ٳϳñ·»ñ ѳÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍáõÙ: Ý»ñ
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý íñ³ áõÕÕ³- ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ëïáñ¨ Ýßí³Í ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÁ ¨ ë³Ñٳݳ÷³ÏáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÁ. • ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ¨ Ýñ³ ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ Ñëï³Ï ë³ÑÙ³Ýí³Í ËݹÇñÝ»ñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý, ³ñï³ùÇÝ ·áñÍ»ñÇ ¨ ³ÛÉ Ñ³ñó»ñáõÙ, • üÇݳÝë³Ï³Ý, μÛáõç»ï³ÛÇÝ ¨ í³ñã³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ- ·³íáñáÕ ûñ»ÝùÝ»ñ, »Ýóûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³Ïï»ñ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ ¨ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éáõÃÛáõÝ, • Ðëï³Ï ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ ¨ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³Ýç³ïáõÙ ýÇݳÝëÝ»ñÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ, • ØÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳéáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ ¨ Ù³ëݳÏóáõÃ- ÛáõÝ åɳݳíáñÙ³Ý, μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝ- óóÝ»ñáõÙ, • ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ϳéáõóí³ÍùÇ ÁݹɳÛÝáõ٠ϳ٠Ïñ׳ïáõÙ, • ´Ûáõç»Ç ϳñ׳ųÙÏ»ï Ïñ׳ïáõÙÝ»ñ (ûñ.` ëå³ëí³ÍÇó ó³Íñ ѳñ- ϳÛÇÝ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ), • âݳ˳ï»ëí³Í å»ï³Ï³Ý ͳËë»ñ` å³Ûٳݳíáñí³Í ï»ËݳÍÇÝ ¨ μÝ³Ï³Ý ³Õ»ïÝ»ñáí ¨ ³ÛÉ Éáõñç íݳëÝ»ñáí, • ¶Ý³×Ç Ù³Ï³ñ¹³Ï, ³ß˳ï³í³ñÓ»ñÇ μ³ñÓñ³óáõÙÝ»ñ, • ²éϳ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ ¨ ϳåÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, • Øñó³Ïó³ÛÇÝ ÁÝóó³Ï³ñ·áí ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙñóáõÛÃÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ (ûñ.` ѳٳӳÛÝ ºØ-Ç ¨ ܲîú-Ç Ï³Ýáݳϳñ·»- ñÇ)117,
117 Օրինակ` ՆԱՏՕ-ի «NATO-AC/4-2261» կամ ԵՄ-ի կանոնակարգեր: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 125
• ²ÝÓݳϳ½ÙÇ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ, í»ñ³μ»ñÙáõÝù ¨ Ùï³ÛÝáõÃÛáõÝ (³ß˳- ï³Ýù³ÛÇÝ μ³ñáÛ³Ï³Ý å³Ñí³Íù, ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ñ»é³ÝϳñÝ»ñ, ³ñÑ»ëï³í³ñÅáõÃÛáõÝ, Ïáñåáñ³ïÇí ÇÝùÝáõÃÛáõÝ, ѳٳϳñ·³ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý μ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ, ³ñïá- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïáñáõëï, Ïáéáõåódz, ¿ÃÝÇÏ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ): ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ËݹÇñÝ»ñÁ ì³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ, μÛáõñáÏñ³ïdz ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³- ٳϳñ·»ñ ò³Ýϳó³Í í³ñã³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ¨ Ýå³ï³Ï³Û- ÝáõÃÛáõÝÁ ٻͳå»ë å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ÏÇñ³éíáÕ Ù»Ãá¹Ý»ñáí ϳÙ, ÇÝãå»ë ÁݹáõÝí³Í ¿ ³Ýí³Ý»É, §μÛáõñáÏñ³ïdzÛáí¦: ²Ûë »½ñáõÛÃÁ Ñ³×³Ë û·ï³- ·áñÍíáõÙ ¿ μ³ó³ë³Ï³Ý »ñ³Ý·áí, ¨ ë³ μ³ó³ïñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýáí, áñ í»ñçÇÝ ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñáõ٠ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ ¹³ñ»ñáõÙ í³ñã³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ѳ- Ù³ÛÝùÇ ³ÛÉ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇÝ »Ý å³ñï³¹ñ»É Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý ѳۻóáÕ³Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ, ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¨ ϳé³í³ñ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ: ºñμ»ÙÝ μÛáõñáÏñ³ïÇ³Ý Ó»éù ¿ μ»ñáõÙ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ãÇ ó³ÝϳÝáõÙ ÏáñóÝ»É ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ ¹ñ³Ýó ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ËáãÁݹáïáõÙ ¿ ·áñͳñ³ñ ϳé³í³ñÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: ²Ûë ¹»åùáõÙ Ñݳñ³íáñ ¿, áñ í³ñã³Ï³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ, áñáÝó í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë ó³Íñ ¿, ë»- ÷³Ï³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ μ³ñ»É³í»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Ñ»ßïáñ»Ý û·ï³- ·áñÍ»Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý áñáß³ÏÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ՝ Ç íݳë ѳÝñ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ Ï³Ù å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ: üÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ· ëï»ÕÍ»Éáõ ¨ μÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ËáãÁݹáïÝ»ñÁ í»ñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñ ûñ»Ýë¹ÇñÁ ë³ÑÙ³ÝÇ ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÁ ϳï³- ñ»Éáõ í³ñã³Ï³Ý ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ՝ Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí. • öá÷áË»É Ñ³Ù³Ï³ñ·Á` ³ÛÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻóÝ»Éáí ³éϳ ù³Õ³- ù³Ï³Ý ¨ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇÝ, ¨ ³å³Ñáí»É ßñç³å³- ïÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ñÓ³·³ÝùáÕ ×ß·ñïáõÙÝ»ñÇ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ, • ²å³Ñáí»É ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ ÙÇç³½³ÛÇÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ ¨ ϳÝáݳϳñ·»ñÇÝ118, • ÎÇñ³é»É §Ñ³Ýñ³ÛÇÝ Ýáñ ϳé³í³ñٳݦ ϳÝáÝÝ»ñÁ119,
118 Ամենակարևորներից են Հանրային հատվածի հաշվապահական հաշվառման միջազգային ստանդարտները («IPSAS»), Հաշվապահական հաշվառման միջազգային ստանդարտները («IAS») և Ֆինանսական հաշվետվությունների միջազգային ստանդարտները («IFRS»): 119 Կառավարման գաղափարախոսություն, որը հանրային հատվածի արդիականացման նպատակով 1980-ականներից ի վեր կիրառվում է կառավարությունների կողմից: Տե´ս, օրինակ, http://en.wikipedia.org/wiki/New_Public_Management: 126 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
• æ³Ýù»ñÁ Ï»ÝïñáݳóÝ»É ïÝï»ë³Ï³Ý Ýáñ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý íñ³ 120, • ÎÇñ³é»É ųٳݳϳÏÇó ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ (îî) ¨ ѳÕáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, • ²é³ÝÓÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñáõÙ ³ñï³óáÉ»É ÷³ëï³óÇ (ûñ³Ï³Ý) ͳËë»ñÇ ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ, • îíÛ³ÉÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¨ ѳë³Ý»ÉÇáõÃÛ³Ý μ³ñ»É³íÙ³Ý ÙÇçáóáí ¹Ûáõñ³óÝ»É, å³ñ½»óÝ»É ¨ ³ñ³·³óÝ»É μÛáõç»ï³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃ- Û³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ, • ´³ñ»É³í»É ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ, Ñáõë³ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ѳßí»ïíáճϳ- ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ, • Ò¨³íáñ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ×ÏáõÝ áõ ó÷³ÝóÇÏ Ï³éáõó- í³Íù, • ê³ÑÙ³Ý»É ¨ ÏÇñ³é»É ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ å³ï³ë˳- ݳïíáõÃÛ³Ý Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñÁ՝ Ý»ñ³éÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý μáÉáñ ï³ññ»ñÇ å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ, • ê³ÑÙ³Ý»É áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ѳ- Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ¨ Ëáõë³÷»É ³ÛÝ ¹»åù»ñÇó, »ñμ μáÉáñÁ ï»Õ»Ï³óí³Í »Ý, μ³Ûó áã áù áñáßáõÙ ãÇ Ï³Û³óÝáõÙ, • ÀݹáõÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ·³íáñáÕ Ñëï³Ï ûñ»ÝùÝ»ñ, ѳëϳݳÉÇ Ï³Ýáݳϳñ·»ñ ¨ ³å³Ñáí»É ¹ñ³Ýó ÏÇñ³- éáõÃÛáõÝÁ, • ÐÇÙݳíáñ»É Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·áñͳñùÇ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ ¨ ·Ý³Ñ³- ï»É ïíÛ³É ·áñͳñùÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ù»ç Áݹ·ñÏí³Í ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Í³Ëë³Í ųٳݳÏÁ, ѳÕáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý áõÕÇÝ»ñÁ ¨ áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»- ñÁ, • àÕç ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ Ïñ׳ï»É ϳÝËÇÏ ÙÇçáóÝ»ñÇ ßñç³Ý³éáõÃÛáõÝÁ, • êï»ÕÍ»É Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ ³áõ- ¹ÇïÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñ, • Ðëï³Ïáñ»Ý ë³ÑÙ³Ý»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý å³ñ- ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ å»ï³Ï³Ý ³ÛÉ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ù³ëݳ- íáñ³å»ë՝ ýÇݳÝëÝ»ñÇ, ¿ÏáÝáÙÇϳÛÇ, Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·³ÝÓ³å»ï³ñ³ÝÇ Ñ»ï í»ñçÇÝÇë ÷áË·áñͳÏóáõÃ- Û³Ý Ï³ñ·Á, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³Ñ³Ýç»É ÙdzëÝ³Ï³Ý îî ѳٳϳñ·»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ,
120 Օրինակ` «բաղադրիչներ-արտադրյալ-վերջնական արդյունք» գաղափարա- խոսությունը: Վերահսկողությունը և այլ հարցեր հակիրճ քննության են առնվում հաջորդ ենթաբաժնում: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 127
• гñ³ÏÇó ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³í»É ïÝï»ë³Ï³Ý ѳñó»ñáí ÷áñÓ³éáõ ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñÇ, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ: àñáß »ñÏñÝ»ñáõ٠ѳÝñ³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõóáÕ, ÇÝãå»ë ݳ¨ μ³½Ù³ÃÇí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ Ó»éù »Ý μ»ñáõÙ ÷áñÓ` Ý»ñ·ñ³í»Éáí Çñ»Ýó ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ ÷á÷áËÙ³Ý Ýßí³Í ·áñÍÁÝóóáõÙ ¨ ³í»ÉÇ É³í ÉáõÍáõÙÝ»ñ ·ïÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ·áñͳ¹ñ»Éáí Çñ»Ýó ëï»Õͳ·áñÍ³Ï³Ý Ý»ñáõÅÁ: гñÏ ¿ Ëñ³Ëáõë»É, áñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃ- Û³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ ѳݹ»ë ·³Ý μ³ñ»É³íÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³é³ç³ñÏáõÃ- ÛáõÝÝ»ñáí, Ù³ëݳíáñ³å»ë` ϳåí³Í ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ μ³- ñ»É³íÙ³Ý Ï³Ù áñ³ÏÇ μ³ñÓñ³óÙ³Ý áõ ͳËë»ñÇ ËݳÛáÕáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ÜÙ³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ¹Ûáõñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ ϳñ¨áñ ¿ áõÝ»Ý³É Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ Ï³Ù ÑÇÙݳñÏ, áñÇ ËݹÇñÝ ¿ ϳñ× Å³Ù³Ý³ÏáõÙ ·Ý³Ñ³ï»É ·³Õ³- ÷³ñÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó Ñݳñ³íáñ Çñ³·áñÍáõÙÁ ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý áõ áã ÝÛáõÃ³Ï³Ý å³ñ·¨ ï³É ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí ѳݹ»ë »Ï³Í ³ÝÓ³Ýó՝ ³ÝÏ³Ë Ýñ³- ÝÇó, û ïíÛ³É ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏÛ³ÝùÇ Ïáãí»±É »Ý, û± áã: Ðݳñ³íáñ ¿ ÏÇñ³é»É å³ñ·¨³ïñÙ³Ý ¨ ߳ѳ¹ñ¹Ù³Ý Ñ»ï¨Û³É ÙÇçáóÝ»ñÁ` Ëñ³Ëáõë³- Ï³Ý í׳ñáõÙ, áñáß³ÏÇ ï¨áÕáõÃÛ³Ùμ ³ñÓ³Ïáõñ¹, ÝÛáõÃ³Ï³Ý å³ñ·¨Ý»ñ, å³ßïáÝ³Ï³Ý ·áí³ë³Ýù, ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ³é³ç˳ճóáõÙ ¨ áõÕ»·ñáõ٠ѳݷëïÛ³Ý ïáõÝ: §²ñ¨ÙïÛ³Ý »ñÏñÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ¦ Ù³ë³Ùμ ϳ٠³ÙμáÕç³å»ë Ý»ñ¹Ý»ÉÇë ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ïÝï»- ëáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÁ å»ïù ¿ óáõó³μ»ñ»Ý ½·áõß³íáñ ¨ ùÝݳ¹³ï³- Ï³Ý Ùáï»óáõÙ: ¶áñÍÁÝóóÇ ëϽμÝ³Ï³Ý ÷áõÉáõ٠ѳñÏ ¿ ϳï³ñ»É Çñ³íÇ- ׳ÏÇ, é»ëáõñëÝ»ñÇ, Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ ·Ý³Ñ³- ïáõÙ ¨ ÙdzÛÝ ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá ѳٳϳñ·Á í»ñ³÷áË»Éáõ áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»É: ºñμ»ÙÝ »ñÏñÝ»ñÇÝ ß³ï ·ñ³íÇã ¿ ÃíáõÙ ³ÝѳïáõÛó ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÁ, ¨ Ýñ³Ýù Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ϳÝ˳ï»ë»Éáõ ¹ñ³ ѻﳷ³ ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÁ: àñáß ¹»åù»ñáõÙ ³é³ç³ñÏíáÕ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ý»ñáõÅÁ: öáñÓÁ óáõÛó ¿ ï³- ÉÇë, áñ ß³ï Ñ³×³Ë ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳ٠ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ óáõó³- μ»ñáÕ »ñÏñÝ»ñÇ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ áñáß³ÏÇ ËݹÇñÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³ÝÁ, ϳ٠¿É ³é³ç³ñÏí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ ѻﳷ³- ÛáõÙ ÁݹѳÝñ³å»ë Ó³ËáÕíáõÙ »Ý: ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ μÛáõç»Ç ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ¨ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÁ ²ÝϳëϳÍ, ó³Ýϳó³Í »ñÏñáõÙ é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»Õ³μ³ßËáõÙÁ ·áñͳ- ¹Çñ ¨ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ³Ù»Ý³¹Åí³ñÇÝ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ ¿: ºñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ é»ëáõñëÝ»ñÁ ë³Ñٳݳ÷³Ï »Ý, ¨ Áëï ³Û¹Ù` Ýñ³Ýó ËݹÇñÝ ¿ μ³ß- Ë»É é»ëáõñëÝ»ñÁ (·É˳íáñ³å»ë ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ¨ ³ÝáõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ݳ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ, ÝÛáõÃ³Ï³Ý ¨ »Ýóϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÁ) ³ÛÝå»ë, áñ Çñ³·áñÍí»Ý ·»ñ³Ï³ ѳÙÁݹ·ñÏáõÝ ËݹÇñÝ»ñÁ, μ³í³ñ³ñíÇ ³ÝÑñ³- 128 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
Å»ßï å³Ñ³Ýç³ñÏÁ, ýÇݳÝë³íáñíÇ ¹»ýÇóÇïÁ (å³Ï³ëáõñ¹Á), ¨ Ç í»ñçá` ³å³ÑáííÇ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ýÇݳÝë³- Ï³Ý ï³ñÇ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇ ³éç¨ Í³é³ÝáõÙ ¿ »ñÏñáõÙ é»ëáõñëÝ»ñÇ μ³ßËÙ³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ËݹÇñÁ: Àëï ³Û¹Ù` å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ μÛáõç»Ý å»ïù ¿ ϳ½ÙíÇ` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ë³Ñٳݳ- ÷³Ï é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³Ïßéí³Í μ³ßËÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ï³É §å³ßïå³ÝáõÃ۳ݦ ¨, ѳٳå³ï³ë˳ݳ- μ³ñ, §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñǦ ÙdzëÝ³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ, ù³ÝÇ áñ ³ß˳ñÑáõÙ »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ÏÇñ³éáõÙ ¿ ï³ñμ»ñ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñ, áñáÝù Ó¨³Ï»ñåí»É »Ý` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ë»÷³Ï³Ý å³ïÙ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: гïϳÝß³Ï³Ý ¿, áñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ûñ.` Ødzíáñí³Í ³½·»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ (زÎ), ÐÛáõëÇ- ë³ïɳÝïÛ³Ý ¹³ßÇÝù ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ (ܲîú), ºíñáå³ÛáõÙ ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý ¨ ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ (º²ÐÎ), êïáÏÑáÉ- Ùáõ٠ʳճÕáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï³½áïÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÇÝëïÇïáõïÁ (êÊÊÐØÆ), гٳß˳ñѳÛÇÝ μ³ÝÏÁ (д) ¨ ²ñÅáõÛÃÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÑÇÙ- ݳ¹ñ³ÙÁ (²ØÐ), áñáÝù Çñ»Ýó ³ß˳ï³ÝùáõÙ ¨ë û·ï³·áñÍáõÙ »Ý å³ßï- å³ÝáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ ïíÛ³ÉÝ»ñ, ÏÇñ³éáõÙ »Ý §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñ- Ý»ñǦ ¨ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç¦ ï³ñμ»ñ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñ: л勉μ³ñ Ýñ³Ýó ѳßí»ïí³Ï³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ ï³ñμ»ñ »Ý, ÇÝãÁ áñáß ËݹÇñÝ»ñ ¿ ³é³ç³óÝáõ٠ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ûë ѳ- Ù³ï»ùëïáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ Ñáõë³ÉÇáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõ- ÙÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë μ³í³ñ³ñ»É ï³ñμ»ñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³½·³ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ¨ Ýå³ëïáõÙ ¿ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³ÝÁ ÇÝãå»ë ÙÇç³½·³- ÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ï»Õ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ: ÜáõÛÝÇëÏ Ü²îú-Ý Çñ ä³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ ÙÇçáóáí ï³ñ»Ï³Ý Ïïñí³Íùáí Ù³Ýñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÙ ¿ ܲîú-Ç μáÉáñ ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μÛáõ- ç»Ý»ñÁ, áñå»ë½Ç å³ñ½Ç, û ³ñ¹Ûáù Çñ μáÉáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ѳٳã³÷áñ»Ý »Ý Ïñáõ٠ܲîú-Ç μ»éÁ, ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ »ñ³ß˳íáñáõÙ ÐÛáõëÇë³ïɳÝïÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ 5-ñ¹ Ñá¹í³ÍÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ï¨³Ï³Ý Ï³ï³ñáõÙÁ: ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ ¨ Ñáõë³ÉÇáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ѳÝñáõÃÛ³ÝÁ, Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇÝ, ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳ó- Ý»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¹ñ³Ù³Ï³Ý ³ñÅ»ùÁ ¨ óáõÛó ï³É, áñ »ñÏñÇ ³½³ïáõÃ- Û³Ý ³å³ÑáíáõÙÝ ³Ýí׳ñ ã¿, ³ÛëÇÝùÝ` ³Û¹ Ýå³ï³Ïáí ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ͳËëíáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, ¨ ͳËë»ñÁ Ëëïáñ»Ý í»ñ³ÑëÏíáõÙ »Ý: ÆÝ㨿, ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ »Ýóϳ ¿ áñáß³ÏÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ` ϳåí³Í ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É áñáß ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ñ»ï: ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç áñáß Ù³ë»ñ, ûñÇݳÏ, í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ ·³ÕïÝÇ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ѳÛïÝÇ »Ý ÙdzÛÝ ß³ï Ý»Õ ßñç³Ý³ÏÇ üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 129
Ù³ñ¹Ï³Ýó (ûñ.` ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³- ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇÝ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ý·áõ- ó³ÛÇÝ å³ßïáÝ۳ݻñÇÝ): ²Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ ÉáõÍáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É μÛáõç»ÇÝ ÏÇó §¶³ÕïÝÇ Ñ³í»Éí³ÍǦ ϳ½ÙáõÙÁ, ³ÛëÇÝùÝ`ѳٳå³ï³ëË³Ý ·áõÙ³ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ §ùáÕ³ñÏí³Í¦ ³ñï³óáÉ»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»áõ٠ϳ٠³é³Ý- ÓÇÝ Ñ³í»Éí³ÍáõÙ: ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ»ï ϳå- í³Í ѳçáñ¹ ËݹÇñÁ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ μ³ßËáõÙÝ áõ ѳïϳóáõÙÝ ¿ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇÝ: ºÃ» å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ»Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ áñáß³ÏÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñ »Ý ëï³ó»É, ³å³ ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ áõÕÕí»Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç», áñáíÑ»ï¨ ïíÛ³É §³ñ¹ÛáõÝ- ùÁ¦ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ Ýßí³Í Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ û·ï³·áñÍ»É »Ý Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ: üÇݳÝë³Ï³Ý ³éáõÙáí ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ͳË- ë³ÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñÇó μ³óÇ` å»ïù ¿ μ³óí»Ý ݳ¨ »Ï³Ùï³ÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñ: ºÃ» Ñݳñ³íáñ 㿠ݳ˳å»ë ·Ý³Ñ³ï»É »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Í³í³ÉÁ, ³å³ »Ï³Ùï³- ÛÇÝ Ñ³ßíÇ ëϽμÝ³Ï³Ý Ùݳóáñ¹Á å»ïù ¿ ½ñáÛ³Ï³Ý ÉÇÝÇ, ÇëÏ Ñ»ï³·³ÛáõÙ ³ÛÝï»Õ å»ïù ¿ Ùáõïù³·ñí»Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ: ä»ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç ѳٳñ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïáõÝ` ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃ- ÛáõÝÁ ϳ٠·³ÝÓݳå»ï³ñ³ÝÁ, ç³ÝáõÙ ¿ ³Ùñ³·ñ»É í»ñáÝßÛ³É »Ï³ÙáõïÝ»ñÝ Çñ ѳßÇíÝ»ñáõÙ: àñå»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ³ÕμÛáõñ ϳñáÕ »Ý ͳé³Û»É Ñ»ï¨Û³É ûñÇݳÏÝ»ñÁ. • è³½Ù³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ³íïá׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ Ï³Ù Ï³ÙáõñçÝ»ñÇ ßÇݳñ³ñáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³- ݳóÝáÕ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, • ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÁ Ù³ëݳÏóáõÙ ¿ Ù³ñ½³Ï³Ý ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³ÝÁ` ïñ³Ù³¹ñ»Éáí Ù³ñ¹Ï³- ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñ ¨ ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñ, • âû·ï³·áñÍíáÕ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ ë»ÝÛ³ÏÁ í³ñӳϳÉáõÃÛ³Ùμ ïñíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áñ¨¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, • è³½Ù³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÁ Ù³ëݳÏóáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ é³½Ù³- Ï³Ý ³é³ù»ÉáõÃÛ³ÝÁ ϳ٠زÎ-Ç ³é³ù»ÉáõÃÛ³ÝÁ: êϽμáõÝùáñ»Ý` ß³ÑáõÛà ëï³Ý³ÉÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ Ýå³- ï³ÏÁ ã¿: è³½Ù³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ß³ï ë³Ñٳݳ÷³Ï ÉÇÝ»Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óí»Ý μ³ó³éÇÏ ¹»åù»ñáõÙ: ²ÝÑ- ñ³Å»ßï ¿ í»ñ³óÝ»É Ï³Ù Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»É áñáß ³ñ¨»ÉÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ¹Çï³ñÏíáÕ ÙÇïáõÙÁ, áñï»Õ é³½Ù³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÁ Ý»ñ·ñ³í- íáõÙ »Ý Çñ»Ýó áã μÝáñáß ·áñͳéáõÛÃÝ»ñáõÙ: è³½Ù³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙ- Ý»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ·É˳íáñ³å»ë áõÕÕí³Í ÉÇÝÇ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Çñ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³ÝÁ, û¨ Ë³Õ³Õ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ϳ- ñáÕ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ÙdzíáñÇ áñáß Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ û·ï³·áñÍí»É »Ï³Ùáõï 130 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ºÃ» »ñϳÏÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³Û¹ ϳñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ ¹»é¨ë ³éϳ ¿, ³å³ ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ- í»Ý μÛáõç»Ç ÇÝãå»ë ͳËë³ÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É »Ï³Ùï³ÛÇÝ Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ Ï³½Ù- Ù³Ý Å³Ù³Ý³Ï: îÝï»ë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ýáñ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳñ·Á гÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛáõÝÁ å³ñï³- ¹ñáõÙ ¿ ·ïÝ»É é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý, åɳݳíáñÙ³Ý ¨ μÛáõç»Ç ϳï³ñ- Ù³Ý Ýáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñ: ÐÇÙÝí»Éáí ·Çï³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³` å»- ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÁ ç³ÝáõÙ »Ý ·ïÝ»É Ýáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñ: §Üáñ ѳÝñ³ÛÇÝ Ï³é³í³ñáõÙ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ë³Ñ- Ù³ÝÇ Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ` ³ñï³Ñ³Ûïí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ, Íñ³·- ñ»ñÇ, ݳ˳·Í»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ ï»ëùáí: §²ñ¹ÛáõÝùǦ ëï³óÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ áñáß- íáõÙ »Ý ݳ˳å»ë, ¨ μÛáõç»Ç åɳݳíáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ·Íáí ͳËë»ñÁ ãå»ïù ¿ ·»ñ³½³Ýó»Ý Ýßí³Í Ù»ÍáõÃÛáõÝÁ: гÝñ³ÛÇÝ Ýáñ ϳé³í³ñáõÙÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §Í³Ëë»ñÇó¦ ¹»- åÇ §ÙÇç³ÝÏ۳ɦ ϳ٠§í»ñçݳϳݦ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇÝ ³ÝóÙ³Ý ·³Õ³÷³ñ³Ëá- ëáõÃÛ³Ý íñ³, áñÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ³½³ï ßáõÏ³Û³Ï³Ý Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ: î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ³ñ³· ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýáí å³Ûٳݳíáñí³Í ɳÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ç Ñ³Ûï ·³Éáõ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ѳÝ- ñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍáõÙ, ³Û¹ ÃíáõÙ` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõÙ, Ý»ñ¹ñíáõÙ »Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñ: ØÇç³ÝÏÛ³É ¨ í»ñçÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÇ ³å³ÑáíÙ³ÝÁ ÙÇïí³Í ϳé³í³ñ- Ù³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ëÏë»É »Ý ɳÛÝáñ»Ý ÏÇñ³éí»É ѳÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍáõÙ: ¸ñ³Ýó Ý»ñ¹ñÙ³Ùμ å³Ûٳݳíáñí³Í` ÷á÷áËí»É ϳ٠³Ûɨë ã»Ý ÏÇñ³é- íáõÙ ¹»é¨ë ÙÇçÇÝ ¹³ñ»ñáõÙ ÍÝáõݹ ³é³Í ÑÇÝ §Ï³Ù»ñ³ÛÇݦ ѳٳϳñ·»ñÁ, áñáÝù ÑÇÙÝíáõÙ »Ý ÉáÏ ³ÛÝ ÷³ëïÇ íñ³, áñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñáõÙ å»ïáõÃ- ÛáõÝÁ áñáß³ÏÇ Í³í³Éáí ÙÇçáóÝ»ñ ¿ ͳËëáõÙ: ²ÏÝϳÉíáõÙ ¿, áñ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ³ÙμáÕç³å»ë ÏͳËëí»Ý ïíÛ³É ï³ñáõÙ, ¨ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ýϳï- Ù³Ùμ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ μ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿: ÆÝ㨿, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõ- ÝÇó ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ å³ñ½»É, û ѳïϳóí³Í ÙÇçáóÝ»ñÇ Í³ËëÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝ- ùáõÙ ÇÝãåÇëÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñ ¨ ËݹÇñÝ»ñ »Ý Çñ³·áñÍí»É: гÝñ³ÛÇÝ Ñ³ï- í³ÍÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ÙÇç³ÝÏÛ³É ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ (³åñ³ÝùÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÇ) ¨ í»ñçÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ (áñ³ÏÇ ¨ Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý) ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÙÇçáóáí í»ñ³ÑëÏ»É Í³Ëë»ñÁ: ÜÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÁ, áñÇ Ý³Ë³å³ÛÙ³ÝÝ»ñÝ »Ý ϳï³ñáÕ³Ï³Ý ³ñ¹- ÛáõÝùÇ ¨ ¹ñ³ ã³÷Ù³Ý Ï³ñ·Ç ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ, ϳñ»ÉÇ ¿ ÏÇñ³é»É ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ÙÇçáóáí: ÆëÏ Ç±Ýã ¿ Ý߳ݳÏáõÙ §Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝù¦ (performance) ѳë- ϳóáõÃÛáõÝÁ: ²Ý·É»ñ»ÝáõÙ, ýñ³Ýë»ñ»ÝáõÙ ¨ ·»ñٳݻñ»ÝáõÙ ³ÛÝ áõÝÇ ï³ñ- üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 131
μ»ñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ: ¶Çï³Ï³Ý ѳßí³ñÏÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝíáÕ Ñ»ï¨Û³É μ³- ݳӨÁ ¨ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ϳñáÕ »Ý ÏÇñ³éí»É ïÝï»ë³Ï³Ý, ³Û¹ ÃíáõÙ` å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ.
γï³ñáÕ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝù = ³ß˳ï³Ýù/Å³Ù³Ý³Ï Î²Ø ²ß˳ï³ÝùÇ Í³í³É` ϳåí³Í ³ÛÉ ã³÷»ÉÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï
γï³ñáÕ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ï³Ù ëå³- ë³ñÏÙ³Ý áÉáñïáõÙ` ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ó³ÝϳÉÇ ¿ý»ÏïÝ ¿, áñÁ Ñݳñ³íáñ ¿ áñá- ᯐ ã³÷»ÉÇ ·áñÍáÝÇ Ï³Ù ³åñ³ÝùÇ (ϳ٠ͳé³ÛáõÃÛ³Ý) ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ÙÇçá- óáí: ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõ٠ϳï³ñáÕ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ¨ óáõ- ó³ÝÇßÝ»ñÇ áñáßáõÙÁ »ñμ»ÙÝ ¹Åí³ñ, μ³Ûó Çñ³·áñÍ»ÉÇ ËݹÇñ ¿: Üßí³Í óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ Ùß³ÏíáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É Ýå³ï³ÏÝ»ñáí. • î³ñμ»ñ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ, ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ³åñ³Ýù- Ý»ñÇ, ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù»- Ù³ïáõÃÛáõÝ, • лݳÝÇßÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ` ѳٻٳï³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí É³í³·áõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝùÇ μ³ó³Ñ³ÛïáõÙ` ѻﳷ³ÛáõÙ ³ÛÝ áñ- å»ë ѻݳÝÇß ÏÇñ³é»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, • ²ñÅ»ùÇ Ï³Ù ·ÝÇ Ñ³ßí³ñÏáõÙ, • ²ç³ÏóáõÃÛáõÝ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇÝ, • ²ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ï³Ù Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñï³å³ïíÇñÙ³Ý Ï³Ù Ý»ñå³ïíÇñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ»ï ³ñï³ùÇÝ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙ, • îÝï»ë³·Çï³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙ, • ²ç³ÏóáõÃÛáõÝ Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇÝ, • ö³ëï³óÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõ٠ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝ- Ý»ñÇÝ, • ²ç³ÏóáõÃÛáõÝ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý ÷á÷áËÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³- Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ: ÆÝãå»ë Ù³ëݳíáñ, ³ÛÝå»ë ¿É å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓÁ íϳÛáõÙ ¿ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ¨ ïíÛ³ÉÝ»- ñÇ íñ³ ÑÇÙÝíáÕ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ¨ ¿ý»ÏïÇí ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: Üßí³Í ѳٳϳñ·»ñÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ÏÇñ³é- íáõÙ »Ý μ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ: ÆÝ㨿, ѳñÏ ¿ Ýß»É, áñ ÝÙ³Ý ÑÇÙݳñ³ñ ÷á÷áËáõÃÛ³ÝÁ å»ïù ¿ ݳËáñ¹»Ý Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ݳ˳å³ïñ³ëï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ, ¨ ïíÛ³É ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ ù³ÛÉ ³é ù³ÛÉ` ÷áñÓÇ Ó»éù- μ»ñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ëÏë»Éáí ÙÇ ù³ÝÇ §÷áñÓݳϳݦ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇó: 132 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
ä»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ýáñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ /·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ, ³ñï³å³ïíÇñáõÙ ²½³ï ßáõÏ³Û³Ï³Ý Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ å»ïáõÃ- Û³Ý ¨ ï³ñμ»ñ áÉáñïÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃ- Û³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ ·Ý³Éáí ³í»ÉÇ Ù»Í ï³ñ³ÍáõÙ ¿ ëï³ÝáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ (ϳÙ) ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ·áñͳ- ϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É. • ä»ï³Ï³Ý, • ä»ï³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùμ (áñï»Õ 50 ïáÏáëÇó ÙÇ ÷áùñ μ³ñÓñ ϳ٠ó³Íñ μ³ÅݻٳëÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ³ÝÓ³Ýó), • سëݳíáñ:
Հանրային հատված / Պաշտպանության բնագավառ Անցմ ծախսերի վրա հիﬓվող բյջեից արդյնքահեն բյջեի
Գործընթացների, նախագծերի, նպատակների, ծրագրերի և (կամ) արդյնքների սահմանում
Մուտքեր Արտա դրյալ Արդյունք
Ռեսրսներ՝ Քանակ Որակ - Աշխատժ - Դրամական ﬕջոցներ Արդյնք Էֆեկտիվթյն -Ենթակառցվածքներ - Սարքավորﬓեր Տվյալներ / Տեղեկատվթյան փոխանցմ / ﬔնեջﬔնթ Թափանցիկթյն Վերահսկողթյն Բյուջեի ճկունություն
¶Í³å³ïÏ»ñ 2. §Üáñ ѳÝñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ¦ ¨ ¹ñ³ ï³ññ»ñÇ ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ
ÜÙ³Ý Ùáï»óÙ³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ïÝï»ë³- Ï³Ý μÝáõÛÃÇ Ï³Ù áñå»ë ѻ勉Ýù (ϳÝ˳Ùï³Íí³Í ϳ٠áã)` ѳݷ»óÝ»É ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ïñ׳ïÙ³ÝÁ: γñ¨áñ ¿ ѳëϳݳÉ, áñ ѳٳ- ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ýáñ Ùá¹»ÉÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý μ³ó³ë³μ³ñ ³½¹»É å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ¨, Ñݳñ³íáñ ¿, ³ÛÝ ·ÝÇ íñ³, áñÁ å»ïù ¿ í׳ñí»ñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: ²Ûë üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 133
Ùáï»óáõÙÁ ¹Çï³ñÏ»ÉÇë å»ïù ¿ ݳËûñáù å³ñ½»É Ñ»ï¨Û³É ѳñó»ñÁ. • ²ñ¹Ûá±ù Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ/ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳñ- Ï»ñ í׳ñ»Ý, • Þ³ÑáõÛÃÁ á±í ¿ ëï³ÝáõÙ (ϳé³í³ñáõÃÛá±õÝÁ, û± Ù»Ï ³ÛÉ ß³Ñ³·ñ·Çé Ù³ëݳÏÇó), • ƱÝã Ýáñ ϳñ·³íÇ×³Ï Ïëï³Ý³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ (½ÇÝíáñÝ»ñ, ù³Õͳé³ÛáÕÝ»ñ), áíù»ñ Ïï»Õ³÷áËí»Ý Ýáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ (ûñÇݳÏ` ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ), • à±í ¿ ϳï³ñ»Éáõ Ïñ׳ïáõÙÝ»ñÇ ·Íáí Ýå³ëïÝ»ñÇ í׳ñáõÙÁ, • à±õÙ ¿ »ÝóñÏíáõÙ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÁ/ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ, ¨ á±í ¿ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝáõÙ, • ƱÝã ³½¹»óáõÃÛáõÝ ÏáõÝ»Ý³Ý ¹ñ³Ýù å»ï³Ï³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ íñ³: гٳå³ï³ëË³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ ¨ë å»ïù ¿ ¹Çï³ñÏí»Ý ³ñï³å³ïíÇñÙ³Ý ¨ Ý»ñå³ïíÇñÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó: ܳËù³Ý ³ñï³å³ïíÇñÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßÙ³Ý Ï³Û³óáõÙÁ ËáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ ëÏë»É ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ μ³Õ³¹ñÇãÇ, ͳé³ÛáõÃ- Û³Ý ¨ (ϳÙ) ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ûåïÇٳɳóáõÙÁ։ ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá ϳñ»ÉÇ ¿ ѳ- ٻٳï»É ͳËë»ñÇ ³éáõÙáí §ûåïÇٳɳóí³Í ï³ñμ»ñ³ÏÁ¦ ÙñóáõÛÃÇ ù³- Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ûï»ñÇ Ñ»ï: ò³Ýϳó³Í áñáßáõÙ å»ïù ¿ ÑÇÙÝíÇ ³é³ç³ñÏíáÕ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ¨ ͳËë³ÛÇÝ å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ íñ³: ØñóáõÛÃÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ï- Ù³Ý Ù»ç å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍáÝÝ»ñ ¨ óáõó³ÝÇßÝ»ñ, ÇÝãåÇ- ëÇù »Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ѳñÏ»ñÁ, ³å³Ñáí³·ñáõÃÛ³Ý ¹ñáõÛù³ã³÷Á, ß³ÑáõÛÃÁ, ѳïáõÏ í׳ñÝ»ñÁ, áñáß³ÏÇ éÇëÏÇ Ñ³Ù³ñ í׳ñÝ»ñÁ, ßï³å ϳ- ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ·³ÝÓíáÕ í׳ñÝ»ñÁ ¨, ѳí³Ý³μ³ñ, å³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ, áñáÝù å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ѳٳñ Éñ³óáõóÇã μ»é »Ý: êáíáñ³μ³ñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý ó³ÝϳÝáõÙ ï³É ͳËë»ñÇ μ³ó- í³ÍùÁ, ÷á˳ñ»ÝÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ¹ñ³Ýù Ù»Ï ÁݹѳÝáõñ Ãíáí: лﳷ³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ ¿, áñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áñ¨¿ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ Ù»- ݳßÝáñѳÛÇÝ ¹ÇñùÇ Ñ³ëÝÇ, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ïí³ÍÁ ϳË- í³ÍáõÃÛ³Ý Ù»ç å³Ñ»É, ¨ ûɳ¹ñÇ Çñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ՝ ·Ý»ñÇ ¨ ³é³ç³ñÏíáÕ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ñ¹ÛáõÝùÇ ³éáõÙáí: ̳é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñáÕÝ ÇÝùÁ ϳñáÕ ¿ ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹Çå»É, ûñÇݳÏ՝ ïíÛ³É »ñÏñáõ٠ɳñí³ÍáõÃÛ³Ý ëñÙ³Ý Ï³Ù å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ϳ٠¿É ïíÛ³É »ñÏñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ûųݹ³ÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ: êïáñ¨ μ»ñíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ûñÇݳÏÝ»ñ. • ̳é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ ã¿ ïñ³Ù³¹ñ»É ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ³ÛïÁ ëï³Ý³Éáõó ³ÝÙÇç³å»ë Ñ»ïá, • ̳é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõóáÕ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÁ ½ÇÝͳé³Ûá- ÕÇ Ï³ñ·³íÇ×³Ï ãáõÝÇ, 134 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
• ²ÝÑñ³Å»ßï ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ μ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý, • Èñ³óáõóÇã éÇëÏ»ñÁ ͳÍÏ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ·ÇÝÁ μ³ñÓñ³ÝáõÙ ¿ ¨ ³ÛÉÝ: ºñμ»ÙÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëϽμÝ³Ï³Ý ßñç³ÝáõÙ ³í»ÉÇ ó³Íñ ·ÇÝ »Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ ³ÛÝ ³ëïÇ׳ݳμ³ñ μ³ñÓñ³óÝáõÙ »Ý: гñÏ ¿ Ýß»É, áñ »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç 60-70 ïáÏáëÁ å»ïáõÃ- Û³ÝÝ ¿ í»ñ³¹³éÝáõÙ áõÕÕ³ÏÇ ¨ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Ñ³ñÏ»ñÇ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý í׳ñ- Ý»ñÇ ï»ëùáí: ê³, ³Ýßáõßï, áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ·áñÍáÝ- Ý»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ûï³ñ»ñÏñÛ³ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï å³Ûٳݳ·ñ»ñ ÏÝù»ÉÇë: ì»ñáÝßÛ³É Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÇãÁ å»ïù ¿ Ùï³- ÍÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ýáñ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ áñáÝÙ³Ý, ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¹ñ³- Ù³í³ñϳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ¨ ÝáñÙ³ïÇí³- ÛÇÝ ³Ïï»ñÇ Ù»ç Ñݳñ³íáñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ: êïáñ¨ μ»ñíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ Ñݳñ³íáñ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ. • ¸ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÷á˳éáõÙ ßáõϳÛÇó (μ³ÝϳÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇó), • ¸ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÷á˳éáõÙ ³ÛÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÇó, áñÇ Ñ»ï å³Ûٳݳ·Çñ ¿ ÏÝùí»É, • Èñ³óáõóÇã ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÷á˳éáõÙ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³- ñ³ñáõÃÛáõÝÇó ϳ٠·³ÝÓ³å»ï³ñ³ÝÇó՝ ïáÏáë³·áõÙ³ñÝ»ñÇ í׳ñ- Ù³Ùμ, • ä³ÑáõëïÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ í»ñçáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ͳËë»ñ ϳï³ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, • ä»ï³Ï³Ý ·áõÛùÇ (ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ¨ »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»- ñÇ) í³×³éù ¨ ëï³óí³Í ѳëáõÛÃÇ Ùáõïù³·ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ñ³ßíÇÝ: è»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ï³íáõÃÛáõÝÁ ¨ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ³å³ñ³ïÇ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áõÅ»ñÇ Ïñ׳ïáõÙÁ՝ ½áõ·³Ïóí³Í Ýáñ ïÝï»ë³Ï³Ý Ù»- ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ùμ, ųٳݳϳÏÇó îî Ý»ñ¹ñÙ³Ùμ, Ù³ëݳíáñ-å»- ï³Ï³Ý ·áñÍÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ñï³å³ïí»ñÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝÙ³Ùμ, ³í»ÉÇ Ù»Í Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ùμ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ Ñ»ï ýÇݳÝëÏ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ý»ñ¹³ßݳϻóÙ³Ùμ, ëïÇåáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇÝ, ѳÝñáõÃÛ³ÝÁ, ѳÝñ³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ïí³ÍÇÝ ÷Ýïñ»É ¨ ·ïÝ»É Ýáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñ: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 135
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ËݹÇñÝ»ñÁ ²ÛÅÙ í»ñ³¹³éݳÝù ݳËáñ¹ ·ÉËáõÙ μ³ñÓñ³óí³Í ѳñó»ñÇÝ. DZÝã »Ýù ѳëϳÝáõÙ §å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ (ϳÙ) ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñ¦ ³ë»- Éáí, ¨ DZÝã ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ: ²Ûë ѳñó»ñÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïÝ»É` í»ñÉáõÍ»Éáí å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³ÛÝ ËݹÇñÝ»ñÁ, áñ ϳï³ñáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹Çï³ñÏ»Éáí ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÏÇñ³é- Ù³Ý áÉáñïÝ»ñÁ: ºÉÝ»Éáí ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ÷áñÓÇó` ÝÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ ¿ ͳé³Û»É Ñ»ï¨Û³ÉÁ. • ²é³Ýóù³ÛÇÝ ËݹÇñ, ûñÇݳÏ՝ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ϳ٠í³ñųÝùÝ»ñáõÙ, • úųݹ³Ï ËݹÇñ, ûñÇݳÏ՝ ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙ, ÏñÃáõÃÛáõÝ ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ áõëáõóáõÙ, • ⻽áù ËݹÇñ, ûñÇݳÏ՝ îî-Ç Ý»ñ¹ñáõÙ, û·ï³·áñÍÙ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»- ñáí é³½Ù³Ï³Ý »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙ: ÊݹÇñÝ»ñÇ Ï³Ù ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ï³ñ³Ýç³ïáõÙÁ ϳñáÕ ¿ û·- Ý»É å³ï³ë˳ݻÉáõ Ù³ñï³Ï³Ý ¨ ûųݹ³Ï ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ³ÝÑ- ñ³Å»ßï Ãí³ù³Ý³ÏÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ Ñ³ñó»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ Ñ³ñóÇÝ, û á°ñ ËݹÇñÝ»ñÝ »Ý, áñ ϳñáÕ »Ý Çñ³·áñÍí»É ѳÝñ³ÛÇÝ (å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý) ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ÏáÕÙÇó, ¨ á°ñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ »Ý, áñ ϳñ»ÉÇ ¿ ³ñï³å³ïí»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ÷á˳Ýó»É ³ñï³ùÇÝ Ï³éáõÛó- Ý»ñÇÝ, Ù³ëݳíáñ-å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù ù³Õ³ù³ódz- Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ºÉÝ»Éáí í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇó ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ ËݹÇñÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇó` å»ïù ¿ áñáß»É, û áñáÝù »Ý å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇÝ μÝáñáß ËݹÇñÝ»ñÁ, áõëïÇ á°ñ ËݹÇñÝ»ñÇ Ï³ï³- ñáõÙÁ å»ïù ¿ ýÇݳÝë³íáñíÇ »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Çó: êïáñ¨ μ»ñíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ûñÇݳÏÝ»ñ, áñáÝù Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ùÝݳñÏ»É í»ñ- ÉáõÍáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ. • êáóÇ³É³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý ¨ ³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·, • гݷëïÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·՝ Çñ »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñáí, • ´Ý³Ï³ñ³Ý³ÛÇÝ ßÇݳñ³ñáõÃÛáõÝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ¨ ù³Õ³ù³ódz- Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, • Ê³Õ³Õ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ ëå³ë³ñÏáõÙ՝ í³ñã³ñ³- ñ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí, • λÝë³Ãá߳ϳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·, • ²å³Ñáí³·ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·, • ܳËÝ³Ï³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý áõëáõóÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·, 136 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
• ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³éáõÛó, • ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·, • àã é³½Ù³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝ, • ÜÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ´Ý³Ï³Ý ³Õ»ïÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙ, • سñ¹Ï³ÛÇÝ, ÝÛáõÃ³Ï³Ý ¨ »Ýóϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ é³½- Ù³Ï³Ý ÷á˳ϻñåáõÙ, ½Çݳó÷áõÙ, • ä»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñ: ä»ï³Ï³Ý μÛáõç»Çó ýÇݳÝë³íáñíáÕ ÙÛáõë ϳéáõÛóÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, Ó·ïáõÙ »Ý Ëáõë³÷»Éáõ Çñ»Ýó μÛáõç»Ý»ñÇ ÙÇçáóÝ»ñÁ ÝÙ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ û·ï³·áñÍ»Éáõó:
´Ûáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ïϳóáõÙÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ²ÛÅ٠ѳÏÇñ× áõëáõÙݳëÇñ»Ýù ýÇݳÝëÝ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ μÛáõç»Ç ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ»ñóϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÷á˳¹³ñÓ Ï³åÁ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ѳïϳóáõÙÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ý³Ë³å»ë ÁݹáõÝ- í³Í áñáßáõÙÝ»ñÁ í»ñ³Ý³ÛíáõÙ »Ý, ¨ »ñμ ÝÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý μÛáõç»Ç ÙÇçáóÝ»ñÇ áã û áõÕÕ³ÏÇ, ³ÛÉ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ û·ï³·áñÍÙ³ÝÁ: ºÃ», ûñÇݳÏ, áñáßáõÙ ¿ ϳ۳óíáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ë- í³Í ³Ýí׳ñ μݳϳñ³ÝÝ»ñÇ ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ¹³¹³ñ»óÙ³Ý Ù³ëÇÝ, ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ëï³Ý³Ý ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ³ß˳- ï³í³ñÓ, áñÁ Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ í׳ñ»Éáõ í³ñÓ³Ï³É³Í μݳ- ϳñ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ` ýÇݳÝë³Ï³Ý åɳÝÝ»ñáõ٠ٻͳÝáõÙ »Ý ³ÝÓ- ݳϳ½ÙÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ͳËë»ñÁ: ´³óÇ ³Û¹, ³Ý- Ññ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ¿ ³é³ç³ÝáõÙ í³×³é»Éáõ μݳÏýáݹÁ ϳ٠ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ³ÛÝ ÷á˳Ýó»Éáõ ¹ñëÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ μݳϳ- ñ³Ý³ÛÇÝ ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ½μ³ÕíáÕ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùáõÙ: ê³, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ÏѳÝ- ·»óÝÇ Ýßí³Í ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Í³í³ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ØdzųٳݳÏ, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ (ѳٳå³ï³ëË³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõ- ÃÛáõÝÁ ϳ٠·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÁ) å»ïù ¿ Ùï³ÍÇ` å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»áõÙ ³ñ¹Ûáù å»±ïù ¿ ͳËë»ñ ݳ˳ï»ë»É Ñ»ï¨Û³ÉÇ Ñ³Ù³ñ. • ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ (زÎ-Ç Ñáí³Ýáõ Ý»ñùá Çñ³Ï³Ý³ó- íáÕ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³ÛÉ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ˳ճ- ÕáõÃÛ³Ý ¨ ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ í»ñ³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ), üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 137
• é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ïáÏáë³·áõÙ³ñ- Ý»ñÇ í׳ñáõÙ, • ³ÝÓݳϳ½ÙÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Í³Ëë»ñÇ Ù»Í³óáõÙ, ûñÇݳÏ՝ ³ß˳- ï³í³ñÓÇ μ³ñÓñ³óáõÙ ¨ ³ÛÉÝ, • ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃ- Û³Ùμ Ýáñ μ³½³ÛÇÝ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ùß³ÏáõÙ, • ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ѳëóí³Í ÝÛáõÃ³Ï³Ý íݳëÇ ÷áËѳïáõóáõÙ, • ëáóÇ³É³Ï³Ý í׳ñÝ»ñ՝ - ·áñÍáÕ ¨ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ ³ÝÓݳϳ½ÙÇÝ, - ½ÇÝáõÅ»ñÇ ³ÏáõÙμÝ»ñÇÝ/ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, - ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Íáí í׳ñáõÙÝ»ñ, - Ù³ñ½³Ï³Ý »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ Ï³Ù Ùß³ÏáõÛÃÇ ûμÛ»ÏïÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙ: ä»ïáõÃÛáõÝÁ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ, μÛáõç»Ç åɳݳíáñ- Ù³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ùμ å»ïù ¿ áñáß»Ý, û ½ÇÝí³Í áõÅ»- ñÇ á°ñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ¨ ËݹÇñÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³Ñå³Ý»É, ¨ áñá°Ýù å»ïù ¿ ÷á˳Ýó»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇÝ, ÙÛáõë ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ѳñ¨³Ý »ñÏñÝ»ñÇÝ Ï³Ù ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ121: ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»Éáõó ³é³ç å»ïù ¿ ¹ñ³Ýù Ù³Ýñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñí»Ý §Í³Ëë»ñ-³ñ¹ÛáõÝù¦ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó122: ´³óÇ ³Û¹, Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ ϳï³ñáõÙ »Ý ѳí³Ý³Ï³Ý éÇëÏ»ñÇ í»ñÉáõ- ÍáõÃÛáõÝ ¨ ³é³ç³ñÏáõÙ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ ¨ ³ÛÝ ¹»åù»ñÇ Ñ³Ù³ñ, »ñμ Çñ³íÇ׳ÏÁ ϳñáÕ ¿ ½³ñ·³Ý³É §í³ïóñ³·áõÛÝ ëó»- ݳñáí¦: Àݹ áñáõÙ, åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ëݳ- ·»ïÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉáõÍ»Ý Ñ»ï¨Û³É ËݹÇñÝ»ñÁ ϳ٠ÉáõÍÙ³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ ݳ˳ï»ë»Ý Ñ»ï¨Û³É ËݹÇñÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ. • ²ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñ»Éáõ ³ÛÝ ³ñï³¹ñ³ÝùÁ, áñÇ Ñ³Ù³ñ μÛáõç»Çó ѳïϳ- óáõÙÝ»ñ »Ý ϳï³ñí»É, • ºñÏñáõÙ é³½Ù³³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ñ½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇó ϳËí³ÍáõÃÛ³ÝÁ, ·áñ- ͳ½ñÏáõÃÛ³Ý ³×ÇÝ ¨ ѳñϳÛÇÝ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ÏáñáõëïÝ»ñÇÝ, • ¶Ý³×, Çñ³óÙ³Ý Ï³Ù ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñ, • Ü»ñùÇÝ ÙñóáõÛÃÝ»ñáõÙ ³ñï»ñÏñÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ, • îíÛ³ÉÝ»ñÇ ³ñųݳѳí³ïáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ ¨ ÷³ëï³óÇ Í³Ëë»- ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙ,
121 Որոշ գործառույթներ ժամանակավորապես կարող են կատարել երկու կամ ավելի կազմակերպություններ: 122 Մանրամասն ծախսերի հաշվառման մասին տե´ս ստորև գլխում: 138 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
• ´Ûáõç»Ç Ïñ׳ïáõÙ, • ²½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ï»Ýïñáݳóí³Í ѳí³ù³·ñÙ³Ý ³Ýμ³í³ñ³ñ ٳϳñ¹³Ï ϳ٠³ÝÑñ³Å»ßï ýÇݳÝë³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»- ñÇó û·ïí»Éáõ ë³Ñٳݳ÷³Ï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ´Ûáõç»Ç åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ϳï³ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý μ³ó³- ϳÛáõÃÛáõÝ։
ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç μÛáõç»Ç ϳéáõóí³ÍùÁ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ³é³Ýó- ù³ÛÇÝ Ñ³ñó»ñÇó Ù»ÏÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ϳéáõóí³ÍùÝ ¿: ²Ûë ϳ٠³ÛÝ å»ïáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ϳéáõóí³ÍùÁ áñáßíáõÙ ¿ Ýñ³ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùμ ¨ ѳ- Ù³å³ï³ëË³Ý ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ ¨ Çñ³í³Ï³Ý ³Ïï»ñáí ¨ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ»ßïá- ñ»Ý ÷á÷áËí»É ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ Çñ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ï³ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍ»Éáõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ÙÇçáóÝ»- ñÁ: àñáß ¹»åù»ñáõÙ ÝϳïíáõÙ ¿ ³é³ÝÓÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Éáõñç ¹ÇÙ³- ¹ñáõÃÛáõÝ, áñÁ ËáãÁݹáïáõÙ ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ: êïáñ¨ μ»ñíáõÙ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ³é³í»É ÁݹѳÝñ³Ï³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ՝ Áëï μÛáõç»Ç ѳٳå³ï³ëË³Ý ¹³ë»ñÇ. • γéáõóí³ÍùÝ Áëï ͳËë»ñÇ՝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ- ݳϳ½Ù, ëå³ë³ñÏáõÙ ¨ Ýáñá·áõÙ, ·ÝáõÙÝ»ñ, »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñ, ·Çï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¨ ½ÇÝï»ËÝÇϳÛÇ Ýáñ ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ùß³- ÏáõÙ, í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ, • γéáõóí³ÍùÝ Áëï ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý å³ïϳݻÉáõÃÛ³Ý՝ ó³Ù³ù³- ÛÇÝ ½áñù»ñ, é³½Ù³Ï³Ý ³ídzódz, é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ áõÅ»ñ, å³Ñáõë- ï³ÛÇÝ áõÅ»ñ, Ý»ñùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áõÅ»ñ, »ñϳÃáõÕ³ÛÇÝ ïñ³Ýë- åáñïÇ ¨ ßÇݳñ³ñ³Ï³Ý áõÅ»ñ, áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ/Ù»ñÓ³÷ÝÛ³ å³Ñ- å³ÝáõÃÛáõÝ, Ù³ùë³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝ, • γéáõóí³Íù, áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ïϳóáõÙÝ»ñÁ ¨ ϳ½- ٳϻñåã³Ï³Ý ÏáÕÙ»ñÁ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³ß˳- ï³Ï³½Ù, ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ å³ñ³Ù»ïñ»ñ (³Û¹ ÃíáõÙ՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ), é³½Ù³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ (³ÝÓݳϳ½Ù ¨ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ), ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½Ù ¨ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý, ÏñáݳϳÝ, μÅßÏ³Ï³Ý ¨ ëáódzɳ- Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, Ùûñù ¨ ѳ·áõëï, μݳϳ- ñ³Ý³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¨ »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñ, Ï³å ¨ ï»Õ»Ï³ïí³- Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ, é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳ, ÑñÃÇéÝ»ñ, é³½Ù³Ï³Ý Ý³í»ñ ¨ é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ ï»ËÝÇϳ, ³ídzóÇáÝ ï»ËÝÇϳ ¨ ï»Ë- ÝÇϳ é³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, é³½Ù³·ÇïáõÃÛáõÝ, é³½Ù³Ï³Ý Ýáñ ï»ËÝÇϳÛÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ ¨ ÷áñÓ³ñÏáõÙÝ»ñ, ܲîú-Ç ¨ ³ÛÉ ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ý¹³Ù³í׳ñÝ»ñ, üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 139
• γéáõóí³Íù՝ Áëï ÏáÝÏñ»ï ݳ˳·Í»ñÇ, ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¨ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ (ûñÇݳÏÝ»ñ). ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ïñ׳ïáõÙ, ëáóÇ³É³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñ, ѳϳû¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ßÇݳñ³ñáõÃÛáõÝ/Ýáñá·áõÙ ¨ μݳÏýáÝ¹Ç å³Ñå³ÝáõÙ, Ù»ñÓ³÷ÝÛ³ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, áñáÝáÕ³÷ñϳñ³ñ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, å³- Ñáõëï³ÛÇÝ ½áñùÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý áõëáõóáõÙ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙ ¨ ³Ý¹³- Ù³í׳ñÝ»ñ, Ýáñ ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ ÇÝùݳÃÇéÝ»ñ, Ýáñ ßï³μÝ»ñ, ï»- ջϳïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ ¨ ϳåÇ ÙÇçáóÝ»ñ, • ʳéÁ ϳéáõóí³Íù՝ Ñ³×³Ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ϳéáõóí³Í- ùÁ í»ñÁ Ýßí³Í »ñÏáõ ϳ٠³í»ÉÇ ï»ë³ÏÇ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÇ Ñ³Ù³¹- ñáõÙÝ ¿: Üßí³ÍÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãáõñÝ áõÝÇ Çñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ÝÏ³Ë Ï³éáõóí³ÍùÇ ï»ë³ÏÇó՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ó³Ýϳó³Í ÁÝïñí³Í ϳéáõóí³Íù å»ïù ¿ ³å³ÑáíÇ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ËݹÇñÝ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙÁ:
äɳݳíáñáõÙ, Íñ³·ñáõÙ ¨ μÛáõç»Ç ϳ½Ùáõ٠гßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝ, ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ ¨ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ Ð³ßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³- ٳϳñ·Ç ýÇݳÝëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ×ÏáõÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý ·É˳íáñ ·áñ- ÍáÝÝ»ñÝ »Ý, áñáÝù ³å³ÑáíáõÙ »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý, ѳñϳïáõÝ»ñÇ, ûñ»Ýë- ¹ÇñÝ»ñÇ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñáõÙÁ: êáõÛÝ ·ÉËÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ ë³ÑÙ³Ýí³Í ·É˳íáñ Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ »Ý. • å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ åɳݳíáñÙ³Ý, Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý ¨ μÛáõç»Ç ϳ½ÙÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³- óáõÙ՝ μÛáõç»Ç ³ñųݳѳí³ïáõÃÛ³Ý ¨ Çñ³ï»ë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³å³- ÑáíÙ³Ý ¨ ¹ñ³ ѳٳñ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³óÙ³Ý Ýå³- ï³Ïáí, • ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ Çñ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ áñáßáõÙ՝ μÛáõç»Ç ϳÝ- ˳ï»ëáõÙÝ»ñÇ ³ñųݳѳí³ïáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí, • ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÇ å³Ñå³ÝáõÙ՝ ͳËë»- ñÇ Ýí³½»óÙ³Ý ¨ ³ñ¹Ûáõ³í»ïáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí, • å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ñ»ï ³ÝÙÇç³Ï³- Ýáñ»Ý ãϳåí³Í ³é³ÝÓÇÝ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ¨ ËݹÇñÝ»ñÇ Ï³ï³ñ- Ù³Ý ÷á˳ÝóáõÙ ³ÛÉ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇÝ Ï³Ù ³ñï³ùÇÝ Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ` ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï å³Ñå³Ý»Éáí é³½Ù³Ï³Ý ¨ ëáõí»- ñ»Ý μÝáõÛÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÁ (Ý»ñå³ïíÇñáõÙ ¨ ³ñï³å³ï- íÇñáõÙ): ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ ÷áñÓÁ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ ûñÇÝ³Ï ¿: ä³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç í»ñçÝ³Ï³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÁ՝ Ùáï 180-¿ç³Ýáó ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³- 140 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
·ÍÇ ï»ëùáí, ѳëï³ïíáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó: гٳå³ï³ëË³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³·ÇÍÁ ѳë³Ý»ÉÇ ¿ ó³Ýϳó³Í ù³Õ³ù³óáõ, áí ϳñáÕ ¿ ³ÛÝ Ó»éù μ»ñ»É ëáíáñ³- Ï³Ý ·ñ³Ë³ÝáõÃÇó: ²Ûë »Õ³Ý³Ïáí ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõ- ÝÇ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ Ýßí³Í μÛáõç»Ç ϳñ¨áñ³·áõÛÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É: ²ÛëåÇëÇáí Çñ³·áñÍíáõÙ ¿ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÁ, áñÁ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý μÝáñáß Ñ³ïϳÝÇßÝ ¿: ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, μÛáõç»Ç áñáß óáõó³ÝÇßÝ»ñ ß³ñù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óáõ ÁÝϳÉÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³Ýѳë³Ý»ÉÇ »Ý՝ ³é³Ýó μÛáõç»Ç åɳݳíáñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ÷áñÓ³·»ïÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý å³ñ½³μ³ÝáõÙÝ»ñÇ: ºñμ»ÙÝ ³é³ÝÓÇÝ óáõ- ó³ÝÇßÝ»ñ Ý»ñϳ۳óí³Í »Ý áã ×Çßï, ßÕ³ñßí³Í ï»ëùáí, »ñμ»ÙÝ ¹ñ³Ýù ϳ- ñáÕ »Ý ×ß·ñÇï ãÉÇÝ»É ÷³ëï³óÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí, ÇëÏ »ñμ»ÙÝ ¿É áñáß óáõó³ÝÇßÝ»ñ áõÕÕ³ÏÇ Ï³ñáÕ »Ý μ³ó³Ï³Û»É։ ¸³ ½·³ÉÇá- ñ»Ý μ³ñ¹³óÝáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ, ãËáë»Éáí ³ñ¹»Ý áã Ù³ëݳ·»ï ¹Çïáñ¹Ý»ñÇ, ûñÇݳÏ՝ Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ´Ûáõç»Ç åɳݳíáñÙ³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³Ý ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·»ñ ¨ Ýå³ï³ÏÝ»ñ, ¨ å³ï³ë- ˳ݳïíáõÃÛáõÝ »Ý ÏñáõÙ μÛáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: àõëïÇ Ñ»Ýó Ýñ³Ýù »Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙ μÛáõç»Ç åɳݳíáñÙ³Ý ¨ Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³- ÝÇ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ: äɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ÙÇßï í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ųٳ- ݳÏÇ áñáß³ÏÇ Ñ³ïí³ÍÇÝ: ¸³ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ Ï³Ù Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ (ûñÇݳÏ՝ »ñÏáõ, »ñ»ù, ÑÇÝ· ¨ ³í»ÉÇ ï³ñÇÝ»ñÇ) åɳݳíá- ñáõÙ: ²ÛëÇÝùÝ` ËáëùÁ ϳñ׳ųÙÏ»ï, ÙÇçݳųÙÏ»ï ¨ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý Ù³ëÇÝ ¿: ØÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñáõÙÁ՝ Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ »ñ»ù ¨ ³í»ÉÇ ï³ñí³ Ñ³Ù³ñ, åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ¹³ñÓÝáõÙ ¿ ³í»- ÉÇ Ï³ÛáõÝ, ë³Ï³ÛÝ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ ãݳ˳ï»ëí³Í ÷á÷á- ËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõ٠ٻͳóÝáõÙ ¿ ËݹÇñÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý éÇëÏÁ: ºñϳ- ñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ñݳñ³íáñ 㿠ѳßíÇ ³éÝ»É μáÉáñ ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý éÇëÏ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³å³·³ÛáõÙ ³é³ç³Ý³É, ѻ勉μ³ñ åɳݳíáñí³Í ѳٳå³ï³ëË³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ ß³ï Ùáï³íáñ »Ý: êáíá- ñ³μ³ñ ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ݳ˳·ÍÇ Çñ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÁ ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇáñ»Ý ·»ñ³½³Ýó»É åɳݳíáñí³Í ٳϳñ¹³ÏÁ, ϳ٠¹ñ³ Çñ³·áñÍáõÙÁ ϳñáÕ ¿ å³Ñ³Ýç»É åɳݳíáñí³ÍÇó ³í»ÉÇ ß³ï ųٳݳÏ, áñÁ ³å³·³ÛáõÙ ÏѳÝ- ·»óÝÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý μ³ñ¹³óÙ³ÝÁ: àñáß »ñÏñÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñ ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý ÏáÝÏñ»ï Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ݳ˳·Í»ñÇ Ï³Ù ÏáÝÏñ»ï Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³- óáõÙ: ²Û¹ ݳ˳·Í»ñÇ Ï³Ù Íñ³·ñ»ñÇ μÛáõç»Ý»ñÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Ýñ³Ý, áñ »ñμ ѳëÝÇ ¹ñ³Ýó Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Å³Ù³Ý³ÏÁ, üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 141
³é³ç³ñÏíáÕ Ý³Ë³·ÇÍÁ É³í³·áõÛÝÁ ãÇ ÉÇÝÇ §³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ/³ñÅ»ù¦ ѳñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó: ²Û¹ ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¶»ñÙ³Ýdz- ÛáõÙ ¨ ÙÛáõë »ñÏñÝ»ñáõÙ Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ åɳݳíáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇÝ ½áõ·³- Ñ»é ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý³¨ ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃ- ۳ݦ ѳïáõÏ ÁÝóó³Ï³ñ·Á: ²ÛÝ ÏÇñ³éíáõÙ ¿, »ñμ é»ëáõñëÝ»ñÁ ã³÷³½³Ýó ë³Ñٳݳ÷³Ï »Ý, ¨ ³ÝÑñ³Å»ï ¿ ¹ñ³Ýù Ñݳñ³íáñÇÝë ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý û·ï³·áñÍ»É å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ³ñ³· ÷á÷áËÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, Ù³ëݳíáñ- å»ë` »ñμ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳñ- óÁ։ Üßí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·Á ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ϳñÇùÝ»ñÇ ³ñ³· ѳïÏáñáßáõÙ՝ ë»Õ٠ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ ¹ñí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ: ê³Ï³ÛÝ åɳ- ݳíáñÙ³Ý ¨ §Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃ۳ݦ ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ½áõ·³- Ñ»é ÏÇñ³éáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É Ï³ñ׳/ÙÇçݳųÙÏ»ï åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ íñ³, áõëïÇ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Éñ³óáõóÇã ͳí³ÉáõÝ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ Ýßí³Í »ñÏáõ ½áõ·³Ñ»é ·áñÍÁÝóóÝ»- ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ù³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ:
̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ üÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ³Ù»Ý³Ëáó»ÉÇ ûÕ³ÏÝ»ñÁ ѳٳñíáõÙ »Ý ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ¨ ͳËë³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ: ¶áñÍݳ- ϳÝáõÙ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëÙ³Ý, Íñ³·ñÙ³Ý, åɳݳíáñÙ³Ý, ͳËë»- ñÇ Ùáï³íáñ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ áõ ϳñ¨áñáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳËí³Í »Ý ³éϳ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñ³ÏÇó ¨ ³ñųݳѳí³ïáõÃÛáõÝÇó: ÜáõÛÝÇëÏ É³í³·áõÛÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÝ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ÏÇñ³éí»É, »Ã» ¹ñ³Ýó ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³ñųݳѳí³ï, ó÷³ÝóÇÏ ¨ ׳ݳã»ÉÇ ã»Ý:
̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý ÏÇñ³éáõÃÛáõÝÁ سëݳíáñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ï³Ï³Ý ѳïí³ÍáõÙ, ³Û¹ ÃíáõÙ` å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ, ͳËë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇ- çáóÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ý³Ë³å³ÛÙ³ÝÝ ¿: гñÏ ¿ Ýß»É, áñ å»ï³Ï³Ý/å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÁÙμéÝíáõÙ ¿ ͳËë»ñÇ Ñ³ß- í³éÙ³Ý Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ³éáõÙáí ³ÛÝ ¹»é¨ë Ñ»ï ¿ ÙÝáõÙ Ù³ë- ݳíáñ ѳïí³ÍÇ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇó: ºñμ»ÙÝ ÝáõÛÝÇëÏ §Í³Ëë»ñ¦ ¨ §Í³Ëù»ñ¦ »½ñáõÛÃÝ»ñÁ ×Çßï ã»Ý ÏÇñ³é- íáõÙ: ÀݹáõÝí³Í ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ` §Í³Ëë»ñÁ¦ áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³- ϳÙÇçáóáõÙ û·ï³·áñÍí³Í ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ »Ý՝ Ùáï³íáñ ѳßí³ñÏ- í³Í: ̳Ëù»ñÁ Ùßï³å»ë ϳåí³Í »Ý ·áõÙ³ñÝ»ñÇ (ϳÝËÇÏ Ï³Ù ³ÛÉ ï»ë- ùáí) í׳ñÙ³Ý, û·ï³·áñÍÙ³Ý Ï³Ù μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ßíáõÙ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ñ»ï: ̳Ëë»ñÇ Ù³ëÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÝ áõ û·ï³·áñÍáõÙÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñ»ï¨Û³É μݳ·³í³éÝ»ñáõÙ. 142 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
• è»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ` Ý»ñ³éÛ³É μÛáõç»ï³ÛÇÝ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÁ, • ÊáñÑñ¹³ñ³Ý³ÛÇÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³Ïáõ٠ѳßí»ïíáճϳ- ÝáõÃÛáõÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éÇ Í³Ëë»ñÇ áõ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, • î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇÝ, Éñ³ïí³ÙÇçáó- Ý»ñÇÝ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³ÛÝùÇÝ (íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹٳÝÝ áõÕÕí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ), ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ¨ í»ñ³- ÑëÏáÕ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³ÝÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇÝ ¨ μÛáõç»Ç ѳٳñ ·É˳íáñ å³ï³ë- ˳ݳïáõ Ù³ñÙÝÇÝ, ûñ.` ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³ÝÁ/·³ÝÓݳ- å»ï³ñ³ÝÇÝ, • îÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¨ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñ, • ¶Ý»ñÇ Ñ³ßí³ñÏ ¨ ͳËë»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝ` ϳåí³Í Ý»ñå³ï- íÇñÙ³Ý ¨ ³ñï³å³ïíÇñÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï, • سëݳíáñ»óáõÙ ¨ å»ï³Ï³Ý-Ù³ëݳíáñ ·áñÍÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ̳Ëë»ñÇ Ï³ï³ñáճϳÝÇ ¨ ³ÏïÇíÝ»ñÇ ß³Ñ³·áñÍÙ³Ý μáÉáñ³- ßñç³Ýáõ٠ϳï³ñíáÕ Í³Ëë»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ, • ²½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý ÷áË- ѳïáõóÙ³Ý, ѳٳï»Õ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ·Íáí ͳËë»ñÇ Ù³ëݳμ³ÅÝÇ, ýÇݳÝë³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ·áõÙ³ñÝ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏ: ¶Í³å³ïÏ»ñ 3-áõÙ óáõÛó »Ý ïñíáõÙ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý ¨ í»ñ- ÉáõÍáõÃÛ³Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ áõÝ»óáÕ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ñáëù»ñÇ Ñݳñ³íáñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÕμÛáõñÁ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÝ áõ ï³ñμ»ñ ͳ- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, ÙÇÝã¹»é §ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹»ñ³Ï³ï³ñÝ»ñݦ ûÅïí³Í »Ý ëï³óí³Í ïíÛ³ÉÝ»ñÇó û·ïí»Éáõ Ñëï³Ï ë³ÑÙ³Ýí³Í Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñáí: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 143
Պաշտպանության բյուջեի և վերահսկողության համակարգի Տեղեկատվական հոսքեր օրինակելի կառուցվածք
Պաշտպանթյան նախարար Ֆինանսների ՊՆ աշխատակազմ նախարար
Բանկ Ֆինանսատնտեսական (պետական վարչթյն կամ մասնավոր)
Կազմակերպական օղակներ Ցամաքային ժեր Պաշտպանթյան Պետական տեղեկատվ. կենտրոն գանձապետարան Օդային ժեր Անձնակազմ Քաղաքացիական Նյթատեխնիկական Պետական պաշտպանթյն ապահովմ բյջեի բոլոր Պահպանմ եկամտները և Վարչարարթյն Շահագործմ ծախսերը Ենթակառցվածքներ Ծովային ժեր Ներդրﬓեր Այլ
¶Í³å³ïÏ»ñ 3. ̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ ¨ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ñáëù»ñ
̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ ̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ϳ½Ùí³Í ÉÇÝ»É Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇó, ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»- ñÇó, ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý áõ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇó, ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇó ¨ ³ÛÉÝ: ²ÛÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ͳËë»ñÇ Ñ³ß- í³éáõÙ` »ÉÝ»Éáí Ñ»ï¨Û³É Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó. • ´áÉáñ ³ÛÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙ ¨ í»ñÉáõ- ÍáõÃÛáõÝ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý Í³Ëë»ñÇ ¿ý»ÏïÇí ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, • ²ñ¹Ç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ϳñ¨áñáõÃÛ³Ý, ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý, Ñáõë³ÉÇáõÃ- 144 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
Û³Ý, ï³ñμ»ñ³Ïí³ÍáõÃÛ³Ý ¨ ³ñųݳѳí³ïáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí μ³ñÓ- ñáñ³Ï ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙ, • î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ñáëù»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ûåïÇٳɳóáõÙ (ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÷á˳ÝóÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ Ïñ׳ïáõÙ) ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ՝ ųٳݳÏÇ Ëݳ- ÛáÕáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ, • âÏÇñ³éíáÕ Ï³Ù í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ãû·ï³·áñÍíáÕ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙÇó (³ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ §ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ·»ñ»½Ù³ÝáóǦ ³é³ç³óáõÙÇó) Ëáõë³÷áõÙ, • î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ (ïíÛ³ÉÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï»Ýïñá- ÝÇ, ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ßï»Ù³ñ³ÝÇ) ëï»ÕÍáõÙ ¨ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï»Ýïñáݳóí³Í Çñ³Ï³Ý³óáõÙ, • ̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý Ù»ç Ý»ñ·ñ³íí³Í ³ÝÓݳϳ½ÙÇ áõëáõóáõÙ ¨ ߳ѳ¹ñ¹áõÙ, • î³ñμ»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõ٠ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ³ñ³· ѳë³Ý»ÉÇáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ` ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï å³Ñå³Ý»Éáí ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý é»ÅÇÙÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ: гٻٳï³μ³ñ ÷áùñ³ÃÇí ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñáõÙ μ³í³- ñ³ñ ¿ áõÝ»Ý³É Í³Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý Ï»Ýï- ñáÝ: ÜÙ³Ý Ï³éáõóí³ÍùÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë å³ñ½»óÝ»É Í³Ëë»ñÇ Ù³ëÇÝ ïíÛ³É- Ý»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý, ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ: ²í»ÉÇÝ` Ï»ÝïñáÝÁ ϳñáÕ ¿ ͳé³Û»É áñå»ë 㻽áù ѳßí³ñϳÛÇÝ Ï³éáõÛó, áñÁ Ëáñ- Ññ¹³ñ³ÝÇÝ, ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛ³ÝÁ ¨ Ý»ñùÇÝ ³áõ¹ÇïÇ Ù³ñÙÝÇÝ Ïïñ³Ù³¹ñÇ ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»- ñÁ: ²é³í»É ٻͳù³Ý³Ï ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ ¹»åùáõ٠ϳñáÕ ¿ Ç Ñ³Ûï ·³É ï³ñμ»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ï³ñ³- ͳßñç³Ý³ÛÇÝ Ï»ÝïñáÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, »ñμ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÷á˳ÝóáõÙÝ áõ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿` ÏÇñ³é»Éáí ųٳݳϳ- ÏÇó ѳÕáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ ¨ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 145
Զինված Նպատակներ ուժեր Տվյալների փոխանցմ
Ծախսերի, արդյնքների և բյջեի մասին տվյալներ
Զինված ժերի շտաբներ Տեղեկատվա- Նպատակներ Կորպսներ կան կենտրոն -Ճկն բյջետավո- Դիվիզիաներ րմ -Թափանցի- Ստորաբաժանﬓեր Պետական կթյն Պահեստներ գանձապե- -Վերահսկո- տարան ղթյն Թիկնք -Պլանավոր- Նյթատեխնիկական ման հիմքեր ապահովմ -Ծախսեր Պետական կամ (քաղաքացիական պայմանագրային -Եկամտներ մասնավոր ծառայթյն) բանկ
¶Í³å³ïÏ»ñ 4. îíÛ³ÉÝ»ñÇ ÷á˳ÝóÙ³Ý ûñÇݳÏ
̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý Ù»Ãá¹³μ³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ̳Ëë»ñÁ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý Çñ³Ï³Ý å³ïÙ³Ï³Ý ¨ ¿ÙåÇñÇÏ Í³Ëù»- ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: л勉μ³ñ ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ·»ñ³- ï»ëãáõÃÛáõÝáõÙ μÛáõç»Ç, ³Û¹ ÃíáõÙ` ݳ˳ï»ëíáÕ Í³Ëù³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ¨ ÷³ëï³óÇ Í³Ëë³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ï³åÇ ³å³ÑáíáõÙÁ: îÝï»ëáõÃ- ÛáõÝáõÙ ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ͳËë»ñÇ ï³ñμ»ñ³ÏÙ³Ý ÙÇ ù³ÝÇ Ù»Ãá¹Ý»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ Ý»ñ¹ñí»Ý ݳ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ.
²ÙμáÕç³Ï³Ý سëݳÏÇ Í³Ë- гïáõÏ Í³Ëë»ñ ͳËë»ñ ë»ñ ²ÝáõÕÕ³ÏÇ Í³Ë- àõÕÕ³ÏÇ Í³Ëë»ñ ë»ñ гëï³ïáõÝ öá÷áË³Ï³Ý Í³Ëë»ñ ͳËë»ñ ¶áñͳéÝ³Ï³Ý ä³Ñå³ÑÙ³Ý ²ß˳ïáõÅÇ Ñ»ï ÀÝóóÇÏ Í³Ëë»ñ ͳËë»ñ ͳËë»ñ ϳåí³Í ͳËë»ñ ̳Ëë»ñ` ·áõÙ³- ì³ñã³Ï³Ý ͳË- Ü»ñ¹ñáõÙ³ÛÇÝ ñ³Í ѳëï³ïáõÝ ì»ñ³¹Çñ ͳËë»ñ ë»ñ ͳËë»ñ Ùáõïù»ñ 146 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
ܳËù³Ý í»ñÁ Ýßí³Í »½ñáõÛÃÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñëï³Ï ѳëϳݳÉ, û ÇÝã »Ý Ý߳ݳÏáõÙ ¹ñ³Ýù ¨ ÇÝã ï³ññ»ñÇó »Ý ϳ½Ùí³Í: ܲîú-èáõë³ëï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ßñç³Ý³Ïáõ٠ܲîú-Ç ïÝï»- ë³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ý ëÏë»É ¿ ÙÇ Ý³Ë³·ÇÍ, áñÝ áõÕÕí³Í ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý »½ñáõÛÃÝ»ñÇ ÙdzëݳϳݳóÙ³ÝÁ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ÷áõÉáõÙ ¹»é¨ë ãÇ Ñ³çáÕí»É ѳëÝ»É Ý³Ë³ï»ëí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇÝ123: ̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëáõÙ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ͳËë»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ѳßí³éíáõÙ »Ý Áëï »ñ»ù ËÙμ»ñÇ:
²ÙμáÕç³Ï³Ý ͳËë»ñ
²ÙμáÕç³Ï³Ý ͳËë»ñÇ Ù»ç ÙïÝáõÙ »Ý μáÉáñ ï»ë³ÏÇ Í³Ëë»ñÁ: Üßí³Í ͳËë»ñÁ ѳٻٳïíáõÙ »Ý ѳÝñ³ÛÇÝ ¨ Ù³ëݳíáñ ѳïí³ÍÝ»ñÇ Ñ³Ù³- å³ï³ëË³Ý Í³Ëë»ñÇ Ñ»ï՝ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý, ·Ý³·áÛ³óÙ³Ý, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó å»ï³Ï³Ý ϳ½- ٳϻñåáõÃÛ³ÝÁ Ï³Ù Ù»Ï ³ÛÉ Ï³éáõÛóÇÝ ïñ³Ù³¹ñí³Í ϳ٠ٳï³Ï³ñ³ñ- í³Í ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ³ñÅ»ùÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí:
سëݳÏÇ Í³Ëë»ñ سëݳÏÇ Í³Ëë»ñÁ ϳ½Ùí³Í »Ý ͳËë»ñÇ ³é³ÝÓÇÝ ï»ë³ÏÝ»ñÇó: سëݳÏÇ Í³Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ Ñû·áõï ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ زÎ-Ç ¨ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí ݳ¨ ûï³ñ»ñÏñÛ³ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ý³- ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ՝ ѳßí³ñÏÝ»ñÇ å³ñ½»óÙ³Ý ¨ ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ íëï³ÑáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí: àñå»ë ϳÝáÝ` ÝÙ³Ý Ùáï»óáõÙÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñáÕ ÏáÕ- ÙÇ Ñ³Ù³ñ Éñ³óáõóÇã ͳËë»ñÇ áñáßÙ³Ý ¨ ѳÛï³ñ³ñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí, ûñÇݳÏ՝ μÝ³Ï³Ý ³Õ»ïÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ í»ñ³óÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñáõÙ Ù³ëݳÏó»ÉÇë, ³ÛÉ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³íïá- ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõó»ÉÇë ϳ٠³ÛÉ ï»ë³ÏÇ ûųݹ³- ÏáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ:
123 ՆԱՏՕ-Ռուսաստան հանձնաժողովի աշխատանքային խմբի 2004 թ. Աշխատանքների պլան, Հավելված 1 «Պաշտպանության ոլորտում ֆինանսական տերմինաբանության հարցերով լեզվաբանական աշխատանքային խմբի եզրակացությունները»: Ավելի մանրամասն տեղեկություններ կարելի է ստանալ` այցելելով www.rta.nato.int/ panel.asp?panel=SAS&topic=pubs, մասնավորապես` SAS-208 «Ծախսերի կառուցվածք և շահագործման ընթացքում ռազմական տեխնիկայի պահման հետ կապված ծախսերը» հոդվածում և SAS-054 «Կյանքի բոլորաշրջանի արժեքի հաշվարկման եղանակներ և մոդելներ»: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 147
гïáõÏ Í³Ëë»ñ гïáõÏ Í³Ëë»ñÇ ï»ë³ÏÁ áñáßíáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ û·ï³- ·áñÍÙ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³: úñÇݳÏ՝ ߳ѳ·áñÍÙ³Ý, ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏ- Ù³Ý ¨ ÁÝóóÇÏ Ýáñá·Ù³Ý ͳËë»ñ (ѳßíÇ ³éÝ»Éáí û·ï³·áñÍí³Í ÝÛáõûñÇ ¨ ë³ñù³íáñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý ͳí³ÉÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ³ñÅ»ùÁ), ·ÝáõÙÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ, áñáÝù å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ѻﳷ³Ûáõ٠ϳñáÕ ¿ û·ï³- ·áñÍ»É áñå»ë μ³½³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñ μÛáõç»Ç Íñ³·ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ ³å³·³ ͳËë»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëíáÕ å³ñ³Ù»ïñ»ñÁ áñáß»ÉÇë: ²Û¹ ͳËë»ñÇ Í³í³ÉÁ áñáßíáõÙ ¿ ³éϳ ÷áñÓÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: ¸³ Ýß³- ݳÏáõÙ ¿, áñ ݳËáñ¹ ï³ñÇÝ»ñÇ ÙÇçÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý áñ- å»ë μ³½³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñ ѳٳå³ï³ëË³Ý ëϽμÝ³Ï³Ý å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³ ÑÇÙ³Ý íñ³ áñáßíáõÙ »Ý Ýáñ ͳËë»ñÁ՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ³å³·³ ËݹÇñÝ»ñÁ, å³ñ³Ù»ïñ»ñÁ ¨ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Üßí³Í ³å³·³ ͳËë»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ μ³ñ¹ ¿, áõëïÇ Íñ³·ñÙ³Ý ÷áõ- Éáõ٠ϳÝ˳ï»ëíáÕ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ, ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, »ÝóñÏ- íáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ×ß·ñïáõÙÝ»ñÇ: ̳Ëë»ñÇ ï³ñμ»ñ ¹³ë»ñÇ ¨ »ñÏñáñ¹³Ï³Ý ͳËë»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÇ Ñ³- ٳϳñ·Ç ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ¨ å³ñ½»óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí Ùß³Ï- íáõÙ »Ý ѳïáõÏ ÙdzëÝ³Ï³Ý ë˻ٳݻñ, áñï»Õ ѳßíÇ »Ý ³éÝíáõ٠ͳËë»ñÇ ï³ñμ»ñ ï»ë³ÏÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ³é³ÝÓÇÝ ï³ññ»ñÁ: àñå»ë ûñÇÝ³Ï Ï³ñ»ÉÇ ¿ μ»ñ»É ¶»ñÙ³ÝdzÛáõÙ ·áñÍáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á: гßí³éÙ³Ý Ï»ÝïñáÝÁ ³Ù»Ý ï³ñÇ Ññ³å³ñ³ÏáõÙ ¿ 160 ¿çÇó μ³Õϳó³Í ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ (áñÁ ÏñÏÝûñÇ- ݳÏíáõÙ ¿ ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ Ëï³ëϳí³é³ÏÇ íñ³), áñï»Õ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý μáÉáñ ͳËë»ñÁ՝ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ ѳٳå³ï³ëË³Ý áõÕ»- ÝÇßÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ: ÜÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý μ³ñÓ- ñ³óÙ³Ý ¨ ѻﳹ³ñÓ Ï³åÇ ³å³ÑáíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó û·ïíáÕÝ»ñÇÝ ËݹñáõÙ »Ý å³ñμ»ñ³μ³ñ ·Ý³Ñ³ï»É Ññ³å³ñ³Ïí³Í ï»Õ»- ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñ³ÏÁ, ѳñÙ³ñáõÃÛ³Ý ¨ û·ï³Ï³ñáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ: ̳Ë- ë»ñÇ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ· ¨ Ññ³å³ñ³Ïí³Í ѳٳå³ï³ëË³Ý ïíÛ³É- Ý»ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ: ²Û¹ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ѻﳷ³ÛáõÙ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý áñå»ë ÙdzëÝ³Ï³Ý μ³½³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý, ϳÝ˳ï»ëáõÙÝ»ñÇ, μÛáõç»Ç Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý, ëïáõ·Ù³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý, ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ïÝï»ë³- ·Çï³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï: ̳Ëë»ñÇ Ñ³ß- í³éÙ³Ý Ï»ÝïñáÝÁ Ññ³å³ñ³Ïí³Í ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳٳå³ï³ë- Ë³Ý Ù»Ïݳμ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ áõÕ³ñÏáõÙ ¿ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³ÝÁ, ¹³ßݳÛÇÝ í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛ³ÝÁ, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇÝ ¨ ³ÛÉ ß³Ñ³- ·ñ·Çé ϳéáõÛóÝ»ñÇÝ: ̳Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳñáÕ ¿ ϳåí³Í ÉÇÝ»É áñáß³ÏÇ ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï: سëݳíáñ³å»ë` ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É. 148 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
• ì»ñ³¹Çñ ͳËë»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ (³é³ÝÓÇÝ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÇó ÙÇÝ㨠å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ), • ¶Ý³×Ç Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ¨ ³ñï³ñÅáõÛÃÇ ÷á˳ñÅ»ùÇ Ñ³ßí³éáõÙ, • ²ñÅ»ù³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ï³ñ³Ýç³ïáõÙÁ ͳËë³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»- ñÇó, • гëï³ïáõÝ Í³Ëë»ñÇ ³ÝóáõÙÁ ÷á÷áË³Ï³Ý Í³Ëë»ñÇ ¨ ѳϳé³- ÏÁ` ÁݹѳÝáõñ ͳËë»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ:
²Ûë ¨ ³ÛÉ ËݹÇñÝ»ñÁ ÉáõÍíáõÙ »Ý ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÏÇñ³éÙ³Ý ßÝáñÑÇí: êïáñ¨ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ýù ÙÇ ûñÇݳÏ, áñ- ï»Õ óáõÛó ¿ ïñíáõÙ, û ÇÝãå»ë ϳñ»ÉÇ ¿ ³å³Ñáí»É ͳËë»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ: ²ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó μáÉáñ í׳ñáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳï³ñí»Ý Ï»Ýï- ñáݳóí³Í Ó¨áí: â³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿, áñ ³Û¹ í»ñçݳѳßí³ñÏÝ»ñÁ ϳ- ï³ñí»Ý áã û ϳÝËÇÏ, ³ÛÉ ³ÝϳÝËÇÏ Ó¨áí՝ ýǽÇÏ³Ï³Ý ³ÝÓÇ μ³ÝϳÛÇÝ Ñ³ßíÇÝ ÷á˳ÝóÙ³Ý ÙÇçáóáí: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñ μáÉáñ í׳- ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·áñͳñùÇó Ñ»ïá ³ÝÙÇ- ç³å»ë ÷á˳ÝóíÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³í³ùÙ³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝ: ²Ûë- åÇëáí` ïíÛ³ÉÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï³ÝáõÙ ß³ï ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñ»É ³ÝÓݳ- ϳ½ÙÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÷³ëï³óÇ Í³Ëë»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É: ò³Ýϳó³Í å³ÑÇÝ Í³Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ϳñáÕ ¿ ëï³Ý³É ѳٳå³ï³ëË³Ý Ã³ñÙ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¨ ѳßí³ñÏ»É ÁÝóóÇÏ ýÇݳÝë³Ï³Ý ųٳݳϳ- ѳïí³Íáõ٠ϳï³ñí³Í ÷³ëï³óÇ Í³Ëë»ñÁ ϳ٠ϳï³ñ»É ѳçáñ¹ ýÇݳ- ë³Ï³Ý ųٳݳϳѳïí³ÍÇ Í³Ëë»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëáõÙÝ»ñ: ²Û¹ ѳßí³ñÏ- Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý û·ï³·áñÍí»É μÛáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý, Íñ³·ñÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏ- Ù³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ í»ñÁ Ýßí³Í ³ÛÉ ËݹÇñÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ: ²ñ¹Ûáõݳí»ï ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý μ³½³Ý»ñÇ ¨ ßï»Ù³ñ³ÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍ- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ÙÇ ß³ñù ϳñ¨áñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý. • ØdzëݳϳݳóáõÙ (ͳËë»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÇ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ), • λÝïñáݳóáõÙ (ïíÛ³ÉÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝÇ ÏáÕÙÇó ïíÛ³É- Ý»ñÇ Ï»Ýïñáݳóí³Í ѳí³ù³·ñáõÙ), • ³ñÙ³óáõÙ (ͳËë»ñÇ ³Ù»ÝûñÛ³ ѳßí³éáõÙ ¨ ¹ñ³Ýó ûå»ñ³ïÇí ÷á˳ÝóáõÙ), • î»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ/ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÷á˳ÝóáõÙ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ³éϳ ¿É»Ïï- ñáݳÛÇÝ ÷áëïÇ ÙÇçáóÝ»ñáí, • ÀݹѳÝáõñ ÙdzëÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ã³ÛÇÝ Íñ³·ñÇ û·ï³·áñÍáõÙ (å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ÙÛáõë ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó), • ²ÝÓݳϳ½ÙÇ áõëáõóáõÙ (ͳËë»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý/ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³- üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 149
ϳñ·Ç ϳé³í³ñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ ï³Éáõ Ýå³ï³- Ïáí), • ´áÉáñ Ëáßáñ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñáõÙ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ëï»ÕÍáõÙ (ÝÙ³Ý Ñ³Ù³- ϳñ·Á å»ïù Ý»ñ¹ñíÇ ³ëïÇ׳ݳμ³ñ` ëÏë»Éáí ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ ëïá- ñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ÷áñÓÝ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇó), • îíÛ³ÉÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³- ï³ëË³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ³å³ÑáíáõÙ:
̳Ëë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·
̳Ëë»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý/ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ëï»ÕÍÙ³ÝÁ å»ïù ¿ ѳçáñ¹Ç ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ý»ñ- ÙáõÍáõÙÁ: ̳Ëë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý μ³ñ¹ ·áñÍÁÝóóÇ ³å³ÑáíÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ݳ˳å³ÛÙ³ÝÝ »Ý ͳËë»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý/ѳß- í³éÙ³Ý ·áñÍáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ËݳÛáÕáõÃÛ³Ý ï³ñ- μ»ñ ÏáÕÙ»ñÇ ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÁ (ï»¯ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 2-Á): ܳËÏÇÝáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ã¿ÇÝ í»ñ³ÑëÏíáõÙ û·ï³·áñÍíáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ áñ³ÏÝ áõ ù³Ý³ÏÁ: سëݳ- íáñ ѳïí³ÍáõÙ ³éϳ ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý ѳٳ- å³ï³ëË³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ã³÷Ù³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ: ÜÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÏÇñ³éáõÙÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõÙ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý μáÉáñ ï»ë³ÏÝ»ñÇ, ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Íñ³·ñ»ñÇ, ÁÝóó³- ϳñ·»ñÇ, ݳ˳·Í»ñÇ, Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ, ·áñͳéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ïíÇ ¨ ѳٻٳïíÇ ¹ñ³Ýó ³ñÅ»ùÇ Ñ»ï: ÜÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí Ù»Ýù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÏáõݻݳÝù å³ï³ë˳ݻÉáõ Ñ»ï¨Û³É ѳñóÇÝ. §²ñ¹Ûá±ù ϳñáÕ³ó³Ýù ѳë- Ý»É Í³Ëë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ó³ÝϳÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ, ¨ áñù³Ýá±í »Ý ëï³óí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ï³ñμ»ñíáõÙ Ù³ëݳíáñ ѳïí³ÍÇ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý óáõ- ó³ÝÇßÝ»ñÇó¦: ê³ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ËݳÛá- Õ³Ï³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý Ï³Ù, ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛ³Ý áñáß ï»ë³ÏÝ»ñÁ ͳËë»ñÇ ûåïÇٳɳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÛÉ Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÷á˳Ýó»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ̳Ëë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³ ëï³óí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ¨ áñ³Ï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ Ï³Ù ó³Ý- ϳó³Í ٳϳñ¹³ÏÇ Õ»Ï³í³ñÇ Ñ³Ù³ñ ϳñáÕ ¿ ϳñ¨áñ ·áñÍÇù ¹³éÝ³É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³é³ç³¹ñ³ÝùÁ ϳï³ñ»ÉÇë ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃ- Û³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ·áñÍáõÙ: гñÏ ¿ Ýß»É, áñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áñáß ï»ë³ÏÝ»- ñÇ ¹»åùáõÙ, »ñμ Ñݳñ³íáñ 㿠ѳßí³ñÏ»É ¹ñ³Ýó ¹ñ³Ù³Ï³Ý ³ñÅ»ùÁ (ëá- óÇ³É³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·, ߳ѳ¹ñ¹áõÙ, ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ï³Ù 150 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝ, ³ñÑ»ëï³- í³ñÅáõÃÛ³Ý Ï³Ù áõëáõóÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ï), ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ý»ñ¹Ý»É ³ñ¹Ûáõݳ- í»ïáõÃÛ³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý áñáß³ÏÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ: ²Ûë ï»ë³Ï»ïÇó ¿É ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹Çï³ñÏ»É ß³Ñáõóμ»ñáõÃÛ³Ý ·Ý³- ѳï³Ï³ÝÁ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ͳËë»ñÇ ¨ ëï³óí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÇ Ï³Ù ß³ÑáõÛÃÇ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÁ, ãÝ³Û³Í »ñμ»ÙÝ ¹Åí³ñ ¿ ÉÇÝáõÙ ï³É §ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñ¹- ÛáõÝùǦ ¨ §ß³ÑáõÛÃǦ Ñëï³Ï ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ: ÜÙ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýå³- ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ÏÇñ³é»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ·ÝáõÙ- Ý»ñÇ, »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý, áõëáõÙݳí³ñųÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³- ï»ùëïáõÙ, ϳ٠»ñμ ËáëùÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÇÝ: Þ³Ñáõ- óμ»ñáõÃÛáõÝÁ ͳËëí³Í é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ ¿ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ùμ: ØÛáõë ¹»åù»ñáõÙ ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÇ óáõó³ÝÇßÝ»- ñÇ áñáßáõÙÁ ϳï³ñíáõÙ ¿ ëáõμÛ»ÏïÇí ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ ¨ ѳßí³ñÏÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³:
î»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍáõÙ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ³ÏÝÏ³É»É Éñ³óáõóÇã ÙÇçáóÝ»ñ, ûñÇݳÏ՝ ϳåÇ Ï³Ù ï»Õ»- ϳïí³Ï³Ý Ýáñ ѳٳϳñ·»ñÇ ·ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý μÛáõ- ç»ï³íáñÙ³Ý Ï³Ù Í³Ëë»ñÇ ÁÝóóÇÏ Ñ³ßí³éÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ³ñ¹Ç³- ϳݳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ àõëïÇ ³Û¹ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ ѳñÏ ¿ ëÏë»É ·áÛáõÃÛáõÝ áõ- Ý»óáÕ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ѳٳϳñ·»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ýáñ ѳٳϳñ·Ç ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý Ý»ñ¹ñÙ³Ý Ï³Ù ÑÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏáõÙÇó: ì»ñçÇÝ ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñáõÙ, ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ëñÁÝÃ³ó ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é, ß³ï »ñÏñÝ»ñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ¨ ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ Ý»ñ¹ñ»É »Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý μ³½Ù³½³Ý ѳٳϳñ·»ñ, ¨ ³ÛÅÙ Ýñ³Ýó ³é³ç ͳé³ó»É ¿ Ýßí³Í μ³½Ù³- ½³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ÙdzëݳϳݳóÙ³Ý Ï³Ù ÙdzëÝ³Ï³Ý Ýáñ ëï³Ý¹³ñï ѳٳϳñ·áí ¹ñ³Ýó ÷á˳ñÇÝÙ³Ý ËݹÇñÁ: È³í³·áõÛÝ ÉáõÍáõÙÁ ϳñáÕ ¿ñ ÉÇÝ»É ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¨ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ½μ³ÕíáÕ μáÉáñ ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃ- ÛáõÝÝ»ñáõÙ ÙdzëÝ³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñï ѳٳϳñ·Ç Ý»ñ¹ñáõÙÁ: гٳϳñ·Ç ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ë³ñù³íáñáõÙÁ å»ïù ¿ ëï³Ý¹³ñï ÉÇÝÇ ¨ Ù³ï³Ï³ñ³ñíÇ Ù³ëݳíáñ ³ñï³¹ñáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ´³óÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳïí³ÍÇó ¨ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÇó` ³Û¹ ë³ñù³íáñáõÙÁ å»ïù ¿ ëå³ë³ñÏÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÙÛáõë áÉáñïÝ»ñÁ, ûñÇ- ݳÏ՝ ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙ, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ï³é³í³ñáõÙ, ·ÝáõÙÝ»ñ, »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ ¨ å³Ñå³ÝáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ í»- ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¨ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ, Áݹ áñáõÙ՝ ÙdzëÝ³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñï üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 151
ѳٳϳñ·Ç ÏÇñ³éÙ³Ý áÉáñïÇ ÁݹɳÛÝáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ϳï³ñí»É ³ëïÇ׳- ݳμ³ñ՝ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é: гßíÇ ³éÝ»Éáí ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»- ñÇ ÏáÕÙÝáñáßáõÙÁ` μ³ó³éí³Í ã¿, áñ ³å³·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ Ý»ñ¹Ý»É ÙdzëÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ã³ÛÇÝ Íñ³·Çñ, áñÝ ³ñ¹»Ý ³Ûëûñ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ѳïí³ÍáõÙ124: гٻٳï³μ³ñ ÷áùñ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý áõÅ»ñáí ¨ ë³Ñٳݳ÷³Ï ýÇݳÝë³Ï³Ý, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»- ëáõñëÝ»ñáí »ñÏñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ·ïÝ»É Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ՝ áã μ³ñ¹ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÷á˳ÝóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ û·ï³·áñÍ»É Ñ³Ù³ó³ÝóÁ ϳ٠ѻ- é³Ëáë³Ï³åÁ: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ å»ïù ¿ ߳ѳ- ·áñÍí»Ý ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, ù³ÝÇ ¹»é Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ëå³ë³ñÏ»É ÁÝó- óÇÏ Ï³ñÇùÝ»ñÁ: ¸ñ³Ý ½áõ·³Ñ»é å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ §Ùdzëݳϳݦ ѳ- ٳϳñ·ÇÝ ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý ³ÝóáõÙ: Üå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ¹Çï³ñÏ»É áñáß³ÏÇ (Ñݳñ³íáñ ¿՝ μ³í³Ï³ÝÇÝ »ñϳñ) ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ¨ Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ Ñ³Ù³- ϳñ·»ñÇ ½áõ·³Ñ»é û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ` ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ãÁݹ- ÙÇç»Éáí ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ: ¸ñ³Ý ѳëÝ»ÉÁ ¹Åí³ñ ¿, μ³Ûó ³ÝÑñ³Å»ßï ¿: Üáñ ѳٳϳñ·Ç Ý»ñ¹ñÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÝ»É ¨ ųٳݳϳÏÇó å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³ñÙ³ñ»óÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç μáÉáñ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ ¨ ϳÝáÝÝ»ñÁ: ²Ûëï»Õ ϳñáÕ ¿ û·ï³- ϳñ ÉÇÝ»É ³ñï»ñÏñÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ÷áñÓÁ:
´Ûáõç»Ç ϳï³ñáõÙ ´Ûáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ ѳٳå³- ï³ëË³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñáõó Ù»Ï Ï³Ù ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ ³é³ç áñáßí³Í μÛáõç»Ç óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ í»ñçÝ³Ï³Ý ã»Ý ¨ ϳñáÕ »Ý åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ѳٳ- å³ï³ëË³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ (ûñÇݳÏ՝ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý, Ëáñ- Ññ¹³ñ³ÝÇ, í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ¨ ³ÛÉÝÇ) Ñ»ï ѳٳӳÛÝ»óÙ³Ý μ³í³- ϳÝÇÝ »ñϳñ ¨ μ³ñ¹ ·áñÍÁÝóóáõÙ ×ß·ñïáõÙÝ»ñÇ »ÝóñÏí»É: ²Û¹ ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ÏÉÇÝ»ñ ¹Çï³ñÏ»É ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕ- ÙÇó μÛáõç»Ç ùÝݳñÏÙ³Ý ¨ ѳëï³ïÙ³Ý í»ñçÝ³Ï³Ý ÷áõÉáõ٠ϳ٠ѳٳ- å³ï³ëË³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ Ñ»Ýó ëϽμÇÝ, »ñμ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ¹ñíáõÙ Ýáñ μÛáõç»Ý, μÛáõç»ï³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³- ï³ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ: Ø»Ï ³ÛÉ ï³ñμ»ñ³Ï »Ýó¹ñáõÙ ¿ ÷³ëï³óÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¨ ËݹÇñÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñáõÙ, áñáÝù ÃáõÛÉ Ïï³Ý μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ÏÇñ³é»É ×ÏáõÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñ: úñÇ- ݳÏ՝ Ñݳñ³íáñ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ³ïϳóáõÙÝ»ñÝ áõÕÕ»É μÛáõç»Ç ÙÇ 124 «SAP R3»-ի, «IBM»-ի կամ համանման տիպի ծրագրեր: 152 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
Ñá¹í³ÍÇó ÙÛáõëÇÝ, ÁÝóóÇÏ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñáõó՝ ѳçáñ¹ ï³ñí³Ý, ÙÇ Ý³Ë³·ÍÇó/Íñ³·ñÇó` ÙÛáõëÇÝ Ï³Ù ÙÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÇó ϳ٠·»ñ³ï»ë- ãáõÃÛáõÝÇó` ÙÛáõëÇÝ: ÜÙ³Ý ×ÏáõÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ÏÇñ³éí»É ·áñÍݳϳÝáõÙ μáÉáñ Ù³- ϳñ¹³ÏÝ»ñÇ μÛáõç»Ý»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï: ºÃ» ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÁ ϳñáÕ³ó»É ¿ áñ¨¿ ³åñ³Ýù ·Ý»ÉÇë ËÝ³Û»É áñáß³ÏÇ ·áõ- Ù³ñ, ³å³ ïíÛ³É ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳ û·- ï³·áñÍ»Éáõ ³Û¹ ÙÇçáóÝ»ñÁ Ù»Ï ³ÛÉ ³åñ³ÝùÇ ·ÝÙ³Ý Ï³Ù Ù»Ï ³ÛÉ Ýå³ï³- ÏÇ Ñ³Ù³ñ՝ ã˳Ëï»Éáí ݳ˳Ýßí³Í ë³Ñٳݳã³÷»ñÁ։ ÜÙ³Ý Ùáï»óáõÙÁ ÃáõÛÉ Ïï³ μ³ñÓñ³óÝ»É å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ` ߳ѳ·ñ·é»Éáí Ýñ³Ýó ³í»ÉÇ Ë»É³ÙÇï Ó¨áí û·ï³·áñÍ»É μÛáõ- ç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·Çï³Ïó»É, áñ ËݳÛáÕáõÃÛáõÝÁ Ó»éÝïáõ ¿ áã ÙdzÛÝ ³ÙμáÕç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ, ³Ûɨ Ýñ³ ³é³ÝÓÇÝ Ý»ñϳ۳óáõóÇã- Ý»ñÇÝ: ¸ñ³ ³ÝÑñ³Å»ßï ݳ˳å³ÛÙ³ÝÁ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³Ý »Ýó- ϳ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ÙÇç¨ μ³í³Ï³ÝÇÝ μ³ñÓñ íëï³ÑáõÃÛáõÝÝ ¿. ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳñùÁ ãå»ïù ¿ μ³ó³ë³μ³ñ ³Ý¹ñ³¹³éݳ íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³Û¹ ٳϳñ¹³ÏÇ íñ³: ²é³ÝÓÇÝ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³- ϳñ¹³ÏáõÙ μÛáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙÁ å»ïù ¿ »Ýó¹ñÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ ËݳÛáÕáõÃÛáõÝ ¨ ³ñ¹»Ý ÇëÏ ³é³ç³ñÏí³Í ¨ ë»ÕÙ Ýϳñ³·ñí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙ: àñáß »ñÏñÝ»ñ μÛáõç»Ç ϳ- ï³ñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ÝÙ³Ý ×ÏáõÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñ ÏÇñ³é»ÉÇë ϳñáÕ³ó»É »Ý ѳë- Ý»É ½·³ÉÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ: ²ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï»Õ»ÏáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ÷á˳ÝóáõÙÁ ³Ù»Ý³ëïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó ÙÇÝ㨠å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý í³ñãáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ ¿ ï¨»É 4-Çó ÙÇÝ㨠6 ³ÙÇë: ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ μÛáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ (³ÛÝ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù å³Ñ³ÝçíáõÙ »Ý ûå»ñ³ïÇí ×ÏáõÝ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ) ÝÙ³Ý »ñϳñ ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ ÏáñóÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ³ñ¹Ç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨, ³ÛëåÇëáí, ÷³ëïáñ»Ý ¹³éÝáõÙ »Ý ³Ýû·áõï: ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍÙ³Ý ûñÇݳÏ- Ý»ñÇó ϳñ»ÉÇ ¿ Ýᯐ ³Ûëå»ë Ïáãí³Í §¹»Ïï»Ùμ»ñÛ³Ý ï»Ý¹Á¦: ²ÝóÛ³ÉáõÙ μÛáõç»ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÁ ѳïϳóíáõÙ ¿ÇÝ áñáß³ÏÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ Ï³Ù Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ Ï³Ù ¿É áñáß³ÏÇ Ý³Ë³·ÍÇ Ñ³Ù³ñ: ²ÝóÛ³ÉáõÙ (ÇÝãå»ë ¨ ³Ûëûñ) å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ ¹³ ß³ï ѳñÙ³ñ ë˻ٳ ¿ñ, »ñμ Ýñ³Ýù ϳñáÕ ¿ÇÝ ½»Ïáõó»É áñáß³ÏÇ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ï- í³ÍÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í é»ëáõñëÝ»ñÇ ÉñÇí û·ï³·áñÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ ¨ ³Ûë- åÇëáí ѳÙá½»É ÙÇçáóÝ»ñ ѳïϳóÝáÕ (μÛáõç»Ý ïÝûñÇÝáÕ) ϳ½Ù³Ï»ñåáõ- ÃÛ³ÝÁ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³Û¹ ٳϳñ¹³ÏÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ÏÉÇÝÇ Ñ³çáñ¹ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ Ñ³Ù³ñ: üÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ ³í³ñïÇÝ (áñÁ »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëáõÙ ¹»Ïï»Ùμ»ñÇÝ ¿) å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³- ٳϳñ·Ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ëÏëíáõÙ ¿ §¹»Ïï»Ùμ»ñÛ³Ý ï»Ý¹Á¦, »ñμ üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 153
Ùݳó³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ³ñ³· ͳËëíáõÙ »Ý μáÉáñáíÇÝ ³Ýï»ÕÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí, áñå»ë½Ç ³ÙμáÕçáíÇÝ û·ï³·áñÍí»Ý ݳ˳ï»ëí³Í é»- ëáõñëÝ»ñÁ, ¨ ѳçáñ¹ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ï³ñáõÙ Ëáõë³÷»Ý ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ïñ׳ïáõÙÇó: àõëïÇ ÁÝóóÇÏ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ ѳçáñ¹ ï³ñ- í³Ý ÷á˳Ýó»ÉÁ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¿ ëï»ÕÍáõÙ ³Ýû·áõï ͳËë»ñÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ:
ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¨ ³áõ¹Çï üÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ áõ ³áõ¹ÇïÁ (ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëïáõ·áõÙ) μÛáõ- ç»ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ å³ï³ë˳ݳïáõ í»ñ³μ»ñÙáõÝùÇ ï³ññ»ñÝ »Ý ¨ ³Û¹ ³éáõÙáí å»ïù ¿ ¹Çï³ñÏí»Ý áñå»ë ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³é³Ýóù³- ÛÇÝ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ: üÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ÷áËϳË- í³ÍáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝù³Ý Ù»Í ¿, áñ »ñμ»ÙÝ Ñݳñ³íáñ ã¿ ÙÇ ·áñÍÁÝóóÁ ÙÛáõëÇó ï³ñ³Ýç³ï»É: üÇݳÝëÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ å»ïáõÃÛ³Ý Ù»ç í»ñ³ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ѳٳϳñ·Ç ³Ýμ³Å³Ý»ÉÇ Ù³ëÝ ¿ (ï»°ë ¶Í³å³ïÏ»ñ 2-Á ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ù»Ïݳμ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ): ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ §³áõ- ¹Çï¦ »½ñáõÛÃÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ³ñųݳѳí³- ïáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ·ñ³ÝóáõÙÝ»ñáõÙ ë˳ÉÝ»ñÇ í»ñ³óáõÙ, ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ëïí»ñ³ÛÝáõÃÛ³Ý ¨ ÏáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñ, μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ áã ˻ɳÙÇï û·ï³·áñÍÙ³Ý μ³ó³éáõÙ ¨ ýÇݳÝë- Ý»ñÇ áÉáñïáõÙ ë³ÑÙ³Ýí³Í ϳÝáÝÝ»ñÇ, ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ¨ å³ñï³íáñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ËÇëï å³Ñå³ÝáõÙ: ²Ûë áÉáñïáõÙ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ Ïáãí³Í ¿ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ, áñ ѳñϳïáõÝ»ñÇ ÷áÕ»ñÁ ͳËëí»Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ¨ ËݳÛáÕ³μ³ñ` ÁÝóóÇÏ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ùμ: üÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï å³Û- Ù³ÝÝ»ñÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ »Ý. • гßí»ïáõ ųٳݳϳѳïí³ÍÁ (ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñÇ), • ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ, ×ß·ñÇï ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ·ñ³ÝóáõÙÝ»ñ, • ÎáÝÏñ»ï³óáõÙ ¨ μ³ó³éÇÏáõÃÛáõÝ, ³ÛëÇÝùÝ՝ μÛáõç»áõ٠ѳïϳóí³Í Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·áõÙ³ñ ϳñáÕ ¿ ÝáõÛݳϳݳóí»É ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñá¹í³ÍÇ ³Ýí³ÝÙ³Ùμ/ѳٳñáí ϳ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý Íñ³·ñÇ ËݹÇñÝ»ñÇ Ýϳñ³·ñáõÃÛ³Ùμ, • ´áÉáñ ݳ˳ï»ëí³Í ͳËë»ñÇ ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ³ÙμáÕç³Ï³Ý ó³ÝÏÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ, • ØÇçݳųÙÏ»ï ¨ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï Íñ³·ñÙ³ÝÁ í»ñ³μ»ñáÕ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ, ݳ˳ï»ëí³Í ͳËë»ñÇ ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ï³ñμ»ñ³ÏáõÙ, 154 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
• üÇݳÝë³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝ, ×ß·ñïáõÃÛáõÝ ¨ ³ñųݳ- ѳí³ïáõÃÛáõÝ: ²Û¹ Ýå³ï³Ïáí ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëï»ÕÍ»É Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ í»ñ³ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñ: êïáñ¨ μ»ñíáõÙ »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý՝ ·áñÍݳϳÝáõ٠ϳï³ñ- Û³É ë˻ٳݻñ125: ÊáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÝ ëÏëíáõÙ ¿ μÛáõ- ç»Ç ϳ½ÙÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇó ¨ ³í³ñïíáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñëïáõ·Çã ͳ- é³ÛáõÃÛ³Ý Ï³Ù ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó í»ñ³ÑëÏíáÕ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý ³ÛÉ Ñ³ëï³- ïáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Í μÛáõç»Ç ϳï³ñáճϳÝÇ ëïáõ·Ù³Ý Ù³ëÇÝ í»ñçÝ³Ï³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óÙ³Ùμ: êïáõ·Ù³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ùÝݳñÏíáõÙ »Ý μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ëáñ- Ññ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ÝÇëïáõÙ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÷áËݳ˳ñ³- ñÇ Ï³Ù ýÇݳÝëÝ»ñÇ ÷áËݳ˳ñ³ñÇ, μÛáõç»ï³ÛÇÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù³ñ- ÙÝÇ Õ»Ï³í³ñÇ Ï³Ù ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·É˳íáñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ùμ: ²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÁ ϳñáÕ ¿ Éë»É μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí Ù»Ï ³ÛÉ å³ï³ë˳- ݳïáõÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ: ºÃ» ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÁ μÛáõç»Ç ϳï³ñáõÙÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ §³Ýμ³í³ñ³ñ¦, ³å³ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ å³ï·³Ù³- íáñÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñ- Ï»É Çñ³íÇ׳ÏÇ ßïÏÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ: гٳå³ï³ëË³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ³Ï³Ý³óí»É ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: γñ¨áñ ¿, áñ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³Ý¹³Ù- Ý»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó û·Ý³Ï³ÝÝ»ñÁ ï»Õ»Ï³óí³Í ÉÇÝ»Ý μÛáõç»Ç ϳ½ÙÙ³Ý Ï³ÝáÝ- Ý»ñÇ ¨ ÁÝóó³Ïñ³·»ñÇ Ù³ëÇÝ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý Çñ³Ï³Ý³óÝ»Ý Çñ»Ýó í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ: ºñμ»ÙÝ ûñ»Ýë¹ÇñÝ»ñÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ã»Ý ѳٳñáõÙ μ³í³ñ³ñ Å³Ù³Ý³Ï Í³Ëë»É ³Û¹ ϳÝáÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý íñ³, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýù å³ñï³íáñ »Ý Ïáõï³Ï»É ѳٳå³- ï³ëË³Ý ÷áñÓ ¨ ³å³Ñáí»É å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ËݳÛáÕ³Ï³Ý û·ï³·áñ- ÍáõÙ, ù³ÝÇ áñ Ñ»Ýó ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ »Ý ѳٳñíáõÙ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ é»- ëáõñëÁ: Üßí³Í ϳñ¨áñ ·áñͳéáõÛÃÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³- ÝÇÝ ûųݹ³Ï»Éáõ ѳٳñ ϳñ»ÉÇ ¿ Ý»ñ·ñ³í»É ÷áñÓí³Í ßï³μ³ÛÇÝ ëå³Ý»ñÇ (÷á˷ݹ³å»ïÇ, ·Ý¹³å»ïÇ ÏáãÙ³Ùμ ϳ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý áñ³Ï³íáñáõÙ ¨ ÷áñÓ áõÝ»óáÕ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ), áíù»ñ ϳñáÕ »Ý »ñÏáõ- »ñ»ù ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ ³ß˳ï»É ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ Ñ»ï, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³å³Ñáí»É ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ý³Ë³ñ³- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ï³åÁ: Àݹ áñáõÙ, ϳñ¨áñ ¿, áñ ³Û¹ ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýßí³Í ѳñó»ñáí ³ÏïÇíáñ»Ý ѳٳ·áñͳÏó»Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ñ»ï: 125 Այս սխեմաները հիﬓվում են պաշտպանության համակարգի ֆինանսական վերահսկողության և աուդիտի ոլորտներում Գերմանիայի փորձի վրա: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 155
гñÏ ¿ ݳ¨ ѳßíÇ ³éÝ»É ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ íñ³ ϳñáÕ »Ý ³½¹»É ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ ¨ ³é³ÝÓÇÝ ³ÝÓ³Ýó Ùï³¹- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: سëݳíáñ³å»ë, áñáß ß³Ñ³·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñ ϳ٠ËáñÑñ¹³- ñ³ÝÇ ³½¹»óÇÏ ³Ý¹³ÙÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ë³é»óÝ»É ëïáõ·Ù³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳ٠ßñç»É ³ÛÝ Çñ»Ýó ݳËÁÝïñ³Í áõÕÕáõÃÛ³Ùμ: ²é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ ëïáõ·Ù³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳñáÕ »Ý ËáãÁݹáï»É áñáß³ÏÇ ËÙμ»ñ (ûñ.՝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ, Ý»ñ- ùÇÝ, ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ, ÉáμμÇëï³Ï³Ý, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ٠³ñ¹Ûáõݳ- μ»ñ³Ï³Ý) Ý»ñϳ۳óÝáÕ ³ÝÓÇÝù, ϳ٠¿É ³Ûëï»Õ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÁ ϳñáÕ »Ý μ³Ëí»É áñ¨¿ ³ÝÓÇ Ù³ëݳíáñ ߳ѻñÇÝ: γñ¨áñ ¿ ѳëϳݳÉ, áñ ë³ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ ãÇ ³½³ïáõÙ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝáÕÝ»ñÇÝ ÝÙ³Ý ¹»åù»- ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³óÝ»Éáõ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÝÙ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ѻ勉ÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ýñ³Ýó ݳ˳½·áõß³óÝ»Éáõ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó: γé³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ û·ÝáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ՝ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Í³Ëë»ñÁ ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ: ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ՝ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³Ûáõ- ÃÛáõÝÁ ·áñÍáõÙ ¿ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕá- íÇ, ÇëÏ í»ñçÇÝÇë ÙÇçáóáí` ѳÝñ³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý í»ñ³ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáíÇ »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý ï³Ï: ²ÛëåÇëÇáí՝ ϳ- é³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ·áñÍáõÙ ¿ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ÇÝãå»ë ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ, ³ÛÝå»ë ¿É Çñ ë»÷³Ï³Ý ³ÝáõÝÇó: ÈÇÝ»Éáí 㻽áù` í»ñ³Ñë- ÏÇã ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ѳݹ»ë ãÇ ·³ÉÇë áñå»ë ߳ѳ·ñ·Çé Ùdzíáñ ¨ áõÝ³Ï ¿ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Í³Ëë»ñÇ, »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ Ïáõï³ÏáõÙÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ÙÇÙdzÛÝ μÛáõç»Ç ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: ì»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÝ áõÝ»Ý ¹³ï³íáñÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ³ÝÏ³Ë Ï³ñ·³íÇ׳Ï: Üñ³Ýù ³é³ç³ñÏáõÙ »Ý Ýáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñ ¨ ÙÇçáóÝ»ñ, áñáÝù áõÕÕí³Í »Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñ- ÍÁÝóóÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍÙ³ÝÁ: ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³Ýï»ÕÇ í³ï- ÝáõÙ ÃáõÛÉ ïí³Í ³ÝÓ³Ýó ϳñáÕ »Ý å³ñï³¹ñ»É ÷áËѳïáõó»É å³ßïáÝ»³- Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáåÇï ˳ËïÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³é³ç³ó³Í íݳëÝ»ñÁ: ²ÛëåÇëÇáí՝ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ μÛáõ- ç»ï³ÛÇÝ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý μáÉáñ ѳñó»ñÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍÇù »Ý: Ü»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³áõ¹ÇïÇ/í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ»ï ϳå- í³Í μáÉáñ ëϽμáõÝùÝ»ñÝ áõ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ μ³í³ñ³ñ ã³÷áí û·ï³Ï³ñ ã»Ý ϳñáÕ ÉÇÝ»É ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, ù³ÝÇ ¹»é ãÇ í»ñ³ÑëÏíáõÙ μÛáõç»ï³íáñ- Ù³Ý ßÕóÛÇ í»ñçÝ³Ï³Ý Ï»ïÁ՝ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý û·ï³- ·áñÍáõÙÁ: ²Ûë í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ μÛáõç»ï³ÛÇÝ í³ñãáõÃ- Û³Ý, μ³½Ù³½³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ μÛáõç»Ç ¨ í»ñ³ÑëÏá- ÕáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ý»ñùÇÝ ³áõ¹ÇïÇ ¨ 156 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
ëïáõ·áõÙÝ»ñÇ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó՝ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý áõ ·»ñ³- ï»ëãáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÇ μáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ: ê³ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ëïáñ³¹³ë ٳϳñ¹³ÏÇ (ûñ.՝ ·áõÙ³ñï³ÏÇ) ¹ñ³Ù³ñÏ- Õ³ÛÇÝ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³ÅÇÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ·ñ³ÝóáõÙÝ»ñÇ ×ß·ñïáõÃÛ³Ý ëïáõ·áõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ٳϳñ- ¹³ÏáõÙ (¹Çíǽdzݻñ, Ëáßáñ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñ, áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ñ³ëï³- ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, ·ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ Ýáñá·Ù³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í ϳ½- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñ) å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ËݳÛáÕ³Ï³Ý û·ï³·áñÍÙ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ: ²Ûë ѳñó»ñáõÙ ³áõ¹ÇïáñÝ»ñÇ ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝÝ áõ û·ï³Ï³ñ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ó³ÝϳÉÇ ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý: ä»ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç ѳٳñ ·É˳íáñ å³ï³ë˳ݳïáõÝ` ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ, Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ Ùßï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ¨ ëïáõ- ·áõÙ՝ ûųݹ³Ï»Éáí ·áñͳ¹Çñ ¨ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹ ³éáõÙáí ³ÛÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ¨ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ. • ²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»É μÛáõç»Ç ϳï³ñÙ³Ý Ù³ëݳÏÇ Ï³Ù ³ÙμáÕç³Ï³Ý ¹³¹³ñ»óÙ³Ý, ýÇݳÝë³Ï³Ý ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ïñ׳ïÙ³Ý Ï³Ù ³í»É³óÙ³Ý Ù³ëÇÝ, • àñáßáõ٠ϳ۳óÝ»É åɳݳíáñí³Í ͳËë»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ (ûñ.՝ 5 ÙÉÝ »íñáÛáí) μ³ñÓñ³óÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ (Áëï ÏáÝÏñ»ï Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ, Íñ³·ñ»- ñÇ, ݳ˳·Í»ñÇ) ¨ ³Û¹ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³óÝ»É ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ, • гëï³ï»É Ëáßáñ ßÇݳñ³ñ³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙ- Ý»ñÁ, • гëï³ï»É ݳËÝ³Ï³Ý Ñ³Ûï»ñÁ՝ ݳËù³Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ûñÇݳÏ՝ زÎ-Ç, ܲîú-Ç Ï³Ù ºØ-Ç Ï³Ù ûï³ñ»ñÏñÛ³ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éç¨ Ýáñ ѳÝÓݳéáõÃÛáõÝ- Ý»ñ ëï³ÝÓÝ»ÉÁ, • ޳ѳ·ñ·Çé ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳï»Õ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»É μÛáõç»Ý»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ ¨ μÛáõç»- ï³ÛÇÝ Ñ³ßÇíÝ»ñÇ íñ³ Ùáõïù³·ñíáÕ áñáß³ÏÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ í»ñ³- μ»ñÛ³É: ºÃ» áñ¨¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý Ï³éáõóí³Íùáõ٠ݳ˳ï»ëí³Í »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕÇ å³ßïáÝÁ ϳ٠í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý μ³ÅÇÝÁ, ³å³ Ýñ³Ýù ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý »ÝóñÏíáõÙ »Ý ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ³ÛÝ Ý»ñϳ۳óáõóãÇÝ, áí å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ ïíÛ³É Ï³½- ٳϻñåáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²ñï³ùÇÝ ³áõ¹ÇïÇ ³ÛÉ Ù³ñÙÇÝÝ»ñ ²é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ, ûñÇݳÏ, ùÝݳñÏíáõÙ »Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý áÉáñ- ïáõÙ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ñ³ñó»ñÁ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ³ß˳ï³ÝùÝ»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³ííáõÙ »Ý ³ñï³ùÇÝ ³áõ- üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 157
¹ÇïáñÝ»ñ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³áõ¹ÇïÇ Ñ³ñó»ñáí ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñ: ØÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ûñ.` زÎ-Á, ܲîú-Ý, º²ÐÎ-Ý, ºØ-Ý ¨ гٳß- ˳ñѳÛÇÝ μ³ÝÏÁ, ëïáõ·áõÙ »Ý ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñÇ Ï³Ù ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ë- ï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μÛáõç»Ý»ñÁ՝ ݳËù³Ý »ñÏñÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ï³éáõÛóÝ»ñÇÝ áñá- ß³ÏÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí ýÇݳÝë³íáñáõÙ ïñ³Ù³¹ñ»ÉÁ: ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ Ü»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ó³Ýϳ- ó³Í å»ïáõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³ μݳÏãáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñ »Ý: àõëïÇ å»ïáõÃÛáõÝÁ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ٳϳñ¹³ÏÇ »ñ³ß˳íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ ½·³ÉÇ ÙÇçáóÝ»ñ ͳËëÇ: ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý íñ³ é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ ¨ ¹ñ³ í»- ñ³ÑëÏáõÙÝ áõ ³áõ¹ÇïÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý Ñ»ï¨Û³ÉÁ. • ä»ïáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³- Û»ó³Ï³ñ·áí ݳ˳ï»ëí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙ, • ºñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñÇ, ûñ.՝ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³Ý- ùÇ, ÏñÃáõÃÛ³Ý, ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý ³å³Ñá- íáõÙ, • ä»ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ áã ÙdzÛÝ Í³Ëë»ñÇ Ï³ï³ñ- Ù³Ý (ÙÇçáóÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý) ÷áõÉáõÙ, ³ÛÉ Ý³¨ (áñÝ ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ ¿) ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý ÷áõÉáõÙ՝ ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ å³ñ½»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, • ´Ûáõç»Ç ³é³ÝÓÇÝ Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ¹³¹³ñ»óáõÙ/í»ñ³- ϳݷÝáõ٠ϳ٠Ïñ׳ïáõÙ/³í»É³óáõÙ, • гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ ¨ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³å³- ÑáíáõÙ՝ ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ջϳí³ñÙ³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ùμ, • §´Ûáõç»Ç Ù³ëÇݦ ûñ»ÝùáõÙ ¨ ³ÛÉ ûñ»ÝùÝ»ñáõÙ áõ ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ- Çñ³í³Ï³Ý ³Ïï»ñáõÙ Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñÇ ¨ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ (³Û¹ ÃíáõÙ՝ ³áõ¹ÇïÇ ³éáõÙáí) ë³ÑÙ³ÝáõÙ, • ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç μÛáõç»Ç ϳ½ÙÙ³Ý ¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ Ñëï³Ï ë³ÑÙ³ÝáõÙ, • ³÷³ÝóÇÏ, ѳí³ë³ñ³Ïßéí³Í, Çñ³ï»ëáñ»Ý ϳ½Ùí³Í μÛáõç»Ç Ý»ñϳ۳óáõ٠ѳÝñáõÃÛ³ÝÁ, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ, ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇÝ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ, • ìëï³ÑáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ³å³ÑáíáõÙ ¨ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý μ³ñ»É³íáõÙ, • ì»ñáÝßÛ³É å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ݳ˳Ýßí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ áõëáõóáõÙ, å³ïñ³ëïáõÙ ¨ ߳ѳ¹ñ¹áõÙ: 158 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
Üßí³Í ݳ˳å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ¨ áñáß³ÏÇ Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ ï³ññ»ñÇ (ÝáõÛÝÇëÏ áã μáÉáñÇ, ³ÛÉ ¹ñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÇ) ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ëï»ÕÍ»Éáõ ýÇݳÝë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ³ñ¹Ûáõݳ- í»ï ѳٳϳñ·: ²Û¹ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ ÑÇÙÝíáõÙ »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñ- ãÇ ¨ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý íñ³:
ØÇç³½·³ÛÇÝ ÝáñÙ»ñ ¨ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ. ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝ ýÇݳÝë³- Ï³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý μݳ·³í³éáõÙ î³ñμ»ñ »ñÏñÝ»ñ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ÏÇñ³éáõÙ »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ã³÷³½³Ýó ï³ñμ»ñ ѳٳϳñ·»ñ, ÇÝãÁ, ³Ýßáõßï, μ³ñ¹³ó- ÝáõÙ ¿ ÝáñÙ»ñÇ ¨ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ÙdzëݳϳݳóÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ: ÜáõÛ- ÝÇëÏ ÙǨÝáõÛÝ »ñÏñáõ٠ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳ- ×³Ë ÏÇñ³éáõÙ »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ï³ñμ»ñ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ ¨ ·áñÍÇùÝ»ñ` ãç³Ý³Éáí Ñá·³É áñáß³ÏÇ Ñ³Ù³¹ñ»ÉÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ Ý»ñ¹Ý»Éáõ Ù³ëÇÝ: Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»- ñÇÝ ³ñ·»ÉíáõÙ ¿ ÷á÷áË»É Ï³Ù ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñ- Ù³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, »Ã» ³ÛÝ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝ ¿ ³é³ç³óÝáõÙ å»- ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç ϳ½ÙÙ³Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñáõÙ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñáõÙ: Æ ÉñáõÙÝ՝ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝåÇëÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝã- åÇëÇù »Ý ܲîú-Ý, ºíñ³ÙÇáõÃÛáõÝÁ, º²ÐÎ-Ý ¨ êïáÏÑáÉÙáõ٠ʳճÕáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï³½áïÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÇÝëïÇïáõïÁ (êÊÊÐØÆ), ï³ñμ»ñ Ï»ñå »Ý ¹Çï³ñÏáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ μÛáõ- ç»Ç Íñ³·ñÙ³Ý ¨ ϳï³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ μáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³ÝÁ, áñÁ ѳÝ- ·»óÝáõÙ ¿ Ýßí³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ù»Ïݳμ³ÝÙ³Ý ½·³ÉÇ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ¸³ ¿É, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ٻͳóÝáõÙ ¿ ³ÛÝ éÇëÏÁ, áñ ï³ñμ»ñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳñáÕ »Ý û·ï³·áñÍ»É ³Ýѳٳï»Õ»ÉÇ óáõó³ÝÇßÝ»ñ՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ ÃÛáõñÇÙ³óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ÕÇù ï³- Éáí: ²Ûëï»ÕÇó ¿É ³é³ç ¿ ·³ÉÇë ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ Ýáñ- Ù»ñÇ ¨ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý/³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ:
ܲîú-Ç ÙdzëÝ³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÁ ܲîú-Ý ¨ ÙÛáõë ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ó·ïáõÙ »Ý ëï»ÕÍ»- Éáõ ѳßí³éÙ³Ý ¨ ýÇݳÝëÝ»ñÇ ÙdzëÝ³Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñ ¨ Ëñ³ËáõëáõÙ »Ý ÙÛáõë »ñÏñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³Û¹ áõÕÕáõÃÛ³Ùμ ·áñͳ¹ñíáÕ ç³Ýù»ñÇÝ ë³ï³ñáõÙÁ։ ܲ- îú-Ç ³Ý¹³Ù ß³ï »ñÏñÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³ÝáõÙ ãÁݹ·ñÏí³Í »ñÏñÝ»ñ ³ÏïÇ- íáñ»Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÙ »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳñó»ñáõÙ: ܲîú-Ç ßñç³Ý³ÏáõÙ ëïáñ³·ñí»É »Ý ѳٳӳÛݳ·ñ»ñ, å³Ûٳݳ·ñ»ñ, ÷áËÁÙμéÝÙ³Ý »ñÏÏáÕÙ ¨ μ³½Ù³ÏáÕÙ Ñáõß³·ñ»ñ (Ù»Í Ù³ë³Ùμ ÑÇÙÝí»Éáí ÷á˽ÇçáõÙÝ»ñÇ íñ³), áñáÝù áñáß³ÏÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñáõ٠ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÃ- ÛáõÝ ¨ ÙdzëÝ³Ï³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ • ܲîú-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñáõÙ áõëáõÙݳí³ñÅ³Ï³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ û·- üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 159
ï³·áñÍáõÙ, • سëݳÏóáõÃÛáõÝ ³ñï»ñÏñáõÙ ³ÝóϳóíáÕ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇÝ, • ܳí³Ñ³Ý·ÇëïÝ»ñáõÙ é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ Ý³í»ñÇ ÁݹáõÝáõÙ ¨ ëå³ë³ñÏáõÙ, ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ý ïñ³- Ù³¹ñáõÙ ¨ ³ÛÉÝ126: ÜÙ³Ý ¹»åù»ñáõÙ Ù³ëݳÏÇó-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ í׳ñáõÙ »Ý ÙdzÛÝ Í³Ë- ë»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ (Ù»Í Ù³ë³Ùμ ¹ñ³Ýù ³é³ÝÓÇÝ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ï³Ù ëïáñ³- μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ï³ñÇùÝ»ñÝ »Ý ³ñï³óáÉáõÙ): γñ»ÉÇ ¿ μ»ñ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳñó»ñáõ٠ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ¨ë ÙÇ ù³ÝÇ ûñÇݳÏ: سëݳíáñ³å»ë, ºíñáå³Ï³Ý ³ídzóÇáÝ ËáõÙμÁ (European Air Group) ½μ³ÕíáõÙ ¿ û¹³ÛÇÝ Ñ³Ù³ï»Õ ÷á˳¹ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí: ²ÛÝ Ùß³Ï»É ¿ ѳïáõÏ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ, áñáÝù ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ³ÛÝå»ë ÷á÷áË»É ï³ñμ»ñ ÇÝùݳÃÇéÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÏÇñ³éíáÕ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ ¨ ѳßí³ñÏÝ»ñÁ, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ëݳÏÇó »ñÏñÇ Ñ³Ù³ñ ³é³í»É³·áõÛÝë å³ñ½»óíÇ Í³é³- ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñÅ»ùÇ Ñ³ßí³ñÏÁ՝ ½»ñÍ ÙݳÉáí ÷áËѳïáõóÙ³Ý Ñ»ï ϳå- í³Í μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ú¹³ÛÇÝ ÷á˳¹ñáõÙÝ»ñÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñÅ»- ùÁ ѳßí³ñÏíáõÙ ¿ ·áñÍÁÝÏ»ñ »ñÏñÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï³ñ³ñ ÏßéÇÝ Ñ³Ù³Ù³ëÝ: Üßí³Í ³ñÅ»ùÁ ×ß·ñïíáõÙ ¿` ѳßíÇ ³éÝ»- Éáí ÙdzëÝ³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ÇÝãÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë å³ñ½»ó- Ý»É Í³Ëë»ñÇ Ñ³ßí³ñÏáõÙÁ: ú¹³ÛÇÝ ÷á˳¹³ñÓ ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏáõÙ »ñÏñÝ»ñÁ í³ñáõÙ »Ý Ùݳóáñ¹³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ: Üßí³Í Ùݳóáñ¹³ÛÇÝ Ù»ÍáõÃÛáõÝáõÙ »ñÏñÇ áõÝ»ó³Í å³ñïùÇ Ù³ëݳμ³ÅÇÝÁ »Ýóϳ ¿ Ù³ñÙ³Ý ³Ù»Ý »ñÏáõ ï³- ñÇÝ Ù»Ï ³Ý·³Ù: êñ³Ýáí ÇëÏ í»ñ³ÝáõÙ ¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ñá¹í³ÍÇ ·Íáí ýÇ- ݳÝë³íáñÙ³Ý Ñ³ÛïÇ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ:
ØÇç³½·³ÛÇÝ ÙdzëÝ³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ ØÇç³½·³ÛÇÝ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý »ñÏñÝ»ñ ¨ë Ó·ïáõÙ »Ý ÙdzëݳϳݳóÝ»Éáõ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý μݳ·³í³- éÇ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ ¨ ϳÝáÝÝ»ñÁ: ºíñáå³ÛÇ ¨ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ²Ù»ñÇϳÛÇ »ñÏñÝ»ñÝ ûųݹ³ÏáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ÇÝãåÇëÇù »Ý гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ËáñÑáõñ¹Á (IAS¦) ¨ гÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ËáñÑáõñ¹Á (IPSASB): ²Ûë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ ¿՝ Ùß³Ï»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½- 126 Նման համաձայնագրերից են Գերմանիայի և Ռուսաստանի միջև կնքված փոխըմբռնման հուշագիրը, որը վերաբերում է ռազմական նավերի այցելու- թյուններին, գերմանա-ֆրանսա-լեհական եռակողմ փոխըմբռնման հուշագիրը ցամաքային զորքերի ուսաﬓավարժական տարածքների օգտագործման վերաբերյալ, Եվրակորպուսի (Eurocorps) ստեղծման մասին բազմակողմ փոխըմբռնման հուշագիրը, ինչպես նաև Բալթյան երկրների կնքած բազմակողմ փոխըմբռնման հուշագիրը, որը վերաբերում է որոնողափրկարարական աշխատանքներին: 160 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
·³ÛÇÝ ÝáñÙ»ñ, ϳÝáÝÝ»ñ ¨ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, Ýå³ï³Ï Ñ»ï³åݹ»Éáí ëï»ÕÍ»Éáõ ýÇݳÝë³Ï³Ý, ѳÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³é- Ù³Ý Ã³÷³ÝóÇÏ Ñ³Ù³Ï³ñ·, áñÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ѳٳ¹ñ»ÉÇ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ íñ³: Üßí³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ñ¹»Ý Ùß³Ïí³Í »Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý »ñ»ù áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÝ áõ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÁ. • гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ (IAS), • üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ (IFRS), • гÝñ³ÛÇÝ Ñ³ïí³ÍÇ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½·³- ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ (IPSAS): ²Û¹ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÝ ³ñ¹»Ý ÇëÏ Ý»ñ¹ñí»É »Ý ²ñ¨ÙïÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ ¨ ºíñ³ÙÇáõÃÛ³Ý ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ (³Û¹ ÃíáõÙ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ): ´³óÇ IASB ¨ IPSASB ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÏáÙÇï»Ý»ñÇó՝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳ- é³í³ñÙ³Ý μݳ·³í³éáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ùμ ¨ Ý»ñ- ¹ñÙ³Ùμ ½μ³ÕíáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ²áõ¹Ç- ïÇ ¨ ѳí³ëïdzóÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ËáñÑáõñ¹Á (IAASB) ¨ гßí³å³ÑÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ý»¹»ñ³óÇ³Ý (IFAC)127: Üßí³Í ëï³Ý¹³ñï- Ý»ñÁ Ùß³ÏíáõÙ »Ý Ù³ëݳíáñ ѳïí³ÍáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍÝ³Ï³Ý ÷áñÓÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ¨ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ϳï³ñ»É ï³ñμ»ñ »ñÏñ- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ Ñ³Ù³¹ñáõÙ: سëݳíáñ³å»ë, ³Û¹ ëï³Ý- ¹³ñïÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ëï³Ý³É Ñ»ï¨Û³ÉÇ Ñ³Ù³å³ñ÷³Ï å³ïÏ»ñÁ. • гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ÏßÇéÝ»ñ, • è»ëáõñëÝ»ñ, ½áõï ϳåÇï³É, ³Ýß³ñÅ ·áõÛù ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳß- í»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ´áÉáñ ³ÏïÇíÝ»ñÇ ¨ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ³ñÅ»ù, • ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ ýÇݳÝë³Ï³Ý ¹ñáõÃÛáõÝ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý ÙÇïáõÙÝ»ñ: гٻٳï³μ³ñ Ýáñ ËݹÇñ ¿ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¨ ýÇ- ݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý μݳ·³í³éáõÙ §ÏñÏݳÏÇ ·ñ³Ýóٳݦ ÏÇñ³éáõÙÁ: ÎñÏݳÏÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ³é³ç³ó»É ¨ ½³ñ·³ó»É ¿ ³½³ï ÙÇç³½- ·³ÛÇÝ ßáõÏ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: лé³ÝϳñáõÙ Ýßí³Í ѳٳϳñ·Á ϳ- ñáÕ ¿ Ýå³ëï»É í»ñáÝßÛ³É μݳ·³í³éÝ»ñáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ÏÉÇÝ»Ý Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍÇ ·³Õ³÷³ñ³- ËáëáõÃÛ³Ý Ù»ç ½·³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ:
127 Հաշվապահների ﬕջազգային ֆեդերացիայի պաշտոնական կայքում (www.ifac. org) ներկայացվում է տեղեկատվություն սույն բաժնում նշվող բոլոր կոﬕտեների և ստանդարտների մասին: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ 161
üÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý μݳ·³í³éáõÙ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ³éÝãáõÃ- Û³Ùμ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μݳ·³í³éáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç μ³ñ»÷á- ËáõÙÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ »Ý ÙdzÛÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ, ³ß˳ïáõÅÇ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ßáõϳÛáõÙ, ѳÝñ³ÛÇÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý áÉáñïáõÙ ½áõ·³Ñ»é ѳٳÝÙ³Ý μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ïáõÃ- Û³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý íñ³ ³½¹áÕ ½·³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³½Ù³ÏáÕÙ³- ÝÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ùß³ÏÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Áݹѳ- Ýáõñ ѳۻó³Ï³ñ·Á, áñÁ ÉdzñÅ»ù ϳñï³óáÉÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Çñ³íÇ׳ÏÁ` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ѳí³Ý³Ï³Ý ëå³éݳ- ÉÇùÝ»ñÁ: гñÏ ¿ Ýß»É, áñ ÝÙ³Ý Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñ áõÝ»Ý ÙdzÛÝ ÙÇ ù³ÝÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ: àõëïÇ ³Ûë μݳ·³í³éáõÙ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ ٻͳٳë³Ùμ ã»Ý Ïñáõ٠ѳٳϳñ·í³Í μÝáõÛà ¨ ÁÝóÝáõÙ »Ý ï³ñμ»ñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí: âÝ³Û³Í ¹ñ³Ý` Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ ¨ ³ß˳ï³ÏÇó å³ñï³íáñ ¿ í»ñÉáõÍ»É Çñ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ՝ ¹ñ³Ýù μ³ñ»÷áË»Éáõ ³éáõÙáí: üÇݳÝëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ³Ûëï»Õ ë»ÕÙ Ï»ñåáí Ý»ñϳ۳óí»ó, Ïû·ÝÇ μ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ ¿³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ, μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñ å³Ñ³ÝçáÕ ÃáõÛÉ ÏáÕÙ»ñÁ ¨ áÉáñïÝ»ñÁ: »ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëï»ÕÍ»É μ³ñӳϳñ· Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇó ϳ½Ùí³Í ËáõÙμ` Çñ³- íÇ׳ÏÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³ÝÝ áõ ËݹÇñÝ»ñÇ ßïÏÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí: ÊÙμáõ٠ϳñáÕ »Ý Áݹ·ñÏí»É ÇÝãå»ë ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñ, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»óáÕ ³ÝÓÇÝù, ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý ÷áñÓ³·»ïÝ»ñ ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ·áñͳñ³- ñáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ËáñÑñ¹³ïáõÝ»ñ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ϳï³ñ»É ³éϳ ËݹÇñÝ»ñÇ, ÁݹáõÝí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»- ñÇ, ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ùÝݳ¹³ï³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¨ ϳéáõóáÕ³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ: γñ¨áñ ¿, áñ Ýßí³Í ç³Ýù»ñÇÝ ³ç³Ïó»Ý å»ïáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ ¨, ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÁ: ²Û¹ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ ÷áñÓ³- ·»ïÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý μ³ó³ñÓ³Ï Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ³½³ï ÷áË³Ý³Ï³Ù³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ: лÕÇݳÏÁ, Ñ»Ýí»Éáí ë»÷³Ï³Ý ÷áñÓÇ íñ³, ϳñÍáõÙ ¿, áñ ³Û¹ ³ß˳ï³ÝùÁ å»ïù ¿ ëÏëíÇ Ýñ³- ÝÇó, ÇÝã ÇÝùÝ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ §Ñ³Ùá½»Éáõ ù³ñá½³ñß³í¦: ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ¨ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳÙá½»É, áñ ¹ñ³Ýù û·áõï Ïμ»ñ»Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ ¨ Ýñ³ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³Ý¹³ÙÇÝ, ûñÇݳÏ՝ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý, ³ß˳ï³Ý- ù³ÛÇÝ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ï³Ù ·áñͳ½ñÏáõÃÛ³Ý éÇëÏÇ í»ñ³óÙ³Ý ³éáõÙáí: Àݹ áñáõÙ, ³é³çÝáñ¹áÕ ëϽμáõÝùÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ §ØÇ° ùÝݳ¹³ïÇñ ³ÝóÛ³ÉÁ, 162 ¶»ñ¹ üñáñ³Ã
ݳÛÇ°ñ ³é³ç ¨ ³ß˳ïÇ°ñ ѳÝáõÝ ³í»ÉÇ É³í ³å³·³ÛǦ: ´³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³é³í»É³·áõÛÝë û·ï³·áñ- Í»É Ù³ñ¹Ï³Ýó ëï»Õͳ·áñÍ³Ï³Ý Ý»ñáõÅÁ` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí, áñ Ñ»Ýó §ï»- ճϳݦ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÝ »Ý Ñ³×³Ë ³é³ç³ñÏáõÙ Ññ³ß³ÉÇ ·³Õ³÷³ñÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ã³÷³½³Ýó û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³ó- Ù³Ý ÁÝóóùáõÙ: ²ß˳ïáÕÝ»ñÇ ß³Ñ³¹ñ¹Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí ϳñ»ÉÇ ¿ ÏÇñ³- é»É ëï»Õͳ·áñÍ³Ï³Ý Ý»ñáõÅÇ ËóÝÙ³Ý Íñ³·ÇñÁ128, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÝÛáõó- Ï³Ý Ï³Ù ³ÛÉ ß³Ñ³¹ñ¹Ù³Ý ÙÇçáóÝ»ñ: üÇݳÝë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ýáñ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳïϳóÝ»É Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ÙÇçáóÝ»ñ: àñáß Ï³½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë˳ÉÝ ³ÛÝ ¿, áñ å³ñï³¹ñáõÙ »Ý Çñ»Ýó ѳëïÇù³ÛÇÝ ³ß˳- ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ ÉñÇí ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ûñí³ ÁÝóóùáõÙ ½μ³Õí»É μ³ñ»÷áËáõÙ- Ý»ñÇ Ñ³ñó»ñáí` ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ß³ñáõݳϻÉáí ϳï³ñ»É Çñ»Ýó ÑÇÙݳ- Ï³Ý å³ßïáÝ»³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²í»ÉÇÝ` å³Ñ³Ýç ¿ Ý»ñϳ- Û³óíáõÙ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ó³Ýϳó³Í å³ñ³·³ÛáõÙ, ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃ- Û³Ý ¹»åùáõÙ՝ ëáëÏ Ñ³ÝáõÝ áñáß³ÏÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ։ ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ ³ñ¹»Ý μ³ó³Ñ³Ûï»É »Ý ³ÛÝ ËݹÇñÝ»ñÁ ¨ ÃáõÛÉ ÏáÕÙ»- ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ í»ñ³óÝ»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ýÇݳÝ- ë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ: ÆÝ㨿, ѳٳå³ï³ëË³Ý μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçíáÕ é»ëáõñëÝ»ñÁ ã³÷³½³Ýó ë³Ñٳݳ÷³Ï »Ý ϳ٠μáÉáñáíÇÝ μ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Ûë ÷³ëïÁ ãÇ Ï³ñáÕ ³ñ¹³ñ³óÝ»É å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ »ñÏñÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ³Ý·áñÍáõÃÛáõÝÁ։
128 Ստեղծագործական ներուժի խթանման նման ծրագրեր իրականացվում են հանրային հատվածի շատ քիչ հաստատություններում, օր.՝ Գերմանիայի պաշտպանության նախարարությունում, Քյոլնի քաղաքապետարանում և բազմաթիվ մասնավոր ընկերություններում (օր.` «Siemens», «Mercedes», «BMW», «Volkswagen» և «RWE»): سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 163
¶ÉáõË 5
سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ Ø³ñ¹áõÅÁ (Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÁ) å»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñáõÅÇ ³Ù»- ݳ¿³Ï³Ý å³ß³ñÝ ¿։ ´Ûáõç»Ý áõ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ å»ï³- Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù³ñ- ïáõݳÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ»ÉÇ ¿ í»ñ³Í»É ÙÇÙdzÛÝ μ³ñÓñáñ³Ï ¨ Ýå³ï³Ï³ëɳó Ù³ñ¹Ï³Ýó ÙÇçáóáí։ àõëïÇ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ (Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ) ¨ ³í»ÉÇÝ՝ ɳí ٻݻçÙ»ÝÃÁ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ×Çßï Ù³ñ¹Ï³Ýó ×Çßï ųٳݳÏÇÝ ×Çßï ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñáõÙÁ ¨ Ýñ³Ýó ߳ѳ¹ñ¹»ÉÁ ùñïݳç³Ý áõ ˻ɳÙÇï ³ß˳ï³ÝùÇ, é³½Ù³Ï³Ý Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·ñ³í³Ï³ÝÝ ¿։ ØÇÝã¹»é ³ÛÝ μáÉáñ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝÙ³Ý, áñáÝù Ý»ñ³éáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ß³Ñ³¹ñ¹Ù³Ý ·áñÍáÝÁ (¨ ѳïϳå»ë, »Ã» ¹³ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇÝ), Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ý- ÃÁ ¨ë ½·³ÉÇ μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñ å³ñáõݳÏáÕ Ù³ñï³Ññ³í»ñ ¿129։ ²Ûë ·ÉËáõÙ ùÝÝáõÃÛ³Ý »Ý ³éíáõÙ ³Û¹ μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ÛٳݳíáñáÕ ËݹÇñÝ»ñÁ։ ¶ÉáõËÝ ëÏëíáõÙ ¿ ÝÛáõÃÇ ³Ù÷á÷ áõñí³·ÍÙ³Ùμ, áñáõÙ ³é³ç ¿ ù³ßíáõÙ ³ÛÝ ¹ñáõÛÃÁ, áñÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݪ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ó³Ý- 129 Ռազմական մարդուժի ﬔնեջﬔնթի արդի խնդիրների բազմակողմանի քննարկման համար տե՛ս Curtis Gilroy and Cindy Williams, eds., Service to Country: Personnel Policy and the Trans- formation of Western Militaries (Cambridge, Mass.: MIT Press, 2006), and Cindy Williams, ed., Filling the Ranks: Transforming the U.S. Military Personnel System (Cambridge, Mass.: MIT Press, 2004)։ Ռազմական մարդուժի ﬔնեջﬔնթի տնտեսագիտության վերջին հետազոտությունների ավելի տեխնիկական ամփոփ ուրվագիծը տրված է Beth J. Asch, James R. Hosek, and John T. Warner, “New Economics of Manpower in the Post-Cold War Era,” ինչպես նաև Handbook of Defense Economics, Volume 2, ed. Todd Sandler and Keith Hartley (Amsterdam: Elsevier, 2007), 1076- 1138 ձեռնարկներում։ Ավելի վաղ ակնարկների համար տե՛ս John T. Warner and Beth J. Asch, “The Economics of Military Manpower” հետևյալ ձեռնարկում՝ Handbook of Defense Economics, Volume 1, eds. Keith Hartley and Todd Sandler (Amsterdam: Elsevier, 1996), 347-398։ 164 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ϳó³Í ·áñÍÁÝóóÇ ·É˳íáñ Ýå³ï³ÏÝ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ ³å³ÑáíáõÙÝ ¿, áñÝ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí ϳñáÕ ¿ ÉáõÍ»É å»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃ- Û³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ։ ²ëí³ÍÇó μËáõÙ ¿, áñ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÑÇÙùáõÙ å»ïù ¿ ¹ñíÇ ßáõϳ۳ïÇå ٻ˳ÝǽÙ, áñÁ Ï·áñÍÇ ³ÛÝå»ë, áñ áõÝ³Ï ÉÇÝÇ ³å³Ñá- í»Éáõ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ óå³Ñ³Ýç ³é³ç³ñÏÁ։ سñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó` ËݹÇñÁ å»ïáõÃÛ³Ý ³éç¨ ¹ñí³Í ѳñó»ñÁ ÉáõÍ»Éáõ ѳٳñ å³Ñ³ÝçíáÕ Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ¨ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïÇñáõÛÃÇ ÇÙ³óáõÃÛáõÝÝ ¿։ ¸ñ³Ýù å»ïù ¿ áñáßí»Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÝÙ³Ý ÙÇ ·áñÍÁÝóóÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ, áñÁ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ ¹Çï³ñÏáõÙ ¿ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ, ѳۻó³Ï³ñ·Ç áõ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í»ñ³- μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é։ ê³Ï³ÛÝ, Ç í»ñçá, é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ãáñë í×éáñáß Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»- ñáí՝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ Ï³óáõÃÛ³Ùμ, ³Û¹ ÙÇç³í³Û- ñáõÙ ½ÇÝáõÅÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍ»Éáõ ³ÏÝϳÉíáÕ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ¨, ÇÝãå»ë ÙÇßï, ýÇݳÝë³íáñ- Ù³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñáí։ ²Ûë ·áñÍáÝÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇ íñ³ ùÝݳñÏíáõÙ »Ý ëáõÛÝ ·ÉËÇ »ññáñ¹ ¨ ãáññáñ¹ Ù³ë»ñáõÙ։ سñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó` ËݹÇñÁ ×Çßï Ãí³ù³Ý³Ïáí ³ÝѳïÝ»ñÇ Ï³Ù³íáñ ѳí³ù³·ñÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑÙ³Ý, ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý ¨, í»ñç³å»ë, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³- ÛáõÃÛáõÝÇó ³ñÓ³ÏÙ³Ý áÕç Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÝ ¿, áñÁ åÇïÇ Çñ³·áñÍ- íÇ ³ÛÝå»ë, áñ Ùßï³å»ë ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳ ³éϳ Ãí³ù³Ý³ÏÇ áõ ÑÙïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ëå»ÏïñÇ ¨ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ Çñ³Ï³Ý å³Ñ³Ýç³ñÏÇ ¹ÇݳÙÇÏ Ñ³Ù³Å³Ù³Ý³Ï»óáõÙ (ëÇÝËñáÝǽ³ódz)։ ²Û¹ ѳñóÁ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ëáõÛÝ ·ÉËÇ ÑÇÝ·»ñáñ¹ Ù³ëáõÙ։ سëݳíáñ³å»ë, ³Ý¹ñ³¹³ñÓ ¿ ³ñíáõÙ ³ÛÝåÇëÇ ËݹÇñÝ»ñÇ, áñáÝù ͳ·áõÙ »Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÇ ³éç¨, »ñμ í»ñçÇÝÝ»ñë ÷áñÓáõÙ »Ý ϳé³í³ñ»É ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ μ³í³- ϳÝÇÝ Ïáßï ·áñÍÁÝóó` Ç ¹»Ùë ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ å³ïÏ»ñÇ ¨ ³ß˳ï³ßáõϳÛÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ։ ì»ó»ñáñ¹ Ù³ëáõÙ ¹Çï³ñÏíáõÙ »Ý ³Ûë ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ·áñÍáõÙ ÏÇñ³éíáÕ áñáß Ùáï»óáõÙÝ»ñ, áñáÝù ÑÇÙÝ- í³Í »Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý íñ³ ¨ ÙÇïí³Í »Ý ¹ñ³Ýù é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³í»ÉÇ ×ÏáõÝ ¨, ѻ勉- μ³ñ, ³í»ÉÇ ³ñ³· ³ñÓ³·³ÝùáÕ ¹³ñÓÝ»ÉáõÝ։ º½ñ³÷³ÏÇã Ù³ëáõÙ ß»ßï- íáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ μ³ñ»÷áËÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, ¨ Ý»ñϳ- Û³óíáõÙ »Ý ³ÛÝ ·áñÍáÝÝ»ñÁ, áñáÝù å³Ûٳݳíáñ»Éáõ »Ý ѳí³Ý³Ï³Ý ³Û¹ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ù³ëßï³μÝ»ñÁ ¨ ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ։
سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃ. ÁݹѳÝáõñ ³ÏݳñÏ î»ë³Ï³Ýáñ»Ý, Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ýå³ï³ÏÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ å³ñ½ ¿՝ å³Ñ³ÝçíáÕ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 165
ó³Ýϳó³Í å³ÑÇ å³ïñ³ëïÇ íÇ׳ÏáõÙ áõÝ»Ý³É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ å³- ѳÝçí³Í áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÷áñÓÇ, ï³ñÇùÇ ¨ ÏáãáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë- Ë³Ý μ³ßËáõÙáí ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï Ãí³ù³Ý³Ïáí Ù³ñ¹։ ²Ûëï»Õ ͳ·áÕ μ³ñ- ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÁ μËáõÙ »Ý ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇó, áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ å³Ñ³ÝçíáÕ Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÁ Ùßï³å»ë ½³ñ·³ÝáõÙ ¨ Ó¨³÷áËíáõÙ »Ý՝ Ç å³ï³ëË³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ, Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ, å»ï³Ï³Ý ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ëáíáñ³μ³ñ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ Ï³ñÇùÝ»- ñÁ μ³í³ñ³ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Ù³ñ¹áõÅÇ åñáýÇÉÇ í»ñ³Ó¨Ù³Ý՝ ³ÝѳïÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý, ³ëïÇ׳- ݳßÝáñÑÙ³Ý ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ³ñÓ³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²í»ÉÇÝ` ³Ûë ÷áõÉ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñáõÙ å³ñï³¹ñí³Í »Ýù ·áñÍ áõÝ»Ý³É Ù³ñ¹Ï³- ÛÇÝ ß³Ñ³¹ñ¹Ù³Ý Ñ»ï ϳåí³Í μ³ñ¹ ¨ Ë××í³Í ѳñó»ñÇ Ñ»ï։ ¶Í³å³ïÏ»ñ 1-áõÙ μ»ñí³Í ¿ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ·É˳íáñ ËݹñÇ å³ïÏ»ñ³íáñ ë˻ٳÝ։ ºÝó¹ñíáõÙ ¿, áñ å»ïáõÃÛáõÝÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ý- íï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ Ý»ñϳ۳óñ³Í ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇÝ ¨ Ñݳñ³íá- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ñÓ³·³ÝùáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ é³½Ù³- í³ñáõÃÛ³Ý Ó¨³Ï»ñåÙ³Ùμ։
. . ./ / . .
/
¶Í³å³ïÏ»ñ 1. è³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ëË»Ù³Ý 166 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
àñå»ë í»ñçÇÝÇë μ³Õ³¹ñÇã՝ Ó¨³Ï»ñåíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ ëïñ³- ﻷdz, áñÝ ³ñï³óáÉáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý áõÝ»ó³Í å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÝ ³½·³- ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ áõÕÕí³Í ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ·áñÍ áõݻݳÉáõ áõÝ³Ï ½ÇÝáõÅÇ ï»ÕÇ ¨ ¹»ñÇ Ù³ëÇÝ։ è³½Ù³Ï³Ý ³Û¹ ëïñ³ï»·Ç³ÛÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçíáÕ áõų- ÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ å³ÛٳݳíáñáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ý- ç³ñÏÁ û° Ãí³ù³Ý³ÏÇ, û° å³Ñ³ÝçíáÕ ³é³ÝÓÇÝ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éáõÙáí։ ê³Ï³ÛÝ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÁ ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÁ ÷áÕ ³ñÅ»Ý, áõëïÇ Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³ñóáõÙ Çñ³ï»ë³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÝ Ç í»ñçá ÏÓ¨³íáñí»Ý՝ å³Ûٳݳíáñí³Í áñù³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ϳñÇùÝ»ñáí, ÝáõÛÝù³Ý ¿É, »Ã» áã ³í»ÉÇ, μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí։ Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ë³ÑÙ³- ݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ՝ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ϳßϳݹí³Í »Ý ݳ¨ ϳé³í³ñáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ Ãí³ù³Ý³- ÏÇ íñ³ ¹ñíáÕ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñáí, ÇÝãÁ ÙÇßï ã¿, áñ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý ϳñÇùÝ»- ñÇÝ։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ` Ç í»ñçá ëï»ÕÍí»ÉÇù å³Ñ³ÝçíáÕ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÁ ÉÇÝ»- Éáõ ¿ Ùßï³Ï³Ý ÷á˽ÇçáõÙ ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ ó³ÝϳÉÇÇ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ýÇݳÝë³å»ë Ù³ïã»ÉÇÇ ÙÇç¨։ ¶áñÍݳϳÝáõÙ ³ÛÝ ³ñ¹ÛáõÝù ¿ ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ μÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ï³ññ»ñÇ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ¿ÏáÝáÙÇϳÛÇ ¨ ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙǨÝáõÛÝ å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÙÇç¨ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý։ ø³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ å³ñï³¹ñí³Í ë³Ñٳݳ- ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍ»ÉÇë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíá- ñáÕÝ»ñÁ ¨ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÁ ëïÇåí³Í »Ý áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇÝ ³éÝãíáÕ Ñ³ñ- ó»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»É ¨ ÁÝïñáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»É ѳïϳóí³Í é»ëáõñëÝ»ñÇ ï³ñ³μ³ßËáõÙÁ ï³ñμ»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáí Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉÇë: ÊáëùÁ Ù³ñ¹áõÅÇ ¨ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»- ñÇ ï³ñμ»ñ ï»ë³ÏÝ»ñÇ, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ëïáñ³μ³Å³ÝÙ³Ý Ï³½ÙáõÙ ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÇ, ¨, Ç í»ñçá, ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï»ë³ÏáõÙ Áݹ·ñÏí³Í ³ÝÓݳϳ½Ù»ñÇ ¨ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ï³ñ³μÝáõÛà ïÇå»ñÇ ÙÇç¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ ï³ñ³μ³ßËáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ ¿։ ÎñÏÇÝ Ýß»Ýù, ë³Ï³ÛÝ, áñ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÝ ³Ý÷á÷áË ã»Ý. ¹ñ³Ýù é³½Ù³ï»ËÝÇϳ- ÛÇ, ѳۻó³Ï³ñ·Ç ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý  ³éáõÙÝ»- ñáí ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙ »Ý ³åñáõÙ, ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ¹ÇݳÙÇÏ ï³ññ»ñ։ ²ÛëÇÝùÝ՝ Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ¨ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³ÝçíáÕ ï³ñ³ï»ë³ÏÝ»ñÇ ³éáõÙáí ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ é³½Ù³- Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³- ÛÇÝ áõÕÇ։ ²Ù»Ý³μ³ñ»ËÇÕ× ¨ ³Ù»Ý³½·áõÛß åɳݳíáñÙ³Ý ¹»åùáõÙ ³Ý·³Ù ѳٳϳñ·³ÛÇÝ óÝóáõÙÝ»ñÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ »Ý։ ¸ñ³Ýù å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ãݳ˳ï»ëí³Í μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ½ÇÝáõÅÇ ÁݹѳÝáõñ Ãí³ù³Ý³ÏÇ ³×Ç Ï³Ù Ïñ׳ïÙ³Ý Ù³Ý¹³ïÝ»ñÇ å³ñï³¹ñ³ÝùÝ»ñáí, سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 167
é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ù³Õ³ù³Ï³Ý ß³ñųéÇÃÝ»ñáí ϳ۳óí³Í áñáßáõÙÝ»ñáí, ϳéáõÛóÇ í»ñ³Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý, í»ñ³ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý Ï³Ù å³ñ½³å»ë ³ß˳ï³á×Ç ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ ²ÛÝáõÑ»ï¨, ÇÝãÁ ϳñ¨áñ ¿, Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³ñóáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ³Ûë å³Ý³ÏÁ (portfolio) å»ïù ¿ áõݻݳ ųٳݳϳÛÇÝ ã³÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, ³ÛÝåÇëÇÝ, áñÁ Ïáõñí³·ÍÇ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³ Ó¨³íáñ- Ù³Ý/ëï»ÕÍÙ³Ý í»ñçݳųÙÏ»ïÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ÇÝýáñÙ³- óÇ³Ý ÏѳÕáñ¹Ç Ù³ñ¹áõÅÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ։ ƹ»³É³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³ÛÝ å»ïù ¿ áõݻݳ ݳ¨ áñáß³ÏÇ Ý»ñѳïáõÏ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ ãݳ˳ï»ëí³Í óÝóáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¨ ³Ýѳå³Õ ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏ»É Ï³ñáÕ³- ݳÉáõ ѳٳñ։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³çÇÝ Ëáßáñ ËݹÇñÁ՝ å³Ñ³Ýç³ñÏÇ ÏáÕÙÁ (ë˻ٳÛáõÙ Ýßí³Í ¿ áñå»ë Øä), ³Ûë μáÉáñ ·áñÍáÝÝ»ñÁ í»ñÉáõÍ»ÉÝ ¿ ¨ åɳݳíáñÙ³Ý áÕç ÑáñǽáÝáí Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÇ Å³Ù³Ý³Ï³óáõó- í³Í å³Ý³ÏÇ Ï³½Ù»ÉÁ։ ì»ñçÇÝáõÙ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ μ³Õ³¹ñÇã å»ïù ¿ Ù³Ý- ñ³Ù³ëÝáñ»Ý Ó¨³Ï»ñåí³Í ÉÇÝÇ Áëï é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ å³Ñ³ÝçíáÕ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý, ï³ñÇùÇ ¨ ÏáãáõÙÝ»ñÇ։ ä³ñ½ ³ë³Í՝ ³ÛÝ å»ïù ¿ áñáß³ñÏÇ ¨ óáõó³¹ñÇ, û ÏáÝÏñ»ï á°ñ ѳëïÇù³ï»Õ»ñÁ ¨ »°ñμ å»ïù ¿ ѳٳÉñí³Í ÉÇÝ»Ý։ ºñÏñáñ¹ Ëáßáñ ËݹÇñÝ Çñ³Ï³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó ïñ³Ù³¹ñáõÙÝ ¿։ ä³Ñ³Ýç- ÙáõÝùÝ»ñÇ å³Ý³ÏÁ ѳ·»óÝ»É Ï³ñáճݳÉáõ ѳٳñ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á å»ïù ¿ áõÝ³Ï ÉÇÝÇ ³å³Ñáí»Éáõ ³Û¹ å³Ý³ÏáõÙ Ý»ñ³éí³Í ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ï³ñÇùÇ ¨ ÏáãáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë- Ë³Ý μ³ßËí³ÍáõÃÛáõÝÁ։ ê³ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³é³ç³ñÏÇ ÏáÕÙÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ ¿։ ¶Í³å³ïÏ»ñ 1-áõÙ ³ÛÝ Ýßí³Í ¿ áñå»ë ز ¨ óáõÛó ¿ ïñí³Í áñå»ë ·áñÍÁÝóó (ßñç³Ý³Ï), ÇëÏ ¹ñ³ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ å³ï- Ï»ñí³Í »Ý ³çáõÙ։ ÊݹÇñÝ ³Ûëï»Õ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï³ñÇ Ñ³í³ù³·ñíáÕ, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑíáÕ, áñ³Ï³íáñíáÕ ¨ ³ñÓ³ÏíáÕ ³ÝÓ³Ýó Ãí³ù³Ý³ÏÁ áñáß»ÉÝ ¿։ ÆѳñÏ», ÙÇ ß³ñù ³éáõÙÝ»ñáí ³Ûë ·áñÍÁÝóóÁ ãÇ ï³ñμ»ñíáõÙ ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ Ï³Ù Ù³ëݳíáñ ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ë»÷³- Ï³Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ ÏÇñ³éíáÕ ÝٳݳïÇå ë˻ٳ- Ý»ñÇó։ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ, ë³Ï³ÛÝ, ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ÙÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝ։ Æ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ ³ÛÉ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í³·áõÛÝ Ù³ëÇ՝ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÁ ѳñ³μ»ñ³Ï³Ýáñ»Ý ÷³Ï ѳٳϳñ· ¿։ ÀݹѳÝñ³å»ë՝ Ýáñ ³ÝÓ- ݳϳ½Ù ³ÛÝ ÁݹáõÝáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ñ³Ù³ÉñÙ³Ý ï³ññ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ, ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý μ³ñÓñ å³ßïáÝÝ»ñÇ áõ ÏáãáõÙÝ»ñÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝѳïÁ å»ïù ¿ ³ÝóÝÇ ³ÙμáÕç ׳ݳå³ñÑÁ, ù³ÝÇ áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ï³ññ³Ï³ÝÇó μ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ã»Ý ݳ˳ï»ëáõÙ ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñÇó Ù³ñ¹Ï³Ýó Ý»- ñ³é»É (ÏáÕÙݳÏÇ Ñ³Ù³ÉñáõÙ)։ ¸³ ÑÇÙݳϳÝáõÙ å³ï׳é³μ³ÝíáõÙ ¿ Ýñ³- Ýáí, áñ ÙdzÛÝ ³Û¹å»ë ϳñ»ÉÇ ¿ å³ïß³× Ï»ñåáí ½³ñ·³óÝ»É é³½Ù³Ï³Ý ³ß˳ï³ÏóáõÃÛ³Ý ÇÝùݳïÇå μÝáõÛÃÇ Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ·áñͻɳϻñåÁ, μ³ñá۳ϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙÁ։ ÜÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ 168 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
μÝáõó·ñíáõÙ »Ý ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý ï³ñÇùÇ Ëëïáñ»Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í ËÙμ»ñáí ¨ ³é³çÁÝóóÇ ËÇëï ÙÇûñÇÝ³Ï áõÕÇÝ»ñáí։ ì»ñçÇÝë μÝáõó·ñíáõÙ ¿ Çμñ¨ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ï³°Ù ³ñÓ³ÏÙ³Ý å³ñï³¹Çñ ëϽμáõÝù, »ñμ ½ÇÝͳé³ÛáÕÁ å³ñï³íáñíáõÙ ¿ ϳ٠³×»É ÏáãÙ³Ùμ ¨ å³ßïáÝáõÙ, ϳ°Ù Ñ»é³Ý³É։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ ³Ûë ë˻ٳݻñÁ ·áñÍáõÙ »Ý ÁݹÑáõå Ãá߳ϳÛÇÝ ï³ñÇùÇ Ñ³ëÝ»- ÉÁ։ ²é³ç˳ճóáõÙÝ ÇÝùÝÇÝ Ï³Ëí³Í ¿ ×ß·ñïáñ»Ý ë³ÑÙ³Ýí³Í ³é³ç³- ¹ñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÇó՝ Ý»ñ³éÛ³É áõëáõÙݳéáõÃÛ³Ý ¨ Ù³ñï³Ï³Ý å³ï- ñ³ëïáõÃÛ³Ý áõÕ»ÝÇß³ÛÇÝ ÷áõÉ»ñáí ³é³çÁÝóóÁ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ Ý߳ݳÏÙ³Ý áõ ï»ÕÇ Ñ³×³Ë³ÏÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ó»éù μ»ñ³Í ɳÛÝ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý՝ Ù³ñ¹áõÅÇ ³ÛëåÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ËóÝáõÙ »Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³ñ³· ¹³ñÓ³åïáõÛïÁ, ѳïϳå»ë ëïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ, áõëïǨ ѳçáÕáõÙ »Ý áõųÛÇÝ Ï³- éáõÛóÁ å³Ñ»É ѳٻٳï³μ³ñ »ñÇï³ë³ñ¹ ¨ »é³Ý¹áõÝ։ ²í»ÉÇ μ³ñÓñ Ù³- ϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý Ù³ÕùÁ (³Ý·É. attrition՝ ³ß˳ïáõÅÇ ³ëïÇ- ×³Ý³Ï³Ý Ýí³½áõÙ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ÇÝùݳϳ٠ѻé³Ý³Éáõ ¨ ã÷á˳ñÇÝ- í»Éáõ ÙÇçáóáí) »ñ³ß˳íáñáõÙ ¿ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·Ç Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ٳϳñ¹³ÏáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï Ãí³ù³Ý³Ïáí ï³ñÇù³ËÙμ»- ñÇ ·áÛáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Û¹ ³ëïÇ׳ݳϳñ·áõÙ ³½³ï å³ßïáÝÝ»ñÇ Ùßï³Ï³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ։ ì»ñçÇÝë ³í»ÉÇ »ñÇï³ë³ñ¹ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ߳ѳ·ñ·é»É å³ßïáÝ»³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ μ³óíáÕ Ñ»- é³ÝϳñÝ»ñáí։ ²ÛëåÇëáí՝ Ù³ñ¹áõÅÇ ³ÛëåÇëÇ ÷³Ï ѳٳϳñ·»ñÁ é³½Ù³- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÙÇ ß³ñù ϳñ¨áñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ÁÝÓ»- éáõÙ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó, ë³Ï³ÛÝ, ѳñÏ ¿ ùÝÝ»É, û ³ñ¹Ûáù ¹ñ³Ýù ÁÝÓ»éá±õÙ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ, áñÁ Ïϳñáճݳ μ³í³ñ³ñ»É ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ é³½Ù³- í³ñ³Ï³Ý ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý ³Ûë ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ ÷á÷áË- íáÕ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý Ó¨³÷áËíáÕ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ¨ ÷á÷áËíáÕ ³ß˳ï³ßáõϳݻñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ։
²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ ¨ ½ÇÝáõÅÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ ØÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ÁÝóóáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ- Ý»ñÝ ³Ûɳ÷áËáõÙ »Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ó¨»ñÁ, áõëïǨ Ýñ³Ýó ϳñÇùÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³ñóáõÙ։ ¶Éáμ³ÉÇ- ½³óáõÙÁ, áñÇ ³ñÙ³ïÝ»ñÁ ·ÝáõÙ »Ý ¹»åÇ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³- Ý»ñ, Ó¨³íáñ»É ¿ ³é³í»É ³å³Ï»ÝïñáÝ ÙÇ ³ß˳ñÑ, ³ÛÝåÇëÇÝ, áñáõÙ å»- ïáõÃÛ³Ý Ñ½áñáõÃÛáõÝÝ ³ÏÝ»ñ¨³μ³ñ Ýí³½»É ¿ í»ñ³½·³ÛÇÝ ¹»ñ³Ï³ï³ñ- Ý»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ùμ, ÇëÏ ÏñáݳϳÝ, ÇÝùÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ó»Õ»ñÇ, ¨ ¿ÃÝÇÏ ËÙμ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ó¨³÷áË»É ¿ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝ Ñ³Ù³Ï³ñ- ·Á, áñáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³í³Ý¹³μ³ñ ·áñͳñÏí»É »Ý։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ·Éáμ³Éǽ³óáõÙÁ ÃáõÛÉ ½³ñ·³ó³Í ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÇ μݳÏÇãÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ïí»É ï»ëÝ»Éáõ ¨ ÁÙμéÝ»Éáõ Çñ»Ýó ¨ ½³ñ·³- ó³Í ³ß˳ñÑÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ³Ýѳٳã³÷áõÃÛáõÝÁ՝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ å³ñ³ñï ÑáÕ Ø³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 169
ëï»ÕÍ»Éáí ݳ˳ÝÓÇ, ¹Å·áÑáõÃÛ³Ý, Ñdzëó÷áõÃÛ³Ý ¨ ³å³Ï³ÛáõݳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ áõÝ»Ýù ß³ï ³í»ÉÇ μ³ñ¹, å³Ï³ë ϳÛáõÝ ¨ ³é³í»É ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³Ûñ։ ÜÙ³Ý μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áÛáõÃÛ³Ùμ ѳݹ»ñÓ՝ ïÝï»ë³Ï³Ý ³×áÕ ÷áË- ϳËí³ÍáõÃÛáõÝÁ ÙÇ ÏáÕÙÇó Ýí³½»óñ»É ¿ (ë³Ï³ÛÝ Çëå³é ãÇ í»ñ³óñ»É) Ëáßáñ ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÁݹѳÝáõñ å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõ- ÝÁ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ³í³ñïÁ, áñÁ ѳݷ»óñ»ó ³ñμ³ÝÛ³Ï »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨ É³ñí³ÍáõÃÛ³Ý å³ñåÙ³Ý, ¨ ÊêÐØ-Ç Ï³½Ù³ÉáõÍáõÙÁ, áñÝ ¿É, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, Ëáßáñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ³é³ç μ»ñ»ó å»ï³Ï³Ý ÏáÕÙÝáñá- ßáõÙÝ»ñÇ ¹³ßïáõÙ, Áëï »ñ¨áõÛÃÇÝ` ÁݹɳÛÝ»óÇÝ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ñ³- ϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÁ։ ´³óÇ ³Û¹, ·Éáμ³Éǽ³óáõÙÝ ³ÏïÇí³óñ»É ¿ áã å»ï³Ï³Ý ëáõμÛ»ÏïÝ»ñÇÝ ¨ Ýñ³Ýó ÁÝÓ»é»É ³ÛÝåÇëÇ ß³ñųéÇÃÝ»ñ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ˳óñáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ ³Ñ³μ»Ïã³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÝ»ñÇ, ËéáíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ áã ³í³Ý¹³Ï³Ý å³ï»- ñ³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ³ÛÉ Ó¨»ñÇ ÙÇçáóáí, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ áãÝã³óÙ³Ý ½»ÝùÇ Ñݳñ³íáñ ÏÇñ³éáõÃÛ³Ùμ։ ²ÛÝ Ýñ³Ýó ݳ¨ Ñݳñ³íáñ ³å³ëï³ñ³Ý ¿ ÁÝÓ»éáõÙ ³Ûëå»ë Ïáãí³Í Ó³ËáÕí³Í ϳ٠ӳËáÕíáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ՝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñáÝù ·Éáμ³Éǽ³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí Ù³ëݳÏó»É ãϳñáճݳÉáõ ϳ٠ãó³ÝϳݳÉáõ ѻ勉Ýùáí Ïáñóñ»É »Ý ïÝï»- ë³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñ³ÏóáõÃÛáõÝÁ։ ²ëí³ÍÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ Ó¨³íáñíáõÙ ¿ ³ÛÝ »Ýó¹ñ³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛáõ- ÝÁ, áñ μ³ó³éáõÃÛ³Ùμ ï»Õ³Ï³Ý ï³ñ³Íù³ÛÇÝ í»×»ñáõ٠ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ïÝíáÕ »ñÏñÝ»ñÇ՝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³í³Ý¹³- Ï³Ý ÇÙ³ëïáí ãϳ ³ñï³ùÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ëå³éݳÉÇù։ öá˳ñ»ÝÁ՝ ³é³Ý- ÓÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÝ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Ï³åÇ Ù»ç ¿ ÙÇç³½·³- ÛÇÝ ÁݹѳÝáõñ ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ϳÛáõÝáõÃÛáõÝ, áñÁ ϳñáÕ ¿ íï³Ý·í»É ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Ó³ËáÕí³Í ϳ٠ӳËáÕíáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½áõï ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ¨ ·áõó» ³Ý·³Ù ³ÛÝåÇëÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, áñáÝù ߳ѳ·ñ·éí³Í »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³í³ë³- ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý ³å³Ï³ÛáõݳóÙ³Ùμ ϳ٠å³ïëå³ñáõÙ »Ý ÝÙ³Ý ß³Ñ»ñ áõÝ»- óáÕ áã å»ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ։ гÝáõÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ÛáõÝáõÃ- Û³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ¨ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý` ÝÙ³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³Ýѳå³Õ íݳ볽»ñÍ»É, ÇÝãÁ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ, »ñμ Ñݳñ³íáñ ¿՝ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÃÛ³Ùμ, ÇëÏ »ñμ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿՝ é³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ùμ։ ´áÉáñ ¹»åù»ñáõÙ՝ ½ÇÝáõÅÁ ¹»é áõÝÇ å³Ñ³Ýç³ñÏ ¨ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ ³Ý÷á˳ñÇÝ»ÉÇ ¿ ³Ý- íï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý ³ÝÙÇç³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ·áñÍáõÙ, ÇÝãÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý áã é³½Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¹³ñÓÝ»Éáõ ѳٳñ։ ²ÛëåÇëáí՝ ãÝ³Û³Í é³½Ù³Ï³Ý áõÅÝ ³Ý- Ññ³Å»ßï ¿ å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ñûñÛ³ ï»ë³ÏÝ»ñáõÙ, ³ÛÝ ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ѳ½í³¹»å ¿ μ³í³ñ³ñ ÉÇÝ»Éáõ å»ïáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý- 170 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
·áõÃÛ³Ý, ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý ¨ ·áñÍáõݳÏáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ÜÙ³Ý ûå»ñ³ódzݻñáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳí»Éí³Í ¨ ÙdzÑ- Ûáõëí³Í ÉÇÝÇ ³ÛÉ՝ ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý û·ÝáõÃÛáõÝ óáõó³μ»ñ»É ¨ í»ñ³Ï³éáõóáÕ³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ç³Ý- ù»ñ ·áñͳ¹ñ»É՝ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ, áñ Ó³ËáÕí³Í å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹³éÝ³Ý Ï³ÛáõÝ ¨ ·áñÍáÕ ÙdzíáñÝ»ñ ¨ ³Û¹åÇëáí՝ å³Ï³ë íï³Ý·³íáñ ÉÇÝ»Ý ÙÇç³½- ·³ÛÇÝ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²é³í»É ϳñ¨áñÝ ³ÛÝ ¿, áñ ÝٳݳïÇå é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ã»Ý íï³Ý·áõÙ ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñÁ, ϳñÇù áõÝ»Ý μ³½Ù³½· Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý։ ¸³ ³ñíáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ ³Û¹ ç³Ýù»ñÇÝ Ýí³½³·áõÛÝë ûñÇݳϳñ·áõÃÛáõÝ Ñ³Õáñ¹»Éáõ Ýå³- ï³Ïáí։ ²ß˳ñÑáõÙ ë³Ï³í³ÃÇí »ñÏñÝ»ñ ϳÝ, áñáÝù ó³ÝϳÝáõÙ »Ý ϳ٠áõÝ³Ï »Ý ÙdzÛÝ³Ï Çñ»Ýó áõë»ñÇÝ ÝÙ³Ý μ»é í»ñóÝ»Éáõ, ³é³í»É ¨ë, »ñμ ïíÛ³É å»ïáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý íï³Ý·í³Í ã»Ý։ ì»ñçÇÝ Å³- ٳݳÏÝ»ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ ϳñÍ»ë óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ 21-ñ¹ ¹³ñáõÙ ïÇå³- Ï³Ý »ñÏñÇ Ñ³Ù³ñ ½ÇÝáõÅÇ Ù³ñï³Ï³Ý Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý ³Ù»Ý³Ñ³í³Ý³Ï³Ý Ó¨³ã³÷Á ÏÉÇÝ»Ý Ñ»Ýó ÝÙ³Ý μ³½Ù³½· ûå»ñ³ódzݻñÁ։ ºÃ» ¹³ ³Û¹å»ë ¿, ³Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÁ Ý߳ݳϳÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñ ¿ áõݻݳÉáõ Ù³ñ¹áõÅÇ Ãí³- ù³Ý³ÏÇ ¨ ϳ½ÙÇ ÝϳïÙ³Ùμ ³é³ç³¹ñíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ íñ³։ ²é³çÇÝÁ՝ ³Û¹ ïÇåÇ ûå»ñ³ódzݻñÝ ³ß˳ï³ï³ñ »Ý ¨ ٻͳ·áõÛÝ Í³Ýñ³μ»éÝí³- ÍáõÃÛ³Ý »Ý »ÝóñÏáõÙ ÷áùñ áõ ÙÇçÇÝ »ñÏñÝ»ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ՝ ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ï Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ óáõó³μ»ñ»Éáõ ³éáõÙáí։ ¾°É ³í»ÉÇ ¹Åí³ñ ¿ ÉÇÝ»Éáõ ³Û¹åÇëÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»- ñáí ³å³Ñáí»ÉÁ։ ²Ûë μ»éÁ ϳñáÕ ¿ ͳÝñ ÉÇÝ»É Ñ³ïϳå»ë ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ, ëå³ëí³ÍÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, »ñϳñ³ï¨ ÁÝóóù áõݻݳ՝ å³ñï³¹ñ»Éáí å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³å³Ñáí»É ëïáñ³μ³Å³- ÝáõÙÝ»ñÇ Ùßï³Ï³Ý éáï³ódz։ ²í»ÉÇÝ` ³Ûë ïÇåÇ ûå»ñ³ódzݻñÇÝ Ù³ë- ݳÏóáÕ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³ñß³í³ÛÇÝ, ³ÛëÇÝùÝ` å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÁ Ëݹñ³Ñ³ñáõÛó ï³ñ³ÍùÝ»ñ ÷á˳¹ñ»Éáõ ÙÇçáó- Ý»ñ ¨ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý í³ÛñáõÙ ¹ñ³Ýó ϳÛáõÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»- Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ։ î»ÕáõÙ ÉÇÝ»Éáí՝ ³Ûë áõÅ»ñÁ í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý ¨ ï»Ë- ÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñÇù ÏáõݻݳÝ, áñå»ë½Ç ϳñáÕ³Ý³Ý ³ß˳ï»É μ³½Ù³½· áõÅ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ûå»ñ³ïÇí ѳٳϳñ·Ç ßñç³- ݳÏÝ»ñáõÙ ¨ ѳٳӳÛÝ»óÝ»É Çñ»Ýó ³éÝãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»Õ³Ï³Ý μݳÏãáõÃ- Û³Ý ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÕç μáõÛÉÇ Ñ»ï, áñáÝù, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùμ, ûå»ñ³ódzÛÇ Ù³ë »Ý Ï³½Ù»Éáõ։ ºÃ» ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ñ³ëï³ïÙ³Ý ÝÙ³Ý ûå»ñ³ódzݻñÁ ·³ÉÇù ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñáõÙ ¹³éÝ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¹ñáõÃÛ³Ý ÝáñÙ (ÇëÏ ³ñ¹Ç ÇñáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ ϳñÍ»ë û ·ÝáõÙ »Ý Ñ»Ýó ³Û¹ áõÕÕáõÃÛ³Ùμ), ³å³ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ íñ³ »ñÏñáñ¹ Ëáßáñ ëå³ë- íáÕ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ ͳ·»Éáõ ¿ ÇÝùÝÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ μÝáõÛÃÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ø³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 171
³å³·³ÛáõÙ Ù»ñ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ ÏïñáõÏ í»ñ³Ý³Û»Éáõ å³ñï³¹ñ³ÝùÇó ¨ ¹ñ³ Çñ³·áñÍáõÙÇó։ ÜÙ³Ý ïÇåÇ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñáÝ- óáõÙ Ïñ³ÏáõÅÁ Ñ³×³Ë Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³Ýû·áõï ¨ ³Ý·³Ù ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï, ѳçáÕáõÃÛáõÝ ·ñ³Ýó»Éáõ ѳٳñ ѳñϳíáñ ¿ áã ³ÛÝù³Ý ç³Ëç³Ë»É ÃßݳÙáõ áõÅ»ñÁ, áñù³Ý μݳÏãáõÃÛ³ÝÁ ë»÷³Ï³Ý ÏáÕÙÁ ·ñ³í»É ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ í³ñí»óáÕáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ ·³Õ³÷³ñÝ»ñáí, áñáÝù Ýå³ëïáõÙ »Ý Ý»ñå»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÙμáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨, Ç í»ñçá, ѳٳß˳ñѳ- ÛÇÝ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³ÝÁ։ ê³ ³ÙμáÕçáíÇÝ Ï»ñå³÷áËáõÙ ¿ é³½Ù³- Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÇ μÝáõÛÃÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ù»ñ ÁÝϳÉáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á։ ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹»ñÁ ¨ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Ãá¹³μ³ÝáõÃ- ÛáõÝÁ ¨ë å»ïù ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï³μ³ñ ¨ ÑÇÙݳíáñ³å»ë í»ñ³Ó¨³Ï»ñåí»Ý։ γÛáõÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ñ³ëï³ïÙ³Ý ûå»ñ³ódzݻñáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í ½ÇÝí³Í ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ, å»ïù ¿ ϳñáÕ³Ý³Ý ÙǨÝáõÛÝ ûå»ñ³ódz- ÛÇ, ÙǨÝáõÛÝ ÷áùñ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ï³ñ³ÍùÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ Ñ³×³Ë ³Ý·³Ù՝ ÙǨÝáõÛÝ ûñí³ ÁÝóóùáõ٠ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ·áñÍ áõÝ»Ý³É Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ˳ճճå³Ñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ¨ Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý û·- ÝáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý Ñ»ï։ ²ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÙÇç³í³ÛñÝ ³Ûë ѳٳï»ùë- ïáõ٠ϳñáÕ ¿ ³ñ³·ÁÝÃ³ó ½³ñ·³óáõÙ ³åñ»É՝ å³Ñ³Ýç»Éáí, áñ ½ÇÝíáñ³- Ï³Ý ÷áùñ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÝ áõÝ»Ý³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï Ù³ñï³Ï³Ý å³ï- ñ³ëïáõÃÛáõÝ, ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ, ×ß·ñÇï ÇÝýáñÙ³ódz ¨, ѳïϳå»ë՝ ջϳí³- ñáõÃÛáõÝ, áñå»ë½Ç áõÝ³Ï ÉÇÝ»Ý ³ñ³· ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ³ñÓ³·³ÝùÝ»Éáõ ÝÙ³Ý μ³ñ¹ ¨ μ³½Ù³ã³÷ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ß³ñáõÝ³Ï ÷á÷áËíáÕ Ñ³Ý·³Ù³Ýù- Ý»ñÇÝ։ Þ³ï »ñÏñÝ»ñ Ñ»ï½Ñ»ï» ÏѳÙá½í»Ý, áñ Ù³ñ¹áõÅÇ åɳݳíáñÙ³ÝÁ ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ù³ÛÉ»ñ ϳï³ñ»ÉÇë å»ïù ¿ Çñ»Ýó ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ï»ÝïñáݳóÝ»Ý Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ñ³ë- ï³ïÙ³Ý μ³½Ù³ÏáÕÙ ûå»ñ³ódzݻñÇ íñ³։ ê³Ï³ÛÝ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ³Ýï»ë»É ³ÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ݳ¨ å³Ñ³Ýçí»É ³ÛÉ ïÇåÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ՝ ëÏë³Í Ý»ñå»ï³Ï³Ý Ù³ñ¹³ëÇñ³Ï³Ý ûųÝ- ¹³ÏáõÃÛáõÝÇó ¨ å»ïáõÃÛ³Ý ÇÝùÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÇó ÙÇÝ㨠³Ù»Ý³í³ïÁ՝ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ Ëáßáñ å³ï»ñ³½ÙÇÝ (³í³Ý¹³Ï³Ý ÇÙ³ë- ïáí)։ ²ÛÉ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó »ÏáÕ ëå³éݳÉÇùÇ §í»ñ³Ï³Ý·Ýٳݦ Ñݳ- ñ³íáñáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³ ÙÇ ûñÇÝ³Ï ¿, ѳïϳå»ë »Ã» ÝϳïÇ ³éÝ»Ýù å»ïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñ³μ»ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý μ³ñ»Ï»- óáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ ß³ñáõÝ³Ï ÁÝóóáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ѳïϳå»ë՝ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ)։ ²í»ÉÇÝ` ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝáõÙ, »ñμ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ ¨ ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ ó³Ýó»ñÁ ³ÛëûñÇ- Ý³Ï í×éáñáß ¹»ñ »Ý Ó»éù μ»ñ»É áã ÙdzÛÝ å³ï»ñ³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý, ³Ûɨ ų- ٳݳϳÏÇó μáÉáñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ëå³ñ»- ½áõÙ, ÏÇμ»ñ-å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ, ѳÛñ»Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ ó³Ýó»ñÇ íñ³ Ñ»é³Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñÁ ¨ í»ñçÇÝÝ»ñÇë å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ·Ý³Éáí í»ñ³ÍíáõÙ 172 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
»Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ Ïǽ³Ï»ïÇ։ Þñç³Ñ³Û³óáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ýí³½³·áõÛÝ Ý³Ë³½·áõß³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ՝ ϳåí³Í ÝÙ³Ý μáÉáñ ï³ñ³μÝáõÛà Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ ´³ñ¹áõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ¹ñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÙÇÙÛ³ÝóÇó ½³ï ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ ¨ Ù³ñ¹áõÅÇ áõ ë³ñù³íáñÙ³Ý ï³ñμ»ñ ѳñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝ։ ØÇ Ù³ëÁ ϳ- ñÇù áõÝÇ ³í»ÉÇ μ³ñÓñï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ, ÙݳóÛ³ÉÁ՝ ³í»ÉÇ Ù»Í³ù³Ý³Ï Ù³ñ¹áõÅÇ, ë³Ï³ÛÝ »ñÏáõëÝ ¿É ËÇëï áñáß³- ÏÇáñ»Ý å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý μ³ó³éÇÏ áñ³ÏÛ³É ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½Ù։
è³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ å»ïáõÃÛáõÝ ï³ñμ»ñ Ï»ñå ¿ ³ñÓ³·³Ýù»Éáõ ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý í»ñáÝßÛ³É Ýáñ³Ñ³Ûï ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ։ àõëïÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ áõݻݳÉáõ ¿ ë»÷³Ï³Ý ³é³ÝÓݳÏÇ Ùáï»óáõÙÁ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ·áñÍáõÙ. ¹ñ³ Ó¨³íáñáõÙÁ Ïå³ÛٳݳíáñíÇ »ñÏñÇ å³ïÙ³- ϳÝ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñáí, ïÝï»ë³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ¨ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³Ûñáí áõ ѳñ¨³ÝáõÃÛ³Ùμ։ гٳå³ï³ë˳- ݳμ³ñ՝ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏÇñ Ïáõݻݳ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ ¨ ϳ½- ÙÇ áñáßÙ³Ý ë»÷³Ï³Ý Ù»Ãá¹³μ³ÝáõÃÛáõÝÁ։ سëݳíáñ ³é³ÝÓݳѳïÏáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇó ³Ý¹ÇÝ, ë³Ï³ÛÝ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÁݹѳÝáõñ μÝáõÛÃÇ áñáß³ÏÇ Ýϳï³éáõÙÝ»ñ, áñáÝù ³Ýϳñ»ÉÇ ¿ ßñç³Ýó»É áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ Íñ³·ñÙ³Ý ó³Ýϳó³Í ·áñÍÁÝóóáõÙ։ ¸ñ³ÝóÇó ³Ù»Ý³ÑÇÙݳϳÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ù³ñ¹áõ- ÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÇÝãåÇëÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ ¿É ÉÇÝÇ, ³ÛÝ å»ïù ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý áõÕÕí³Í ÉÇÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ëïñ³ï»·Ç³ÛÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáß³ÏÇ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÇÝ, ÇëÏ í»ñçÇÝÇë ÙÇçáóáí՝ ѳٳӳÛÝ»óíÇ å»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ Ñ»ï։ ²é³Ýó ÝÙ³Ý Ï³åÇ՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ ãáõÝÇ Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝ, áõëïǨ՝ ÇÙ³ëï։ ä³Ñ³ÝçíáÕ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ó¨Á ïñ³Ù³μ³Ýáñ»Ý ëÏÇ½μ ¿ ³éÝáõÙ »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÇó, áñÝ ¿É, Çñ Ñ»ñ- ÃÇÝ, μËáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ áñáß³ÏÇ ³ñÅ»ùÝ»ñÇó ¨ ß³Ñ»ñÇó, í»ñçÇÝÝ»ñÇë »Ýó¹- ñ³μ³ñ ëå³éݳóáÕ íï³Ý·Ý»ñÇó, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³í³Û- ñáõÙ å»ïáõÃÛ³Ý ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ¹ÇñùÇó ¨ ³Ù»Ý³í×éáñáßÁ՝ ¹ñ³ ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó։ ²Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÝ »Ý Ó¨³íáñáõÙ (ϳ٠³éÝí³½Ý åÇïÇ Ó¨³íáñ»Ý) ³ÛÝ ³ÏÝϳÉíáÕ ¹»ñ»ñÁ, áñáÝù å»ïáõÃÛ³Ý ½ÇÝ- í³Í áõÅ»ñÁ åÇïÇ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Ý։ àõëïÇ ¹ñ³Ýù »Ý å³Ñ³ÝçíáÕ áõÅÇ ÏáÝýÇ- ·áõñ³ódzÛÇ ¨ Ù»ÍáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áñáßÇãÝ»ñÁ։ ÊݹñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ³éϳ »Ý ݳ¨ ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñ։ ¸ñ³ÝóÇó ³é³çݳÛÇÝÁ å»ïáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ÏáÕÙÇó ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ ¿՝ ËݹñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ μÛáõç»Ý ¨, ÇÝãÁ ѳí³ë³ñ³å»ë ϳñ¨áñ ¿, ¹ñ³ ͳËëÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÁ Ïáßï ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ »Ý ¹ÝáõÙ ³é³ç³ñÏíáÕ ó³Ýϳó³Í áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ Çñ³·áñÍ»ÉÇáõÃÛ³Ý íñ³։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý íñ³ ϳñáÕ »Ý ³½¹»É áã ÙdzÛÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ë³Ñٳݳ- سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 173
÷³ÏáõÙÝ»ñÁ. áõųÛÇÝ ÁݹѳÝáõñ ϳéáõÛóÇ ³é³ÝÓÇÝ μ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ãí³ù³- ݳÏÇ Ù³Ý¹³ï³íáñí³Í ³é³í»É³·áõÛÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ã³÷Á ¹ñ³ ûñÇݳÏÝ»- ñÇó Ù»ÏÝ ¿։ ²Ñ³ ³Ûë ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ¿É áñáß³ñÏíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ։ ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ Ñ³ßíÇ »Ý ³éÝíáõÙ, û ÇÝãåÇëÇ ¨ ÇÝã ã³÷Ç é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ѳñϳíáñ áõݻݳÉ, »ñÏ- ñáñ¹ Ñ»ñÃÇÝ՝ ÇÝãå»ë »Ý Ó¨³íáñí»Éáõ ³Û¹ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ËáëùÁ Ù³ñ¹áõÅÇ ¨ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý ï³ñ³μÝáõÛà ѳٳÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¿)։ üÇݳÝë³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ç ³ñ¹Ûáõݳí»ï ݳ˳·ÍáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ áñá- ß³ÏÇ Ñ³ßí»ÏßÇé ѳëï³ï»É ³ÝÓݳϳ½ÙÇ, ߳ѳ·áñÍÙ³Ý áõ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý ¨ Ý»ñ¹ñáõÙ³ÛÇÝ Í³Ëë»ñÇ ÙÇç¨։ úñÇݳÏ՝ »ñμ ³ß˳ï³í³ñ- Ó»ñÇ μ³ñÓñ³óáõÙÁ ¨ ³Ýѳï³Ï³Ý ÙݳóÛ³É ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·»ñ³½³Ý- óáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ μÛáõç»Ç ³×Á, ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ ѳٳÏßéí»Ý ϳ°Ù ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ïñ׳ïÙ³Ùμ, ϳ°Ù é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ ß³- ѳ·áñÍÙ³Ý áõ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý Í³Ëë»ñÇ Ïñ׳ïÙ³Ùμ։ ºÃ» ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ ÙÝáõÙ ¿ ³Ý÷á÷áË, ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ íñ³ ϳï³ñ- íáÕ Í³Ëë»ñÇ ³í»É³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ï»Õ ëï»ÕÍ»Éáõ Ýϳï³éáõÙáí μÛáõç»áõÙ ëÏëáõÙ »Ý Ýí³½»óí»É é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ·ÝÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ, ³å³ ³ÝÓݳ- ϳ½ÙÇ ¨ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ³ÝÑñ³Å»ßï ï³ñ³ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³ñ³μ»- ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ μ³ó³ë³Ï³Ý ³Ý¹ñ³¹³ñÓ Ïáõݻݳ »ñÏñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ï³ñáÕáõÃÛ³Ý ¨ ϳï³ñáÕáõݳÏáõÃÛ³Ý íñ³։ Ðݳó³Í é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Çñ Ñ»ñÃÇÝ ³Ñ³·Ý³óÝ»É ³Ûë ³Ýѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³ ߳ѳ·áñÍÙ³Ý áõ ï»ËÝÇϳ- Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý ³×áÕ Í³Ëë»ñÝ ¿°É ³í»ÉÇ »Ý ݻճóÝáõÙ μÛáõç»Ç Ñݳñ³íá- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýáñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ·ÝÙ³Ý ³éáõÙáí։ ²ÛëûñÇÝ³Ï ×ÝßáõÙÝ»ñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñáÕÝ»ñÇó å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý μ³ñ¹ ÁÝïñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»É å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ѳïϳóíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÝ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ, é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ÙÇç¨ μ³ßË»Éáõ ·áñÍáõÙ։ ºÃ» ³é³Ýó é³½Ù³Ï³Ý åáï»ÝódzÉÇ Éáõñç ³Õ׳ïÙ³Ý μÛáõç»Ý Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ Ï³ÛáõÝ Ï»ñåáí ëå³ë³ñÏ»Éáõ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ é³½Ù³- ï»ËÝÇϳÛÇ ³×áÕ Í³Ëë»ñÁ, ³å³ ѳñÏ ¿ í»ñ³Ý³Û»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³éç¨ ¹ñí³Í ³ÛÝ ËݹÇñÝ»ñÝ áõ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó ϳéáõÛóÁ Íñ³·ñ»É ¿ ѳëÝ»É ³éϳ ýÇݳÝë³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ùμ։ ´³ó³éí³Í ã¿, áñ ϳñÇù ÉÇÝÇ Éñçáñ»Ý í»ñ³Ý³Û»Éáõ ݳ¨ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóáõÙ ³é³ÝÓÇÝ μ³- Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ՝ Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ¨ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëå»ÏïñÇ ³ÙμáÕç ѳñ³- μ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ¹ñ³Ýù ³í»ÉÇ É³í ѳٳå³ï³ë- ˳ݻóÝ»É å»ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ։ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ å»ïù ¿ áõÝ³Ï ÉÇÝÇ Ï³Ý˳ï»ë»Éáõ ÝÙ³Ý ×ÝßáõÙÝ»ñÁ ¨ Ùß³ÏÇ ¹ñ³Ýó ѳñÙ³ñí»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßï ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ։ 174 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
àã ýÇݳÝë³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ý»ñÇ å³ñï³¹ñ³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ ¨ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý ³ß˳ï»É áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ ³é³í»É³- ·áõÛÝ ÁݹѳÝáõñ Ãí³ù³Ï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ËáñÑñ¹³ñ³Ý- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó å³ñï³¹ñí³Í ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ ²Û¹ í»ñÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ å³ñ- ï³¹ñ³ÝùÝ ¿°É ³í»ÉÇ ¿ Ýí³½»óÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñáÕÝ»ñÇ ¨ ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇ áõÝ»ó³Í ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ՝ áñáß»Éáõ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³ÛÝåÇ- ëÇ ûåïÇÙ³É ÏáÝýÇ·áõñ³ódz, áñåÇëÇÝ μÛáõç»Ç ³éϳ ٳϳñ¹³ÏÁ ϳñáÕ ¿ ³å³Ñáí»É։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ݳ¨ áõÝ»Ý³É Ñ³Ï³é³Ï ³½¹»óáõÃÛáõÝ։ àõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ߳ѳ·ñ·éí³Í ÉÇÝ»É Ï»ÝïñáݳݳÉáõ áõÅÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ íñ³՝ Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝ»Éáí Ù³ñ¹áõÅÇ í»ñÇÝ ë³ÑÙ³ÝÁ ã·»- ñ³½³Ýó»ÉáõÝ, ÙÇÝã¹»é ß³ï ³í»ÉÇ û·ï³Ï³ñ ϳñáÕ ¿ñ ÉÇÝ»É ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ÙÇç¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ÷á˽ÇçáõÙÝ»ñ ³Ý»Éáõ ÙÇçáóáí Ó¨³- íáñ»É ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ïíÛ³É Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ù³ïã»ÉÇ ³Ù»- ݳ³ñ¹Ûáõݳí»ï áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÁ։ Üϳñ³·ñí³ÍÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÁ Éñç³·áõÛÝë ³Õ׳ïíáõÙ »Ý, ù³ÝÇ áñ »Ã» Ù³ñ¹áõÅÇ Ãí³ù³Ý³- ÏÁ ѳëóíáõÙ ¿ ³é³í»É³·áõÛÝÇ, Ýáñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ѳݷ»óíáõÙ »Ý Ýñ³Ý, ÇÝã ÙÝáõÙ ¿ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ íñ³ ϳï³ñíáÕ Í³Ëë»ñÁ ͳÍÏ»Éáõó Ñ»ïá։ î»ËÝáÉá·Ç³ ì»ñçÇÝ ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ áÉáñïÁ Éñç³·áõÛÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ Ïñ»É, ÇÝãÁ ѳïϳå»ë ï»ë³Ý»ÉÇ ¿ û° ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ¨ ó³Ýó³ÛÇÝ Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý ÙÇçáó- Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÃÛ³Ý ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ³×Ç ÙÇïáõÙÝ»ñáõÙ, û° ³é³í»É ëñÁÝóó, ³ñ³·³·áñÍ, ×ß·ñÇï, ٳѳμ»ñ ¨ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳٳñ ³Ý»ñ¨áõÛà ëå³é³- ½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ ÏÇñ³éáõÃÛ³Ý ³×áÕ ß»ßï³¹ñáõÃÛ³Ùμ։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ÏáÕÙÇó ³Ûë ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ûáõñ³óÙ³Ý ç³Ýù»ñÇÝ ½áõ·ÁÝóó ³ÝÑñ³Å»ßï³μ³ñ ÷áËí»Éáõ »Ý ³Û¹ ϳéáõÛóÇ Ñ³Ù³ÉñÙ³Ý, ϳ½- ٳϻñåÙ³Ý ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ó¨»ñÁ։ سñ¹áõÅÇ åɳݳíáñÙ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõ- ÝÇó ¹³ ÑÇÙݳϳÝáõÙ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñáõÙ å³Ñ³Ýç³ñÏ áõ- Ý»óáÕ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³ßí»Ïß- éÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý í»ñ³Ý³ÛáõÙ ¨ í»ñ³Ñ³Ù³ÏßéáõÙ։ ø³ÝÇ áñ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ³ß˳ïáõÅÁ ·Ý³Éáí ÷á˳ñÇÝíáõÙ ¿ Ýáñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñáí, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ýí³½»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Çñ³Ï³Ý³óí»É ³é³Ýó é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ Éáõñç íݳëÝ»ñ Ïñ»Éáõ։ ²Ýßáõßï, ѳëϳݳÉÇ ¿, áñ ¹³ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳËí³Í ÏÉÇÝÇ Ù³ñï³Ï³Ý ³ÛÝ ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ ¨ ³é³- ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇó, áñáÝù ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÙdzíáñáõÙÝ»ñÁ ëïÇåí³Í ÏÉÇÝ»Ý Ï³ï³ñ»É ³å³·³ÛáõÙ։ ²é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñáß ï»ë³ÏÝ»ñ Çñ»Ýó Ý»ñѳïáõÏ μÝáõÛÃÇ å³ï׳éáí Ïß³ñáõÝ³Ï»Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ø³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 175
Ù»Í Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ Ï³ñÇù áõÝ»Ý³É ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ ¹ñ³Ýó Ù³ë- ݳÏóáÕ áõÅ»ñÁ ѳݹ»ñÓ³íáñí³Í ÉÇÝ»Ý Ñݳñ³íáñÇÝë ³Ù»Ý³³é³ç³ï³ñ ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí։ ÆÝ㨿, ³ÝÏ³Ë ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½- ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ íñ³ é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÇó՝ å³ñ½ ¿, áñ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÝ ³Ý»ñÏμ³Ûáñ»Ý å³Ñ³Ýç»Éáõ ¿ μ³ñ»É³í»É é³½Ù³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ áñ³Ï³Ï³Ý ϳ½ÙÁ։ àñ³Ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ. Ýáñ Ùá¹»ÉÇ ½ÇÝíáñÁ ijٳݳϳÏÇó å³ï»ñ³½ÙÇ μÝáõÛÃÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ, ѳñáõóí³Í ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóáí ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇç³- í³ÛñÇ Ñ³ñ³÷á÷áË ³ÝϳÛáõÝáõÃÛ³Ùμ, í×é³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝÇ ½ÇÝ- í³Í áõÅ»ñÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñÇ, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃ- Û³Ý ¨ ÏñÃáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ³ñó»ñáõÙ ³é³ç³¹ñíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ íñ³։ Æñ³íÇ׳ÏÇ Ï³ÛáõݳóÙ³Ý ó³Íñ ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ μ³ñÓñ ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ùμ ó³Ýó³ÛÇÝ å³ï»ñ³½Ù³- í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç å³Ñ³ÝçíáÕ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý߳ݳϳÉÇáñ»Ý Ïï³ñμ»ñí»Ý Ýñ³ÝóÇó, áñáÝù å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ÇÝ ³ÝóÛ³É ¹³ñÇ Ñ³Ù³ñ μÝáñáß å³ï»ñ³½- Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñáõÙ։ ºÃ» ÇÝãå»ë ß³ï»ñÁ »Ýó¹ñáõÙ »Ý՝ 21-ñ¹ ¹³- ñÇ Ñ³Ù³ñ ÝáñÙ ¹³éÝ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ñß³í³ÛÇÝ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ¹³ ÏÝ߳ݳÏÇ, áñ ³å³·³ÛÇ Ç¹»³É³Ï³Ý ½ÇÝíáñÁ áã ÙdzÛÝ åÇïÇ ÉÇÝÇ ÑÙáõï ¨ ѳëï³ï³Ï³Ù Ù³ñïÇÏ, ³Ûɨ áõݻݳ í³ñã³Ï³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ùß³- ÏáõóÛÇÝ ù³ç³ï»ÕÛ³ÏáõÃÛáõÝ, áñå»ë½Ç ϳñáճݳ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ñ³çá- Õ³Ï ¹Çí³Ý³·»ïÇ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³é³í³ñãÇ ¨ áëïÇϳÝÇ å³ñï³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ë, ÇëÏ Ýßí³Í áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿É å»ïù ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ½áõ- ·³ÏóÇ ½·áÝáõÃÛ³Ý, ѳÙμ»ñ³ï³ñáõÃÛ³Ý ¨ ѳݹáõñÅáճϳÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï։ êñ³Ýù ³ÛÝåÇëÇ ³ñųÝÇùÝ»ñ »Ý, áñáÝù ëáíáñ³μ³ñ ã»Ý ³ëáó³óíáõÙ Ù³ñ- ï³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ·ïÝíáÕ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ñ»ï, ë³Ï³ÛÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³Û- ÝÇí, ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ՝ ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý ¿åÇÏ»ÝïñáÝáõ٠ѳÛïÝí³Í ¨ Çñ ÏáÕÙÝáñáßáõÙÁ Ñ»ßïáñ»Ý ÷áËáÕ ï»Õ³Ï³Ý μݳÏãáõÃÛ³Ý, »ñÏñáñ¹ Ñ»ñÃÇÝ՝ ÏåãáõÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ»ï ѳçáÕ Ï»ñåáí ³éÝãáõÃ- ÛáõÝ áõݻݳÉáõ ѳٳñ։ ÆëÏ í»ñçÇÝÝ»ñë ϳñáÕ »Ý ³Ý·³Ù ÷áùñ ÙÇ ÙÇç³¹»å ³ñ³·áñ»Ý í»ñ³Í»É ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ëáßáñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ׷ݳųÙÇ130։ ¼ÇÝíáñÁ å»ïù ¿ ݳ¨ ÑÙáõï ÉÇÝÇ É»½áõÝ»ñÇ ÇÙ³óáõÃÛ³Ý Ù»ç՝ ïÇñ³å»ïÇ ÇÝãå»ë Çñ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý »ñÏñÇ, ³ÛÝå»ë ¿É μ³½Ù³½· ûå»ñ³- ódzݻñÇ ÁݹѳÝáõñ É»½íÇÝ, ëáíáñ³μ³ñ ³Ý·É»ñ»ÝÇÝ։ ܳ å»ïù ¿ áõݻݳ 130 Այս երևույթը հանգեցրել է «ռազմավարական կապրալ» հասկացության ի հայտ գալուն, այն է՝ ցածր կոչման զինվոր, որի գործողությունները կարող են ազդել ոչ ﬕայն անﬕջական մարտական իրավիճակի, այլև ռազմավարական ամբողջ կացության վրա։ Տե՛ս Charles C. Krulak, “The Strategic Corporal: Leadership in the Three Block War,” Marines Magazine 28, no. 1 (January 1999), www.au.af.mil/au/awc/awcgate/usmc/strategic_ corporal.htm։ 176 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ݳ¨ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ¨ ÏñÃáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï, áñÁ Ýñ³Ý ÃáõÛÉ Ïï³ Ý³Ë³Ó»éÝáÕ³μ³ñ ·áñÍ»É ï³ñ³μÝáõÛà ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇ É³ÛÝ ÁÝïñáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ՝ Ñ³×³Ë ³é³Ýó μ³í³ñ³ñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃ- Û³Ý ¨ ³Ý·³Ù í»ñ³¹³ë ջϳí³ñáõÃÛ³Ý áõÕÕáñ¹Ù³Ý։ ºñÇï³ë³ñ¹ ³é³ç- Ýáñ¹Ý»ñÇ íñ³ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ×ÝßáõÙÝ»ñ ¨ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ Ϲñí»Ý, ¨ Ýñ³Ýù ³ÝÑñ³Å»ßï³μ³ñ åÇïÇ ïÇñ³å»ï»Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ñųÝÇùÝ»ñÇó ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÇÝ՝ ã³÷³½³Ýó ëÃñ»ë³ÛÇÝ ¨ ³Ýáñáß Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ Ïßé³- ¹³ïí³Í áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ ¨ ¹ñ³Ýó å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ Ïñ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³ÝÁ։ àõëïÇ ³ÏÝ»ñ¨ ¿, áñ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ, Ïßé³¹³ïí³Í áñá- ßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ, ݳ˳ӻéÝáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ï»ËÝÇϳ- Ï³Ý ·ñ³·ÇïáõÃÛáõÝÁ ³å³·³ÛáõÙ Ï·»ñ³Ï³Û»Ý Çμñ¨ ³é³í»É ó³ÝϳÉÇ ½ÇÝ- íáñ³Ï³Ý ³ñųÝÇùÝ»ñ։ ºñÇï³ë³ñ¹áõÃÛáõÝÝ áõ ³íÛáõÝÁ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ÙÝ³É Ï³ñ¨áñ ѳïϳÝÇßÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýó Ý߳ݳϳÉÇáõÃÛáõÝÁ, ³éÝí³½Ý Ñ³Ù»Ù³ï³Ï³Ý ÇÙ³ëïáí, ·Ý³Éáí Ýí³½»Éáõ ¿։ ²Ûë ³Ù»ÝÁ Ëáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ áõݻݳÉáõ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ μ³Õ³¹ñáõÃÛ³Ý íñ³ ¨ ϳñáÕ ¿ ݳ¨ ³ÙμáÕ- çáíÇÝ ³Ûɳ÷áË»É Ù³ñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÇ ÑÇÙݳñ³ñ ¹ÇݳÙÇϳÝ։
è³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³Ù³ÉñáõÙÁ ²é³ç³ñÏÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó` Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ËݹÇñÁ áõųÛÇÝ åɳݳíáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÏáÕÙÇó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñë- Ý»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ û° Ãí³ù³Ý³ÏÇ, û° áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñÇ ³éáõÙÝ»ñáí Ó¨³- Ï»ñåí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñáõÙÁ »ñ³ß˳íáñ»ÉÝ ¿։ ¶áñÍݳϳÝáõÙ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï Ï»ñåáí ѳٳųٳݳϻóÝ»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÑáëùÁ` û·ï³·áñÍ»Éáí ѳí³ù³·ñÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ë- ïáõÃÛ³Ý, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑÙ³Ý, ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý ¨ ³½³ïÙ³Ý μ³ñ¹ ¨ ÷áË- ß³Õϳåí³Í ѳٳϳñ·Á։ ²Ûë ѳٳųٳݳϻóáõÙÁ ×Çßï ϳé³í³ñ»Éáõ ѳñóáõÙ óáõó³μ»ñ³Í ûñ³óáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³Ù³- ϳñ·»ñáõ٠ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý Éñç³·áõÛÝ Ë³Ã³ñÙ³Ý, ÇÝãÁ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áñáß áÉáñïÝ»ñáõÙ Ïѳݷ»óÝÇ ³éϳ Ãí³ù³Ý³ÏÇ, ÑÙïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ, ï³ñÇù³ÛÇÝ ¨ ÏáãáõÙÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ å³Ï³ëáõñ¹Ç Ó¨³- íáñÙ³ÝÁ, ÇëÏ áñáß áÉáñïÝ»ñáõÙ Áݹѳϳé³ÏÁ՝ ³í»ÉóáõÏÇ։ »° å³Ï³ëáõñ- ¹Á ¨ û° ³í»ÉóáõÏÁ Áëï ¿áõÃÛ³Ý ë³Ï³í³ÃÇí é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ï³ñ³μ³ßËáõÙÝ »Ý, ¨ »ñÏáõëÝ ¿É ѳí³ë³ñ³å»ë ϳñáÕ »Ý íݳë»É å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó é³½Ù³Ï³Ý Ý³Ë³Ýßí³Í ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ç³Ýù»ñÁ։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ μ³ó³éÇÏ ÷áËϳËí³ÍáõÃ- Û³Ý å³ï׳éáí, ûñÇݳÏ, áñ¨Çó» áÉáñïáõÙ ·áÛ³óáÕ å³Ï³ëáõñ¹Á ϳñáÕ ¿ ˳÷³Ý»É é³½Ù³Ï³Ý ³ÙμáÕç ѳٳϳñ·Ç ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõ- ÝÁ։ ²í»ÉóáõÏÁ ¨ë ϳñáÕ ¿ ÝáõÛݳÝÙ³Ý ù³Ûù³ÛÇã ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ. ³ÛÝ ³Ýӳϳ½ÙÇ íñ³ ϳï³ñíáÕ ³í»Éáñ¹ ͳËë ¿, áñÁ ϳñáÕ ¿ ³í»ÉÇ Ù»Í ³ñ¹- Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ùμ áõÕÕí»É Ýáñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ·ÝÙ³ÝÁ ϳ٠»Õ³ÍÇ Ýá- ñá·Ù³ÝÝ áõ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³ÝÁ։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 177
سñ¹áõÅÇ Ñáëù»ñÇ Ñ³Ù³Å³Ù³Ý³Ï»óáõÙÁ ¨ ¹ñ³ ٻݻçÙ»ÝÃÁ ³é³í»É Ëݹñ³Ñ³ñáõÛó »Ý ¹³éÝáõÙ, »ñμ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ »Ý ÏñáõÙ Çñ»Ýù՝ áõųÛÇÝ Ï³- éáõÛóÝ»ñÁ։ гٳϳñ·Á μÝáõó·ñáÕ å³ï׳é³Ñ»ï¨³Ýù³ÛÇÝ Ï³å»ñÇ μ³ñ- ¹áõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ³Ý·³Ù ³Ù»Ý³³ÝÝß³Ý ÷á÷á- ËáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳٳϳñ·áõÙ Ù»Í ³ñÓ³·³Ýù ³é³ç μ»ñ»É՝ ѽáñ³Ý³Éáí ¨ Éáõñç Ñ»ïѳñí³ÍÝ»ñÇ ³ÉÇù ëï»ÕÍ»Éáí áõųÛÇÝ ³ÙμáÕç ϳéáõÛóáí Ù»Ï։ ÜÙ³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ, ³ÝѳٳñÅ»ù ¨ ³Ýμ³í³ñ³ñ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳ۳óí³Í՝ ³ÝÇñ³½»Ï áñáßáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ¨ Ùݳ- ÛáõÝ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñ áõݻݳÉ։ ¸Çï³ñÏ»Ýù Ñ»ï¨Û³É ûñÇݳÏÁ։ ¸Çóáõù՝ μÛáõç»ï³- ÛÇÝ Ï³Ù é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí å³Ûٳݳíáñí³Í՝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ïñ׳ï»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ Ãí³ù³Ý³ÏÁ։ ²Û¹ áñáßáõÙÁ ϳï³ñ»ÉÁ, ë³Ï³ÛÝ, ÇÝùÝÇÝ ß³ï ¹Åí³ñ ¿, ѳïϳå»ë »ñμ ë»Õ٠ųÙÏ»ïÝ»ñ »Ý å³ñ- ï³¹ñíáõÙ։ àõëïÇ Ù³ñ¹áõÅÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ïñ׳ïáõÙÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ÷áñÓ»É Çñ³- ϳݳóÝ»É ³ëïÇ׳ݳμ³ñ, ³í»ÉÇ å³ëÇí ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÃÛ³Ùμ, ûñÇݳÏ՝ û·ïí»Éáí Ù³ÕùÇ ëáíáñ³Ï³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÝ»ñÇó, »ñμ ëå³Ý»ñÝ ³ÝóÝáõÙ »Ý Ãáß³ÏÇ Ï³Ù Ï³Ù³íáñ ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí å³ßïáݳÃáÕ »Ý ÉÇÝáõÙ, ÇëÏ ¹ñ³Ý ½áõ- ·³Ñ»é ÙÇïáõÙݳíáñ Ïñ׳ïíáõÙ ¿ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý ã³÷Á։ ´³Ûó ³Ûëï»Õ ËݹÇñ ¿ ³é³ç³ÝáõÙ, ù³ÝÇ áñ ³Ûë Ó¨Á ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½Ùáõ٠ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý Éñç³·áõÛÝ Ë³Ã³ñÙ³Ý å³ï׳é ϳñáÕ ¿ ¹³éݳÉ՝ ³ÝÓ- ݳϳ½ÙÁ ÏÍ»ñ³Ý³, ϳé³ç³Ý³ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýμ³í³ñ³ñáõÃÛáõÝ ¨ μ³ñÓ- ñ³·áõÛÝ ÏáãáõÙÝ»ñÇ ³í»ÉóáõÏ։ ʻɳÙÇï ٻݻçÙ»ÝÃÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ³Ûë Ùáï»óÙ³Ý å³ï׳éáí ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ï³ñÇùÇ ¨ ÏáãáõÙÝ»ñÇ ËÙμ»ñáõÙ ·áÛ³ó³Í ³Ýѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ Ïѳݷ»óÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ý³- Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ ÙÇçáóÝ»ñÇ ï³ñ³μ³ßËÙ³Ý Éáõñç ³Ý×ßïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ¨ ³Ûë ³Ù»ÝÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ í»ñ³óáõÙÁ Ïå³Ñ³ÝçÇ ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñ131։ ´»ñí³Í ûñÇ- ݳÏÇó å³ñ½ ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ ½ÇÝáõÅÇ Ãí³ù³Ý³ÏáõÙ ÝٳݳïÇå Ïñ׳ïáõÙÝ»ñ ϳ٠ѳí»ÉáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ ѳñϳíáñ ¿ ÏÇñ³é»É ³í»ÉÇ Ë»É³ÙÇï ¨ ϳÝËáñáßÇã ϳé³í³ñáõÙ, áñÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ÏÁݹ·ñÏ»Ý áã ÙdzÛÝ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý ã³÷³μ³ÅÇÝ»ñáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»ÉáõÝ áõÕÕí³Í ù³ÛÉ»ñÁ, ³Ûɨ í»ñ- çÇÝÝ»ñë Ͻáõ·áñ¹í»Ý Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑÙ³Ý, 131 Նման իրադրության ﬕ հետաքրքիր օրինակ է բերում Վիլլանին Իտալիայի զինված ուժերի ամբողջ անձնակազﬕ ռեֆորﬕ վերաբերյալ իր ուսուﬓասիրության ﬔջ։ Ռեֆորմը սկիզբ էր առել զինված ուժերը պայմանագրային (պրոֆեսիոնալ) հիմքի տեղափոխելու մասին որոշման ընդունմամբ։ Օրենքի հաստատուﬕց ﬕնչև պրոֆեսիոնալ զինված ուժերի նոր կայուն կառույցի ձևավորման անցումային շրջանի համար տրվել էր 20 տարի։ Չնայած նրան, որ որոշ զինծառայողների շնորհվել էր վաղաժամ թոշակ, իսկ ուրիշներն աշխատանքի էին անցել պետական այլ ծառայություններում՝ այդ ժամանակահատվածում կամ առնվազն դրա սկզբնական փուլում, դեռ շարունակում էր նկատվել սպաների և սերժանտական կազﬕ զինծառայողների (ենթասպաների) ավելցուկ։ Տե՛ս Domenico Villani, “Recruitment in a Period of Transformation: the Italian Experience,” հետևյալ ձեռնարկում՝ Service to Country: Personnel Policy and the Transformation of Western Militaries, ed. Curtis Gilroy and Cindy Williams (Cambridge, Mass.: MIT Press, 2006), 381-396։ 178 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý ¨ ³ñÓ³ÏÙ³Ý ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ÇÝãÁ ÃáõÛÉ Ïï³ Ñ³Ý·»É ³ñ¹Ûáõݳñ³ñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³í»ÉÇ Ñ³Ù³Ïßéí³Í ÉáõÍáõÙ- Ý»ñÇ։ ²Û¹ ³Ý»Éáõ ѳٳñ å³Ñ³çíáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ã³÷³½³Ýó å³ï³ë˳ݳïáõ ѳٳϳñ·, ³ÛÝåÇëÇÝ, áñÝ ûÅïí³Í ÏÉÇÝÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù ï»- ջϳïíáõÃÛ³Ùμ ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý μ³í³ñ³ñ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ùμ, áñå»ë½Ç ϳñáճݳ ³ÝÑñ³Å»ßï ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñ»É ×Çßï ųٳݳÏÇÝ ¨ ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ïáñ»Ý։ ²í»ÉÇÝ՝ ³ÛÝ å»ïù ¿ áõݻݳ ݳ¨ áñáß³ÏÇ ·Çï»ÉÇùÝ»ñ Ù³ñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÇ ¹ÇݳÙÇϳÛÇ ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É։ سñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÇ ¹ÇݳÙÇÏ³Ý ¶áñÍÝ³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó` Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³Ù³ÉñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñ- Ù³ñï³Ññ³í»ñÁ ·Çï»Ý³ÉÝ ¿, û Ù³ñ¹áõÅÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ëݳíáñ ϳñ·Ç ѳٳñ åɳݳíáñÙ³Ý ÑáñǽáÝÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï³ñáõÙ ù³ÝÇ Ù³ñ¹ å»ïù ¿ ѳí³ù³·ñ»É, ù³ÝÇëÇÝ՝ Ù³ñï³Ï³Ýáñ»Ý å³ïñ³ëï»É, ù³ÝÇëÇÝ՝ ï»Õ³μ³ß- Ë»É ¨ ù³ÝÇëÇÝ՝ ³ñӳϻÉ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ³å³Ñáí»É áõųÛÇÝ ó³Ý- ϳÉÇ Ï³éáõÛóÇ Ï³½ÙÝ áõ ѳçáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ։ ²Ûë Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ Ù³ñ¹áõÅÇ åɳݳíáñáÕÝ»ñÁ å»ïù ¿ ·Çï»Ý³Ý áã ÙdzÛÝ áõųÛÇÝ Ï³- éáõÛóÇ Ï³ñÇùÝ»ñÝ Áëï ųٳݳϳÛÇÝ Ñ³ïáõÛÃÝ»ñÇ, ³Ûɨ áñáß³ÏÇ Ñ³í³ëïÇ å³ïÏ»ñ³óáõÙ áõÝ»Ý³Ý Ù³ÕùÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ` ½ÇÝáõÅÇ Ï³Ù ¹ñ³ áñ¨¿ Ù³ë- ݳíáñ μ³Õ³¹ñÇãÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ³ÛÝ Ù³ëÇ í»ñ³μ»ñÛ³É, áñÁ ëå³ëáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݪ å»ïù ¿ Ñ»é³Ý³ ųٳݳÏÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ïñí³Í å³ÑÇÝ132։ êá- íáñ³Ï³Ý Ù³ÕùÝ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ³ñÓ³ÏáõÙÇó, áñáÝó å³ÛÙ³- ݳ·ñ³ÛÇÝ Ý»ñ·ñ³ííÙ³Ý Ï³Ù å³ñï³¹Çñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý å³ñ- ï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³ÙÏ»ïÝ»ñÁ Éñ³ó»É »Ý, ϳ٠áñáÝù ѳë»É »Ý Ãá߳ϳÛÇÝ ï³ñÇùÇ։ ´³Ûó¨³ÛÝå»ë, Ç ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³ÕùÇ, áõñ ³ÝѳïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ó³Ýϳó³Í Å³Ù³Ý³Ï ³½³ïáñ»Ý ÃáÕÝ»É Çñ»Ýó ³ß˳ï³ÝùÁ, é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ ëáíáñ³Ï³Ý Ù³ÕùÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÁ ϳ٠¹ñ³ ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³Ý Éñ³óáõÙÁ՝ í»ñ³Ý»ñ·ñ³ííÙ³Ý ·áñͳÏÇóÁ, μ³í³- ϳÝÇÝ Ï³ÛáõÝ »Ý ¨ ϳÝ˳ï»ë»ÉÇ, ѳïϳå»ë »Ã» ÝϳïÇ ³éÝ»Ýù, áñ ½ÇÝ- ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ûñ»Ýùáí å³ñï³íáñíáõÙ »Ý ³í³ñïÇÝ Ñ³ëóÝ»É Çñ»Ýó ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÁ։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ù³ÝÇ áñ ëáíáñ³Ï³Ý Ù³ÕùÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÁ ÷á÷áËí»Éáõ ѳïÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ï³ñÇùÇ, ÷áñÓ³éáõÃ- Û³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ËÙμÇ ¨ ÏáãáõÙÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÷áËí»ÉáõÝ ½áõ·ÁÝóó, ³å³ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç- ÙáõÝùÝ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍáõÙ û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»Éáõ ѳٳñ ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ áñáß³Ïdzóí»Ý Áëï ³Û¹ μÝáõó·ñÇãÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ։ Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ ³Ûë ëáíáñ³Ï³Ý Ù³ÕùÇ՝ ϳñáÕ ¿ ·ñ³Ýóí»É ݳ¨ ãݳ˳ï»ëí³Í Ù³Õù՝ å³Ûٳݳ- íáñí³Í ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáí՝ Ý»ñ³éÛ³É ÝÛáõÃ³Ï³Ý Ï³Ù ÁÝï³Ý»-
132 Այս բաժինը մասնակիորեն հիﬓված է հետևյալ հոդվածում քննարկված դրույթների վրա. A.R. Smith, “Defence Manpower Studies,” Operational Research Quarterly 19, no. 3 (September 1968), 257-273։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 179
Ï³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ μ»ñáõÙáí ÇÝùݳϳ٠ѻé³Ý³ÉÁ, Ù³ÑÁ ϳ٠íݳëí³Í- ùÁ, ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ áã åÇï³ÝÇ ÉÇÝ»Éáõ ϳ٠ùñ»³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳï- íáõÃÛ³Ý »ÝóñÏí»Éáõ ÑÇÙù»ñáí ³ñÓ³ÏáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ։ âÝ³Û³Í ³Ûë ïÇåÇ Ù³ÕùÝ ³í»ÉÇ ¹Çåí³Í³ÛÇÝ ¿, ù³Ý ëáíáñ³Ï³Ý Ù³ÕùÁ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ϳñ»ÉÇ ¿ »Ýó¹ñ»É, áñ ³ÛÝ ¨ë áõÝÇ íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý áñáß Ï³ÝáݳíáñáõÃÛáõÝ՝ ÑÇÙù»ñ ëï»ÕÍ»Éáí ϳÝ˳ï»ëÙ³Ý áñáß³ÏÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ êáíá- ñ³Ï³Ý ¨ ãݳ˳ï»ëí³Í Ù³ÕùÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ÉdzñÅ»ù ÇÝýáñ- Ù³óÇ³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï åɳݳíáñÙ³Ý ÑÇÙùÝ ¿, ÇÝãÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ å³ï߳׳μ³ñ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»óí³Í ¨ ß³ñáõݳϳ- μ³ñ óñÙ³óíáÕ μ³½³Ý»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳñ¨áñ ÙÇ ·áñÍÇù ¿ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³ñ։
NUMBER 100 90 End of first 3-year engagement 80 70 End of first 5-year reengagement 60
50 End of 25-year pension 40 qualifying period 30 20 End of service 10 0 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 52 54 56 AGE
¶Í³å³ïÏ»ñ 2. سÕùÇ »Ýó¹ñ³Ï³Ý áõñí³·ÇÍÁ
Ødzíáñ»Éáí ëáíáñ³Ï³Ý ¨ ãݳ˳ï»ëí³Í Ù³ÕùÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÁ (ã³÷Á)ª ϳñáÕ »Ýù ëï³Ý³É Ù³ÕùÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ Ïïñí³ÍùÁ ÏáãÙ³Ý ¨ Ù³ëݳ·Çï³- Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ËÙμÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãÁ Ù³ïݳÝßáõÙ ¿, û ÇÝã- å»ë ¿ ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ ÷á÷áËíáõÙ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ó³ÝÏÝ ³Û¹ ϳñ·»- ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñáõÙ։ àñå»ë ûñÇݳÏ՝ ¶Í³å³ïÏ»ñ 2-áõÙ å³ïÏ»ñí³Í ¿ 100 ϳٳíáñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ù³ÕùÇ »Ýó¹ñ³Ï³Ý áõñí³·ÇÍÁ ѳٳÉñÙ³Ý áÕç μáÉá- ñ³ßñç³ÝÇ ÁÝóóùáõÙ, áñÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ݳËÝ³Ï³Ý 3-³ÙÛ³ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ, Ñ»- ï³·³ Ñݳñ³íáñ í»ñ³Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý 5-³ÙÛ³ ßñç³÷áõÉÁ, ³Ýáñáß Å³Ù³Ý³Ïáí ͳé³ÛáõÃÛ³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÁ, Ãá߳ϳÛÇÝ ëï³Å³íáñÙ³Ý 25-³ÙÛ³ ßñç³- ÷áõÉÁ ¨ å³ñï³¹Çñ Ãáß³ÏÇ ³ÝóÝ»ÉÁ 55 ï³ñ»Ï³Ý ѳë³ÏáõÙ։ ²ÛëåÇëáí՝ ëáíá- 180 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ñ³Ï³Ý Ù³ÕùÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»Ýáõ٠ͳé³ÛáõÃÛ³Ý »ññáñ¹, ÑÇÝ·»ñáñ¹ ¨ »ñ»ëáõÝÛáû- ñáñ¹ ï³ñÇÝ»ñÇÝ։ 25 ï³ñí³ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ¹ÇÙ³ó Ãá߳ϳÛÇÝ ëï³Å³íáñáõÙÁ ¨ë, Áëï ëå³ëáõÙÝ»ñÇ, ѳñáõó»Éáõ ¿ ÇÝùݳϳ٠ѻé³óáõÙÝ»ñÇ ÏïñáõÏ ¨ ³ëïÇ- ×³Ý³Ï³Ý ÁݹѳïáõÙ áõÝ»óáÕ Ãí³ù³Ý³Ï։ âݳ˳ï»ëí³Í Ù³ÕùÁ ³é³í»É³- å»ë ï»ÕÇ ¿ áõݻݳÉáõ ³Ûë ÑÇÙÝ³Ï³Ý ßñç³÷áõÉ»ñÇ ÙÇç¨ ¨ ·Í³å³ïÏ»ñÇ íñ³ Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ýí³½Ù³Ý ÙÇïÙ³Ý ÙÇ- çáóáí. ³ÛÝ ³í»ÉÇ ³ñ³· ¿ ÁÝóÝáõ٠ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ëϽμÝ³Ï³Ý ßñç³÷áõÉ»ñáõÙ, ³ëïÇ׳ݳμ³ñ ¹³Ý¹³ÕáõÙ ¿ Ãá߳ϳÛÇÝ ëï³Å³íáñÙ³Ý ï³ñÇùÇÝ Ùáï»Ý³- ÉáõÝ ½áõ·ÁÝÃ³ó ¨ ³Ý·³Ù ûè³ÏÇ ³× ¿ ·ñ³ÝóáõÙ å³ñï³¹Çñ Ãá߳ϳÛÇÝ ï³- ñÇùÇÝ Ùáï»Ý³ÉÇë։ سÕùÇ ³Ûë ·Í³å³ïÏ»ñÁ ݳ¨ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë áñáß ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñ ϳï³- ñ»É ѳí³ù³·ñÙ³Ý ·áñͳÏóÇ Ý³Ë³å»ë ³Ùñ³Ï³Ûí³Í ³ñÅ»ùÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ó¨³íáñí»ÉÇù ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ï³ÛáõÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇ Ãí³ù³- ݳÏÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É։ îíÛ³É í³ñϳͳÛÇÝ ûñÇݳÏÇ Ñ³Ù³ñ ¶Í³å³ïÏ»ñ 3-Çó ϳñ»ÉÇ ¿ ï»ëÝ»É, áñ áñáß³ÏÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ËÙμáõÙ ß³ñáõݳϳμ³ñ ï³ñ»Ï³Ý 100 ϳٳíáñÝ»ñÇ ½ÇÝíáñ³·ñáõÙÁ ϳÛáõÝ Ñ³í³- ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇ å³ñ³·³ÛáõÙ Ç í»ñçá ÏÓ¨³íáñÇ 1200 ½ÇÝͳé³Ûá- ÕÇó μ³Õϳó³Í ³ÝÓݳϳ½Ù։ Æëϳå»ë, ï³ñμ»ñ ï³ñÇù³ÛÇÝ ËÙμ»ñÇó 100 Ù³ñ¹áõ ï³ñ»Ï³Ý ³ñï³ÑáëùÁ՝ Ù³ÕùÇ ã³÷Á, ÏáÙå»Ýë³óíáõÙ ¿ 18 ï³ñ»Ï³Ý 100 ϳٳíáñÝ»ñÇ ³Ù»Ý³ÙÛ³ ѳí³ù³·ñÙ³Ùμ։ Àëï ³Û¹Ù՝ ϳÛáõÝ Ñ³í³ë³- ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏáõÙ ï³ñ»Ï³Ý »ÉùÇ ·áñͳÏÇóÁ ѳí³ë³ñ ¿ 8.3 %-Ç։ ̳- é³ÛáõÃÛ³Ý ï³ñÇÝ»ñÇ μ³ßËí³ÍáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí՝ ϳÛáõÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃ- Û³Ý íÇ׳ÏÇ ¹»åùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ïíÛ³É ³ÝÓݳϳ½Ùáõ٠ϳ 100 Ýáñ ¨ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÇó ½áõñÏ Ï³Ù³íáñ, 93՝ ٻϳÙÛ³ ½ÇÝͳé³ÛáÕ, 89՝ »ñϳÙÛ³ ½ÇÝͳé³ÛáÕ ¨ ³ÛÉÝ։ ÜÙ³Ý ÏáÝïÇÝ·»ÝïÇ ÙÇçÇÝ ï³ñÇùÁ Ùáï³íáñ³å»ë 28 ¿։
NUMBER
120
100
80 Force Planning Requirements 60 Forecast Distribution 40
20
0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36
YEARS OF SERVICE
¶Í³å³ïÏ»ñ 3. γÛáõÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇ »Ýó¹ñ³Ï³Ý μ³ßËáõÙÝ»ñÁ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 181
γÛáõÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏáõÙ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ãí³ù³Ý³ÏÝ»- ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝÁ åɳݳíáñí³Í áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ·Ý³Ñ³ï»É ³ÛÝ Ï³ñ·³μ»ñáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ- í»Ý ѳí³ù³·ñÙ³Ý, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑÙ³Ý, ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç å³Ñ»Éáõ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ³ñӳϻÉáõ Íñ³·ñ»ñáõÙ։ ¶Í³å³ïÏ»ñ 3-Ý ³é³ç³¹ñáõÙ ¿ ÝÙ³Ý ûñÇݳÏ։ ƹ»³É³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳÝ˳ï»ëíáÕ μ³ßËáõÙÁ å»ïù ¿ ѳÙÁÝÏÝÇ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ åɳݳíáñÙ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ñ»ï։ ÆÝ㨿, ³Ûë ¹»åùáõÙ ï»ëÝáõÙ »Ýù, áñ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý 4-14 ï³ñÇÝ»ñÇ ÙÇç³Ï³ÛùáõÙ ·áÛ³- ÝáõÙ ¿ Ý߳ݳϳÉÇ å³Ï³ëáõñ¹, ÇëÏ 17-25 ÙÇç³Ï³ÛùáõÙ՝ ³í»ÉóáõÏ։ ²Û¹áõ- ѳݹ»ñÓ, ù³ÝÇ áñ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÝ ÁݹѳÝñ³å»ë ÷³Ï ѳٳϳñ·»ñ »Ý, ¹ñ³Ýù ï³ññ³Ï³ÝÇó μ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ß³ï ùÇã ½ÇÝíáñ³·ÇñÝ»ñ »Ý ÁݹáõÝáõÙ, áõëïÇ ¨ ³ÝϳñáÕ »Ý ÏáÕÙݳÏÇ Ñ³í³ù³- ·ñÙ³Ùμ ѳٳÉñ»É Ýí³½Ù³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³é³ç³ó³Í å³Ï³ëáõñ¹Á։ ܳË- Ý³Ï³Ý Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ã³÷Á, ³Ýßáõßï, ÏÉñ³óÝÇ ³Ûë μ³óÁ, ë³Ï³ÛÝ ÙdzÛÝ ¹³ ãÇ Ï³ñáÕ ÇÝùÝÇÝ í»ñ³óÝ»É å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ¨ Ñݳñ³íá- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³½³ÛÇÝ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ, ù³ÝÇ áñ, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ѻﳷ³ÛáõÙ ³é³ç ¿ μ»ñ»Éáõ ³Ýó³ÝϳÉÇ ³í»ÉóáõÏ Ï³Ù ³Ñ³·Ý³óÝ»Éáõ ¿ ³ñ¹»Ý »Õ³ÍÁ։ Üٳݳå»ë՝ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÁ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇ- ÙáõÝùÝ»ñáí å³ñï³íáñí³Í »Ý å³Ñ»É ³í»ÉóáõϳÛÇÝ ËÙμ»ñÇ ³ÝÓ³Ýó։ гñ- ϳ¹ñ³Ï³Ý ³ñÓ³ÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÝ ³Ýßáõßï ϳñáÕ »Ý û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É ÝÙ³Ý ³í»ÉóáõÏÇó ³½³ïí»Éáõ ·áñÍáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éáõÃÛ³Ý ã³ñ³ß³ÑáõÙÁ (ÇÝùÝÇÝ ÉÇÝ»Éáí í³ï ٻݻçÙ»ÝÃÇ óáõóÇã) ϳñáÕ ¿ Ó¨³íáñ»É ³Ýμ³ñ»Ýå³ëï ¨ μ³ñáÛ³ÉùáÕ ÙÃÝáÉáñï, ù³ÝÇ áñ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ å³Ûٳݳ·- ñÇ ã»Õ³ñÏáõÙ։ ²Ûë åñ³ÏïÇϳÝ, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ϳñáÕ ¿ ³í»ÉÇ Ñ»éáõÝ ·Ý³óáÕ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñ áõÝ»Ý³É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³Ù³íáñÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý/½áñ³- ÏáãÙ³Ý ¨ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³Ù³ñ ÁݹѳÝñ³å»ë։ àõëïÇ å³Ï³ëáõñ¹Ç ¨ ³í»ÉóáõÏÇ ³Ûë ï»ë³ÏÝ»ñÁ å³ñ½³å»ë Ý»ñ¹ñíáõÙ »Ý áõųÛÇÝ Ï³éáõÛó ³é³Ýó Ù³ÕùÇ áõñí³·Íáõ٠ѳ- í»ÉÛ³É ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ։ ²ëí³ÍÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ Ù³ñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³ñ³Ï³ ËݹÇñ-Ù³ñï³Ññ³í»ñÁ Ëñ³Ëáõë³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÝ ¿, áñáÝù ÏÓ¨³íáñ»Ý Ù³ÕùÇ ³ñ¹Ûáõݳ- í»ï áõñí³·ÇÍ, áñÁ Ïϳñáճݳ ³å³Ñáí»É å³Ñ³ÝçíáÕ ¨ ϳÝ˳ï»ëíáÕ áõųÛÇÝ μ³ßËí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ñ³ÙÁÝÏÝáõÙÁ։ ¸ñ³Ý ѳëÝ»ÉÝ ³ÛÝù³Ý ¿É Ñ»ßï ã¿, ù³ÝÇ áñ ÇÝãå»ë í»ñÁ Ýßí»ó՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ Çñ³·áñÍ»Ý ¨° áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ åɳݳíáñÙ³Ý å³- ѳÝçÝ»ñÁ, áñáÝù ·Ý³Éáí ÇÝùÝÇÝ ³í»ÉÇ ÷á÷áË³Ï³Ý »Ý ¹³éÝáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ýáñ³Ýáñ ïÇåÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ù³ëݳÏó»Éáõ ³ÝÑñ³- Å»ßïáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí, ¨° ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ï³ñáÕ³Ý³Ý ·áñÍ áõÝ»Ý³É é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýáñ ïÇå»ñÇ Ñ»ï։ ¶Í³å³ïÏ»ñ 3-áõÙ å³ï- Ï»ñí³Í ûñÇݳÏÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ųٳݳÏÇ ÁÝóó- 182 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ùáõÙ ÷á÷áËíáõÙ ¨ ï»Õ³ß³ñÅíáõÙ ¿ ÇÝùÁ՝ ϳñÇùÝ»ñÇ μ³ßËáõÙÁ, ÇÝãÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ Ù³ñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, Ý»ñùÇÝ μáÉáñ Ù³ñï³Ññ³- í»ñÝ»ñáí ѳݹ»ñÓ, å»ïù ¿ ϳñáճݳ ݳ¨ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ ·áñÍ áõÝ»Ý³É ³ÛëûñÇÝ³Ï ß³ñÅíáÕ §ÃÇñ³ËǦ Ñ»ï։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ÉñáõÙÁ سÕùÇ ã³÷Ç å³ïß³× ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ ¨ ųٳݳÏÇ Ûáõñ³ù³Ýã- Ûáõñ å³ÑÇ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóáõÙ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ·áñͳÏÇóÝ»- ñÇ áõ ¹ñ³Ýó ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ¹ÇݳÙÇϳÛÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ ÃíáõÙ ¿, û ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáõ٠ѳí³ù³·ñÙ³Ý Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³- ïáõÙÁ å»ïù ¿ áñ μ³í³Ï³ÝÇÝ å³ñ½ ËݹÇñ ÉÇÝÇ133։ Æëϳå»ë, å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳí³ù³·ñÙ³Ý Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ Çñ»Ýó å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ɳÛÝáñ»Ý ÏÇñ³éáõÙ »Ý μ³½Ù³μÝáõÛà ٳûٳïÇÏ³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñ134։ ²ÛÝáõѳݹ»ñÓ, ÇÝãå»ë ³ñ- ¹»Ý ùÝݳñÏí»É ¿, ÝٳݳïÇå ϳÝ˳ï»ëáõÙÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳËí³Í »Ý Ù³ÕùÇ Ý³Ë³å»ë ÁݹáõÝí³Í ã³÷³ù³Ý³ÏÝ»ñÇó, ¨ ãÝ³Û³Í í»ñçÇÝÝ»ñë ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳÛáõÝ »Ý՝ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ݳ¨ ÷áËí»É Ç å³ï³ëË³Ý Í³- é³ÛáÕ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ áñáß³ÏÇ ï»Õ³ß³ñÅ»ñÇ՝ Ý»ñ³éÛ³É éá×ÇÏÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÏñÃ³Ï³Ý Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÁ, ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÁÝóó- ùáõÙ ï»Õ³μ³ßËáõÙÝ»ñÇ Ñ»ñó÷áËÇ Ñ³×³Ë³ÏÇáõÃÛáõÝÁ, ѳïϳå»ë »Ã» ¹ñ³Ýù ѳٻٳïáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ¹ñíáõÙ ³ÛÉ ï»Õ»ñáõÙ Ñݳñ³íáñ Ñ»é³Ýϳñ- Ý»ñÇ Ñ»ï ϳ٠³í»ÉÇ ÁݹѳÝáõñ՝ »ñÏñÇ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý ϳóáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ Ñ³ÙÁݹ·ñÏáõÝ ¨ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ։ àñå»ë ѻ勉Ýù՝ ѳí³ù³·ñÙ³Ý Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ՝ ٳûٳïÇÏáñ»Ý ·»Ý»- ñ³óíáÕ Ï³Ý˳ï»ëáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ù»Ïݳμ³Ýí»Ý é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áÉáñïáõÙ Ïáõï³Ïí³Í ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ³Ùáõñ Ñ»ÝùÇ íñ³։ Âí³ù³Ý³ÏÇ ¨ å³Ñ³ÝçíáÕ áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñÇ áñáßáõÙÇó Ñ»ïá Ù³ñ- ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³çáñ¹ ù³ÛÉÁ å³Ñ³ÝçíáÕ Ýáñ ѳí³ù³·ñáõÙÝ»ñÇ ³ÕμÛáõñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßÙ³Ý Ï³Û³óáõÙÝ ¿։ Êáßáñ åá- ï»ÝóÇ³É ³ÕμÛáõñÝ»ñ »Ý ½áñ³ÏáãÁ (³ÛÝï»Õ, áõñ ¹³ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ) ¨ ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë՝ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ãáõÝ»óáÕ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÇ Ñ³- í³ù³·ñáõÙÁ ϳٳíáñáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùáí։ ºñÏáõ ¹»åùáõÙ ¿É ѳí³ù³·ñÙ³Ý
133 Կայուն հավասարակշռության վիճակում զինված ուժերի զինվորագրման պահանջմունքների տարրական թվաբանության և հաշվարկի համար տե՛ս John T. Warner և Beth J. Asch, “The Economics of Military Manpower,” հետևյալ ձեռնարկում՝ Handbook of Defense Economics, Volume 1, ed. Keith Hartley and Todd Sandler (Amsterdam: Elsevier, 1996), 350։ 134 Ռազմական մարդուժի պլանավորման մոդելների կիրառության համակողմանի, սակայն որոշակի վաղեմություն ունեցող ակնարկի համար տե՛ս David L. Jaquette, Gary R. Nelson, and R.J Smith, An Analytical Review of Personnel Models in the Department of Defense, Report prepared for Defense Advanced Research Projects Agency (Santa Monica: Rand, 1977)։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 183
黽»ñíÁ ·»ñ³½³Ýó³å»ë μ³Õϳó³Í ¿ ³í³· ¹åñáóÇ ßñç³Ý³í³ñïÝ»ñÇó։ г½í³¹»å û·ï³·áñÍíáÕ, ë³Ï³ÛÝ åáï»ÝóÇ³É Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ ³ÕμÛáõñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ù³ñï³Ï³Ý Ù³ëݳÏÇ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ù³ñ¹áõÅÁ, áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï (ëáíáñ³μ³ñ՝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ï³Ù í³ñã³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïÇñ³å»ïáÕ), ë³Ï³ÛÝ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ãáõÝ»óáÕ ³ÝÓ³Ýó, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»óáÕ ¨ ݳËÏÇÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝ ³Ýó³Í ³ÝѳïÝ»ñÇÝ։ ì»ñçÇÝ ËáõÙμÁ ϳñáÕ ¿ Ý»ñ³é»É ݳ¨ Ýñ³Ýó, áíù»ñ ïíÛ³É å³ÑÇÝ ·ïÝíáõÙ »Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç, ë³Ï³ÛÝ Ï³ñáÕ »Ý í»ñ³å³ï- ñ³ëïí»É ¨ ÷á˳¹ñí»É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ³ÛÉ ËÙμ»ñ։ ä»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ½áñ³ÏáãÇ՝ áñå»ë Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ãáõÝ»óáÕ Ù³ñ¹áõÅÇ Ëáßáñ ³ÕμÛáõñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ ϳËí³Í ¿ ·áñÍáÝÝ»ñÇ É³ÛÝ ßñç³Ý³ÏÇó, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ïíÛ³É »ñÏñÇ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇó, å³ïÙáõÃÛáõÝÇó ¨, Ñݳñ³íáñ ¿, ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý-é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¹Çñ- ùÇó, ѳïϳå»ë »Ã» ï³ñ³Íù³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÛÝ ÙáμÇÉÇ- ½³óÙ³Ý »Ýóϳ ٻͳù³Ý³Ï áõÅ»ñÇ Ï³ñÇù áõÝÇ։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ¹³ ϳË- í³Í ¿ ݳ¨ ͳËëÇ ³éáõÙáí ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ¨ ϳٳíáñ³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³- ï³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ³éϳ ÁÝϳÉáõÙÝ»ñÇó։ ¼áñ³ÏáãÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¨ ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÇ Ñáõë³ÉÇ é»½»ñíÇ Ñ³Ù»Ù³ï³μ³ñ ¿Å³Ý ѳë³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÝ ¿ (³éÝí³½Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ñ³Ù³ñ)։ Î³Ý Ý³¨ ³ÛÉ ³ÏѳÛï ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ»ñ։ OñÇݳÏ՝ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ å»ï³Ï³Ý³ßÇÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍÇù ÉÇÝ»É, ѳë³ñ³ÏáõÃ- ÛáõÝÁ ѳٳËÙμáÕ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ѳٳï»Õ ½áÑáÕáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÇ ß³Ñ³·áñÍÙ³Ùμ։ ºñÇï³ë³ñ¹Ý»ñÇÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÇÝ áõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Í³- ÝáóóÝ»Éáõ ÙÇçáóáí՝ åñáý»ëÇáÝ³É ½ÇÝáõÅÇ Ó»éùáõÙ ½áñ³ÏáãÁ ݳ¨ ϳñáÕ ¿ ͳé³Û»É áñå»ë ѳí³ù³·ñÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍÇù135։ ä³ñï³¹Çñ ½áñ³ÏáãÁ, ë³Ï³ÛÝ, áõÝÇ Ý³¨ Çñ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ, ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý μáÉáñáíÇÝ á·¨áñí³Í ãÉÇ- Ý»É ³å³·³ é³½Ù³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ùμ (ÇѳñÏ», ÙÇßï ã¿, áñ ¹³ ³Û¹å»ë ¿), áõëïǨ ã¹³éÝ³É μ³ñÓñ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ùμ ³ãùÇ ÁÝÏÝáÕ ½ÇÝíáñÝ»ñ։ Ø»Ï ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³Ýù ϳåí³Í ¿ å³ñï³¹Çñ ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù»Ù³ï³- μ³ñ ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ Ñ»ï. ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùμ, ³ÛÝ μ³í³ñ³ñ 㿠ųٳݳϳÏÇó å³ï»ñ³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ՝ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý μ³ñÓñï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ·áñͳÍáõÃÛ³Ý ¨ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ Ý»ñϳÛáõÙë å³Ñ³Ýçí³Í 135 Գերհարդ Քյումﬔլը կարծիք է հայտնում, որ վերջին տարիներին Գերմանիա- յում կադրային զինծառայողների և բազմաթիվ կարճա- և երկարաժամկետ պայմանագրային զինծառայողների մոտ կեսը հավաքագրվել է զորակոչային զինծառայողներից։ Տե՛ս Gerhard Kümmel, “An All-volunteer Force in Disguise. On the Transformation of the Armed Forces in Germany,” հետևյալ ձեռնարկում՝ Service to Country: Personnel Policy and the Transformation of Western Militaries։ 184 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³½Ù³½³Ý ïÇå»ñÇ Ñ»ï ·áñÍ áõݻݳÉáõ ¨ ¹ñ³ÝóáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ áõ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ Ó»éù μ»ñ»Éáõ ѳٳñ։ ²í»ÉÇÝ՝ ½áñ³ÏáãÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³é³ç³óáÕ Ï³¹ñ»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ¹³ñÓ³åïáõÛ- ïÁ ¹Åí³ñÇÝ ¨ óÝϳñÅ»ù å³Ñ³ÝçÝ»ñ ¿ ³é³ç μ»ñáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý å³ï- ñ³ëïáõÃÛ³Ý íñ³ ͳËëíáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³éáõÙáí՝ ¿³Ï³Ý ϳëϳÍÝ»ñ ³é³- ç³óÝ»Éáí ½áñ³ÏáãÇ՝ áñå»ë Ù³ñ¹áõÅÇ Çëϳå»ë ¿Å³Ý ³ÕμÛáõñ ÉÇÝ»Éáõ í»- ñ³μ»ñÛ³É åݹáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å։ ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ ³éáõÙáí, ë³Ï³ÛÝ, Ù³ñ¹áõÅÝ ³é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ѳٻٳï³μ³ñ ¿Å³Ý ¿ ÃíáõÙ։ ´³Ûó ³Ûëï»Õ Ù»Ï ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³Ýù ϳ. μÛáõç»Ý»ñÁ ѳßíÇ ã»Ý ³éÝáõÙ ¨ ã»Ý ³ñŨáñáõÙ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý ÏáñáõëïÝ»ñÁ ¨ ³Ù»ÝÇó ³é³ç՝ ïÝï»ëáõÃ- Û³Ý ÙݳóÛ³É áÉáñïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÇ ¨ ¹ñ³Ýó ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ û·ï³·áñÍÙ³Ý å³ñ³·³Ý։ ²Ûë ÏáñáõëïÝ»ñÇ áÕç μ»éÁ ï³ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýù՝ ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÁ։ ì»ñçÇÝÝ»ñë, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, ϳñÍ»ë ѳñÏ »Ý ÙáõÍáõÙ å»ïáõÃÛ³ÝÁ. ¹³ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ ¿ Ýñ³, ÇÝã »ñÇï³ë³ñ¹Ý»ñÁ ϳñáÕ ¿ÇÝ í³ëï³Ï»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ß˳ï»ÉÇë, ¨ ³ÛÝ, ëáíáñ³μ³ñ ã³÷³½³Ýó ó³Íñ, ·áõÙ³ñÝ»ñÇ, áñáÝù Ýñ³Ýó í׳ñíáõÙ »Ý áñå»ë ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ136։ ¼áñ³ÏáãÁ ϳñáÕ ¿ ݳ¨ íݳë³Ï³ñ ÉÇÝ»É áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ ³ñ¹Ûáõݳ- í»ï ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²é³ï ¨, Áëï »ñ¨áõÛÃÇÝ, ¿Å³Ý ³ß˳ïáõÅÇ ³éϳÛáõóÙμ, ûñÇݳÏ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ ß³ï ùÇã ¹ñ¹³å³ï- ׳éÝ»ñ Ïáõݻݳ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ ù³ÛÉ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ ¨ ѳÏí³Í ÏÉÇÝÇ áñ³ÏÁ ù³Ý³Ïáí ÷á˳ï»Õ»ÉáõÝ։ àñå»ë ѻ勉Ýù՝ ³Û¹ ÙÇïáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É μ³í³Ï³ÝÇÝ Ù»Í³ù³Ý³Ï ¨ ç³Ýù»ñÇ ï»ë³ÝÏ- ÛáõÝÇó՝ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï, ³ß˳ï³ï³ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý, ÙÇÝã¹»é ųٳݳϳÏÇó ½ÇÝáõÅÇ ½³ñ·³óáõÙÝ ³ÏÝѳÛï³μ³ñ áõÕÕí³Í ¿ ¹»åÇ ³é³- í»É ÷áùñ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ß³ñÅáõÝ³Ï áõÅ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ։ ¶Çï³Ïó»Éáí ѳÝ- ¹»ñÓ ¹ñ³ Ñݳñ³íáñ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Ýå³ëïÁ՝ ³ÏÝ»ñ¨ ¿, áñ ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ
136 Կամավոր և պարտադիր հավաքագրման սոցիալական արժողության ավելի համակողմանի հաﬔմատությունը պետք է հաշվի առնի հարկերի չափի վրա յուրաքանչյուր ձևի ունեցած ազդեցության հարաբերությունը։ Քանի որ ենթադրվում է, որ մարդուժի առաջարկի կորը (կամ կամավոր զինվորագրումը) աճելու է, դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր նոր զինվորագրվածի վրա կատարվող սահմանային ծախսը գերազանցելու է նրան վճարվող ռոճիկը և, հետևաբար, կամավոր համալրմամբ ուժային կառույցի ընդհանուր ծախսերը և հարկային կորուստների հանրագումարը աճելու են էքսպոնենցիալ կերպով։ Ինչևէ, քանի որ պարտադիր հիմունքներով ծառայության դեպքում առաջարկի կորի ուրվագիծը հորիզոնական է, հավելյալ անձնակազﬕ ներառման սահմանային ծախսը ﬕևնույն մակարդակի է, ինչ զորակոչային զինծառայողի ռոճիկը։ Ուստի պարտադիր հիմունքներով համալրվող զինված ուժերի ընդհանուր ծախսերը և կորուստներն աճելու են ﬕայն գծայնորեն։ Որպես արդյունք՝ ﬕևնույն թվաքանակի ուժի համար հավաքագրման կամավոր հիմքը նախատեսում է ավելի բարձր հանրագումարային կորուստներ, քան պարտադիրը։ Տե՛ս Asch, Hosek, and Warner, “New Economics of Manpower in the Post- Cold War Era,” 1122։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 185
ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ ³Ýѳٳï»Õ»ÉÇ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý ³ñ¹Ç å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ųٳݳϳÏÇó ïÝï»ëáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ áõ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇïáõÙÝ»ñÇ ¨ å³ñï³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ Ñ»ï։ γñ»ÉÇ ¿ »Ýó¹ñ»É, áñ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³ñÇùÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñáÕ ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ åÇïÇ ÁÝÃ³Ý³Ý Ï³Ù³íáñ ½ÇÝíáñ³·ñÙ³Ý áõÕÕáõÃ- Û³Ùμ՝ Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ϳ½Ù³íáñ»Éáõ ÑÙáõï, ÷áñÓ³éáõ ¨ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí ·áñÍáÕ ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ½ÇÝáõÅ։ γٳíáñáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí ½ÇÝíáñ³·ñí»Éáõ áñáßáõÙÁ ã³÷³½³Ýó ³ÝÓ- Ý³Ï³Ý ¿ ¨ ϳ۳óíáõÙ ¿ ³í»ÉÇ Ñ»éáõÝ ·Ý³óáÕ ÙïáñáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ù³Ý ëáíáñ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ¿։ ºñÇï³ë³ñ¹Á, ûñÇ- ݳÏ, ϳñáÕ ¿ ÝÙ³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»É ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ ¿áõÃÛ³Ùμ ѳÏ- í³Í ¿ ³ñϳͳËݹñáõÃÛ³Ý Ï³Ù å³ñ½³å»ë ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ÏÛ³ÝùáõÙ ÇÝã-áñ ³ÛÉ μ³Ý ³Ý»É ݳËù³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ»ï³·³ ÏñÃáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»ÉÁ։ ܳ ϳñáÕ ¿ ïá·áñí³Í ÉÇÝ»É Ñ³Ûñ»Ý³- ëÇñáõÃÛ³Ùμ, é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñÇ»ñ³ÛÇ Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛ³Ùμ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÙÇç³- í³ÛñÇ »Õμ³ÛñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý á·áí, ÇëÏ áñáß ¹»åù»ñáõÙ՝ ³Ý- ·³Ù ϳñ·³í³ñÅ ÏÛ³ÝùÇ ·ñ³íÇã ÏáÕÙ»ñáí։ ê³Ï³ÛÝ ÝÙ³Ý áñáßáõÙÁ Ñ»Ýí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ ݳ¨ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ¨ ѳí»ÉÛ³É ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, ÏñÃ³Ï³Ý Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÇ, ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»- ñÇ ¨ Ãá߳ϳÛÇÝ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ñ³ëϳݳÉÇ Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇ íñ³։ гßíÇ ³éÝ»Éáí ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ÝñμáõÃÛáõÝÝ»ñÁ՝ áñáß³ÏÇ Ñ»ï³- ùñùñáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ óáõó³μ»ñíÇ ³Ýѳï³Ï³Ý ¨ ÁÝï³Ý»Ï³Ý ûųݹ³ÏáõÃ- Û³Ý Íñ³·ñ»ñÇÝ՝ Ý»ñ³éÛ³É ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ μݳϳñ³Ýáí, ¹åñáó³Ï³Ý, μÅßÏ³Ï³Ý ¨ ѳݷëïÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ³å³Ñáí»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ¼ÇÝíáñ³·ñí»Éáõ áñáßáõÙÁ, ³Ýßáõßï, å³Ûٳݳíáñí»Éáõ ¿ ݳ¨ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳݳÉÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñ- Û³É Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí՝ Ý»ñ³éÛ³É Ï³ñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ, ³Ýѳï³Ï³Ý ³½³- ïáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÁ, ³ÝѳñÙ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý í³Û- ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ³×³Ë³ÏÇáõÃÛáõÝÁ ¨ ÏÛ³ÝùÇ áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ñݳñ³íáñ íï³Ý·Ý»ñÇ μ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÁ։ ¼ÇÝíáñ³·ñÙ³Ý ³Ûë ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ μ³Õ¹³ïí»- Éáõ »Ý åáï»ÝóÇ³É ½ÇÝíáñ³·ÇñÝ»ñÇÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇ ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÝ»ñÇ Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝáõÛݳïÇå ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ гٳå³ï³ëË³Ý ½áñ³Ïá- ã³ÛÇÝ ï³ñÇù³ËÙμáõÙ ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÁ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳ°Ù ÏñÃáõÃÛ³Ý ß³ñáõ- ݳÏáõÃÛáõÝÝ ¿, ϳ°Ù ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç í׳ñíáÕ ³ß˳- ï³ÝùÇ ³ÝóÝ»ÉÁ։ î³ñÇù³ÛÇÝ ³Ûë ËÙμÇ Ñ³Ù³ñ ÏñÃáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳϻÉÁ ëáíáñ³μ³ñ ϳåíáõÙ ¿ ³í³· ¹åñáóÝ ³í³ñï»Éáõ Ñ»ï. »ñÇï³ë³ñ¹Ý ³ÛÝáõ- Ñ»ï¨ Ï³ñáÕ ¿ ϳ°Ù ÁݹáõÝí»É ³ß˳ï³ÝùÇ, ϳ°Ù ß³ñáõÝ³Ï»É μ³ñÓñ³·áõÛÝ áõëáõÙÁ, ϳ°Ù Ñݳñ³íáñ ¿ ³Ý·³Ù՝ ½ÇÝíáñ³·ñí»É։ Üñ³Ýù, áíù»ñ ³í³· ¹åñáó ã»Ý ³í³ñïáõÙ, ѻﳷ³Ûáõ٠ϳ°Ù Ùáõïù »Ý ·áñÍáõÙ ù³Õ³ù³ódz- Ï³Ý ³ß˳ï³ßáõϳ, ϳ°Ù ½ÇÝíáñ³·ñíáõÙ »Ý։ ºí ãÝ³Û³Í ³Ûë ËáõÙμÁ å³ï- 186 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ٳϳÝáñ»Ý »Õ»É ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ѳí³ù³·ñÙ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ³ÕμÛáõñÁ, Ý»ñϳÛáõÙë, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ áõëÛ³É Ù³ñ¹áõÅÇ ³×áÕ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ, ³ÛÝ ³Ûɨë ãÇ Ï³ñáÕ Ù³ï³Ï³ñ³ñ»É μ³í³ñ³ñ ã³÷áí áñ³Ï- Û³É Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ։ ´áÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ³ÛÝ Ñݳñ³íáñ μ³ñÓñ »Ï³ÙáõïÁ, áñÁ μáõѳí³ñïÁ ϳñáÕ ¿ áõÝ»Ý³É ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù³ëݳíáñ áÉáñïáõÙ, ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ï³ñÇù³ËÙμÇ ³ÝѳïÝ»ñÇ` ·Ý³Éáí ³×áÕ ÙÇ Ñ³ï- í³Í, ³í³ñï»Éáí ³í³· ¹åñáóÁ, ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝÁ ï³ÉÇë ¿ ÏñÃáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ³ëïÇ׳ÝÇ ³ÝóÝ»ÉáõÝ, ù³Ý ³ß˳ï³ßáõϳ Ùáõïù ·áñÍ»ÉáõÝ Ï³Ù ½ÇÝíáñ³·ñí»ÉáõÝ։ ÎñÃáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳÏáÕÝ»ñÁ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ó»éù »Ý μ»ñáõÙ ³ÛÝåÇëÇ áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñ, áñáÝù Ýñ³Ýó ¿°É ³í»ÉÇ å³Ï³ë ѳÏí³Í »Ý ¹³ñÓÝáõÙ áõëáõÙݳéáõÃÛáõÝÝ ³í³ñï»Éáõó Ñ»ïá ½ÇÝíáñ³·ñí»Éáõ ÙïùÇÝ, ѳïϳå»ë, »ñμ ¹ñ³ í³ñÓ³í׳ñÁ ѳ½í³¹»å ¿ ÙñóáõÝ³Ï Ñ³Ù³É- ë³ñ³Ý³í³ñïÝ»ñÇ ïÇå³Ï³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ։ ²Ûë μ³ñ¹áõÃÛáõ- ÝÁ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ëÏë»É ¿ ½áõ·³Ïóí»É é³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ (ѳïϳå»ë՝ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ) ß³- ñáõÝ³Ï ³×áÕ ½áõ·³ÙÇïÙ³Ùμ, ÇÝãÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ ëÏë»É ¿ å³Ñ³Ýç³ñÏ Ó¨³íáñí»É ³ÛÝ ÙǨÝáõÛÝ ïÇåÇ ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ, áíù»ñ μ³ñÓñ §³ñÅ»ù¦ áõÝ»Ý Ý³¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ï³ßáõϳݻñáõÙ։ è³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÁ, ÉÇÝÇ ³ÛÝ å³ñï³¹Çñ ½Çݳå³ñ- ïáõÃÛ³Ý Ã» ϳٳíáñáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí, å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ݳ¨ å»ïáõÃÛ³Ý μݳÏãáõÃÛ³Ý Ãí³ù³Ý³Ïáí ¨ ï³ñÇù³ÛÇÝ μ³ßËÙ³Ùμ։ ´³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñ ³Û¹ μ³ßËáõÙÝ»ñáõÙ Ý»ñϳÛáõÙë ½·³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ·ñ³ÝóáõÙ։ ÌÝ»- ÉÇáõÃÛ³Ý Ýí³½Ù³Ý ¨ ÏÛ³ÝùÇ ëå³ëíáÕ ÙÇçÇÝ ï¨áÕáõÃÛ³Ý ³×Ç Ñ»ï Ù»Ïï»Õ »ñÏñÝ»ñÇ μݳÏãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Í»ñ³ÝáõÙ »Ý ¨ áñáß ¹»åù»ñáõÙ՝ ³Ý·³Ù ëÏëáõÙ Ýí³½»É։ ػͳͳí³É Ý»ñ·³Õà áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ²ØÜ-Á, γݳ¹³Ý ¨ ²íëïñ³ÉdzÝ, ¹³ å³Ï³ë ϳñ¨áñ ËݹÇñ ¿, ë³Ï³ÛÝ ÙÇ ß³ñù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, ¹ñ³Ýó ÃíáõÙ՝ ѳïϳå»ë »íñáå³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñÁ, Ù³ñ¹Ï³Ýó Ãí³ù³Ý³ÏÇ ³ÝÏáõÙ »Ý ·ñ³ÝóáõÙ ³ÛÝ ï³ñÇù³ËÙμ»ñáõÙ, áñáÝ- óÇó ëáíáñ³μ³ñ ¨ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ѳí³ù³·ñáõÙÁ։ ºÃ» ѳßíÇ ³éÝ»Ýù ݳ¨ ³ÛÝ, áñ ³Û¹ Ýí³½áÕ ï³ñÇù³ËÙμ»ñÇ ÙÇ Ý߳ݳϳÉÇ Ñ³ïí³Í ³éáÕç³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ å³ï׳éÝ»ñáí åÇï³ÝÇ ãÇ ÉÇÝ»Éáõ ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, áñ ¹ñ³ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ³×áÕ ÙÇ Ñ³ïí³Í ß³ñáõݳϻÉáõ ¿ Ñ»ï³í³ñï³Ï³Ý áõëáõÙÁ, ¨ áñ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ³ÛÉ ×ÛáõÕ»ñÁ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ÙǨÝáõÛÝ áñ³Ï³íáñáõÙ- Ý»ñáí ³ÝÓ³Ýó Ý»ñ·ñ³í»Éáõ ѳٳñ, ³å³ μ³í³ñ³ñ Ãí³ù³Ý³ÏÇ áñ³ÏÛ³É ³ÝѳïÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ ³ÏÝѳÛï ¿ ¹³éÝáõÙ։ ÊݹÇñÝ ³í»ÉÇ ¿ μ³ñ¹³ÝáõÙ, »ñμ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ѳÝñáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ ·Ý³Éáí ³í»ÉÇ ùÇã »Ý ¹Çï³ñÏíáõÙ áñå»ë ³½·³ÛÇÝ ÏÛ³ÝùÇ Ï³ñ¨áñ ѳëï³ïáõÃÛáõÝ Ï³Ù, ³í»ÉÇ í³ï՝ ³é³ÝÓ³å»ë μ³ñÓñ å³ïÇí ã»Ý í³Û»ÉáõÙ։ ²é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ϳñáÕ ¿ Ãí³É, û ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ»ñÇ Ï³åÁ ½áñ³Ñ³í³ùÝ»ñÇ Ñ»ï ã³÷³½³Ýóí³Í ¿, ѳïϳå»ë »ñμ ųٳݳ- ϳÏÇó ÙÇïáõÙÝ»ñÝ áõÕÕí³Í »Ý ¹»åÇ ³í»ÉÇ ÷áùñ³ù³Ý³Ï ¨ Ù³ëݳ·Çï³- سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 187
ó³Í áõÅ»ñÁ, áñáÝóáõ٠ϳ¹ñ»ñÇ ¹³ñÓ³åïáõÛïÁ, Áëï »ñ¨áõÛÃÇÝ, Ý߳ݳϳ- ÉÇáñ»Ý Ýí³½»Éáõ ¿։ î³ñ»Ï³Ý ѳٳÉñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ѻ勉- μ³ñ, ¨ë Ýí³½»Éáõ »Ý՝ ϳ½Ù»Éáí, Áëï ëå³ëáõÙÝ»ñÇ, ѳٳå³ï³ëË³Ý ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ï³ñÇù³ËÙμÇ ß³ï ÷áùñ, Ñݳñ³íáñ ¿ ³Ý·³Ù՝ ß³ñáõÝ³Ï ÷áùñ³óáÕ Ù³ëÁ, áõëïÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ݳ¨ ÉÇÝ»Éáõ »Ý Ñ»ßï ϳé³í³ñíáÕ։ ²Ûë Ùáï»óáõÙÁ, ë³Ï³ÛÝ, ÙáÉáñáõÃÛáõÝ ¿։ лÝí»Éáí ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ íñ³՝ ùÝÝ»Ýù ÙÇ »Ýó¹ñ³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ։ ä³ÛÙ³Ýáí, áñ ѳٳå³ï³ëË³Ý ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ï³ñÇù³ËáõÙμÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ùáï³ñÏ»É 15-24 ï³ñ»Ï³ÝÝ»ñÇ íÇ- ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ËÙμÇÝ, ï»ëÝáõÙ »Ýù, áñ ¶»ñÙ³ÝÇ³Ý ³ÝÏáõÙ ¿ ·ñ³Ýó»Éáõ Çñ ݳËÝ³Ï³Ý ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ μ³½³ÛáõÙ՝ 2008 Ãí³Ï³ÝÇ 9.4 ÙÇÉÇáÝÇ óáõó³ÝÇ- ßÇó 2025 Ãí³Ï³ÝÇÝ Ñ³ëÝ»Éáí 7.6 ÙÇÉÇáÝÇ, ÇëÏ 2050 Ãí³Ï³ÝÇÝ՝ 7.1 ÙÇÉÇá- ÝÇ137։ ºÃ» ëáëÏ å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳ½Ù»Éáõ ѳٳñ »Ýó¹ñ»Ýù, áñ ¶»ñÙ³ÝÇ³Ý ³ëïÇ׳ݳμ³ñ ³ÝóáõÙ ¿ ϳï³ñ»Éáõ ³ÙμáÕç³å»ë ϳٳíáñ³Ï³Ý ½ÇÝáõ- ÅÇ՝ å³Ñå³Ý»Éáí ¹ñ³ Ý»ñϳÛÇë 250,000 Ãí³ù³Ý³ÏÁ, ³å³ ½áñ³óñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÁݹáõÝ»Éáí 10 % ã³÷³íáñ ·áñͳÏÇó (³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ý³¨ ³í»- ÉÇ μ³ñÓñ)՝ ï»ëÝáõÙ »Ýù, áñ ѳçáÕ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ 2050 Ãí³Ï³ÝÇÝ ¶»ñÙ³ÝÇ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ½áñ³Ïáã³ÛÇÝ ï³ñÇù³ËÙ- μÇ 1000 ³ÝÓÇ Ñ³ßíáí ϳñÇù Ïáõݻݳ Ùáï 3.5 Ù³ñ¹áõ։ ö³ëï»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ, óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, áñ ºíñáå³ÛÇ Ñ³Ù³ñ ÁݹáõÝ»ÉÇ ·áñͳÏÇóÁ 1000-Çó Ùáï 2-Ý ¿138։ ²Û¹ ÃÇíÁ ÏÇñ³é»Éáí ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ ï³ñÇù³ËÙμÇ ÝϳïÙ³Ùμ՝ ½ÇÝáõÅÇ ³é³í»É³·áõÛÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ñ³Ù³ñ ëï³ÝáõÙ »Ýù ÙdzÛÝ 142,000 ³ñÅ»ùÁ։ гí³ù³·ñÙ³Ý ÝÙ³ÝûñÇÝ³Ï Ù³ñï³Ññ³í»ñÁ ÉáõÍ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³- Å»ßï ¿ ½áõ·³Ïó»É ³ÛÝ ç³Ýù»ñÁ, áñáÝù áõÕÕí³Í »Ý ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ é³½Ù³Ï³Ý ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙ åáï»ÝóÇ³É ½ÇÝíáñ³·ÇñÝ»ñÇ áã ÝÛáõÃ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÝ û·ï³·áñÍ»ÉáõÝ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ï³Ù áõë- Ù³Ý ß³ñáõݳÏáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ëå³ëíáÕ ³í»ÉÇ μ³ñÓñ í׳ñÝ»ñÝ áõ Ùݳó- Û³É ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷áËѳïáõó»Éáõ áõÝ³Ï μ³í³ñ³ñ í³ñÓ³ïñáõÃ- Û³Ùμ ¨ ѳí»ÉÛ³É ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñáí (³Û¹ ÃíáõÙ՝ Ñݳñ³íáñ ÏñÃ³Ï³Ý ¨ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÁ) Ýñ³Ýó ³å³Ñáí»ÉáõÝ։ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ ³å³Ñáí»Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó՝ áñå»ë ó³Ý- ϳÉÇ ·áñͳïáõ ¹Çïí»ÉÁ։ ¸³ ³Ý»Éáõ í×éáñáß å³ÑÁ »ñÇï³ë³ñ¹Ý»ñÇ ÏáÕ- ÙÇó ³í³· ¹åñáóÝ ³í³ñï»Éáõ ųٳݳϳѳïí³ÍÝ ¿։ ²ÛÝ å³ÑÇó, »ñμ Ýñ³Ýù ѳëï³ïí»Ý Çñ»Ýó ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýùáõ٠ϳ٠³ÝóÝ»Ý Ñ³Ù³Éë³ñ³Ý³Ï³Ý áõëáõÙݳéáõÃÛ³Ý, ß³ï ùã»ñÁ ϳٳíáñ ½ÇÝíáñ³·ñí»- Éáõ å³ïñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛáõÝ ÏѳÛïÝ»Ý։ ²Ûë í×éáñáß å³ÑÇÝ Ï³Ù³íáñÝ»ñÇÝ 137 United States, Census Bureau, Population Division, International Data Base, www.census. gov/ipc/www/idb/country/gmportal.html#DI։ 138 Rickard Sandell, “Coping with Demography in NATO Europe. Military Recruitment in Times of Population Decline,” Service to Country: Personnel Policy and the Transformation of Western Militaries, 78։ Միացյալ Թագավորության, Նիդերլանդների և Իսպանիայի համար Սանդելը նշում է ելքի 11-13 տոկոս գործակից։ 188 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ϳñ»ÉÇ ¿ ߳ѳ·ñ·é»É Ñ»ï³Ó·»Éáõ ³å³·³ áõëáõÙÁ՝ ËáëïáõÙáí, áñ ½ÇÝͳ- é³ÛáõÃÛ³Ý ³í³ñïÇÝ Ýñ³Ýó ÏïñíÇ ÏñÃ³Ï³Ý Ýå³ëï ϳ٠ϳé³ç³ñÏíÇ Ñ»ïå³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ³ß˳ï³Ýù՝ ѳïáõÏ Ý³ËÝ³Ï³Ý í»ñ³å³ïñ³ëï- Ù³Ùμ ¨ áñ¨Çó» áÉáñïáõÙ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ùμ։ γٳíáñÝ»ñÇÝ ¨ ѳïϳå»ë ëå³Ý»ñÇ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇÝ, Ç å³ï³ëË³Ý ³å³·³ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí Ýñ³Ýó ѳÛïÝ³Í å³ïñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛ³Ý, Áëï μáÉáñ Ùá¹»ÉÝ»ñÇ՝ å»ïù ¿ ³ÝÙÇç³å»ë ³é³ç³ñÏí»Ý μáõÑ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ- ¹³ÏÇ ÏñÃ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³Ù é³½Ù³Ï³Ý μáõÑ»ñáõÙ։ àñ- å»ë Ëñ³Ëáõë³Ï³Ý ³ÛÉ ÙÇçáóÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ¹Çïí»É ½ÇÝíáñ³·ñí»Éáõ ¹ÇÙ³ó ¹ñ³Ù³Ï³Ý å³ñ·¨³ïñáõÃÛáõÝÁ, ݳËÝ³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ³í³ñïÇó Ñ»ïá Ý߳ݳÏÙ³Ý ÁÝïñáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ ϳ٠ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ó³ÝϳÉÇ í³Û- ñÇ/ÙdzíáñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ։ ê³Ï³ÛÝ ³ÛÝï»Õ, áõñ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ãÇ í³Û»Éáõ٠ѳÝñáõÃÛ³Ý É³ÛÝ Ñ³Ù³Ïñ³ÝùÁ ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ å³ïÇíÁ, ѳí³ù³·ñáõÙÁ å»ïù ¿ ³í»ÉÇ Ñ»éáõÝ ·Ý³óáÕ ù³ÛÉ»ñ Ó»éݳñÏÇ, ù³Ý ·ñ³íÇã í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ¨ ÏñÃ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ³é³ç³ñÏ- Ý»ñÇ ëáëÏ Ùß³ÏáõÙÝ ¿: ²ÛÝ å»ïù ¿ áõÕ»ÏóíÇ Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¨ ·áí³½¹³ÛÇÝ Áݹ³ñÓ³Ï ³ñß³íÝ»ñáí, áñáÝù Ïß»ßï»Ý ½ÇÝáõÅÇ Ï³ñ¨áñáõÃ- ÛáõÝÁ ¨ ÏÝ»ñϳ۳óÝ»Ý ³ÛÝ ³Ù»Ý³ß³Ñ»Ï³Ý ÉáõÛëÇ Ý»ñùá։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ ¨ ϳéáõóí³ÍùÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ܳËÝ³Ï³Ý Ñ³í³ù³·ñáõÙÇó Ñ»ïá Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÙÛáõë Ëáßáñ ËݹÇñÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ãí³ù³Ý³ÏÇ ¨ áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ÙÇçáóáí áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ Ï³ÛáõÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³å³Ñá- íáõÙÝ ¿, ÇÝãÝ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Ù³ÕùÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ ³ÛÝåÇ- ëÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻݻçÙ»ÝÃ, áñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ ÏáãáõÙÝ»ñÇ, Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý, áñ³Ï³íáñÙ³Ý ¨ ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳñ·³ËÙ- μáõÙ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ Ëáõë³÷»É ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ã»° å³Ï³ëáõñ¹Çó ¨ Ã»° ³í»É- óáõÏÇó։ سñ¹áõÅÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ å»ïù ¿ Çñ»Ýó áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõÝ³Ï Ï»ÝïñáݳóÝ»Ý ³ÛÝåÇëÇ Ëñ³Ëáõë³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¨ ÏÇñ³éÙ³Ý íñ³, áñáÝù å³Ï³ëáõñ¹Ç ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ËóÝáõÙ »Ý ϳéáõÛóáõÙ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ, ÇëÏ ³í»ÉóáõÏÇ å³ñ³·³ÛáõÙ՝ í³Õ³Å³Ù ³ñÓ³ÏáõÙÁ։ ƹ»³É³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¹ñ³ μ³Ý³ÉÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ù³ñ¹áõÅÇ ³ÛÝåÇëÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, áñÝ áõÝ³Ï ¿ ³ñ³· ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï ѳßï»óÝ»Éáõ ³ÝѳïÇ ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÝ áõ ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ÜÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ éá×ÇÏáí, í»ñëïÇÝ ½ÇÝíáñ³·ñí»Éáõ ѳٳñ å³ñ·¨³ïñáõÃÛ³Ùμ ¨ ѳí»ÉÛ³É ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ é³½Ù³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý áã ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñáí (áñáÝù ѳٻٳï»ÉÇ »Ý ³ÛÉáõñ Çñ»Ý ѳë³Ý»ÉÇÝ»ñÇ Ñ»ï) ³ÝѳïÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ߳ѳ·ñ·é»É Çñ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñ»Éáõ Ñû·áõï ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ß³ñáõݳÏáõÃÛ³Ý, ¨ ¹³ ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ý»É ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, áñù³Ý Ýñ³ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹»é å³Ñ³Ýçí³Í »Ý։ ºñμ ³Û¹ ͳ- سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 189
é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñÇùÝ ³Ûɨë ãÉÇÝÇ, Ýñ³Ý å»ïù ¿ ߳ѳ·ñ·é»É ³ñÓ³Ïí»Éáõ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ÝÛáõÃ³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ï- ϳóÙ³Ý ÙÇçáóáí՝ Ý»ñ³éÛ³É ³ß˳ï³ÝùÇó ³½³ïí»Éáõ í»ñçݳѳßíÇ ·áõ- Ù³ñÇ Ñ³ïϳóáõÙÁ։ ²ñ¹Ûáõݳí»ï ÉÇÝ»Éáõ ѳٳñ ÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á å»ïù ¿ ϳéáõóí³Í ÉÇÝÇ ³ÛÝå»ë, áñ ³ÝѳïÇ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ μ³ñÓñ ³ñ¹Ûáõݳí»- ïáõÃÛáõÝÁ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ ¨ å³ñ·¨³ïñ»Éáõ ÙÇçáóáí å³Ñå³ÝÇ ÙdzÛÝ ³Ù»Ý³- μ³ÝÇÙ³ó ³ÝѳïÝ»ñÇÝ, ÇëÏ å³Ï³ë μ³ÝÇÙ³óÝ»ñÇÝ ß³Ñ³·ñ·éÇ Ï³Ù³íáñ ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí Ñ»é³Ý³Éáõ։ سÕùÇ ã³÷Ç Ï³é³í³ñáõÙÁ ·É˳íáñ³å»ë ϳËí³Í ¿ ѳí³ù³·ñÙ³Ý ÑÇÙù»ñÇ ·áñÍáÕ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý Ó¨Çó։ γéáõÛóÇ ÙÇ ï»ë³ÏÁ, ûñÇݳÏ, ϳñáÕ ¿ ݳ˳ï»ë»É ½ÇÝíáñ³·ñÙ³Ý Ñ³ëï³ï³·ñí³Í ¨ Ýáñá·íáÕ ßñç³- ÷áõÉ»ñÇ ß³ñù, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ »ñ»ù ϳ٠ÑÇÝ· ï³ñáí, áñáÝù Ó·íáõÙ »Ý ëϽμÝ³Ï³Ý Ñ³í³ù³·ñáõÙÇó ÙÇÝ㨠å³ßïáݳÃáÕáõÃÛáõÝ։ Ø»Ï ³ÛÉ ï»ë³ÏÁ ϳñáÕ ¿ áõÝ»Ý³É Ý³ËÝ³Ï³Ý ½ÇÝíáñ³·ñÙ³Ý Ù»Ï Ï³Ù »ñÏáõ ϳñ× å³ñμ»- ñ³ßñç³Ý, ÏñÏÇÝ, ûñÇݳÏ, »ñ»ù ϳ٠ÑÇÝ· ï³ñáí, áñáÝù Ñ»ñó·³ÛíáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ ÙÇ Í³é³Û³ßñç³Ýáí, áñáõÙ ½ÇÝͳé³ÛáÕÇ Ñ»ï ÏÝùíáõÙ ¿ ³ÝųÙ- Ï»ï ͳé³ÛáõÃÛ³Ý å³Ûٳݳ·Çñ, áñáí, ë³Ï³ÛÝ, ݳ áõÝÇ ó³Ýϳó³Í å³ÑÇ Ññ³Å³ñ³Ï³Ý ï³Éáõ Çñ³íáõÝù (ëáíáñ³μ³ñ ͳÝáõóÙ³Ý Ýí³½³·áõÛÝ Å³- ٳݳÏÇó Ñ»ïá)։ ²Ýßáõßï, ÝÙ³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ë³éÁ ï»ë³ÏÝ»ñÁ ¨ë ϳñáÕ »Ý ÏáÕù ÏáÕùÇ ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ։ γéáõÛóÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ϳñáÕ ¿ Ý»ñ·ñ³íí³Í ÉÇÝ»É å³ñμ»ñ³Ï³Ý í»ñ³½ÇÝíáñ³·ñÙ³Ý Ùá¹»ÉáõÙ, ÙÛáõëÁ՝ ³Ýáñáß Ï³Ù §³ÝųÙÏ»ï¦։ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ùá¹»ÉÝ áõÝÇ Çñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ- Ý»ñÝ áõ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ û° 鳽ٳϳÝÝ Ï³éáõÛóÇ ¨ û° ³ÝѳïÇ Ñ³Ù³ñ։ ä³ñμ»ñ³μ³ñ Ýáñá·íáÕ å³Ûٳݳ·ñáí Ùá¹»ÉáõÙ, é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ñ³- Ù³ñ ³ÏÝ»ñ¨ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ í»ñçÇÝë Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝÇ ·ñ»Ã» ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ÑÇÙùáí Ó¨³íáñ»Éáõ áõÅÇ μ³ßËáõÙÝ Áëï ï³ñÇùÇ, Ù³ëݳ·Ç- ï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý, ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý, áñ³Ï³íáñÙ³Ý, ÏáãÙ³Ý ¨ ϳï³- ñáÕ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ՝ Çñ»Ý í»ñ³å³Ñ»Éáí í»ñ³½ÇÝíáñ³·ñÙ³Ý Ñ³Ûï»ñÇ í³í»ñ³óÙ³Ý Ï³Ù Ù»ñÅÙ³Ý Çñ³íáõÝù։ ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó, ϳËí³Í ¿ å³Ûٳݳ·ÇñÁ Ýáñá·»Éáõ՝ ³ÝѳïÝ»ñÇ å³ïñ³ëï³Ï³- ÙáõÃÛáõÝÇó։ ²ÛÝåÇëÇ áã ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÙÕáõÙÝ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ѳÛñ»Ý³ëÇñáõÃ- ÛáõÝÁ, ÁݹѳÝáõñ Ýå³ï³ÏÇ ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ, ËÙμ³ÛÇÝ Ñ³Ù»ñ³ßËáõÃÛáõÝÁ, ջϳí³ñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñͳ¹ñÙ³Ý Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÁ ϳ٠å³ñ½³å»ë é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍÇÝ Ïáãí³Í ÉÇÝ»Éáõ ½·³óáõÙÁ, ÙdzñÅ»ùáñ»Ý ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ¹»ñ ϳï³ñ»É é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñÇ»ñ³Ý ß³ñáõݳϻÉáõ՝ ³Ýѳ- ïÇ ß³Ñ³·ñ·éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏáõÙ։ ²ÛëåÇëáí՝ »ñÇï³ë³ñ¹ÇÝ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñï Ý»ñ·ñ³í»Éáõ ·áñÍáõ٠ϳé³í³ñã³Ï³Ý ϳñ¨áñ ·áñÍÇùÝ»ñ »Ý ÇÝãå»ë í»ñëïÇÝ ½ÇÝíáñ³·ñí»Éáõ ѳٳñ å³ñ·¨³ïñáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ³å³·³ ѳëïÇùÇ, ͳé³ÛáõÃÛ³Ý í³ÛñÇ, ÏñÃáõÃÛ³Ý ¨ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ÷á˽ÇçáõÙ³ÛÇÝ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²ÝѳïÇ Ñ³Ù³ñ å³ñμ»ñ³μ³ñ Ýáñá·íáÕ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ Ùá¹»- 190 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ÉÇ ³ÏÝѳÛï ûñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ í»ñçÇÝë ÙÇßï ã¿ íëï³Ñ ³ß˳ï³ÝùÇ ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý, ³ÛëÇÝùÝ՝ å³Ûٳݳ·ñÇ »ñϳñ³Ó·Ù³Ý ѳñóáõÙ։ ºñÇï³- ë³ñ¹Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¹³ ·áõó»¨ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁ ã¿, μ³Ûó ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ï³ñÇ- Ý»ñÇÝ ½áõ·ÁÝóó ³Ûë ·áñÍáÝÝ ³ëïÇ׳ݳμ³ñ áñáß³ÏÇ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝ ¿ Ó»éù μ»ñáõÙ139։ ²ß˳ï³ÝùÁ ÏáñóÝ»Éáõ éÇëÏÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ Ñݳ- ñ³íáñ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳Ï, »ñμ μ³ñÓñ áñ³Ï³íáñáõÙ áõÝ»óáÕ ³ÝѳïÝ»- ñÁ Ññ³Å³ñí»Ý í»ñ³½ÇÝíáñ³·ñáõÙÇó՝ Ñû·áõï ³ÛÉ ï»Õ»ñáõÙ ³í»ÉÇ ³å³Ñáí ¨ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ³ß˳ï³ÝùÇ։ ²ÝųÙÏ»ï Ùá¹»ÉÁ ãÇ Ñ³ñáõóáõÙ ÝÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñ։ ¼ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ í»ñçÇÝÇë ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ ϳÝ˳ï»- ë»ÉÇáõÃÛáõÝÝ ¿։ ¸ñ³ ³é³ÝÓݳÏÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, ³ÛÝ ¿, áñ ÝÙ³Ý Ùá- ¹»ÉÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ÛÝåÇëÇ ³ÝѳïÝ»ñÇ ÙݳÉáõÝ, áñáÝó ϳï³ñáÕ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ó³Íñ ¿, ¨ áñáÝù ϳñáÕ »Ý ½ÇÝͳé³- ÛáõÃÛáõÝÇó ³ñÓ³Ïí»É ÙdzÛÝ Ù»Í³·áõÛÝ ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùμ։ ²Ñ³ ³Ûë ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ³ñáõó³Í ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ùÝÝáõÃÛáõÝÇó ¿É ϳËí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ ѳٳÉñÙ³Ý ï»ë³ÏÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ։ Þ³ï ³í»ÉÇ ûåïÇ- Ù³É ¿ ÃíáõÙ ³ÛÝåÇëÇ Ùá¹»ÉÁ, áñÝ ³é³ÝÓÇÝ ³ÝѳïÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿, ûñÇݳÏ, »ñÏáõ ëϽμÝ³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ßñç³÷áõÉ, áñáÝóÇó ³é³çÇ- ÝÁ՝ ϳñ×Á, ëïáñ³·ñíáõÙ ¿, ¹Çóáõù, »ñÏáõ ϳ٠»ñ»ù ï³ñáí։ ²Ûë ßñç³÷áõ- ÉÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá ³ÝѳïÝ»ñÝ ÁÝïñáÕ³μ³ñ ϳñáÕ »Ý í»ñ³Ý»ñ·ñ³íí»É ³í»ÉÇ »ñϳñ³ï¨ »ñÏñáñ¹՝ ÑÝ·³ÙÛ³ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÇëÏ ³ÛÝáõÑ»ï¨, ÏñÏÇÝ ÁÝïñáÕ³μ³ñ՝ ³ÝųÙÏ»ï։ ²ÛëåÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛ- óÇÝ μ³í³ñ³ñ Å³Ù³Ý³Ï ¿ ѳïϳóÝáõÙ ³Ù»Ý³Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ ³ÝѳïÝ»- ñÇÝ ³é³ÝÓݳóÝ»Éáõ ѳٳñ ¨ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ³ÝųÙÏ»ï ³ß˳ï³Ýù ³é³ç³ñÏ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáõ ßÝáñÑÇí, ¹Ûáõñ³óÝáõÙ ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñáõÙ Ýñ³Ýó å³Ñ»Éáõ ËݹÇñÁ։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³éáõÙáí ¹ñ³ ³é³- í»ÉáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ³ÛëåÇëÇ ëϽμáõÝùÁ ϳñáÕ ¿ ïñ³Ù³¹ñ»É ³ÝÑñ³Å»ßï ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ ³éϳ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳå³ï³ë˳ݻóÝ»Éáõ ·áñÍáõÙ։ ì»ñáμ»ñÛ³É »Ýó¹ñ³Ï³Ý ûñÇݳÏáí Ëáë»Éáí՝ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý 1-14 ï³- ñÇÝ»ñÇ Ï³ñ¨áñ ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ å³Ï³ëáõñ¹Ç Éñ³óÙ³Ý ËݹÇñÁ ϳ- ñ»ÉÇ ¿ ÉáõÍ»É Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ïíÛ³É Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ¨ ³ÛÉ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³í»É³óÙ³Ý Ñ³ßíÇÝ։ ̳é³ÛáõÃÛ³Ý 15-25 ï³ñÇÝ»- ñÇ ÙÇç¨ ÁÝÏ³Í Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ ³é³ç³óáÕ ³í»ÉóáõÏÁ, áñÝ áõÕÕ³-
139 Իտալիայում զինուժի պարտադիր համալրման սկզբունքից կամավորի անցնելիս սկզբնական շրջանում զգալի բարդություններ գրանցվեցին հավաքագրման հարցում՝ պայմանավորված այն մտահոգությամբ, որ նախնական եռամյա ծառայաշրջանից հետո ոչ բոլոր անհատներին կարող են ռազմական կառույցում կամ կառավարական այլ գերատեսչություններում մշտական աշխատանքի երաշխիքներ տրվել։ Օրենսդրա- կան հետագա բարեփոխմամբ նախատեսվեց մշտական աշխատանք տրամադրել բոլոր այն անձանց, ովքեր սկզբնական ﬔկամյա կամավոր փորձաշրջանն ավարտելուց հետո ընտրության արդյունքում կփոխադրվեն երկրորդ՝ քառամյա ծառայաշրջան։ Տե՛ս Villani, “Recruitment in a Period of Transformation: The Italian Experience։” سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 191
ÏÇáñ»Ý å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ Ãáß³ÏÇ Çñ³íáõÝù í³ëï³Ï»Éáõ ѳٳñ ݳ˳- å»ë ÁݹáõÝí³Í 25-³ÙÛ³ å³ñï³¹Çñ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ß»ÙÇ ·áÛáõÃÛ³Ùμ, ϳñ»ÉÇ ¿ Ýí³½»óÝ»É Ï³Ù Ïñ׳ï»É՝ ³Û¹ ß»ÙÁ ѳëóÝ»Éáí, ³ë»Ýù, 15 ϳ٠³í»ÉÇ å³- ϳë ï³ñí³՝ ÑÁÝóóë Ýí³½»óÝ»Éáí ݳ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ãáß³ÏÇ ã³÷Á։ гçáñ¹՝ Ãá߳ϳÛÇÝ ï³ñÇùÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ ½ÇÝáõÅÇ Ý³Ë³ï»ëí³Í Ãí³ù³Ý³ÏÁ ã·»ñ³½³Ýó»Éáõ Ýϳï³éáõÙáí՝ ϳñ»ÉÇ ¿ ÏÇ- ñ³é»É ݳ¨ éá×ÇÏÇ ã³÷Ç ×ß·ñïÙ³Ý áñáß³ÏÇ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ։ ºÃ» ½ÇÝͳ- é³ÛáÕÇ Ãáß³ÏÁ ѳïϳóíáõÙ ¿ ³å³Ñáí³·ñ³Ï³Ý Ãá߳ϳÛÇÝ ýáݹÇó, ³ÛÉ áã û ïíÛ³É ½ÇÝͳé³ÛáÕÇ ÏáÕÙÇó ϳï³ñí³Í Ïáõï³Ï³ÛÇÝ ÙáõÍáõÙÝ»ñÇó (³ÛëÇÝùÝ՝ Çñ³Ï³ÝáõÙ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý Ñ»ï³Ó·Ù³Ý ÙÇ Ó¨ ¿), ³å³ ³ÛÝ ë³Ï³í ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÏÉÇÝÇ ³í»ÉÇ »ñÇï³ë³ñ¹ ³ÝѳïÝ»ñÇÝ Ï³éáõÛóáõÙ å³Ñ»Éáõ ·áñÍáõÙ, ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýù, Ç ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ ³í»ÉÇ ï³- ñ»ó ³ÝÓ³Ýó, Áëï »ñ¨áõÛÃÇÝ՝ ³í»ÉÇ Ñ³Ïí³Í »Ý Ý»ñϳÛáõÙ, ù³Ý ³å³·³ÛáõÙ »Ï³Ùáõï ëï³Ý³ÉáõÝ։ ÜáõÛÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ, áíù»ñ Ùáï»ÝáõÙ »Ý Ãá߳ϳÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ í³ëï³ÏÙ³Ý ß»ÙÇÝ։ ì»ñçÇÝÝ»ñÇë ѳٳñ ¹³ Éáõñç ¹ñ¹³å³ï×³é ¿ ÙÇÝ㨠ïíÛ³É ß»ÙÇÝ Ñ³ëÝ»- ÉÁ ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙݳÉáõ, ÇëÏ ³ÛÝáõÑ»ï¨՝ ³ÝÙÇç³å»ë ³ñÓ³Ïí»Éáõ ѳٳñ։ ²ñ¹Ûáõݳñ³ñ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý å³ïÏ»ñÁ ¶Í³å³ïÏ»ñ 3-áõÙ Ý»ñϳ- Û³óí³Í ¿ áñå»ë ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ ³ÝÁݹѳïáõÃÛ³Ý ÏïñáõÏ Ë³ËïáõÙ։ îíÛ³É å³ñ³·³ÛáõÙ Ù³ÕùÇ áõñí³·ÍÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ý³ËÁÝï- ñ»ÉÇ ÉáõÍáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ãáß³ÏÇ ÝٳݳïÇå ï»ë³ÏÇ Çëå³é í»ñ³óáõÙÁ ¨ ³éϳ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ í»ñ³μ³ßËáõÙÁ՝ Ñû·áõï éá×ÇÏÝ»ñÇ ³í»É³ó- Ù³Ý (ѳïϳå»ë՝ ³í»ÉÇ »ñÇï³ë³ñ¹Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ)։ ¸³ ϳñáÕ ¿ ËóݻÉ, áñ »ñÇï³ë³ñ¹Ý»ñÁ ß³ñáõÝ³Ï»Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ, ¨ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³½³ï ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ ·áÛ³óÝ»É Ãáß³ÏÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ՝ Ý»ñ³éÛ³É Ý³¨ ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï³ÁÝóóáí Ïáõï³Ï³ÛÇÝ ë˻ٳݻñÁ, áñáÝù, Çñ»Ýó Ñ»ñÃÇÝ, ³í»ÉÇ ùÇã »Ý áõÝ³Ï ³Õ³í³Õ»Éáõ Ù³ÕùÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÁ։ î³ñÇùÇó ¨ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ï¨áÕáõÃÛáõÝÇó μ³óÇ՝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃ- Û³Ý Ù»ç ÙݳÉáõ ѳٳñ ѳí»ÉÛ³É ËÃ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ý³¨ ³ÝѳïÇ Ï³ñ- ·³íÇ׳ÏÁ՝ áñå»ë ÁÝï³ÝÇùÇ Ï»ñ³ÏñáÕÇ։ ¼ÇÝͳé³ÛáÕÇ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõ- ÝÁ ¨ ѳí»ÉÛ³É ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ, ϳñáÕ »Ý ϳËí³Í ÉÇÝ»É ³Ùáõë- Ý³Ï³Ý Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇó ¨ ÁÝï³ÝÇùáõÙ »ñ»Ë³Ý»ñÇ ÃíÇó։ ²Û¹ Ýå³ï³Ïáí ѳïϳóíáÕ Ñ³í»É³í׳ñÝ»ñÝ áõ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ û¨ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ã»Ý ³éÝãíáõÙ Ëñ³Ëáõë³Ï³Ý ³ÛÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÃíÇÝ, áñáÝù áõÕÕí³Í »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ Ýñ³ ÙݳÉáõÝ ¨ ϳï³ñáճϳÝáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ, ³ÛÝáõ³Ù»- ݳÛÝÇí, ÁÝï³ÝÇùÇ Ï»ñ³ÏñáÕ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¹ñ³Ýù ³í»ÉÇ ß³ï ϳñáÕ »Ý ÁÝϳÉí»É áñå»ë ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳϻÉáõ Éñ³óáõóÇã ¹ñ¹³- å³ï׳éÝ»ñ, ù³Ý Ýñ³Ýó, áíù»ñ ãáõÝ»Ý ÁÝï³Ý»Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ- Ý»ñ։ ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó՝ ѳí»ÉÛ³É í׳ñÝ»ñ ¨ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ß³- ѳ·ñ·éí³ÍáõÃÛáõÝÝ ÇÝùÝÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ³ÝѳïÝ»ñÇÝ ¹ñ¹»É ÁÝï³ÝÇù ϳ½Ù»Éáõ 192 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ϳ٠³í»É³óÝ»Éáõ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ։ ¶áõÙ³ñ³ÛÇÝ ³ñ¹- ÛáõÝùÁ ÏÉÇÝÇ ³ÛÝ, áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, Ç ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ùݳó- Û³É áÉáñïÝ»ñÇ, ³ëïÇ׳ݳμ³ñ Éñçáñ»Ý ÏͳÝñ³μ»éÝí»Ý ϳËÛ³É ³ÝÓ³Ý- óáí (³ÛëÇÝùÝ՝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ ëå³ë³ñÏíáÕ ³Ý¹³ÙÝ»ñáí)։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ñ³Ù³ñ ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÁÝï³ÝÇù- Ý»ñÇ՝ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý Ýáñ í³Ûñ ï»Õ³÷áËáõÃÛ³Ý, »ñ»Ë³Ý»ñÇ ÏñÃáõÃÛ³Ý ¨ ÁÝï³ÝÇùÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ³ÛÉ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ³éÝãíáÕ Ñ³í»ÉÛ³É Í³Ëë»ñ։ ²ÛëåÇëáí՝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Çñ³- Ï³Ý Í³ËùÝ ³í»ÉÇÝ ¿, ù³Ý ϳ½ÙáõÙ »Ý å³ñ½³å»ë ÁÝï³ÝÇùÇ ³å³Ñáí- Ù³Ý Ñ³Ù³ñ ïñíáÕ Ñ³í»É³í׳ñÝ»ñÁ։ ÀÝï³Ý»Ï³Ý ÝÙ³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»- ñáí ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Í³Ýñ³μ»éÝí³ÍáõÃÛ³Ý ³í»É³óáõÙÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ËݹÇñÝ»ñ ѳñáõó»É ϳéáõÛóÇ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³éáõ- Ùáí։ ¸³ ݳ¨ áñáß³ÏÇ ÇÙ³ëïáí ³Ýѳí³ë³ñ Ùáï»óÙ³Ý ï³ññ»ñ ¿ Ý»ñ- ÙáõÍáõÙ ÁÝï³ÝÇù áõÝ»óáÕÝ»ñÇ ¨ ÁÝï³ÝÇù ãáõÝ»óáÕÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÝ ³ÏÝѳÛ- ïáñ»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ÁÝï³ÝÇùÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï Íñ³·ñ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ՝ áñå»ë ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý ¨ ¹ñ³ÝáõÙ ÙݳÉáõ ·áñÍáõÙ ËóÝÇã ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÉÇñÇ ÙÇ μ³Õ³¹- ñÇã։ гñÏ ¿ Ýß»É, ë³Ï³ÛÝ, áñ ³ß˳ñÑÇ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ ÁÝï³Ý»Ï³Ý ¹ñáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ÝÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ ã»Ý ݳ˳ï»ëí³Í, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³ÝóáõÙ ³Û¹ûñÇÝ³Ï Í³Ëë»ñÁ ѳٳñíáõÙ »Ý ãÑÇÙݳíáñí³Í։ ²Ýßáõßï, Ù³ÕùÇ ã³÷Á å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ áã ÙdzÛÝ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ùμ ϳ٠ëáëÏ ³å³·³ Ãáß³ÏÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí։ ÜٳݳïÇå (»- û áã ³í»ÉÇ Ù»Í) ϳñ¨áñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ³ñ¹³ñáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÁ։ Æñ³å»ë áñ³ÏÛ³É ¨ ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ³ÝѳïÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ½ÇÝͳé³- ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÙÇç³- í³ÛñáõÙ ³Ý»ñÏμ³Ûáñ»Ý ·»ñÇßËáõÙ ¿ ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ, áñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ ÝáõÛÝ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÝ áõÝ»óáÕ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÝ ³ñųݳÝáõÙ »Ý ѳí³ë³ñ í»ñ³- μ»ñÙáõÝùÇ, »ñμ Ëݹñá ³é³ñϳ »Ý å³ßïáÝ»³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ñ»- é³ÝϳñÝ»ñÇ, ³Ýѳï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý, ϳñ·³å³Ñ³Ï³Ý ¨ ³ß˳ï³Ý- ù³ÛÇÝ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý Ñ³ñó»ñÁ։ ¸ñ³Ý Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝ»ÉÁ »ñμ»ÙÝ ß³ï μ³ñ¹ ¿, ѳïϳå»ë »Ã» ËáëùÁ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇ Ï³Ù ï»Õ³μ³ß- ËáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¿, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÁ »ñμ»ÙÝ Ï³ñáÕ ¿ ³í»ÉÇ Ññ³åáõ- ñÇã ÉÇÝ»É, ù³Ý Ùݳó³ÍÝ»ñÁ։ ä³ñ½ ¿, áñ ³ÛÝ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áíù»ñ ·áÑ ã»Ý ÉÇÝÇ Çñ»Ýó Ý߳ݳÏÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó, å³Ï³ë ߳ѳ·ñ·éí³ÍáõÃÛáõÝ ÏáõÝ»Ý³Ý μ³ñÓñ ϳï³ñáճϳÝáõÃÛáõÝ óáõó³μ»ñ»Éáõ ϳ٠³Ý·³Ù ½ÇÝͳ- é³ÛáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳϻÉáõ ѳٳñ։ ÆÝãå»ë ¨ ݳËáñ¹ ¹»åùáõÙ, ÝÙ³Ý ËݹñÇ ÝϳïÙ³Ùμ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ñ»Ýí»Ý ³ÝѳïÇ ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛ- óÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻóÙ³Ý ÷áñÓÇ íñ³, ÇÝãÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ áã ýÇݳÝë³Ï³Ý ËóÝÝ»ñÇ ³é³ç³ñÏáõÙÁ (ѻﳷ³ ³í»ÉÇ É³í Ý߳ݳÏÙ³Ý Ñ»é³Ýϳñ, ³í»ÉÇ »ñϳ- سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 193
ñ³ï¨ ³ñÓ³Ïáõñ¹ ¨ ³ÛÉÝ) å³Ï³ë ·ñ³íÇã å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ï»- ë³ÏÝ»ñÁ ϳٳíáñÝ»ñáí ѳٳÉñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ ¸³ ³Ý»Éáõ ×ß·ñÇï Ó¨ ¿ ³×áõñ¹³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÝٳݳÏÇ Ý»ñ¹ñáõÙÁ, áñÁ åáï»ÝóÇ³É Ï³Ù³íáñ- Ý»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÏÁÝÓ»éÇ Ýß»Éáõ ó³ÝϳÉÇ Ñ³í»É³í׳ñÁ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ¹Åí³ñ Éñ³óíáÕ Ñ³ëïÇùÝ»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³íí»Éáõ ѳٳñ։ гٻٳï»Éáí ³ÝѳïÇ áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñÁ ¨ ÙݳóÛ³É Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ (ͳé³Û³ßñç³ÝÇ ³í³ñïÇÝ Ùݳó³Í ųٳݳϳѳïí³ÍÁ ¨ ³ÛÉÝ)՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³é³í³ñÇã- Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÁÝïñ»Ý Ýñ³Ý, áí ³é³ç³¹ñ»É ¿ Ýí³½³·áõÛÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñ։ ê³ ³éÝí³½Ý ï»ë³Ï³Ýáñ»Ý å»ïù ¿ μ³í³ñ³ñÇ ¨° ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ïíÛ³É ï»- ë³ÏÇ, ¨° ³ÝѳïÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ։ ²Ûë Ï»ñå ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ½ÇÝͳé³- ÛáÕÝ»ñÇ ³Ýѳï³Ï³Ý ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³Éáí ³½¹»Éáõ ë»÷³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÇ ¨ ³é³ç˳ճóÙ³Ý íñ³՝ áõų- ÛÇÝ ³ÙμáÕç ϳéáõÛóáõÙ Éáõñç Ý»ñáõÅ ¿ ·áÛ³ÝáõÙ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ³ÝÑñ³- Å»ßï Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ¨ ³Ýѳï³Ï³Ý ߳ѳ¹ñ¹Ù³Ý ËóÝ- Ù³Ý Ñ»ï ϳåí³Í íÇ׳ÏÁ μ³ñ»É³í»Éáõ ѳٳñ140։ ¼ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ ³ÝѳïÇ Ñ³Ù³ñ ·ñ³íÇã ¹³ñÓÝ»Éáí ѳÝ- ¹»ñÓ՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á å»ïù ¿ ³ÝóÝÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù Ãí³ù³- ݳÏÝ»ñÁ å³Ñå³Ý»Éáõ å³ñ½ ËݹñÇó ³Ý¹ÇÝ։ ²ÛÝ å»ïù ¿ ݳ¨ »ñ³ß˳íáñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ߳ѻñÇ ëå³ë³ñÏÙ³Ý ×Çßï ÁÝóóùÁ՝ ϳñáճݳ ѳٳϳñ·áõÙ å³Ñ»É å³ïß³× ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïÇñ³å»ïáÕ ³ÝÑñ³Å»ßï ³ÝÓ³Ýó։ ä³Ûٳݳ·ñÇ Ýáñá·áõÙÁ, ³ÛëåÇëáí, å»ïù ¿ ³é³ç³ñÏíÇ áñå»ë ³ñïáÝáõÃÛáõÝ, ³ÛÉ áã û Çñ³íáõÝù՝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇÝ Ñëï³Ï Ñݳ- ñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³Éáí ³½³ïí»Éáõ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ³Ýû·áõï ³ÝѳïÝ»- ñÇó։ ì»ñ³½ÇÝíáñ³·ñí»É å»ïù ¿ ÃáõÛɳïñíÇ ÙdzÛÝ Ýñ³Ýó, áíù»ñ óáõó³- μ»ñ»É »Ý μ³ÝÇÙ³óáõÃÛáõÝ ¨ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý μ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ï։ ̳é³ÛáÕ³- Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¨ë å»ïù ¿ ·áñÍÇ ÝÙ³Ý ÑÇÙùáí՝ ÁÝïñ»- Éáí Ýñ³Ýó, áíù»ñ óáõó³μ»ñ»É »Ý Çñ»Ýó áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ÝÓÝ³Ï³Ý áñ³Ï- Ý»ñÁ, ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ÏáãÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï Ý»ñáõÅÁ, ¨ Ù»ñÅ»Éáí Ýñ³Ýó, áíù»ñ ÝÙ³Ý Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñ ã»Ý óáõó³μ»ñ»É։
гñ³óáõÛóÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ. ÷³Ï ѳٳϳñ·Ç μ³óáõ٠سÕùÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÇÝãåÇëÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿É áñ¹»·ñí»Ý, ¹ñ³Ýù ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ ϳñ·³ËÙμ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý ï³ñ- μ»ñ, ÇëÏ »ñμ»ÙÝ՝ ½·³ÉÇáñ»Ý ï³ñμ»ñ Ï»ñåáí, ù³ÝÇ áñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳñ· ϳñáÕ ¿ áõÝ»Ý³É Ù³ÕùÇ ë»÷³Ï³Ý, Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ áõñ- í³·ÇÍÁ։ سñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ó»éù μ»ñí³Í ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ, ûñÇݳÏ, é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó ¹áõñë ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ÏÇñ³éáõÃÛáõÝ 140 ԱՄՆ-ի զինված ուժերը բազﬕցս կիրառել են աճուրդային բազմաթիվ նման համակարգեր և որոշակի փորձ են կուտակել այդ ասպարեզում։ Տե՛ս Donald J. Cymrot and Michael L. Hansen, “Overhauling Enlisted Careers և Compensation,” in Filling the Ranks, 137-142։ 194 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
·ñ»Ã» ãáõÝÇ։ л勉μ³ñ ëå³ë»ÉÇ ¿, áñ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó å³Ûٳݳ·ÇñÁ Ýáñá·»Éáõ Ù³ëÇÝ áñáßáõÙ- Ý»ñÁ ٻͳå»ë ϳËí³Í ã»Ý ÉÇÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ïÝï»- ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ »Ï³ÙïÇ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó։ ê³Ï³ÛÝ ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ, ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÁ, û¹³ãáõ- Ý»ñÁ ¨ ׳ñï³ñ³·»ïÝ»ñÁ, áñáÝó ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³í»É å³Ñ³Ýçí³Í ¨ ·Ý³Ñ³ïí³Í »Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ áÉáñïÝ»ñáõÙ, ëå³ë- íáÕ »Ï³ÙïÇ ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý μ³í³Ï³ÝÇÝ Í³Ýñ³ÏßÇé ÉÇÝ»É å³Ûٳݳ·ñÇ Ýáñá·Ù³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»Éáõ ѳñóáõÙ։ è³½- Ù³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõÝ»Ý Ý³¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ Ï»Ýë³- ßñç³ÝÝ»ñ։ سñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³- Å»ßï ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ½·³ÉÇ Ù³ëáí Ñ»ÝíáõÙ »Ý »ñÇï³ë³ñ¹áõÃÛ³Ý ¨ ÏáñáíÇ íñ³, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ·áõó» 10 ϳ٠15 ï³ñÇ, ÙÇÝã¹»é ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý áÉáñïÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ, ׳ñï³ñ³·»ïÝ»ñÝ áõ μÅÇßÏÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí ϳñáÕ »Ý ³ß˳ï»É ÙÇ ù³ÝÇ ï³ëݳÙÛ³Ï։ ²ëí³ÍÇó μËáõÙ ¿ μ³í³Ï³ÝÇÝ Ëáñ ѳϳëáõÃÛáõÝ։ ØÇ ÏáÕÙÇó՝ ïÝï»ë³å»ë ³Ù»Ý³- ó³Íñ ·Ý³Ñ³ïíáÕ (³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ»é³ÝϳñÇ ÇÙ³ëïáí ÙdzÛÝ) ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»óáÕ ³ÝѳïÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ÃáÕ- Ý»Éáõ ѳٳñ ß³ï ùÇã ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñ ÏáõݻݳÝ, ѳïϳå»ë »ñμ Ýñ³Ýó ýǽÇÏ³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³ñÓñ³Ï»ïÝ ³ñ¹»Ý ³ÝóÛ³ÉáõÙ ¿, ÇëÏ ³ñ¹- Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ·Ý³Éáí ÁÝÏÝáõÙ ¿։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ É³í³·áõÛÝ ³ÛÉÁÝïñ³Ý- ù³ÛÇÝ Ñ»é³ÝϳñÝ»ñ áõÝ»óáÕÝ»ñÁ, áñáÝù ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ý³¨ Ýñ³Ýù »Ý, áõ٠ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³»ñϳñ Ï»Ýë³ßñç³ÝÝ áõÝ»Ý, áõëïǨ՝ áõÙ Ý»ñ¹ñáõÙÁ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ ³Ù»Ý³³ñÅ»ù³íáñÝ ¿, ë³Ï³í ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñ ÏáõÝ»Ý³Ý ÙݳÉáõ ѳٳñ, »Ã», ÇѳñÏ», ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ù»Ù³ï Ýñ³Ýó í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÁ ¨ ÙݳóÛ³É ³ñïáÝáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ ½·³ÉÇáñ»Ý μ³ñÓñ ã»Ý։ Âá߳ϳÛÇÝ Ï³ñÍñ ѳٳϳñ·Á ¨ í³ñÓ³ï- ñáõÃÛ³Ý áã ×ÏáõÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÁ, ³ÛëåÇëáí, ϳñáÕ »Ý Ýí³½»óÝ»É é³½Ù³- Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ù³ëݳíáñ áÉáñïáõÙ ·ñ³íÇã ³ÛÉÁÝïñ³Ýù- Ý»ñ áõÝ»óáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳٳñ Ùñó³í³½ùáõÙ։ ÜÙ³Ýáñ³Ï Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßï Ãí³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ¨ áõųÛÇÝ ³ÙμáÕç ϳéáõÛóáõÙ ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³ßí»ÏßéÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áÉáñïÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù ³ß˳ï³ï»Õ»ñÇ Ñ»ï Ùñó³Ïó»Éáõ áõÝ³Ï éá×ÇÏÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ141։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ñïá- ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙdzïÇå ÷³Ã»Ã ÏÇñ³é»ÉÁ, ѻ勉μ³ñ Áݹ³Ù»ÝÁ ÏÝ߳ݳÏÇ 141 Դա կնշանակի զինծառայողների վարձատրության մակարդակներում նշանակալի տարբերակվածության ներմուծում՝ ուղղված քաղաքացիական ոլորտի վարձատրության բազմազան սխեմաների հետ ավելի ստույգ համապատասխանության ստեղծմանը։ Իր հերթին, դա բացասական ազդեցություն կարող է ունենալ զինված ուժերի անձնակազﬕ բարոյական կացության վրա, քանի որ համատեղ վարձատրության և համատեղ զոհողությունների սկզբունքը զինվորական բարոյականության էական բաղադրիչներից է։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 195
ùÇã å³Ñ³Ýçí³Í ¨ å³Ï³ë áñ³ÏÛ³É Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ³ÝÑÇÙÝ μ³ñÓñ í³ñ- Ó³ïñáõÃÛáõÝ ¨, ³Ýßáõßï, ÏËáñ³óÝÇ ³Ýѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ ½μ³Õí³- ÍáõÃÛ³Ý ¨ ï³ñÇù³ÛÇÝ Ï³ñ·»ñáõÙ՝ ËóݻÉáí ÝÙ³ÝÝ»ñÇ ÙݳÉÁ ϳéáõÛóáõÙ ։ ²ÏÝ»ñ¨³μ³ñ, ³Ûë ѳϳëáõÃÛ³Ý ÉáõÍáõÙÁ é³½Ù³Ï³Ý áõÅ»ñáõÙ í³ñ- Ó³ïñáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ³í»ÉÇ ×ÏáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙÝ ¿։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ՝ ¹³ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³Ûá- Õ³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñÇ ³í»ÉÇ Ù»Í ï³ñμ»ñ³ÏáõÙ, áñÁ ÏÁݹ·ñÏÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑÙ³Ý ¨ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ³ÙμáÕç ëå»ÏïñÁ՝ ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ Ãá߳ϳÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²Ûë ³éÇÃáí å»ïù ¿ Ýß»É, áñ ÝáõÛÝÇëÏ ³é³çݳÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáõ٠ϳٳíáñÝ»ñ ÁݹáõÝ»ÉÇë Ù³ñ- ï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ¨ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ áñáß- í»Ý՝ ѳٳӳÛÝ Ñ³í³ù³·ñí³ÍÝ»ñÇ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ïñóٳϳñ¹³ÏÇ։ سëݳ·Çï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ï³ñ³μÝáõÛà ϳﻷáñdzݻñÁ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Ý߳ݳÏÙ³Ý ï³ñμ»ñ ųÙÏ»ïÝ»ñ, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑÙ³Ý ï³ñ- μ»ñ ã³÷³ÝÇßÝ»ñ ¨ ï³ñμ»ñ ѳñϳ¹Çñ Ãá߳ϳÛÇÝ ï³ñÇù։ ì³ñÓ³ïñáõÃ- Û³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ å»ïù ¿ ï³ñμ»ñ³Ïí»Ý Ù³ëݳíáñ áÉáñïÇ ÝٳݳïÇå ³ß˳ï³ï»Õ»ñÇ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ։ Âá- ߳ϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ, ϳñáÕ »Ý ³ÛÝå»ë ϳéáõóí»É, áñ Ù³ñï³- Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ ·»ñ³¹³ë»Ý Ãáß³- ÏÇ ³ÝóÝ»É ³í»ÉÇ í³Õ ï³ñÇùáõÙ, ù³Ý ÙÛáõë Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñÇ ï³ñμ»ñ³ÏáõÙÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñÇÝë Ùáï»Ý³ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç ÏÇñ³éíáÕ Ñ³- Ù³ñÅ»ùÝ»ñÇÝ։ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõ٠ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³í»ÉÇ áõÕճѳ۳ó ï³ñμ»ñ³ÏáõÙ áõݻݳÝ, ë³Ï³ÛÝ ³í»- ÉÇ ÑáñǽáÝ³Ï³Ý Ï»ñåáí ÇÝï»·ñí³Í ÉÇÝ»Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ïÝï»- ë³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ։ úñÇݳÏ՝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ù³ëݳ·»ïÁ ¨ û¹³ãáõÝ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Ùdz·³Ù³ÛÝ ï³ñμ»ñ ³é³çÁÝóóÇ áõÕÇ ¨ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñ (ÇÝãÁ áñáß ÇÙ³ëïáí ³Û¹å»ë ¿É ϳ), ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ï³ñμ»ñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÝ ³ÛÅÙ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉ»Ý Ý³¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç Ýñ³Ýó ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÁ։ سñï³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ, áñáÝù ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ï- í³ÍÇ ½μ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏáõ٠ûÏáõ½ Ùáï³íáñ ë³Ï³í³ÃÇí ѳٳñ- Å»ùÝ»ñ áõÝ»Ý, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñÁ å»ïù ¿ ß»ßïÁ ¹Ý»Ý í׳ñ³ÛÇÝ, ³ëïÇ׳ݳßÝáñÑÙ³Ý ¨ Ãá߳ϳÛÇÝ ³ÛÝåÇëÇ ë˻ٳݻñÇ íñ³, áñáÝù Ïμ³- í³ñ³ñ»Ý Ïñïë»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõ٠ϳ¹ñ»ñÇ ³ñ³· ¹³ñÓ³åïáõÛïÇ å³- ѳÝçÁ, ¨ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ÏËÃ³Ý»Ý ³é³í»É μ³ÝÇÙ³ó ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ³é³ç˳ճóáõÙÁ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ßÕóÛáí։ ̳é³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý áõÕáõ í»ñ³Ó¨Ù³Ý ÝÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ß- ïáõÃÛáõÝÁ ͳ·áõÙ ¿ ³ñ¹Ç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÇó՝ ѳïϳå»ë ·Éáμ³- 196 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
Éǽ³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ù³ñ¹áõ Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ³é³ç³óáÕ ë³ÑáõÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³å³Ï»ÝïñáݳóÙ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ։ ²å³- Ï»ÝïñáݳóáõÙÁ áñáß³ÏÇ ÇÙ³ëïáí ѳϳëáõÙ ¿ Ï»Ýïñáݳóí³Í ³ëïÇ׳- ݳϳñ·Ç, ÙdzÝÓÝÛ³ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ¨ ëï³Ý¹³ñï³óÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É é³½Ù³Ï³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ, ѳïϳå»ë Ý»ñϳÛÇë ó³Ýó³ÛÇÝ ûå»ñ³ódzݻñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ÝáõÛÝå»ë ½³ñ·³ÝáõÙ »Ý ×Çßï ³Û¹ áõÕÕáõÃ- Û³Ùμ։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóÙ³Ý É³ÛÝáñ»Ý ï³ñ- μ»ñ³Ïí³Í Ùá¹»ÉÝ»ñÇ áõ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ¨ ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ý»ñ¹ñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ¹Åí³ñÇÝ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñ ¿ ³é³ç³¹ñáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇÝ։ ²é³çÇÝÁ՝ ÙǨÝáõÛÝ ³ëïÇ׳ݳϳñ·Ç ѳٳñ ³ÛÝ ½·³ÉÇáñ»Ý Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ ϳï»- ·áñdzݻñÇ í׳ñ³ÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñáõÙ ³í»ÉÇ Ù»Í ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ ¨ ï³ñμ»- ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ, ù³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñáõÙ ³í³Ý¹³μ³ñ »Õ»É ¿։ ÜÙ³Ý ï³ñμ»ñ³Ïí³ÍáõÃÛ³Ý μ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, Çñ ųٳ- ݳÏÇÝ Ï³ñ¨áñ Ýå³ï³ÏÇ ¿ ͳé³Û»É։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ÙμáÕç ß»ßïÁ ¹Ý»Éáí »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý ßÕóÛÇ (³ëïÇ׳ݳϳñ·Ç) íñ³, Áëï ¿áõÃÛ³Ý Ýå³ï³Ï »Ý áõÝ»ó»É Ó¨³íáñ»Éáõ ÃÇÙ³ÛÇÝ ³ñ¹ÛáõÝù óáõó³μ»ñáÕ Ï³éáõÛó։ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ý»ñϳÛÇë μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ ß³ñáõݳÏáõÙ ¨ ½³ñ·³óÝáõÙ »Ý ³Û¹ ÙÇïáõÙÁ։ ØÇÝã¹»é ÃÇÙ³ÛÇÝ ³ñ¹ÛáõÝùÇ ¿áõÃÛáõÝÁ ѳٳ- ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÝ ¿, ³ÛÉ áã Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ։ àõëïÇ Ñݳñ³íáñ ¿, áñ ÃÇÙ³ÛÇÝ ³ß˳ï³Ýù å³Ñ³ÝçáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ï³ñμ»ñ³Ïí³Í ËóÝÇã ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙÁ, û¨ áõÕÕí³Í ÃÇÙÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý μ³ñ»- ɳíÙ³ÝÁ, ³ÛÉ áã ³Ýѳï³Ï³Ý ß³ÑÇÝ, Éñçáñ»Ý ˳óñÇ Ý»ñùÇÝ Ñ³Ù³·áñ- ͳÏóáõÃÛáõÝÁ։ Üٳݳå»ë՝ ï³ñμ»ñ ϳñ·³ËÙμ»ñáõÙ í׳ñ³ÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇ ï³ñ- μ»ñ³ÏáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É ³ÛÝåÇëÇ ÙÇ ¹ñáõÃÛ³Ý, áñÇ ¹»åùáõÙ ó³Íñ ÏáãáõÙÝ»ñáí Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ՝ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ï³Ù û¹³Ý³í»ñÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ, ëï³Ý³Ý ³í»ÉÇ μ³ñÓñ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝ, ù³Ý ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ÏáãÙ³Ùμ, ë³Ï³ÛÝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³í»ÉÇ ó³Íñ ·Çï»ÉÇùÇÝ»ñáí Ýñ³Ýó í»ñ³¹³ëÝ»ñÁ։ ²Ûë »ñ¨áõÛÃÁ ϳñáÕ ¿ ˻ճÃÛáõñ»É Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý Ñ»ÕÇݳÏáõÃ- Û³Ý ¨ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý áÕç ¿áõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÇ ·áÛáõÃÛáõÝÝ áõ ³ÝÑñ³- Å»ßïáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÇÙùÝ »Ý։ ê³ Ñ³ïϳå»ë Ëݹñ³Ñ³ñáõÛó ¿ Ý³¨ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ Ç Ñ³í»ÉáõÙÝ ¹ñ³՝ ³í»ÉÇ μ³ñÓñ í³ñÓ³ïñíáÕ ³ß˳ï³ÏÇóÁ Ñ³×³Ë Ï³ñáÕ ¿ å³ñ½³- å»ë Ñ»é³Ý³É é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇó ¨ Ñ»ßïáñ»Ý ³í»ÉÇ μ³ñÓñ í³ñÓ³ïñíáÕ ³ß˳ï³Ýù ·ïÝ»É։ гñϳíáñ »Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, áñáÝù Ïï³ñ³Ý- ç³ï»Ý í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÁ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÏáãáõÙÇó áõ Ñ»ÕÇݳ- ÏáõÃÛáõÝÇó՝ ³é³Ýó í»ñçÇÝÝ»ñÇ μÝáõÛÃÁ ˻ճÃÛáõñ»Éáõ։ Ò»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»- ñÁ ¨ μ³ñÓñ³·áõÛÝ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ɳÛÝáñ»Ý ÏÇñ³éáõÙ »Ý سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 197
³Û¹ ·áñͻɳϻñåÁ՝ ѳٳñ»Éáí ³ÛÝ μ³ñÓñáñ³Ï Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇÝ ·ñ³í»- Éáõ ·áñÍáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ٻݻçÙ»ÝÃÇ §³ñ³· ÏáÕÙÝáñáßٳݦ Ù»Ï ³ÛÉ óáõóÇã ³ß˳ï³ßáõϳݻñÇ ·Ý³Éáí ³×áÕ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ³Ûë ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ։ ºÃ» ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ã÷áñÓ»Ý ·ïÝ»É Ñ³Ù³ÝÙ³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñ, ³å³ ã»Ý ϳñá- ճݳ ѳٳù³ÛÉ ÁÝÃ³Ý³É Ï³éáõÛóÁ μ³ñÓñï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛáí ѳ·»óÝ»Éáõ Çñ»Ýó ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñÇ ï³ñμ»ñ³ÏÙ³Ý ¨ ³Û¹ Ùá¹»ÉÝ»ñÁ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñÅ»ùÝ»ñÇ Ñ»ï Ù»ñÓ»ó- Ý»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É ¹ñáõÛÃÁ ÑÇÙÝáíÇÝ í»ñ³÷áËáõÙ ¿ ³í³Ý¹³Ï³Ý å³ïÏ»- ñ³óáõÙÝ»ñÁ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ՝ áñå»ë ÷³Ï ѳٳϳñ·Ç í»ñ³μ»ñÛ³É։ ÜÙ³Ý Ù»ñÓ»óáõÙÇó ÙÇÝ㨠÷á˳¹³ñÓ ÷á˳ñÇÝ»ÉÇáõÃÛáõÝ Ù»Ï ù³ÛÉ ¿. ¹³ ϳñáÕ ¿ Ýå³ëï»É é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ ³í»ÉÇ μ³ó ѳٳϳñ· ¹³ñÓÝ»ÉáõÝ՝ ³ÛÝåÇ- ëÇÝ, áñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïëï»ÕÍÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñï- Ý»ñÇ ÙÇç¨ Ï³¹ñ»ñÇ ³í»ÉÇ ë³ÑáõÝ ¨ ѳí³ë³ñ³½áñ ß³ñÅÇ Ñ³Ù³ñ։ ÜÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù ÏáõÝ»Ý³Ý Éñ³óÝ»Éáõ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ å³Ï³ëáõñ¹Á՝ å³Ñ³Ýçí³Í áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñáí ³Ýѳï- Ý»ñÇÝ Ñ³í³ù³·ñ»Éáí ³ÝÙÇç³å»ë ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ï³ßáõϳÛÇó։ гٳå³ï³ë˳ݳμ³ñ՝ å»ïáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ïÝíáÕ ³ÝÓÇÝù ³í»ÉÇ ³½³ï ÏÉÇÝ»Ý Áëï ó³ÝÏáõÃÛ³Ý ï»Õ³÷áËí»Éáõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ï³Ù ß³ñáõݳ- Ï»Éáõ Çñ»Ýó áõëáõÙÁ, ¨ ¹³ ãÇ Ë³Ý·³ñÇ Ñ»ï³·³ÛáõÙ ë»÷³Ï³Ý áñáßÙ³Ùμ Ýñ³Ýó ÏñÏÇÝ ½ÇÝíáñ³·ñí»ÉáõÝ։ ÜÙ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ Ñëï³Ï ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ÁÝ- Ó»éáõÙ։ ܳË, »Ã» ³ñ¹Ç Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï μ³ñÓñï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÇ áñ³ÏÛ³É Ù³ëݳ- ·»ïÝ»ñÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ Ñ»ï ÇÝï»ÝëÇí Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ ݳËÏÇÝáõÙ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ñ áñå»ë é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ã»ñáõÃÛáõÝ, ³å³ ³ÛÅÙ ÝáõÛÝ ³Û¹ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ Ϲ³éݳ ѳٳϳñ·Ç åá- ï»ÝóÇ³É ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ։ è³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÇ ÙÇç¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñÅÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³í»ÉÇ Ù»Í ã³÷áí Ñ»Ýí»É ÏáÕÙݳÏÇ ÷á˳ï»ÕÙ³Ý ïñ³Ù³¹- ñ³Í ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³։ ¸³ ÃáõÛÉ Ïï³ ³ñ³· Éñ³óÝ»É áñ³ÏÛ³É Ù³ë- ݳ·»ïÝ»ñÇ å³Ï³ëáõñ¹Á, ÇÝãÁ ÷³Ï ѳٳϳñ·Ç å³ñ³·³ÛáõÙ ï³ñÇÝ»ñ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ։ ºñÏñáñ¹՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÝ ³Ûɨë ëïÇåí³Í ã»Ý ÉÇÝÇ ½·³ÉÇ ÙÇ- çáóÝ»ñ ͳËë»É Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ¨ ÏñÃáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ë, ù³ÝÇ áñ ³Û¹åÇëÇù ß³ï »Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÉ, ѳïϳå»ë՝ ·Çï³ï»ËÝÇ- Ï³Ï³Ý ¨ í³ñã³Ï³Ý ³ëå³ñ»½Ý»ñáõÙ։ ²Ýßáõßï, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ù³Õ³ù³- óÇ³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ç³ï³ñ ¹»ñÁ ·Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ¨ ï»Ë- ÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ, ѳïϳå»ë՝ ¿É»ÏïñáÝÇϳÛÇ ¨ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ áÉáñïÝ»ñáõÙ, áñáÝù ³Û¹ù³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý é³½Ù³Ï³Ý ³éϳ ¨ ³å³·³ ϳñÇùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ¿, áñ ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý 198 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
·Çï»ÉÇùÝ»ñÁ Ó»éù μ»ñí»Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó ¹áõñë։ È³í³·áõÛÝÝ ¿ ÃíáõÙ, áõëïÇ, ³ÛÝ ë˻ٳÝ, áñáõ٠ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ Ùá¹»ÉÝ»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë é³½Ù³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃ- Û³Ý ÙÇç¨ å³ñμ»ñ³Ï³Ý ³ÝóáõÙÝ»ñ։ ¸³ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ÝѳïÇ Ý³Ë³- å³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñÇùÝ»ñÁ ѳٳӳÛÝ»óÝ»Éáõ ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý ÙÇ³Ï ¨ É³í³·áõÛÝ ï³ñμ»ñ³ÏÁ142։ âÝ³Û³Í ³Ûë ï»ë³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ՝ é³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³- óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ÇÝï»·ñ³óÇ³Ý ¹Åí³ñÇÝ ·áñÍÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ ¿ ³é³ç μ»ñáõÙ, ѳïϳå»ë՝ ϳñÇ»ñ³ÛÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ ¨ ³é³çÝáñ¹áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñáõÙ։ ò³ÝϳÉÇ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ñ, ë³Ï³ÛÝ é³½Ù³Ï³Ý ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ ãáõÝ»óáÕ Ï³Ù³íá- ñÇÝ ÇÝãå»±ë å»ïù ¿ Ý»ñ³é»É ÏáãáõÙÝ»ñÇ ³ëïÇ׳ݳϳñ·։ ÆÝãå»±ë åÇïÇ ëå³Ý ¹³éݳ ·»Ý»ñ³É, »Ã» ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳñÇ»ñ³Ý ëÏë»É ¿ áñå»ë ·Ý¹³- å»ï։ ¾°É ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ ¿ ³ÛÝ, áñ ³×áÕ ³Ûë ÇÝï»·ñ³óÇ³Ý Ï³ñÍ»ë ëå³é- ݳÉÇáñ»Ý ù³Ûù³ÛáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý μ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý ¨ ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ³ÛÝ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ³å³ÑáíáõÙ »Ý Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳ- ñáÕáõÃÛáõÝÁ։ ÆÝãå»±ë ϳñáÕ ¿, ûñÇݳÏ, ï³ñ³μÝáõÛà ٳëݳ·»ïÝ»ñÇó μ³Õ- ϳó³Í μ³Ý³ÏÝ ³ß˳ï»É áñå»ë ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ÙdzëÝ³Ï³Ý ÃÇÙ։ ²Ûë ËݹÇñÝ»ñÇ Ù»Í³·áõÛÝ Ù³ëÁ, ë³Ï³ÛÝ, ÉáõÍ»ÉÇ ¿։ ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ, Ù³ë- ݳ·Çï³Ï³Ý ï³ñμ»ñ ϳñ·»ñÁ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý Ùá¹»ÉÝ»ñÇ ï³ñμ»ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ѳí³ë³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí Ùáõï- ùÇ Ï³Ù í»ñ³Ý»ñ·ñ³ííÙ³Ý ÃáõÛɳïñ»ÉÇáõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ ³ëïÇ׳ÝÝ»ñ ¨ Ó¨»ñ։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ¹ñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ¹»åùáõÙ å»ïù ¿ ݳ˳ï»ëíÇ áñáß³ÏÇ Ýí³½³·áõÛÝ í»ñ³å³ïñ³ëïáõÙ՝ áõÕÕí³Í Ýáñ ÁݹáõÝí³Í ¨ Ù³ñï³- Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í ٳϳñ¹³Ïáí ϳٳíáñÝ»ñÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý μ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý ¨ Ï»Ýë³Ï»ñåÇ Ñ»ï ͳÝáóóÝ»-
142 Ըստ Ուորների և Աշի՝ ավանդական մոդելում ծառայողական առաջընթացի ձևերի կարծրությունը կարող է նաև բացասական ազդեցություն ունենալ ռազմական ոլորտում վարձատրության և աստիճանաշնորհման համակարգի համար։ Արգելելով հավասար պայմաններով տնտեսության քաղաքացիական ոլորտից մասնագետների մուտքը զինված ուժեր՝ ռազմական գործն արդեն իսկ ընդունելության մակարդակում կպահանջի ավելի բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների ռեզերվ, ինչը զինված ուժերի համար ապագայում կապահովի բարձրորակ մասնագետների բավարար առկայություն։ Քանի որ ծառայության սկզբնական շրջանում մարդու իրական ընդունակությունները շոշափելի չեն, բարձր ունակությունների տեր անհատներին աշխատանքի ներգրավելու ﬕակ ուղին զինծառայության առաջնային փուլում վարձատրության բարձրացուﬓ է, ինչպես նաև կամավոր զինվորագրվել ցանկացողների նկատմամբ ներկայացվող պահանջների սանդղակի կատարելագործումը։ Հավասար պայմաններով մուտքի հանդեպ սահմանափակուﬓեր չառաջադրող կազմակերպությունների հաﬔմատությամբ՝ այս մոդելը կարծրություն է հաղորդում ռազմական կառույցում վարձատրության սխեմաներին։ Տե՛ս Beth J. Asch and John T. Warner, “A Theory of Compensation and Personnel Policy in Hierarchical Organizations with Application to the United States Military,” Journal of Labor Economics 19, no. 3 (July 2001). 523-562։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 199
ÉáõÝ։ ²ÛÝáõÑ»ï¨, §é³½Ù³ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³é³ç˳ճóٳݦ ï³ñμ»ñ ÷áõ- É»ñáõÙ Ýñ³Ýù åÇïÇ Ù³ëݳÏó»Ý ËÙμ³ÛÇÝ í»ñ³å³ïñ³ëïáõÙÝ»ñÇ, áñå»ë½Ç, áñå»ë ûå»ñ³ïÇí ÃÇÙÇ ³Ý¹³Ù, ϳñáÕ³Ý³Ý ³å³Ñáí»É Çñ»Ýó ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñͳñÏáõÙÁ։ γÝáݳíáñ ÑÇÙùáí í»ñ³áõëáõóÙ³Ý ¹³ëÁÝ- óóÝ»ñ å»ïù ¿ ݳ˳ï»ëí»Ý ݳ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛó í»ñëïÇÝ Ùáõïù ·áñ- ÍáÕ ³ÝѳïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ¸ñ³Ýù ¨ë å»ïù ¿ ï³ñμ»ñ³Ïí»Ý Áëï Ù³ëݳ·Ç- ï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ï³ñ·³ËÙμ»ñÇ։ ´³óÇ ³Û¹, ϳéáõÛóÇ Ý»ñëáõÙ å»ïù ¿ ɳÛÝáñ»Ý áÕçáõÝ»ÉÇ ÉÇÝ»Ý í»ñ³Ý߳ݳÏáõÙÝ»ñÁ ¨ ϳ¹ñ»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ï»Õ³÷áËáõÃÛáõÝÁ ÙÇ ½μ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÇó Ù»Ï ³ÛÉÇ, ù³ÝÇ áñ ³ÝѳïÇÝ ½ÇÝ- í³Í áõÅ»ñáõÙ í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»éáÕ ³Û¹ûñÇÝ³Ï ·áñͻɳϻñå»ñÁ ÙÇïí³Í »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ¨ ³ÝѳïÇ Ý³Ë³ëÇñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óÙ³ÝÁ։ гñÏ ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ݳ˳ï»ë»É ݳ¨ ë»÷³Ï³Ý ó³ÝÏáõÃÛ³Ùμ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áñ¨¿ ѳëï³ïáõÃÛáõÝáõÙ ½ÇÝͳ- é³ÛáÕÇ՝ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñí»Éáõ ϳ٠í»ñ³å³ïñ³ëïáõÙ ³ÝóÝ»Éáõ ѳ- Ù³ñ։ ÜÙ³ÝûñÇÝ³Ï í»ñ³áñ³Ï³íáñáõÙÁ ѳí»ÉÛ³É ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ÁÝÓ»- éáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·Çï»ÉÇù³ÛÇÝ μ³½³ÛÇ ÁݹɳÛÝÙ³Ý ¨, ѻ勉μ³ñ, Ýñ³ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý μ³ñ»É³íÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ÂíáõÙ ¿, û ³Ûë ³Ù»ÝÝ ³í»ÉÇ ÏݻճóÝÇ ¹»åÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ï- í³ÍÇ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ÷á˳¹ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ։ ä»ïù ¿ ÝϳïÇ áõݻݳÉ, ë³Ï³ÛÝ, áñ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÝ ³ÝÁݹѳï ÷áËíáõÙ »Ý։ âÝ³Û³Í μáõÝ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÏÝ»ñ¨³μ³ñ ß³- ñáõݳÏáõÙ »Ý ÙÝ³É áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõÙ, ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ·Ý³Éáí ³í»ÉÇ »Ý Ý»ñ·ñ³ííáõ٠ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý Ï³Ù Ñ»ïÏáÝýÉÇÏï³ÛÇÝ í»ñ³- ϳéáõóáÕ³Ï³Ý ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ÇëÏ í»ñçÇÝÝ»ñÇë μÝáõÛÃÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ù³ÛÉ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óáõÙ ¨ ѳ- Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝ։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ñ³Ù³ñ ¹ñ³ ½·³ÉÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ³Ûë Ï»ñå (ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¹³ñÓÝ»Éáí Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ÏáÕÙݳÏÇ ß³ñÅÁ ÙǨÝáõÛÝ ËݹñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í ¨ ÝٳݳïÇå ³ß˳ï³Ýù Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ é³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³- ù³óÇ³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨) Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÏÁÝÓ»éíÇ ÁݹɳÛÝ»Éáõ Çñ»Ýó ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ։ ´³óÇ ³Û¹, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí, áñ ³Û¹ ³í»ÉÇ μ³ñ¹ áõųÛÇÝ ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ûå»ñ³ïÇí ϳé³í³ñáõÙÁ ß³ñáõݳϻ- Éáõ ¿ ÙÝ³É Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³í³· ÏáãáõÙÝ»ñáí Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ՝ í»ñçÇÝÝ»ñÇë ß³ñÅÁ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ¨ ÙÇ- ç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ù³ëݳíáñ μǽݻëÇ áõ å»ï³Ï³Ý Çß˳- ÝáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñ å³ßïáÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝù Ïáõݻݳ Ýñ³Ýó ϳé³í³ñã³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ։ ä³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ ϳñ¨áñ, ûñ¨ë ³Ý·³Ù í×é³Ï³Ý ¹»ñ ϳñáÕ »Ý áõ- Ý»Ý³É Ù³ñ¹áõÅÇ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ, áñáÝù Ëñ³- ËáõëáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙdzÓáõ- 200 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ÉáõÙÁ։ ²Ýó³Í ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ μ³½Ù³ÃÇí å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ý߳ݳϳÉÇáñ»Ý ÷áËí»É ¿ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ¹»ñÁ։ ²í³Ý¹³μ³ñ ¹ñ³Ýù ϳ½ÙáõÙ ¿ÇÝ ³ÛÝ ÙáμÇÉǽ³óÇáÝ ÑÇÙùÁ, áñÁ ·»ñ³½³Ýó³å»ë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ »Õ»É »ñÏñÇ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ, ÇëÏ åñáý»ëÇáÝ³É ÑÇÙùáí Ó¨³íáñíáÕ Ï³Ýáݳíáñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ëïáñ³μ³- ųÝáõÙÝ»ñÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ÇÝ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, í³ñã³Ï³Ý ¨ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ³ÛÝ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ÇÝ ÙáμÇÉǽ³- óÇáÝ ³Ûë 黽»ñíÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý, ѳٳÉñÙ³Ý ¨ ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ÆÝã¨Çó», ·Éáμ³Éǽ³óÙ³Ý ³ñ¹Ç ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ, »ñμ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»- ͳٳëÝáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³Ûáõ- ÝáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí, ùÇã »ñÏñÝ»ñ »Ý Ùݳó»É, áñáÝó ѳٳñ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ÙÝ³É é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ùï³Ñá·áõÃÛ³Ý Ëáßáñ³·áõÛÝ ³ëå³ñ»½Á։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ՝ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ í»ñ³Íí»É »Ý ï³ñ³μÝáõÛà ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ù³ëݳ·Çï³ó³Í ³ÝÓݳϳ½ÙÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ é»½»ñíÇ, áñÇó Ù³ñ¹ÇÏ Ñ³ñÏ »Õ³Í ¹»åùáõ٠ϳñáÕ »Ý Ññ³íÇñí»É ϳÝáݳíáñ ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñ՝ ѳٳå³ï³ëË³Ý å³Ï³ëáõñ¹Á Éñ³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ Î³Ý ¹»åù»ñ, »ñμ ¹³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ áñáß³ÏÇ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ»ÝùÇ íñ³, ë³Ï³ÛÝ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ÙdzíáñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ï»Õ ¨ μ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ïáí í³ñųÝùÝ»ñÇ ÷áñÓÁ μ³ó³éáõÙ ¿ ÝÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ѳïϳå»ë Ù³ñï³Ï³Ý ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ։ ÆÝ㨿, áñù³Ý ¿É ï³ñûñÇ- Ý³Ï ÑÝãÇ, Ý»Õ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý áõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ý å³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ, áñáÝù Ý»ñ·ñ³íí³Í »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ, ϳñáÕ »Ý ã³- ÷³½³Ýó ³ñÅ»ù³íáñ é»ëáõñë ÉÇÝ»É Çñ³Ï³Ý Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ143։ ä³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ ѳٳï»ÕáõÙ »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÁ áã ÉñÇí ¹ñáõÛùáí é³½Ù³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï ³ÛÝå»ë, áñ ϳñáÕ³Ý³Ý ¨° ãÁݹѳï»É Çñ»Ýó ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ùμ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, ¨° ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ß³ñáõÝ³Ï»É ³Ý¹³Ù³Ïó»É é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇÝ։ ÜÙ³Ý ³Ý¹³Ù³ÏóáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë å³Ñå³Ý»É ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÁ ¨ ß³ñáõݳϳμ³ñ ·ïÝí»É ½ÇÝíáñ³- Ï³Ý μ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý áõ ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý ÙÃÝáÉáñïáõÙ։ ²í»ÉÇÝ՝ ¹³ Ýñ³Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ½³ñ·³óÝ»Éáõ ë»÷³Ï³Ý áñáß³ÏÇ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²ÛëåÇëáí՝ ³ÛÝ ³Ýѳï- Ý»ñÁ, áíù»ñ Çñ»Ýó ³é³çÁÝóóÇ Ùá¹»ÉÁ ϳéáõó»ÉÇë ó³ÝÏáõÃÛáõÝ ÏáõÝ»Ý³Ý Ñ»ñó·³Û»Éáõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ ¨ é³½Ù³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ¹ñ³ Çñ³·áñÍÙ³Ý É³í³·áõÛÝ ÙÇçáó ϳñáÕ »Ý ï»ëÝ»É Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñáõÙ։ ä³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÝ áõ Ùdz- íáñÝ»ñÁ, Áëï ³Û¹Ù, ¹³éÝáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ ÇÙ³ëïáí ÷á˳ï»ÕÙ³Ý Ï³Û³ÝÝ»ñ, 143 ԱՄՆ-ի ծովային հետևակի՝ Իրաքի տարածքում զինծառայություն անցնող անդաﬓերի հետ նամակագրությունից։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 201
áñáÝù ³í»ÉÇ ¹ÛáõñÇÝ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ÏáÕÙݳÏÇ ÙáõïùÝ áõ »ÉùÁ ϳÝáݳíáñ áõÅ»ñÇ Ï³½Ù։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ݳ¨ ǹ»³É³Ï³Ý ٻ˳Ýǽ٠ÉÇÝ»É ³ÛÝ- åÇëÇ Ï³Ù³íáñÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ¨ ѳí³ù³·ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ¨° ïÇñ³å»- ïáõÙ »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ åɳݳíáñí³Í ϳéáõÛóÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ, ¨° ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ó³ÝÏáõÃÛáõÝ áõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ³½³ïáñ»Ý Ñ»ñ- ó·³Û»Éáõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÁ։ ²Û¹- åÇëáí՝ å³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ ¿³Ï³Ý μ³Õ³¹ñÇã »Ý ¹³éÝáõÙ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßáõϳÛáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ ³í»ÉÇ ÙñóáõÝ³Ï ¹³ñÓÝ»Éáõ ¨, ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ¹ñ³ÝáõÙ ·áñÍáÕ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ Ñ³Õáñ¹»Éáõ ѳñóáõÙ։ ºñμ ѳí³ù³·ñÙ³Ý ¨ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý Ó¨»- ñÁ ãáõÝ»Ý ûå»ñ³ïÇíáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ ³ëïÇ׳Ý, ³ÛÉ áõÕÇÝ»ñ Ï³Ý ÝÙ³Ý ×Ïáõ- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ։ ¸ñ³ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ (ѳïϳå»ë՝ í³ñã³Ï³Ý ¨ ÝÙ³Ý ³ÛÉ` áã Ù³ñï³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛ³Ý Ï³ñ·»ñáõÙ) ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÝ ¿ ϳñ׳ųÙÏ»ï ϳ٠Ùßï³Ï³Ý ÑÇÙùáí։ ²Ûë ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÇ ³ÏÝѳÛï ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ ³ÝÑñ³Å»ßï áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÷áñÓÇ ïÇñ³å»- ïáÕ ³ÝÓ³Ýó é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ ³ñ³·áñ»Ý Ý»ñ³é»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃ- ÛáõÝÝ ¿՝ å³ÛÙ³Ýáí, ë³Ï³ÛÝ, áñ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝÙ³Ý μÛáõ- ñáÏñ³ï³Ï³Ý ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Ý ·áñÍáõÙ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ¹ñ³ ûñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ³Û¹åÇëÇù ³ñ³· »Ý ·ïÝíáõÙ ÙdzÛÝ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ ëáíáñ³μ³ñ ã»Ý ïÇñ³å»ïáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï Ù³ñï³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ¨ ã»Ý ϳñáÕ ë»Õ٠ųÙÏ»ïÝ»ñáõ٠ѳñÙ³ñí»É ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ։ ÆѳñÏ», »Ã» ïíÛ³É Ñ³ëïÇùÇ Ñ³Ù³ñ í»ñáÝßÛ³É Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÝ ¿³Ï³Ý ã»Ý, ³å³ ϳñ»ÉÇ ¿ ³Û¹ ѳëïÇùÝ ³éѳë³ñ³Ï §ù³- Õ³ù³ódzϳݳóݻɦ։ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ É³ÛÝ ï³ñ³ÍáõÙ ·ï³Í Ù»Ï ³ÛÉ ï³ñμ»ñ³Ï ¿ ³ñï³- ùÇÝ՝ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃ- Û³Ý áã û ³é³ÝÓÇÝ Ñ³ëïÇùÝ»ñÇ, ³ÛÉ áñáß³ÏÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ñ³ÝÓݳñ³- ñáõÙÁ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙùáí։ ÜÙ³Ý ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÇ áñáßÇã ³é³í»ÉáõÃÛáõ- ÝÁ áñáß³ÏÇ ûå»ñ³ódzÛÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³é³ç³¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÁ ×Çßï ųٳݳÏÇÝ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ, ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÷áñÓÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý ¨ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ ¿։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ݳ¨ å³Ï³ë ͳËë³ï³ñ ÉÇÝ»É ÇÝã-áñ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÇ՝ é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ù ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ùμ, ù³ÝÇ áñ ϳå³É³éáõ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝáõ٠ѳÕûÉáõ ¨ å³ÛÙ³- ݳ·Çñ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ ³ß˳ïáõÙ »Ý Ñݳñ³íáñÇÝë Çç»óÝ»É Çñ»Ýó ͳ- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñÅ»ùÁ՝ ³é³ç³ñÏ»Éáí Ýí³½³·áõÛÝ Í³Ëë³ÛÇÝ å³ÛÙ³Ý- Ý»ñ։ ØÇݨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ýñ³Ýù ëáíáñ³μ³ñ áõÝ³Ï »Ý ·áñͳñÏ»Éáõ ïÝï»- ë³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, áñáÝù ѳë³Ý»ÉÇ ã»Ý å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃ- 202 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
ÛáõÝÝ»ñÇÝ։ ²í»ÉÇÝ՝ ϳå³É³éáõÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ý³¨ û·ï³- ·áñÍ»Éáõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³í»ÉÇ ¿Å³Ý ³ß˳ïáõÅÇ ³ÕμÛáõÝ»ñ։ ÆÝ㨿, »ñμ å³Ñ³ÝçíáÕ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñáí ûÅïí³Í Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ å³Ï³ëÁ Ù»Í ¿, ϳ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ù³ïáõóí»Ý ÏÛ³ÝùÇ ¨ ³éáÕçáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ íï³Ý·³íáñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ϳå³É³éáõÝ»- ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ óáõó³μ»ñ»Éáõ ³ß˳- ï³ÏÇóÝ»ñÇ í³ñÓ³ïñáõÃÛ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ ¨ áõÝ³Ï »Ý í׳ñ»Éáõ ³í»ÉÇÝ, ù³Ý ¹³ ϳñáÕ ¿ Çñ»Ý ÃáõÛÉ ï³É ϳé³í³ñ³Ï³Ý ³å³ñ³ïÁ։ ²Ýßáõßï, ϳå³- ɳéáõÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ ÙÇ ß³ñù ѳñó»ñ ¿ μ³ñÓñ³óÝáõÙ՝ Ý»ñ³éÛ³É å³ï- í»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ՝ å³Ûٳݳ·ñÇ Ï»ï»ñÁ í»ñ³Ý³- Û»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñÁ։ Ø»Ï ³ÛÉ Ï³ñ¨áñ ·áñÍáÝ ¿ íëï³Ñ»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ íï³Ý·³íáñ Çñ³íÇ- ׳ÏÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ùμ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³å³É³éáõÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ññ³- ųñí»É Çñ»Ýó áõÕÕ³ÏÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÇó, ÇÝãÇ Ñ³Ù³ñ, Ç ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ, Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý Ïñ»É μ³ó³é³å»ë ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ։ ÊݹÇñÝ»ñÇ ÙÛáõë ßñç³Ý³ÏÁ ϳåí³Í ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³å³É³éáõÝ»ñÇ Çñ³í³Ï³Ý ϳñ·³íÇ׳ÏÇ Ñ»ï, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ½·³ÉÇáñ»Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ³ÛÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ, áñáÝù ³Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý Ù³ïáõó»Éáõ Ç ß³Ñ ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó Ñ»ï³åݹ³Í ËݹÇñÝ»ñÇ։ гßíÇ ³éÝ»Éáí ³Û¹ ë³Ñٳݳ÷³- ÏáõÙÝ»ñÁ՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³ñóáõÙ áñáß³ÏÇ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýϳï³éáõÙÇó »ÉÝ»Éáí, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ¨ ϳå³É³éáõÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ ¨ û·ï³·áñÍáõÙÁ ϳñáÕ »Ý ¹Çïí»É ÙdzÛÝ áñå»ë ųٳݳϳ- íáñ ÙÇçáó։ ²í»ÉÇ ï¨³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³é»Ý ³ß˳ï³ßáõ- ϳÛÇ ³×áÕ ÑáëáõÝáõÃÛ³Ý ß³Ñ³·áñÍÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÝ áõ Ùß³Ï»Ý ³ÛÝåÇëÇ áõÕÇÝ»ñ, áñáÝù å³Ñ»ëï³ÛÇÝ Ñ½áñ 黽»ñíÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ÙÇçáóáí ׳ݳ- å³ñÑ »Ý ѳñÃáõÙ ÑÙáõï ³ÝѳïÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý Ñ³Ù³ñ՝ Ù³ëݳ·Çï³- Ï³Ý ³ÙμáÕç ϳñÇ»ñ³ÛÇ ÁÝóóùáõÙ Ýñ³Ýó ³é³ç³ñÏ»Éáí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÇ ÙÇç¨ ³½³ï ï»Õ³ß³ñÅÇ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃ- Û³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ։
º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ¶Éáμ³Éǽ³óáõÙÁ ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÁ Ññ³Ù³Û³Ï³Ý »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ, Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÇ ¨ é³½Ù³ï»ËÝÇϳ- ÛÇ ï»ë³Ï³Ýáõ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ։ ¸ñ³Ýù å»ïù ¿ áõÕÕí³Í ÉÇÝ»Ý Å³Ù³Ý³- ϳÏÇó ³ß˳ñÑÇ Ñݳñ³íáñ μáÉáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇÝ ³ñ³· ³ñÓ³·³Ýù»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó ¹ÇÙ³·ñ³í»Éáõ ѳñóáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³ÝÁ։ ø³ÝÇ áñ Ù³ñ¹áõÅÝ ³ÛÝ ÙÇçáóÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñáÝóáí åÇïÇ ÏÛ³ÝùÇ Ïáãí»Ý ³Û¹ μáÉáñ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ, ϳñ¨áñ ¿, áñ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»ç- سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 203
Ù»ÝÃÁ ¨ë ¹³éݳ ѳí³ë³ñ³å»ë ¨° ×ÏáõÝ, ¨° ³ñ³· ³ñÓ³·³ÝùáÕ։ è³½Ù³- Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ, Çñ»Ýó μÝáõÛÃáí ÷³Ï »Ý։ Ø»ÏáõëÇ íÇ׳ÏáõÙ ¹ñ³Ýó Ù»Í Å³Ù³Ý³Ï ¿ ѳñϳíáñ ³ñï³ùÇÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃ- Û³ÝÝ Ç å³ï³ëË³Ý ÇÝùݳí»ñ³Ï³½Ù³Ï»ñåí»Éáõ ѳٳñ։ ²ëí³ÍÁ ѳï- ϳå»ë í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñáõÙ ³é³- ç³óáÕ å³Ï³ëáõñ¹Ç ¨ ³í»ÉóáõÏÇ í»ñ³óÙ³ÝÁ (ÇÝãå»ë Ãí³ù³Ý³ÏÇ, ³ÛÝå»ë ¿É áñáß³ÏÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éáõÙáí)։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ý»ñϳÛÇë ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý ß³ñÅ»ñÁ ¨ é³½Ù³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÇ ß³ñáõÝ³Ï ³×áÕ ½áõ·³ÙÇïáõÙÁ ûųóÝáõÙ »Ý Ù³ñ¹áõÅÇ՝ ÙÇÙÛ³Ýó ÝÙ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ùñó³ÏóáõÃÛáõ- ÝÁ։ ²Ûë »ñÏáõ ·áñÍáÝÝ»ñÁ՝ ³í³Ý¹³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ñ³Ù³Ï³ñ- ·Ç Ý»ñùÇÝ Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ ÇÝ»ñïáõÃÛáõÝÁ ¨ μ³ñÓñáñ³Ï Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ï³ñíáÕ ³ñï³ùÇÝ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ, Ëáßáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñ »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³çáÕ ÷á˳ϻñåÙ³Ý Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³Ýù Áݹ- ·ÍáõÙ »Ý áõųÛÇÝ Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ùï³ÑÕ³óáõÙÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù ÃáõÛÉ Ïï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ ³é³ç³ñÏÝ áõ ß³ñáõÝ³Ï ÷á÷áËíáÕ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ ³ñ³· ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí ѳٳå³ï³ë- ˳ݻóÝ»É ÙÇÙÛ³Ýó։ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ÷á÷áËíáÕ Ï³ñÇùÝ»ñÇÝ Ç å³ï³ëË³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ³ñ³· ³ñÓ³·³ÝùÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ ³í»É³óÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѽáñ³óÝ»É ³ÛÝ ËóÝÇã ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ, áñáÝó ÙÇçáóáí Çñ³·áñÍí»Éáõ »Ý ³ÝѳïÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ ¨ ÙݳÉÁ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛáõÝÇó ϳٳíáñ ÑÇÙùáí ³ñÓ³Ïí»ÉÁ, »ñμ Ýñ³Ýó ͳ- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñÇùÝ ³Ûɨë ãÇ ½·³óíáõÙ։ ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ëï»ÕÍ»É Ù³ñ- ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·, áñÝ ûÅïí³Í ¿ μ³í³ñ³ñ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ùμ, áñå»ë½Ç ϳñáճݳ Ó¨³íáñ»É ³ÛÝåÇëÇ ËóÝÇã å³ÛÙ³ÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý éá×ÇÏÁ, Ãá߳ϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÁ, ϳٳíáñ ½ÇÝíáñ³·ñÙ³Ý ¨ ³ñÓ³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ñ·¨³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²ÛÝ å»ïù ݳ˳ï»ëÇ Ý³¨ ³é³ç˳ճó- Ù³Ý Ëñ³Ëáõë³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ ¨ ÏñÃ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Çñ»Ýó ѳÝñ³·áõÙ³ñáõÙ áõÝ³Ï ÏÉÇÝ»Ý Ñ³ßï»óÝ»Éáõ ³ÝѳïÇ ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ß³Ñ»ñÝ áõ ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ¸³ ݳ¨ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ é³½- Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóáõÙ í׳ñíáÕ éá×ÇÏÝ»ñÁ ¨ ѳí»ÉÛ³É ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ùßï³å»ë ÙñóáõÝ³Ï ÉÇÝ»Ý Ù³ëݳíáñ áÉáñïÇ éá×ÇÏÝ»ñÇ ¨ ³ñïáÝáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï։ سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ å»ïù ¿ ³í»ÉÇ Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý ¹³éÝ³Ý ³ÛÉ Ñ³ñó»ñáõÙ ¨ë։ سëݳíáñ³å»ë, å»ïù ¿ ϳñáÕ³Ý³É û·ïí»É ³ß˳ï³ßáõϳݻñÇ ³×áÕ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÇó ¨ ³í»- ÉÇ μ³ó ¹³éÝ³É é³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ½μ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ μ³ñÓñ áñ³Ï³íáñÙ³Ùμ ³ÝѳïÝ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ï»Õ³÷áËáõÃ- Û³Ý ÝϳïÙ³Ùμ։ ÜÙ³Ý ÷áËÝ»ñó÷³Ýó»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ³å³Ñáí»É å³- Ñ»ëï³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý Éñçáñ»Ý ËÃ³Ý»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ 204 æ»ù Âñ»¹»ÝÇù
é»ëáõñëÝ»ñÇ ³é³ç³ñÏÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ³×Á։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ՝ å³Ñ»ë- ï³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ μ³ñ»- ÷áËÙ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ï³ññ»ñÇó Ù»ÏÁ։ ÆÝ㨿, Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, áñù³Ý ¿É ³ÛÝ Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý ÉÇÝÇ, »ñμ»ù ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³Ù³ñí»É ѳçáÕ, »Ã» ³ÛÝ ³ÙμáÕçáíÇÝ ÇÝï»·ñí³Í ã¿ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý ·áñÍáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ, áñÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ³éϳ é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ é³½Ù³Ï³Ý ëïñ³ï»·Ç³ÛÇ ÙÇç¨ Ï³- åÁ ¨ ß³ñáõݳϳμ³ñ í»ñÉáõÍáõÙ áõ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ³Û¹ é»ëáõñëÝ»ñÇ μ³ßËÙ³Ý ¨ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ó¨»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³Ï³Ý ëïñ³ï»- ·Ç³ÛÇ Ý»ñϳ۳óñ³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ։ ØdzÛÝ ³Ûëå»ë ¿ Ñݳñ³íáñ ïñ³Ù³- μ³Ýí³Í Ï»ñåáí ë³ÑÙ³Ý»É é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ áã ÙdzÛÝ Ãí³ù³Ý³ÏÇ, ³Ûɨ å³Ñ³ÝçíáÕ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÇ áÕç ëå»ÏïñÇ ³éáõÙáí՝ Ý»- ñ³éÛ³É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ï³ñÇùÁ, ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ ¨ ÏáãáõÙÝ»ñÁ։ àõëïÇ Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ åɳݳíáñáõÙÁ, áñÝ Çñ³- ·áñÍíáõÙ ¿ ųٳݳϳÛÇÝ ÑáñǽáÝÝ»ñÇ Ý»ñÑÛáõëí³Í ß³ñùÇ ï»ëùáí, å»ïù ¿ ϳï³ñ»É³å»ë Ý»ñ³éí³Í ÉÇÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ѳٳϳñ·áõÙ։ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ åɳݳíáñ- Ù³Ý Å³Ù³Ý³Ï, ¹Çóáõù՝ ³å³·³ 20 ï³ñí³ Ïïñí³Íùáí, ß»ßïÁ å»ïù ¿ ¹Ý»É åɳݳíáñÙ³Ý å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ïÇñáõÛÃÁ ×Çßï ·Ý³Ñ³ï»Éáõ íñ³։ Àëï ³Û¹Ù՝ ѳñÏ ¿ ϳÝ˳ï»ë»É, û ³å³·³ÛÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇ- ç³í³ÛñÁ ¨ ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÁ ÇÝã ³½¹»óáõÃÛáõÝ ÏáõÝ»Ý³Ý Ñ»ï³·³Ûáõ٠ѳí³Ý³μ³ñ å³Ñ³Ýçí»ÉÇù ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ï³ñμ»ñ ï»ë³ÏÝ»ñÇ íñ³։ äɳݳíáñÙ³Ý ïíÛ³É ÷áõÉáõÙ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ³ÛÝ- åÇëÇ ÁݹѳÝáõñ ·áñÍáÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÙÇç³í³Ûñ»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëíáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃ- ÛáõÝÁ ³å³·³ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý ¨ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý  íñ³, ¨ û ¹ñ³Ýó Áݹ³é³ç ÇÝã ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ ¿ ͳ·»É Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ։ ºñϳñ³Å³ÙÏ»ï åɳݳ- íáñáõÙÁ, ¹Çóáõù՝ 10 ϳ٠15 ï³ñí³ Å³ÙÏ»ïáí, áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ï³½- ÙÇ áñáßÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý åɳÝÝ»ñÇ í»ñç- Ý³Ï³Ý Ó¨³íáñáõÙÇó Ñ»ïá Ù³ñ¹áõÅÇ å³Ñ³Ýç³ñÏÇ Ñ³Ù³ñ μ³í³Ï³ÝÇÝ ×ß·ñÇï ¨ ³Ý÷á÷áË ³ñÅ»ùÝ»ñ ¿ ë³ÑٳݻÉáõ։ ²é³ç³ñÏÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó՝ Ù³ñ¹áõÅÇ ³å³·³ ϳñÇùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳٻٳïí»Ý ³å³·³ÛáõÙ ³ÝÓݳ- ϳ½ÙÇ Ñݳñ³íáñ å³Ï³ëáõñ¹Ç ¨ ³í»ÉóáõÏÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ³éϳ ϳÝ˳ï»- ëáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï, ÇÝãÇó Ñ»ïá å»ïù ¿ Ó¨³Ï»ñåí»Ý ¹ñ³Ýóáõ٠ͳ·áÕ ³Ýѳٳ- ã³÷áõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ÕÙ³óÙ³Ý Ï³Ù í»ñ³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÁ։ ÀÝóóÇÏ åɳݳíáñÙ³Ý ¹»åùáõÙ, ¹Çóáõù՝ 3-5 ï³ñí³ Ïïñí³Íùáí, å»ïù ¿ áñáᯐ ïíÛ³É Ï³éáõÛóÇ ³é³ÝÓÇÝ ½μ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³é³ç³óáÕ Ï³ñÇù- Ý»ñÁ, ÇÝãÇó Ñ»ïá Ù³ñ¹áõÅÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÙ³Ý ËݹÇñÝ ¿ ³Û¹ μ³óÁ Éñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ÷ÝïñïáõùÁ։ سñ¹áõÅÇ ³é³- ç³ñÏÇ ¨ ÷á÷áËíáÕ Ï³ñÇùÝ»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõ- سñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»Ýà 205
ÝÁ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ¨ ³ñ³· ³ñÓ³·³Ýù- Ù³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ѳñϳíáñ ¿, áñ Ù³ñ¹áõÅÇ åɳݳíáñÙ³Ý »ñ»ù ÷áõÉ»ñÁ՝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý, »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ¨ ûå»ñ³ïÇí, ï³ñ»Ï³Ý ÑÇÙùáí ³ÝÁݹѳï ÷áËѳٳӳÛÝ»óí»Ý144։ ÆÝãå»ë ½ÇÝíáñ³Ï³Ý áÉáñïÇ ÙݳóÛ³É ÷á˳ϻñåáõÙÝ»ñÁ, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý Ïμ³Ëí»Ý ³Û¹ áõÕáõ íñ³ Ï³Ý·Ý³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ËáãÁݹáïÝ»ñÇ։ ²Ýßáõßï, ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ý»ñѳïáõÏ μÝáõÛÃÝ ¿ Ùßï³å»ë μÝ³Ï³Ý Ñ³Ï³½- ¹»óáõÃÛáõÝ ³é³ç μ»ñ»ÉÁ, ¨ ¹³ û·ï³Ï³ñ ¿, ù³ÝÇ áñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ ѳÝáõÝ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ß³ï óÝÏ Ýëï»É ¨ ѳݷ»óÝ»É ³Ý³ËáñÅ ¨ ³ÝáõÕ- Õ»ÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ, ѳïϳå»ë »ñμ ¹³ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇÝ, áñáõÙ ÝÙ³Ý Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÑÇñ³íÇ ³í»ñÇã ÉÇÝ»É։ àõëïÇ é³½Ù³- Ï³Ý áÉáñïáõÙ ÁݹѳÝáõñ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ¨, Ù³ëݳíáñ³å»ë, Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ Ù³Ýñ³- ÏñÏÇï ëïáõ·áõÙÝ áõ ÷áñÓ³ñÏáõÙÝ ¿ ݳËù³Ý ¹ñ³Ýó Ý»ñ¹ñáõÙÁ ѳٳϳñ·։ ÜÙ³Ý ÷áñÓ³ñÏáõÙÝ»ñÁ ͳé³ÛáõÙ »Ý ѳÛï³ñ³ñ³·ñí³Í ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ëïáõ·Ù³ÝÁ, ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ûïݳμ»ñÙ³ÝÁ. ¹ñ³Ýù ïíÛ³ÉÝ»ñ »Ý ѳÕáñ¹áõÙ Ñݳñ³íáñ ͳËë»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É, ÉáõÛë »Ý ë÷éáõÙ ·áñÍÝ³Ï³Ý Ý»ñ¹ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³, û·ÝáõÙ »Ý ѳÛïݳμ»ñ»Éáõ ãݳ˳- ï»ëí³Í ¨ ³Ýó³ÝϳÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ ¨, í»ñç³å»ë, ³é³ç³ñÏáõÙ »Ý Íñ³·ñÇ μ³ñ»É³íÙ³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ։ ²é³í»É ϳñ¨áñ ¿, ë³Ï³ÛÝ, áñ ÷áñÓ³ßñç³ÝÇ Ñ³çáÕ ³í³ñïÇ ¨ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ýáñ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ í³í»ñ³óÙ³Ý ³ñ¹- ÛáõÝùáõÙ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å Ó¨³íáñí»Éáõ ¿ ¹ñ³Ï³Ý í»ñ³μ»ñÙáõÝù áã ÙdzÛÝ ³ÛÝ Ï³éáõÛóÝ»ñáõÙ ¨ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ßñç³ÝáõÙ, áñáÝù ½μ³Õ- íáõÙ »Ý ³Û¹ Íñ³·ñ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ùμ ¨ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ùμ, ³Ûɨ ³ÛÝ ½ÇÝͳé³- ÛáÕÝ»ñÇ ßñç³ÝáõõõÙ, áíù»ñ ѻﳷ³ÛáõÙ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý »ÝóñÏí»Éáõ »Ý ³Û¹ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³ÝÁ։ ÆÝ㨿, Ç í»ñçá՝ Ù³ñ¹áõÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÝ ³é³í»É³å»ë áõÕÕí³Í ¿ áã û é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ, ³ÛÉ ½ÇÝͳ- é³ÛáÕÝ»ñÇÝ՝ áñå»ë ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ÏñáÕÝ»ñÇ։ л勉μ³ñ Ù³ñ¹áõ- ÅÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ μ³ñ»÷áËÙ³Ý ÁÝóóùÁ Ïå³ÛٳݳíáñíÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç Ùß³ÏáõóÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»Ùå»ñáí, ³ÛÉ áã û ·Çï³ï»ËÝÇϳ- Ï³Ý Ï³Ù Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ àõëïÇ Ï³ñ¨áñ ¿, áñ ÝÙ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ×Çßï áõÕáí ÁÝóݳÝ։
144 Պլանավորման նման կառույցի օրինակի համար տե՛ս մարդուժի ﬔնեջ- ﬔնթի ռազմավարության վերաբերյալ Կանադայի Ազգային պաշտպանության նախարարության զեկույցը. Canada, Department of National Defence, Military HR Strategy 2020 (Ottawa: Minister of National Defence, 2002), www.forces.gc.ca/hr։ 206 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
¶ÉáõË 6
Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ Ó»éùμ»ñáõÙÁ ÙÇ ·áñÍÁÝóó ¿, áñÇ ÙÇçáóáí ³ñï³ùÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó å³ïíÇñí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³- ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ145։ §²ñï³ùÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ¦ ³ë»Éáí՝ ëá- íáñ³μ³ñ ÝϳïÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ é³½Ù³³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ³ñï³¹ñ³ÝùÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ, áñáÝóÇó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÙ³Ý ßÕÃ³Ý Ï³ñ·³íáñáÕ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí ·ÝíáõÙ »Ý é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙdzíáñÝ»ñÁ։ §è³½Ù³ï»ËÝÇϳ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ, Ù³ñï³Ï³Ý ï»Ë- ÝÇÏ³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ÙݳóÛ³É ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÙÇçáó- Ý»ñÁ։ ´áÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳñáÕ ¿ í»ñ³μ»ñ»É ݳ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó áã Ù³ñï³Ï³Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ Ñ³ÛóÛÃÙ³ÝÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·»- ñÁ ϳ٠å³ßïå³Ý³Ï³Ý »Ýóϳéáõóí³ÍùÇ ï³ññ»ñÁ։ §Ì³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ÝßáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ·áñÍáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï áã ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳÏ, ËáñÑñ¹³ïí³- Ï³Ý ï³ñ³μÝáõÛà ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñ- Ù³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý, í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý ¨ ÏñÃ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ։ ²Û¹åÇëÇù ϳñáÕ »Ý ïñ³Ù³¹ñí»É ³ñï³ùÇÝ Ï³½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó։ 145 Կարողություն՝ «գործողությունների ընթացքում ցուցաբերված արդյունքը կամ ազդեցությունը, որին ռազմատեխնիկայի շահագործողները ցանկանում են հասնել»։ Տե՛ս Միացյալ Թագավորության պաշտպանության նախարարության Ձեռքբերուﬓերի ﬔնեջﬔնթի համակարգի բառարանը, www.ams.mod.uk կայքում (U.K. MoD Acquisition Management System Glossary)։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 207
âÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ §Ó»éùμ»ñáõÙ¦ »½ñáõÛÃÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝ- óóÁ, áñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ñï³ùÇÝ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñ³Í ³åñ³ÝùÝ»ñÁ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝ- Ý»ñÝ ³éÝ»ÉáõÝ, ³ÛÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ß³ï ³í»ÉÇ Áݹ³ñÓ³Ï áÉáñï ¿։ êå³é³- ½ÇÝáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ѳٳϳñ·»ñÁ ã³÷³½³Ýó μ³ñ¹ »Ý ¨ óÝϳñ- Å»ù, ÇëÏ ß³Ñ³·áñÍÙ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó՝ Ñ³×³Ë μ³í³Ï³ÝÇÝ »ñϳñ³ÏÛ³ó։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍÇ í³Õ ÷áõÉ»ñáõ٠ϳ۳óí³Í áñáßáõÙÝ»ñÁ ¨ ѳïϳ- å»ë Ýñ³Ýù, áñáÝù í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý ϳñÇùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³ÝÁ (Ó¨³Ï»ñåáõÙ »Ý, û ÇÝã ¿ ѳñϳíáñ ·Ý»É), Ñݳñ³íáñ ¿՝ ѻﳷ³ÛáõÙ ½·³ÉÇ ¨ ß³ñáõݳϳ- Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõݻݳÝ։ ºÃ» ÝÙ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý ϳÝ˳ï»ë- í»É ¨ ѳßíÇ ³éÝí»É Íñ³·ñÙ³Ý ÷áõÉáõÙ, ³å³ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³ÙμáÕç ݳ˳·ÍÇ ï³å³ÉÙ³ÝÁ։ Ò»éùμ»ñáõÙÁ ÷áñÓ ¿ ³Ýáõ٠ѳßíÇ ³éÝ»É ³Ûë ³Ù»ÝÁ՝ áñ¹»·ñ»Éáí §³ÙμáÕç³Ï³Ý Ï»Ýë³ßñç³ÝǦ Ùáï»- óáõÙÁ։ ¸ñ³ û·ÝáõÃÛ³Ùμ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ݳ˳·ÇÍ ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ áñå»ë Ù»Ï Ó»éݳñÏáõÙ, áñÁ Ó·íáõÙ ¿ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù- Ý»ñÇ áñáßáõÙÇó ÙÇÝ㨠¹ñ³Ýó åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÇ ³í³ñïÁ (ûï³- ñáõÙÁ)։ ²ÛëåÇëáí՝ Ó»éùμ»ñáõÙÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ߳ѳ·áñÍáÕÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇÝ Ñ³- Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛ³Ý áñáßáõÙ, ¹ñ³ ·ÝáõÙ, åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ ÁÝóóùáõÙ ëå³ë³ñÏÙ³Ý ³å³ÑáíáõÙ, ÇëÏ ¹ñ³ ³í³ñïÇó Ñ»ïá՝ í»ñçÝ³Ï³Ý ¹áõñë·ñÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ó»éݳñÏáõÙ։ γñ¨áñ ¿ Áݹ·Í»É, áñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ áõÕÕí³Í ¿ áã ÙdzÛÝ ß³Ñ³·áñÍáÕÇÝ՝ Çñ»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛáí ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃ- ÛáõÝÝ»ñáí ³å³Ñáí»ÉáõÝ, ³Ûɨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ç Ùï³Íí³Í ¨ é³óÇá- Ý³É û·ï³·áñÍÙ³ÝÁ։ ø³ÝÇ áñ ³Ûë ³Ù»ÝÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»Ýáõ٠ѳñϳïáõÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ »ñ³ß˳íáñ»É Ñݳñ³íáñÇÝë μ³ñÓñ ·áñͳÏÇó Ó»éù- μ»ñí»ÉÇù é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³- μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ։ ²Ûë å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ ëïÇåáõÙ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáí ½μ³ÕíáÕÝ»ñÇÝ Ç Ñ³Ûï μ»ñ»É, ÙÇ ÏáÕÙÇó, ïíÛ³É ß³Ñ³·áñÍáÕÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ Íñ³·ñÇ ³ñÅ»ùÇ ¨ ųÙÏ»ïÝ»ñÇ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ³é³í»É ѳٳÏßéí³Í ï³ñμ»ñ³ÏÁ ¨ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ·ïÝ»É ³ÛÝåÇëÇ ÉáõÍáõÙ, áñÁ É³í³·áõÛÝë ÏÙ»ÕÙ³óÝÇ ³Ûë å³- ѳÝçÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³×³Ë Í³·áÕ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ Æñ»Ýó Ñ»ñÃÇÝ, ¹ñ³Ýù å³ñï³¹ñáõÙ »Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³ÙμáÕç ·áñÍÁÝóóÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ÁݹѳÝ- ñ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñ՝ ³Ý³ã³éáõÃÛáõÝ, ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝ ¨ ó÷³ÝóÇÏáõ- ÃÛáõÝ։ ²í»ÉÇÝ՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ù³ë ¿ ϳ½Ùáõ٠ݳ¨ éÇëÏÇ ·áñÍáÝÁ՝ íݳë³Ï³ñ ѻ勉ÝùÝ»ñáí ÑÕÇ ³Ý³ÏÝÏ³É Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝÁ։ ö³ëï³óÇáñ»Ý, ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý μ³½Ù³ÃÇí ѳٳϳñ·»ñÇ μ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ, óÝϳñÅ»ùáõÃÛáõÝÁ, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ϳï³ñ»ÉáõÃÛáõÝÁ ¨ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý »ñϳñ ųÙÏ»ïÝ»ñÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ¹³ñÓÝáõÙ »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ë³Õ³Õ Å³Ù³Ý³Ï Çñ³- 208 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ϳݳóíáÕ ³Ù»Ý³éÇëϳÛÇÝ Ó»éݳñÏáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ։ ²Ûë ÇëÏ å³ï׳éáí, Ëáñ³Ã³÷³Ýó ¨ Ñ³Ù³ÏáÕÙ³ÝÇáñ»Ý Ùï³Íí³Í ٻݻçÙ»ÝÃÇ ßÝáñÑÇí ·áñ- ÍÁÝóóÁ ϳñáÕ ¿ ÙdzÛÝ ß³Ñ»É։ ²ÛëåÇëáí՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ Ý»ñ³- éáõÙ ¿ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ¨ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ÏÇñ³ñÏáõÙ, áñáÝù áõÕÕí³Í »Ý ݳ˳·ÍÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³ÝÝ ëå³éݳóáÕ éÇëÏ»ñÇ Ïñ׳ï- Ù³ÝÁ ¨ û·ÝáõÙ »Ý »ñ³ß˳íáñ»Éáõ, áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ïëï³óí»Ý ÁݹáõÝ»ÉÇ ³ñÅ»ùáí ¨ å³Ñ³Ýçí³Í ųٳݳÏÇÝ։ ²Ûë ·ÉËáõÙ ùÝÝáõÃÛ³Ý »Ý ³éÝíáõÙ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ù³ë ϳ½ÙáÕ áñáß³ÏÇ Ñ³ñó»ñ։ Þ³ñ³¹ñ³ÝùÇ ÁÝóóùáõÙ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³é³ÝÓÇÝ Íñ³·- ñÇ Ù»ÏݳñÏÝ ³ñïáÝ»ÉáõÝ Ñ³Ý·»óÝáÕ áñáß ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ýϳñ³·ñáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ ÷á˳¹ñíáõÙ ¿ ³í»ÉÇ Áݹ³ñÓ³Ï Ñ³Ù³- ï»ùëï։ ú·ï³Ï³ñ ¿ ï»ëÝ»É, û Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·- ÝáõÃÛ³Ùμ ÇÝãå»ë »Ý ÁÝïñíáõÙ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ·ÝÙ³Ý É³í³·áõÛÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ, ¨ û ÇÝãå»ë »Ý ³Û¹ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óíáõ٠߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇÝ։ гïáõÏ ¹Çï³ñÏÙ³Ý »Ý »ÝóñÏíáõ٠ݳ¨ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ՝ áñå»ë ³ñ¹»Ý Ù»ÏݳñÏ³Í Ý³Ë³·ÍÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ÙÇçáóÝ»ñ։
Þñç³Ý³ÏÁ âÝ³Û³Í §Ó»éùμ»ñáõÙ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù áõÕÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ ¨ ËݹÇñÝ»ñ, ³ÛÝ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ ϳñ»ÉÇ ¿ ï³ñ³μ³Å³Ý»É ·áñ- ÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï¨Û³É »ñ»ù Áݹ³ñÓ³Ï áÉáñïÝ»ñÇ՝ • àñáß»É, û ÇÝã Ó»éù μ»ñ»É, • àñáß»É, û ÇÝãå»ë Ó»éù μ»ñ»É, • Ò»éù μ»ñ»É։ ÆÝã Ó»éù μ»ñ»Éáõ Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÁ՝ Ãí³óÛ³É ß³ï å³ñ½ ÙÇ ËݹÇñ, Çñ³- ϳÝáõÙ μÝ³í ¿É å³ñ½áõÝ³Ï ã¿ ¨ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ݳ˳·ÍÇ Ñ³çá- ÕáõÃÛ³Ý μ³Ý³ÉÇÝ ¿։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ý, áñå»ë ϳÝáÝ, ÉÇÝ»Éáí ѳÝñ³ÛÇÝ ³Ù»Ý³- ͳËë³ï³ñ áÉáñïÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ß³ï ѳ½í³¹»å ¿ μ³í³- ñ³ñáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý μáÉáñ ϳñÇùÝ»ñÁ, áõëïÇ ·ÝÙ³Ý Ý³- ˳·Í»ñÁ å»ïù ¿ ÁÝïñí»Ý Áëï ßñç³Ñ³Û³ó Ï»ñåáí Ùß³Ïí³Í ³é³çݳ- Ñ»ñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³Ý¹Õ³ÏÇ, áñå»ë½Ç ѳÝñ³·áõÙ³ñáõ٠ϳ½Ùí³Í å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ÇñÁ ÉÇÝÇ Ñݳñ³íáñÇÝë ѳٳå³ñ÷³Ï ¨ ѳٳÏßéí³Í (¨, ÇѳñÏ», Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³é³ÝÓÇÝ Íñ³·Çñ å»ïù ¿ ϳ- é³í³ñíÇ å³ïß³× Ï»ñåáí՝ ³å³Ñáí»Éáõ áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñÇÝë μ³ñÓñ óáõó³ÝÇßÁ ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ å³ïß³× û·ï³·áñÍáõÙÁ)։ àõëïÇ ³Û¹ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ áõÕÕí³Í ÙÇçáóÝ»ñÝ ÁÝïñ»ÉÇë Ùñó³ÏóáÕ Ï³ñÇùÝ»ñÇ Ëáñ³Ã³÷³Ýó áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ áõ ëï»Õͳ·áñ- Í³Ï³Ý Ùáï»óÙ³Ý ¹ñë¨áñáõÙÝ ¿³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·Ýáõ٠ϳï³ñ»Éáõ ·áñÍáõÙ. ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ ³Ûë áÉáñïáõÙ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ï³- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 209
ï³ñáõÙÁ Ïû·ÝÇ Ýí³½»óÝ»Éáõ ݳ˳·ÍÇ éÇëϳÛÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ³í»É³óÝ»Éáõ ¹ñ³ ѳçáÕ Çñ³·áñÍÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ146։ àñ¨¿ é³½Ù³ï»ËÝÇϳ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ѳÛóÛûÉáõ Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÁ, ëáíáñ³μ³ñ ϳ۳óíáõÙ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ÙÇçáóáí։ ì»ñçÇÝë å³ßïáÝ³Ï³Ý ÙÇ ÷³ëï³ÃáõÕà ¿, áñÝ ³ñÓ³- ݳ·ñáõÙ ¨ ÑÇÙݳíáñáõÙ ¿ ÁݹáõÝí³Í ï³ñ³μÝáõÛà áñáßáõÙÝ»ñÁ։ ºí ÏñÏÇÝ, ³Ûë ÷áõÉÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí Ý»ñ¹ñí³Í ÙÇçáóÝ»ñÁ Ïû·Ý»Ý Ýí³½»óÝ»Éáõ Ó³ËáÕÙ³Ý éÇëÏ»ñÁ ¨ ÏٻͳóÝ»Ý Ý³Ë³·ÍÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ è³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ÷³ëï³- óÇ ·ÝÙ³Ý, åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ¹ñ³Ýó ëå³ë³ñÏÙ³Ý ¨ ³Û¹ ųٳݳ- ϳѳïí³ÍÇó Ñ»ïá í»ñçÝ³Ï³Ý ûï³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ Ñ³×³Ë ïñáÑíáõÙ ¿ áñáß³ÏÇ ÷áõÉ»ñÇ։ ²Ûë ³Ù»ÝÝ ³ñíáõÙ ¿ ³ÙμáÕç ËݹÇñÝ ³í»ÉÇ Ï³é³í³ñ»ÉÇ ¹³ñÓÝ»Éáõ ¨ ³ÛÝåÇëÇ Ï»ï»ñ ݳ˳ï»ë»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, áñáÝóáí ϳñ»ÉÇ ÏÉÇÝÇ í»ñ³Ý³Û»É ݳ˳·ÇÍÁ ¨ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»É ¹ñ³ ³å³·³ÛÇ í»ñ³- μ»ñÛ³É։ ê³ ÏáãíáõÙ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³Ý։ гñÏ ¿ Ýß»É, áñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ûë »ñ»ù áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷áËϳå³Ïó- í³Í »Ý ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï, ¨ å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ Çñ³Ï³Ý³Ý³Ý ųٳݳϳ·ñ³- Ï³Ý ÙǨÝáõÛÝ Ñ»ñó·³ÛáõÃÛ³Ùμ, ÇÝãå»ë Ýßí³Í ¿ í»ñÁ։ êïáñ¨ ÏѳÙá½í»Ýù, áñ ß³ï û·ï³Ï³ñ ¿ ÇÝã ·Ý»ÉÁ å³ñ½»ÉáõÝ ¨ ×ß·ñï»ÉáõÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ Ý»ñÙáõÍ»É Ñ»Ýó Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³Ý։
à±í ¿ Ý»ñ·ñ³íí³Í Ò»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ù³ë ϳ½ÙáÕ ÷áõÉ»ñÇ áÕç ͳí³ÉÁ ѳçáÕáõÃ- Û³Ùμ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ·áñÍÇ ¹Ý»É ·Çï³Ù»Ãá¹³- Ï³Ý ï³ñ³μÝáõÛà áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ։ Ø»Ï Ñá·áõ ϳ٠³Ý·³Ù Ù»Ï ËÙμÇ ÏáÕÙÇó ϳï³ñí»Éáõ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó Ó»éùμ»ñáõÙÁ ëáíáñ³μ³ñ μ³- í³Ï³ÝÇÝ μ³ñ¹ ·áñÍ ¿, áõëïÇ ÁݹѳÝáõñ ³ß˳ï³ÝùÁ å»ïù ¿ μ³Å³ÝíÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñÝ»ñÇ ï³ñμ»ñ ËÙμ»ñÇ ÙÇç¨։ ¸ñ³ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ×Çßï Çñ³- ·áñÍÙ³Ý Ó¨»ñÁ μ³½Ù³ÃÇí »Ý։ î³ñμ»ñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñáõÙ ëáõÛÝ ·áñÍÁÝóóÁ μ³ßËíáõÙ ¿ ï³ñμ»ñ ïñ³Ù³μ³ÝáõÃÛ³Ùμ ¨ ï³ñμ»ñ Ù³ë- ݳÏÇóÝ»ñÇ ÙÇç¨։ ´áÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ ·áÛáõÃ- ÛáõÝ áõÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í ³ÝÓ³Ýó ϳ٠ٳëݳÏÇóÝ»ñÇ ãáñë ËáõÙμ։ ²é³çÇÝ ËÙμÇÝ »Ý å³ïϳÝáõÙ Ýñ³Ýù, áíù»ñ áñáßáõÙ »Ý é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ï»ë³ÏÁ ·Ý»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃ- ÛáõÝÁ։ γñÇùÝ»ñÇ é³óÇáÝ³É Ó¨³Ï»ñåáõÙÁ Ù»Ï ³ÏÝóñÃáõÙ ãÇ Ï³ï³ñíáõÙ, 146 Այս գլխում ձեռքբերման նախագիծ եզրը սահմանվում է որպես այնպիսի գործողությունների շարք, որն ուղղված է նախապես համաձայնեցված աշխատանքային ցուցանիշները, արժեքը և ժամանակային սանդղակները ապահովող ռազմատեխնիկայի և/կամ ծառայությունների ստացմանը։ Պաշտպանական ծրագիր հասկացությունը վերաբերում է կատարված և ընթացիկ նախագծերի ողջ բազմությանը։ 210 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
³ÛÝ áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ ¨ Ó¨³íáñíáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí, áñáÝó ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ï³ñÇùÝ»ñÁ ù³ÛÉ ³é ù³ÛÉ Ñëï³Ï»óíáõÙ »Ý ¨ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï Ï»ñåáí Ýϳ- ñ³·ñíáõÙ։ úñÇݳÏ՝ ³é³çݳÛÇÝ ÷áõÉáõÙ Áݹ³ñÓ³Ï Ï»ñåáí Ó¨³Ï»ñåíáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñ ÃßݳÙáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ñï³Ï³Ý ï³ÝÏ»ñÁ ß³ñùÇó ¹áõñë μ»ñ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ։ ²éϳ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ Ëáñ áõëáõÙݳ- ëÇñáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³ÛÝ Ý»Õ³óíáõÙ-ѳëóíáõÙ ¿ ÁݹÑáõå ѳϳï³Ýϳ- ÛÇÝ ß³ñÅ³Ï³Ý ÑñÃÇé³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ· áõݻݳÉáõ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÇ ¨, Ç í»ñçá, Ý»ñϳ۳óíáõÙ ÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó å³Ñ³ÝçíáÕ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñëï³Ï Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ å³ñáõݳÏáÕ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ñ³ïÏáñáßÙ³Ý ï»ëùáí։ ²Ûë ųٳݳϳѳïí³ÍÇ ¨ ¹ñ³ ÁÝóóùáõ٠ϳï³ñíáÕ áõëáõÙݳ- ëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¨ Ý»ñ¹ñÙ³Ý ËݹÇñÁ, ÇÝãÝ ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ѳÝ- ·»óÝáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³ÝÁ, å³ñ- ï³¹Çñ ã¿, áñ ѳÝÓݳñ³ñí³Í ÉÇÝÇ ÙdzÛÝ Ù»Ï ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý։ ÊݹñÇ áõ- ëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ëáñ³óÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó՝ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ÙÇ ËÙμÇó ÷á˳Ýó- í»É Ù»Ï áõñÇßÇ (ï»°ë §Æ±Ýã Ó»éù μ»ñ»É. ϳñÇùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ¦ μ³ÅÇÝÁ)։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ ÇÝãå»ë ¿É μ³ßËí³Í ÉÇÝÇ, Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ³Ûë ËÙμáõÙ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝ áõÝÇ ß³Ñ³·áñÍáÕÁ՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÁ, áí å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÁ Ù³Ýñ³- Ù³ëÝáñ»Ý Ù߳ϻÉáõ ѳٳñ։ ÆëÏ ¹³ å»ïù ¿ ³ÛÝå»ë ϳï³ñíÇ, áñ ÉÇáíÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝÇ ³ÛÝ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÇÝ ¨ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ, áñ áõÝ»Ý ·Ýí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý Ñ»ï³·³Ûáõ٠߳ѳ·áñÍáÕ Ï³Ù ·Ýí³Í ͳé³ÛáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇó û·ïíáÕ ³ÝÓÇÝù։ ä³ñ½ ¿, áñ ߳ѳ·áñÍáÕÝ áõÝÇ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ ³é ³ÛÝ, û ÇÝãå»ë »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ·áñÍݳϳ- ÝáõÙ ÏÇñ³éíáõÙ, áõëïǨ՝ ÇÝã ïÇåÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ïíÛ³É é³½Ù³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÁ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ: ê³Ï³ÛÝ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³- Ý³Ï (ÇÝãå»ë ëïáñ¨ ÏѳÙá½í»Ýù), ¹ñ³ÝÇó ³ÝÑñ³Å»ßï³μ³ñ ãÇ μËáõÙ, û ߳ѳ·áñÍáÕÝ ³ÛÝ ÙÇ³Ï ¨ ݳËÁÝïñ»ÉÇ ÏáÕÙÝ ¿, áí å»ïù ¿ áñáßÇ å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñ»Éáõ áõÝ³Ï é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ·ÝÙ³Ý Ñݳñ³- íáñ ÉáõÍáõÙ-ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ ϳ٠ϳé³í³ñÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý áÕç ·áñÍÁÝóóÁ։ ޳ѳ·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³ÝñáõÛÃÇÝ՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ, ³é³ç³ï³ñ ¹»ñ³Ï³ï³- ñáõÙ ¿ í»ñ³å³Ñí³Í ÑÇÙݳϳÝáõÙ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý Ý³Ë- Ý³Ï³Ý ßñç³ÝáõÙ, ÙÇÝã¹»é ѻﳷ³ ÷áõÉ»ñÝ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý áÉáñïÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ։ ì»ñçÇÝÝ»ñë ϳ½- ÙáõÙ »Ý Ý»ñ·ñ³íí³Í Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ »ñÏñáñ¹ ËáõÙμÁ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ ëáíáñ³μ³ñ å³ï³ë˳ݳïáõ »Ý Ó»éù- μ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ëÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³ñ, ³ÛÝ ¿՝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛ³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÁ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ýß»Éáõ, Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ»ï å³Ûٳݳ·ñ»ñ ϳ½Ù»Éáõ, å³Ñ³Ýçí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³- ÛáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ, ߳ѳ·áñÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ï- í³ÍÇ ÁÝóóùáõÙ ëå³ë³ñÏ»Éáõ ¨ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÇ ³í³ñïÇó Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 211
Ñ»ïá í»ñçÝ³Ï³Ý ûï³ñáõÙÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ ѳٳñ։ ø³ÝÇ áñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ϳñáÕ ¿ ã³÷³½³Ýó μ³ñ¹ ÉÇÝ»É, Ýßí³Í ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Çñ³- ϳݳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ μ³½Ù³ÃÇí å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ û·ï³Ï³ñ »Ý ѳٳñ»É ëï»Õ- Í»É Ñ³ïáõÏ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝó ѳٳñ Ó»éù- μ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ Ùßï³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙ ÏñáÕ Ù³ëݳ·Çï³óáõÙ ¿։ ²Ûë Ùáï»óáõÙÁ ÙÇ ß³ñù ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ, áñáÝóÇó »Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñ- ÍÁÝóóÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÷áñÓÇ Ïáõï³ÏáõÙÁ ¨ ÷á˳ݳÏáõ- ÙÁ։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ Çñ³Ï³Ý³Ý³É ÇÝãå»ë ³Ýѳï³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ϳ½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí, ÇÝãÁ ½áõ·³Ñ»é³μ³ñ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ߳ѳ·áñÍáÕÇÝ Ï»ÝïñáÝ³Ý³É Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ՝ μáõÝ é³½Ù³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ íñ³։ ê³Ï³ÛÝ μ³óÇ ¹ñ³ÝÇó` Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍÇ Ï³é³í³- ñáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ ýÇݳÝë³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ (å»ï³- Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ˻ɳÙïáñ»Ý ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ïÝûñÇÝ»Éáõ å³ñï³Ï³- ÝáõÃÛáõÝÁ) ÷á˳ÝóíÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ϳé³í³ñãÇÝ ¨ Ï»Ýë³·áñÍíÇ ïíÛ³É Ý³Ë³·ÍÇÝ Ñ³ïϳóí³Í μÛáõç»Ç å³ïß³× Çñ³óÙ³Ý ÙÇçáóáí։ ²Ûë ³Ù»ÝÇó μËáõÙ ¿ ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ÙÇ ëϽμáõÝù՝ ߳ѳ·áñÍáÕÇ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ å»ïù ¿ ï³ñ³Ýç³ïí»Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ïÝûñÇÝáÕÇ ·áñͳéáõÛÃ- Ý»ñÇó։ êñ³ ÑÇÙùáõÙ ³ÛÝ ¹Çï³ñÏáõÙÝ ¿, áñ ߳ѳ·áñÍáÕÝ Çñ ³é³ÝÓÇÝ Ï³- ñÇùÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñÙ³Ý Ñ³ñóáõ٠ѳëϳݳÉÇ å³ï׳éÝ»ñáí ¨ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ñ¹³ñ³óÇáñ»Ý Ó·ïáõÙ ¿ É³í³·áõÛÝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÉáõÍÙ³ÝÁ, ÙÇÝã¹»é ÝáõÛÝ ³Û¹ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý É³ÛÝ ß³Ñ»ñÁ (ãÝß»Éáí ÝáõÛÝÇëÏ Ï³- é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÝ áõ ѳñϳïáõÝ»ñÇÝ) å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý, áñ ѳí³ë³ñ³Ïßéí³Í ÉáõÍáõÙ ·ïÝíÇ, ÙÇ ÏáÕÙÇó, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ É³í³·áõÛÝë ³å³Ñáí»Éáõ ¨, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó, å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ é³óÇáÝ³É Í³Ëë»Éáõ ÙÇç¨։ ¸³, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, å³ñï³¹ñáõÙ ¿, áñ Ñ»Ýó Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñÇãÁ ÉÇÝÇ ³ÛÝ ³é³í»É 㻽áù ¹»ñ³Ï³ï³ñÁ, áõÙ Çñ³í³ëáõÃÛáõÝ ÏïñíÇ ÁÝïñ»- Éáõ ³ÛÝ ÉáõÍáõÙÁ, áñÁ É³í³·áõÛÝë Ïí»ñ³óÝÇ Ýßí³Í »ñÏáõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ÙÇç¨ »ñμ»ÙÝ ³éϳ ɳñí³ÍáõÃÛáõÝÁ։ Ò»éùμ»ñáõÙÝ ÇÝùÝÇÝ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ÙÇÙÛ³ÝóÇó ï³ñμ»ñ μ³½Ù³ÃÇí »Ýó- Ù³ëݳ·Çï³óáõÙÝ»ñ՝ ϳñÇùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, Íñ³·ñÇ Ù»Ý»ç- Ù»ÝÃ, éÇëÏ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, í³ñã³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýù, ýÇݳÝëÝ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, Íñ³·ñ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ¨ ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, áñ³ÏÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, ³Ýí- ï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, Ñáõë³ÉÇáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ, å³ÛÙ³- ݳ·ñ»ñÇ, Çñ³í³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ëå³ë³ñÏÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ։ àõëïÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·Í»ñÇ Ñ³çáÕ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ݳ˳·ÍÇ (ÝáõÛÝÝ ¿՝ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ) ·Íáí ϳé³í³ñÇãÁ ѳ- ×³Ë Ï³½ÙáõÙ ¿ ݳ˳·Í³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ áÉáñïÝ»ñÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ËáõÙμ, áñÁ »ñμ»ÙÝ ³Ýí³ÝáõÙ »Ý ÙdzóÛ³É Ý³Ë³·Í³ÛÇÝ ÃÇÙ (IPT)։ êáõÛÝ ·ÉËÇ Ù»- ͳ·áõÛÝ Ù³ëÁ ÝíÇñí³Í ¿ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ áÉáñïÇ ³Ûë Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ¹»ñÇ ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ùÝݳñÏÙ³ÝÁ։ سëݳÏÇóÝ»ñÇ »ññáñ¹ ËáõÙμÝ ³ÛÝ ³ÝÓÇÝù »Ý, áíù»ñ í»ñ³ÑëÏáõÙ ¨ 212 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ÑÇÙݳíáñ³å»ë áõëáõÙݳëÇñáõÙ՝ í»ñëïáõ·áõÙ »Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·Í»- ñÁ: êáíáñ³μ³ñ ¹³ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÝ ¿։ ì»ñ³ÑëÏáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ å³Ñ³ÝçÁ »ñ¨³Ý ¿ ·³- ÉÇë áã û ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ μ³ÝÇÙ³ó ã»Ý, ¨ Çñ»Ýó áõÕÕ³ÏÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ Ýñ³Ýó íëï³Ñ»É ãÇ Ï³ñ»ÉÇ, ³ÛÉ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÛÉ å³ï׳éÝ»ñáí, áñáÝù ϳåí³Í »Ý å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ÁݹѳÝáõñ ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ñ»ï։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ݳ˳·ÇÍÁ ѳñÏ ¿ Ùßï³å»ë å³- Ñ»É ³ÝÏ³Ë í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ý»ñùá, áñå»ë½Ç ³ÛÝ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ß³ñáõ- ݳϳμ³ñ ѳٳå³ï³ë˳ݻóÝ»É ³é³çݳÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ç Ñ³Ûï »ÏáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ï³Ù í»ñ³Ý³Û»É ÁÝóóÇÏ Íñ³·ñ»ñÇ ï³ñμ»ñ ÷áõÉ»ñÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá։ ¸³ ÃáõÛÉ Ïï³ Ý³¨ »ñ³ß˳íáñ»É ϳÛáõÝ ¨ Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÝ áõ ÏÇñ³éáõÙÁ ÇÝãå»ë Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Íñ³·- ñáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։ سëݳÏÇóÝ»ñÇ ³Ûë ËáõÙμÁ ·áñÍáõÙ ¿ ݳ¨ ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ ¨, Ó¨³Ï»ñå»Éáí ¹ñ³Ýó Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ áõ í»ñ³ÑëÏ»Éáí Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, ݳ˳·Í»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Çñ³íáõÝùÁ å³ïíÇñ³ÏáõÙ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñãÇÝ։ ì»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõ- ÝÇó ¨ í»ñëïáõ·áõÙÇó μ³óÇ՝ Ù³ëݳÏÇó ³Ûë ËáõÙμÁ Ñ³×³Ë Ý³¨ ³í»ÉÇ É³ÛÝ ¨ ϳñ¨áñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ áõÝÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³çáÕ ÁÝóóùÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳñóáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë »ñ³ß˳íáñ»Éáí, áñ ݳ˳·ÍáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í ï³ñμ»ñ ÃÇÙ»ñÁ û° ëï³Ý³Ý Çñ»Ýó ѳïϳóí³Í ýÇݳÝë³- Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ (å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõÙ ·áñÍ»Éáí áñå»ë Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍÇ Ñáí³Ý³íáñÝ»ñ), û° ³å³Ñáíí»Ý å³Ñ³ÝçíáÕ áñ³- ϳíáñáõÙÝ»ñÝ áõÝ»óáÕ ³ÝÑñ³Å»ßï ³ÝÓݳϳ½Ùáí։ سëݳÏÇóÝ»ñÇ í»ñçÇÝ ËáõÙμÁ ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, áñáÝù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñ»Éáõ ·ÝÙ³Ý »Ýóϳ é³½Ù³- ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ êáíáñ³μ³ñ áñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ Ñ³Ý- ¹»ë »Ý ·³ÉÇë Ù³ëݳíáñ ·áñͳñ³ñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ËÙμáõ٠ϳñáÕ »Ý ݳ¨ ÉÇÝ»É å»ï³Ï³Ý ³ÛÉ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠³Ý·³Ù ³ÛÉ Ï³- é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ։ ܳ˳·ÇÍÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùμ åë³Ïí»Éáõ ³í»ÉÇ Ù»Í Ñ³í³- ݳϳÝáõÃÛáõÝ Ïáõݻݳ, »Ã» å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ¨ í»ñáÝßÛ³É ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõÝ»Ý³Ý Ñ³Ù³·áñ- ͳÏó³ÛÇÝ, ³ÛÉ áã û ѳϳٳñïáÕ μÝáõÛÃ, ¨ »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÝ ¿É ׳ݳã»Ý áõ ×Çßï ·Ý³Ñ³ï»Ý ÙÇÙÛ³Ýó ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ëå³ëáõÙÝ»ñÁ։
ƱÝã Ó»éù μ»ñ»É. ϳñÇùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙ êå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ¨ é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ³ÛÉ Ùdz- íáñÝ»ñÁ μ³ó³éÇÏ Ã³ÝϳñÅ»ù »Ý, ÇëÏ ï»ËÝáÉá·Ç³å»ë՝ Ñ³×³Ë ã³÷³- ½³Ýó μ³ñ¹, áõëïÇ Ó»éù μ»ñ»Éáõ ѳٳñ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ¨ Ù»Í ç³Ýù»ñ »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ։ ¸ñ³Ýù ѳßí³ñÏí³Í »Ý »ñϳñ³ï¨ ߳ѳ·áñÍÙ³Ý Ñ»é³Ý- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 213
ϳñáí, ¨ Ñ³×³Ë Ï³ñáÕ ¿ ³ÛÝå»ë å³ï³Ñ»É, áñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Ý Ç ëϽμ³Ý» ݳ˳·Íí³Í ¹»ñÇó ½·³ÉÇáñ»Ý ï³ñμ»ñíáÕ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñ։ ²ëí³ÍÁ ѳï- ϳå»ë í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý åɳïýáñÙÝ»ñÇÝ։ ´³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ·áñÍ³Í»É ó³Ù³ù³ÛÇÝ, Íáí³ÛÇÝ ¨ û¹³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ՝ ÑÇÙÝí³Í ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñ ³é³ç Ó»éù μ»ñí³Í Ù³ñï³Ï³Ý åɳïýáñÙÝ»ñÇ íñ³, áñáÝù Ý»ñϳÛÇë Ù³ñï³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñáõÙ û·ï³Ï³ñ ÙݳÉáõ ѳٳñ μ³½ÙÇóë í»ñ³Ýáñá·í»É ¨ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óí»É »Ý։ ¸ñ³ ó³ÛïáõÝ ûñÇݳÏÝ ¿ ²ØÜ-Ç é³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ B-52 éÙμ³ÏáÍÇãÁ, áñÝ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ߳ѳ- ·áñÍÙ³Ý ¿ ѳÝÓÝí»É 1955 Ã., ¨ áñÇ Ýáñ ë»ñÝ¹Ç Ñ»ÝùÁ ·áñͳͻÉÇ ÏÉÇÝÇ ÙÇÝ㨠2040 Ã. ϳ٠·áõó» ³í»ÉÇÝ147։ ¶ÝáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·Í»ñáõÙ μ³½Ù³ÃÇí ϳ½Ù³- Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ Ï³Ý Ý»ñ·ñ³íí³Í, ë³Ï³ÛÝ Çñ»Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëß- ï³μÝ»ñáí ¹ñ³ÝóÇó ùã»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳٻٳïí»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ ·Íáí Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ñ»ï։ ²Ûë ³Ù»Ýáí ѳݹ»ñÓ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ý»ñÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ ë³Ñ- ٳݳ÷³Ï »Ý։ øÇã ѳí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ å»ïáõÃÛ³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ѳݹ»ñ- Ó³Ýùáí ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ ݳ˳ï»ëí³Í ÙÇçáóÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñ»Ý ¹ñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÙμáÕç ͳí³ÉÝ ³å³Ñáí»Éáõ ·áñÍáõÙ û·ï³í»ï μáÉáñ ϳ- ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ÝáõÛÝÇëÏ ¹ñ³Ýó Ù»Í Ù³ëÇ Ó»éùμ»ñÙ³ÝÁ։ ê³ Ý߳ݳ- ÏáõÙ ¿, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹Åí³ñÇÝ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»É ³é ³ÛÝ, û å³ßï- å³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñáõÙ ÇÝãÝ ¿ å»ïù ÁÝ·ñÏ»É, ÇÝãÁ՝ áã, ÇÝãÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ÃáÕÝ»É ³å³·³ÛÇÝ, ÇÝãÇó՝ ³ÙμáÕçáõÃÛ³Ùμ Ññ³Å³ñí»É։ ÜÙ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ Ýϳï³éáõÙ ¿ ³ÛÝ, áñ »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ýáñ»Ý ýÇݳÝë³íáñíáÕ ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛáõÝ ¿, áõëïÇ ¹ñ³ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÁ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³- ÙÇçáóÝ»ñÇ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ áõß³- ¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ñϳ »Ý։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÁ ï»ë³Ý»ÉÇ »Ý ݳ¨ ³ß˳ñÑÇÝ։ ÜÙ³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ, ѳëϳݳÉÇ ¿, ³Û¹å»ë ¿É å»ïù ¿ ÉÇÝ»ñ, μ³Ûó ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ݳ¨, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÇ Ñ»ï ϳå- í³Í ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùμ ϳñáÕ »Ý í»ñ³Íí»É å»ï³Ï³Ý-ù³- Õ³ù³Ï³Ý μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ։ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ¿³Ï³Ý ¿ áã ÙdzÛÝ Ó»éù- μ»ñÙ³Ý ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ï³é³í³ñáõÙÁ ¨, ѻ勉μ³ñ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ѳïϳóí³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ͳËëÁ, ³Ûɨ ³ÛÝ, áñ ݳËù³Ý Ù»Í ·áõÙ³ñÝ»ñÇ ëå³éÙ³ÝÝ ³ÝóÝ»ÉÁ ·áñͳ¹ñí»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï μáÉáñ ç³Ýù»- ñÁ, áñáÝù Ï»ñ³ß˳íáñ»Ý ÏáÝÏñ»ï ·ÝáõÙÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ÑÇÙݳíáñí³Í ¨ Ïßé³¹³ïí³Í áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ։ ܳ˳·ÍÇ í³Õ ÷áõÉ»ñáõÙ ·áñÍí³Í ë˳ÉÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ï³ñÇÝ»ñáí Ù»Í Ñá·ë»ñ å³ï׳é»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ ¨ ͳÝñ³μ»éÝ»É ¹ñ³Ýù ݳ˳ï»ëí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ ãѳٳå³ï³ë˳- ÝáÕ Ï³Ù ³éѳë³ñ³Ï ³Ýû·áõï ѳٳϳñ·»ñáí։ ì»ñçÇÝÝ»ñë ϳ°Ù å³ñ³å ÏÙݳÝ, ϳ°Ù ϳñ·Ç μ»ñ»Éáõ ѳٳñ ѻﳷ³ÛáõÙ Ëáßáñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳï- 147 ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի B-52 Stratofortress ռմբակոծչի տեխնիկական բնութագիրը տե՛ս http://www.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=83 կայքէջում։ 214 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ϳóáõÙÝ»ñ Ïå³Ñ³Ýç»Ý։ àõëïÇ ß³ï ³í»ÉÇ É³í ¿ Ç ëϽμ³Ý» ѳí³ëïdz- ó³Í ÉÇÝ»É, áñ ÇÝã å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿, ³ÛÝ ¿É ·ÝíáõÙ ¿։ àñï»ÕDZó ¿, áõñ»ÙÝ, ͳ·áõÙ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ýáñ ݳ˳·Í»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ß- ïáõÃÛáõÝÁ։ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ÷áõÉáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ËݹÇñ- Ý»ñÝ áõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñÙ³Ý ÑÇÙݳ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ μËáõÙ »Ý å»ïáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó ¨ ÁݹѳÝáõñ ·Í»- ñáí áõÕ»ÝßáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, áñÇÝ »ñÏ- ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÝ ³Ýå³ï׳é å»ïù ¿ ѳëÝ»Ý։ ²Ûë ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï³·³ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ñ³Ý·»óÝáõÙ ¿ ³Û¹ åáï»ÝódzÉÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ñ³- Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³ÝÁ ¨ ¹ñ³Ýó μ³Õ¹³ïÙ³- ÝÁ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ó³ÝÏÇ Ñ»ï։ ²Ûë ³Ù»ÝÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ μ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ »Ý å»ïáõÃÛ³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ ³é- ϳ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ àõëïÇ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ³ë»É, áñ Ó»éùμ»ñáõÙÁ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÝ ï»ë³ÏÝ ¿, áñÝ ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ѽáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ïáõï³Ïí³Í ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ÙÛáõë Ó¨»ñÁ Ï»ñå³÷áËáõÙ ¿ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ՝ áõÕ- Õí³Í ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ μ³ó³Ñ³Ûïí³Í å³Ï³ëáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ Éñ³óÝ»ÉáõÝ։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ·áÛ³Ý³É ÙÇ ß³ñù å³ï׳éÝ»ñáí։ ²é³í»É ϳñ¨áñÝ»ñÇó »Ý՝ • öá÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç։ γñáÕ »Ý Ç Ñ³Ûï ·³É Ù³ñï³Ï³Ý Ýáñ ËݹÇñÝ»ñ, áñáÝù å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýáñ ϳ½Ù»ñ։ úñÇݳÏ՝ í»ñçÇÝ ßñç³ÝáõÙ ß»ßïÝ ³é³í»É³å»ë ¹ñíáõÙ ¿ ܲîú-Ç ¨ »íñáå³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùμ ³ñß³- í³ÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³, ÇÝãÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ Ýñ³Ýó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ÉÇÝ»Ý ³í»ÉÇ ×ÏáõÝ, áÕç ϳ½ÙÇ Ù³ëßï³μáí ³í»ÉÇ ³ñ³· ï»- Õ³÷áËíáÕ ¨ ï»Õ³μ³ßËíáÕ, ÇëÏ Ï³ÛáõÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³å³Ñáí- Ù³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó՝ ³í»ÉÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ¨ ÏáÕÙݳÏÇ ë³Ï³í ÙÇ- ç³ÙïáõÃÛáõÝ å³Ñ³ÝçáÕ։ • êå³éݳÉÇùÝ»ñÇ μÝáõÛÃÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ։ γñáÕ »Ý Ç Ñ³Ûï ·³É Ýáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñ, ϳ٠÷áËí»É ³ñ¹»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕÝ»ñÇ μÝáõÛ- ÃÁ։ ºÃ» ѳٳñíÇ, áñ ³Û¹ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ Éáõñç »Ý, ¨ ¹ñ³Ýó ³ÏïÇíáñ»Ý ¹ÇÙ³·ñ³í»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ½ÇÝí³Í áõ- Å»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ¨ í»ñ³½ÇÝáõÙ, ¹³ ϳñáÕ ¿ å³Ñ³Ýç»É ݳ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýáñ ϳ½ÙÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ։ • î»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÁ։ ¶Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÝ»- ñÁ ϳñáÕ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý ³í»ÉÇ Ýáñ ¨ ³ñ¹- Ûáõݳí»ï áõÕÇÝ»ñ μ³Ý³É։ ¸ñ³Ý ѳϳé³Ï, ë³Ï³ÛÝ, ï»ËÝáÉá·Ç³- Ï³Ý ³é³çÁÝóóÁ »Õ³Í é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý Ñ³×³Ë ¹³ñÓÝáõÙ ¿ μ³- ñáÛ³å»ë Ñݳó³Í ¨ Ù³ñï³Ï³Ý û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ áã åÇï³ÝÇ։ • гۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ âÝ³Û³Í é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»- ó³Ï³ñ·Á ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù, áñáß ¹»åù»ñáõÙ, í»ñå»- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 215
ï³Ï³Ý-ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¹³ßÇÝùÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ½ÇÝáõÅÇ ÏÇñ³éáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ÙÇÙÛ³Ýó ÷áñÓÇ ¨ Ùá- ï»óáõÙÝ»ñÇ ÷á˳ݳÏÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÝÙ³Ýí»É Çñ³ñ ¨ ½³ñ·³Ý³É ѳٳÝÙ³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ гۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ݳ¨ ѳݷ»óÝ»É é³½Ù³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ýáñ ¨ ³í»ÉÇ É³í áõÕÇÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý՝ ÷á˳ñÇÝ»Éáí é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛ³Ý ÑÇÝ Ó¨»ñÁ։ ø³ÝÇ áñ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÝ ³ÝÑݳñÇÝ »Ý ¹³ñÓÝáõ٠ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ Ç Ñ³Ûï »ÏáÕ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ å³Ï³ëáõÃÛ³Ý Ï³Ù ÝáõÛÝÇëÏ ¹ñ³ ÙÇ ÷áùñ Ù³ëÇ Éñ³óáõÙÁ, ¿³Ï³Ý ¿, áñ ¹ñ³Ýù ë³éݳëÇñï ¨ ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³Ý ùÝÝáõÃÛ³Ý ³éÝí»Ý, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ áñáß»É, û áñáÝù »Ý ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³- Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý ÑÇÙݳ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³Ûë ç³Ýù»ñÇÝ ÙÇïí³Í ëϽμÝ³Ï³Ý ù³ÛÉ»ñ։ ê³Ï³ÛÝ Ñ³×³Ë å³ï³ÑáõÙ ¿, áñ ÝßÛ³É ÷³ëï³ÃÕûñÇ ïñ³Ù³¹ñ³Í óáõóáõÙÝ»ñÁ ã³÷³½³Ýó ³Ýáñáß »Ý, áõë- ïÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ѳٳÏßéí³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳí»ÉÛ³É Ù³Ýñ³Ù³ëÝ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù ϳ։ ¸³ ³í³Ý¹³μ³ñ ³ñí»É ¿ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ (ï³Ý- Ï»ñ, ÇÝùݳÃÇéÝ»ñ, ݳí»ñ, Ññ»ï³Ý³ÛÇÝ ÙdzíáñÝ»ñ) ¨ ÙÇ ß³ñù ¹»åù»ñáõ٠ѳݷ»óñ»É Ýñ³Ý, áñ í³í»ñ³óí»Ý ¨ Çñ³Ï³Ý³óí»Ý ëË³É ÑÇÙùÇ íñ³ Ó¨³- Ï»ñåí³Í Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·Í»ñ։ Ð³×³Ë »Ýó¹ñíáõÙ ¿, ûñÇݳÏ, áñ é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ß³ñùÇó ¹áõñë »Ï³Í ÙdzíáñÁ å»ïù ¿ ³Ýѳå³Õ ³íïáÙ³ï Ï»ñåáí ÷á˳ñÇÝíÇ ³í»ÉÇ Ýáñ Ùá¹»Éáí, ϳ٠»Ã» Ñݳñ³íáñ ѳ- ϳé³Ïáñ¹Ý»ñÁ/¹³ßݳÏÇóÝ»ñÁ ïÇñ³å»ïáõÙ »Ý é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ áñá- ß³ÏÇ ÙdzíáñÇ, ³å³ ³ÛÝ å»ïù ¿ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ó»éù μ»ñíÇ ¨ ï»Õ ·ïÝÇ ë»- ÷³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áõÛù³ó³ÝÏáõÙ։ ²Ûë Ýϳï³éáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¨ ×ßÙ³- ñÇï ÉÇÝ»É, ë³Ï³ÛÝ áã ÙÇßï։ ÜÙ³Ý μÝáõÛÃÇ »Ýó¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ ݻճóÝáõÙ »Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ ¨ ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ·ÝÙ³Ý »Ýóϳ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí ³í»ÉÇ ù³Ý ³ÝѳçáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ։ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇ ÙÇïáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù áõÕÕí³Í »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í åɳݳíáñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ, û·ï³Ï³ñ »Ý ݳ¨ Ýñ³Ýáí, áñ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ùμ ½μ³ÕíáÕ ³ÝÓ³Ýó ëïÇåáõÙ »Ý ÁݹɳÛÝ»É Çñ»Ýó Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳÕóѳñ»ÉáõÝ áõÕÕí³Í ù³ÛÉ»ñÇ ÷ÝïñïáõùáõÙ, μ³óÇ ³é³çÇÝ ÇëÏ Ñ³Û³óùÇó μ³ó³Ñ³Ûï Ãí³óáÕ ÉáõÍáõÙÝ»- ñÇó, ¹Çï³ñÏ»É ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý áõ ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ½³Ý³- ½³Ý ³ÛÉ Ñ³Ù³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ148։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ï³ëáõ-
148 Ռազմական կարողությունների վրա հիﬓված պլանավորում։ «Նմանատիպ պլանավորման արդյունքը ոչ թե կոնկրետ զինահամակարգերը և անձնակազﬕ համալրման աստիճանները պետք է լինեն, այլ այն առաջադրանքների 216 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ï»ÉÇë åɳݳíáñÙ³Ý ³Ûë  ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ëϽμáõÝùÝ»ñÁ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, ëïÇåáõÙ »Ý Ýñ³Ýó, áíù»ñ Ó¨³- Ï»ñåáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ, ¹ñ³Ýù μ³í³ñ³ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí í»ñ³¹³éÝ³É ³Ù»Ý³ï³ññ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇÝ։ ºñμ»ù ãÇ Ï³ñ»ÉÇ »Ýó¹ñ»É, û ëáëÏ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ áñáß³ÏÇ é³½Ù³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ ³í³Ý¹³μ³ñ Çñ³Ï³Ý³óí»É ¿ ÇÝã-áñ ÙÇ Ó¨áí, ³å³ ³Û¹ Ó¨Á ÙdzÏÝ ¿ Ï³Ù É³í³·áõÛÝÁ։ ²ñ¨ÙáõïùÇ »ñÏñÝ»ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõ٠˳ճճå³Ñ ³é³ù»- ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ¹ñí³Í ¨ ß³ñáõݳϳμ³ñ ³×áÕ ß»ßïÁ, ûñÇݳÏ, ѳݷ»óñ»É ¿ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ ³ÛÝåÇëÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý, ÇÝãåÇëÇù »Ý Ù³ñï³Ï³Ý ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÝ ³ñ³· ¨ »ñμ»ÙÝ Ý³¨ »ñϳ- ñ³Å³ÙÏ»ï ï»Õ³μ³ßË»Éáõ (¹ñ³ Ù»ç ÙïÝáõÙ ¿ ݳ¨ ¹ñ³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ) Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ։ ê³, ûñÇݳÏ, ãå»ïù ¿ ÇÝùݳμ»ñ³μ³ñ ѳݷ»óÝÇ ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ û¹³ÛÇÝ Ý³í³ïáñÙÝ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ϳ٠Áݹ³ñӳϻÉáõ Ù³ëÇÝ áñáßÙ³ÝÁ, ù³ÝÇ áñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ ³ÛÉ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³í»ÉÇ Ñ³ñÙ³ñ ÉÇÝ»É։ ÆÝùݳÃÇéÝ»ñÁ, ûñÇݳÏ, ϳñ»ÉÇ ¿ í³ñÓ³- ϳÉáõÃÛ³Ùμ Ó»éù μ»ñ»É, í³ñÓ»É, ·Ý»É ϳ٠³ß˳ï»óÝ»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ídz÷á˳¹ñáÕÝ»ñÇ Ñ»ï ÉǽÇÝ·³ÛÇÝ/í³ñÓ³Ï³É³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³։ ²ëí³ÍÇ ·É˳íáñ ÙÇïùÝ ³ÛÝ ¿, áñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ·ÝÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»Éáõó ³é³ç ß³ï ϳñ¨áñ ¿ Ïáßï ¨ é³óÇáÝ³É Ñ³ßí³ñÏÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ ·Ý³Ñ³ï»É å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³Ý í»ñáÝßÛ³É áõÕÇÝ»ñÁ՝ Ý»ñ·ñ³í»Éáí ÝáõÛÝÇëÏ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñ ¨ ·áñÍÇùÝ»ñ։ ä³Ï³ë ϳñ¨áñ ã¿ ³ÛÝ, áñ ÝÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý Ó¨»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇáñ»Ý óÝϳñÅ»ù ÉÇÝ»É, ÇëÏ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ÉáõÍáõÙÝ»ñ ÷Ýïñ»Éáõ ѳñóáõÙ ëï»Õͳ·áñͳϳÝáõÃÛáõÝ áõ »ñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝ ¹ñë¨áñ»Éáõ ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É Ýñ³Ý, áñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ïíÛ³É Ý³Ë³·ÇÍÁ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ëï³Ý³ ³í»ÉÇ ó³Íñ ³é³çݳѻñ- ÃáõÃÛáõÝ, ù³Ý Çñ³Ï³ÝáõÙ áõÝÇ։ ²Ûë Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇ ·»ñ³ÏßÇé Ù³ëÝ ÇÝãå»ë ѳñÏÝ ¿ ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ß³ï å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñÙ³Ý Ï³Ù ½ÇÝí³Í áõÅ»- ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ, ù³Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·Í»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ѳ- Ù³ï»ùëïáõÙ, ѻ勉μ³ñ ¹ñ³Ýó Çñ³·áñÍÙ³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ ëáõÛÝ μ³Å- ÝÇ ß³ñ³¹ñ³ÝùÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë »Ý։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ÇÝãå»ë í»ñÁ Ýßí»ó, å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåáõÙÁ ß³ñáõÝ³Ï ×ß·ñïíáÕ ¨ ϳï³ñ»É³- ·áñÍíáÕ ÙÇ ·áñÍÁÝóó ¿, ¨ ³ÛÝ áñáß³ÏÇ å³ÑÇ å»ïù ¿ ÷á˳ÝóíÇ Ó»éùμ»ñ- նկարագրությունը (արտահայտված կարողությունների եզրութաբանությամբ), որոնք զինված ստորաբաժանուﬓերը պետք է կարողանան իրականացնել։ Կարողությունների ցանկը ձևակերպելուց հետո պետք է որոշվեն դրանք ներդնելու ունակ այն ֆիզիկական ուժային ﬕավորների տարբերակները, որոնք որակ/գին հարաբերակցության տեսանկյունից առավել էժանն են և արդյունավետը»։ Տե՛ս NATO Research and Technology Organisation, Handbook on Long Term Defence Planning, RTO- TR-069, AC/323(SAS-025)TP/41, April 2003, 4։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 217
Ù³Ý Ï³é³í³ñãÇÝ։ î³ñμ»ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ï³ñμ»ñ Ùáï»óáõÙÝ»ñ »Ý áñ¹»- ·ñ»É ³ÛÝ Ñ³ñóáõÙ, û å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ÷á˳ÝóáõÙÁ »ñμ å»ïù ¿ ï»ÕÇ áõݻݳ։ ¸³, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ϳËí³Í ¿ Ý»ñ·ñ³íí³Í ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇÝ í»ñ³å³Ñí³Í ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇó, áñáÝù ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ûñ»ÝùÇ Ï³Ù ëáíáñáõÛÃÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, ѳñÏ ¿ Ýß»É, áñ ųٳݳϳ- ÏÇó å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·Ý³Éáí ³í»ÉÇ ùÇã »Ý ½μ³ÕíáõÙ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñáí, ÇÝãÁ μ»ñáõÙ ¿ ³Û¹ áÉáñïáõÙ Ïáõï³Ïí³Í ÷áñ- Ó³éáõÃÛ³Ý ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý ÏáñëïÇ։ л勉μ³ñ, »ñμ ϳñÇù ¿ ³é³ç³- ÝáõÙ áõëáõÙݳëÇñ»Éáõ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ μ³ñ¹ ݳ˳·Í»ñÁ, ³å³ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ¹ñ³Ýó ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»- ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³Ý·³Ù ¹ÇÙáõÙ »Ý ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³ÝÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý Ñ³ñóáí։ ø³ÝÇ áñ ÝÙ³Ý ËݹÇñ Çëϳå»ë ϳ, ÙÇ ß³ñù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ·áñ- ÍÁÝóóÇ ¹»é ݳËÝ³Ï³Ý ÷áõÉ»ñáõÙ ëï»ÕÍáõÙ »Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ½μ³ÕíáÕ Ñ³ïáõÏ ËÙμ»ñ՝ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙ»ñ: ¸ñ³Ýù ·áñÍáõÙ »Ý áñ- å»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ù³ëݳ·»ï-Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ՝ ³å³Ñáí»Éáí ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï³óáõ- ÙÁ, ÇëÏ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÁ ѳí»ÉíáõÙ ¿ §Ý³Ë³·ÍÇ ë³ÑÙ³Ýٳݦ ³é³ÝÓÇÝ ÷áõÉáí։ ²ÝÏ³Ë Ýñ³ÝÇó՝ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ³Ûë ë˻ٳÝ, û áã, ÑÇß³ï³ÏÙ³Ý ³ñųÝÇ »ñÏáõ Éñ³óáõóÇã Ýϳï³éáõ٠ϳ։ ²é³çÇÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ã³÷³½³Ýó û·ï³Ï³ñ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñãÇÝ áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ í³Õ Ý»ñ·ñ³í»É å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ·áñÍÁÝóóáõÙ։ ܳ ϳñáÕ ¿ Çñ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ Ù³ïáõó»É áñå»ë ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛ³Ý ³ÕμÛáõñ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ßáõϳÛáõÙ ÇÝã ϳñ»ÉÇ ¿ ·Ý»É, ¨ ¹ñ³ ѳٳñ ÇÝã ¿ å³Ñ³ÝçíáõÙ, ÇÝãÝ Çñ Ñ»ñ- ÃÇÝ Ýñ³Ý ÃáõÛÉ Ïï³ ³í»ÉÇ É³í ѳëÏ³Ý³É ³å³·³ ߳ѳ·áñÍáÕÇ Ùáï»óáõÙ- Ý»ñÁ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ։ ºñÏñáñ¹ Ýϳï³éáõÙÝ ³éÝãíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ñ³ñóÇÝ, û å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»- ñÇ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ »ñμ åÇïÇ ß³Ñ³·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³ÝñáõÛÃÇó ÷á˳ÝóíÇ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇÝ։ Àëï ³Û¹ Ýϳï³éÙ³Ý՝ ϳñ¨áñ ¿, áñ í»ñçÇÝë Çñ ýÇݳÝë³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ÁÝóó- ùáõ٠߳ѳ·áñÍáÕÇ ë³ÑÙ³Ý³Í å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ å³ï׳éáí ³ÝѳñÏÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ã»ÝóñÏíÇ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñÇãÁ (ٻݻç»ñ) å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï Ñݳ- ñ³íáñ É³í³·áõÛÝ ·áñͳñùÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ. ¹ñ³ ѳçáÕ Çñ³Ï³Ý³ó- Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí ¹»åù»ñÇ ·»ñ³ÏßÇé Ù³ëáõÙ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏíáÕ Ùñó³ÏÇó å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ áõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ùÝÝáõÃÛáõÝ, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³- ÉÇë ·ïÝ»É Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ, ³ñÅ»ùÇ ¨ ëï³óÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»- ñÇ ÙÇç¨ ÷á˽ÇçáõÙ³ÛÇÝ Ñݳñ³íáñ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ։ ºÃ» å³Ñ³ÝçÙáõÝùÁ 218 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ËÇëï áñáß³ÏÇ ¿, ³å³ μÝ³Ï³Ý ¿, áñ Ñݳñ³íáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ μ³½ÙáõÃÛáõÝÁ ë³Ñٳݳ÷³Ï ÏÉÇÝÇ, ÇÝãÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñãÇÝ Ïѳñϳ¹ñÇ å³ñ½³- å»ë μ³ó³é»É ³ÛÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõ٠ϳñáÕ ¿ÇÝ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ÁݹáõÝ»ÉÇ ÉÇÝ»É։ ä»ïù ¿ é³óÇáÝ³É ÏÇñ³é»É Ùáï»óáõÙ՝ áñáß»- Éáõ ѳٳñ, û ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñãÇ ·áñ- ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇëÏ ÇÝãÁ՝ áã, ¨ ³Ûë ѳٳï»ùëïáõÙ û·ï³Ï³ñ ¿ ï³ñ³Ý- ç³ï»É ߳ѳ·áñÍáÕÇ Ï³ñÇùÝ»ñÁ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ՝ ³é³çÇÝÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿, û í»ñçÝ³Ï³Ý ß³Ñ³·áñÍáÕÇÝ ÇÝã ¿ å»ïù (ù³ÝÇ áñ ߳ѳ·áñÍáÕÝ ¿ ë³ÑÙ³ÝáõÙ, û ÇÝã ¿ å»ïù ³Ý»É), ÇëÏ í»ñçÇÝÁ՝ û ³é³ç³¹ñí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÇÝ ÇÝãå»ë ¿ å»ïù ѳëÝ»É։ Æ í»ñçá, ³ÝÑñ³Å»ß- ï³μ³ñ՝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÝ »Ý áñáßÇã ÉÇÝ»Éáõ ³ñï³ùÇÝ ·»ñ³ï»ë- ãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ëïáñ³·ñÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍáõÙ, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý Ýßí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ, û ÇÝã ¿ å»ïù Ù³ï³Ï³ñ³ñ»É: ¸³, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ë³ÑٳݻÉáõ ¿ ³ÛÝ ã³÷³ÝÇß- Ý»ñÁ, áñáÝó ѳٳӳÛÝ å»ïù ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåíÇ Ý³Ë³·ÍÇ í»ñçݳñ¹ÛáõÝùáõÙ Ù³ï³Ï³ñ³ñí³Í ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ։ ä³ñ½ ¿, áõñ»ÙÝ, áñ »Ã» ³Û¹ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ Ó¨³Ï»ñåíáõÙ »Ý ³Ù»Ý³í³Õ ÷áõÉ»ñáõÙ, ³å³ ¹ñ³Ýù Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÇÍÝ ûåïÇÙ³É ÉáõÍÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ ³é³ç- Ýáñ¹»Éáõ ÷á˳ñ»Ý ß»ÕáõÙ »Ý ³ÛÝ ¹»åÇ Ù³ëݳíáñ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÉáõÍáõÙ- Ý»ñ։ ÆëÏ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ³ÛÉ åÇï³ÝÇ ¨ ·áõó» ³Ý·³Ù ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ï ÉáõÍáõÙÝ»ñÝ ³é³Ýó ùÝݳñÏÙ³Ý å³ñ½³å»ë ÙÇ ÏáÕÙ ÏÝ»ïí»Ý, ÇëÏ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñÇãÝ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ãÇ Ï³ñáճݳ ³½Ýíáñ»Ý ³ë»É, û ϳñáÕ³ó»É ¿ ѳëÝ»É ·ÇÝ/áñ³Ï ѳñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý É³í³·áõÛÝ óáõó³ÝÇßÇÝ։ ²ÛëåÇëáí՝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ, ÉÇÝ»Éáí áã û ß³- ѳ·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³ÝñáõÛÃÇ, ³ÛÉ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñãÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõ- ÝÁ, å»ïù ¿ ÃáÕÝíÇ Ý³Ë³·ÍÇ Ñ»ï³·³ ÷áõÉ»ñÇÝ։ ú·ï³Ï³ñ ¨ å³ïÏ»ñ³íáñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É í»ñáß³ñ³¹ñÛ³É Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ Ñ»ï¨Û³É ûñÇݳÏáí Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÁ։ ¸Çóáõù՝ Ù³ñïÇ ¹³ßïáõÙ ï»Õ³μ³ßË- í³Í ѻ勉ϳÛÇÝ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³ßïå³Ý»É û¹³ÛÇÝ Ñ³ñ- Ó³ÏáõÙÝ»ñÇó։ ¸³ Ó¨³Ï»ñåíáõÙ ¿ áñå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝ, ¨ áñáßíáõÙ ¿, áñ û¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýѳï³Ï³Ý ß³ñÅ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ëáõÛÝ å³Ï³ëáõÃÛ³Ý í»ñ³óÙ³Ý É³í³·áõÛÝ ï³ñ- μ»ñ³ÏÝ ¿։ Àݹ áñáõÙ, Ç ÃÇíë ³ÛÉáó, ߳ѳ·áñÍáÕÁ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ݳ¨ »ñ³ß- ËÇùÝ»ñ áõݻݳÉ, áñ ïíÛ³É Ñ³Ù³Ï³ñ·Ý áõÝ³Ï ¿ ß³ñùÇó ¹áõñë μ»ñ»Éáõ ³ÛÝ û¹³ÛÇÝ ÃÇñ³ËÝ»ñÁ, áñáÝù ëå³éݳÉÇù »Ý ëï»ÕÍáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ï»Õ³- μ³ßËÙ³Ý í³ÛñáõÙ։ ²ëí³ÍÇó μËáõÙ ¿ ߳ѳ·áñÍáÕÇ »ñÏáõ å³Ñ³ÝçÙáõÝù՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý »Ýóϳ ï³ñ³ÍùÇ Ù³Ï»ñ»ëÁ ¨ »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ ³ëïÇ׳ÝÁ՝ ϳåí³Í ÃÇñ³ËÝ»ñÇ՝ ïñí³Í ËÙμÇ áãÝã³óÙ³Ý ËݹÇñÁ ÉáõÍ»- Éáõ Ñ»ï։ ä³ñ½ ¿, áñ ËݹñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñáÕ μ³½Ù³ÃÇí ï»ËÝÇ- Ï³Ï³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñ ÏÉÇÝ»Ý, ù³ÝÇ áñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ï³ñ³μÝáõÛà ½áõ·áñ- ¹áõÙÝ»ñÇ ÙÇçáóáí ϳñ»ÉÇ ¿ ëï»ÕÍ»É μ³½Ù³ÃÇí ¨ μ³½Ù³½³Ý ѳٳϳñ·»ñ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 219
¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É Ñ³Ûïݳμ»ñÙ³Ý ·áïÇÝ»ñÇ ï³ñμ»ñ Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝ- Ý»ñ áõÝ»óáÕ é³¹Çáï»ÕáñáßáõÙ³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, ٳѳμ»ñ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ¨ Ñ»é³Ñ³ñáõÃÛ³Ý ï³ñμ»ñ óáõó³ÝÇßÝ»ñáí ÑñÃÇéÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ։ ºÃ» ߳ѳ·áñÍá- ÕÁ ÷áñÓÇ Ù³ëݳíáñ»óÝ»É ³Ûë ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý μÝáõó·ñ»ñÁ (³ÛëÇÝùÝ՝ Ñáõß»É, û ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ϳï³ñíÇ), Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÇÍÁ ϳñáÕ ¿ ÁÝÃ³Ý³É ³ÛÝåÇëÇ áõÕáí ¨ ѳݷ»É ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ ÉáõÍáõÙ- Ý»ñÇ, áñáÝù å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ ³å³Ñáí»Ý áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñÇÝë μ³ñÓñ³·áõÛÝ ³ñÅ»ùÁ։
γï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ, ³ñÅ»ùÇ ¨ ųÙÏ»ïÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏáõÙÁ ì»ñáß³ñ³¹ñÛ³ÉÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ é³½Ù³Ï³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å³Ï³ëáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ ѳÕóѳñ»ÉáõÝ áõÕÕí³Í ³é³í»É ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÉáõÍ- Ù³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ѳñÏ ¿ ¹Çï³ñÏ»É áñå»ë Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáõÝ ·áñÍÁÝóóÇ Ù³ë, ÇëÏ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñãÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ßÝáñÑ»É ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ μ³í³ñ³ñ ³½³ïáõÃÛáõÝ, áñå»ë½Ç ݳ ϳñáճݳ áõëáõÙݳëÇñ»É ¨ ·Ý³Ñ³ï»É Ñݳñ³íáñ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ ߳ѳ- ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ։ Ð³×³Ë ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ÁÝïñáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»É Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ï³ñμ»ñ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ¨ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ áõÝ»óáÕ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ÙÇç¨։ ²í»ÉÇÝ՝ ѳïϳå»ë ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ é³½Ù³ï»Ë- ÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ë»ñdzϳÝáñ»Ý ã»Ý ³ñï³¹ñíáõÙ ¨ ã»Ý ϳñáÕ ³ÝÙÇç³å»ë ·Ýí»É, ¹ñ³Ýó ߳ѳ·áñÍÙ³Ý Ñ³ÝÓÝí»Éáõ ųÙÏ»ïÝ»ñÁ (ݳ˳·ÍÇ Å³ÙÏ»ïÝ»ñÁ ϳ٠ųٳݳϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÁ) ϳñáÕ »Ý ½·³ÉÇá- ñ»Ý ï³ï³Ýí»É։ ²Ûë »ñ»ù ·áñÍáÝÝ»ñÁ (ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ, ³ñÅ»ùÁ ¨ ëï³ó- Ù³Ý Ï³Ù ß³Ñ³·áñÍÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÁ) ëáíáñ³μ³ñ áñáß³ÏÇ Ï³ËáõÙ áõÝ»Ý ÙÇÙÛ³ÝóÇó։ êå³ë»ÉÇ ¿, ûñÇݳÏ, áñ ³í»ÉÇ É³í ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ áõÝ»óáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý (ÇÝãå»ë ûñÇݳÏ՝ Ù»Í ³ñ³·áõÃÛáõÝ ½³ñ·³óÝ»- Éáõ áõÝ³Ï ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ýǽÇÏ³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ï ³å³ÑáíáÕ Ñ»ï¨³Ï³ÛÇÝ é³½Ù³Ù»ù»Ý³Ý) ³í»ÉÇ Ã³ÝϳñÅ»ù ÏÉÇÝÇ, ù³Ý ¹ñ³՝ ³í»ÉÇ ó³Íñ óáõó³ÝÇßÝ»ñáí ѳٳñÅ»ùÁ։ ê³Ï³ÛÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μÝ³Ï³Ý ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÁ՝ ·Ý»É ѳë³Ý»ÉÇ É³í³- ·áõÛÝÁ (¨ áõëïÇ՝ ëáíáñ³μ³ñ ³Ù»Ý³Ã³ÝÏÁ), å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ ÉÇÝÇ ³Ù»- ݳɳí ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ։ Æñ³Ï³ÝáõÙ ¹³ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É ³Ý·³Ù Ó»éùμ»- ñáõÙ³ÛÇÝ ³Õ»ïÇ (ûñÇݳÏ, »ñμ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ³ñ¹»Ý ·Ýí³Í ¿, ë³Ï³ÛÝ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý ³ÛÝ å³ïß³× Ï»ñåáí ëå³ë³ñÏ»Éáõ ÙÇçáóÝ»ñ ϳ٠Ñݳ- ñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ)։ ê³, ³Ýßáõßï, ÏÏɳÝÇ ³ÛÝ é»ëáõñëÝ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ ¿ÇÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñáõÙ ³í»ÉÇ û·ï³Ï³ñ ÏÇñ³éáõÃÛáõÝ ·ïÝ»É։ ÜÙ³- ݳå»ë՝ ³Ù»Ý³¿Å³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÁ, Ñ³×³Ë ÉÇÝ»Éáí ýÇݳÝë³Ï³Ý ï»ë³- Ï»ïÇó ³Ù»Ý³·ñ³íÇãÁ, ÝáõÛÝå»ë ϳñáÕ ¿ É³í³·áõÛÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ãÉÇÝ»É։ ÎÉÇÝ»Ý ³ÛÉ Ñݳñ³íáñ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ, áñáÝù Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ ÷áùñ³ù³Ý³Ï 220 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ѳí»ÉÙ³Ý ¹ÇÙ³ó ¿³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ÏÁÝÓ»é»ÇÝ Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý Ï³Ù Å³ÙÏ»ï³ÛÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ³éáõÙÝ»ñáí։ Ø»Ï ·áñÍáÝÇ íñ³ Ï»Ýïñá- ݳݳÉáõ ÷á˳ñ»Ý ѳñÏ ¿ í»ñáÝßÛ³É »ñ»ù ·áñÍáÝÝ»ñÁ ѳٳ¹ñ»É ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ·ïÝ»É ³ÛÝ ÉáõÍáõÙÁ, áñÁ å³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ñݳ- ñ³íáñÇÝë É³í³·áõÛÝ Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ, ³é³í»É ÙáïÝ ¿ å³- ѳÝçíáÕ Å³ÙÏ»ïÝ»ñÇÝ ¨ ÁݹáõÝ»ÉÇ ¿ Çñ ³ñÅ»ùáí։ Ðݳñ³íáñ áñáßáõÙÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ³Ûë ·áñÍÁÝóóáõÙ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý áñáß³ÏÇ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï, ë³Ï³ÛÝ ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ÉáõÍáõÙÁ ëáíáñ³μ³ñ (μ³Ûó áã ÙÇßï) ÏÉÇÝÇ Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßï å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë- ˳ÝáÕ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇó ³Ù»Ý³¿Å³ÝÁ։ ²Ûëï»Õ ϳñ¨áñ ¿ ß»ßï»É, áñ ³ñÅ»ùÁ å»ïù ¿ ѳßí³ñÏ»É՝ ÝϳïÇ ³éÝ»- Éáí é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý ³ÙμáÕç å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÁ։ ä³ïÙ³- Ï³Ý ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ÝÙáõßÇ ½áõï ·ÝÙ³Ý ³ñÅ»ùÁ Ýñ³ ïÝûñÇÝÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ (³ÛëÇÝùÝ՝ ѻﳷ³ÛáõÙ ëå³ëíáÕ) ͳËë»ñÇ ÁÝ- ¹³Ù»ÝÁ ÷áùñ Ù³ëÝ ¿, áõëïÇ, áñå»ë ÑÇÙù, ³Ýμ³í³ñ³ñ ¿ Ùñó³ÏÇó ³ÛÉÁÝï- ñ³ÝùÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٻٳï»Éáõ ѳٳñ։ úñÇݳÏ՝ ·ÝÙ³Ý ó³Íñ ³ñÅ»ùáí é³½- Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ÝÙáõßÁ ϳñáÕ ¿ Ñáõë³ÉÇ ãÉÇÝ»É ¨ å³Ñ³Ýç»É ëå³ë³ñÏÙ³Ý áõ í»ñ³Ýáñá·Ù³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í Í³Ëë»ñ, ù³Ý ·ÝÙ³Ý ³ñÅ»ùáí ³í»ÉÇ Ã³ÝÏ ï³ñμ»ñ³ÏÁ։ л勉μ³ñ ³é³çÇÝÇ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÇ ·áõ- Ù³ñ³ÛÇÝ Í³ËùÁ ÏÉÇÝÇ ³í»ÉÇ Ù»Í։ ê³Ï³ÛÝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÙÇ ß³ñù ÙÇçáó- Ý»ñ, áñáÝù û·ÝáõÙ »Ý ·Ý³Ñ³ï»Éáõ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý (ϳ٠·áñͳñÏÙ³Ý) å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÇ Í³Ëë»ñÁ ¨ áñáß»Éáõ, û ³Û¹ ͳËë»ñÇ áñ ï³ññ»ñÝ ¿ å»ïù ѳßí³é»É Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÍáõÙ։ ì»ñáÝßÛ³É »ñ»ù ·áñÍáÝÝ»ñÇó ÙdzÏÁ, áñÇ ÝϳïÙ³Ùμ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ áõÝÇ ³é³í»É³·áõÛÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ, ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇß- Ý»ñÝ »Ý։ ø³ÝÇ áñ ¹³ ³ÏÝ»ñ¨³μ³ñ ³ñÅ»ùÇ íñ³ Éñçáñ»Ý ³½¹áÕ ·áñÍáÝ- Ý»ñÇó ¿, ³å³ ¿³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³ÛÝ, áñ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ë³Ñ- Ù³ÝÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ å³ï³ë˳ݳïáõ ³ÝÓÇÝù é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ μáÉáñ ϳ- ñÇùÝ»ñÁ ·Ý³Ñ³ï»Ý Ñݳñ³íáñÇÝë ³Ý³ã³é, ¨ áñ Ýßí³Í ϳñÇùÝ»ñÝ ³ÝÏ³Ë Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó ѳí»ÉÛ³É ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý áõ í»ñëïáõ·Ù³Ý »ÝóñÏí»Ý։ ÆÝãå»ë ݳËáñ¹ ûñÇݳÏáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ³Ûëï»Õ ݳ˳·Í»ñÇ Ñ»ï ³ÝÙÇç³- å»ë ³éÝãíáÕ ³ÝÓ³Ýó Ùáï ϳñáÕ ¿ ³é³ç³Ý³É É³í³·áõÛÝÁ Ó»éù μ»ñ»Éáõ μÝ³Ï³Ý ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝ, ÇÝãÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ýñ³Ýù »ñμ»ÙÝ Ó·ï»Ý ³Ýѳñ- ÏÇ Ï³ñ¨áñ»Éáõ (ѳ׳Ë՝ ³Ý·Çï³Ïó³μ³ñ) ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ¹»ñÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ÁݹѳÝáõñ ߳ѻñÁ, ÇÝ㨿, å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý, áñ Ó»éù μ»ñí»Ý Ó¨³Ï»ñåí³Í å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Éñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³- Å»ßï ¨ μ³í³ñ³ñ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ áõÝ»óáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇϳ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, Áëï áñáõÙ՝ ¹³ ³ñíÇ ³é³Ýó ½·³ÉÇ Ñ³í»ÉÛ³É Í³Ë- ë»ñÇ, áñáÝù ϳñ»ÉÇ ÏÉÇÝ»ñ áõÕÕ»É é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³çݳѻñà ³ÛÉ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ։ γï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇß- Ý»ñÝ ³ÛëåÇëáí å»ïù ¿ »ÝóñÏí»Ý Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ¨ ³Ý³ã³é áõëáõÙݳëÇ- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 221
ñáõÃÛ³Ý, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Çñ³å»ë ѳëï³ï»É ¹ñ³Ýó ѳٳå³- ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ։ ²ÛÝ ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ, áñáÝù ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ »Ý ѳÛï³ñ³ñ³·ñáõÙ, ëáíáñ³- μ³ñ ݳ¨ ³í»ÉÇ Ù»Í í³×³éùÇ ·ÇÝ »Ý »Ýó¹ñáõÙ։ ä³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ Ó¨³- Ï»ñåÙ³Ùμ ½μ³ÕíáÕ ³ÝÓÁ å»ïù ¿ ϳñáճݳ ³å³óáõó»É ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ³Û¹ ѳí»ÉÛ³É óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ։ ܳ˳·ÍÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý ¨ ¹ñ³ÝáõÙ ×ß·ñïáõÙÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ÁÝóóáõÙ ë³ ¿ ÉÇÝ»Éáõ ³ÛÝ Ï³ñ¨áñ³- ·áõÛÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, áñÇ ùÝÝáõÃÛ³Ùμ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ Édz½áñáõÃ- ÛáõÝ áõÝ»ÝóáÕ ³ÝÓÇÝù í»ñëïáõ·»Éáõ »Ý ÙÇÝã ³Û¹ å³ÑÁ ϳï³ñí³Í ³ß˳- ï³ÝùÁ ¨ ϳ°Ù ³ñïáÝ»Éáõ »Ý ݳ˳·ÍÇ ß³ñáõݳÏáõÙÁ, ϳ°Ù å³Ñ³Ýç»Éáõ »Ý ѳí»ÉÛ³É áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝ (ï»°ë ëïáñ¨՝ §Ò»éùμ»ñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ¨ μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ¦ μ³ÅÇÝÁ)։ ²Ûë ѳñóáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ áñáß³ÏÇ áÕç³Ù- ïáõÃÛáõÝ ¹ñë¨áñ»É, ë³Ï³ÛÝ ³ñÅ» ¹Çï³ñÏ»É Ý³¨ áñáß³ÏÇ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ μ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ·áñÍáõÙ, áñáÝù, ûñÇݳÏ, ÏÏÇñ³é»Ý ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ³í»ÉÇ ýáñÙ³É Ù»- Ãá¹³μ³ÝáõÃÛáõÝ Ï³Ù ûå»ñ³óÇáÝ-í»ñÉáõÍ³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñ։ Ò»éùμ»ñáõÙ³- ÛÇÝ ÃÇÙÁ å»ïù ¿ ùÝÝÇ, û ³ñ¹Ûáù ³ñ¹³ñ³óí³±Í ¿ ݳ˳·ÍÇ í³Õ ÷áõÉ»ñáõÙ ÝÙ³Ý Ý»ñ¹ñáõÙÁ, ³ÛÝ ¿՝ Ãá±õÛÉ Ïï³ ³ñ¹Ûáù å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ³í»ÉÇ Çñ³- ï»ë³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ѻﳷ³ÛáõÙ ³í»ÉÇ Ù»Í ·áõÙ³ñÝ»ñ ïÝï»ë»É։ γñ»ÉÇ ¿ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ïßéí³Í ³ÛÉ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ ·ïÝ»É, ûñÇݳÏ, é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷á˽Ç- çáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ։ ²ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ ¹ñ³Ýù ¨ë ϳ½¹»Ý ݳ˳·ÍÇ ³ñÅ»ùÇ ¨ ųٳݳϳÛÇÝ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ íñ³։ úñÇݳÏ՝ ϳñáÕ ¿ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ËݹÇñ ¹ñí»É ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ ³í»ÉÇ Ñáõë³ÉÇ é³½Ù³ï»ËÝÇ- ϳÛÇ ÷áùñ ù³Ý³ÏÇ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ å³Ï³ë Ñáõë³ÉÇ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ù»Í ù³Ý³ÏÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ÙÇç¨ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ »ñÏáõëÝ ¿É ³å³ÑáíáõÙ »Ý ß³- ѳ·áñÍÙ³Ý ³éáõÙáí ѳٻٳï»ÉÇ áñ³Ï³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ։ ÎñÏÇÝ, ÑÇÙݳ- Ï³Ý ËݹÇñÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙ»ñÁ å»ïù ¿ μ³í³ñ³ñ ³½³ïáõÃ- ÛáõÝ áõÝ»Ý³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷á˽ÇçáõÙÝ»ñÝ áõëáõÙݳëÇñ»Éáõ ¨ ³é³- í»É ݳËÁÝïñ»ÉÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ ϳ۳óÝ»Éáõ ѳٳñ։ Üñ³Ýù ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ïí»Ý ߳ѳ·áñÍáÕÇ ÏáÕÙÇó ïñí³Í ã³÷Çó ¹áõñë áñá- ß³ÏÇ Ñ³ïÏáñáßÙ³Ùμ ϳÙ, ³ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í, ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»- ñÇ ÷á˳ñ»Ý ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñáí։ ì»ñÁ μ»ñí³Í ûñÇݳÏáõ٠߳ѳ·áñÍáÕÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ ³í»ÉÇ ß³ï ϳñÇù áõÝÇ é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ ³ëïÇ׳ÝÇ, ù³Ý ¹ñ³ ³é³ÝÓÇÝ ÙdzíáñÝ»ñÇ ë³ÑÙ³Ýí³Í ù³Ý³ÏÇ149։ 149 «Պահանջված գործառույթը տրված պայմաններում, ժամանակի տվյալ պահին կամ դրա որոշակի հատվածի ընթացքում կատարել ի վիճակի լինելու՝ տվյալ ﬕավորի կարողությունը, այն դեպքում, երբ պահանջվող արտաքին ﬕջոցները հատկացված են»։ Տե՛ս North Atlantic Treaty Organisation, NATO R&M Terminology Applicable to ARMPs, ARMP-7 (Edition 1), July 2001, 2-1։ 222 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ºí í»ñç³å»ë, ãÝ³Û³Í í»ñÁ μ»ñí³Í ùÝݳñÏÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ μ³½ÙÇóë Ýßí»ó, áñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³é³ç³ï³ñ ¹»ñ³Ï³ï³- ñáõÙ ëï³ÝÓÝ»Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý É³í³·áõÛÝ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñå- Ù³Ý ·áñÍáõÙ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ß»ßï»É, áñ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇÝ ãå»ïù ¿ ûÅ- ï»É ³Ûë áÉáñïáõÙ ·áñÍ»Éáõ ¨ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ μ³ó³ñÓ³Ï ¨ ÙdzÏáÕ- Ù³ÝÇ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ öá˽ÇçáõÙ³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ ѳٳÏßé»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É ³Ù»Ý áñáßáõÙ å»ïù ¿ μ³ó³ïñíÇ ß³Ñ³·áñÍáÕÇÝ ¨ ѳٳӳÛ- Ý»óíÇ Ýñ³ Ñ»ï։ ºÃ» ï³ñ³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ͳ·áõÙ ³é ³ÛÝ, û ÉáõÍáõÙ- Ý»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ áñ ·áñÍáÝÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ ï³É, ÇëÏ áñáÝó՝ áã, ³å³ ³Û¹ ѳñóÁ å»ïù ¿ áõÕÕáñ¹»É í»ñ³¹³ë Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ ¨ ëå³ë»É Ýñ³Ýó áñáßÙ³ÝÁ։ ¸³ μݳí ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, û Ó»éùμ»ñÙ³Ùμ ½μ³Õ- íáÕ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ¨ ߳ѳ·áñÍáÕÇ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳϳٳñï »ñ³Ý·³íáñáõÙ áõÝ»Ý, μ³Ûó áñáß å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ û·ï³Ï³ñ »Ý ѳٳñáõÙ ³Ûë »ñÏáõ ѳÝñáõÛÃÝ»ñÇ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ϳñ·³íáñ»ÉÁ։ ²Û¹ Ýå³ï³- Ïáí ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ ·Ýáñ¹-Ù³ï³Ï³ñ³ñ ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ Ó¨³ã³÷, áñáí ߳ѳ·áñÍáÕÁ ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë ·Ýáñ¹Ç ¹»ñáõÙ, ÇëÏ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù³ëݳ- ·»ïÝ»ñÁ՝ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ։
ܳ˳·ÍÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ØÇÝã ³ÛÅÙ Ýϳñ³·ñí»É ¿ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï³ÛáõÝ ÙÇ ·áñÍÁÝóó, áñÁ ù³ÛÉ ³é ù³ÛÉ Ñ³Ý·»óÝáõÙ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý »Ýóϳ §³åñ³Ý- ùǦ í»ñ³μ»ñÛ³É ³í»ÉÇ ÑÇÙݳíáñ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÁ։ ²Ù»Ý³μ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏáõÙ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ³ÛÝ Ñ³ÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ, áñáÝó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ ϳñá- Õ³Ý³Ý Ñ»ï³Ùáõï ÉÇÝ»É, ³å³՝ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõ- ÝÁ ùÝÝáõÃÛ³Ý ¿ ³éÝáõÙ ³Ûë ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ÏÛ³ÝùÇ Ïáã»Éáõ ï³ñ³- μÝáõÛà áõÕÇÝ»ñÁ ¨ ÁÝïñáõÙ ¹ñ³ÝóÇó ³Ù»Ý³ÁݹáõÝ»ÉÇÝ, ³ÛÝáõÑ»ï¨՝ ߳ѳ- ·áñÍáÕÁ ɳÛÝáñ»Ý Ó¨³Ï»ñåáõÙ ¿ Çñ ϳñÇùÝ»ñÁ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ ï»ë³ÏÇ Ñ³ñóáõÙ։ ²Ûë ·áñÍÁÝóóÁ, áñÁ ÏñÏÝíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μáÉáñ ïÇå»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¹ñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÁ, ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ϳ½Ù»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý »ñϳñ³Å³Ù- Ï»ï ¨ ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ÇñÁ։ ²ÛÝ ëáíáñ³μ³ñ ݳ˳ÝßíáõÙ ¿ 10 ϳ٠20 ï³ñ- í³ Ïïñí³Íùáí ¨ Ó¨³Ï»ñåáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõÅÇ áõ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ñ³ñóáõÙ ³ÛÝ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù áõÝ³Ï »Ý Éñ³óÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³Ï»ñåí³Í å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ´Ý³Ï³Ý ¿՝ Íñ³·ÇñÝ ³í»ÉÇ Ñëï³Ï ¿ ëϽμÝ³Ï³Ý ï³- ñÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, »ñμ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ áñáß³ÏÇ ÉáõÍáõÙÝ»ñÝ ³ñ¹»Ý ѳí³- ݳμ³ñ ÁÝïñí³Í »Ý, ¨ ³í»ÉÇ áõñí³·Í³ÛÇÝ՝ ѻﳷ³ ï³ñÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝó ϳñÇùÝ»ñÝ áõ í»ñçÇÝÝ»ñÇë μ³í³ñ³ñÙ³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ ¹»é å»ïù ¿ í»ñÉáõÍí»Ý Çñ»Ýó ³ÙμáÕçáõÃÛ³Ý Ù»ç ¨ áñáß³ñÏí»Ý։ ²Ûë Ýϳï³éáõÙÝ»- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 223
ñÁ å³ñï³¹Çñ Ï»ñåáí å»ïù ¿ ¹Çï³ñÏí»Ý ³ñÅ»ùÇ ùÝÝáõÃÛ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇÝ ÏóíáõÙ ¿ ݳ¨ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ ýÇ- ݳÝë³Ï³Ý åɳÝÁ, áñÁ ïíÛ³ÉÝ»ñ ¿ ѳÕáñ¹áõÙ Íñ³·ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ï»ïÇ ³ñÅ»ùÇ í»ñ³μ»ñÛ³É։ ÆÝãå»ë í»ñÁ, ³Ûëï»Õ ¨ë ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÝ ³í»- ÉÇ Ñëï³Ï ÏÉÇÝ»Ý Ý³Ë³·ÍÇ ³é³çÇϳ ï³ñÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ³í»ÉÇ Ñ³Û»óá- ճϳÝ՝ ѻﳷ³ÛÇ Ñ³Ù³ñ։ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñ ýÇݳëÝ³Ï³Ý åɳÝÁ å³ñ½áñáß Ï»ñåáí Ç óáõÛó ¹ÝÇ ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ (ÁÝÓ»é»ÉÇáõÃÛáõÝÁ), ³ÛëÇÝùÝ՝ ³ÛÝ, áñ ݳ˳·ÍÇ ³ÙμáÕç Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ Í³ËùÁ ï»Õ³íáñíáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõÅÇ ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ͳËë»ñÇ ³éáõÙáí μáÉáñ Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ áõÝ»- ó³Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ։ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ ¹³ ѳñÙ³ñ ·áñÍÇù ¿ ݳ˳·ÍÇ՝ áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñÇ μ³ÕϳóáõóÇã Ù³ëÇ ·áñÍݳϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ Ñáõë³ÉÇáõÃÛáõÝÁ ã³÷»Éáõ ѳٳñ։ سïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ, ãÇ Ï³ñáÕ ·Ý³Ñ³ïí»É Ó»éùμ»ñÙ³Ý áÉáñïÇ Ï³é³í³ñÇã- Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó, ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýù ï»ëÝáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ë»÷³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ (ÙÛáõë ÏáÕÙÇó, ë³Ï³ÛÝ, Ýñ³Ýó Ý»ñ¹ñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ áñáß³ÏÇ »É³Ï»ï³ÛÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳÕáñ¹»É)։ ¶Ý³Ñ³ïáõÙÁ å»ïù ¿ ϳï³ñ- íÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, áñáÝó ï»ë³¹³ßïÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÝ Çñ ³ÙμáÕçáõÃÛ³Ý Ù»ç։ سïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ݳ˳·ÍÇ ³ÛÝ ÏáÕÙÝ ¿, áñÁ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý í»ñ³- ݳÛáõÙ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ։ ܳ˳·ÍÇ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ³×áõÙ ¿ ¹ñ³ Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ Í³ËùÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ ×ß·ñïáõÃÛáõÝÁ։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ÷áËíáõÙ ¿ ݳ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ÇñÁ, ß»ÕíáõÙ »Ý ¹ñ³ ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ݳ˳·Í»ñÁ å»ïù ¿ ß³ñáõݳϳμ³ñ ѳñÙ³ñ»óí»Ý Ýáñ ѳÙÁݹѳÝáõñ ѳ- Ù³ï»ùëïÇÝ։ ê³ Ù»Ï ³ÛÉ å³ï×³é ¿՝ Ñû·áõï ݳ˳·Í»ñÇ å³ßïáݳϳÝ, ϳÝáݳíáñ ¨ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý, ÇÝãÁ ëáíáñ³μ³ñ ݳ˳ï»ë- í³Í ¨ Ý»ñ³éí³Í ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝáõÙ (ï»°ë ëïáñ¨՝ §Ò»éùμ»ñ- Ù³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ¨ μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ¦ μ³ÅÇÝÁ) ¨ Çñ³·áñÍíáõÙ ¿ ³ÝÏ³Ë í»ñëïáõ·áÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó։ ²Ûë ³éÇÃáí ϳñ¨áñ ¿ Ýß»É Ý³¨ ³ÛÝ, áñ ýÇݳÝë³Ï³Ý Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ïíÇ Ý³Ë³·ÍÇ ³ÙμáÕç Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷áõÉáõÙ։ ܳ˳·Í»ñÇ Í³ËùÁ ѳí³ë³ñ³ã³÷ ã¿՝ μ³Õϳó³Í ã¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï³ñ- í³ ÁÝóóùáõ٠ͳËëíáÕ ÝáõÛݳã³÷ ·áõÙ³ñÝ»ñÇó։ ÎÉÇÝ»Ý Í³Ëë»ñÇ μ³ñÓ- ñ³Ï»ï»ñ ¨ ó³Íñ³Ï»ï»ñ, áõ ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í՝ ÝáõÛÝåÇëÇ ï³ï³ÝáõÙÝ»ñ é³½Ù³Ï³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ï³éáõÛóÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ñ³Ù³ÉñÙ³Ý Ï³ñÇùÝ»ñáõÙ։ ²Ûë ÇëÏ å³ï׳éáí Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÁ å³Ñ³Ý- çáõÙ ¿, áñ ¹ñ³ Ùß³ÏáÕÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñ »ñ³ßËÇùÝ»ñ ï³Ý ³é ³ÛÝ, áñ Çñ»Ýó áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ ¨ë ϳÝ˳ï»ëí³Í »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·- ñáõÙ, ϳ٠³ÛÉ Ï»ñå՝ ݳ˳·ÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ·ÝÙ³Ý »Ýóϳ é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½áõï ·ÝÙ³Ý ³ñÅ»ùÇ Ñ»ï ϳåí³Í ͳË- 224 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ë»ñÇ ÏáÕùÇÝ Ý³Ë³Ýßí³Í ¿ ݳ¨ ݳ˳·ÍÇ ³ÙμáÕç³Ï³Ý ͳËùÁ՝ ϳåí³Í ¹ñ³Ýó åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ ܳ˳·Í»ñÇ ýÇݳÝë³- íáñÙ³Ý ³Ûë ųٳݳϳÛÇÝ ï³ñáõμ»ñáõÙÝ»ñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ϳé³í³ñ»É ¨ ϳÝáݳϳñ·»É, ÇÝãÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³- ï³Ï³ÝÝ»ñÁ ѳßíÇ ³éÝ»Ý áã ÙdzÛÝ ³ÛÝ՝ ϳ±Ý ³ñ¹Ûáù μ³í³ñ³ñ ýÇݳÝë³- Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, ϳ٠ݳ˳ï»ëí³±Í »Ý ³ñ¹Ûáù ¹ñ³Ýù μÛáõç»áí, ³Ûɨ ³ÛÝ, û ѳßíDZ »Ý ³éÝíáõÙ ³ñ¹Ûáù ¹ñ³Ýó Ñ»é³Ñ³ñ ѻ勉ÝùÝ»ñÁ ýÇݳÝë³Ï³Ý ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³å³·³ Áݹ·ñÏÙ³Ý ³éáõÙÝ»ñáí։ سïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ³ÛëåÇëáí, ݳ˳·Í»ñÇ Ù»ÏݳñÏÇ Ï³Ù ß³ñáõݳÏáõÃ- Û³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»Éáõ ÁÝóóùáõÙ ïñíáÕ áñáßÇ㠷ݳѳ- ï³Ï³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, μ³óÇ Ý³Ë³·ÍÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳÙá½í»Éáõó՝ áñáßáõ٠ϳ۳óÝáÕÝ»ñÁ Ïó³ÝÏ³Ý³Ý Ñ³Ùá½í³Í ÉÇÝ»É Ý³¨, áñ ³ÛÝ Çñ³ï»ë³Ï³Ý ¿ ϳï³ñÙ³Ý ÁÝóóùÇ ³éáõÙáí։ ²ÛëÇÝùÝ՝ Ýñ³Ýù ϳñÇù áõÝ»Ý ï»ëÝ»Éáõ ݳ¨ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³ÛÝåÇëÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ, áñÁ Íñ³·ñÇ Ñ³çáÕ Çñ³·áñÍáõÙÁ Ϲ³ñÓÝÇ ËáëïáõÙݳÉÇó։
ÆÝãå»±ë Ó»éù μ»ñ»É. Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ò»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ýϳñ³·ñáõÙ ¿, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ Ó»éù μ»ñí»Ý å³Ñ³ÝçíáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²ÛÝ Í³é³ÛáõÙ ¿ Ýí³½³·áõÛÝÁ »ñ»ù Ýå³ï³ÏÇ։ ²é³çÇÝÁ՝ Ï³Ý é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ï³ñμ»ñ áõÕÇÝ»ñ, áõëïÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ Ùß³- Ï»Éáõ å³Ñ³ÝçÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñãÇÝ å³ñï³¹ñáõÙ ¿ ¹Çï³ñÏ»É ³é- ϳ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Áݹ³ñÓ³Ï ïÇñáõÛà ¨ ÑÇÙݳíáñ»É ϳï³ñí³Í ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ։ ²ÛëÇÝùÝ՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³í³ñÇãÁ å»ïù ¿ Ëáñ³ÙáõË ÉÇÝÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ Ñݳñ³íáñ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ù»ç ¨ μ³Õ- ¹³ïÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³é³ÝÓÇÝ Ï³ñáÕáõÃÛ³Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ ³é³í»- ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ سëݳ·Çï³Ï³Ý ³Ûë áõÕÕáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí ³ñ¹Ûáõݳñ³ñ áñáßáõÙÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ÑÇÙݳíáñ μÝáõÛà »Ý ëï³ÝáõÙ։ ºñÏñáñ¹Á՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ áõÕ»ÝÇß³ÛÇÝ μÝáõÛÃÇ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ѳÕáñ¹áõ٠ݳ˳·ÍÇ ï¨áÕáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É, ÇëÏ í»ñçÇÝë ϳñáÕ ¿ μ³- í³Ï³ÝÇÝ »ñϳñ³ï¨ ÁÝóóù áõÝ»Ý³É ¨ ³Ï³Ý³ï»ëÁ ÉÇÝ»É Çñ Çñ³·áñÍÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ջϳí³ñ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ÙÇ ù³ÝÇ ¹³ñÓ³åïáõÛïÝ»ñÇ։ ºññáñ- ¹Á՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ í»ñëïáõ·áÕÝ»ñÇÝ ÁÝÓ»éáõÙ ¿ μ³í³- ñ³ñ ³å³óáõÛóÝ»ñ ³é ³ÛÝ, áñ ݳ˳·ÇÍÁ å³ïß³× ÁÝóóù Ïáõݻݳ ¨, ѻ勉μ³ñ, ³ñųÝÇ ¿ Ý»ñ³éí»Éáõ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ñáõÙ։ úñÇݳÏ՝ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ óáõÛó ï³É, áñ ݳ˳·ÇÍÁ å³Ñå³ÝáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý μáÉáñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ϳñáÕ ¿ ѳë- Ý»É áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ³é³í»É³·áõÛÝ ·áñͳÏóÇÝ, áñ ݳ˳·ÍÇ Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏ»ñÁ Ýí³½»óí³Í »Ý ÁݹáõÝ»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ¨ ³ÛÉÝ։ ´»ñí³Í å³ï׳éÝ»ñÇ ÉáõÛëÇ Ý»ñùá ѳëϳݳÉÇ ¿, áñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëï³ÝáõÙ »Ý ÁݹáõÝí³Í ϳéáõóí³Íùáí å³ßïáݳ- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 225
Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕÃÇ ï»ëù։ ì»ñáÝßÛ³É Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇó μ³óÇ` ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ݳ¨ í»ñëïáõ·Çã ó³ÝÏÇ ¹»ñ ϳï³ñ»É՝ ³å³Ñáí»Éáí Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³é³- í³ñãÇ ÏáÕÙÇó ѳçáÕ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï μáÉáñ Ñݳñ³íáñ Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϻݹ³ÝÇ ÷³ëï³ÃÕûñ ÉÇ- Ý»Ý։ ¸ñ³Ýó μ³½Ù³ÃÇí ï³ññ»ñ ݳ˳·ÍÇ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ å»ïù ¿ Éñ³Ùß³Ïí»Ý, ÇëÏ ï³ñμ»ñ ÏáÕÙ»ñ՝ ï³ñμ»ñ ß»ßï³¹ñáõÃÛáõÝ ëï³- ݳÝ։ л勉μ³ñ ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ »Ýóϳ ÉÇÝ»Ý Ùßï³Ï³Ý ¨ ϳÝáݳíáñ í»- ñ³Ý³ÛÙ³Ý, ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ ÷áËѳٳӳÛÝ»óÙ³Ý։ âÝ³Û³Í Ó»éùμ»ñ- Ù³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ݳ˳·Í»ñÇ ï³ñμ»ñ ïÇå»ñÇ Ñ³Ù³ñ ï³ñμ»ñ Ï»ñå »Ý Ùß³ÏíáõÙ ¨ ï³ñμ»ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ï³ñμ»ñ ëϽμáõÝùÝ»ñáí »Ý μ³Å³ÝíáõÙ ³é³ÝÓÇÝ Ù³ë»ñÇ, ¹ñ³Ýó ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·Í»ñÁ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ÙÝ³É ÝáõÛÝÁ։ ´³óÇ Ý³Ë³·ÍÇÝ ³éÝãíáÕ ï³ññ³Ï³Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¨ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ É³ÛÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ Ý»ñϳ۳óÝáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÝÛáõÃÇ Ý»ñ³ÍáõÃÛáõÝÇó՝ ¹ñ³Ýó Ù»ÏݳϻïÁ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇ ÏáÕÙÇó ·áñÍÁÝóóÇ ÁݹѳÝáõñ ï»ëɳϳÝÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ ¿, ¹ñ³ Ýϳñ³·- ñáõÃÛáõÝÝ áõ ÑÇÙݳíáñáõÙÁ։ Î³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Éñ³óÝ»ÉáõÝ áõÕÕí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³- ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ï³ñμ»ñ áõÕÇÝ»ñ, ¨ ¹ñ³ÝóÇó ݳËÁÝïñ»ÉÇÝ Ï³ñáÕ ¿ Ó¨³Ï»ñåáõÙ ëï³Ý³É՝ ÙdzÛÝ ËݹÇñÁ ÙÇ ù³ÝÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ¹Çï³ñÏ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ։ ¸ñ³Ýù í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³ÉÝ»ñÇÝ. • γ± ³ñ¹Ûáù Ýáñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ·ÝÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ։ è³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ áñáß ï»ë³ÏÝ»ñ ϳñ»ÉÇ ¿ áã û ·Ý»É, ³ÛÉ í³ñÓ³- ϳɻÉ։ ¸ñ³Ýó åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÇ Í³ËùÇ Ñ³ßí³ñÏÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳñó»ñÇ ³í»ÉÇ É³ÛÝ ßñç³Ý³ÏÇ Ñ»ï ³éÝãíáÕ ÙÇ ß³ñù Ýϳï³éáõÙÝ»ñ ϳñáÕ »Ý μ³ó³Ñ³Ûï»É, áñ í³ñӳϳÉáõÃÛáõÝÝ ³í»- ÉÇ É³í å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¿ ³é³ç³¹ñáõÙ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñÙ³Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ ³éáõÙáí։ úñÇݳÏ՝ ÙÇ ß³ñù å»ïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ëå³ë³ñÏÙ³Ý ¨ Ë³Õ³Õ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ÷á˳¹ñ³ÙÇçáóÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³ñóÁ ÉáõÍ»Éáõ ѳٳñ ÁÝïñ»É »Ý ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ù»Ý³Ý»ñ í³ñӳϳɻÉáõ ï³ñμ»ñ³ÏÁ։ ºÃ» ³Ý·³Ù ³Û¹åÇëÇ í³ñӳϳÉáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃ- ÛáõÝ ãϳ, Ýáñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ/ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝáõÙÁ ãå»ïù ¿ ÇÝùÝÁëïÇÝùÛ³Ý ¹Çï³ñÏíÇ áñå»ë é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³Ý ÙÇ³Ï Ï³Ù É³í³·áõÛÝ ï³ñμ»- ñ³ÏÁ։ ÀÝͳÛí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ÁݹáõÝáõÙÝ áõ û·ï³·áñÍáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ï³Ï³Ý ·áõÛù³ó³ÝÏÇó ϳ٠³ñï³ùÇÝ ³ÕμÛáõñÝ»- ñÇó Ó»éù μ»ñí³Í ÙdzíáñÝ»ñÇ í»ñ³÷áËáõÙÁ ϳ٠³ñ¹Ç³Ï³Ý³óáõÙÁ ÝáõÛÝù³Ý ÁݹáõÝ»ÉÇ ÙÇçáóÝ»ñ »Ý, áñù³Ý å³ïñ³ëïÇ ³åñ³ÝùÇ ·Ýáõ- ÙÁ ϳ٠Ýáñ Ùß³ÏáõÙÁ։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ, ë³Ï³ÛÝ, å»ïù ¿ Ýß»É, áñ ÝÙ³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ ѳ½í³¹»å »Ý Ñݳñ³íáñ, ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñ- 226 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ïÇ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÁ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý Ýáñ é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝáõÙ։ • ²ñï³¹ñíá±õÙ »Ý, ³ñ¹Ûáù, Ó»éùμ»ñÙ³Ý »Ýóϳ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ë»ñdzϳÝáñ»Ý, û± ¹ñ³Ýù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ù߳ϻÉ։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³- Ù³ÉñáõÙÁ ë³ÑÙ³Ýí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ ÉÇáíÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ùß³ÏÙ³Ý ÙÇçáóáí áñáß ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ÁÝ- Ó»éáõÙ, áñáÝóÇó ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÝ ³ÛÝ ¿, áñ ߳ѳ·áñÍáÕÁ ëï³ÝáõÙ ¿ ×Çßï ³ÛÝ, ÇÝãÇ Ï³ñÇùÝ áõÝÇ (ϳ٠ûñ¨ë ϳñÍáõÙ ¿, û áõÝÇ)։ γ- ñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ¹»åù»ñ, »ñμ ¹³ ÉáõÍÙ³Ý ÙÇ³Ï Ñ³ë³Ý»ÉÇ ï³ñμ»ñ³ÏÝ ¿։ ä³Ñ³ÝçíáÕ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõݻݳÉ, ÇÝãÁ, ûñÇݳÏ, Ñ³×³Ë ¿ å³ï³ÑáõÙ, »ñμ ·ÇïáõÃÛ³Ý í»ñçÇÝ Ýí³×áõÙÝ»- ñÇÝ ÷áñÓáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ÏÇñ³éáõÃÛáõÝ Ñ³Õáñ¹»É։ ê³Ï³ÛÝ Ù³ñ- ï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ Ùß³ÏáõÙÝ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ óÝϳñÅ»ù áõ éÇëϳÛÇÝ ·áñÍ ¿, ¨ ÝٳݳïÇå ݳ˳·Í»ñÁ ѳë³Ý»ÉÇ »Ý ùÇã Ãíáí »ñÏñÝ»ñÇ՝ ëáíáñ³μ³ñ ÙdzÛÝ Ýñ³Ýó, áíù»ñ áõÝ»Ý ë»÷³Ï³Ý é³½Ù³- ³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý ѳٳÉÇñ։ ºñÏñÝ»ñÇ Ù»Í³·áõÛÝ Ù³ëÁ ëïÇåí³Í ¿ ÁÝïñáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»É ßáõϳÛáõÙ ³éϳ μ³½Ù³ï»ë³Ï ѳٳϳñ- ·»ñÇ ï»ë³Ï³Ýáõó, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ÇÝãå»ë ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ë»ñÇ³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùÝ»ñ (øܲ, COTS), ³ÛÝ- å»ë ¿É é³½Ù³Ï³Ý (èܲ, MOTS)։ ø³ÝÇ áñ ø/èܲ ³åñ³ÝùÝ»ñÝ Ç ëϽμ³Ý» Ùß³Ïí»É »Ý μáõÝ å³ïíÇñ³ïáõÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ¹ñ³Ýó Ó»éù- μ»ñáõÙÁ ·ñ»Ã» ÙÇßï ϳåí³Í ¿ ë»÷³Ï³Ý ϳñÇùÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ï»ñå ÷á˽ÇçáõÙÝ»ñÇ ·Ý³Éáõ Ñ»ï։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó, ë³Ï³ÛÝ, å³ïñ³ëïÇ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëáíáñ³- μ³ñ áõÝ»Ý ß³Ñ³·áñÍÙ³Ý áñáß³ÏÇ ï³ñ»·ñáõÃÛáõÝ, ¹ñ³Ýó ³Ýë³ñ- ùáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ³é³ç³óñ³Í ËݹÇñÝ»ñÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ÑÕÏí³Í »Ý, ÇëÏ Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ՝ ï»ë³Ý»ÉÇ Ï³Ù ³å³óáõóí³Í։ ²í»ÉÇÝ` ¹ñ³Ýó Ùß³ÏÙ³Ý Í³Ëë»ñÝ ³ñ¹»Ý ѳßíÇ »Ý ³éÝí³Í ³ñÅ»- ùáõÙ, áõëïÇ ³åñ³ÝùÝ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³í»ÉÇ ¿Å³Ý ¿ ëï³óíáõÙ։ Øß³Ï- Ù³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ óáõó³¹ñ³Í ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ϳճå³ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ³í»ÉÇ §Ñ³ë³Ý»ÉǦ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ³í»ÉÇ ë»Õ٠ų- ٳݳϳÙÇçáóáõÙ։ ²Ûë ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ø/èܲ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÁ (ѳïϳå»ë ³ÛÝåÇëÇ áÉáñïÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ) ³í»ÉÇ Ññ³åáõñÇã »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ³Ý·³Ù ³ÛÝ å»- ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ³í³Ý¹³μ³ñ ½μ³ÕíáõÙ »Ý ëå³é³½Ç- ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ùμ, ¨ ³Û¹ûñÇÝ³Ï ÙÇ ß³ñù å»ïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ Ý»ñϳÛáõÙë Ëñ³ËáõëáõÙ »Ý Ñ»Ýó ÝÙ³Ý Ý³Ë³·Í»ñÁ։ γñ¨áñ ¿ Ýß»É, ë³Ï³ÛÝ, áñ ³Ý·³Ù ø/èܲ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ݳ˳- ï»ë»É ¹ñ³Ýó ѳñÙ³ñ³μ»ñÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ë³Ñٳݳ÷³Ï μÝáõÛ- ÃÇ Ùß³ÏáõÙ³ÛÇÝ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙ, ÇÝãÁ ¨ë å»ïù ¿ ѳßíÇ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 227
³éÝíÇ Ý³Ë³·ÍÇ éÇëÏ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ։ àñå»ë ûñÇÝ³Ï μ»ñ»Ýù ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó»éùμ»ñáõÙÁ. ¹ñ³Ýù ·ñ»Ã» ÙÇßï ϳñáÕ »Ý ѳٳå³ï³ë˳ݻóí»É ³é³ÝÓÇÝ å³ïíÇñ³ïáõÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ, ¨ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ áñáß³ÏÇ ÙdzíáñÇã ³ß˳ï³ÝùÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙ՝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ ï³ñμ»ñ ³ÕμÛáõñÝ»ñÇó Ó»éù μ»ñí³Í ѳٳϳñ- ·»ñÇ (ûñÇݳÏ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μ³½Ù³ÃÇí ѳٳϳñ·»ñÇ Ï³½ÙáõÙ Ý»ñ³éí³Í ë»Ýëáñ³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ, Ññ³½»ÝÇ ¨ ½ÇÝí³Í ëïáñ³- μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ) ÷áËѳٳӳÛÝ»óáõÙÁ ¨ ѳٳï»Õ»ÉÇáõÃÛáõÝÁ։ • ÆÝãåÇëÇ±Ý ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù³ëßï³μÁ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃ- ÛáõÝÁ å»ïù ¿ ݳ¨ ÁݹѳÝáõñ ·Í»ñáí áñáßÇ, û ÇÝã ¿ ѳñϳíáñ Ó»éù μ»ñ»É։ ì»ñÁ Ýßí³Í ë»Ýëáñ³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ, Ññ³½»ÝÁ ¨ ½ÇÝí³Í ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý, ûñÇݳÏ, ¹Çï³ñÏí»É áñå»ë »ñ»ù ³é³ÝÓÇÝ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·Í»ñ։ ²Û¹ ¹»åùáõ٠ѳÙÁݹѳÝáõñ ѳٳϳñ·áõÙ ¹ñ³Ýó ÇÝï»·ñ³ódzÛÇ å³- ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ÏÁÝÏÝÇ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇ ¨ í»ñçÝ³Ï³Ý ß³Ñ³·áñÍáÕÇ íñ³։ гٳϳñ·³ÛÇÝ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃ- Û³Ý ³ñ¹Ç³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñáõÙ ¨ Ý»ñϳÛÇë É³í³·áõÛÝ ·áñͻɳϻñ- åáõÙ ³í»ÉÇ ÁݹáõÝí³Í ¿ ³ÙμáÕç³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ï³å³É³éáõÇÝ ÷á˳Ýó»ÉÁ, áí ³ñ¹»Ý å»ïù ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåÇ »Ýóϳå³É³éáõÝ»ñÇ Ñ»ï å³ÛÙ³- ݳ·ñ»ñÇ Ï³½ÙáõÙÁ՝ ݳ˳·Íáí å³Ñ³ÝçíáÕ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³ïÏá- ñáßÇãÝ»ñÇÝ, ³ñÅ»ùÇÝ ¨ ųٳݳϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³- ï³ë˳ÝáÕ ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÝ Çñ³·áñÍ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù³ëßï³μÝ»ñÇ ËݹñÇ ³ÛÉ ³ëå»ÏïÝ»ñÇó ¿ ³ÛÝ Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇ ùÝݳñÏáõÙÁ, û ³ÝÑñ³Å»ß- ïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ÇÝã ûųݹ³Ï ï³ññ»ñ ϳñáÕ »Ý Áݹ·ñÏí»É ݳ- ˳·ÍáõÙ։ àñå»ë ÁݹѳÝáõñ ÷³Ã»ÃÇ μ³ÕϳóáõóÇã Ù³ë»ñ՝ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý μ³ñ¹ ѳٳϳñ· Ó»éù μ»ñ»ÉÇë ³ñÅ» Ó»éù μ»ñ»É ݳ¨ ³ÛÝ- åÇëÇ ûųݹ³Ï ï³ññ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý å³Ñ»ëï³Ù³ë»ñÁ, ÝÛáõó- ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ¨ ëå³ë³ñÏÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ï³Ù, ³éÝí³½Ý, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ í»ñ³å³ïñ³ëïáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ï³ñ³μÝáõÛà áõëáõÙÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ։ • Ðݳñ³íá±ñ ¿ ³ñ¹Ûáù å³Ñ³ÝçíáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳ- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ó»éù μ»ñ»É ÙÇ ù³ÝÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇó։ ºÃ» Ï³Ý Ù»ÏÇó ³í»ÉÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñ, áñáÝù å³ïñ³ëï »Ý ³å³Ñáí»Éáõ å³Ñ³ÝçíáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³å³ ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳí»ï ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ áñáß»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý Ñ³í»ÉÛ³É Ýϳï³éáõÙÝ»ñ՝ ³ñÅ»ùÇ, ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇß- Ý»ñÇ ¨ ųٳݳϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝ։ ØdzÛÝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Çñ³å»ë 228 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
É³í³·áõÛÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ μ³ó³Ñ³ÛïÙ³ÝÁ։ Øñó³ÏóáõÃÛ³Ý ·áñ- ÍÁÝóóáõ٠߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇÝ å»ïù ¿ Ññ³íÇñ»É Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ݳ˳Ýßí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Çñ»Ýó ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ, ³å³ å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ï»É ¹ñ³Ýù ¨ ÁÝïñ»É ѳÕÃáÕÇÝ (ï»°ë ëïáñ¨՝ §Øñó³Ï- ó³ÛÇÝ Ó»éùμ»ñáõÙ¦ μ³ÅÇÝÁ)։ ²Ûë åñ³ÏïÇÏ³Ý μ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýûï³ñ»ÉÇ ï³ññ»ñÇó ¿, ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ í×éáñáß Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³Ï- óáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ³é³í»É³·áõÛÝ ³ñÅ»ùÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳñóáõÙ։ ²ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ³ÝóϳóáõÙÝ ³ÝÑݳñ ¿ ϳ٠μ³- ó³éí³Í, ÙǨÝáõÛÝ ¿՝ ѳñÏ ¿ ç³Ýù»ñ ·áñͳ¹ñ»É áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»- ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ³é³í»É³·áõÛÝ Ñݳñ³íáñ ³ñÅ»ùÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ։ úñÇݳÏ՝ Ñݳñ³íáñ ¿ ߳ѳ·ñ·é»É Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ »Ýóϳå³É³- éáõÝ»ñÇ ÙÇç¨, ݳ˳·ÇÍÁ μ³Å³Ý»É ÙÇ ù³ÝÇ ÷áõÉ»ñÇ, áñáÝó ÙÇ Ù³- ëÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ³ÝóϳóÝ»É Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ÑÇÙáõÝùáí, ѳٳå³ï³ëË³Ý ·Ý³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ ϳå³É³éáõÇÝ Ëñ³Ëáõ- ë»É ãμ³ñÓñ³óÝ»É ³ñÅ»ùÁ (ï»°ë ëïáñ¨)։ ²ÛÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ, »ñμ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÝ ³ÝÑݳñÇÝ ¿, Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ μáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ å»ïù ¿ ë³ÑÙ³ÝÇ Çñ ѳۻóáÕáõÃÛ³Ùμ ÁݹáõÝ»ÉÇ Ýí³½³·áõÛÝ å³- ѳÝçÝ»ñÁ (Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ³ñÅ»ùÇ Ñ³ñóáõÙ) ¨ å³ïñ³ëï ÉÇÝÇ Ù»ñÅ»Éáõ ó³Ýϳó³Í å³Ûٳݳ·Çñ, áñÁ ¹ñ³Ýó ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳- ÝáõÙ։ • γ±Ý ³ñ¹Ûáù ÝٳݳïÇå Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·Íáí Ñ»ï³- ùñùñí³Í ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ë։ ºÃ» Ï³Ý áõñÇß »ñÏñÝ»ñ, áñáÝù ÝÙ³- ݳïÇå å³Ñ³ÝçÝ»ñ áõÝ»Ý, ³å³ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÍÇ Ï³½ÙáõÙÁ ¨ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ։ ØÇ ÏáÕÙÇó՝ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñ ½ÇçáõÙÝ»ñÇ ·Ý³É ë»÷³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»- ñÇ Ñ³ñóáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³ÝóÇó áã μáÉáñÁ ϳñáÕ »Ý μ³í³ñ³ñí»É, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ³Ûë »Õ³Ý³ÏÁ Íñ³·ñÇ Í³ËëÁ μ³ßËáõÙ ¿ Ù³ëݳÏÇó μáÉáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨։ ÞÝáñÑÇí ٻͳͳí³É ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ýÇݳÝ- ë³Ï³Ý ߳ѳí»ïáõÃÛ³Ý՝ ³Ûë Ï»ñå Ó»éù μ»ñí³Í ³åñ³ÝùÝ»ñÁ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³í»ÉÇ ó³Íñ ³ñÅ»ù ÏáõݻݳÝ։ • ä»±ïù ¿ ³ñ¹Ûáù Ýßí³Í ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ Ó»éù μ»ñ»É Ùdzݷ³ÙÇó։ Êݹñá ³é³ñϳ Ó»éùμ»ñáõÙÁ Ù³ëݳï»Éáí ¨ ïñáÑ»Éáí ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³- çáñ¹³Ï³Ý »Ýóݳ˳·Í»ñÇ ÙÇç¨ (¿íáÉÛáõóÇáÝ Ï³Ù ÷áõɳÛÇÝ Ó»éù- μ»ñáõÙ)՝ ϳñ»ÉÇ ¿ ¨° å³Ï³ë»óÝ»É éÇëÏ»ñÁ, ÇÝãÁ ϳñ¨áñ ¿ ѳïϳå»ë ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ Ï³ñÇù áõÝ»óáÕ Ý³Ë³·Í»ñÇ ¹»åùáõÙ, ¨° ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý μ³ßË»É Ý³Ë³·ÍÇ ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ։ ØdzëÇÝ í»ñóñ³Í՝ ³Ûë Ýϳï³éáõÙÝ»ñÁ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇÝ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë Ó¨³Ï»ñå»É Ó»éùμ»ñÙ³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ å³ïÏ»ñÁ, áñÝ ³å³ ϳñáÕ ¿ ÑÇÙݳíáñí»É ¨ ÷³ëï³·ñí»É ïíÛ³É Ý³Ë³·ÍÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç։ γñáÕ ¿ áñáßí»É, ûñÇݳÏ, é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý Ó»éù Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 229
μ»ñ»É í³ñӳϳÉáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáí ¨ Ù»Ï Ù³ï³Ï³ñ³ñÇó ϳ٠ÙñóáõÛà ѳÛï³- ñ³ñ»É՝ ÁÝïñ»Éáõ ³é³ç³¹Çñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ ³é³í»É³·áõÛÝë ѳٳå³ï³ë- ˳ÝáÕ øܲ ³åñ³ÝùÝ»ñÁ։ ²ÛëåÇëÇ ÁݹѳÝáõñ áñáßÙ³Ý Ñ³Ý·»Éáõó Ñ»ïá Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ ϳñÇù Ïáõݻݳ ùÝÝ»Éáõ, û ÁÝïñí³Í ï³ñμ»ñ³ÏÝ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ Çñ³·áñÍ»É՝ ÏñÏÇÝ ÑÇÙݳíáñ»Éáí ¨ Ý»ñ³é»Éáí ϳ۳óí³Í áñáßáõÙÝ»ñÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç։ Ðݳñ³íáñ Ýϳï³éáõÙÝ»- ñÇ ßñç³Ý³ÏÁ ϳñáÕ ¿ Áݹ·ñÏ»É՝ • ܳ˳·ÍÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ. ÇÝãå»±ë ¿ ݳ˳·ÇÍÁ ï³ñ³μ³Å³Ýí»Éáõ Áëï ųٳݳϳÛÇÝ Ñ³ïáõÛÃÝ»ñÇ, DZÝãÁ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ûáõ- ñ³ù³ÝãÛáõñ ÷áõÉáõÙ, Íñ³·ñÇ Ù»ÏݳñÏÇ/ß³ñáõݳÏáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñ- Û³É í×éáñáß áñáßáõÙÝ»ñÁ »±ñμ ¨ á±ñ Ï»ï»ñáõÙ å»ïù ¿ ϳ۳óí»Ý։ ²Ûë ³Ù»ÝÁ Ñ³×³Ë å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³Ýáí ݳ˳ï»ëí³ÍÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ (ï»°ë ëïáñ¨՝ §Ò»éùμ»ñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³- óáõÙÁ ¨ μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ¦ μ³ÅÇÝÁ)։ • ػݻçÙ»ÝÃÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ. DZÝã ëϽμáõÝùáí å»ïù ¿ ϳ½Ù³Ï»ñå»É ݳ˳·Í³ÛÇÝ ÃÇÙÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ, ¹ñ³ ѳٳñ DZÝã ³é³ÝÓݳѳïáõÏ ÑÙïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ÏÉÇÝ»Ý ¨ »±ñμ, Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ ÇÝãå»±ë ¨ DZÝã ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ùμ å»ïù ¿ ÷áË·áñͳÏóÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ Ñ»ï։ • ¶Ý³·áÛ³óáõÙÁ. Ù³ï³Ï³ñ³ñÇÝ ÇÝãå»±ë »Ý í׳ñ»Éáõ։ ²Ûë ѳñóáõÙ ÁÝïñáõÃÛ³Ý »ñÏáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ñμ»ñ³Ï ϳ՝ í׳ñ»É ѳٳӳÛ- Ý»óí³Í ·ÇÝÁ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ï³Ù Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ý³Ëûñáù ѳ- Ù³Ó³ÛÝ»óí³Í ÷³Ã»ÃÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý ¹ÇÙ³ó (í׳ñÙ³Ý ýÇùëí³Í ϳ٠Ïáßï ë˻ٳ) ϳ٠÷áËѳïáõó»É Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ Ïñ³Í ͳË- ë»ñÁ՝ ѳí»É»Éáí ¹ñ³Ý áñáß³ÏÇ ·áõÙ³ñ՝ áñå»ë »Ï³Ùáõï (í׳ñÙ³Ý §ÇÝùݳñÅ»ù+¦ ϳ٠§Í³Ëë»ñ+¦ ë˻ٳ)150: Ü»ñϳÛáõÙë ³í»ÉÇ ï³- ñ³Íí³Í ¿ ³é³çÇÝ ë˻ٳÝ, ѳïϳå»ë ø/èܲ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳÝ˳ï»ë»ÉÇáõÃ- ÛáõÝÝ ¿, ÙÛáõëÁ՝ ·Ý»ñÝ Çç»óÝ»Éáõ ·áñÍáõÙ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ Ëñ³- Ëáõë»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ։ ºñÏñáñ¹ ëË»Ù³Ý Ï³ñáÕ ¿ û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É Ù»Í éÇëÏ»ñ ¨ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñ å³ñáõݳÏáÕ Ý³Ë³·Í»ñáõÙ (ëáíáñ³μ³ñ` ϳåí³Í ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ùß³ÏáõÙ- Ý»ñÇ Ñ»ï), áñáÝó ѳٳñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ ãÇ ó³ÝϳÝáõÙ ÙdzÛÝ³Ï å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ Ïñ»É։ ÜÙ³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ û·ï³Ï³ñ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É Ý³¨ ·Ý³·áÛ³óÙ³Ý μ³½Ù³ÃÇí ³ÛÉ ÙÇç³ÝÏÛ³É ï³ñ- μ»ñ³ÏÝ»ñ, áñáÝù Ýí³½»óÝáõÙ »Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý éÇë- 150 Գնային կոշտ սխեման, ﬔկ անգամ համաձայնեցվելով, որևէ փոփոխության այլևս չի ենթարկվում։ Այսպիսի պայմանագրերում հիﬓական գումարը փոխհամաձայնեցվում է և կարող է փոխվել ըստ նախօրոք համաձայնեցված բանաձևի ﬕﬕայն տնտեսական պայմանների տատանուﬓերի, օրինակ՝ սղաճի կամ դրաﬕ փոխարժեքի փոփոխու- թյունների հետ կապված։ 230 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
Ï»ñÁ, ¨ ³Û¹áõѳݹ»ñÓ՝ μ³í³ñ³ñ ËóÝÝ»ñ »Ý ÁÝÓ»éáõÙ ·Ý»ñÁ ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇ íñ³ å³Ñ»Éáõ ѳٳñ151։ • ì³ñÓ³í׳ñ³ÛÇÝ ë˻ٳݻñÁ. Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ »±ñμ ¿ í׳ñí»Éáõ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·Í»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ »ñϳñ³ï¨ ÁÝóóùÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ Ñ³×³Ë Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý å³Ñ³Ýç»É í׳ñáõÙÝ»ñÁ ϳï³ñ»É ݳ˳·ÍÇ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ՝ ÷áõÉ ³é ÷áõÉ, ÁݹÑáõå ¹ñ³ ³í³ñïÁ։ ²ÛëåÇëÇ ¹»åù»ñáõ٠ϳé³í³ñã³Ï³Ý û·- ï³Ï³ñ ÑݳñùÝ»ñÇó ¿ í׳ñáõÙÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ݳ˳·ÍÇ í×éáñáß ÷áõÉ»ñÇ Ñ»ï ϳå»ÉÁ։ Àëï ³Û¹Ù՝ Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ Ñ»ñÃ³Ï³Ý í³ñÓ³- í׳ñÝ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ ëïÇåí³Í å»ïù ¿ ÉÇÝÇ óáõó³¹ñ»É, áñ ݳ- ˳·ÇÍÁ ϳñáÕ³ó»É ¿ ï»ë³Ý»ÉÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ·ñ³Ýó»É։ àõÕ»Ýß³- ÛÇÝ ÝÙ³Ý ÷áõÉ»ñÁ ¨ í׳ñÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¨ë Ó¨³Ï»ñåí³Í ¨ ÷³ëï³·ñí³Í ÉÇÝ»Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç։ • êå³ë³ñÏÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ. ÇÝãå»±ë ¿ ëå³ë³ñÏí»Éáõ é³½- Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý Çñ ߳ѳ·áñÍÙ³Ý åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ։ ܳ- ˳·ÍÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý ÷áõÉ»ñáõÙ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ѳٳѳí³ù ëå³- ë³ñÏÙ³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ áñáß³ñÏáõÙÁ ߳ѳ·áñÍÙ³Ý ³ÙμáÕç Ï»Ý- ë³ßñç³ÝÇ Í³ËùÇ Ñ³ßí³ñÏÙ³Ý í×éáñáß ï³ññ»ñÇó ¿։ ØdzÛÝ ¹ñ³ ÙÇçáóáí ¿ Ñݳñ³íáñ ѳÙá½í»É, áñ ݳ˳·ÇÍÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ μ³ñÓñ ·áñͳÏÇó áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ։ êå³ë³ñÏÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝÇ ¨° é³½Ù³Ï³Ý ûå»ñ³ódz- Ý»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ, ¨° Ë³Õ³Õ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³ÛÝåÇëÇ ÁÝóóÇÏ Ñ³ñó»ñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý í»ñ³Ýáñá·áõÙÁ ¨ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏáõÙÁ։ • èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ. áñá±Ýù »Ý ݳ˳·ÍÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý éÇëÏ»ñÁ, ¨ ÇÝãå»±ë ¿ å»ïù ¹ñ³Ýù ϳé³í³ñ»É։ èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý åɳÝÁ Ó¨³Ï»ñåáõÙ ¿ ïíÛ³É ³ñï³¹ñ³ÝùÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÑÇÙÝ³Ï³Ý éÇëÏ»- ñÁ՝ ëáíáñ³μ³ñ ·Ý³Ñ³ï»Éáí ¹ñ³Ýó »ñ¨³Ý ·³Éáõ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃ- ÛáõÝÁ, ÇëÏ ³é³ç³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ՝ Ñݳñ³íáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ, ¨ ÙÇçáó- Ý»ñ ¿ ³é³ç ù³ßáõÙ ³ÛÝ Ù»ÕÙ³óÝ»Éáõ ѳٳñ (ï»°ë ëïáñ¨՝ §èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ¦ μ³ÅÇÝÁ)։ ÆÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»É ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³- í³ñáõÃÛ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ÁݹѳÝáõñ ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, éÇë- Ï»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ëáëÏ Ùß³ÏÙ³Ý å³Ñ³ÝçÁ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇ- ÙÇÝ å³ñï³¹ñáõÙ ¿ ϳÝ˳í Ùï³Í»É, û ÇÝãåÇëÇ ËݹÇñÝ»ñ ϳÝ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý íï³Ý·»É ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ, ³ñÅ»ùÇ ¨ ųٳݳϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇ՝ ݳ˳·Íáí ݳ˳ï»ëí³Í ³ñÅ»ùÝ»- ñÁ, ¨ ³é³ç³ñÏ»É ³ÛÝåÇëÇ áõÕÇÝ»ñ, áñáÝù ³Û¹åÇëÇù ѳÕóѳñ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý։ úñÇݳÏ՝ ϳñáÕ ¿ ³é³ç³ñÏí»É ѳí»ÉÛ³É ÷áõÉ»ñ
151 Գնագոյացման խառը սխեմաները կարող են ներառել, օրինակ, ծախսերից անկախ ֆիքսված եկամուտով կամ նորմատիվ ծախսերով հաշվարկվող եկամտի բանաձևեր ընդգրկող տարբերակներ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 231
Ý»ñÙáõÍ»É Ý³Ë³·ÇÍ Ï³Ù å³Ûٳݳ·ñáõ٠ݳ˳ï»ë»É éÇëÏ»ñÇ Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÁ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇÝ ÷á˳ÝóáÕ Ñ³í»ÉÛ³É Ï»ï»ñ ¨ ³ÛÉÝ։ ²Ûë ³Ù»ÝÁ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉíÇ Ý³¨ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³- Ù³å³ï³ëË³Ý Ù³ë»ñáõÙ։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ՝ ݳ˳·ÍÇ í»ñëïáõ- ·áÕÝ»ñÇÝ Ñ»ï³ùñùñáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ï»ï»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ ݳ˳·ÍÇ éÇëÏ»ñÝ ÁݹáõÝ»ÉÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÉÇÝ»Ý. ¹³ ϳñáÕ ¿ í×éáñáß Ýß³- ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É Ý³Ë³·ÍÇ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÝ ³ñïáÝ»Éáõ áñáß- Ù³Ý ·áñÍáõÙ։ • ä»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ѳïϳóíáÕ ³ÏïÇíÝ»ñÁ. ݳ˳·ÍÇ ³ç³ÏóáõÃ- Û³Ý Ñ³Ù³ñ å»ïáõÃÛáõÝÇó DZÝã ³ÏïÇíÝ»ñ »Ý å³Ñ³ÝçíáõÙ, ¨ ÇÝã- å»±ë åÇïÇ Ï³é³í³ñíÇ ¹ñ³Ýó ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ։ âÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ ݳ˳·ÍÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³ñ å³- ï³ë˳ݳïáõ ¿ Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ, Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·Í»ñÇ Ù»Í³- Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÇó ѳï- ϳóíáÕ Ñ³í»ÉÛ³É é»ëáõñëÇ Ùßï³Ï³Ý ϳñÇù áõÝÇ։ úñÇݳÏ՝ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ѳïϳóí»É ݳ˳·ÍÇ Ù»ÏݳñÏÇ Ï³Ù ß³ñáõݳÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ï»ëùáí, ϳ- ñáÕ ¿ ïñ³Ù³¹ñí»É ³ñ¹»Ý ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇϳ, áñÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ѳٳÏó»É Ýáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÝ»ñÇÝ, »Ýóϳéáõó- í³ÍùÝ»ñÇÝ Ï³Ù ½»ÝùÇ ÷áñÓ³ñÏÙ³Ý Ññ³Ó·³ñ³ÝÝ»ñÇÝ։ Æñ»Ýó ѳ- í³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ¹ñ³Ýù ÏáãíáõÙ »Ý å»ï³Ï³Ýáñ»Ý ѳïϳóíáÕ ³ÏïÇíÝ»ñ ¨, ù³ÝÇ áñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇÝ ¹ñ³Ýóáí ³å³Ñáí»ÉÁ Ó»éù- μ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿, ٻݻçÙ»ÝÃÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó »Ýóϳ »Ý ѳïáõÏ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý։ ¼áõ·³Ñ»é³μ³ñ՝ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý Íñ³·ñáõ٠ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³ÛÉ Ý³Ë³·Í»ñ ¨ë, áñáÝù ϳå³Ñáí»Ý Ëݹñá ³é³ñϳ ݳ˳·Íáí ݳ˳ï»ëí³ÍÇ Ï³ñ·Ç ϳñáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñ։ úñÇݳÏ՝ Ýáñ ݳí»ñÇ Ó»éùμ»ñáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ϳåí³Í ÉÇÝ»É Ý³- í³Ñ³Ý·ÇëïÝ»ñÇ »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ Íñ³·ñÇ Ñ»ï։ àõëïÇ ÝÙ³ÝûñÇÝ³Ï Ý³Ë³·Í»ñÇ Ñ»ï ó³Ýϳó³Í ϳ- å»ñÁ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉí»Ý ݳ¨ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç։ • úýë»Ã³ÛÇÝ (÷áËѳïáõóÙ³Ý) ë˻ٳݻñÁ. ß³ï ùÇã »ñÏñÝ»ñ ϳÝ, áñáÝù áõÝ»Ý ½³ñ·³ó³Í ¨ ٻͳͳí³É é³½Ù³³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý ѳٳÉÇñ։ ²Û¹ ¿ å³ï׳éÁ, áñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ ѳñϳ¹ñí³Í ¿ ³ñï³ùÇÝ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇó Ó»éù μ»ñ»É å³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëíáÕ Çñ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ úýë»Ã³ÛÇÝ ëË»Ù³Ý å³Ûٳݳíáñí³- ÍáõÃÛ³Ý ÙÇ Ó¨ ¿, áñÁ ÷áËѳٳӳÛÝ»óíáõÙ ¿ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ å³Û- ٳݳ·ñÇ Ñ»ï ½áõ·³Ñ»é ¨ Ýå³ï³Ï áõÝÇ áñ¨¿ Ï»ñå ÷áËѳïáõó»- Éáõ ³ñï³ùÇÝ ³ÕμÛáõñÝ»ñÇó ѳñϳ¹ñ³μ³ñ ϳï³ñíáÕ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí Ý»ñùÇÝ ßáõϳÛÇ Ïñ³Í íݳëÝ»ñÁ։ ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ, áñå»ë ·ÝáõÙÝ»ñÇ å³Ûٳݳ·ñÇ ëïáñ³·ñÙ³Ý Ý³Ë³å³ÛÙ³Ý, é³½Ù³Ùûñ- 232 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
ùÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ³éç¨ ûýë»Ã³ÛÇÝ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ Ó¨³Ï»ñå»Éáõ ¨ Ý»ñ¹Ý»Éáõ å³Ñ³Ýç »Ý ¹ÝáõÙ։ ²ÛëåÇëáí՝ ûýë»Ã³ÛÇÝ ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ùß³Ïí»Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïí»Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý ÑÇÙݳ- Ï³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ։ ¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ÁݹáõÝ»É ï³ñ³μ- ÝáõÛà Ө»ñ՝ ëÏë³Í Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍáõÙ Ó»éù μ»ñáÕ å»ïáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõÃ- ÛáõÝÇó (ûñÇݳÏ՝ ѳٳï»Õ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ Ï³Ù ³ñïáݳ·ñí³Í ³ñï³¹- ñáõÃÛ³Ý ï»ëùáí), Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ ÏáÕÙÇóª Ó»éù μ»ñáÕ »ñÏñÇ é³½Ù³- Ï³Ý Ï³Ù μ³ñÓñï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳμ»ñáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñ³Í ³ÛÉ ïÇåÇ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÝÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ Ï³½ÙáõÙÇó, ³í³ñï³Í ³ÛÝåÇëÇ å³Ûٳݳ·ñ»ñáí, áñáÝù ³éÝãáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý ïíÛ³É Ý³Ë³·Íáí ßáß³÷íáÕ áÉáñïÝ»ñÇ Ñ»ï (³ÝáõÕÕ³ÏÇ ûýë»Ã³ÛÇÝ ë˻ٳ)։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍÇ ßñç³- ݳÏÝ»ñáõÙ ûýë»Ã³ÛÇÝ ë˻ٳݻñ Ý»ñ³é»Éáõ å³Ñ³ÝçÁ ëáíáñ³μ³ñ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ï³Ýáݳϳñ·»ñÇ ÙÇçá- óáí ¨ ³Û¹åÇëáí՝ ãÇ å³ïϳÝáõÙ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇ Édz½áñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ßñç³Ý³ÏÇÝ։ Üٳݳå»ë՝ ³Û¹ûñÇÝ³Ï Ï³Ýáݳϳñ·»ñÁ Ñ³×³Ë Ý³¨ Ù³ïݳÝßáõÙ »Ý, û ûýë»ÃÇ ÇÝã Ó¨ ¿ å³Ñ³ÝçíáõÙ (ϳ٠³éÝí³½Ý՝ ѳÝÓݳñ³ñ»ÉÇ), ÇÝãåÇëÇÝ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ¹ñ³ Ýí³½³·áõÛÝ ³ñÅ»ùÁ (á- ñÁ ëáíáñ³μ³ñ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍÇ ÁݹѳÝáõñ ³ñÅ»ùÇ ïáÏáë³ÛÇÝ Ù³ëáí), ÇÝãå»ë ݳ¨ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý ã³÷³ÝÇß- Ý»ñÇ ³ÛÝ ËáõÙμÁ, áñáí åÇïÇ ·Ý³Ñ³ïí»Ý ûýë»Ã³ÛÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÁ (áñå»ë ÁݹѳÝáõñ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ù³ë), ¨ ÁÝïñí»Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÁ։ ´áÉáñ ¹»åù»ñáõÙ, Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ûýë»Ã³- ÛÇÝ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ׳ݳãÇ Çμñ¨ ÁݹѳÝáõñ ݳ˳·ÍÇ Ù³ë, Ý»ñϳ۳óÝÇ ûýë»Ã³ÛÇÝ Ï³Ù³Û³Ï³Ý ë˻ٳÛÇ ³éç¨ ¹ñíáÕ å³- ѳÝçÝ»ñÁ ¨ Ýϳñ³·ñÇ, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ϳé³í³ñ»É Ó»éùμ»ñÙ³Ý ¨ ûýë»Ã³ÛÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ ÷á˳éÝãáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ • î³ñ³μÝáõÛà ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñ. Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³- ñáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñ³×³Ë Ý³¨ ³ÛÉ` ³í»ÉÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇ Ï³ñÇù ϳ։ ¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý Ý»ñ³é»É ݳ˳·ÍÇ ³ÝÑñ³Å»ßï áñ³ÏÇ ³å³ÑáíÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³Ù ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ï³ñ³μÝáõÛà ѳñó»ñ, áñáÝó ѳñÏ ¿ ³Ý¹ñ³¹³é- Ý³É (¹ñ³Ýù Ñ³×³Ë å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý å»ï³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùμ), ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñ, ϳé³í³ñã³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ (ûñÇݳÏ՝ ÷áñÓ³ñÏÙ³Ý ¨ ÁݹáõÝÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ), áñáÝù ³ÝÑñ³- Å»ßï »Ý ïñí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ ѳٳñ, Ùï³íáñ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ¹ñ³ Ñ»ï í³ñí»Éáõ ËݹÇñÝ»ñ։ γñ× ³ë³Í՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ μ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ ÙÇ ÷³ëï³ÃáõÕà ÉÇÝÇ, áñÁ áñáß³ÏÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáõÃÛ³Ùμ ݳ˳ÝßáõÙ ¿ Ó»éù- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 233
μ»ñÙ³Ý ïíÛ³É Ý³Ë³·ÍÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ó¨Á։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ßáõÏ³Ý ã³- ÷³½³Ýó μ³½Ù³½³Ý ¿, Áݹ·ñÏáõÝ ¨ ѳñ³÷á÷áË, áõëïÇ áñ¨Çó» ݳ˳·ÍÇ »ñμ»ÙÝÇ Ñ³çáÕ ÁÝóóùÝ ÇÝùݳμ»ñ³μ³ñ ãÇ »ñ³ß˳íáñáõÙ, áñ ÝáõÛÝ Ùáï»- óáõÙÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÏѳëÝÇ Ý³¨ ³å³·³ÛáõÙ, ϳ٠áñ ÙÇ Ý³Ë³·ÍáõÙ É³í ³ñ¹ÛáõÝù ·ñ³Ýó³Í Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùμ ï»Õ³÷áË»É Ù»Ï ³ÛÉ Ý³Ë³·ÇÍ։ л勉μ³ñ ϳñ·³å³Ñ Ùáï»óáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ í»ñ³¹³é- Ý³É Ý³ËÝ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÇÝ ¨, ³ÝóÛ³ÉÇ ÷áñÓÇó ѳٳå³ï³ëË³Ý ¹³ë»ñ ù³Õ»Éáí, Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³é³ÝÓÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ Ùß³Ï»É Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ýáñ ݳ˳·ÍÇ ¹»åùáõÙ։ γñ¨áñ ¿ ݳ¨, áñ Ùß³Ïí»Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (¨ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ï³ñμ»ñ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ), ¨ ¹ñ³Ýó å³ï߳׳μ³ñ Ñ»ï¨»Ý ³Ý·³Ù Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³Ù»Ý³÷áùñ ݳ˳·Í»ñÇ ¹»åùáõÙ։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, å³ñ½ ¿, áñ í»ñçÇÝÝ»ñÇë ¹»åùáõÙ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ó- Ù³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ϳñáÕ ¿ ¨ ½·³ÉÇáñ»Ý ³í»ÉÇ ó³Íñ ÉÇÝ»É։
Øñó³Ïó³ÛÇÝ Ó»éùμ»ñáõÙ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñáõÙ áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ³é³í»É³·áõÛÝ ³ñÅ»ùÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ¨ ³ÛÝ óáõó³¹ñ»Éáõ ϳñÇùÁ ëá- íáñ³μ³ñ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñáÕ Ñݳñ³íáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ ѳٻٳï»É ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï ¨ ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ï³ñμ»ñ³ÏÝ ÁÝïñ»É ßáõϳÛáõÙ ³éϳ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (ϳ٠¹ñ³Ýó Ùß³ÏÙ³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ) ï»ë³Ï³Ýáõó։ ÜÙ³Ý Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ý Çñ³·áñÍ- Ù³Ý ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳí»ï, ³½ÝÇí ¨ ó÷³ÝóÇÏ Ó¨Á ѳÛï³ÙñóáõóÛÇÝ Ï³Ù Ùñó³Ïó³ÛÇÝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÝ áõ ³ÝóϳóáõÙÝ ¿։ гÛï³ÙñóáõÛ- ÃÁ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ áÉáñïÇ É³ÛÝáñ»Ý ÏÇñ³éíáÕ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇó ¿։ ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ÛÝ å³ñï³¹Çñ ¿ ¨ ³Ùñ³·ñí³Í ¿ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùμ ϳ٠ϳÝáݳϳñ·»ñáí։ ÜÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ å»ïù ¿ ݳËûñáù Íñ³·ñíÇ, ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ μ³í³Ï³ÝÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³ï³ñ ¿ ¨ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇó áñáß³- ÏÇ ç³Ýù»ñ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ։ ºñμ»ÙÝ ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É, »ñμ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ û·áõïÝ»ñÁ ãѳٳå³ï³ëË³Ý»Ý ¹ñ³ íñ³ ͳËëí³Í ųٳݳÏÇÝ ¨ ç³Ýù»ñÇÝ։ ÜÙ³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ áã ÙdzÛÝ Ï³Ý˳ï»ëíÇ, ³Ûɨ ÑÇÙݳíáñíÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç։ ò³Ýϳó³Í ѳÛï³ÙñóáõÛÃÇ ëÏǽμÁ ѳí³Ý³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåÇ Ñ³ëï³ïáõÙÝ ¿, ë³ÑÙ³Ýí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ³é³ç³¹ñáõÙÁ ¨ Ýñ³Ý- óÇó å³ï³ëË³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ñ³ÛóáõÙÁ։ ¸³ ëáíáñ³μ³ñ Çñ³·áñÍíáõÙ ¿ ѳÛï³ÙñóáõÛÃÇ Ù³ëݳÏó»Éáõ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ññ³í»ñÇ Ï³Ù ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ñ³ÛóÇ ³é³ùÙ³Ùμ։ ö³ëï³ÃÕûñÇ Ó¨³ã³÷Á ϳñáÕ ¿ ï³ñμ»ñ ÉÇÝ»É, ë³- ϳÛÝ ¹ñ³Ýù ëáíáñ³μ³ñ åÇïÇ Ý»ñ³é»Ý ѳٳÉñÙ³Ý »Ýóϳ ϳñÇùÝ»ñÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³ïÏáñáßáõÙÁ ¨ å³ï³ëË³Ý ³é³ç³ñÏÇ Ý³- ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý Ó¨Ç í»ñ³μ»ñÛ³É ³ÝÑñ³Å»ßï óáõóáõÙÝ»ñÁ (÷³ëï³ÃÕ- ûñÇ å³Ñ³ÝçíáÕ μáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ¨ Ó¨³ã³÷Á, ¹ñ³Ýó ÁݹáõÝÙ³Ý Ýí³- ½³·áõÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ¨ í»ñçݳųÙÏ»ïÝ»ñÁ)։ γñÇù ãϳ μáÉáñ ѳí³Ý³- 234 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ Ññ³íÇñ»É ѳÛï³ÙñóáõÛÃÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ, ë³Ï³ÛÝ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ¨ ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó »ÉÝ»Éáí՝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ñëï³Ïáñ»Ý ë³ÑÙ³Ý»É Ýñ³Ýó ãÁݹ·ñÏ»Éáõ ÑÇÙù»ñÁ։ ²Ûë ÷áõÉáõÙ μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ëáõ- ë³÷»Éáõ ѳٳñ ϳñ»ÉÇ ¿ ѳÛï³ñ³ñ³·ñ»É ë»÷³Ï³Ý Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ¨ ë³ÑÙ³Ý»É áñ³Ï³íáñÙ³Ý å³ïß³× ã³÷³ÝÇßÝ»ñ. ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ý·³Ù ϳ½Ù³Ï»ñå»É ݳ˳ÙñóáõóÛÇÝ ÁÝïñ³Ï³Ý ÷áõÉ։ γñ¨áñ ¿ ݳ¨, áñ å³- ï³ëË³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Ññ³íÇñí³Í Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ï³- ϳñ³ñ Ó¨³Ï»ñåí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñ»Éáõ ɳÛÝ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõݻݳ։ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ ѳÛï³ÙñóáõÛÃÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³½ÝÇí ¨ ³Ý³ã³é, ³ÛÉ áã û ³ÝóϳóíÇ ëáëÏ ÙñóáõÛÃÇ »ñ¨áõóϳÝáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ¨ ݳËûñáù ÇëÏ Ñ³ÛïÝÇ Ñ³ÕÃáÕÇ ëå³ëáõÙáí։ гçáñ¹ ÷áõÉáõÙ ëÏëíáõÙ ¿ ѳÛï³ÙñóáõÛÃÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ³é³ç³ñÏÝ»- ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ։ ²Ûëï»Õ ¨ë ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ó¨³ã³÷»ñÁ ϳñáÕ »Ý ï³ñ- μ»ñ ÉÇÝ»É, ë³Ï³ÛÝ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ å»ïù ¿ å³Ñ³ÝçÇ, áñ ¹ñ³Ýù å³- ñáõÝ³Ï»Ý ³éÝí³½Ý Ýßí³Í å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Éñ- Ù³ÝÝ áõÕÕí³Í ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ, ݳ˳·ÍÇ »Ýó¹ñíáÕ Å³ÙÏ»ïÝ»ñÁ ¨ ëå³ëíáÕ ³ñÅ»ùÁ։ ò³ÝϳÉÇ ¨ û·ï³Ï³ñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ý³¨ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³í»ÉÛ³É ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù ÑÇÙݳíáñáõÙ »Ý ߳ѳ·ñ·Çé Ù³ëݳÏóÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ݳ˳·ÍÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ μ³í³- ñ³ñ»Éáõ ѳñóáõÙ (ûñÇݳÏ՝ Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ³Ýó³Í áõÕÇÝ, ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÁ, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ áñ³Ï³íáñáõÙÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ) ¨ óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, áñ ݳ˳·ÍÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ѳçáÕ ÏÁÝóݳ (¹³ ϳñáÕ »Ý ³Ý»É ³ÛÝåÇëÇ ÷³ëï³ÃÕûñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ݳ˳·ÍÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý åɳÝÁ, Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ ¨ éÇëÏ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ)։ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, å»ïù ¿ Ýß»É, áñ ѳÛï³ÙñóáõÛÃÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙÁ ųٳݳϳï³ñ ¨ ͳË- ë³ï³ñ ·áñÍ ¿, áõëïÇ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ å»ïù ¿ ¹ñ³ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ë³Ñ- ٳݳ÷³ÏÇ μ³ó³é³å»ë ³ÛÝ Ñ³ñó»ñÇ ßáõñç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³ÛóÙ³Ùμ, áñÝ û·ï³·áñÍí»Éáõ ¿ ëï³óí³Í ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ¨ Ýå³ëï»Éáõ ¿ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³ÝÁ։ ²Ûë ÷áõÉáõÙ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»- ñÇÝ ëáíáñ³μ³ñ ÃáõÛɳïñíáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ñó»ñ áõÕÕ»É Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇ- ÙÇÝ, áñáÝù Ýå³ï³Ï áõÝ»Ý Ñëï³Ï»óÝ»Éáõ ѳÛï³ÙñóáõÛÃáõÙ ³é³ç³¹ñí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ։ ÜÙ³Ý Çñ³íÇ׳ÏáõÙ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ³Ý³- ã³éáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íáñ»Éáõ ѳٳñ ϳñ¨áñ ¿, áñ μáÉáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óíáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ÉÇÝÇ ÝáõÛÝÁ։ àñå»ë ÁݹѳÝáõñ ϳÝáÝ՝ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ å»ïù ¿ ѳÙá½í³Í ÉÇÝÇ, áñ ѳí³ë³ñ í»ñ³μ»ñÙáõÝù ¿ ¹ñë¨áñáõÙ μáÉáñ ѳí³Ý³Ï³Ý ûÏݳÍáõÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å։ ì»ñçݳųÙÏ»ïÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ ¨ ߳ѳ·ñ- ·Çé ³ÛÉ ÏáÕÙ»ñÁ å»ïù ¿ í»ñÉáõÍ»Ý ¨ ·Ý³Ñ³ï»Ý ëï³óí³Í ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ։ ÎñÏÇÝ, ³Ý³ã³éáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇó »ÉÝ»Éáí, ¹³ å»ïù ¿ ï»ÕÇ áõݻݳ áÕç³ÙÇï å³ßïáÝ³Ï³Ý Ó¨³ã³÷áí ¨ ÁÝóݳ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í։ Ò»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇ- ÙÁ, ³Ýßáõßï, å»ïù ¿ ݳËûñáù ë³ÑÙ³Ý³Í ÉÇÝÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý áõ ·Ý³Ñ³ï- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 235
Ù³Ý Çñ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýù ³Ý³ã³é Ï»ñåáí ÏÇñ³éÇ μáÉáñ ³é³ç³ñÏ- Ý»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ։ ²Ý³ã³éáõÃÛáõÝÝ áõ ³ÝÏáÕÙݳϳÉáõÃÛáõÝÁ »ñ³ß˳íá- ñ»Éáõ ·áñÍáõÙ û·ï³Ï³ñ »Ý Ó¨³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ë˻ٳݻñÁ ¨ Ãí³ÛÇÝ ³ñÅ»ù³íáñÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ։ ÆÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»É ¿, ݳËÁÝïñ»ÉÇ ÉáõÍáõÙÁ ëáíáñ³μ³ñ ÉÇÝáõÙ ¿ ³é³ç³¹ñí³Í ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ μ³í³ñ³- ñáÕ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇó ³Ù»Ý³¿Å³ÝÁ, ë³Ï³ÛÝ Ï³ñáÕ »Ý ÉÇÝ»É Ý³¨ μ³ó³éáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ։ úñÇݳÏ՝ Ñݳñ³íáñ ¿, áñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ³é³ç³ñÏÁ ÙÇ ùÇã óÝÏ ÉÇÝÇ ³ñÅ»ùÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó, μ³Ûó ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ³éáõÙáí՝ Ý߳ݳϳÉÇáñ»Ý ·»ñ³½³ÝóÇ ³Ù»Ý³¿Å³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÇ Ñ³Ûï³- ñ³ñ³·ñ³Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²ÝíÇ×»ÉÇ Ñ³ÕÃáÕÇÝ áñáß»Éáõó Ñ»ïá Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ ϳñáÕ ¿ ³ÝóÝ»É å³Ûٳݳ·ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³ÝÁ։ ²ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ ¹Åí³ñ ¿ ÁÝïñ»É »ñÏáõ ϳ٠³í»ÉÇ ³é³ç³ñÏÝ»ñÇó Ù»ÏÝáõÙ»ÏÁ, ϳñ»ÉÇ ¿ §É³í³·áõÛÝ ¨ í»ñçݳϳݦ ׳ݳãí³Í ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ý³Ë³Ó»éÝ»É Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý »ñÏñáñ¹ ÷áõÉ՝ ·Ý³Ñ³ï»Éáí ·»ñ³¹³ë»ÉÇ Ñ³Ûï»ñÁ ÙǨÝáõÛÝ Ù»Ãá¹Ý»ñáí, ÇÝã ëϽμÝ³Ï³Ý ÷áõÉáõÙ։ ä³Ûٳݳ·ñÇ ÑÇÙùáõÙ å»ïù ¿ ¹ñí»Ý ³ÛÝ ³é³ç³ñÏÝ»- ñÁ, áñáÝù ѳÕÃáÕÁ Ý»ñϳ۳óñ»É ¿ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ í»ñçÇÝ ÷áõÉáõÙ։ ²ÝÑñ³Å»ß- ïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ³Û¹ ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ×ß·ñïí»É ϳ٠μ³ñ»÷áË- í»É Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇ ¨ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ ÙÇç¨ Ñ»ïÙñó³Ïó³ÛÇÝ μ³Ý³Ï- óáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ å»ïù ¿ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙùáí ϳåíÇ Çñ ÇëÏ ÏáÕÙÇó ÙñóáõÛÃÇÝ Ý»ñϳ۳óí³Í ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ñ»ï։ ¸ñ³ÝóáõÙ áã ß³ï Ý߳ݳϳÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³- ï³Ïáí ϳñ»ÉÇ ¿ Ñ»ïÙñóáõóÛÇÝ μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñ»É ѳÕÃáÕÇ Ñ»ï։ Æ ëϽμ³Ý» ³é³ç³ñÏí³Í å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ½·³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, ϳñáÕ ¿ ÁÝïñí³Í Ù³ï³Ï³ñ³ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³É Çñ ³é³ç³ñÏÝ»- ñÁ Ùáï»óÝ»Éáõ ѳÛï³ÙñóáõÛÃÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ ¨ ³Ý³½ÝÇí Ï»ñåáí ³é³í»- ÉáõÃÛáõÝ Ó»éù μ»ñ»Éáõ ÙݳóÛ³É Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï։ àõëïÇ Ñ»ïÙñóáõ- óÛÇÝ ßñç³ÝáõÙ ÝÙ³Ý μ³Ý ÃáõÛÉ ï³É ãÇ Ï³ñ»ÉÇ։ Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ ÙñóáõóÛÇÝ ³é³ç³ñÏÝ»ñáõÙ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ áõñí³·Í³Í å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ, áñáÝù Ýϳñ³- ·ñáõÙ »Ý, û ݳ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ μ³í³ñ³ñÇ Ý³Ë³·ÍÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, å³Û- ٳݳ·ÇñÁ å»ïù ¿ å³ñáõݳÏÇ Ý³¨ å³ïíÇñ³ïáõ-Ù³ï³Ï³ñ³ñ ÷á˳- ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ÏáÕÙÁ ϳñ·³íáñáÕ ¹ñáõÛÃÝ»ñ։ ¸ñ³Ýó μáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ÏÉÇÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÇó։ ØÇ ß³ñù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ Ùß³Ï»É »Ý å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ëï³Ý¹³ñï ѳٳϳñ·, áñÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ Çμñ¨ ÑÇÙù ³é³ÝÓÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ Ï³½ÙÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï152։ 152 Օրինակ՝ ՆԱՏՕ-ի աշխատանքային խմբի կողﬕց մշակվել է ռազմական ոլորտի ձեռքբերումային նախագծերի համար օգտակար պայմանագրային դրույթների համախումբ, որը կարող է հարմարեցվել առանձին պետությունների պահանջներին և նպատակներին։ Տե՛ս NATO Group on Acquisition Practices (AC/313), Guidelines on Contractual Terms for Cooperative Programmes (AACP-2), September 1994, www.nato.int/ structur/AC/313/ intro.htm: 236 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ý³Ë³·ÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ï³ñ³- μÝáõÛà ٻÃá¹Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ÝϳïÇ ¿ ³éÝáõÙ ¨ ³ñï³óáÉáõÙ ³ÛÝ, áñ ϳñáÕ »Ý ëï»ÕÍí»É ³ÛÝåÇëÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñ, áñáÝù íï³Ý·»Ý ݳ˳·ÍÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý μÝáõó·ñÇãÝ»ñÇÝ՝ ݳ˳ï»ëí³Í ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇÝ, ³ñÅ»ùÇÝ ¨ ųٳݳϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ¨ ¹ñ³Ýù ³å³Ñáí»É ϳñáճݳ- Éáõ Çñ³ï»ë³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ¨ áñ ݳ˳·ÍÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳ×Ç, »Ã» ³Û¹ ϳ٠ÝÙ³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ (¹ñ³Ýó Ñ»ï í³ñí»Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ) Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ý³Ëûñáù ϳÝ˳ï»ë»É։ ä³ßïå³- Ý³Ï³Ý Ý³Ë³·Í»ñÇ Ù»ÍáõÃÛáõÝÝ áõ μ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ ¹ñ³Ýó ³é³ÝÓݳÏÇ Ëáó»ÉÇ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ï³ñ³μÝáõÛà éÇëÏ»ñÇ ³éç¨, áõëïÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³ÙμáÕç μáÉáñ³- ßñç³ÝÇ ÁÝóóùáõÙ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý Ï³Ù ÷áõÉ ³é ÷áõÉ Çñ³- ϳݳóáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ¹Çïí»É áñå»ë ³ÛÝåÇëÇ Ùáï»óáõÙ, áñÁ ݳËù³Ý Íñ³·Ç- ñÁ ß³ñáõݳϻÉáõ Ù³ëÇÝ áñáßÙ³Ý Ï³Û³óáõÙÁ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ݳ˳·ÍÇ éÇëÏ»- ñÇ Çç»óáõÙÁ Ñݳñ³íáñÇÝë ÁݹáõÝ»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ։ èÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ ݳ˳·ÍÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ»ï ϳå- í³Í éÇëÏ»ñÇ í»ñѳÝáõÙÝ ¿, ϳñ¨áñáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ¨ ¹ñ³Ýó Ñ»ï í³ñ- í»Éáõ Ó¨»ñÇ Ùß³ÏáõÙÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ݳ˳·ÍÇ éÇëÏ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³é³ç ·³É ï³ñμ»ñ ³ÕμÛáõñÝ»ñÇó՝ ÇÝãå»ë μáõÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃ- ÛáõÝÇó (Ý»ñùÇÝ éÇëÏ), ³ÛÝå»ë ¿É ³éϳ ϳ٠Ñݳñ³íáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇó áõ ÙݳóÛ³É ³ñï³ùÇÝ ³ÕμÛáõñÝ»ñÇó (³ñï³ùÇÝ éÇëÏ)։ Ü»ñùÇÝ éÇëÏÇ ³Õμ- ÛáõñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ϳåí³Í ÉÇÝ»É ß³Ñ³·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ÷á÷á- ËáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ÇÝãÁ ß»ÕáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÁ՝ íï³Ý- ·»Éáí ݳ˳·ÍÇ Ù³ïã»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ϳñáÕ »Ý ϳå áõÝ»Ý³É Ï³é³í³ñáõÃ- Û³Ý Ï³½ÙáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝù ݳ˳·ÍÇ Çñ³·áñÍ»ÉÇáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí ù³Õ³ù³Ï³Ý íï³Ý·Ý»ñ »Ý ³é³ç μ»ñáõÙ։ ²ñï³ùÇÝ éÇëÏÇ ³Õμ- ÛáõñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Áݹ·ñÏ»É Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ ýÇݳݳë³Ï³Ý μ³ñ¹áõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýϳï³ñáõÃÛáõÝÁ (³ñ¹ÛáõÝùáõÙ՝ ë³ÑÙ³Ýí³Í ѳïÏáñáßáõÙÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñ»Éáõ ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÁ), ÇÝãå»ë ݳ¨ ï³ñ³¹ñ³ÙÇ ÷á˳ñÅ»ùÇ ï³ï³ÝáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³í»É³óÝ»É Ý³Ë³·ÍÇ Í³Ëë»ñÁ։ ²Ûë éÇëÏ»ñÇ Ñ³Ûïݳμ»ñáõÙÝ áõ óáõó³Ï³·ñáõÙÁ éÇë- Ï»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù»ÏݳñϳÛÇÝ ù³ÛÉÝ ¿։ ܳ˳·ÍÇÝ ëå³éݳóáÕ éÇëÏ»- ñÇ áÕç ïÇñáõÛÃÇ Ñ³Ûïݳμ»ñÙ³Ý ·áñÍáõÙ û·ï³Ï³ñ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ý»ñ³é»É, ûñÇݳÏ, ÝٳݳïÇå ݳ˳·Í»ñÇ Ñ³ñóáõ٠ݳËÏÇÝ ÷áñÓ³éáõÃ- Û³Ý Ñ³ßí³éáõÙÁ, Ùï³·ñáÑÁ, Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ݳ˳·ÍÇ åɳÝÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝ- í³Í Ù»Ãá¹³μ³Ý³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ։ ì»ñáÝßÛ³É éÇëÏ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ Ï³ñ¨áñáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ëáíá- ñ³μ³ñ ³ñíáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó ͳ·Ù³Ý ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨, ͳ·»Éáõ ¹»åùáõÙ, ݳ˳·ÍÇ Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ, ³ñÅ»ùÇ áõ ųٳݳϳÛÇÝ ë³Ý¹- Õ³ÏÝ»ñÇ íñ³ Ñݳñ³íáñ ³½¹»óáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 237
ÑÇÙ³Ý íñ³։ ¸³ ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ý»É ÇÝãå»ë áñ³Ï³å»ë՝ ÏÇñ³é»Éáí, ûñÇݳÏ, §μ³ñÓñ¦, §ÙÇçÇݦ ¨ §ó³Íñ¦ μÝáõó·ñ»ñÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Ý³Ï³å»ë՝ Ãí³ÛÇÝ Ñ³ßí³ñÏÇ Ñ³ñÙ³ñ ë³Ý¹Õ³ÏÇ ÙÇçáóáí։ èÇëÏÁ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¿ áñå»ë å³- ï³Ñ³ñÇ Ñ³í³Ý³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ¹ñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñÛ³É, ÇÝãÇ Ñ³ßí³ñ- ÏÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï ѳٻٳï»É ³Ûɨ³ÛÉ éÇëÏ»ñÁ ¨ ³é³çݳѻñ- ÃáõÃÛáõÝÝ»ñ ë³ÑÙ³Ý»É ¹ñ³ÝóáõÙ, Áݹ áñáõÙ՝ ³í»ÉÇ μ³ñÓñ éÇëÏ»ñÇÝ Ù»Ý»ç- Ù»ÝÃÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³í»ÉÇ Ù»Í áõß³¹ñáõÃÛáõÝ Ñ³ïϳóÝ»É։ ø³Ý³Ï³Ï³Ý Ù»Ãá¹áí ѳßí³ñÏÝ»ñÇ ³ÝóϳóáõÙÝ áõ ¹ñ³Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ÇÙ³ëï³íáñáõÙÁ ÙdzñÅ»ùáñ»Ý ³í»ÉÇ Ñ»ßï ·áñÍ ¿, ù³ÝÇ áñ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÇ ëï³Ý¹³ñï³óí³Í ѳٳËáõÙμ ¨ ¹ñ³ û·ÝáõÃÛ³Ùμ éÇëÏÇ Ãí³ÛݳóáõÙ։ úñÇݳÏ՝ éÇëÏÇ Ñݳñ³íáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ݳ˳·ÍÇ Å³Ù³- ݳϳÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇ íñ³ ϳñ»ÉÇ ¿ ·Ý³Ñ³ï»É 1-5 Ùdzíáñ՝ ϳËí³Í ³ÛÝ μ³ÝÇó, û 1-Çó ÙÇÝ㨠12 ³ÙÇë ÁÝÏ³Í ÙÇç³Ï³ÛùáõÙ ³ÛÝ áñù³Ýáí ¿ áõß³óÝáõ٠ݳ˳·ÍÇ ³é³çÁÝóóÁ։ èÇëÏ»ñÇ Ñ»ï ·áñÍ áõݻݳÉáõ åɳÝÝ»ñÁ ëáíáñ³μ³ñ ÁݹáõÝáõÙ »Ý Ñݳ- ñ³íáñ ãáñë Ó¨»ñÇó Ù»ÏÁ, Áݹ áñáõÙ՝ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ éÇëÏÇ ï»ë³ÏÇ Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ í»ñÉáõÍ»É ¨ ·ïÝ»É ¹ñ³Ý ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕÁ153։ ²é³çÇÝÁ՝ éÇëÏ»- ñÁ ϳñáÕ »Ý Ù»ÕÙ³óí»É ¹ñ³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ, áñáÝù áõÕ- Õí³Í »Ý ϳ٠éÇëÏ»ñÇ Ç Ñ³Ûï ·³Éáõ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ϳ°Ù ¹ñ³Ýó ͳ·- Ù³Ý ¹»åùáõÙ Ñݳñ³íáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýí³½»óÙ³ÝÁ։ úñÇݳÏ՝ »Ã» éÇëÏ Ï³, áñ ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÷áËí»É ³ÛÝ μ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñμ ݳ˳·ÇÍÁ Ùï»É ¿ å³Ûٳݳ·ñÇ ëïáñ³·ñÙ³Ý ÷áõÉ, ³å³ ÝٳݳïÇå éÇëÏÁ í»ñÉáõÍ»Éáõ ¨ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ å³Ñ³ÝçÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ý»ñÙáõÍ»É Ó»éù- μ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³Ý։ ºñÏñáñ¹՝ éÇëÏ»ñÁ ϳñáÕ »Ý å³ñ½³å»ë ã»Õ³ñÏí»É Ù»Ï ³ÛÉ åɳÝÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ùμ։ úñÇݳÏ՝ »Ã» μ³ñÓñ éÇëÏ Ï³, áñ ï»ËÝáÉá·Ç³- Ï³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ϳï³ñ»ÉáõÃÛáõÝÁ ã»Ý áõݻݳ, ÇÝãÇ ³ñ¹ÛáõÝ- ùáõ٠ݳ˳·ÇÍÁ ãÇ Ï³ñáճݳ ³å³Ñáí»É ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ¨ ųٳݳϳ- ÛÇÝ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ݳ˳Ýßí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ, ³å³ å»ïù ¿ ÁÝïñ»É ³ÛÝ- åÇëÇ ÉáõÍáõÙ, áñÁ Ëáëï³ÝáõÙ ¿ ³é³í»É ϳï³ñÛ³É ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³ñ¹- ÛáõÝùÝ»ñ։ ºññáñ¹Á՝ éÇëÏ»ñÁ ѳñϳíáñ ¿ »ñμ»ÙÝ ÁݹáõÝ»É ¨ ѳßïí»É ¹ñ³Ýó Ñ»ï։ ²Ûë ï³ñμ»ñ³ÏÁ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ÷áùñ éÇëÏ»ñÇ Ï³Ù ³ÛÝã³÷ Ù»Í éÇëÏ»ñÇ ¹»åùáõÙ, áñ ¹ñ³Ýó ϳé³í³ñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ù³ÛÉ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇáñ»Ý óÝÏ ¨ ³ÝÇñ³ï»ë³Ï³Ý ÉÇÝ»É։ ºí í»ñç³å»ë՝ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Édz½áñ»É Ù³ëݳÏÇó Ù»Ï ³ÛÉ ÏáÕ- ÙÇ։ ¸³ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ, ûñÇݳÏ՝ ·É˳íáñ ϳå³É³éáõÝ, áñÝ ³å³Ñáí³·ñáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí ѳÝÓÝ Ï³éÝÇ Ý³Ë³·ÍÇ Ñ»ï ϳåí³Í ³ÛÝ- åÇëÇ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý »Ýóϳå³É³-
153 Նշված չորս ձևերի՝ կառավարելու, խուսափելու, ընդունելու և փոխանցելու համար գոյություն ունի հարմար հապավում՝ CAAT (անգլերեն Control, Avoid, Assume, Transfer բառերից)։ Տե՛ս Department of Defense Defense Acquisition University, Risk Management Guide for DoD Acquisition, Fifth Edition (Version 2.0), June 2003, 21։ 238 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
éáõÝ»ñÇ Ï³Ù »ññáñ¹ ÏáÕÙÇ Ñ»ï ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý, ѳٳϳñ·»ñÇ ÙdzíáñÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ։ ÆÝ㨿, å»ïù ¿ Ýß»É, áñ éÇëÏÇ ÷á˳ÝóáõÙÁ ëáíáñ³μ³ñ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ѳí»ÉÛ³É ·áõÙ³ñÝ»ñÇ í׳- ñáõÙ: ºí ãÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Édz½áñ»É Ù»Ï ³ÛÉ ÏáÕÙÇ, éÇëÏÇ Ç Ñ³Ûï ·³Éáõ ѻ勉ÝùÝ»ñÇ áÕç ͳÝñáõÃÛáõÝÁ, ÙǨÝáõÛÝ ¿, ÁÝÏ³Í ÏÉÇÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý áõë»ñÇÝ, ù³ÝÇ áñ Ñݳ- ñ³íáñ ãÇ ÉÇÝÇ ³å³Ñáí»É ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ųٳݳϳÛÇÝ ¨ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ ²Ûë ·áñÍÁÝóóÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¿É ëï»ÕÍíáõÙ ¿ éÇëÏÇ åɳÝÁ՝ é³½Ù³í³- ñ³Ï³Ý ÙÇ ÷³ëï³ÃáõÕÃ, áñÁ áñáß³ñÏáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñ éÇëÏ»ñÁ, ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¨ í»ñÉáõÍáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó ÉñçáõÃÛáõÝÁ ¨ áõñí³·ÍáõÙ ÝÙ³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ Ç Ñ³Ûï ·³Éáõ ¹»åùáõÙ ¹ñ³Ýó Ñ»ï í³ñí»Éáõ ¨ Ñݳñ³íáñ ѻ勉ÝùÝ»ñÁ Ýí³- ½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»Éáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÇÝ»ñÁ։ èÇëÏÇ åɳÝÁ å»ïù ¿ ϻݹ³ÝÇ ÷³ëï³ÃáõÕà ÉÇÝÇ՝ Íñ³·ñÇ ³é³ç˳ճóÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó »ÝóñÏí»Éáí í»- ñ³Ý³ÛÙ³Ý ¨ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ՝ ݳ˳·ÍÇ ÁÝóóùÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ éÇëÏ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ åÇïÇ Ï³ÛáõÝ Ï»ñåáí Ýí³½Ç։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ó»éùμ»ñÙ³Ý »Ýóϳ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ μÝáõÛÃÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ñ³í»ÉÛ³É ¨ ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ç Ñ³Ûï ·³ÉÁ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ·áÛ³óÝ»Éáõ ¿ Ýáñ éÇëÏ»ñ։ ²Ûë ³éÇÃáí ѳñÏ ¿ ß»ßï»É »ñÏáõ ϳñ¨áñ ¨ í»ñçÝ³Ï³Ý Ñ³Ý·³Ù³Ýù։ ²é³çÇÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ éÇëÏÇ áñáß³ñÏáõÙÝ áõ ٻݻçÙ»ÝÃÁ å»ïù ¿ Ùßï³å»ë ¹Çïí»Ý ¹ñ³Ï³Ý ÉáõÛëÇ Ý»ñùá։ ܳ˳·Í»ñÇ Ý»ñëáõÙ ËݹÇñÝ»ñÝ ³ÝËáõë³- ÷»ÉÇ »Ý, ¨ áñù³Ý í³Õ ¹ñ³Ýù ѳÛïݳμ»ñí»Ý, ¨ ¹ñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýí³½»óÝ»Éáõ áõÕÇÝ»ñ Ùß³Ïí»Ý, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í ÏÉÇÝÇ Ý³Ë³·ÍÇ Ñ³çá- ÕáõÃÛ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ։ ²ÛëåÇëáí՝ ϳñ¨áñ ¿, áñ Ó¨³íáñíÇ ³ÛÝåÇëÇ Ùß³ÏáõÛÃ, áñÁ ݳ˳·Í»ñÇ éÇëÏ»ñÁ áã û ÏÝáõÛݳóÝÇ ¹ñ³Ýó ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, ³ÛÉ ÏËñ³ËáõëÇ éÇëÏ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ։ ºñÏñáñ¹ ѳݷ³Ù³ÝùÝ ³ÛÝ ¿, áñ éÇëÏÝ áõÝÇ Ñ³Ï³é³Ï ÏáÕÙ՝ å³ï»ÑáõÃ- ÛáõÝÁ։ ÆÝãå»ë áñ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý íݳë»É ݳ˳·ÇÍÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ϳñáÕ »Ý ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñ Ç Ñ³Ûï ·³É, áñáÝù ¹ñ³- Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ÏÃáÕÝ»Ý Ý³Ë³·ÍÇ Çñ³·áñÍ»ÉÇáõÃÛ³Ý íñ³։ ¸ñ³ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ϳñáÕ³Ý³É Å³Ù³Ý³ÏÇÝ û·ïí»É ÝÙ³Ý å³ï»ÑáõÃÛáõÝÝ»ñÇó։ ÆëÏ ¹ñ³Ýó Ç Ñ³Ûï ·³Éáõ ¨ ¹ñ³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÇó û·áõïÝ»ñ ù³Õ»Éáõ Ó¨»- ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ý³Ë³·Çï»ÉÇùÁ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇÝ ÃáõÛÉ Ïï³ Ý³¨ ѳë- ϳݳÉ, û ÇÝãå»ë ¿ å»ïù ·áñÍ»É ÝÙ³Ý Ï³ñ׳ï¨, ë³Ï³ÛÝ å³ï»Ñ Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ¨ ³é³í»É³·áõÛÝ ß³Ñ ëï³Ý³É։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 239
Ò»éùμ»ñÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ¨ μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ Ò»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³ÙμáÕç ·áñÍÁÝóóÇ Ï³- é³í³ñÙ³Ý ÙÇ Ñ³ñÙ³ñ ѳٳϳñ· »Ý ÁÝÓ»éáõÙ, áñÁ Ù»ÏݳñÏáõÙ ¿ ݳ˳- ·ÍÇ ëϽμݳíáñáõÙáí ¨ ³í³ñïíáõÙ ¿ ݳ˳·ÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ó»éù μ»ñ- í³Í é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ í»ñçÝ³Ï³Ý ¹áõñë·ñÙ³Ùμ ¨ (ϳÙ) ëï³óí³Í ͳ- é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³¹³ñ»óÙ³Ùμ։ ÜÙ³Ý Ùáï»óáõÙÁ ݳ˳·ÍÇÝ ûųݹ³ÏáõÙ ¿ ³ÙμáÕç Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ ÁÝóóùáõ٠ϳ٠³ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í՝ §ûñáñáóÇó ÙÇÝ㨠·»ñ»½Ù³Ý¦։ ¸³ ³ñíáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ Ï»Ýë³ßñç³ÝÝ ³í»ÉÇ ÷áùñ ÷áõÉ»ñÇ Ñ³çáñ¹³Ï³ÝáõÃÛ³Ý μ³Å³Ý»Éáõ ÙÇçáóáí, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ Ï³é³- í³ñáõÙÝ ³í»ÉÇ Ñ»ßï ¿, ù³Ý ³ÙμáÕç ݳ˳·ÍÇÝÁ։ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷áõÉ Ý»- ñ³éáõÙ ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý áñáß³ÏÇ ë³ÑÙ³Ýí³Í ·áñÍÁÝóóÝ»ñ ¨ å³Ñ³ÝçáõÙ Ñëï³Ï ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ϳ٠³ñï³¹ñ³ÝùÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÇ ·áñͳÍÙ³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ »Ý ²ØÜ-Ç ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á154 ¨ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃ- Û³Ý CADMID 155 μáÉáñ³ßñç³ÝÁ։ ä»ï³Ï³Ý ϳ٠ٳëݳíáñ áÉáñïÇ ³ÛÉ ×Ûáõ- Õ»ñáõÙ ¨ë ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïÝ»É μ³½Ù³ÃÇí ÝÙ³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ։ ²ÛëåÇëáí՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÁ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ÙÇ Ó¨³ã³÷ ¿, áñÁ Ïáõï³Ïí³Í ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ ¨ ѳëï³ïí³Í ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ Ó¨³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ñ³Ù³ËáõÙμ Ý»ñ³- é»Éáõ ÙÇçáóáí Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇÝ û·ÝáõÙ ¿ áñáß»Éáõ ³ÛÝ áõÕÇÝ»ñÁ, áñáÝù ÏÉÇÝ»Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ïÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μ³ñ¹ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ²ÛÝ Ý³¨ áñáß³ÏÇ Ï³ñ·³å³ÑáõÃÛáõÝ ¿ å³ñï³¹ñáõÙ ÃÇ- ÙÇÝ։ ¸³ Çñ Ñ»ñÃÇÝ »ñ³ß˳íáñáõÙ ¿, áñ ݳ˳·ÍÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ ¨ í×éáñáß ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙ áõÝ»óáÕ Ñ³ñó»ñÁ ϳñÅ³Ý³Ý³Ý Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ¨ μ³í³ñ³ñ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý։ ²í»ÉÇÝ` Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³- ÝáõÙ Ý»ñ³éí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ »ñ³ß˳íáñáõÙ »Ý ݳ˳·ÍÇ áÕç ÁÝóóùáõÙ ¨ ѳïϳå»ë ¹ñ³ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷áõÉÇ ³í³ñïÇÝ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ëï³óáõÙÁ ¨ ·ñ³ÝóáõÙÁ, ÇÝãÁ í»ñëïáõ·áÕÝ»ñÇÝ ¨ í»ñ³¹³ë ϳé³í³ñã³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõÙ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ ݳ˳·ÍÇ ³é³ç˳ճóáõÙÁ ¨ áñáß»Éáõ ¹ñ³ ß³ñáõݳϻÉÇáõÃÛáõÝÁ։ Ò»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóáõÙ ÝÙ³- ݳïÇå Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ Ýå³ï³ÏÁ ݳ˳·ÍÇ Ñ»ï ϳåí³Í éÇë- 154 Տե՛ս United States Department of Defense Directive 5000.1, The Defense Acquisition Sys- tem, May 12, 2003 և United States Department of Defense Instruction 5000.2, Operation of the Defense Acquisition System, May 12, 2003։ 155 Հապավումը բաղկացած է պարբերաշրջանի վեց փուլերի անվանուﬓերի համառոտուﬕց՝ Մտահղացում (Concept), Գնահատում (Assessment), Ցուցադրում (Demonstration), Արտադրություն (Manufacture), Շահագործում (In-service) և Դուրսգրում (Disposal)։ Ավելի մանրամասն տեղեկությունների համար տե՛ս Ձեռքբերման ﬔնեջﬔնթի համակարգը նկարագրող www.ams.mod.uk կայքի CADMID բաժիններում։ 240 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
Ï»ñÁ å³ñ½³å»ë Ýí³½»óÝ»ÉÝ áõ ¹ñ³ ѳçáÕ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÝ ³å³Ñáí»ÉÁ, ³ÛëÇÝùÝ՝ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ å³Ï³ëáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ×Çßï é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛáí, ×Çßï ³ñÅ»ùáí ¨ ×Çßï ųٳݳÏÇÝ Éñ³ó- Ý»ÉÝ ¿։ ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ å»ïù ¿ Ýß»É, áñ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ å³ñμ»ñ³ßñç³Ýáí ݳ˳ï»ëí³Í ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ Ó¨³ã³÷Ç ÁÝÓ»é³Í ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝÇó ³ÝϳË՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÁ ϳ ¨ ÏÙݳ ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý μ³ñ¹ ï»ë³Ï, ÇëÏ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÇ Ï³½ÙáõÙÝ áõ ·áñͳñÏáõÙÁ å»ïù ¿ ÙÇßï ¹Çïí»Ý áñå»ë Ó»éùμ»ñÙ³Ý ÑÙáõï ϳé³í³ñÙ³Ý Éñ³óáõÙ, ³ÛÉ áã ¹ñ³ ÷á˳ñÇÝáõÙ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ Ùßï³å»ë Çñ»Ýó áõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ý»ñùá »Ý å³Ñáõ٠ݳ˳·ÍÇ ³ÙμáÕç Ï»Ýë³ßñç³ÝÁ։ ¸³ ³ñï³óáÉáõÙ ¿ ³ÛÝ ëϽμáõÝ- ùÁ, áñ å³Ñ³ÝçíáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³å³ÑáíáÕ Ñݳñ³íáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ѻ勉ÝùÝ»ñÁ ¨ Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ Áݹѳ- Ýáõñ ͳËùÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ýϳï³éáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ó»éùμ»ñÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É Ý³ËÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ÷áõÉÇ Ù³ë ϳ½Ù»Ý։ ÜÙ³Ý ÁݹѳÝñ³ó- í³Í Ùáï»óáõÙÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ݳ¨, áñ Ñ³×³Ë Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ëáõë³÷»É Ñ»ï³- ·³ÛáõÙ Ñݳñ³íáñ ËݹÇñÝ»ñÇ ³é³ç³óáõÙÇó, »Ã» ݳ˳å»ë ÙÇçáóÝ»ñ Ý»ñ- ¹ñí»Ý ¹ñ³Ýó ³é³ç μ»ñ³Í éÇëÏ»ñÇ áñáß³ñÏÙ³Ý ¨ ѳí³Ý³Ï³Ý ѻ勉Ýù- Ý»ñÇ Ù»ÕÙ³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ։ ²ñ¹Ç μ³½Ù³ÃÇí Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ μáÉáñ³ßñ- ç³ÝÝ»ñÁ, ³ÛëåÇëáí, ѳïáõÏ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¨ Ý߳ݳϳÉÇ é»ëáõñëÝ»ñ »Ý ѳïϳóÝáõÙ Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ í³Õ ÷áõÉ»ñÇÝ, »ñμ í»ñÉáõÍíáõÙ ¨ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý ³ÛÝ Ñݳñ³íáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù áõÝ³Ï »Ý Éñ³óÝ»Éáõ é³½Ù³Ï³Ý Ï³- ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝáõÙ ÁݹáõÝí³Í CADMID μáÉáñ³ßñç³ÝáõÙ, ûñÇݳÏ, ³é³çÇÝ »ñÏáõ ÷áõÉ»ñáõÙ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ë³ÑÙ³Ýí³Í ¹ñáõÛù³ã³÷Á ϳ½ÙáõÙ ¿ ݳ˳·Íáí ѳïϳóí³Í ·ÝáõÙ³ÛÇÝ Í³Ëë»ñÇ ÙÇÝ㨠15 %-Á, áñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ݳ˳ï»ë- íáõÙ ¿ ͳËë»É ³å³éÇëϳÛݳóÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý íñ³156։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ·áñÍÁÝóóÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ù³ëݳï»É μ³½Ù³ÃÇí Ó¨»ñáí ¨ ï³ñ³μÝáõÛà ÇÝùÝáõñáõÛÝ ÷áõÉ»ñÇ։ ²é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Û¹ ѳñóáõÙ ï³ñ³ï»ë³Ï Ùáï»óáõÙÝ»ñ »Ý áñ¹»·ñ»É՝ ϳËí³Í Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·»ñ³¹³ë»ÉÇ Ý³Ë³·ÍÇ μÝáõó·ñ»ñÇó։ úñÇݳÏ՝ ³ÛÝ ë³Ï³í³ÃÇí »ñÏñÝ»- ñÁ, áñáÝù é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳ »Ý ³ñï³¹ñáõÙ, ³í»ÉÇ Ù»Í Ñ³í³Ý³Ï³- ÝáõÃÛ³Ùμ ³ÛÝåÇëÇ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñ ÏÏÇñ³é»Ý, áñáÝóáõÙ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ ¹ÇïíáõÙ »Ý áñå»ë ݳ˳·ÍÇ ³é³ÝÓÇÝ ÷áõÉ»ñ։ ¸³ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ Ýñ³Ýáí, áñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ùß³ÏáõÙÁ μ³ñÓñ éÇëϳÛÝáõÃÛ³Ùμ ·áñÍ ¿ ¨ ٻݻçÙ»Ý- 156 Տե՛ս U.K. MoD Investment Appraisals Board Secretariat, Smart Approvals Guidance, Version 9.1, June 2005, ‘Main Gate’ – page 1։ CADMID բոլորաշրջանի առաջին երկու փուլերն են «Մտահղացումը», որում որոշարկվում են ռազմական կարողությունների պակասությունները լրացնելուն ուղղված տարբերակները, և «Գնահատումը», որի ընթացքում դրանք մանրամասն քննության են արժանանում, և ընտրվում է այն, որով նախագիծը հաջորդիվ առաջ է ընթանում։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 241
ÃÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó Éáõñç áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ։ ä³ñ½ ¿, áñ ³Û¹åÇëÇ Ùáï»óáõÙÝ»ñ áñ¹»·ñ»Éáõ ³í»ÉÇ ùÇã ϳñÇù Ïáõݻݳ ³ÛÝ å»ïáõÃÛáõÝÁ, áñÁ Ó·ïáõÙ ¿ å³ïñ³ëïÇ ³ñï³¹ñ³Ýù ·Ý»Éáõ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ Ï³ñÇù ·ñ»Ã» ãϳ։ ÆÝ㨿, Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÇ ÁݹѳÝñ³Ï³Ý ¨ ãÙ³ëݳíáñ»óí³Í ï³ñμ»ñ³ÏÁ å»ïù ¿ Ý»- ñ³éÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ãáñë Áݹ³ñÓ³Ï áÉáñï, ÇÝãÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ݳ˳·ÍÇ ³éÝí³½Ý ãáñë ³é³ÝÓÇÝ ÷áõÉ՝ Ó»éùμ»ñÙ³Ý »Ýóϳ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏÇ áñáßáõÙ, ¹ñ³Ýó ·ÝáõÙ, ¹ñ³Ýó ߳ѳ·áñÍáõÙ ¨, í»ñç³å»ë, ¹ñ³Ýó ¹áõñë·ñáõÙ։ ì»ñáÝßÛ³É μáÉáñ ÷áõÉ»ñÁ ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³- Ù³ëÝ Ï¹Çï³ñÏ»Ýù ëïáñ¨։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý »Ýóϳ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñáßáõÙÁ ÆÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»ó í»ñ¨áõÙ, Ó»éùμ»ñÙ³Ý »Ýóϳ ³åñ³ÝùÇ Ï³Ù ³ñï³¹ñ³ÝùÇ áñáßáõÙÁ ß³ñáõÝ³Ï ×ß·ñïíáÕ ¨ ϳï³ñ»É³·áñÍíáÕ ÙÇ ·áñ- ÍÁÝóó ¿, áñáõÙ áõëáõÙݳëÇñíáõÙ »Ý ѳë³Ý»ÉÇ μ³½Ù³åÇëÇ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ, ¨ áñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ áñáß³ÏÇ ÙÇ å³ÑÇ å»ïù ¿ ß³- ѳ·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³ÝñáõÛÃÇó ÷á˳ÝóíÇ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇÝ։ ¸³ Çñ³Ï³- ݳóÝ»Éáõ å³ÑÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ï³ñμ»ñ ¿, ë³Ï³ÛÝ ÁݹѳÝáõñ ß³ÑÇ ï»ë³ÝÏ- ÛáõÝÇó û·ï³Ï³ñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É, »Ã» ¨° ߳ѳ·áñÍáÕÝ»ñÁ, ¨° Ó»éùμ»ñÙ³Ùμ ½μ³ÕíáÕÝ»ñÁ ³Û¹ ÷á˳ÝóáõÙÇó áñáß Å³Ù³Ý³Ï ³é³ç ¨ Ñ»ïá ³ß˳ï»Ý ѳٳï»Õ։ ØÇÝã¹»é, ÇÝãå»ë í»ñÁ ¨ë Ýßí»É ¿, ߳ѳ·áñÍáÕÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñ- ϳ۳óí³Í ÁݹѳÝáõñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÁ í»ñçݳϳݳå»ë áñáß»ÉÁ Ó»éùμ»ñÙ³Ùμ ½μ³ÕíáÕ Ñ³ÝñáõÛÃÇ Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÉáñïÝ ¿։ è³½Ù³- ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏÇ áñáßÙ³ÝÝ áõ Ó¨³Ï»ñåÙ³- ÝÁ ѳݷ»óÝáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Áݹ·ñÏ»É Ý³Ë³·ÍÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ñ³ëï³ïáõÙÁ, ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ÉáõÍ- Ù³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ` é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ Ñ³ñóáõÙ Ó¨³Ï»ñåí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ýϳñ³·ñí»Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáõÃÛ³Ùμ, áñåÇëÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹ñ³Ýù Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ѳٳñ։ ܳ˳·ÍÇ ³Ûë ÷áõÉáõ٠ϳ۳óí³Í áñáßáõÙÝ»ñÝ »Ý å³Ûٳݳíáñ»Éáõ ݳ˳·ÍÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ý߳ݳϳÉÇ Ù³ëÇ ³å³·³ μ³ß- ËáõÙÁ։ àõëïÇ ÇÙ³ëï áõÝÇ ³Ûë ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ μ³Å³Ý»É ݳ˳·Í³ÛÇÝ »ñ- Ïáõ ϳ٠³í»ÉÇ ÷áõÉ»ñÇ՝ Çñ»Ýó ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙáí ѳݹ»ñÓ, ÇÝãÝ ³í³· ջϳí³ñáõÃÛ³ÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ í»ñ³Ý³Û»Éáõ ¨ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ ݳ˳·ÍÇ ÁÝóóùÁ։ ²Ûë ÷áõÉÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ù»ÏݳñÏáõÙ ¿ ÷áËѳٳӳÛÝ»óí³Í ÷³ëï³ÃÕÃÇ Ó¨³Ï»ñåáõÙáí, áñáõÙ å³ßïáݳå»ë ³Ùñ³Ï³ÛíáõÙ »Ý ߳ѳ- ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñ- 242 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
óáõÙ157։ ¸ñ³ ÑÇÙ³Ý íñ³ ³å³ áñáß³ÏdzóíáõÙ »Ý ³é³ç³¹ñí³Í å³ÛÙ³ÝÝ»- ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ Ñݳñ³íáñ áõÕÇ- Ý»ñÁ ¨ ݳËÝ³Ï³Ý Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÝóϳóíáõÙ ³é ³ÛÝ, û Ýßí³Í ϳ- ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÇÝãå»ë »Ý Çñ»Ýó ¹ñë¨áñ»Éáõ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ³ñ¹Ûáù ó³ÝϳÉÇ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ, áñù³Ý ÏÉÇÝÇ Ý³Ë³·ÍÇ ëå³ëíáÕ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ, ÁݹѳÝáõñ ³ñÅ»ùÁ ¨ ³ÛÉÝ։ ²Ûë ųٳݳ- ϳÙÇçáóáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ¹Çï³ñÏ»É Ý³¨ í»ñáÝßÛ³É óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷á˽Ç- çáõÙÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ։ ²ÛÝáõÑ»ï¨ ³Ûë μáÉáñ å³ïÏ»ñ³- óáõÙÝ»ñÁ í»ñÉáõÍíáõÙ ¨ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý, ÇëÏ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ՝ Ïñ׳ïíáõÙ ³í»ÉÇ Ñ»ßï ϳé³í³ñ»ÉÇ ù³Ý³ÏÇ։ ì³Õ ÷áõÉ»ñáõÙ ï³ñíáÕ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ ·»ñ³½³Ýó³å»ë ½»Ïáõó³·ñ»ñÇ ï»ëù áõÝ»Ý։ ¸ñ³Ýù ÑÇÙÝ- í³Í »Ý ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý áõ é³½Ù³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñ å³ñáõݳÏáÕ »½ñ³- ϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ϳñÍÇùÝ»ñÇ íñ³, áñáÝù Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ϳå³É³éáõÝ»ñÁ ϳ٠߳ѳ·áñÍáÕÝ»ñÝ áõ ݳ˳·Í³ÛÇÝ ÃÇÙÁ։ ¶Ý³Ñ³ï- Ù³Ý ·áñÍÇÝ Ï³ñáÕ »Ý ûųݹ³Ï»É ݳ¨ ÏÇñ³é³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ѳÙÁݹ·ñÏáõÝ ûå»ñ³óÇáÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ։ ìëï³Ñ ÉÇÝ»Éáõ ѳٳñ, áñ ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ÉáõÍáõÙÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ·ÝÇ Ñ³Ù»Ù³ï áñ³ÏÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý μ³ñÓñ óáõó³ÝÇß, ϳñ¨áñ ¿ í»ñÉáõÍ»É ¨ ·Ý³Ñ³ï»É Ñݳñ³íáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ μ³½Ù³åÇëÇ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÁ ¨ Ëñ³Ëáõë»É ëï»Õͳ·áñͳϳÝáõÃÛáõÝ áõ »ñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝ óáõó³μ»ñáÕ Ùá- ï»óáõÙÝ»ñÁ։ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ݳ¨ ½áõ·³Ñ»é³μ³ñ ÝϳïÇ ³éÝ»É Ó»éùμ»ñáõÙ³- ÛÇÝ Ñݳñ³íáñ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù ¨ë ϳñ¨áñ ·áñÍáÝÝ»ñ »Ý ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ï³ñμ»ñ³ÏÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙ։ ²ÛëûñÇÝ³Ï áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù Ñݳñ³íáñ ¿ ï»ÕÇ áõÝ»Ý³Ý ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý ×ß·ñïáõÙÝ»ñÇ, Ù³Ýñ³Ù³ëÝáõÙÝ»ñÇ ¨ ϳï³ñ»É³·áñÍáõÙ- Ý»ñÇ ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³çáñ¹³Ï³Ý ÷áõÉáí, ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ݳ˳·Í³ÛÇÝ ÃÇÙÇÝ Ý»- Õ³óÝ»É ³ÛÝ Ï³Ý˳¹ñáõÛÃÝ»ñÁ, áñáÝù ѳí³Ýáñ»Ý åÇïÇ Ñ³Ý·»óÝ»Ý é³½- Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ å³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Éñ³óÙ³ÝÁ, ¨ Ç í»ñçá, ѳëÝ»É ÙÇ³Ï ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ï³ñμ»ñ³ÏÇ ÁÝïñáõÃÛ³ÝÁ158։ ì»ñçÇÝë å»ïù ¿ 157 Ինչպես ավելի վաղ քննարկվել է, շահագործողի պահանջները պետք է ձևակերպեն այն, ինչն առաջնահերթ կարևորություն ունի վերջնական օգտագործողի համար։ Ուստի որպես կանոն` դրանք պետք է ընդունեն գործառական պահանջների տեսք (պետք է սահմանեն, թե ինչ է արվելու, այլ ոչ թե՝ ինչպես)։ Ընդ որում՝ դրանցից յուրաքանչյուրը պետք է օժտված լինի համապատասխան չափանիշներով (օրինակ՝ որչափ, որտեղ, որքան ժամանակ)։ Դրանք ձեռքբերումային հետագա գործունեությունը չպետք է ուղղորդեն տեխնիկական կոնկրետ պահանջները բավարարելու ուղով կամ խոչընդոտեն փոխզիջումային տարբերակների դիտարկման հնարավորությունը։ 158 Բարդ և թանկ նախագծերի իրականացման ընթացքում կարող է, օրինակ, տեղին լինել ավելի մանրամասն համակարգային մոդելավորման և վերլուծության անցկացումը, կիրառական հետազոտությունների և տեխնոլոգիական աշխատանքների կատարումը կամ տեխնիկական փորձարկուﬓերի ցուցադրական նախագծերի մշակումը։ Պետք է տանել բավականաչափ ծավալի և մանրամասնության աշխատանք նրա համար, որ ձեռքբերումային թիմը համոզված լինի իր կայացրած որոշուﬓերում և նրանում, որ ռիսկերը Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 243
³ëå³ñ»½ ÇçÝÇ Çμñ¨ »Õ³ÍÝ»ñÇ Ù»ç Ñݳñ³íáñÇÝë ѳٳÏßéí³Í ÷á˽Ççáõ- Ù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³Ï։ àñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ` ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ߳ѳ·áñÍáÕÇ ëϽμݳ- Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ÷á÷áË»Éáõ ϳñÇù ½·³É։ úñÇݳÏ՝ ¹³ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñμ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñáõÙ ³é³ç³¹ñí³Í ã³÷³½³Ýó μ³ñÓñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ýÇݳÝë³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ³ÝÙ³ïã»ÉÇ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ áÕç ݳ˳·ÇÍÁ։ ²Ûë μáÉáñ ѳñó»ñÇ ßáõñç å»ïù ¿ μ³Ý³Ïó»É ߳ѳ·áñÍáÕÇ Ñ»ï ¨ ÷áËѳٳӳÛÝ»óÝ»É ¹ñ³Ýù։ Ðݳñ³íáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ»ï ϳå ѳëï³ï»Éáõ Ñ»ÝùÝ ³å³Ñáí»- Éáõ ѳٳñ Ñ»Ýó ³Ûë ÷áõÉáõÙ ¿, áñ ³é³ç³¹ñí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳÕáñ¹»É ³í»ÉÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý μÝáõÛÃ։ êáíáñ³μ³ñ ¹³ ³ñíáõÙ ¿ ѳٳ- ϳñ·³ÛÇÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ñ³ïÏáñáßÙ³Ý ÙÇçáóáí։ ²ÛÝ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ÙÇ Ñëï³Ï ¨ ÙdzÝß³Ý³Ï ÷³ëï³ÃáõÕà ¨ å³ñáõݳÏÇ μ³í³ñ³ñ ã³÷áí ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ- Ý»ñ, áñå»ë½Ç Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ Çñ»Ýó ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ։ ÆÝ㨿, ×Çßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³Ýç- Ý»ñÁ ãå»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí³Í ÉÇÝ»Ý ³ÛÝå»ë, áñ ³å³·³ Ó»éùμ»ñáõÙÁ ï³Ý»Ý Ù»Ï áõÕÕáõÃÛ³Ùμ, ³ÛÝå»ë ¿É ³Ûë ÷áõÉáõÙ ³é³ç³¹ñí³Í ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³- ѳÝçÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»Ý Ñݳñ³íáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ë»÷³- Ï³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ՝ áõÕÕí³Í é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ å³Ï³- ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Éñ³óÝ»ÉáõÝ։ ÆÝãå»ë ߳ѳ·áñÍáÕÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ åÇïÇ ³ñӳݳ·ñ»Ý, û ÇÝã ¿ å»ïù ³Ý»É, ³ÛÉ áã û՝ ÇÝãå»ë, ¨ Ó¨³Ï»ñå»Ý ³ÛÝ ÑÇÙù»ñÁ, áñáÝù ÁݹáõÝ»ÉÇ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ³Û¹ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ։ ¸³éݳÝù ³í»ÉÇ í³Õ μ»ñí³Í ûñÇݳÏÇÝ, áñáõÙ ÝßíáõÙ ¿ñ, áñ û¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýѳï³Ï³Ý ß³ñÅ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³å³·³ ߳ѳ- ·áñÍáÕÝ»ñÁ Ó¨³Ï»ñå»É »Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ÙÇ ËáõÙμ, áñÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý »Ýóϳ ï³ñ³ÍùÇ Ù³Ï»ñ»ëÁ ¨ »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ Ù³Ï³ñ- ¹³Ï՝ ÃÇñ³ËÝ»ñÇ ïñí³Í ËÙμÇ áãÝã³óáõÙÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ î»Ë- ÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ݳ¨ ë³ÑٳݻÉ, û ߳ѳ·áñÍáÕÇ ³Ûë å³- ѳÝçÝ»ñÝ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ã³÷í»Ý, ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ (ûñÇݳÏ՝ ISO, Mil-Std), ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ϳï³ñíÇ ¹ñ³Ýó ÷áñ- Ó³ñÏáõÙÁ, ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ³å³óáõóíÇ, áñ ³é³ç³ñÏÁ ѳٳå³ï³ë˳- ÝáõÙ ¿ ߳ѳ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ ¨ ³ÛÉÝ։ ÆÝãå»ë Ñ»ï¨áõÙ ¿ §Ñ³Ù³Ï³ñ- ·³ÛÇÝ Ñ³ïÏáñáßáõÙ¦ »½ñáõÛÃÇó, å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ó¨³Ï»ñåí»Ý ³ÙμáÕç ѳٳϳñ·Ç ٳϳñ¹³ÏáõÙ, ³ÛÉ áã՝ »Ýóѳٳϳñ·»ñÇ (é³¹Çáï»Õáñáßáõ- Ù³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, ÑñÃÇé³ÛÇÝ Ï³Û³ÝÝ»ñ, ûå»ñ³ïÇí ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³- ٳϳñ·»ñ ¨ ³ÛÉÝ)։ ²ÛëåÇëáí՝ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ³ñӳݳ·ñáõÙÁ ãå»ïù ¿ å³ñï³¹ñÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ (é³¹³ñÝ»ñÇ ½·³ÛáõÃÛ³Ý ·áïÇ, ÑñÃÇéÝ»ñÇ Ù³Ñ³μ»ñ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¨ ³ÛÉÝ), ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù Ù³ï³Ï³- ñ³ñÇÝ ÏëïÇå»Ý ÁÝÃ³Ý³É ÏáÝÏñ»ï å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ μ³í³ñ³ñ»Éáõ áõÕáí։ ²Ûë ³ñ·»ÉùÁ »ñÏáõ å³ï׳é áõÝÇ։ ²é³çÇÝÁ՝ ³ÛÝ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÝ áõ ·Çï»ÉÇùÁ, áñÁ ó³ÝϳÉÇ ¿ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ÷á˽Ç- հասցված են կառավարելի և նախագծի շարունակելիությունը չվտանգող մակարդակի։ 244 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
çáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ³é³í»É³·áõÛÝ ·áñͳÏóÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ, ³é³í»É ã³÷áí áõÝ»Ý Ù³ï³- ϳñ³ñÝ»ñÁ, ³ÛÉ áã û å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÁ։ ºñÏñáñ¹Á՝ »Ã» ÁݹѳÝáõñ ѳٳϳñ·Á ã·áñÍÇ ÇÝãå»ë ѳñÏÝ ¿, ß³ï ¹Åí³ñ ÏÉÇÝÇ Ù³ï³- ϳñ³ñÇÝ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ï³Ýã»ÉÁ, ù³ÝÇ áñ ݳ ëïÇåí³Í ¿ »Õ»É ÁݹáõÝ»É ËÇëï áñáß³ÏÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ å³ñï³¹ñ³ÝùÁ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãÇ áõÝ»ó»É Çñ ѳۻóáÕáõÃÛáõÝÁ μ³Ý»óÝ»Éáõ ¹ñ³Ýó Ùß³Ï- Ù³Ý ·áñÍáõÙ։ è³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó»éùμ»ñáõÙ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ûë áÉáñïÇ μáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ ݳ˳·ÍÇ μÝáõÛÃÇó ¨ ÁÝïñí³Í Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÇó։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿, ûñÇݳÏ, Ù³ë³Ùμ ϳ٠³ÙμáÕçáõÃÛ³Ùμ Áݹ·ñÏ»É ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ý³- ˳·Í³ÛÇÝ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ (ѳٳϳñ·Ç å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ýáñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ), é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝ Ï³Ù Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ïáõóÙ³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ ¨ ëï»ÕÍáõÙ, ø/èܲ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ·ÝáõÙ, ëï³óáõÙ, ëïáõ·áÕ³Ï³Ý ÷áñÓ³ñÏáõÙÝ»ñ ݳËù³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ։ ²Ûë áÉáñïÁ ¨ë ϳñáÕ ¿ μ³Å³Ýí»É ݳ˳·Í³ÛÇÝ »ñÏáõ ϳ٠³í»ÉÇ ÷áõÉ»ñÇ։ ¸ñ³ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõ- ÝÁ ϳñáÕ ¿ ͳ·»É ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ ݳ˳·ÇÍÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ μ³ñ¹ ¿, áõëïÇ ÙÇ ÏáÕÙÇó՝ ¹ñ³ éÇëÏ»ñÇ Ýí³½»óÙ³Ý ·áñÍáõÙ ³í»ÉÇ û·ï³Ï³ñ ¿ óáõó³μ»- ñ»É ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý Ùáï»óáõÙ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ áÕç³ÙïáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ý»ñÙáõÍ»É Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ Ýáñ ßñç³÷áõÉ»ñ (³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñáí ѳݹ»ñÓ)՝ ݳ˳·ÇÍÁ í»ñ³Ý³Û»Éáõ ¨ ÷á÷áË»Éáõ ѳí»ÉÛ³É Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ÆÝãåÇëÇÝ ¿É ÉÇÝÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ý³Ë³·ÇÍÁ, ³Ûë áÉáñïÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ·áñÍÁ Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ ¿։ àñáß Ý³Ë³·Í»ñ Ç ëϽμ³Ý» ë³Ñٳݳ÷³Ïí³Í ÏÉÇÝ»Ý ÙdzÛÝ Ù»Ï Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ Ñݳñ³íá- ñáõÃÛ³Ùμ։ ê³Ï³ÛÝ ß³ï ¹»åù»ñáõ٠ѳí³Ý³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ μ³í³Ï³ÝÇÝ Ù»Í ÏÉÇÝÇ, ¨ ¹ñ³Ýó ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ Ïϳï³ñíÇ áñáß³ÏÇ Ùñóáõ- óÛÇÝ ÑÇÙáõÝùáí։ ²å³·³ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ÏÉÇÝÇ ïñ³Ù³¹- ñ»É é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ³ñí»É ѳÛï³ÙñóáõÛÃÇ Ù³ëݳÏó»Éáõ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ññ³í»ñÇ Ï³Ù ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ñ³ÛóÇ ³é³ùÙ³Ý ÙÇçáóáí։ êï³óí³Í ³é³ç³ñÏÝ»ñÝ ³ÛÝáõÑ»ï¨ å»ïù ¿ í»ñÉáõÍí»Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïí»Ý, Ù³ï³Ï³ñ³ñÁ՝ ÁÝïñíÇ, å³Û- ٳݳ·ÇñÁ՝ ëïáñ³·ñíÇ (ï»°ë í»ñÁ՝ §Øñó³Ïó³ÛÇÝ Ó»éùμ»ñáõÙ¦ μ³ÅÇÝÁ)։ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ûë áÉáñïÁ å»ïù ¿ ³í³ñïíÇ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³- ϳñ·Ç ÏáÕÙÇó å³Ûٳݳ·ñáí ݳ˳ï»ëí³Í ¨ ¹ñ³ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³- å³ï³ë˳ÝáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ùμ ¨ ÁݹáõÝÙ³Ùμ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 245
è³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³Ñ³·áñÍáõÙ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ûë áÉáñïÁ Ñ³×³Ë ÏɳÝáõÙ ¿ ݳ˳·ÍÇ ÁݹѳÝáõñ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ù»Í³·áõÛÝ Ù³ëÁ, ÇÝãÁ å³ñ½áñáß Ï»ñåáí Ç óáõÛó ¿ ¹Ýáõ٠ݳ- ˳·ÍÇ í³Õ ÷áõÉ»ñáõÙ ³ÙμáÕç³Ï³Ý Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³- Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ѳÙÁÝѳÝáõñ ͳËùÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó։ ܳ- ˳·ÍÇ ³Ûë ÷áõÉáõÙ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ é³½Ù³- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ¹ñíáõÙ »Ý ߳ѳ·áñÍÙ³Ý։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ ³Ûë ÷áõÉÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Ý»ñ³é»É ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³Ñ³·áñÍáõÙÁ, å³Ñ»ëï³Ù³ë»ñÇ ¨ ëå³éÙ³Ý ³åñ³Ýù- Ý»ñÇ ·ÝáõÙÝ áõ ·áñͳÍáõÙÁ, é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ëå³ë³ñÏáõ- ÙÁ (ÇÝãÁ Ù³ë³Ùμ ϳ٠³ÙμáÕçáõÃÛ³Ùμ ϳñáÕ ¿ Áݹ·ñÏí»É å³Ûٳݳ·ñáí ݳ- ˳ï»ëí³Í ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç)։ γñáÕ ¿ å³Ñ³Ýçí»É ݳ¨ Ñáõë³ÉÇáõÃ- Û³Ý óáõó³¹ñáõÙ Áëï ÁݹáõÝÙ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ, ÇÝãÁ ëáíáñ³μ³ñ ³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¹»åùáõÙ, áñÁ ѳïáõÏ Ùß³Ïí»É ¿ Áëï ³é³ç³¹ñí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ։ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³Ûë áÉáñïÇ í×éáñáß ÙÛáõë ÏáÕÙÁ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ½áõ·ÁÝóó é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óáõÙÝ ¿։ гñÙ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷³Ã»ÃÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹Çïí»É áñå»ë ³í»ÉÇ ÷áùñ ݳ˳·Í»ñ՝ Çñ»Ýó ë»÷³Ï³Ý ϳÝáÝÝ»ñáí։ ¸ñ³Ýó Ù»- Ý»çÙ»ÝÃÁ å»ïù ¿ Çñ³·áñÍíÇ ×Çßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë Ó»éùμ»ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ݳ˳·ÍÇÝÁ։ è³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¹áõñë·ñáõÙ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³¹³ñ»óáõÙ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñçÝ³Ï³Ý ÷áõÉÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ݳ˳·ÍÇ ³í³ñïÇÝ ¨ ·áñÍ áõÝÇ ïíÛ³É Ý³Ë³·Íáí Ó»éù μ»ñí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¹áõñë·ñÙ³Ý ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³¹³ñ»óÙ³Ý Ñ»ï։ ì»ñçÇÝë Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ѳٻ- Ù³ï³μ³ñ å³ñ½ ¨ ÁÝóÝáõÙ ¿ ݳ˳·ÍÇ՝ å³Ûٳݳ·ñáí ݳ˳ï»ëí³Í ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ։ è³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¹áõñë·ñáõÙÁ ¨ë ѳٻٳï³μ³ñ å³ñ½ ·áñÍ ¿, ë³Ï³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳí»ÉÛ³É Í³Ëë»ñ å³Ñ³Ýç»É (ßñç³Ï³ ÙÇç³- í³ÛñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí` Ñ³×³Ë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ÛÝ å³ï³ë˳ݳïáõ Ï»ñåáí Çñ³·áñÍ»É), ÇëÏ »ñμ»ÙÝ ³Ý·³Ù՝ ߳ѳí»ï ÉÇÝ»É (ûñÇݳÏ՝ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ, ¹ñ³ ó÷áÝÝ»ñÇ Ï³Ù í»ñ³Ï³Ý·Ýí³Í áõ åÇï³ÝÇ å³Ñ»ëï³Ù³ë»ñÇ í³×³éù)։ ÎñÏÇÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ ³ÛÝ ¿, áñ μáÉáñ ³Ûë Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝí»Ý ϳÝË³í ¨ Áݹ- ·ñÏí»Ý Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÁݹѳÝáõñ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç։ ²Ûë ÷áõÉáõÙ û·ï³Ï³ñ ¿ ݳ¨ ï³É ³ÙμáÕç ݳ˳·ÍÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñç- ݳñ¹ÛáõÝùÇ ¨ ¹ñ³ Ó»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ù³ïáõó³Í ¹³ë»ñÇ ·Ý³Ñ³ï³- ϳÝÁ (É³í ·áñͳí³ñáõÃÛ³Ý Ýß³Ý ¿ ¹ñ³Ýù ³ñӳݳ·ñ»ÉÁ ݳ˳·ÍÇ ÁÝóó- ùÇÝ ½áõ·³Ñ»é, ³ÛÉ áã՝ ³í³ñïÇó Ñ»ïá, »ñμ ³ñ¹»Ý μ³í³Ï³ÝÇÝ Å³Ù³Ý³Ï ¿ ³Ýó»É, áõ Ñݳñ³íáñ ¿ ݳ¨ ÷áËí»É ¿ ³ÝÓݳϳ½ÙÁ)։ §ø³Õí³Í ¹³ë»ñǦ í»ñ³μ»ñÛ³É ÑÇÙݳíáñ ¨ áÕç³ÙÇï ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÁ Ïûųݹ³Ï»Ý ³å³- 246 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
·³ ݳ˳·Í»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ ¨ ÏϳÝË»Ý Ñ»ï³·³ÛáõÙ ÝÙ³Ý ë˳ÉÝ»ñÇ ÏñÏÝáõÃÛáõÝÁ, Ï»ñ³ß˳íáñ»Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ μ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇáõÃÛáõÝÝ áõ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ ïíÛ³É å³ÑÇ ã³÷³- ÝÇßÝ»ñÇÝ áõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ½·³ÉÇ Ýå³ëï Ïμ»ñ»Ý É³í³·áõÛÝ ÷áñÓÇ Ïáõï³ÏÙ³Ý ¨ Ùß³ÏÙ³Ý ·áñÍáõÙ։ ²Ûë ·áñÍÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝϳëÏ³Í Ï³ñ¨áñ ¿, áñ ³í³· ջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ Ëñ³ËáõëÇ ³½ÝíáõÃÛ³Ý ÙÃÝáÉáñïÁ, áñáõÙ Ù»Õ³íáñáõÃÛáõÝÁ ãÇ μ³ñ¹íáõÙ ³é³ÝÓÇÝ ³ÝѳïÝ»ñÇ íñ³։ º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ì»ñáÝßÛ³É Áݹ³ñÓ³Ï áÉáñïÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ýå³- ï³Ïáí ϳéáõóíáõÙ »Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý ï³ñ³μÝáõÛà μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñ։ î³ñμ»ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ¹³ ³ÝáõÙ »Ý ï³ñμ»ñ Ó¨»ñáí՝ ϳËí³Í ³éϳ ݳ˳·Í»- ñÇ μÝáõÛÃÇó ¨ ¹ñ³Ýó ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³éç¨ ¹ñí³Í Ó¨³- Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇó։ ÆÝ㨿, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ »ñÏáõ ÁݹѳÝáõñ ¹ÇïáÕáõÃÛáõÝ, áñáÝù ³ñÅ» ѳïáõÏ Ýß»É։ ²é³çÇÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ í»ñÁ ß³ñ³¹ñí³Í ùÝݳñÏÙ³Ý Ù»Í³·áõÛÝ Ù³ëÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÇ í³Õ ÷áõÉ»ñÇÝ։ ´³½ÙÇóë ß»ßïí»É ¿, áñ ݳ˳·ÍÇ í³Õ ÷áõÉ»ñáõ٠ϳ۳óí³Í áñáßáõÙÝ»ñÁ Ñ»- ï³·³ÛáõÙ ½·³ÉÇ ¨ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ »Ý áõݻݳÉáõ, áõëïÇ ³Û¹ áñáßáõÙÝ»ñÇ Çëϳå»ë ÑÇÙݳíáñí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ »ñ³ßËÇùÝ»ñ ëï³Ý³- Éáõ Ýå³ï³Ïáí ³ñí³Í Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÁ Ïû·Ý»Ý Ýí³½»óÝ»Éáõ ݳ˳·ÍÇ Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏ»ñÁ ¨ ÏٻͳóÝ»Ý ¹ñ³ ѳçáÕ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃ- ÛáõÝÁ։ ²ÛëåÇëáí՝ ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿, áñ Ó»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ Ý»ñ³é»Ý ɳí ë³ÑÙ³Ýí³Í ¨ μ³í³ñ³ñ é»ëáõñëÝ»ñáí ³å³Ñáíí³Í ³é³ç- ݳÛÇÝ ÷áõÉ»ñ։ ºí »ñÏñáñ¹Á՝ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳíáñí³Í ¿ áã ÙdzÛÝ μ³ñ¹ ݳ˳·Í»ñÇ ¹»åùáõÙ։ âÝ³Û³Í Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ßñç³÷áõÉ»ñÁ å³ñ½ ݳ˳·Í»ñÇ ¹»åùáõ٠ϳñáÕ »Ý ϳñ×»óí»É, ÙǨÝáõÛÝ ¿՝ ¹ñ³Ýó ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÁ í³í»ñ »Ý μáÉáñ ݳ˳·Í»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇëÏ ¹ñ³Ýó å³Ñ³Ýç³Í ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ Ï³ñ·³å³- ÑáõÃÛáõÝÁ՝ ÙÇßï û·ï³Ï³ñ։ ì»ñç³å»ë, å»ïù ¿ Ýß»É, áñ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ μáÉáñ³ßñç³ÝÇ ï³ñμ»ñ ÷áõÉ»ñáõÙ ï³ñμ»ñ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý å³Ñ³ÝçíáõÙ։ ì³Õ ÷áõÉ»ñÁ, ûñÇݳÏ, Ï»ÝïñáݳÝáõÙ »Ý Ù³ëݳíáñ ϳñÇùÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ ×Çßï Éáõ- ÍáõÙÝ»ñ ·ïÝ»Éáõ íñ³, ÙÇÝã¹»é áõß ÷áõÉ»ñÝ ³í»ÉÇ ß³ï ½μ³ÕíáõÙ »Ý ݳ˳- ·ÍÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ù³ï³Ï³ñ³ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáí։ ²ëí³ÍÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇ Ï³½ÙÁ Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ ÁÝóóùáõ٠ϳñáÕ ¿ ÷á÷áËáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ Ïñ»É։ ¸³ ÷³ëï ¿, áñÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝíÇ Ï³ÝË³íª Ý³Ë³·ÍÇ åɳݳíáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï։
ܳ˳·ÍÇ í»ñëïáõ·áõÙ Ò»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó »Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ í»- ñ³¹³ë Ù³ñÙÝÇÝ Ý³Ë³·ÇÍÁ Å³Ù³Ý³Ï ³é Å³Ù³Ý³Ï í»ñ³Ý³Û»Éáõ Ñݳñ³- Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 247
íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñ»ÉÁ ¨ ¹ñ³Ýó ÑÇÙ³Ý íñ³ ³å³·³ ÁÝóóùÇ í»ñ³μ»ñ- Û³É áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÁ։ ܳ˳·ÍÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý Ýå³ï³ÏÁ áã û ݳ- ˳·ÍÇ ³Ù»ÝûñÛ³ ÁÝóóùÇÝ ³é³Ýó ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ÙÇç³Ùï»Éáõ Ñݳ- ñ³íáñáõÃÛ³Ý ÁÝÓ»éáõÙÝ ¿ ³í³· ϳé³í³ñÇãÝ»ñÇÝ, ³ÛÉ Ýñ³Ýó μ³í³ñ³ñ íëï³ÑáõÃÛáõÝ Ý»ñßÝã»ÉÝ ³é ³ÛÝ, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ÇñÝ áõ ¹ñ³ ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÁ ýÇݳÝë³å»ë Ù³ïã»ÉÇ »Ý ¨ Çñ»Ýó Çñ³Ï³Ý³Ýó- Ù³Ý ³ÙμáÕç Ï»Ýë³ßñç³Ýáõ٠ϳå³Ñáí»Ý áñ³ÏÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ³ñÅ»ùÇ ÝϳïÙ³Ùμ։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý μáÉáñ³ßñç³ÝÝ»ñÁ, ³ÛëåÇëáí, ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý ųٳݳϳÛÇÝ Ñ³ñÙ³ñ å³Ñ»ñ, »ñμ ٻݻçÙ»ÝÃÇ ³í³· ³ÝÓݳϳ½ÙÁ ϳ- ñáÕ ¿ ѳÙá½í»É, áñ ݳ˳·ÍÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷áõÉÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ³ñí³Í ·áñÍÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ٳϳñ¹³Ïáí ¿ ϳï³ñí»É ¨ ³å³ ϳñáÕ ¿ ѻﳷ³ ÷áõÉ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ϳ°Ù áõÕ»ÝÇßÝ»ñ ë³ÑٳݻÉ, ϳ°Ù ë³Ñٳݳ÷³- Ï»É ¹ñ³Ýó áñáß ÏáÕÙ»ñÁ։ ºÃ» ݳ˳·ÇÍÝ ÇÝã-áñ ÷áõÉÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá ¹»é μ³ñÓñ éÇëÏ»ñ ¿ å³ñáõݳÏáõÙ, í»ñëïáõ·áÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý å³Ñ³Ýç»É ³ÛÝ Ù³ëݳÏÇáñ»Ý (³Ý·³Ù՝ ³ÙμáÕçáõÃÛ³Ùμ) ÏñÏÝ»É Ï³Ù Ñ³í»ÉÛ³É ³ß˳ï³Ýù ϳï³ñ»É՝ Éñ³óÝ»Éáõ ݳ˳å»ë Ý»ñϳ۳óí³Í í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ²ëí³ÍÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ í»ñëïáõ·áõÙÁ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃ- Û³Ý Ý»ñëáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ·áñÍÁÝóó ¿։ ²ÛÝ ï³ñ³Ýç³ïí³Í ¿ ݳ˳·ÍÇ å³ñμ»ñ³Ï³Ý í»ñ³Ý³ÛáõÙÝ»ñÇó, áñáÝù (áñå»ë ³ñ¹Ûáõݳí»ï ٻݻçÙ»ÝÃÇ μ³Õ³¹ñ³ï³ññ»ñ) ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÇ ¨ Ù³ï³Ï³ñ³- ñÇ ÙÇç¨։ ܳ˳·Í»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó ³ñÅ»ùÇ ßáõñç ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ í»ñëïáõ·í»Ý ݳ- ˳·ÍÇ Ù³ëݳÏÇó ·ñ»Ã» μáÉáñ ÏáÕÙ»ñÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»- ñÇ ÏáÕÙÇó։ Üßí³ÍÇó μËáõÙ ¿, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëï»ÕÍ»É Ùßï³Ï³Ý ³í³· ѳÝÓݳÅáÕáí, áñÝ ûÅïí³Í ÏÉÇÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ñÇ í»- ñ³ÑëÏÙ³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ гÝÓݳÅáÕáíÇ Ï³½ÙÁ ϳñáÕ ¿ ÷áËí»É, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ å»ïù ¿ Ý»ñ³éÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³- Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ³í³· å³ßïáÝ۳ݻñÇ, Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ¨ ߳ѳ·áñÍáÕ Ñ³ÝñáõÛÃÝ»ñÇ Ï³½ÙÇó ÁÝïñí³Í ³í³· Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ¨ åɳݳíáñáÕ- Ý»ñÇ։ ܳ˳·ÍÇ ³é³çÁÝóóÇ Ùßï³¹Çï³ñÏáõÙÇó μ³óÇ՝ ³Ûë ѳÝÓݳÅá- ÕáíÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç å»ïù ¿ ÙïÝÇ Ý³¨ ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ ÃáÕ³ñÏáõÙÝ ³ñïáÝ»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óáõÙÁ։ ܳ˳·ÇÍÁ ß³ñáõݳϻÉÝ ³ñïáÝ»Éáõó μ³óÇ՝ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý í»ñëïáõ- ·áõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ ųٳݳϳÛÇÝ ë³ÑÙ³Ýí³Í ÷áõÉ»ñ։ Æ ÃÇíë ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñÇ՝ ¹³ ϳËí³Í ¿ ݳ¨ ÏÇñ³éíáÕ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ μáÉáñ³ßñç³- ÝÇó, ݳ˳·ÍÇ Ù»ÍáõÃÛáõÝÇó áõ μ³ñ¹áõÃÛáõÝÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ٳϳñ¹³ÏÇó։ âÝ³Û³Í Ó»éùμ»ñáõ- Ù³ÛÇÝ μáÉáñ³ßñç³ÝÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷áõÉÇ ³í³ñïÁ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³- ϳݳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÇÝùÝÁëïÇÝùÛ³Ý μÝ³Ï³Ý å³Ñ ¿, å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ μáÉáñ ÷áõÉ»ñÝ ³í³ñïí»Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý í»ñëïáõ·Ù³Ùμ։ ¸ñ³ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ϳ- Ýáݳϳñ·»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ë³ÑÙ³Ý»É Ñëï³Ï ëϽμáõÝùÝ»ñ։ 248 ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë
Üٳݳå»ë՝ ãÏ³Ý Ý³¨ ë³ÑÙ³Ýí³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñ ³é ³ÛÝ, û ÇÝãÁ å»ïù ¿ í»ñëïáõ·íÇ։ ²Ûë ѳñóáõÙ ¨ë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ë³ÑÙ³Ý»É ¨ ѳëï³ï»É áñá- ß³ÏÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ։ àñáß å³Ñ³ÝçÝ»ñ μËáõÙ »Ý í»ñëïáõ·áÕÝ»ñÇ å³ñ- ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó՝ ϳåí³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ Íñ³·ñÇ Ñ»ï։ ¸ñ³ÝóÇó »Ý, ûñÇݳÏ, Ù³ïã»ÉÇáõÃÛ³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñÁ ϳ٠å³ßïå³Ý³- Ï³Ý áÉáñïÇ ³ÛÉ ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýáÝÇÝ Ý³Ë³·ÍÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝù- Ý»ñÁ ß³ñáõݳϳμ³ñ ÑÇÙݳíáñ»Éáõ ËݹÇñÝ»ñÁ։ àñáß å³Ñ³ÝçÝ»ñ ϳåí³Í ÏÉÇÝ»Ý ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ Ñ»ï։ ¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý å³ñï³¹ñ»É óáõÛó ï³É, áñ ݳ˳·ÍÇ éÇëÏ»ñÁ Ó¨³Ï»ñåí³Í »Ý, ÇëÏ ¹ñ³Ýó Ù»ÕÙ³óÙ³ÝÝ áõÕ- Õí³Í ÙÇçáóÝ»ñÁ՝ Ó»éݳñÏí³Í, ϳ٠áñ Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõ- ÝÁ áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿, ݳ˳·- ÍÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý åɳÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ åñ³ÏïÇϳÛÇ Ñ»ï ¨ ³ÛÉÝ։ ì»ñëïáõ·Ù³Ý ³Ûë »ñÏáõ áõÕ- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ) Ù³ïݳÝßáõÙ »Ý, áñ û° Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ÃÇÙÁ ¨ û° å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ³í»ÉÇ É³ÛÝ åɳݳíáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³ó- ÝáÕ Ñ³ÝñáõÛÃÁ å»ïù ¿ Ý»ñ·ñ³íí³Í ÉÇÝ»Ý í»ñëïáõ·Ù³Ý ݳ˳å³ïñ³ë- ï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñáõÙ։
º½ñ³÷³ÏÇã Ýϳï³éáõÙÝ»ñ ²Ûë ·ÉËáõÙ ùÝݳñÏí»óÇÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïáõÙ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñ- ÍÁÝóóÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ù³ë ϳ½ÙáÕ ÙÇ ß³ñù ËݹÇñÝ»ñ։ ¸Çï³ñÏí»óÇÝ Ý³¨ ³ÛÝåÇëÇ Ù»Ãá¹³Ï³Ý ³é³ç³ñÏÝ»ñ, áñáÝó ÏÇñ³éáõÃÛ³Ùμ ϳñ»ÉÇ ¿ Ù»- ͳóÝ»É Ý³Ë³·Í»ñÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ î³ñμ»ñ å»ïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ ³Ûë Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ï³ñμ»ñ Ï»ñå »Ý Ý»ñ¹ñ»É։ Ò»éùμ»ñÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñáõÙ å»ï³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇÝ å³ßïáÝ³Ï³Ý ï»ëù ѳÕáñ¹»ÉÁ ½·³ÉÇ ³é³í»- ÉáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ÁÝÓ»éáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹³ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ÁÝïñ»Éáõ ïíÛ³É å»ïáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ ³é³í»É ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ ë˻ٳݻñ՝ í»ñ³Í»Éáí ¹ñ³Ýù Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¨ áõÕ»ÝÇß³ÛÇÝ Ó»éݳñÏÝ»- ñÇ։ ¸³ Ï»ñ³ß˳íáñÇ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï¨áճϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ϹÛáõñ³óÝÇ ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇó ù³ÕíáÕ ¹³ë»ñÇ ³ñӳݳ·ñáõÙÁ, ÇÝãÝ ³ß˳ï³Ý- ù³ÛÇÝ É³í³·áõÛÝ åñ³ÏïÇϳÛÇ Ùß³ÏÙ³Ý ÑÇÙù»ñÇó ¿։ ²Ûë ·ÉËÇ ·É˳íáñ áõÕ»ñÓÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ù÷á÷»É Ñ»ï¨Û³É Ï»ï»ñáõÙ։ • ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ß³ï ³í»ÉÇÝ, ù³Ý ߳ѳ- ·áñÍáÕÇ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇ- ϳÛÇ ¨ (ϳÙ) ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ñ½ ·ÝáõÙÁ։ ²ÛÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý μ³ñ¹ Ó¨ ¿, áñÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·ÍÇ Ï»Ýë³ßñç³ÝÇ μáÉáñ ÷áõÉ»ñÁ։ • ¾³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï áõ- ëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³Ýó ³å³·³ ·áñͳñÏÙ³Ý ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳ- í»ï áõÕÇÝ»ñÇ »ñ¨³ÏÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí։ • ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ ϳñáÕ ¿ ¹Ûáõñ³óí»É, »Ã» Ò»éùμ»ñÙ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýà 249
¹ñ³Ýó ³ÙμáÕç³Ï³Ý Ï»Ýë³ßñç³ÝÁ μ³Å³ÝíÇ ³é³ÝÓÇÝ ÷áõÉ»ñÇ։ • ܳ˳·ÍÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý ÷áõÉ»ñáõÙ (ѳïϳå»ë Ýñ³ÝóáõÙ, áñï»Õ ë³ÑÙ³ÝáõÙ »Ý, û ÇÝã å»ïù ¿ Ó»éù μ»ñíÇ) Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»ÉÁ ß³Ñ»Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ¿ ·ñ³ÝóáõÙ ¹ñ³Ýó ѻﳷ³ ÷áõÉ»ñáõÙ։ • ø³ÝÇ áñ Ó»éùμ»ñáõÙÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ áñ³Ï/·ÇÝ Ñ³ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ³é³í»É³·áõÛÝ óáõó³ÝÇßÝ ³å³Ñáí»Éáõ áõÝ³Ï ÉáõÍáõÙÝ»- ñÇ ÷Ýïñïáõù, ³ÛÝ ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ ß³Ñ³·áñÍáÕÇ ÏáÕÙÇó å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³ïÏáñáßÇãÝ»ñÇ ËÇëï áñáß³ÏÇ Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ • ܳ˳·Í»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏ»ñÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ »Ý, ë³Ï³ÛÝ Ï³- ñáÕ »Ý ݳ˳ï»ëí»É ѳٳå³ï³ëË³Ý åɳݳíáñÙ³Ùμ։ Èñ³óáõóÇã ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ð³Ù³ó³Ýóáõ٠ѳë³Ý»ÉÇ ¿ ³Ý·É»ñ»Ýáí »ñÏáõ ѳٳÏáÕÙ³ÝÇ ëϽμݳÕμ- Ûáõñ։ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý §Ò»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ó¨³ã³÷Á¦ 159 ϳñ»ÉÇ ¿ ·ïÝ»É www.aof. mod.uk/index.htm ѳëó»áõÙ, ÇëÏ ²ØÜ-Ç å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý è³½Ù³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó Ññ³ï³ñ³Ïí³Í è³½- Ù³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ áõÕ»óáõÛóÁ՝ https://akss.dau.mil/dag/welcome.asp ѳë- ó»áõÙ։ ºñÏáõëÝ ¿É áõÝ»Ý Ñ³ñÙ³ñ ÙÇç»ñ»ë Ó»éùμ»ñÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»- ñÁ Ñ»ßïáñ»Ý áõëáõÙݳëÇñ»Éáõ ѳٳñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ áñáÝÙ³Ý Ñ³Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·։
159 Սույն գլուխը նախապատրաստելու ընթացքում Միացյալ Թագավորությունը սկսել է «Ձեռքբերուﬓերի իրականացման ձևաչափի» (Acquisition Operating Framework, AOF) մշակումը, որը կփոխարինի ներկայիս «Ձեռքբերման ﬔնեջﬔնթի համակարգին» (Acqusition Management System, AMS)։ Վերջինիս բովանդակությունն ամբողջությամբ կտեղափոխվի նոր ձևաչափ։ Մինչև դրա ավարտը, ինչն ըստ երևույթին կտևի 12 աﬕս, ձեռքբերման ﬔնեջﬔնթի համակարգի բովանդակությունը կշարունակի հասանելի ﬓալ www.ams.mod.uk կայքում։ 250 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
¶ÉáõË 7
³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ Â³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ ¨ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙùÝ »Ý։ ²Ûë å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, ٻͳå»ë ï³ñμ»ñíáõÙ ¿, ѳïϳå»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ։ ä³ßï- å³Ý³Ï³Ý áÉáñïÁ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÛáõë ×ÛáõÕ»ñÇó ï³ñμ»ñíáõÙ ¿ áõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ù»ÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ùμ ¨ ³ñÑ»ëï³í³ñÅ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃ- Û³Ý ·áÛáõÃÛ³Ùμ, áñÁ ë»÷³Ï³Ý å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÝ áõÝÇ å»ï³Ï³Ý ß³- Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý É³í³·áõÛÝ Ó¨»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É։ ì³Õáõó Ç í»ñ ɳÛÝ ×³Ý³ãáõÙ ¿ ·ï»É ³ÛÝ, áñ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ ³é³çݳÛÇÝ ¿, ù³Ý é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÁ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë »ñÏáõëÇ ÙÇç¨ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ñ³ßí»ÏßÇé, áñáí å»ï³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¨ ٳݹ³ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»- óáõÙÇó Ñ»ïá Ó»éÝå³Ñ »Ý ÙÝáõÙ áÉáñïÇ ÙÇÏñáٻݻçÙ»ÝÃÇÝ Ë³éÝí»Éáõ ÷áñ- Ó»ñÇó, ÇëÏ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ å³ñï³íáñíáõÙ ¿ ѳßí»ïáõ ÉÇÝ»É ¹ñ³Ýó Ý»ñ¹ñÙ³Ý ÁÝóóùÇ í»ñ³μ»ñÛ³É։ ê³ Ñ³ïϳå»ë ϳñ¨áñ ¿ ˳ճճå³Ñ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ, ù³ÝÇ áñ ѳÕáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ç å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ջϳí³ñáõÃÛ³ÝÁ ï»ÕáõÙ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ѻ層Éáõ ¹³ßï³ÛÇÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áñáßÙ³ÝÁ։ ³- ÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ ϳñ¨áñ ¿ ݳ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ å³Ï³ë ³Ï- Ý»ñ¨ ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ³ÛÉ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ï³ñ- μ»ñíáõÙ ¿ ݳ¨ Çñ ß»ßïí³Í »ñϳñ³Å³ÙÏ»ïáõÃÛ³Ùμ։ äɳݳíáñáõÙÁ å»ïù ¿ Ñ»ÝíÇ 10-³ÙÛ³ ϳ٠³í»ÉÇ Ù»Í ÁÝóó³Ï³ÝáõÃÛáõÝ »Ýó¹ñáÕ Íñ³·ñ»ñÇ íñ³։ Àݹ áñáõÙ՝ ³ÛÝ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï å»ïù ¿ ûÅïí³Í ÉÇÝÇ μ³í³ñ³ñ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ùμ, áñå»ë½Ç é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ áñáß³ÏÇ ÙdzíáñÝ»ñÇ ëï³ó- ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 251
Ù³Ý ·áñÍáõÙ ãݳ˳ï»ëí³Í ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇÝ Ï³Ù Ó·Ó·áõÙÝ»ñÇÝ Å³Ù³- ݳÏÇÝ ³ñÓ³·³Ýù»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳ: ´Ûáõç»ï³ÛÇÝ áñ¨¿ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ Ï³åÇï³É Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ ¨ ÁÝóóÇÏ Í³Ëë»ñÇ Ñ³- ñ³μ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï, ÇÝãåÇëÇÝ áõÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÁ, áõëïÇ ³Ûë ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ïíÛ³É áÉáñïÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳ- ϳÝáõÙ ÝÙ³ÝíáõÙ ¿ ëáíáñ³Ï³Ý ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃ- Û³ÝÁ։ è³½Ù³Ï³Ý ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÇ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ù»Ý³μ³ñ¹ ËݹÇñÁ ÙÇçáóÝ»ñÇ μ³ßËáõÙÝ ¿, áñáÝù é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñ- åáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ëáíáñ³μ³ñ ³Ýμ³í³ñ³ñ »Ý ·Ý³Ñ³ïíáõÙ Çñ»Ýó ϳñÇùÝ»- ñÇ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ ùÝݳñÏíáõÙ ¨ í³í»ñ³óíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý å³ï- Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó å»ï³Ï³Ý μÛáõç»Ç ÙݳóÛ³É Í³Ëë»ñÇÝ ½áõ·ÁÝóó, ÇÝãÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ëïÇåí³Í »Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙïÝ»É ÙÛáõë ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ Æ í»ñçá՝ í»ñç- Ý³Ï³Ý áñáßáõÙÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ, ¨ Ýñ³Ýó, ³ÛÝ ¿՝ ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ íñ³ ¿É ÁÝÏÝáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ áÕç å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ։ 1960-³Ï³ÝÝ»ñÇ ëϽμÝ»ñÇÝ ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ èáμ»ñï سù ܳٳñ³Ý ÑÇÙù ¹ñ»ó ÙÇ Ù»Ë³ÝǽÙÇ, áñÝ ëï³- ó³í äɳݳíáñÙ³Ý, Íñ³·ñÙ³Ý ¨ μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ· ³Ýí³ÝáõÙÁ (PPBS)։ ²ÛÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ûå»ñ³ódzݻñÇ ¨ μÛáõç»ï³íáñÙ³Ý ÷á˳¹³ñÓ Ï³åÁ։ سù ܳٳñ³ÛÇ Ùï³ÑÕ³óáõÙÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ »Ã» Çñ ÷áñÓ³·»ï-åɳݳ- íáñáÕÝ»ñÁ ϳñáÕ³Ý³Ý ³å³óáõó»É áñ¨¿ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, PPBS-Ý Ïϳñáճݳ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÝ ³å³Ñáí»É ¹ñ³- Ýáí։ PPBS-Ý Ý³Ë³ï»ëí³Í ¿ñ Çμñ¨ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·, áñÁ Ïû·Ý»ñ å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇÝ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ùñó³ÏóáÕ Íñ³·ñ»- ñÇ ÙÇç¨ é»ëáõñëÝ»ñÇ å³ïß³× ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ï»Õ³μ³ßËÙ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ։ ¸ñ³ ·É˳íáñ Ýå³ï³ÏÝ ¿ñ ³éϳ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ë³ÑÙ³- ݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³ÝÝ ³å³Ñá- í»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ, é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ý ûåïÇÙ³É Ï³½Ùáí։ Æμñ¨ ѳٳϳñ·՝ PPBS-Ý ³Ýßáõßï áõÝ»ñ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõ ³é³í»ÉáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ։ ²ÛÝ, ë³Ï³ÛÝ, ÙÇÝã ûñë ³ñÅ»ù³íáñ ·áñÍÇù ¿ μÛáõç»ï³ÛÇÝ Ý³Ë³- ·Í»ñÇ ÑÇÙݳíáñÙ³Ý ·áñÍáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýáí ݳ˳ï»ëí³Í ٻ˳ÝǽÙ- Ý»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë å³Ñ³ÝçíáÕ ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, é³½Ù³ï»ËÝÇϳ- ÛÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝÙáõßÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÇ áõ áñ³ÏÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ³é³í»É Ù³Ýñ³ÏñÏÇï Ï»ñåáí í»ñÉáõÍ»É ¨ ·Ý³Ñ³ï»É ³Û¹ ݳ˳·Í»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ùï³Íí³Í Ï»ñåáí μ³ßË»É ³éϳ é»ëáõñëÝ»ñÁ՝ »ÉÝ»Éáí ¹ñí³Í Ýå³ï³Ï- Ý»ñÝ áõ ËݹÇñÝ»ñÝ Çñ³·áñÍ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý Ù³- ϳñ¹³ÏÇó։ äɳݳíáñÙ³Ý ÁÝóóùÇ ³í³ñïÇÝ ³Û¹ ѳٳϳñ·Ç û·ÝáõÃ- 252 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
Û³Ùμ ϳñ»ÉÇ ¿ ·Ý³Ñ³ï»É ëï³óí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ Áëï ͳËëíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý։ ²Ûë ÇÙ³ëïáí՝ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ¨ ѳÝñ³ÛÇÝ Ï³ñÍÇùÇ Ñ³Ù³ñ ѳٳϳñ·Ý ³å³ÑáíáõÙ ¿ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ïíáճϳ- ÝáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï։ гñÏ ¿ Ýß»É, áñ سù ܳٳñ³Ý áñáß³ÏÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ ³ÛÝ ÇÙ³ë- ïáí, áñ Ýñ³ å³ßïáݳí³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ý ·Ý³Éáí ³×áõÙ ¿ñ, ÇÝãÁ ÃáõÛÉ ¿ñ ï³ÉÇë Ýñ³Ý å³ßïå³Ý»É ³é³çݳ- Ñ»ñÃ é³½Ù³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ μáÉáñ ѳëï³ïí³Í Íñ³·ñ»ñÁ։ ÈÇÝáõÙ »Ý ï³ñÇ- Ý»ñ, »ñμ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý μÛáõç»Ý»ñÁ ã»Ý ³×áõÙ, ³ÛÉ Ñ³Ï³é³ÏÁ՝ Ïñ׳ïíáõÙ »Ý։ ²Û¹ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ PPBS-Ý Ó·ïáõÙ ¿ ϳ½Ù»É ãýÇݳÝë³íáñíáÕ ³é³çݳ- Ñ»ñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý Çñ³·áñÍí»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ³ÛÉ Íñ³·ñ»ñÁ ë³é»óíáõ٠ϳ٠ѻï³Ó·íáõÙ »Ý, ϳ٠·ïÝíáõÙ »Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ³ñï³μÛáõç»ï³ÛÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, áñáÝù Ñݳñ³íáñ ¿ ѳïϳóÝ»É ¹ñ³Ýó։ ºíñáå³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ »ñÏñÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ¶»ñÙ³ÝÇ³Ý ¨ èáõÙÇÝdzÝ, ¨ë áõÝ»Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ μÛáõç»ï³- íáñÙ³Ý ÝÙ³Ý ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ. å³ßïå³Ý³Ï³Ý áñáß Íñ³·ñ»ñ ³Û¹ »ñÏñÝ»- ñáõÙ Çñ³·áñÍí»É »Ý μÛáõç»Ç Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ϳ٠åɳݳíáñáõÙÇó ¹áõñë։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ßï³μÇ Õ»Ï³í³ñÇ Ï³ñ¨áñ ËݹÇñÝ ¿ ϳ½Ù»É ³Ù÷á÷ (ÏáÝëáÉǹ³óí³Í) åɳÝ, áñÁ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³éϳ ϳ٠ëå³ëíáÕ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, ÏÝ»ñ³éÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ μáÉáñ å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÝ áõ ϳñÇùÝ»ñÁ։ ܳ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý՝ áñå»ë Ù»Ï ³ÙμáÕçáõÃÛ³Ý åɳݳíáñáõÙÁ։ ܳ å»ïù ¿ ϳñáճݳ ³ñ¹³ñ³óÇ μ³- ÅÇÝ Ñ³Ý»É Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç μáÉáñ ï³ññ»ñÇÝ՝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ãËáõë³÷»Éáí ͳÝñ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõó։ ²Ýßáõßï, ¹³ Ýñ³ ³Ù»Ý³μ³ñ¹ ¨ ³Ù»Ý³³ÝßÝáñ- Ñ³Ï³É å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, ѳïϳå»ë »ñμ Ïñ׳ïáõÙÝ»ñÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ »Ý։ ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá ݳ å»ïù ¿ Çñ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ï»Ýïñáݳó- ÝÇ Ñ»ïÇÝ åÉ³Ý ÙÕí³Í ³ÛÝ Íñ³·ñ»ñÇ íñ³, áñáÝóÇó ϳñ»ÉÇ ¿ Ññ³Å³ñí»É ³é³Ýó å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇÝ Ý߳ݳϳÉÇ íݳë å³ï׳é»Éáõ։ êáíáñ³μ³ñ, ÝÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ Ùßï³Ï³Ý ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÇ ¨ í»×»ñÇ ³é³ñ- ϳ »Ý, ù³ÝÇ áñ Ù»ÏÇ ÏáÕÙÇó áñå»ë »ñÏñáñ¹³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïíáÕ å³Ñ³ÝçÁ ¨ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¹ñ³ Ïñ׳ïáõÙÁ ÙÛáõëÇ Ñ³Ù³ñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ Ïáñáõëï։ ø³ÝÇ áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ Çñ μÝáõÛÃáí »ñϳ- ñ³Å³ÙÏ»ï ¿, ¹ñ³ åɳݳíáñáõÙÁ å»ïù ¿ ÑÇÙÝíÇ å»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñ³- Ï³Ý ß³Ñ»ñÁ ë³ÑÙ³ÝáÕ ¨ í»ñçÇÝÝ»ñÇë å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ μ³ñ»É³íÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÁ ݳ˳ÝßáÕ ÷áËѳٳӳÛÝ»óí³Í ÷³ëï³ÃÕûñÇ íñ³։ ƹ»³É³- Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³Û¹ ÷³ëï³ÃÕûñÁ (áñáÝù ëáíáñ³μ³ñ ÏñáõÙ »Ý §êåÇ- ï³Ï ½»ÏáõÛó¦ ϳ٠§ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ³Ïï¦ ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñÁ) å»ïù ¿ Ùß³Ï- í»Ý ï³ëݳÙÛ³ ųÙÏ»ïáí, μ³Ûó ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý Ûáõ- ñ³ù³ÝãÛáõñ å³ñμ»ñ³ßñç³ÝÇ (Ýáñ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ï³½Ù³íáñÙ³Ý) ëϽμáõ٠³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 253
ݳ¨ ݳ˳ï»ë»Ý óñÙ³óáõÙÝ»ñÇ ¨ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ։ ¸ñ³Ýù å»ïù ¿ ë³ÑÙ³Ý»Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÁ ¨ ¹ñ³Ýó ËݹÇñ- Ý»ñÝ áõ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, ÇëÏ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹ñ³ ÷áËѳٳӳÛÝ»óí³Í, ïñ³Ù³μ³Ýí³Í áõ ³ÙμáÕç³Ï³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí μÛáõç»ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ μ³ßËáõÙÁ å»ïù ¿ Çñ³- ϳݳóíÇ μ³½Ù³ÙÛ³ åɳݳíáñÙ³Ý ÙÇçáóáí (³éÝí³½Ý Ý³Ë³ÝßÙ³Ý Ù³- ϳñ¹³ÏáõÙ)։ ÜáõÛÝ Ï³ñ·áí, ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ Ý»ñ³é»Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³- ÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ³é³- ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ »ñÏñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ։ Àëï ¿áõÃÛ³Ý՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñáõÙ å³- ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ áõ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Çñ³·áñÍí»Ý å»ï³Ï³Ý μáÉáñ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÁݹѳÝáõñ ëϽμáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ։ ¸ñ³ ѳٳñ Ù³ëݳíáñ³å»ë ѳñϳíáñ ¿ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ÙÇçáó- Ý»ñÇ Çñ³óÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõÙ։ ²Ûëï»Õ, ë³Ï³ÛÝ, Ï³Ý áñáß³ÏÇ ³ÏÝѳÛï μ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñ։ âÝ³Û³Í μÛáõ- ç»áí å»ïù ¿ ݳ˳ï»ëí»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ͳËë»ñ å»ï³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½³- Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ՝ ¹ñ³Ýó Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ ѳñÏ ¿ ·³ÕïÝÇ å³Ñ»É, ÇÝãÝ ¿°É ³í»ÉÇ ¿ ϳñ¨áñíáõÙ՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý Ù»ñÓ»óáõÙÁ, ÇÝãÁ ·É˳íáñ³å»ë å³Û- ٳݳíáñí³Í ¿ ³Ñ³μ»Ïã³Ï³Ý ËÙμ³íáñáõÙÝ»ñÇ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³- ·áñÍáõÃÛ³Ý Ç Ñ³Ûï ·³Éáí ¨ ³Ñ³·Ý³óÙ³Ùμ։ Ü»ñϳÛáõÙë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ Ï³Ý·Ý³Í ¿ ¹Åí³ñÇÝ »ñÏÁÝïñ³ÝùÇ ³éç¨, ³ÛÝ ¿՝ ³ÝÓÇ ³½³ïáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳ- í»ï ѳٳï»ÕáõÙÁ, ÇÝãÇ Ñ³çáÕ Çñ³·áñÍáõÙÝ ¿É å³ÛٳݳíáñáõÙ ¿ ³ñ¹³- ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ¨ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ։ ø³Õ³ù³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáõ٠ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛáõÝÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë¹Çñ ×ÛáõÕÇ՝ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ñ»ï ѳñ³μ»- ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ՝ å»ï³Ï³Ý ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý å³É³ïÇ (ϳ٠å»ï³Ï³Ý ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛ³Ý, ÇëÏ Ý»ñùÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ։ ØÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ÛÅÙ ·áñÍáõÙ ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ûñ»Ýù, áñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ՝ ³é³ÝÓÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ¨, ѳïϳå»ë, ½³Ý·í³- ͳÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý å³Ñ³Ýç»Éáõ ¨ ëï³Ý³Éáõ ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ÁݹáõÝÙ³Ý å³ï׳éÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ։ êñ³Ýù ϳñ¨áñ ѳí»ÉáõÙÝ»ñ »Ý ³ÛÝ ·ñ³íáñ ¨ μ³Ý³íáñ ѳñó³¹ñáõÙÝ»ñÇÝ, áñáÝù ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý μ³ñÓ- ñ³óÝ»Éáõ, ¨ ³í³ñïáõÝ ï»ëùÇ »Ý μ»ñáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³- ñáõÃÛ³Ý ï³ññ³Ï³Ý ëϽμáõÝùÝ»ñÇ ó³ÝÏÁ։ γé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñï³- íáñ »Ý Ý»ñϳ۳óÝ»É, μ³ó³ïñ»É ¨ ÑÇÙݳíáñ»É Çñ»Ýó ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ Íñ³·ñ»ñÁ։ Üñ³Ýù å»ïù ¿ ѳÝñáõÃÛ³ÝÁ μ³ó Ý»ñϳ۳óÝ»Ý Çñ»Ýó Ýå³- 254 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
ï³ÏÝ»ñÝ áõ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, μ³ó³ïñ»Ý ¨ ÑÇÙݳíáñ»Ý ¹ñ³Ýù ѳÝñ³ÛÇÝ μ³Ý³í»×»ñáõÙ՝ ÉÇÝÇ ¹³ ËáñÑñ¹³ñ³Ýáõ٠û ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÇÝãÇ ÙÇçáóáí ¿ ÙdzÛÝ Ñݳñ³íáñ ·Ý³Ñ³ï»É ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ùß³Ï»É ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÝ»ñ։ àñù³Ý μ³ñÓñ ÉÇÝÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇÝ ÏÉÇÝÇ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõ٠ѳÝñáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ։ è³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÷áËѳñ³μ»ñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ï³ññ»ñÇó ¿ áñáß³ÏÇ Ñ³ëï³ïí³Í ÁÝóó³Ï³ñ- ·»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, ѳïϳå»ë »ñμ ËݹÇñÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³- Ý³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³ÝÁ։ سëݳÏÇó »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÝ ¿É å»ïù ¿ Ñëï³Ï ·Çï³Ïó»Ý, û ûñ»Ýùáí ÇÝã μÝáõÛÃÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ »Ý ïñ³Ù³¹ñ»É ϳ٠ëï³Ý³É, ¨ û ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÝ ÇÝãå»ë ϳñáÕ »Ý ¹ñ³ Ñ»ï í³ñí»É։ ܲîú-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ¨ ûñ»Ýë- ¹ñ³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ѳÝñáõÃÛ³Ý ë¨»éáõÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ý»ñ- ùá, ë³Ï³ÛÝ »ñμ ËáëùÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñó»ñÇÝ, ѳÝñ³ÛÇÝ ùÝݳñÏÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ï³ñμ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ¹»é Ù»Í ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ³ñӳݳ·ñáõÙ։
úñ»ÝùÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ úñ»ÝùÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ëϽμáõÝùÇ ÏÇñ³éáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳÛáõÙë ¹³ñÓ»É ¿ ³ÛÝ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, áñÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å»- ïáõÃÛ³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ¨ Ýñ³ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃ- ÛáõÝÁ ܲîú-Ç Ï³Ù ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛ³Ý å»ë ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇÝ ³Ý¹³Ù³Ïó»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßï å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ։ гëϳݳÉÇ ¿, áñ ûñ»Ýë¹ñáõÃ- ÛáõÝÝ ÇÝùÝÁëïÇÝùÛ³Ý Ï³ñ¨áñ ¿, ë³Ï³ÛÝ ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ ¿, û ÇÝãå»ë ¿ ³ÛÝ ÏÇñ³éíáõÙ։ ÆÝùÝ³Ï³É³Ï³Ý (³íïáÏñ³ï) å»ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñáõÙ ¨ë ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ áñáß³ÏÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³ ûñÇݳϳñ·áõÃÛ³Ý (É»·ÇïÇÙáõÃÛ³Ý) ³ëïÇ׳ÝÁ åÉÛáõñ³ÉÇëï³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ áõÝ»- óáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ùμ ½ñá ¿ ϳ٠߳ï ó³Íñ։ úñ»ÝùÇ §¹»ñÁ¦ ϳ٠³ÛÉ Ï»ñå՝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÁ ù³Õ³ù³óáõ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý, áõÝ»óí³ÍùÇ ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿։ ²ÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë Ë³Õ³Õ ×³Ý³å³ñÑáí ÉáõÍ»Éáõ íÇ×»ÉÇ ËݹÇñÝ»ñÁ ¨ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍáõ- ÙÁ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ ¨ ϳé³í³ñ³Ï³Ý ³ÛÉ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇÝ ûñ»ÝùÇ ³éç¨ å³ï³ë˳ݳïáõ ¹³ñÓÝ»Éáõ ÙÇçáóáí։ úñ»ÝùÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Édzñ- Å»ù ѳٳϳñ·Ç ï³ññ»ñÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ »Ý. • ¸³ï³Ï³Ý ³ÝÏ³Ë Ñ³Ù³Ï³ñ·, • سñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÝÏ³Ë Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ä»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý՝ ûñ»Ýùáí ¨ (ϳÙ) ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ùμ ³Ùñ³·ñí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ²½³ï ¨ ³ñ¹³ñ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 255
• ø³Õ³ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ ѳëÝ»Éáõ ¨ ³ÛÝ ÏÇñ³é»Éáõ áõÕÇÝ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ ¨ í»ñ³ÑëÏ»ÉÇáõÃÛáõÝ, • úñ»ÝùÇ ÙÇçáóáí ×ß·ñïáñ»Ý ë³ÑÙ³ÝíáÕ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ·áñÍáÕ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ ¨ ϳɳݳí³Ûñ»ñ, • úñ»ÝùÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, • ´Ý³ÏãáõÃÛ³Ý Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ýÇݳÝë³å»ë ѳë³Ý»ÉÇ ¨ μ³ÝÇÙ³ó ÷³ëï³μ³ÝÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùμ »Éù ¹»åÇ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·, ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ ѳëÝ»Éáõ ËáãÁÝ- ¹áïÝ»ñÇ՝ ã³÷Çó ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ·³ÝÓáõÙÝ»ñÇ ¨ ïáõñù»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹³ï³ñ³ÝáõÙ ·áñÍ»ñÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý Ó·Ó·áõÙÝ»ñÇ μ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ160։ Æ Ñ³í»ÉáõÙÝ ³Ûë ÁݹѳÝáõñ ï³ññ»ñÇ՝ ÚáñÇë ìááñÑáõí»Ý (Üǹ»ñɳݹ- Ý»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³ËÏÇÝ Ý³Ë³ñ³ñ, ³ÛÅÙ՝ ¹³ë³Ëáë ¨ ä»ï³Ï³Ý ËáñÑñ¹Ç ³Ý¹³Ù) ³é³ÝÓݳóÝáõÙ ¿ ݳ¨ μ³í³ñ³ñÙ³Ý »Ýóϳ áõà ³ÛÉ ·áñ- ͳéáõóÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñ. • ´áÉáñ ûñ»ÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳí³ë³ñ³å»ë ÏÇñ³éí»Ý μáÉáñ ù³Õ³- ù³óÇÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ՝ ³é³Ýó μ³ó³éáõÃÛ³Ý, μ³ó³éíáõÙ ¿ ³ÝÓ³Ýó ѳݹ»å áñ¨¿ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, áñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ûñ»ÝùÇ Ñ»ï ³éÝãáõÃÛáõÝ ãáõÝ»óáÕ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñáí ËÙμ»ñÇÝ å³ï- ϳݻÉáõ ÷³ëïáí, • ²ñ¹³ñ ¹³ï³í³ñáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÁ »ñ³ß˳íáñí³Í ¿ μáÉáñÇ Ñ³Ù³ñ, • ´³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ Ï³Ù³Û³Ï³Ý ³½³ï³½ñÏáõÙÁ (³ÛÝ å»ïù ¿ Çñ³Ï³- ݳóíÇ μ³ó³é³å»ë ûñÇÝ³Ï³Ý ÑÇÙùáí), ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳɳÝùÇ ï³Ï ·ïÝíáÕ ¨ (ϳÙ) ³½³ï³½ñÏí³Í ³ÝÓ³Ýó Ëáßï³Ý·áõÙÝ»ñÁ ¨ ¹³- ųÝ, ³ÝÙ³ñ¹Ï³ÛÇÝ í»ñ³μ»ñÙáõÝùÁ, • ´áÉáñ ûñ»ÝùÝ»ñÁ μ³ó »Ý ¨ Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ûñ»Ýù ѳë³Ý»ÉÇ ¿, ¨ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÝ áõ Ýñ³Ýó Çñ³í³Ï³Ý û·Ý³Ï³ÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹ñ³Ýù ³½³ïáñ»Ý í»ñëïáõ·»É, • øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇÝ ³éÝãíáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÇ Ñ»ï³¹³ñÓ ³½¹»óáõÃÛáõ- ÝÁ μ³ó³éí³Í ¿, • ¸³ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ åñáý»ëÇáݳÉ, ³ÝÏ³Ë ¨ ³ÝÏáÕÙݳϳÉ, • γé³í³ñÙ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñáßíáõÙ »Ý ûñ»Ýùáí, Ýñ³Ýó í³ñí»óáÕáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ, áñáßáõÙÝ»ñÁ ¨ ë»÷³Ï³Ý Édz½á- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ¨ë ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ûñ»Ýùáí, • Æñ³í³å³Ñ μáÉáñ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³å³Ñáíí³Í »Ý Çñ»Ýó áõÕ- Õ³ÏÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇ- çáóÝ»ñáí։
160 Տե՛ս Joris Voorhoeve, From War to the Rule of Law. Peace Building after Violent Conflicts, Scientific Council for Government Policy/WRR/(Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007), 91-92։ 256 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÁ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ýáñ ËݹÇñÝ»ñÁ è³½Ù³Ï³Ý ûå»ñ³ódzݻñ ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá ѳí³ù³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ¹³¹³ñ»ó ·»ñ³Ï³ ÉÇÝ»Éáõó։ àõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõ٠ѳÛïÝí»óÇÝ Ï³°Ù Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÇ Ýáñ Ó¨³íáñíáÕ Ï³å»ñÇÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÁ, ϳ´Ù ˳ճճå³Ñ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³ç³¹- ñ³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ։ ì»ñçÇÝÝ»ñÇë Ù³ëݳÏó»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÝ ³í»ÉÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý »ñ³Ý· Ó»éù μ»ñ»ó, ÇëÏ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ëݳ- ·ÇïáõÃÛáõÝÁ áã ÙdzÛÝ ¹³ñÓ³í ³í»ÉÇ íï³Ý·³íáñ, ³Ûɨ μ³½Ù³¹»Ù՝ μ³ñ¹ ¨ ¹Åí³ñÇÝ։ ´³ÉϳÝÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ Ó»éݳñÏí³Í ûå»ñ³ódzݻñÇó Ç í»ñ՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ëïÇåí³Í »Õ³Ý Çñ»Ýó íñ³ í»ñóÝ»É μ³½Ù³ÃÇí Ýáñ ·áñ- ͳéáõÛÃÝ»ñ՝ ëÏë³Í ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛáõÝÇó áõ ÙÇçÝáñ¹áõÃÛáõÝÇó, ³í³ñï³Í í³ñã³Ï³Ý áÉáñïáí áõ í»ñ³Ï³éáõóáÕ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùμ։ ²Ûë ³Ù»ÝÁ Ýáñ å³Ñ³ÝçÝ»ñ ¹ñ»ó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³éç¨՝ ϳåí³Í Ù³ñï³- Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ ѳٳï»Õ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñáõÙ Ýñ³Ýó ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ ÆÝãå»ë ³é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý ë³Ñ- Ù³ÝÝ»ñÇó Ý»ñë, ³ÛÝå»ë ¿É ѳٳï»Õ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ñ ëï»ÕÍ»É Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ýáñ ϳéáõÛóÝ»ñ, áñáÝù ÏϳñáճݳÛÇÝ ³å³Ñáí»É Ù»Í Ãíáí Ýáñ»Ï ¹»ñ³Ï³ï³ñÝ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (ÐÎ-Ý»ñ) ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙÁ։ ºíñ³ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ å³ïí»ñáí ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝÁ (DCAF) í»ñÉáõÍ»É ¿ μ³½Ù³ÃÇí Ëáñ- Ññ¹³ñ³ÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ïíÛ³É å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³íí»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙ- Ý»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ ¨ ³é³ÝÓݳóñ»É ¿ áñáß³ÏÇ Ùá¹»ÉÝ»ñ áõ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ó¨³ã³÷»ñ161։ سëݳíáñ³å»ë, í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ Ç Ñ³Ûï ¿ μ»ñáõÙ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³ÛÝ ÝáñÙ»ñÁ, áñáÝù ϳÝáݳϳñ·áõÙ »Ý ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³ÍùáõÙ ë»÷³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÙdzíáñÝ»ñÇ ï»- Õ³μ³ßËÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ѳïϳóíáÕ ýÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³é³ÝÓ-
161 Տե՛ս Hans Born, Alex Dowling, Teodora Fuior, and Suzanna Gavrilescu, Parliamentary Oversight and Civilian and Military ESDP Missions; The European and National Levels, EP/EXPOL/B/2006/38 PE 348.610 of October 2007։ Մասնավորապես՝ զեկույցում վելուծության են ենթարկված Անվտանգության և պաշտպանության եվրոպական քաղաքականության (European Security and Defence Policy, ESDP) չորս առաքելություններ՝ EUFOR Alhtea, EUFOR DRC, EUPM BiH, EUBAM Rafah։ Զեկույցը քննարկվել է Եվրախորհրդարանի Անվտանգության և պաշտպանության ենթահանձնաժողովի (SEDE) կողﬕց 2008 թ. փետրվարի 11-ի աշխատանքային խորհրդակցության ընթացքում։ ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 257
ݳóáõÙÁ։ ²Û¹ ÝáñÙ»ñÁ ϳñ·³íáñáõÙ »Ý ÇÝãå»ë ýÇݳÝë³Ï³Ý ë³Ñٳݳ- ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Ý³Ï³Ï³Ý (ûñÇݳÏ՝ Æëå³ÝdzÛÇ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ÏáÝïÇÝ·»ÝïÇ ³é³í»É³·áõÛÝ Ãí³ù³Ý³ÏÁ Ý»ñϳÛáõÙë 3000 ½ÇÝͳé³ÛáÕ ¿, üÇÝɳݹdzÛÇÝÁ՝ 2000, ÇëÏ ÈÇïí³ÛÇÝÁ՝ 420) ϳ٠³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý (³ÛÝ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÁ, áñï»Õ ÃáõÛɳïñí³Í ¿ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ)։ ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÁ ¨ë å»ïù ¿ å³Ñ³Ýç»Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ͳËëí³Í μÛáõç»- ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ³ÙμáÕç³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÉÇñ ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý։ ÜÙ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ý»ñϳ۳óí»Ý ݳ¨ زÎ-Ç, ܲîú-Ç ¨ ºØ-Ç ÏáÕÙÇó։ Èáõñç ÷áËáËáõÃÛáõÝ ¿ Ïñ»É ݳ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý ¿áõÃÛáõ- ÝÁ։ ²ÛÝ ¹³ñÓ»É ¿ ³í»ÉÇ íï³Ý·³íáñ, ³í»ÉÇ Í³Ýñ (ïÝÇó ¨ ³Ý·³Ù ë»÷³Ï³Ý »ñÏñÇó μ³ó³Ï³Û»Éáõ ųÙÏ»ïÝ»ñÇ ³éáõÙáí) ¨ ³í»ÉÇ μ³½Ù³¹»Ù áõ μ³ñ¹, ù³ÝÇ áñ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÁ Ý»ñϳÛáõÙë ëïÇåí³Í »Ý ·áñÍ áõÝ»Ý³É Ýáñ å³ñ- ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ ³ÙμáÕç ѳٳÉÇñÇ Ñ»ï, áñáÝù, μ³óÇ μáõÝ Ù³ñï³- Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñáõÙÇó, ݳ˳ï»ëáõÙ »Ý ݳ¨ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñáõÙ ¨ í»ñ³Ï³Ý·ÝáÕ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñáõÙ։ ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³í»ÉÇ ß³ï Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ïϳóÝÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝ- í³Í ó³ÝÏÇ Ûáõñ³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ ³Û¹ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (áñáÝù Çñ³Ï³Ý³ó- í»Éáõ »Ý »ñÏñÇó Ñ»éáõ, ³ÝͳÝáà ï»Õ³ÝùáõÙ ¨ 層Éáõ »Ý ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, ù³ÝÇ ¹»é ãÇ ³ñӳݳ·ñí»É ßáß³÷»ÉÇ ³ñ¹ÛáõÝù) Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¨ Çñ³Ï³- ݳóÙ³Ý Ó¨»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É μ³ó³ïñ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³ÝÁ։ ²é³ÝӳѳïáõÏ Ùáï»óáõÙ »Ý å³Ñ³Ýçáõ٠ݳ¨ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇÝ Çñ»Ýó ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ, ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ ¨ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷Ù³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ïáõÝ í»ñ³¹³éݳÉáõó Ñ»ïá Ýñ³Ýó Ñá·»- μ³Ý³Ï³Ý 黳μÇÉÇï³ódzÛÇ Ñ»ï ϳåí³Í ѳñó»ñÁ։ àñù³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÝ ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë »Ý ѳݹ»ë ·³ÉÇë áñå»ë §å³ßïå³ÝÝ»ñ¦ ˳ճճå³Ñ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ³ÛÝù³Ý Ýñ³Ýó ³ÝÓÇ ³íï³Ý·áõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ Ù»Í áõ- ß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ å³Ñ³ÝçáõÙ։ ÀݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ՝ Ù»ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μݳÏ- ãáõÃÛáõÝÝ ÁݹáõÝ»É ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ Æñ³ùáõÙ ¨ ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ Çñ³Ï³Ý³ó- íáÕ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ¹Åμ³Ëï å³ï³Ñ³ñÝ»ñÇ, ë³Ï³ÛÝ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ýáñ ½áÑÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ Ýñ³Ýó Ùáï ó³ÝÏáõÃÛáõÝ ¿ ³é³ç³ÝáõÙ ³í»ÉÇÝ ÇÙ³Ý³É ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýå³ï³- ÏÇ ¨ å³ï׳é³μ³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ¨ û ³ñ¹Ûáù ÁݹѳÝáõñ ç³Ýù»ñáí Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ ѳٳã³÷ ¿ μ³ßËí³Í Ý»ñ·ñ³íí³Í μáÉáñ »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÁ ݳ¨ ٻͳå»ë ù³Õ³ù³Ï³Ý³óí»É ¿։ ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùáõÙ, »ñμ ѳí³ù³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ å»ïáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ ÃÇí Ù»Ï ËݹÇñÝ ¿ñ, ·É˳íáñ ¹»ñÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ Ý»ñϳÛáõÙë, »ñμ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï»ë³ÏÁ 258 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
˳ճճå³Ñ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»ÉÝ ¿, ù³Õ³ù³Ï³Ý μ³Õ³¹- ñÇãÁ ÏïñáõÏ ³×»É ¿։ ê³ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ ݳ¨ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷áõÙÝ»ñáõÙ Ýáñ ã³÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ç Ñ³Ûï ·³Éáí։ 2003 Ãí³Ï³ÝÇÝ Æñ³ùÇ ï³ñ³ÍùáõÙ ³ÝóϳóíáÕ é³½Ù³Ï³Ý ûå»ñ³ódzÛÇ ÁÝóóùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»- ñÇÝ Ïóí³Í »Ý »Õ»É ݳ¨ μ³½Ù³ÃÇí Éñ³·ñáÕÝ»ñ, áñáÝù ·áñÍ»É »Ý é³½Ù³- Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ Ñ»ï³·³ÛáõÙ՝ å³ñïǽ³- Ý³Ï³Ý å³Ûù³ñÇ ¨ ³íïáß³ñ³ëÛáõÝ»ñÇ éÙμ³ÏáÍáõÙÝ»ñÇ áõ å³ÛûóáõÙÝ»ñÇ ÷áõÉáõÙ, ³Û¹ ÝáõÛÝ Éñ³·ñáÕÝ»ñÝ ³í»ÉÇ Ù»Í ³½³ïáõÃÛáõÝ »Ý ëï³ó»É »ñÏñÇ ï³ñ³Íùáí Ù»Ï Çñ»Ýó ï»Õ³ß³ñÅ»ñáõÙ՝ Ñ³×³Ë ·áñÍ»Éáí ë»÷³Ï³Ý ݳ˳- Ó»éÝáõÃÛ³Ùμ ¨ ³Ý·³Ù ÏÛ³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ã³÷³½³Ýó íï³Ý·³íáñ Çñ³íÇ׳Ï- Ý»ñáõÙ։ ²Û¹ ÁÝóóùáõÙ Ýñ³Ýù Ó»éù »Ý μ»ñ»É ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý μÝáõÛÃÇ ¨ ÏÇñ³éíáÕ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ, ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ë»÷³Ï³Ý ïå³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ å³ïÏ»ñ³- óáõÙÝ»ñ։ ²ÛëåÇëáí՝ Ù³ëݳÏÇó »ñÏñÝ»ñÇ μݳÏãáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÝ»- ñÁ ¨ ³Û¹ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ýñ³Ýó ïí³Í ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ ٻͳå»ë ϳË- í³Í ¿ Ñ»Ýó ¼ÈØ-Ý»ñÇ Ñ³Õáñ¹³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÇó, ù³ÝÇ áñ ãå»ïù ¿ Ùáé³Ý³É, áñ ³ÛÝ, ÇÝã ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ³Ûëûñ, Ñ»Ýó ÝáõÛÝ »ñ»Ïá ³ÝÙÇç³å»ë ѳÛïÝíáõÙ ¿ Ù»ñ Ñ»éáõëﳿÏñ³ÝÝ»ñÇÝ։ ²ÛÝå»ë áñ, ï³ñíáÕ ù³Õ³ù³Ï³- ÝáõÃÛ³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ íëï³ÑáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ å³Ñå³Ý- Ù³Ý ÇÙ³ëïáí Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ·áñÍáõÕí³Í ÃÕóÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷áõÙÝ»ñÇ Ã³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ, ϳåí³Í ÇÝãå»ë ¹ñ³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É μ³ó³- ë³Ï³Ý Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, Ýáñ ϳñ¨áñáõÃÛáõÝ ¿ ëï³ÝáõÙ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëݳíáñ»óáõÙÁ ijٳݳϳÏÇó áñáß ÙÇïáõÙÝ»ñ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ݳËÏÇÝáõÙ å³ßï- å³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÙÇ ß³ñù ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳíáñ»óáõÙÁ ϳ٠ѳÝÓݳñ³ñáõÙÁ ³ÛÉ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ½·³ÉÇá- ñ»Ý ³í»É³óñ»É »Ý ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É ÁݹѳÝáõñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ Ïñ׳ïÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ù³ñ- ïáõݳÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñÁ ѳÛïÝí»É »Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõß³¹- ñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝáõÙ։ ¸³ ѳݷ»óñ»É ¿ Ñ³×³Ë ³ÛÝ ëË³É å³ïÏ»ñ³óÙ³ÝÁ, û Ù³ñï³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳñÇù ãϳ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ³å³Ñáí»Éáõ é³½Ù³- Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý μáÉáñ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ, ¨ áñ ÙÇçáóÝ»ñÇ ïÝï»ëÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ¹ñ³Ýó áñáß³ÏÇ Ñ³ïí³ÍÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ѳÝÓݳñ³ñ»É Ù³ëݳíáñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ։ ¸³ ³éÝãíáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ Ùûñ³ÛÇÝ áõ ÝÛáõóï»ËÝÇϳ- Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý, Ýáñá·Ù³Ý áõ ëå³ë³ñÏÙ³Ý áÉáñïÝ»ñÇÝ, ³Ûɨ ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõóáÕ Ù³ëݳíáñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ։ ÜÙ³- ݳïÇå »ñ¨áõÛÃÝ»ñ ϳñáÕ »Ý Ýϳïí»É ݳ¨ ѳÝñ³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñáõÙ, »ñμ í³ñã³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ Ïñ׳ïÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ù³Õ³ù³- Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ ٻͳٳë³Ùμ ѳݷ»óÝáõÙ »Ý Ýáñ ϳï³ñáÕ³Ï³Ý Ï³- éáõÛóÝ»ñÇ Ó¨³íáñÙ³ÝÁ ϳ٠å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙùáí ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 259
ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëï³óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³ÝÁ։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñ- ïáõÙ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëݳíáñ»óáõÙÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ Ùûñ³ÛÇÝ ¨ ÝÛáõó- ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý, Ýáñá·Ù³Ý ¨ ëå³ë³ñÏÙ³Ý áÉáñïÝ»ñÇó ÙÇÝ㨠³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ïáõóáÕ Ù³ëݳíáñ ÁÝ- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁÝÏ³Í áÕç ïÇñáõÛÃÁ։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝÁ (DCAF) ³Û¹ ËݹÇñÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Í³- í³ÉáõÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óñ»É։ سëݳíáñ³å»ë, ùÝÝáõÃÛ³Ý »Ý ³éÝí»É μ³ó³ë³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÇ Ñ³Ý·»óñ³Í, áõëïǨ ëË³É áñáßáõÙÝ»ñÁ162։ ¶áñÍÝ³Ï³Ý ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ¹ñ³ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÏñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ։ гí³Ý³Ï³Ý ÏáéáõåódzÛÇ ÇÙ³ëïáí ËݹÇñÁ »ñÏáõ ÏáÕÙ áõÝÇ, áñáÝù å»ïù ¿ ùÝÝáõÃÛ³Ý »ÝóñÏí»Ý։ ØÇ ÏáÕÙÇó՝ áñ¨¿ Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï å³Ûٳݳ·ñÇ ÏÝùáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³Ý³ñ¹³ñ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù, »ñμ ÙÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ Ç ëϽμ³Ý» ³é³í»ÉáõÃ- ÛáõÝ ¿ áõÝ»ó»É ÙÛáõë Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó՝ å³Ûٳݳ·ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÁÝïñí³Í Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ ÇÝùÁ ϳñáÕ ¿ ÏáéáõåóÇáÝ ³ß˳ï³á× áñ¹»·ñ»É Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ։ úñ»ÝùÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ ØÇ ß³ñù ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ëáßáñ³·áõÛÝ Ã»ñáõÃÛáõÝÁ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ¹ñ³ ϳï³ñÙ³Ý ÙÇç¨ »Õ³Í ˽áõÙÝ ¿։ γ- é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ûñ»ÝùÇ Ý³Ë³·Í»ñ »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõÙ, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»- ñÁ ßïÏáõÙ, μ³ñ»É³íáõÙ ¨ í³í»ñ³óÝáõÙ »Ý ¹ñ³Ýù, ë³Ï³ÛÝ ß³ï ùã»ñÝ »Ý áñ¨Çó» áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝáõÙ ·áñÍݳϳÝáõÙ ¹ñ³Ýó ϳï³ñÙ³ÝÁ՝ ³ñ¹- Ûáù ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÁ ëï³óí»±É ¿, ϳ٠»Ã» áã, ³å³ ÇÝãá±õ։ Üǹ»ñɳݹ- Ý»ñÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ Ù³ÛÇëÛ³Ý Ýëï³ßñç³ÝÇ ãáñ»ùß³μÃÇ ûñ»ñÇó Ù»ÏÁ ïñ³- Ù³¹ñáõÙ ¿ μÛáõç»áõ٠ѳÛï³ñ³ñ³·ñí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ¨ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳïϳóí³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ͳËë»ñÇ ùÝÝáõÃÛ³ÝÁ ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛ³ÝÁ, ÇÝãÁ ëï³ó»É ¿ §Ùë³Õ³óÇ ûñ¦ ³Ýí³ÝáõÙÁ, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ ûñÁ μ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ ¨ ³ñӳݳ·ñíáõÙ »Ý μ³½Ù³ÃÇí ûñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõ ˳Ë- ïáõÙÝ»ñ։ ê³ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, û ³Û¹ù³Ý ½³ñ·³ó³Í ¨ Ë××í³Í ïÝï»ëáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Çñ³Ï³ÝáõÙ áñù³Ý μ³ñ¹ ¿ μÛáõç»Ç å³ïß³× åɳݳíáñáõ- ÙÁ։ Þ³ï ³í»ÉÇ ¹Åí³ñ ¿ ϳÝË³í ·Ý³Ñ³ï»É ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ ¨ å³- ѳÝçÝ»ñÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ։ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ѳñϳíáñ ¿ Ùßï³å»ë í»ñÉáõÍ»É ¨ ÙÇçáóÝ»ñ Ó»éݳñÏ»É μ³ó³Ñ³Ûïí³Í ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßïÏÙ³Ý ¨ Çñ³íÇ׳ÏÇ μ³ñ»É³íÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ։ ÜٳݳïÇå ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÝ ³×áõÙ ¿՝ å³Ûٳݳíáñí³Í ݳ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ï³ñμ»ñ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ùμ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù Ûáõ- ñ³ù³ÝãÛáõñ ³Õ³Õ³ÏáÕ ëϳݹ³ÉÇó ϳ٠ÙÇç³¹»åÇó Ñ»ïá å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý Ýáñ ëïáõ·áõÙÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ¨ ÙÇçáóÝ»ñ Ó»éݳñÏ»É í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý 162 Fred Schreier and Marina Caparini, Privatising Security: Law, Practice and Governance of Private Military and Security Companies, Occasional paper No. 6 (Geneva: DCAF, 2005)։ 260 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
Ëëï³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ։ ²Ûë ³Ù»ÝÁ »ñμ»ÙÝ Ï³ñáÕ ¿ ͳ·»É Ù»Ï Ññ³å³ñ³- ÏáõÙÇó։ ò³ÝϳÉÇ ¿, áñ ÝÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ ÉáõÍí»Ý Ëáñù³ÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¨ ³é³Ýó ³×³å³ñáõÃÛ³Ý, ù³ÝÇ áñ ß³ñù³ÛÇÝ ù³Õ³ù³óÇÝ Ç í»ñçá ³í»ÉÇ ß³Ñ·ñ·éí³Í ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ ÉÇÝ»Ý Ñ³í³ë³ñ³Ïßé- í³Í, ³ÛëÇÝùÝ՝ μÛáõñáÏñ³ï³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ ÏáÕÙÇó Ñݳñ³íáñÇÝë Ýí³½³- ·áõÛÝ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »Ýóϳ։ سëݳ·Çïáñ»Ý ³Û¹ ËݹÇñÝ»ñÇ ßñç³- ݳÏáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ ÇÝùݳϳñ·³íáñáõÙÝ ³å³ÑáíáÕ ÑÇÙù»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ÉáõÍÙ³Ý Ç¹»³É³Ï³Ý ï³ñμ»ñ³Ï ÉÇÝ»É։
ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÁ ¨ ·ÝáõÙÝ»ñÁ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ μÛáõç»Ç Çñ³óÙ³Ý Ëݹñ³Ñ³ñáõÛó ѳñó»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ å³Ñ³ÝçÝ ¿, áñ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý ÉÇÝÇ ¹ÇÙ³óÏáõÝ ¨ »ñϳñ³ÏÛ³ó (ѳ׳Ë՝ ÙÇÝ㨠40 ï³ñí³ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý é»ëáõñëáí)։ ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ Ýáñ ·ÝáõÙÝ»ñÁ ٻͳå»ë ³½¹áõÙ »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛ³Ý ³å³- ·³ ٳϳñ¹³ÏÇ íñ³, ¨ ³Û¹ ÇÙ³ëïáí ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñ é³½Ù³ï»ËÝÇÏ³Ý áõݻݳ ½³ñ·³óÙ³Ý áñáß³ÏÇ Ý»ñáõÅ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ÁÝóóÇÏ Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ μ³ñ»É³íáõÙÝ»ñÇ ¨ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í óñÙ³óáõÙÝ»ñÇ Ñݳñ³íá- ñáõÃÛáõÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñμ ¹ñ³ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ïÇ՝ §ÏÛ³ÝùÇ ï¨á- ÕáõÃ۳ݦ Ùáï Ï»ëÝ ³ñ¹»Ý ³Ýó»É ¿։ гí³ë³ñ³å»ë ϳñ¨áñ ¿ ݳ¨ ³ÛÉÁÝï- ñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ùμ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ։ ²Ûëï»Õ ¿, ³Ñ³, áñ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý Ã³÷³ÝóÇÏáõÃ- ÛáõÝÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ѳïϳå»ë ϳñ¨áñ, ù³ÝÇ áñ ѳñÏ ¿ μ³ó³Ñ³Ûï»É ·ÝÙ³Ý »Ýóϳ Ýáñ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ÁݹѳÝáõñ ³ñÅ»ùÁ՝ Ý»ñ³éÛ³É Ñ³Ù³å³- ï³ëË³Ý »Ýóϳéáõóí³ÍùÝ»ñÇ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý Í³Ëë»ñÁ, å³Ñ»ëï³- Ù³ë»ñÇ Ó»éùμ»ñáõÙÁ, ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¨ í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý ·ÇÝÁ։ Üáñ é³½- Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ½áõï Ó»éùμ»ñáõÙ³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÁ ѳßí³ñÏ»ÉÁ μ³í³ñ³ñ ã¿, å»ïù ¿ ݳ¨ áñáß»É, û áí ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ³Û¹ ѳßí³ñÏÁ։ ²ÛÝ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÃáÕÝ»É é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³ÛÝ ëïáñ³μ³Å³ÝÙ³ÝÁ ÙdzÛÝ, áñÝ ³Û¹ Ýáñ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ï³ñÇùÝ áõÝÇ. ³ÝÏ³Ë Ù³ñÙÝÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ï³ñÍÇùÁ ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿ ³Ûë ·áñÍáõÙ։ è³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ »ñϳñ³Ï»óáõÃÛ³Ý ÙÛáõë ѻ勉ÝùÁ »ñÏ- ñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ç íñ³ ϳï³ñí³Í ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ¿։ ì»ñçÇÝë ß³ï ³í»ÉÇÝ ¿, »Ã» ݳ˳ï»ëíáõÙ »Ý ٻͳù³- Ý³Ï Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñ, áñáÝó ëï³óÙ³Ý ¨ í׳ñÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÁ áã û Ù»Ï ï³- ñáõó å³Ï³ë ¿, ³ÛÉ Ù»Ï ï³ëݳÙÛ³Ï Ï³Ù ³í»ÉÇÝ։ ²Û¹ ¹»åùáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³- ÝÁ å»ïù ¿ ã³÷³½³Ýó áõß³¹Çñ ÉÇÝÇ ÝٳݳïÇå Ýáñ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ýå³ï³Ïáí ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ïϳóÙ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ։ àã Ñ»éáõ ³ÝóÛ³ÉáõÙ »Õ»É »Ý ¹»åù»ñ, »ñμ, ûñÇݳÏ, ¶»ñÙ³ÝdzÛáõ٠ϳ٠èáõÙÇÝdzÛáõÙ ³é³ÝÓÇÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ³ñÅ»ùÁ ·»ñ³½³Ýó»É ¿ ѳçáñ¹áÕ ï³ñÇÝ»ñÇ μÛáõç»Ý»ñÇ Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 261
ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÁ »ñμ»ù ã»Ý »Õ»É ÙdzÝí³· áñáßáõÙÝ»ñ ¨ ÙÇßï ¿É Çñ³Ï³Ý³óí»É »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ÷áõÉáí։ ä»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳۻ- ó³Ï³ñ·Ç ϳ٠ÝٳݳïÇå ÷³ëï³ÃÕÃÇ Ùß³ÏáõÙÇó ëÏë³Í՝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ó¨³Ï»ñå»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñÇùÝ»ñÁ ¨ ³é³ÝÓÇÝ ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»- ñÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇó ³é³ÝÓݳóÝ»É Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝÝ»ñÁ՝ ¹ñ³Ýù ѳÛï³ñ³ñ»Éáí áñå»ë ³é³çݳѻñÃ։ ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá å»ïù ¿ ë³ÑÙ³Ý»É μÛáõç»ï³ÛÇÝ ³ÛÝ å³ñ³Ù»ïñ»ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ïíÛ³É Ý³Ë³·ÇÍÝ Çñ áÕç ÁÝóó- ùáõÙ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ։ ²ÛÝáõÑ»ï¨ å»ïù ¿ í»ñÉáõÍ»É ßáõϳÝ՝ ï»ëÝ»Éáõ, û ³ñ¹Ûáù ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ å³Ñ³ÝçíáÕ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³ñ³Ù»ïñ»ñáí å³ï- ñ³ëïÇ é³½Ù³ï»ËÝÇϳ, ϳ٠û ³ñ¹Ûáù Ùáï ³å³·³ÛáõÙ ÝÙ³ÝÁ Ùß³Ïí»Éáõ ¨ (ϳÙ) »Õ³Í Ùá¹»ÉÝ»ñÁ Ùá¹ÇýÇϳóí»Éáõ »Ý։ гçáñ¹Çí ݳËÝ³Ï³Ý Ï³å»ñ »Ý ѳëï³ïíáõÙ Ñ»ï³ùñùñí³Í Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ»ï, í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý »Ý »ÝóñÏíáõÙ Ýñ³Ýó ³é³ç³ñÏÝ»ñÁ, ¨ ϳ½ÙíáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñ ³ÛÉÁÝïñ³Ý- ù³ÛÇÝ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ í»ñçݳóáõó³ÏÁ։ ²å³ ÁÝïñí³Í åáï»ÝóÇ³É Ù³- ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ñ»ï μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý í³ñíáõÙ ³å³·³ å³Ûٳݳ·ñÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ՝ ³ñÅ»ùÇ, ³é³ùÙ³Ý Å³ÙÏ»ïÝ»ñÇ, ÷áËѳïáõóÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙ- Ý»ñÇ ¨ ³ÛÉÝÇ ßáõñç, áñáÝó ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¿É áñáßíáõÙ ¿ ³ÛÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ, áñÇ Ñ»ï åÇïÇ ï³ñí»Ý ³í»ÉÇ ëïáõÛ· ¨ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ։ ²Ûë ù³ÛÉ»- ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ã³÷³ÝóÇÏ ¨ »ÝóñÏíÇ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³- Ï³Ý í»ñëïáõ·Ù³Ý։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇ áñáßáõÙÁ ³ÛÝåÇëÇ ÙÇ ·áñÍÁÝóóÇ ³ñ¹ÛáõÝù ¿, áñÇ ÁÝóóùáõ٠ѳßíÇ »Ý ³éÝíáõÙ ÇÝãå»ë ݳËÏÇÝ ÷áñÓÁ ¨ é³½Ù³í³ñ³- Ï³Ý áõ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ¹ñáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝå»ë ¿É é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»- ñÇ áÉáñïáõÙ Ýáñ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÁ ¨ ³í»ÉÇÝ՝ åáï»ÝóÇ³É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ñݳñ³- íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ àã ß³ï Ñ»éáõ ³ÝóÛ³ÉáõÙ ³Û¹ ·áñÍÁÝóó Ý»ñ³éí»óÇÝ Ý³¨ ³ÛÝåÇëÇ Ýáñ ·áñÍÇùÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳÏ, ûå»ñ³ïÇí í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ áõ é³½Ù³Ï³Ý Ë³Õ»ñÁ։ ¶áñÍÁÝóóÁ ëáíáñ³μ³ñ Ù»ÏݳñÏáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ß³Ñ³·ñ·éí³Í ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝ ßï³μÝ»ñáõÙ, áñáÝù Çñ³- ϳݳóÝáõÙ »Ý åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ³ß˳ï³Ýù- Ý»ñÁ։ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ áÕç ٳϳñ¹³Ïáí ѳí³ù³Ï³Ý åɳݳíáñÙ³Ý Çñ³- ·áñÍÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ ³í»É³óÝáõÙ ¿ ³Û¹ ѳñóáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³å³ñ³ïÇ ¹»ñÁ։ ²ÝóÛ³- ÉáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»- ÏÁ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ÙÇç¨ ß÷áõÙÝ»ñÇ ¨ ÷á˳¹³ñÓ Ï³å»ñÇ ³Ýμ³í³ñ³ñ ³ëïÇ׳ÝÝ ¿ñ։ ¸ñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÁ ϳñáÕ ¿ñ ½μ³Õí»É ³ÛÝåÇëÇ ËݹÇñÝ»ñáí, ÇÝãåÇëÇù »Ý ûå»ñ³ïÇí ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, í»ñÉáõÍ³Ï³Ý ¨ ѻﳽáï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ, ï»ËÝÇϳÝ, ï»ËÝáÉá·Ç³Ý ¨ Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÁ։ àõëïÇ å³ñ½ ¿, áñ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ Ý»ñùÇÝ Ù³Ï³ñ¹³- ÏáõÙ ÝáõÛÝù³Ý ϳñ¨áñ ¿, áñù³Ý ³ñï³ùÇÝáõÙ։ ܲîú-Ç å³ßïå³Ý³Ï³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ù»Í³·áõÛÝ ³é³- í»ÉáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ØdzóÛ³É áõÅ»ñÇ ·É˳íáñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÁ Ó¨³Ï»ñåáõÙ 262 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÁ, áñáÝù áõÕ»ÝÇß »Ý å»ï³Ï³Ý åɳݳíáñÙ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳٳñ, áñÝ áõÕÕí³Í ÏÉÇÝÇ ¹³ßÇÝùÇ ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÇ Ñ»ï ѳٳï»Õ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Ýå³- ï³ÏÇÝ։ Ü»ñϳÛáõÙë ³Û¹ ËݹÇñÁ ¹»é ãÇ Ïáñóñ»É Çñ ³ñ¹Ç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ë³- ϳÛÝ í»ñç»ñë ܲîú-Ç ûñ³Ï³ñ·áõÙ ·»ñ³ÏßéáõÙ ¿ ³ß˳ñÑÇ áñáß »ñÏñÝ»ñáõ٠׷ݳųٳÛÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³ÝÁ Ù³ëݳÏó»Éáõ ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ÁÝïñáÕ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÁ՝ ¹³ßÇÝùÇ Ý»ñëáõÙ ¨ ¹ñ³ÝÇó ¹áõñë ѳݷ»óÝ»Éáí ³Ûë- å»ë Ïáãí³Í §μ³ñÇ Ï³ÙùÇ Ïá³ÉÇódzݻñǦ Ó¨³íáñÙ³ÝÁ։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ áã ÙdzÛÝ ¹³ñÓ»É ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ù³- Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ï³ññ»ñÇó Ù»ÏÁ, ³Ûɨ Ïáñóñ»É ¿ Çñ ϳñ¨áñ ÙdzíáñáÕ μ³- Õ³¹ñÇãÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, ù³ÝÇ áñ Ý»ñϳÛáõÙë ãϳ áñáß³ÏÇáõÃÛáõÝ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ѳٳï»Õ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ϳ٠ãÙ³ëݳÏó»Éáõ ¨ ϳ٠áõÙ ÏáÕÙÇó Ù³ëݳÏó»Éáõ ³éáõÙáí։ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ ó³ÝϳÉÇ ½³ñ·³óáõÙ ãÇ ëï³- ó»É ݳ¨ ëï³Ý¹³ñï³óÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ՝ áõÕÕí³Í ܲîú-Ç ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ÙdzíáñÝ»ñÇ ÷áËѳٳï»Õ»ÉÇáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÁ։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ý»ñϳÛáõÙë ³é³çÇÝ åÉ³Ý ÙÕí³Í ÙdzÝ- ·³Ù³ÛÝ Ýáñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ϳåí³Í ³ÛÉ å»ïáõÃÛ³Ý ·áñÍ»ñÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý ¨ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳݹ»å ³ëÇÙ»ïñÇÏ å³ï»ñ³½Ù³í³ñáõÃ- Û³Ý Ñ»ï, ½·³ÉÇáñ»Ý μ³ñ¹³óñ»É »Ý ³å³·³ ϳñÇùÝ»ñÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ÏáÕ- ÙÇ áñáßÙ³Ý ËݹÇñÁ։ è³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³ÛÅÙ ã³÷³½³Ýó Ùá¹³ÛÇÏ »Ý ¹³ñÓ»É ³ÛÝåÇëÇ μ³é»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ß³ñÅáõÝáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù, ë³Ï³ÛÝ, ß³ï Ñ»ÕÑ»ÕáõÏ »Ý. ¹ñ³Ýù ¹Åí³ñ ¿ Ó¨³Ï»ñå»É ³é³ñÏ³Û³Ï³Ý å³- ѳçÝ»ñÇ É»½íáí, ѻ勉μ³ñ ¨՝ μ³ó³ïñ»É áõ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý ÑÇÙݳíáñ»É։ ²Ûëï»Õ ß³ï μ³Ý ϳËí³Í ¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³í³ÏÝáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ëïÇ׳ÝÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ ïíÛ³É »ñÏñÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ¨ ï³ñ³Í- ù³ÛÇÝ ³ÙμáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ³ÝÙÇç³Ï³Ý ϳå ãáõÝ»- óáÕ Ñ³Ù³ï»Õ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ëÝ Çñ áõë»- ñÇÝ í»ñóÝ»Éáõ å³ïñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛáõÝÇó։ ´³óÇ ³Û¹, ³Ñ³μ»ÏãáõÃÛ³Ý ëå³é- ݳÉÇùÇ ³×Á ÷á÷áËáõÃÛáõÝ ¿ ³é³ç μ»ñ»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ- Û³Ý »ñÏáõ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։ ²é³çÇÝ՝ Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ ëÏë»É »Ý ¹Çï³ñÏí»É Ù»Ï ÁݹѳÝáõñ ѳٳï»ùëïáõÙ, ¨ »ñÏñáñ¹՝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÷á˳ϻñåÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ß»ßï³¹ñáõÙÁ ß»Õ- í»É ¿ ¹»åÇ å³ï»ñ³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ·»ñųٳݳϳÏÇó ¨ μ³ñÓñï»ËÝáÉá- ·Ç³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí ³å³ÑáíáõÙÁ։ ²ÝÙÇç³å»ë Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇ í³ÛñáõÙ Çñ»Ýó ËݹÇñÝ»ñÁ ϳï³ñáÕ ½ÇÝíáñÝ»ñÁ Ùßï³å»ë íï³Ý·Ç »Ý »ÝóñÏáõÙ Çñ»Ýó ÏÛ³ÝùÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù áõÝ»Ý ³Ï³ÝÝ»ñÇó áõ å³ÛÃáõóÇÏ ë³ñù»ñÇó։ Üáñ³·áõÛÝ ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ÉáõÛëÇ Ý»ñùá (Ù³ëݳíáñ³- å»ë ϳåí³Í é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ù»Í Í³Ýñ³μ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ù³ßí»Éáõ ³ñ³·áõÃÛ³Ý Ñ»ï) μ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñ ëïÇåí³Í »Ý »Õ»É Éñçáñ»Ý í»ñ³Ý³Û»É é³½Ù³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ Çñ»Ýó Íñ³·ñ»ñÁ։ ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 263
ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ïÇå³Ï³Ý ѳçáñ¹³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ è³½Ù³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý Ý»ñ·ñ³íí³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ï³ñμ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ï³ñμ»ñ ¿։ ¶»ñÙ³ÝdzÝ, ûñÇݳÏ, μÛáõç»Ç ëïáõ·áõÙÝ áõ í³í»ñ³óáõÙÝ Çñ³- ϳݳóÝáõÙ ¿ ³Ù»Ý³Ù³Ýñ³½ÝÇÝ Ï»ñåáí՝ ïáÕ ³é ïáÕ։ Üǹ»ñɳݹݻñáõÙ ·áñÍáõÙ ¿ ëï³Ý¹³ñï ÁÝóó³Ï³ñ·, áñÁ ëϽμÇó ÙÇÝ㨠í»ñç ѳçáñ¹³μ³ñ ùÝÝáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ μáÉáñ ÷áõÉ»ñÁ։ ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ñ»ï ³é³çÇÝ ß÷áõÙÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ, »ñμ ÁݹѳÝáõñ ³éÙ³Ùμ Ó¨³Ï»ñåí³Í »Ý ûå»ñ³- ïÇí ϳñÇùÝ»ñÁ՝ ³ÝÑñ³Å»ßï é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ï»ë³ÏÝ»ñÁ, ÷á˳ñÇÝ- Ù³Ý »Ýóϳ ÑÇÝ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ, Íñ³·ñÇ ·Ý³Ñ³ïíáÕ ³ñÅ»ùÁ ¨ ³ÛÝ, û ͳËë»ñÝ Áëï ï³ñÇÝ»ñÇ ÇÝãå»ë »Ý μ³ßËí»Éáõ։ ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ³Û¹ ÷³ëï³ÃáõÕÃÝ ëï³Ý³Éáõó ¨ §Ç ·ÇïáõÃÛáõÝ ÁݹáõÝ»Éáõó¦ Ñ»ïá (ÇÝãÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ³ÛÝ ãÇ Ù»ñÅí»É) ëÏëíáõÙ ¿ ѳçáñ¹ ÷áõÉÁ՝ ÷³ëï³ÃÕÃÇ μ³½Ù³ÃÇí Ï»ï»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëï³Ï³Ý áõëáõÙݳ- ëÇñáõÃÛáõÝÁ։ úå»ñ³ïÇí å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÷á˳¹ñí»Ý ï»ËÝÇ- Ï³Ï³Ý Ñ³ïÏáñáßÇãÝ»ñÇ É»½íÇ։ ä»ïù ¿ áõëáõÙݳëÇñíÇ ßáõÏ³Ý ¨ ϳ½ÙíÇ μáÉáñ Ñݳñ³íáñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ëå³éÇã óáõó³ÏÁ։ ºÃ» Ùáï ³å³·³- ÛÇ Ïïñí³Íùáí ãϳ ³ÝÑñ³Å»ßï ѳïÏáñáßáõÙáí é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ áã ÙÇ Ñݳñ³íáñ ï³ñμ»ñ³Ï, å»ïù ¿ ϳ½Ùí»Ý Ùß³ÏáõÙ³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñ ³ñï³¹ñ³- Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï՝ Ý»ñ·ñ³í»Éáí, »Ã» Ñݳñ³íáñ ¿, ÝٳݳïÇå é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ùμ Ñ»ï³ùñùñí³Í ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ ¨ë։ ºññáñ¹ ù³ÛÉÁ Ñ»ï³ùñùñí³Í Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ïñ³Ù³¹ñí³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ ¿՝ ³ñ¹Ûáù ¹ñ³Ýù ѳ- Ù³å³ï³ë˳Ýá±õÙ »Ý Ý»ñϳ۳óí³Í å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇÝ ¨ óáõó³ÝÇßÝ»- ñÇÝ, ϳ٠³ñ¹Ûáù ³é³ç³ñÏá±õÙ »Ý í»ñçÇÝÝ»ñÇë ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ÉáõÍáõÙ- Ý»ñÇ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñ, û·ï³·áñÍíá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ¹ñ³Ýó ³ñï³¹ñ³Í é³½Ù³- ï»ËÝÇÏ³Ý ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ¨ ÇÝãåÇëÇ±Ý ¿ í»ñçÇÝÝ»ñÇë ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, áñ³ÏÇ ¨ åÇï³ÝÇáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ, Ñݳñ³íá±ñ ¿ ¹ñ³ ѳٳï»Õ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝ, û± áã, Ñݳñ³íá±ñ »Ý ³ñ¹Ûáù ûýë»Ã³ÛÇÝ (÷áËѳïáõóÙ³Ý) å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ։ ²Ûë ³Ù»ÝÇ áõëáõÙ- ݳëÇñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳݷ»óÝÇ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ñݳñ³íáñ Ù³ï³Ï³- ñ³ñÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñÇ í»ñçݳóáõó³ÏÇ Ï³½ÙÙ³ÝÁ։ âáññáñ¹ ÷áõÉÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ϳ۳óí³Í å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ Ó»éùμ»ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÃÛ³ÝÁ, áñÁ »ñμ»ÙÝ Ï³ñáÕ ¿ áõÕ»Ïóí»É ³é³ç³ñÏíáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ³é³ÝÓÇÝ ÝÙáõßÝ»ñÇ ¹³ßï³ÛÇÝ ÷áñÓ³ñÏáõÙÝ»ñáí։ êå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí í³ñãáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝáõÑ»ï¨ å»ïù ¿ ³Ýó ϳóÝÇ ³é³ç³ñÏíáÕ é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ μ³½Ù³- ã³÷³ÝÇß Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝ։ ºÃ» áñáß ³é³ç³ñÏÝ»ñ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý Ý»ñϳ۳óí³Í ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ, å»ïù ¿ ѳٻٳïáõÃÛ³Ý »ÝóñÏí»Ý ³ÛÉ ï³ññ»ñ ¨ë, ÇÝãåÇëÇù »Ý Ù³ñï³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ Ñ³Ù³ñ ¹ñ³ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÁ։ ¾ÏáÝáÙÇϳÛÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃ- 264 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
ÛáõÝÁ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï å»ïù ¿ ùÝݳñÏÇ ³é³ç³ñÏíáÕ ÝÙáõßÝ»ñÇ Ñ³Ù³ï»Õ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý, ¨, »Ã» ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, Ó»éùμ»ñÙ³Ý Íñ³·ñÇó ¹áõñë ÷áËѳ- ïáõóÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ Ñ³ñó»ñÁ։ ijٳݳÏÇ ÁÝóó- ùáõÙ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÝ ³í»É³óÝáõÙ »Ý í»ñçÇÝÝ»ñÇë ³éϳÛáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñ- Û³É Çñ»Ýó å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ ¨ åݹáõÙ, áñ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý íñ³ ͳËëí³Í Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ¹áɳñ ϳ٠»íñá ÷áËѳïáõóíÇ, ³ÛÝ ¿՝ ¹ñ³ ¹ÇÙ³ó ѳí³ë³ñ³ñÅ»ù ϳ٠³Ý·³Ù ³í»ÉÇ Ù»Í ·áõÙ³ñÇ å³ÛÙ³- ݳ·ñ»ñ ϳ½Ùí»Ý ë»÷³Ï³Ý »ñÏñÇ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý (ÑÇÙݳϳÝáõÙ՝ å³ßïå³- ݳϳÝ) Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ ²Ûë ÷áõÉáõÙ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ëÁ ϳñáÕ ¿ ¨ ·³ÕïÝÇ å³Ñí»É, ѳïϳå»ë »Ã» ³ÛÝ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ ½ÇݳÙûñ- ùÇ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ¨ Ù³ñï³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇÝ։ ÆÝ㨿, ·³ÕïÝÇáõÃÛáõÝÁ ¨ë ãå»ïù ¿ ã³÷³½³ÝóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ëÝÇ, ù³ÝÇ áñ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëÁ ѳë³Ý»ÉÇ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍÇ í»- ñ³μ»ñÛ³É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý å³ñμ»ñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ¨ ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí։ ºÃ» Éáõë³μ³ÝÙ³Ý Çëϳå»ë Éáõñç ϳñÇù ϳ, ϳñáÕ »Ý ϳ½Ù³Ï»ñå»É ·³Õï- ÝÇ ÉëáõÙÝ»ñ։ ì»ñçÇÝ ÷áõÉÁ՝ áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ, »Ýóϳ ¿ ³ÏïÇí ÉáμμÇÝ·Ç, áñÁ Ý»ñ·- ñ³íáõÙ ¿ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÁ, ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ¨ ÷áñ- Ó³·Çï³Ï³Ý ËÙμ»ñÇÝ։ àñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝáÕ å³ßïáÝ۳ݻñÁ Ññ³íÇñíáõÙ »Ý ³Ûó»É»Éáõ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠ٳëݳÏó»Éáõ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ùÝݳñÏáõÙ- Ý»ñÇ։ ê³ Ý³¨ ³ÛÝ ÷áõÉÝ ¿, áñáõÙ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ å»ïù ¿ ã³÷³½³Ýó ½·áõÛß ÉÇÝÇ, áñå»ë½Ç ½»ñÍ Ùݳ ³ÛÝåÇëÇ Ýí»ñÝ»ñ ϳ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõó, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ¹Çïí»É áñå»ë ³½¹»óáõÃÛáõÝ Çñ»Ýó áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý íñ³ ϳ٠ϳ߳éù։ î³ñμ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áñÍáõÙ »Ý ï³ñμ»ñ ϳÝáÝÝ»ñ, Áëï áñáÝó ϳñ·³íáñíáõÙ ¿ í»ñçÝ³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ ëïáñ³·ñ»Éáõ (ÇÝãÇÝ Ñ³- ×³Ë Ý³Ëáñ¹áõÙ ¿ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ÇñÁ) Édz½á- ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ։ Üǹ»ñɳݹݻñáõÙ, ûñÇݳÏ, ÙÇÝ㨠5 ÙÇÉÇáÝ »íñá ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùμ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ ÃáÕÝíáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý é³½Ù³ï»Ë- ÝÇϳÛÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ùμ Ñ»ï³ùñùñí³Í ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ։ ØÇÝ㨠25 ÙÇÉÇáÝ »íñáÛÇ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ å»ïù ¿ Ý»ñ³éí»Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ åɳ- ÝáõÙ, áñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ՝ áñå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ åɳݳíáñÙ³Ý ·É˳íáñ å³ï³ë˳ݳïáõ, ùÝÝáõÃÛ³Ý ¨ í³í»ñ³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí Ý»ñϳ- Û³óÝáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ։ 25-100 ÙÇÉÇáÝ »íñá ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùμ å³Ûٳݳ·ñ»- ñÁ, »Ã» Ç ëϽμ³Ý» ã»Ý áñ³ÏíáõÙ áñå»ë §ù³Õ³ù³Ï³Ý³å»ë ½·³Ûáõݦ, »Ýóϳ »Ý í³í»ñ³óÙ³Ý ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýó ѻﳷ³ Ï»Ýë³·áñÍáõÙÁ ѳÝÓݳñ³ñíáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ։ ²í»ÉÇ Ù»Í ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùμ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ å»ïù ¿ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ѳí³ÝáõÃÛ³Ý ³ñÅ³Ý³Ý³Ý Ý³Ëù³Ý ëïáñ³·ñáõÙÁ, ÇëÏ 250 ÙÇÉÇáÝ »íñá ¨ ³í»ÉÇ ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùμ Íñ³·ñ»ñÁ ݳËù³Ý ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ Ý»ñϳ۳óí»ÉÁ å»ïù ¿ í³í»ñ³óí»Ý ϳé³í³ñáõÃ- Û³Ý (ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ ³ÙμáÕç ϳμÇÝ»ïÇ) ÏáÕÙÇó։ ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 265
è³½Ù³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ՝ í»ñÁ Ýϳñ³·ñí³Í ïÇ- å³Ï³Ý ѳçáñ¹³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ÏÇñ³ñÏíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ü²îú-Ç ³Ý¹³Ù áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ։ ¸ñ³Ýó ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ûñ»ë¹ñáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃ- Û³Ý ¹³ßïáõÙ Çñ³íÇ׳ÏÁ ùÇã û ß³ï μ³ñíáù ¿, ë³Ï³ÛÝ ·áñͳ¹Çñ Ù³ñÙÝÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí ³éϳ »Ý ÙÇ ß³ñù ËݹÇñÝ»ñ։ ØdzÛÝ ¶»ñÙ³Ýdz- ÛáõÙ, Üǹ»ñɳݹݻñáõÙ, Üáñí»·Ç³ÛáõÙ, Ȼѳëï³ÝáõÙ ¨ ØdzóÛ³É Â³·³- íáñáõÃÛáõÝáõÙ ¿, áñ áñáß³ÏÇ Ýí³½³·áõÛÝ ß»ÙÁ ·»ñ³½³ÝóáÕ ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùμ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ¹»åùáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³- ˳ñ³ñÁ å³ñï³íáñ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳ó- Ý»É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáíÇÝ: Üßí³Í μáÉáñ »ñÏñÝ»- ñáõÙ, μ³ó³éáõÃÛ³Ùμ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý, ³é³Ýó ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛ³Ý ãÇ Ï³ñáÕ í»ñçÝ³Ï³Ý å³Ûٳݳ·Çñ ÏÝùí»É։ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ Ýáñ é³½Ù³- ï»ËÝÇϳÛÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇ áñáßÙ³Ý ·áñÍáõÙ ûñ»Ýë¹ñáñ»Ý ݳ˳ï»ëí³Í ¿ γݳ¹³ÛáõÙ, â»ËdzÛáõÙ, üñ³ÝëdzÛáõÙ, ¶»ñÙ³ÝdzÛáõÙ ¨ Üǹ»ñɳݹݻ- ñáõÙ։ â»ËdzÛÇ, Üáñí»·Ç³ÛÇ ¨ Üǹ»ñɳݹݻñÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ݳ˳- ï»ëáõÙ »Ý ݳ¨ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óñ³Í ³é³ç³ñÏÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ý ¨ é³½- Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ ³å³·³ ·ÝáõÙÝ»ñÇ ³é³í»É ѳí³Ý³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇÝ։ ØdzÛÝ â»ËdzÛáõÙ ¨ Üǹ»ñɳݹݻñáõÙ ¿, áñ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÁ Ý»ñ·ñ³íí³Í »Ý ݳ¨ ûýë»Ã³ÛÇÝ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ·áñÍáõÙ163։ è³½Ù³Ï³Ý Ó»éùμ»ñáõÙÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»ñ³- ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý áñ³ÏÁ ë»ñïáñ»Ý ϳåí³Í ¿ ݳ¨ áñ³ÏÛ³É Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ñ»ï։ ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÁ ѳ½í³¹»å »Ý ë»- ÷³Ï³Ý ݳ˳ӻéÝáõÃÛ³Ùμ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ëÏëáõÙ å³ßïáÝ³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ ëïáõ·»Éáõ ϳ٠í»ñ³Ý³Û»Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ Þ³ï ³í»ÉÇ Ñ³- ×³Ë Ï³½Ù³Ï»ñåíáõÙ »Ý å³ñ½³å»ë ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÉëáõÙÝ»ñ։ ØdzÛÝ üñ³ÝëdzÛÇ ¨ ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÝ »Ý, áñ Ù³ñ¹Ï³Ýó »Ý ·áñÍáõ- Õáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ»ï³½áï³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñáí ѳïáõÏ ½μ³Õí»Éáõ ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ å³ï·³Ù³íáñÝ»ñÇÝ ³Û¹ ѳñó»ñáõÙ ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ óáõó³μ»ñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí164։
163 Տե՛ս Willem F. van Eekelen, Democratic Control of Armed Forces – The National and International Parliametary Dimension, Occasional Papers No. 2 (Geneva: DCAF, 2002) և Willem F. van Eekelen, The Parliametary Dimension of Defence Procurement: Require- ments, Production, Cooperation and Acquisition, Occasional Papers No. 5 (Geneva: DCAF, 2005)։ Երկու զեկույցն էլ կարելի է ազատորեն ներբեռնել www.dcaf.ch կայքից։ Առաջինը ներկայացնում է խորհրդարանական արձագանքները հարցաշարերին։ Տպագրությունից ի վեր կարող են ձևավորված լինել նաև խորհրդարանական այլ ձևաչափեր։ 164 Տե՛ս Van Eekelen, The Parliametary Dimension of Defence Procurement, 13-14։ 266 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
ØÇç³½·³ÛÇÝ Ó¨³ã³÷»ñ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ÕμÛáõñÝ»ñ ¨ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ ø³ÝÇ áñ ËáÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñáõÙ Ñ³×³Ë ãÏ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ñ³ëïÇù³ÛÇÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñ, Ýñ³Ýù ·É˳íáñ³- å»ë ÑÇÙÝíáõÙ »Ý ³ÝÏ³Ë Ï³éáõÛóÝ»ñÇ, ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ËÙμ»ñÇ ¨ ѳë³- ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ùßï³¹Çï³ñÏ- Ù³Ý ¨ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³։ ØÇç³½·³ÛÇÝ ³ëå³ñ»½áõÙ μ³ñÓñ Ñ»ÕÇݳ- ÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ êïáÏÑáÉÙÇ Ê³Õ³ÕáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÇÝëïÇïáõïÇ (SIRPI) ÏáÕÙÇó Ññ³ï³ñ³ÏíáÕ ³Ù»Ý³ÙÛ³ SIPRI Yearbook on Armaments, Disarmament and International Security (êå³é³½ÇÝ- Ù³Ý, ½Çݳó÷Ù³Ý ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ï³ñ»·Çñù) å³ñμ»- ñ³Ï³ÝÁ, áñÁ ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ·áñÍÇù ¿ ѳٳñíáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Í³Ëë»ñÇ, ½ÇݳÙûñùÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ½»ÝùÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÷á˳¹ñáõÙÝ»ñÇ í»ñ³Ñë- ÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ։ ÜáõÛÝù³Ý ϳñ¨áñ »Ý ÈáݹáÝÇ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ñ»- ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÇÝëïÇïáõïÇ (IISS) ÏáÕÙÇó ÃáÕ³ñÏíáÕ “Military Balance” ¨ “The Strategic Survey” å³ñμ»ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ։ ºíñ³ËáñÑñ- ¹Ç ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍáõÙ ¿ ºØ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÝëïÇïáõïÁ, áñÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ö³ñǽáõÙ ¨ Ññ³ï³ñ³ÏáõÙ ¿ “Chaillot Papers” ¨ “Occasional Papers” ³½¹»óÇÏ Ù³ï»Ý³ß³ñ»ñÁ, áñáÝóáõÙ ùÝݳñÏíáõÙ »Ý »íñáå³Ï³Ý §ÀݹѳÝáõñ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃ- Û³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ۳ݦ (CFSP) ï³ñμ»ñ ѳñó»ñ։ ö³ñÇ½Û³Ý ÇÝëïÇïáõïÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙ ¿ ݳ¨ ºíñáå³ÛÇ Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇ §ØÇáõÃÛ³Ý ¹ñáõÃÛáõÝÁ¦ Ëáñ³·ñáí ³Ù»Ý³ÙÛ³ ѳݹÇåáõÙÝ»ñ ²ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ºíñ³ÙÇáõÃ- Û³Ý ·»ñ³·áõÛÝ Ñ³ÝÓݳϳï³ñ ʳíÇ»ñ êáɳݳÛÇ Ñ»ï165։ ¼àôÄì ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝÝ ÁݹɳÛÝ»É ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃ- Û³Ý Çñ ëϽμÝ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÁ՝ Áݹ·ñÏ»Éáí ݳ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñ- ïÇ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ։ ÊáñÑñ- ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÃáÕ³ñÏíáÕ Çñ ï»Õ»Ï³ïáõáõÙ ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ѳñó»ñÇÝ ÝíÇñí³Í ÝÛáõûñÇ ÅáÕáí³ÍáõáõÙ Ù»Í ï»Õ ¿ ѳïϳóí³Í ½»Ýù-½ÇݳÙûñùÇ ·ÝÙ³Ý ÁÝóóùáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¨ ѳß- í»ïíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇÝ։ гë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ÑÇß³ï³ÏáõÃÛ³Ý »Ý ³ñųÝÇ “Transparency International” ¨ “SaferWorld” ϳ½- ٳϻñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ 2003 Ãí³Ï³ÝÇÝ ºíñ³ËáñÑñ¹ÇÝ ÏÇó ëï»ÕÍí»É ¿ ºíñáå³Ï³Ý å³ßï- å³ÝáõÃÛ³Ý ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝÁ (EDA), áñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ñ»ï³Ùáõï ¿ Ñ»ï¨Û³É Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÁ. • úųݹ³Ï»É ºØ ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áÉáñïáõÙ ³éϳ ËݹÇñÝ»ñÇ ë³Ñ- 165 Տե՛ս Burkard Scmitt, European Arms Cooperation, Core Documents, Chaillot Papers No. 59 (Paris: ISS, April 2003) և Burkard Scmitt, The European Union and Armaments. Getting a Bigger Bang for the Euro, Chaillot Papers No. 63 (Paris: ISS, August 2003)։ ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 267
Ù³ÝÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ ¨ Ýñ³Ýó å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»- ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³ÝÁ, • ²é³ç ÙÕ»É ûå»ñ³ïÇí ϳñÇùÝ»ñÇ ÷áËѳٳӳÛÝ»óÙ³Ý ·áñÍÁÝó- óÁ ¨ ³ç³Ïó»É ·ÝáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï áõ ÷áËѳٳï»Õ»ÉÇ ÁÝó- ó³Ï³ñ·»ñÇ Ý»ñÙáõÍÙ³ÝÁ, • ²é³ç³ñÏ»É μ³½Ù³ÏáÕ٠ݳ˳·Í»ñ, »ñ³ß˳íáñ»É ¹ñ³Ýó ѳٳ- Ó³ÛÝ»óáõÙÁ ¨ Çñ³Ï³Ý³ó»É ÏáÝÏñ»ï Íñ³·ñ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, • úųݹ³Ï»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ áÉáñïáõ٠ѻﳽá- ï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ, ѳٳӳÛÝ»óÝ»É ¨ åɳݳíáñ»É ѳٳï»Õ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ¨ áõëáõÙݳëÇñ»É ³å³·³ ûå»ñ³- ïÇí ϳñÇùÝ»ñÇ μ³í³ñ³ñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³é³- ç³ñÏÝ»ñÝ áõ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ, • سëݳÏóáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý μ³½³ÛÇ Ñ½áñ³óÙ³ÝÁ Ýå³ëïáÕ ó³Ýϳó³Í û·- ï³Ï³ñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ áñáßÙ³ÝÁ ¨, ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ³Û¹åÇëÇÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ é³½Ù³Ï³Ý Í³Ëë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý μ³ñ»É³íÙ³Ý áõÕÕáõÃ- Û³Ùμ ϳï³ñíáÕ ù³ÛÉ»ñÇÝ166։ Æñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý »ñ»ù ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ EDA-Ý áñáß ¹ñ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ ¿ ³ñӳݳ·ñ»É։ ÞÝáñÑÇí ºØ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ßïå³Ý³- Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ¨ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ³Ûï³ÙñóáõÛÃÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É ï»- ջϳïí³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ Ññ³å³ñ³ñ³ÏÙ³Ý՝ »íñáå³Ï³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ßáõϳÛÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ áñáß³ÏÇáñ»Ý ³ßËáõųó»É ¿, ë³Ï³ÛÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ ³Û¹ ѳÛï³ÙñóáõÛÃÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ ¹»é¨ë ß³ï ë³ÑÙ³- ݳ÷³Ï ÏÇñ³éáõÃÛáõÝ áõÝÇ։ ´³óÇ ³Û¹, EDA-Ý ºØ ³Ý¹³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³é³ç³ñÏ»É ¿ ѳëï³ï»É ϳٳíáñ í³ñí»óáÕáõÃÛ³Ý Ùß³Ïí³Í ϳÝáݳ·Çñ- ùÁ, áñÁ Ýå³ï³Ï áõÝÇ Ù»ÕÙ»Éáõ ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³íáñÙ³Ý Ñ³- Ù³Ó³Ûݳ·ñÇ 296-ñ¹ Ñá¹í³ÍÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ167։ ò³íáù, ·Çï³Ñ»ï³½áï³- Ï³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùμ EDA-Ç ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ·ñ»Ã» ³ÝåïáõÕ »Õ³í։ ܳËù³Ý Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁݹѳïáõÙÁ EDA-Ç Ý³Ëáñ¹Á՝ êå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¨Ùï³»íñáå³Ï³Ý ÙdzíáñáõÙÁ, áõÝ»ñ 300 ÙÇÉÇáÝ »íñá ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùμ ÁÝ- óóÇÏ Íñ³·ñ»ñ, áñáÝóÇó áã Ù»ÏÁ ³í³ñïÇÝ ãѳëóí»ó ¨ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝ ãáõ- Ý»ó³í։ EDA-Ç Ñ³Ù³ï»Õ Ý»ñ¹ñáõÙ³ÛÇÝ Íñ³·ÇñÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ñ Áݹ³Ù»ÝÁ 54 ÙÇÉÇáÝ »íñá ÁݹѳÝáõñ ·áõÙ³ñÇ Ý»ñ³ñÏáõÙ։ ØÇÝã¹»é ¹ñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÁ »Õ³í ¹Å·áÑáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ³×Á՝ ϳåí³Í Ùï³íáñ ë»÷³Ï³- 166 Տե՛ս Willem F. van Eekelen, From Words to Deeds. The Continuing Debate on European Security (Brussels/Geneva: CEPS/DCAF, 2006) և մասնավորապես՝ Գլուխ 7. “Towards an EU Armaments Agency.” 167 296-րդ հոդվածն անջատում է ռազմաարդյունաբերական արտադրանքը ԵՄ ներքին շուկայի կանոնակարգուﬕց, այսինքն՝ երբ խոսքը ռազմական գույքի արտադրության և առևտրի մասին է, այն ԵՄ անդամ պետություններին փաստացի իրավունք է տալիս գործելու բացառապես ըստ իրենց ազգային շահի – Ծ. Թ.։ 268 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
ÝáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ýáñ ϳÝáÝÝ»ñÇ Ñ»ï։ ºíñ³Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ ѳÝÓݳϳï³ñÝ»ñ ü»ñÑáÛ·»ÝÇ ¨ سù øñÇíÇÇ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛ³Ùμ »ñÏáõ ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³Ý ¿ Ññ³å³ñ³Ï»É։ Ø»ÏÁ åÇïÇ Ï³ñ·³íáñÇ ßáõϳÛÇ ³ÛÝ Ñ³ïí³ÍÁ, áñÝ ÁÝÏ³Í ã¿ 296-ñ¹ Ñá¹í³Íáí ݳ- ˳ï»ëí³Í ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ ïÇñáõÛÃáõÙ, ÇëÏ ÙÛáõëÁ՝ Ñ»ßï³óÝÇ ºØ »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨ ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÃÛáõÝÁ։ гÝÓݳÅáÕáíÁ μ³½ÙÇóë ß»ßï»É ¿, áñ ³Ýѳå³Õ å»ïù ¿ í»ñ³Ï³½Ù³Ï»ñå»É »íñáå³Ï³Ý é³½Ù³³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý ßáõϳÝ, »Ã» ³ÛÝ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ·áÛ³ï¨»É ·Éáμ³- Éǽ³ódzÛÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ։ лï³ùñùÇñ ¿ ÇٳݳÉ, û ÇÝãå»ë ¿ ºíñ³Ëáñ- Ññ¹³ñ³ÝÁ ·áñÍ áõݻݳÉáõ ³Ûë Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇ Ñ»ï։ àñáß »ñÏñÝ»ñ, Ý»ñ³é- Û³É üñ³ÝëÇ³Ý ¨ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛáõÝÁ, ³ñ¹»Ý íÇ׳ñÏáõÙ »Ý ºíñ³- ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ (ÇÝãå»ë ݳ¨ ºíñ³Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÇ) Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÁ ³ÛÝåÇ- ëÇ ÙÇçå»ï³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ ϳñ·³íáñ»Éáõ ·áñÍáõÙ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ÀݹѳÝáõñ ³ñï³ùÇÝ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (CFSP) ¨ ºíñáå³ÛÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (ESDP)։ ¶»ñ³- ·áõÛÝ Ñ³ÝÓݳϳï³ñ ʳíÇ»ñ êáÉ³Ý³Ý Ùßï³å»ë ½»ÏáõóáõÙ ¨ ï»Õ»ÏáõÃ- ÛáõÝÝ»ñ ¿ ѳÕáñ¹áõÙ ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ѳñó»ñÇ ßáõñç μ³Ý³í»- ×»ñÁ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý Ýáõñμ Ýϳï³éáõÙÝ»ñ å³Ñ³Ýç»É։ Æñ³íÇ׳ÏÁ ϳñáÕ ¿ñ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÛÉ ÉÇÝ»É, »Ã» ºíñ³Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ ³Û¹ ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³Ý- Ý»ñÁ ųٳݳÏÇÝ Ý»ñϳ۳óñ³Í ÉÇÝ»ñ áñå»ë ݳ˳·Í»ñ։ ²Ùëï»ñ¹³ÙÇ å³Ûٳݳ·ñáí՝ ²ñ¨Ùï³»íñáå³Ï³Ý ÙÇáõÃÛ³Ý (WEU) ·áÛáõÃÛ³Ý ¹³¹³- ñ»óáõÙÇó ¨ ¹ñ³ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ºØ-ÇÝ ÷á˳Ýó»Éáõó Ñ»ïá ²ñ¨Ùï³»íñá- å³Ï³Ý ÙÇáõÃÛ³Ý ³ë³ÙμÉ»³Ý Ùݳó»É ¿ ³Û¹ ϳéáõÛóÇ ÙÇ³Ï ·áñÍáÕ Ù³ñÙÇ- ÝÁ։ ²ë³ÙμÉ»³ÛÇ ½»ÏáõÛóÝ»ñÁ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ϳï³ñí»É μ³ñÓñ áñ³Ïáí, ë³Ï³ÛÝ ºíñ³ËáñÑñ¹Ç Ñ»ï »ñÏËáëáõÃÛ³Ý μ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ²ë³ÙμÉ»³- ÛÇÝ ¹ñ»É ¿ ÇÝã-áñ ÇÙ³ëïáí Ù»Ïáõë³ó³Í ¨ ³Ýáñáß Ï³óáõÃÛ³Ý Ù»ç։ àñå»ë ѻ勉Ýù՝ ÀݹѳÝáõñ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ºíñáå³ÛÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³- ÝáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ºí- ñ³ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó ·ïÝíáõÙ »Ý ë³ÕÙݳÛÇÝ íÇ׳ÏáõÙ։ ¸³ μÝ³Ï³Ý Ñ³ñó ¿ ³é³ç³óÝáõÙ՝ »íñáå³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ³Û¹ áÉáñïÝ»ñáõÙ ³éѳë³ñ³Ï í»ñ³ÑëÏíá±õÙ ¿, û± áã։
Îáéáõåódz ²Ù»ñÇÏÛ³Ý ù³Õ³ù³·»ï æá½»ý ܳÛÁ (Joseph Nye) ÏáéáõåóÇ³Ý ë³Ñ- Ù³ÝáõÙ ¿ áñå»ëª í³ñù, áñÁ ß»ÕíáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¹»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³Ùñ³·ñí³Í ëáíáñ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó՝ ѳÝáõÝ Ù³ëݳíáñ ÝÛáõ- Ã³Ï³Ý ß³ÑÇ Ï³Ù ¹ÇñùÇ Ó»éùμ»ñÙ³Ý, ϳ٠˳ËïáõÙ ¿ ϳÝáÝÝ»ñÁ ߳ѳ¹Ç- ï³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí áñáß³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñͳ¹ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ։ ÜÙ³Ý í³ñùÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ϳ߳é³Ï»ñáõÃÛáõÝÁ, Ñáí³Ý³íáñãáõÃÛáõÝÁ ¨ å»- ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 269
ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³åûñÇÝÇ ë»÷³Ï³Ý³óáõÙÁ168։ ÎáéáõåóÇ³Ý Ï³åí³Í ¿ ¨° å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝáõ٠ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý í³ñ- í»óáÕáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ, ¨° ɳÛÝáñ»Ý ÁݹáõÝí³Í μ³ñáÛ³Ï³Ý ã·ñí³Í Ýáñ- Ù»ñÁ ˳Ëï»Éáõ Ñ»ï։ ²Û¹ ÝáñÙ»ñÇó ÙÇ ù³ÝÇëÁ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿, ûñÇݳÏ, Ïáõ- ë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³ñ·»ÉùÁ, Ó¨³íáñíáõÙ ¨ ÷á÷áËíáõÙ »Ý ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ։ ØÛáõë ÏáÕÙÇó՝ ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¹Çï³ñÏ»É Ý³¨ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ¨ ë³ÑÙ³Ý»É ³ÛÝ áñå»ë ÷áÕÇ ÷á˳ݳÏáõÙ áñáßáõÙÝ»ñÇ (³ÏïÇíÝ»ñÇ) Ñ»ï, áñáÝù Ù³ëݳíáñ ¹»ñ³Ï³- ï³ñÝ»ñÁ ó³ÝϳÝáõÙ »Ý Ó»éù μ»ñ»É (å³Ñ³Ýç³ñÏ), ÇëÏ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ·áñͳϳÉÝ»ñÁ å³ïñ³ëï »Ý í³×³é»Éáõ (³é³ç³ñÏ) ³ÛÝå»ë, áñ Ëáõë³- ÷»Ý ùñ»³Ï³Ý Ñ»ï³åݹáõÙÇó (å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ)։ ºññáñ¹ Ùáï»óáõÙÁ ß»ß- ïÁ ¹ÝáõÙ ¿ ѳÝñ³ÛÇÝ ß³ÑÇ íñ³ ¨ ÏáéáõåóÇ³Ý ¹Çï³ñÏáõÙ ¿ áñå»ë ß»ÕíáÕ í³ñùÇ ï»ë³Ï, áñÁ ѳÝñ³ÛÇÝ ß³ÑÁ ëïáñ³¹³ëáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ û·áõïÇÝ։ Îá- éáõåóÇ³Ý Í³ÕÏáõÙ ¿ ³Ýï»Õ, áñï»Õ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¿ÃÇÏ³Ý ³Ûɳë»ñí³Í ¿, áñï»Õ ãÏ³Ý Ñ³Ýñ³ÛÇÝ ß³ÑÇ Ñ»ï³åÝ¹Ù³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ, ¨ áñï»Õ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ٠ٳëݳíáñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ã»Ý ϳñ·³íáñíáõÙ ³ÛÝåÇëÇ ÝáñÙ»ñáí, áñáÝù ϳå³Ñáí³·ñ»ÇÝ å³ïß³× ÁÝ- óó³Ï³ñ·»ñÝ áõ ³½ÝíáõÃÛáõÝÁ169։ ÎáéáõåóÇ³Ý ³Ý¹ñ³½·³ÛÇÝ, ϳñ»ÉÇ ¿ ³ë»É՝ ³Ý·³Ù ѳٳß˳ñѳ- ÛÇÝ »ñ¨áõÛà ¿ ¨ óùÝí³Í ëå³éݳÉÇù՝ Çñ³í³Ï³ñ· ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ ûñ»Ý- ùÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÝϳïÙ³Ùμ։ ²ÛÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³é³ÝÓݳóí³Í ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ áõÕÕáñ¹áõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ ³ÝÓ³Ýó ·ñå³ÝÁ ¨ Éñçáñ»Ý ³Õ׳ïáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ, Ýñ³Ýó ³Ù»ÝûñÛ³ ·áñÍáÕáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÝ áõ áñáßáõÙÝ»ñÁ։ ÎáõéáõåóÇ³Ý Ñ³×³Ë Ï³åíáõÙ ¿ ë³ñù³íáñáõÙ- Ý»ñÇ ·Ýáñ¹Ý»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³Ù å»- ïáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ û·ÝáõÃÛáõÝ Ï³Ù ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ ëï³óáÕÝ»ñÇ Ñ»ï։ ÎáéáõåóÇáÝ í³ñùÁ ¨ ù³ÛÉ»ñÁ ï³ñ³ÍáõÙ áõÝ»Ý Ý³¨ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»- ñÇ ¨ ¹áÝáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ՝ ѳݹÇë³Ý³Éáí í»ñçÇÝÝ»ñÇë Éáõñç ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ։ ÎáéáõåódzÛÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉáõÙÁ ѳٳñíáõÙ ¿ μá- Éáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ù³ëݳíáñ ÁÝ- Ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ։ ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù زÎ-Ç 2003Ã. ÏáÝ- í»ÝóÇ³Ý ëïáñ³·ñí»É ¿ 140 å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¨ áõÅÇ Ù»ç Ùï»É ¹ñ³Ý- óÇó 30-Ç ÏáÕÙÇó í³í»ñ³óí»Éáõó Ñ»ïá։ ²ÛÝ Ï³Ýáݳϳñ·áõÙ ¿ ÏáéáõåódzÛÇ ÙÇçáóáí Ó»éù μ»ñí³Í ³ÏïÇíÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÁ ¨ ÷áËѳïáõóáõÙÁ, ë³Ï³ÛÝ ³ÏÝ»ñ¨³μ³ñ՝ ¹ñ³ ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ áõ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ Ç í»ñçá ϳË- í³Í »Ý Ýñ³ÝÇó, û ÎáÝí»ÝódzÛÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÝ áõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ áñù³Ý í×é³- 168 Joseph S. Nye, “Corruption and Political Development: A Cost-Benefit Analysis,” The American Political Science Review 61, no. 2 (June 1967), 417-427։ 169 Տե՛ս Yves Mény and Luís de Souza, “Corruption. Political and Public Aspects,” հետևյալ ձեռնարկում՝ International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, ed. Neil J. Smelser և Paul B. Baltes (Oxford: Elsevier, 2001), 2824–30։ 270 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
ϳÝáñ»Ý ÏÏÇñ³ñÏí»Ý ëïáñ³·ñ³Í å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ýñ³Ýó ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ÏáÕÙÇó։ ²é¨ïñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÝ ³Ý¹³Ù³ÏóáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ý³- ˳ñ³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÅáÕáíÇ ÁÝóóùáõÙ, áñÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É 2001 Ã. ÝáÛ»Ùμ»- ñÇÝ ¸áѳÛáõÙ, å³ïíÇñ³ÏÝ»ñÝ ÁݹáõÝ»É »Ý, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ëïáñ³·ñ»É μ³½Ù³ÏáÕ٠ѳٳӳÛݳ·Çñ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõ٠ó÷³ÝóÇ- ÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ù³ëÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý í»ñ³μ»ñÛ³É։ гٳÅáÕáíÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ å³Ûٳݳíáñí»É »Ý, áñ ³Û¹ ѳñ- óáí μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ïß³ñáõݳÏí»Ý 2003 Ã. γÝÏáõÝÇ (Ø»ùëÇϳ) ѳٳ- ÅáÕáíÇó Ñ»ïá, §μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³ã³÷»ñÇ ßáõñç μ³ó³Ñ³Ûï ÷áËѳ- Ù³Ó³ÛÝáõÃÛ³Ùμ ϳ۳óí³Í áñáßáõÙÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³¦։ Àݹ áñáõÙ՝ ½³ñ·³- óáÕ »ñÏñÝ»ñÇó ѳٳÅáÕáíÇÝ Ù³ëݳÏóáÕ å³ïíÇñ³ÏÝ»ñÁ åݹ»É »Ý, áñ ³Û¹ μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»Ý »ñÏñÝ»ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ å»ï³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ë»÷³Ï³Ý ³ñï³¹ñáÕÇÝ ¨ ³ñï³¹ñ³ÝùÇÝ Ý³Ë³å³ïíáõÃÛáõÝÁ ï³Éáõ ѳñóáõÙ։ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, γÝ- ÏáõÝÇ Ñ³Ù³ÅáÕáíáõÙ μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ÏݳñÏÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñ¨¿ ѳ- Ù³Ó³ÛÝáõÃÛ³Ý ·³É ³Û¹å»ë ¿É ãÇ Ñ³çáÕí»É, ÇëÏ Ñ³ñóÁ ï»Õ³÷áËí»É ¿ Àݹ- ѳÝáõñ ËáñÑáõñ¹: ì»ñçÇÝë 2004 Ã. û·áëïáëÇÝ áñáßáõÙ ¿ ÁݹáõÝ»É ³é ³ÛÝ, áñ ù³ÝÇ áñ ëáõÛÝ ËݹÇñÁ ãÇ Ý»ñ³éí»Éáõ ¸áѳÛÇ Ñ³Ù³ÅáÕáíÇ ³ß˳ï³Ý- ù³ÛÇÝ ûñ³Ï³ñ·áõÙ, ³Û¹ ѳñóáí μ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ ¸áѳÛÇ Ñ³Ù³ÅáÕáíÇ ÷áõÉáõÙ ï»ÕÇ ã»Ý áõݻݳ։ γé³í³ñ³Ï³Ý ·ÝáõÙÝ»ñáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ËáõÙμÁ, áñÁ ϳ½Ù³íáñí»É ¿ 1996 Ãí³Ï³ÝÇÝ, ³Ûë áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝáõÙÇó Ç í»ñ Ù³ïÝí³Í ¿ ³Ý·áñÍáõÃÛ³Ý։ ²ñ¹Ûáõݳí»ï ϳé³í³ñáõÙÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñ- ÍÁÝóóáõ٠ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝ ¨ ÏáéáõåódzÛÇ Ñݳñ³íáñÇÝë Ýí³½³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³Ï։ ²Ûë »ñÏáõ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë Ùdzëݳμ³ñ ¨ ÷áËϳå³Ïóí³Í, μ³Ûó ÑáÙ³ÝÇßÝ»ñ ã»Ý։ ܳËù³Ý »íñáå³Ï³Ý ïÝï»ë³- Ï³Ý Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ù»ÏݳñÏÁ ºíñáå³ÛÇ ÑÛáõëÇëáõÙ ÁݹѳÝñ³Ï³Ý ϳñÍÇù ¿ñ Ó¨³íáñí»É, û ÒÇûÝÛ³ó ë³ÑÙ³ÝÇó ³ÛÝ ÏáÕÙ (ºíñáå³ÛÇ Ñ³- ñ³íÇ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ÓÇûÝÇÝ»ñ »Ý ³×»óÝáõÙ) ѳñÏ»ñÇ í׳ñÙ³Ý ¨ ³éѳë³ñ³Ï í³ñí»óáÕáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ÇÙ³ëïáí Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ÛÉ Ýáñ- Ù»ñ »Ý ·áñÍáõÙ: ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ áñáß »ñÏñÝ»ñáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý ³í»ÉÇ ËáñÝ ¿ ³ñÙ³ï³íáñí³Í, ù³Ý ÙÛáõëÝ»ñáõÙ, ¨ áñ ¹ñ³ÝóáõÙ ÝáñÙ³É ¿ ѳٳñ- íáõÙ áñáß Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇÙ³ó í׳ñ»ÉÁ, ³Ý·³Ù »Ã» ¹ñ³Ýù ïíÛ³É å³ß- ïáݳï³ñ ³ÝÓÇ Í³é³ÛáÕ³Ï³Ý áõÕÕ³ÏÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý։ ì³ñ- í»óáÕáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ³Ûë ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³í»É ³Ïݳéáõ ¹³ñÓ³Ý Ü²îú-Ç ¨ ºØ-Ç ÁݹɳÛÝÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ։ ܳËù³Ý ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛáõÝ ²ñ¨»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ áñáß »ñÏñÝ»ñÇ Ùáõïù ·áñÍ»ÉÁ ºíñ³Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÁ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ Ññ³å³ñ³Ï»ó, áñ ÏáéáõåóÇ³Ý ³ñÙ³ï³íáñí³Í ¿ Ȼѳë- ï³ÝáõÙ ¨ Éáõñç ËݹÇñ ¿ ȳïídzÛáõÙ áõ â»ËdzÛáõÙ։ ºØ èáõÙÇÝdzÛÇ ÙáõïùÇ ÁÝóó³Ï³ñ·Á ϳñáÕ ¿ñ ³éѳë³ñ³Ï ã»ÕÛ³É Ñ³Ù³ñí»É »ñÏñáõÙ ³ñ¹³ñ³- ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 271
¹³ïáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí։ îáõ·³ÝùÇó Ëáõ- ë³÷»É ÷áñÓ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ó³Íñ í׳ñíáÕ ×³Ý³å³ñѳÛÇÝ áëïÇϳÝÇÝ Ï³ß³é»ÉÁ ï³ñ³Íí³Í »ñ¨áõÛà ¿ μ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñáõÙ։ ÎáéáõåódzÛÇ Ñ³Ù³ñ å³ñ³ñï ÑáÕ Ï³ñáÕ ¿ ·áÛ³Ý³É ó³Ýϳó³Í ѳë- ï³ïáõÃÛáõÝáõÙ (ÉÇÝÇ ³ÛÝ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ϳ٠áã), áñáõÙ Çñ³·áñÍíáõÙ »Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ¨ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í³Í³í³É ·ÝáõÙÝ»ñ։ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ Çñ³- ϳݳóí»É å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ í׳ñáõÙÝ»ñÇó ³åûñÇÝÇ Ù³ëݳμ³ÅÇÝ Ñ³Ý»- Éáõ, §ÏáÙÇëÇáݦ ·³ÝÓáõÙÝ»ñÇ, ÃÕóμ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç μ³ó³Ï³ÛáÕ Ñ³í»É³- í׳ñÝ»ñÇ, å³Ûٳݳ·ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¹áõñë §μ³ñ»Ñ³× í»ñ³μ»ñÙáõÝùǦ (³ñÓ³Ïáõñ¹³ÛÇÝ ×³Ý³å³ñÑáñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù Ù³ïáõóíáÕ ³ÛÉ Í³é³- ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ), ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÷á˳ÝóíáÕ ÝíÇñ³ï- íáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù áõÕÕ³ÏÇ Ï³ß³éùÝ»ñÇ ï»ëùáí, áñáÝù Ñ»ï³Ùáõï »Ý Ù»Í ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó áñáßáõÙÝ»ñÇ íñ³ Ý»ñ·áñÍ»- ÉáõÝ։ ػͳٳëßï³μ ÏáéáõåóÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ Ñ³×³Ë ï»Õ ·ïÝ»É ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Ó¨áí՝ ·áñͳϳÉÝ»ñÇ Ï³Ù ÙÇçÝáñ¹ ³ÝÓ³Ýó Ý»ñ·ñ³íÙ³Ùμ, ù³ÝÇ áñ ¹³ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë Ëáõë³÷»É Ù³ï³Ï³ñ³ñÇ ¨ ·Ýáñ¹Ç áõÕÕ³ÏÇ ß÷áõÙÝ»ñÇó։ Ò»éùμ»ñ- Ù³Ý ·áñÍÁÝóóÇ íñ³ ³½¹»Éáõ ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ ÷ÝïñïáõùáõÙ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ý³Ë³Ó»éÝáճϳÝáõÃÛáõÝÝ áõ Ñݳñ³ÙïáõÃÛáõÝÁ, ûñ»ÝùÇ ¨ ³ÝûñÇݳϳ- ÝáõÃÛ³Ý ß»ÙÇÝ ù³ÛÉ»ñÇ Ó»éݳñÏáõÙÁ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñ ãáõÝ»Ý։ àõëïÇ ³ÝÑñ³- Å»ßï »Ý Ñëï³Ï ϳÝáÝÝ»ñ, áñáÝù Ïë³ÑٳݻÝ, û ÇÝãÝ ¿ ϳñ»ÉÇ, ¨ ÇÝãÁ՝ áã, ¨ áñï»Õ å»ïù ¿ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝáÕ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ ·Í»Ý Çñ»Ýó ¨ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ։ âϳ áñ¨¿ áõÕÕ³ÏÇ óáõó³ÝÇß ³é ³ÛÝ, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ·áñÍáÕ ³ÝÓÇÝù ³í»ÉÇ »Ý ѳÏí³Í ÏáéáõåódzÛÇ, ù³Ý ϳé³í³ñ³Ï³Ý ³ÛÉ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³ß˳ïáÕÝ»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ Ñ³ñÏ ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý μÛáõç»Ý»ñÁ Ñ³×³Ë ³ÛÝù³Ý Ù»Í »Ý ¨ ³ÛÝù³Ý ß³ï Ù³ñ¹ »Ý Ý»ñ³éáõÙ, áñ ÏáéáõåóÇ³Ý ¹³éÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë³¹»å։ سÝñ Ïáéáõå- óÇ³Ý (÷áùñ ã³÷Ç Ï³ß³éùÝ»ñÇ í׳ñáõÙÁ) ³é³í»É ï³ñ³Íí³Í ¿ áëïÇϳ- ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ß÷áõÙÝ»ñáõÙ, ù³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ, ù³ÝÇ áñ Ñ»Ýó áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÝ »Ý ³í»ÉÇ ë»ñï ß÷áõÙÝ»ñ áõÝ»Ýáõ٠ѳë³ñ³Ï ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ñ»ï։ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÇ ·áñÍáõÝ»áõÃ- Û³Ý ÙÇ³Ï áÉáñïÁ, áñáõÙ å³ßïáÝ۳ݻñÝ áõ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï ß÷Ù³Ý Ù»ç »Ý ÙïÝáõÙ, å³ñï³¹Çñ ½áñ³ÏáãÝ ¿։ àõëïÇ ÏáéáõåóÇáÝ íï³Ý·- Ý»ñÝ ³Ûëï»Õ ÑÇÙݳϳÝáõÙ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ï³ñÏ»ïáõÙÝ»ñ ëï³Ý³- Éáõ, μ³Ý³ÏÇó ³½³ïí»Éáõ ϳ٠³é³í»É ݳËÁÝïñ»ÉÇ í³Ûñáõ٠ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ ³ÝóϳóÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí։ ÆÝã í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇÝ, ³å³ ³Ûëï»Õ ÏáéáõåóÇáÝ éÇëÏ»ñ ·áÛ³ÝáõÙ »Ý ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ å³ßïáÝ۳ݻñÝ Çñ»Ýó å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¹áõñë ëÏëáõÙ »Ý ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñ- ÍáõÝ»áõÃÛáõÝ Í³í³É»É՝ í³×³é»Éáí é³½Ù³Ï³Ý áõÝ»óí³ÍùÁ ³ÝÓÝ³Ï³Ý û·áõï ëï³Ý³Éáõ Ýå³ï³Ïáí։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ç ï³ñμ»ñáõÃÛáõÝ Ó»éù- 272 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
μ»ñÙ³Ùμ ½μ³ÕíáÕ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ³ÛÉ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ»Ýó áñáß ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÝ ³Û¹ù³Ý Ñ»ßïáñ»Ý ãÇ Ï³ñáÕ Ë³ñ¹³Ë»É é³½Ù³ï»ËÝÇϳÛÇ áñ³ÏÇ ¨ ¹ÇÙ³óÏáõÝáõÃÛ³Ý óáõó³- ÝÇßÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù Ñ³×³Ë ÏÛ³ÝùÇ ¨ Ù³Ñáõ ѳñó »Ý։ ²í»- ÉÇÝ՝ ³ß˳ñÑÇ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÏÇó ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ½μ³ÕíáÕ ·»ñ³ï»ëãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ Ý»ñ³é- í³Í »Ý ѳïáõÏ í»ñ³ÑëÏÇã ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Ù³Ýñ³½ÝÇÝ ùÝÝáõÙ »Ý Ó»éùμ»ñÙ³Ý ³Ù»Ý ÷áõÉÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ù³ÛÉ։ àñå»ë½Ç ³Û¹ ͳé³ÛáõÃÛáõÝ- Ý»ñÁ ϳñáÕ³Ý³Ý ³ß˳ï»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¨ ë»÷³Ï³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ å³ßïáÝ»³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ íñ³ ³é³Ýó Ñݳñ³íáñ ×ÝßáõÙÝ»ñÇ, ¹ñ³Ýù å»ïù ¿ ³ÝÏ³Ë Ï³ñ·³íÇ×³Ï áõÝ»Ý³Ý ¨ ¹áõñë ÉÇÝ»Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·Çó։ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ ÏáéáõåóÇ³Ý ³é³í»É ã³÷áí í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ é³½- Ù³ñ¹Ûáõݳμ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñ³Í ÉáμμÇëï³Ï³Ý ·áñÍáõ- Ý»áõÃÛ³ÝÁ, áñáÝó ·áÛáõÃÛáõÝÝ ÇëÏ Ï³Ëí³Í ¿ Ëáßáñ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ Ó»éùμ»- ñáõÙÇó։ ÜÙ³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ ã³÷³½³Ýó ùÇã »Ý ¨ ѳ½í³·Ûáõï, áõëïÇ ß³ï ¹»åù»ñáõÙ ¹ñ³Ýó Ó»éùμ»ñáõÙÁ áñ³ÏíáõÙ ¿ áñå»ë §¹³ñÇ ·áñͳñù¦։ ²éѳ- ë³ñ³Ï μáÉáñ ¹»åù»ñáõÙ ÝÙ³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ ³ñ¹ÛáõÝù »Ý Ù»Í Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñ å³Ñ³ÝçáÕ ¨ μ³½Ù³ÙÛ³ Ýáñ³ñ³ñ³Ï³Ý ·Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ³ß˳ï³Ý- ùÇ áõ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ։ ²ÛÝå»ë áñ ½³ñ³Ù³Ý³ÉÇ ã¿, áñ ÝÙ³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý å³Û- Ù³ÝÝ»ñáõ٠˳ճ¹ñáõÛùÝ»ñÁ ã³÷³½³Ýó μ³ñÓñ »Ý, ¨ ßáõϳÛáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ÏÇñ³éíáõÙ »Ý å³Ûù³ñÇ ³·ñ»- ëÇí Ù»Ãá¹Ý»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ݳ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ։ Øñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ ѳïϳå»ë ¹³Å³Ý ¿, »ñμ ÙǨÝáõÛÝ å³Ñ³Ýç³ñÏÁ ϳñáÕ ¿ μ³í³ñ³ñ»É ÙÇ ù³- ÝÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ։ ²Û¹ ¹»åùáõÙ í»ñçÝ³Ï³Ý áñáßÙ³Ý íñ³ ëÏëáõÙ »Ý ³½¹»É ѳ- í»ÉÛ³É ·áñÍáÝÝ»ñ, áñáÝó ÃíáõÙ ï»Õ »Ý ·ïÝáõ٠ݳ¨ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ÛÉÝ170։ ²ñ¹³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ÙÕíáÕ ³Ûë å³Ûù³ñáõÙ ÇÝãå»±ë åÇïÇ Çñ»Ýó ¹ñë¨áñ»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÝ áõ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÁ։ ä³ñ½ ¿, áñ ×Çßï áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»Éáõ ѳٳñ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÝ áõ å»ïáõÃÛ³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ Ñݳñ³íáñÇÝë ß³ï ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñÇù áõÝ»Ý, ë³Ï³ÛÝ ÙǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ýñ³Ýù åÇïÇ Ï³ñáÕ³Ý³Ý Ëáõë³÷»É Ùñó³ÏÇó ÏáÕÙ»- ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ ³ÝѳñÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÇó։ гÛï³ÙñóáõÛÃÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ³éÝí³½Ý ëϽμÝ³Ï³Ý ÷áõÉáõÙ μáÉáñ ѳí³Ý³Ï³Ý Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ Ýϳï- 170 “Transparency International”-ը իրավացիորեն նշում է, որ պաշտպանական պայմանագրերի կեսից ավելին ստորագրվում է առանց նախնական մրցակցության, ինչը, որպես կանոն, նշանակում է, որ գնորդը չի ունենում հնարավոր լավագույն գործարքը։ Անշուշտ, մրցակցությունը բարելավում է թափանցիկությունը, սակայն որոշակի կասկածներ են ﬓում առ այն, թե արդյոք ﬕայն դա բավարար է կոռուպցիայի նվազեցման համար։ Ավելին՝ որոշ պետություններ պաշտպանության ոլորտի հավաքական պլանավորման ժամանակ աջակցում են սեփական արտադրողին՝ դա համարելով վերջիններիս գոյատևման համար անհրաժեշտ քայլ։ ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 273
Ù³Ùμ å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý ÙǨÝáõÛÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÝ áõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ։ Àݹ áñáõÙ՝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ëáõë³÷Ç Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ ·áñͳϳÉÝ»ñÇ Ñ»ï áõÕÕ³ÏÇ ß÷áõÙÇó, ë³Ï³ÛÝ ·ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³ñóáõÙ å³ï³ë˳ݳïáõ ݳ˳ñ³ñÁ ϳ٠å»ï³Ï³Ý ù³ñïáõ- Õ³ñÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳ ³Ûó»É»Éáõ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý Ó»éݳñ- ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ՝ å³ÛÙ³Ýáí, áñ ¹³ ³ñíáõÙ ¿ μáÉáñ ϳñ¨áñ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ։ ÊáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ³½³ï »Ý Çñ»Ýó ß÷áõÙÝ»- ñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûëï»Õ ¨ë ˻ɳÙÇï ã¿ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ÇÝùÝáõñáõÛÝ ³Ûó»É»ÉÁ։ γ߳éÙ³Ý ÷áñÓ»ñáí ÑÕÇ ³Ýó³ÝϳÉÇ Çñ³íÇ׳ÏÝ»- ñÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ ³í»ÉÇ É³í ¿ ³Û¹ ³Ûó»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»É ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÇ՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ѳÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ å³ï- íÇñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ, ÇëÏ »Ã» ËáëùÁ í»ñ³μ»ñáõÙ ¿ å³ï·³Ù³íáñÇ ³Ýѳï³Ï³Ý ³Ûó»ÉáõÃÛ³ÝÁ, ³å³ Ýñ³Ý å»ïù ¿ áõÕ»Ïó»Ý ³ÛÉ Ïáõë³ÏóáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ։ ²ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ýóϳó- íáõÙ »Ý ٻͳٳëÝ³Ï³Ý ëϽμáõÝùáí (³ÛÉ áã Ïáõë³Ïó³Ï³Ý óáõó³ÏÝ»ñáí), ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÁ Ó·ïáõÙ »Ý Ñ»ï³åݹ»Éáõ ë»÷³Ï³Ý ÁÝïñ³ï³ñ³Í- ùÇ ¨, áñå»ë ѻ勉Ýù, ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ Ëáßáñ ¨ ϳñ¨áñ ³ñï³¹- ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÁ։ ²ØÜ-áõÙ ÝٳݳïÇå ÉáμμÇëï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Í³Ëë»ñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ ûñ»ÝùáõÙ ³é³ÝÓÇÝ Ñ³í»Éí³ÍÝ»ñÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÝ ¿ñ։ àõñÇß å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³Û¹ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ݳ¨ ÙÇçÝáñ¹³íáñí³Í μÝáõÛà Ïñ»É։ ÈáμμÇëï³- Ï³Ý ÝÙ³Ý ×ÝßáõÙÝ»ñÇÝ (áñáÝù Ùßï³å»ë ÙÇïí³Í »Ý ³ß˳ï³ï»Õ»ñÇ å³Ñ- å³ÝÙ³ÝÁ) ¹ÇٳϳۻÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý Ý³Ë³ñ³ñÝ»ñÝ áõ Ýñ³Ýó ³í³· ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ Ï»ñåáí ùÝÝ»Ý ÉáõÍÙ³Ý ·»ñ³¹³ë»ÉÇ ï³ñμ»ñ³ÏÝ»ñÇ áñ³Ï³Ï³Ý áõ ³ñÅ»ù³- ÛÇÝ ÏáÕÙ»ñÁ՝ ݳËù³Ý ¹ñ³Ýù ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ í³í»ñ³óÙ³ÝÁ Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÁ։ ÎáéáõåódzÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÁ å»ïù ¿ ï³ñíÇ Ã»° ³Ýѳï³Ï³Ý, û° ³ÙμáÕç ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí։ ²ÝÓÝ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ μ³ñá- ۳ϳÝáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ó¨³íáñ»É ÏñÃáõÃÛ³Ý ¨ ¹³ëïdzñ³Ïã³Ï³Ý ³ß˳- ï³ÝùÇ ÙÇçáóáí, áñÝ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ѳٳϳñ·Á Ïë»ñÙ³ÝÇ ¹»é¨ë ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í³Õ ÷áõÉ»ñáõÙ։ γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ëáßáñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ó¨³Ï»ñå»Ý í³ñí»óáÕáõÃÛ³Ý ë»÷³- Ï³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñ, áñáÝù Ñëï³Ïáñ»Ý Ïë³ÑٳݻÝ, û å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓÇÝù ÇÝã ϳñáÕ »Ý ëå³ë»É ϳ٠ÁݹáõÝ»É Ñ»ï³ùñùñí³Í Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇó՝ ÙÇ μ³Å³Ï ëá±õñ×, ûè ׳ßÏ»ñá±õÛÃ, Üáñ ï³ñí³ Ýí»±ñ, û± ³éѳë³ñ³Ï áãÇÝã։ γñ¨áñ ³é³çÁÝÃ³ó ¿ ³ñӳݳ·ñí»É áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ¿ÃÇϳÛÇ í³ñ- í»óáÕáõÃÛ³Ý Ï³Ýáݳϳñ·»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ·áñÍáõÙ171։ ²ÛÝ å»ïù ¿ ¹³éݳ áë-
171 Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոﬕտեի (2001)10 հանձնարարականների հավելված՝ հաստատված 2001 թ. սեպտեմբերի 19-ին։ Կանոնագրքի 19-րդ պարագրաֆում ասված է. «Ոստիկանությունը, առանց գաղտնիությունը խախտելու, 274 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
ïÇϳÝáõÃÛ³Ý ³Ï³¹»ÙdzݻñÇ ÏñÃ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ ÙÇ Ëáßáñ Ù³ë, áñå»ë½Ç Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³é³ÝÓÇÝ ëå³ Ï³ñáճݳ Ëáñ³å»ë ÁÝÏ³É»É ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñÁ։ ä³ïñ³ëïáõÃ- Û³Ý ÁÝóóùáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ݳ˳ï»ë»É ³ÛÝåÇëÇ í³ñųÝùÝ»ñ, áñáÝù ÙṻɳíáñáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ é»³É Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñ, áñáÝóáõÙ Ýñ³Ýù ëïÇåí³Í »Ý ÉÇÝ»Éáõ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»É μ³ñáÛ³Ï³Ý μ³ñ¹ »ñÏÁÝïñ³ÝùÇ å³ÛÙ³Ý- Ý»ñáõÙ։ ²Ûë ѳٳï»ùëïáõÙ ï»ÕÇÝ ¿ ¹Çï³ñÏ»É Ñ»ï¨Û³É ûñÇݳÏÁ։ ¸Çóáõù, áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý μ³Å³ÝÙáõÝùÇ Õ»Ï³í³ñÁ ï³ñ³ÍùÇ ÁݹɳÛÝÙ³Ý Ýå³ï³- Ïáí Ùï³¹ñí»É ¿ ϳéáõó»É ѳí»ÉÛ³É ßÇÝáõÃÛáõÝ։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ýñ³ ÏÇ- ÝÁ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ í»ñ³Ýáñá·»É Çñ ËáѳÝáóÁ։ гñó ¿ Í³·áõÙ՝ ×DZßï ¿ ³ñ¹- Ûáù ³Ûë »ñÏáõ ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ í³ñÓ³Ï³É»É ÙǨÝáõÛÝ Ï³å³É³éáõ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ։ سñ¹Ï³Ýó ٻͳٳëÝáõÃÛáõÝÁ μ³ó³ë³Ï³Ý å³ï³ëË³Ý Ïï³, ù³ÝÇ áñ ϳëϳÍÝ»ñ ϳé³ç³Ý³Ý ËáѳÝáóÇ í»ñ³Ýáñá·Ù³Ý ѳٳñ ϳå³É³éáõÇ ÏáÕÙÇó ³é³ç³ñÏí³Í ³ñÅ»ùÇ Ñ³ñóáõÙ։ ²Ûëï»Õ, ë³Ï³ÛÝ, ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Ý»ñÙáõÍ»Ýù Ýáñ ï³ññ։ ºñÏáõ å³ïí»ñÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¿É ϳå³É³éáõ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÇó ѳٳå³ï³ëË³Ý ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³, ÇëÏ ¹³ áõÝ»óáÕ ÁÝÏ»- ñáõÃÛáõÝ, ¹Åμ³Ëï³μ³ñ, ï³ñ³ÍùáõÙ Ù»ÏÝ ¿։ öáËá±õÙ ¿ ³ñ¹Ûáù ³Ûë ѳÝ- ·³Ù³ÝùÁ í»ñÝ ³ñï³Ñ³Ûïí³Í μ³ó³ë³Ï³Ý ϳñÍÇùÁ, ¨ »Ã» ³Ûá°, ³å³ ÇÝã ϳÝ˳ñ·»ÉÇã ÙÇçáóÝ»ñ å»ïù ¿ ÏÇñ³éí»Ý ÏáéáõåóÇáÝ Ï³å»ñáõÙ Ñݳñ³- íáñ Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ։ ÆѳñÏ», ÝáñÙ³É Ñ³Ý·³Ù³Ýù- Ý»ñáõÙ ³Ûë »ñÏáõ å³ïí»ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ѳÛï³ÙñóáõÛÃÝ»ñÁ ϳÝóϳóí»ÇÝ ë³ÑÙ³Ýí³Í ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ։ ²Ûë ËÇëï áñáß³ÏÇ ûñÇݳÏÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í Ùáï»óÙ³Ý ³ÙμáÕç ÇÙ³ëïÁ óáõÛó ï³ÉÝ ¿ñ, áñ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù»- ͳٳëÝáõÃÛáõÝÁ Çñ³Ï³Ý μ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÝ ëÏëáõÙ ¿ ·Çï³Ïó»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñμ Ýñ³Ýó Ý»ñϳ۳óíáÕ ïñ³Ù³μ³Ý³Ï³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ í»ñÉáõ- ÍáõÃÛáõÝÝ ÁÝóÝáõÙ ¿ É³í ¨ í³ï í³ñùÇ ë³Ñٳݳ·Íáí, ÇëÏ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ÝÙ³Ý Ùáï»óáõÙÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ÏÇñ³é»É ݳ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ù³ë- ݳ·»ïÝ»ñÇ í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý ·áñÍáõÙ։
²Ù÷á÷Çã Ýϳï³éáõÙÝ»ñ ²ÝóáõÙÁ ѳí³ù³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÇó ¹»åÇ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ³é³- ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙ Ù»Í ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ó»É å³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ÝϳïÙ³Ùμ óáõó³μ»ñíáÕ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ պետք է ﬕշտ պատրաստակամ լինի հասարակությանն իր գործունեության վերաբերյալ անկողﬓակալ տեղեկատվություն հաղորդելու։ Անհրաժեշտ է մասնագիտական ուղենիշներ սահմանել լրատվական դաշտի հետ հարաբերությունների համար»։ 20-րդ պարագրաֆում ասված է. «Իրավապահ մարﬕնները պետք է արդյունա- վետ ﬕջոցների տիրապետեն իրենց աշխատակազﬔրի ﬕասնական և պատշաճ գործունեությունն ապահովելու համար»։ Կանոնագիրքը, սակայն, չի սահմանում «ﬕասնական» հասկացությունը և ոչ էլ որևէ կերպ հիշատակում է կոռուպցիան։ Այս հարցերի լրամշակումը թողնված է ոստիկանության առանձին մարﬕններին։ ³÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ 275
íñ³։ ºñÏáõ ·áñÍáÝ Ï³, áñáÝó ½ëåáÕ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ¿ ѳݷ»óñ»É։ ²é³çÇÝÁ Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ñ³ñó»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï ³×áÕ ÷áËß³Õϳåí³ÍáõÃÛáõÝÝ ¿, ÇÝãÝ ³ñ¹- ÛáõÝù ¿ ³Ñ³μ»ÏãáõÃÛ³Ý, ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³íáñáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý Ý»ñ·³ÕÃÇ ³Ñ³·Ý³óÙ³Ý: ºñÏñáñ¹Ý ³ÛÝ ÷³ëïÇ ÁݹáõÝáõÙÝ ¿, áñ ݳËù³Ý í»ñ³Ï³éáõóÙ³Ý ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇÝ ³ÝóÝ»ÉÁ ³å³·³Ûáõ٠ѳçáÕáõÃÛáõÝ ·ñ³Ýó»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³å³Ñáí»É ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý Ýí³½³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³Ï։ ²é³í»É Ëݹñ³Ñ³ñáõÛó ¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å»ïáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍùáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝ- Ý»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É ³é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Û³óñ³Í áñá- ßáõÙÝ»ñÇ ÁÝïñáÕ³Ï³Ý μÝáõÛÃÁ։ èÇëϳÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳñóáõÙ í³ï å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ ï»Õ³- ϳÛí³Í ²íï³Ý·áõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ (ISAF) ѳٳ- ÉñÙ³Ý ËݹÇñÁ ѳÛïÝí»É ¿ ¹Åí³ñÇÝ Ï³óáõÃÛáõÝ Ù»ç: ÆÝãÝ ³í»ÉÇ í³ï ¿՝ ½ÇÝí³Í ëïáñ³μ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ïñ³Ù³¹ñÙ³Ý ï³ñ³μÝáõÛà ݳ˳å³ÛÙ³Ý- Ý»ñÁ Éñç³·áõÛÝ ·É˳ó³í³Ýù »Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, áñáÝù å³ñï³íáñ »Ý ·áñÍ»É §ë³Ñٳݳ÷³Ï é»ëáõñëÝ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃǦ û- ɳ¹ñ³ÝùÇ Ý»ñùá։ âÝ³Û³Í ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇÝ, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÙÇç³½·³- ÛÇÝ ûå»ñ³ódzÛÇÝ Ü²îú-Ç Ï³Ù ºØ-Ç ³Ý¹³Ù μáÉáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ë- ݳÏóáõÃÛáõÝÁ å³ñï³¹Çñ ã¿, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ åɳݳíáñÙ³Ý áñáß³ÏÇ ëó»Ý³- ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ, áñÁ ÃáõÛÉ Ïï³ ³å³Ñáí»É ³ÛÝ Ï³Ù ³ÛÉ ï³ñ³Í³ßñç³Ýáõ٠ͳ·áÕ ×·Ý³Å³Ù³ÛÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇÝ ³ñ³· ³ñÓ³·³Ýù»Éáõ å³ïñ³ëï³- ϳÝáõÃÛáõÝÁ։ ÈÇë³μáÝÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ÇñÁ ϳñáÕ ¿ñ ¹³ »ñ³ß˳íáñ»É ºØ-Ç Ù³Ï³ñ¹³Ïáí, ÇëÏ Ü²îú-Ç՝ ´áõ˳ñ»ëïÇ ·³·³Ã³ÅáÕáíÇó Ñ»ïá Ødzó- Û³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÇ Ýáñ í³ñã³Ï³ñ·Ç ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùμ ϳñ»ÉÇ ¿ñ Ó¨³Ï»ñå»É ¸³ßÇÝùÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ýáñ ѳۻó³Ï³ñ·։ ²é³ÝÓÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñ³Ù³ï»Õ ûå»- ñ³ódzÛÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßÙ³Ý Ï³Û³óáõÙÁ Ïå³Ñ³ÝçÇ ³í»- ÉÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ݳ˳å³ïñ³ëï³Ï³Ý ³ß˳ï³Ýù ³Û¹ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³- ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ûñ»Ýë¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï։ ¸³ Çñ Ñ»ñÃÇÝ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ËݹñÇÝ í»ñ³μ»ñáÕ μ³í³ñ³ñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝ ¨ ËáñÑñ- ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý Ñ³ÝÓݳÅáÕáíÝ»ñÇ Ñ»ï ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÇ ³ÝóϳóáõÙ։ Ü»ñϳ ¹ñáõÃÛ³Ùμ ºíñáå³ÛÇ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ ¹ñ³Ý ѳëÝ»- Éáõ ѳٳñ ¹»é »ñϳñ ׳ݳå³ñÑ áõÝ»Ý ³ÝóÝ»Éáõ։ ²Û¹ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»- ͳٳëÝáõÃÛáõÝÁ μÛáõç»ï³ÛÇÝ ¨ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç ³ñ¹Ûáõ- ݳí»ï ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ ¿ ÏÇñ³éáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ÙÇ ß³ñù ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñ ã»Ý Ù³ëݳÏóáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³ÝÁ։ ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Çñ³íÇ׳ÏÇ í»ñ³μ»ñÛ³É Ñ³×³Ë³ÏÇ ½»ÏáõÛóÝ»ñÇ ¨ Ù³ÙáõÉÇ ³ëáõÉÇëÝ»ñÇ ÙÇçáóáí μ³í³ñ³ñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ ¿³å»ë ÏÝå³ëïÇ Ñ³- ë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³ÝÁ Ýñ³Ý, áñ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍá- ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ, Ñݳñ³íáñ ¿, ß³ï ³í»ÉÇ Ù»Í Å³Ù³Ý³Ï 276 àõÇɻ٠üñ»¹»ñÇù í³Ý ¾ù»É»Ý
áõ ÙÇçáóÝ»ñ å³Ñ³ÝçÇ, ¨ ѳí³Ý³μ³ñ՝ Ç ëϽμ³Ý» ëå³ëí³ÍÇó ³í»ÉÇ Ù»Í Ãíáí ÏÛ³Ýù»ñ ËÉÇ։ ºí í»ñç³å»ë, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ϳñáճݳ ³í»ÉÇ μ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ïáí ѳٳϳñ·»É ³ß˳ñÑÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ï³ñ³Í³ßñç³- Ýáõ٠ͳ·áÕ ×·Ý³Å³Ù³ÛÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃáõÙ Ý»ñ·ñ³íí³Í ϳé³í³ñ³Ï³Ý ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÕç μ³½ÙáõÃ- Û³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ։ Ü»ñϳÛÇë Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ¹ñ³Ýó íñ³ ͳËëí³Í ÙÇçáó- Ý»ñÇ ³éáõÙáí μáÉáñáíÇÝ ¿É ³Ù»Ý³³ñ¹Ûáõݳí»ïÁ ã»Ý, ¨ ½³ñٳݳÉÇ ã¿, áñ Ñ³×³Ë Ñ³Ý·»óÝáõÙ »Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ í³ïÝÙ³Ý ³éáõÙáí ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ý։ ܲîú-Ý ¨ ºØ-Ý å»ïù ¿ ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÝ»Ý Çñ»Ýó é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳۻ- ó³Ï³ñ·»ñÁ, áñáÝù í»ñçÇÝ ³Ý·³Ù í»ñ³Ý³Ûí»É »Ý ѳٳå³ï³ë˳ݳ- μ³ñ՝ 1999 ¨ 2003 Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ։ ºíñ³ÙÇáõÃÛáõÝÁ Ùß³Ï»É ¿ ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ë»÷³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·, ë³Ï³ÛÝ á°ã ܲîú-Ý, á°ã ¿É زÎ-Á ³Û¹åÇëÇù ãáõÝ»Ý։ Æñ³ùÇ ¨ ²ýÕ³Ýëï³ÝÇ ÷áñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áõÉÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá Çñ³íÇ׳ÏÇ Ï³- ÛáõݳóÙ³Ý, í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ μ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ëÏëíáÕ Íñ³·ñ»ñÁ å»ïù ¿ Ùß³Ïí³Í ¨ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý Ý³Ëûñáù՝ é³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ÇëÏ ÷áõÉÇ ëϽμáõÙ172։ ²Û¹ ÷áõÉ»ñÁ ãå»ïù ¿ ¹Çïí»Ý áñå»ë ѳçáñ¹³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßÕó, ³ÛÉ Ç ëϽμ³Ý» Ý»ñÑÛáõëí³Í ÉÇÝ»Ý Ñ³Ù³å³ñ÷³Ï Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ Íñ³·ñ³- ÛÇÝ ÷³Ã»ÃáõÙ։ гϳé³Ï ¹»åùáõÙ՝ Ù»ñ ç³Ýù»ñÁ ¹³ï³å³ñïí³Í »Ý ÙdzÛÝ Å³Ù³Ý³Ï³íáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñ ·áñÍ»Éáõ, ÇëÏ ×·Ý³Å³Ù»ñÁ՝ ÝáñÇó áõ ÝáñÇó ͳ·»Éáõ։ ²Ûë Ýáñ ¨ ѳٳå³ñ÷³Ï Ùáï»óáõÙÁ, áñÝ Ç ÙÇ ¿ μ»ñáõÙ ³Ýíï³Ý- ·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï μáÉáñ ×ÛáõÕ»ñÁ՝ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝÝ áõ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛáõÝÁ, í»ñ³Ï³éáõóÙ³Ý ¨ ѻﳷ³ ½³ñ·³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ, å»ïù ¿ ³ñï³óáÉíÇ Ù»ñ »ñÏñÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÇ ·áñ- ÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç։ ØdzÛÝ ³Û¹ Ï»ñå ¿ Ñݳñ³íáñ ϳ½Ù³Ï»ñå»É ¨ ³å³Ñáí»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ։
172 Տարածում գտած ﬔկ այլ ձևակերպում է «3 D-երի սկզբունքը», որտեղ D-երը վերաբերում են «պաշտպանություն», «դիվանագիություն» և «զարգացում» հասկացություններին (անգլերեն՝ Defence, Diplomacy, Development)։ Այս համատեքստում «պաշտպանություն» եզրը վերաբերում է հակամարտության փուլում ռազմական ﬕջամտությանը, իսկ «դիվանագիտությունը»՝ բանակցությունների, կայունության հաստատման և արդյունավետ կառավարման համար հիմքերի ստեղծման ավելի լայն ոլորտին։ Հետաքրքրված ընթերցողն այս հասկացություններին ավելի մանրամասն կարող է ծանոթանալ հետևյալ աշխատության ﬔջ. Robbert Gabriëlse, “A 3D Approach to Security and Development,” Connections: The Quarterly Journal 6, no. 2 (Summer 2007): 67-73։ лÕÇݳÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ 277
лÕÇݳÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ð³ñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõ (Hari Bucur-Marcu) ¸áÏïáñ гñÇ ´áõÏáõñ-سñÏáõÝ ´áõ˳ñ»ëïáõÙ (èáõÙÇÝdz) ܲîú-Ç Ñ»ï³½áï³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÇ ·Çï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïáõ ¿ ¨ èáõÙÇÝdzÛÇ ³ñï³- ùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ ËáñÑñ¹³Ï³Ý։ Æñ 30-³ÙÛ³ é³½Ù³Ï³Ý Ï»Ý- ë³·ñáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõ٠ݳ Ù³ëݳ·Çï³ó»É ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñáõÙ, ï³ñμ»ñ å³ßïáÝÝ»ñ ¿ ½μ³Õ»óñ»É ܲîú-áõ٠ϳ٠ܲîú-Ç Ñ»ï ϳåí³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։ ì»ñçÇÝ ÑÇÝ· ï³- ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ¹áÏïáñ ´áõÏáõñ-سñÏáõÝ Ý»ñ·ñ³íí³Í ¿ »Õ»É å³ßï- å³Ý³Ï³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ÏñÃ³Ï³Ý ¨ í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý Íñ³·ñ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñå- Ù³ÝÝ ³éÝãíáÕ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ։
üÇÉÇå üÉáõñÇ (Philipp Fluri) ¸áÏïáñ üÇÉÇå üÉáõñÇÝ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³Ñë- ÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝÇ (DCAF/¼àôÄì) ÷áËïÝûñ»ÝÝ ¿ ¨ DCAF-Ç ´ñÛáõë»ÉÇ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ ·áñͳ¹Çñ ïÝûñ»ÝÁ։ 1991 Ã.-Çó ³ß˳ïáõÙ ¿ Þí»Û- ó³ñdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ՝ Çμñ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýí- ï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ÷áñÓ³·»ï։ ¸áÏïáñ üÉáõñÇÝ ÙÇ ß³ñù å³ßïáÝÝ»ñ ¿ ½μ³Õ»óñ»É ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·É˳íáñ ù³ñïáõÕ³- ñáõÃÛáõÝáõÙ ¨ ¶É˳íáñ ßï³μáõÙ։ 1995-1996 ÃÃ. â»ãÝdzÛáõÙ º²ÐÎ ²ç³Ï- óáõÃÛ³Ý ËÙμÇ Ï³½ÙáõÙ ³ß˳ï»É ¿ áñå»ë Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ¨ ÅáÕáíñ- ¹³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí ÷áñÓ³·»ï, ÇëÏ 1996 Ã. ϳï³ñ»É ¿ Ô³ñ³μ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí º²ÐÎ ·áñÍáÕ Ý³Ë³·³ÑÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ý»ñ- ϳ۳óáõóãÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ։ 1998 Ã. Ý߳ݳÏí»É ¿ ä³ßïå³ÝáõÃ- Û³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·É˳íáñ ù³ñïáõÕ³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³ódzϳÝ-é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ѳٳϳñ·á- ÕÇ å³ßïáÝÇÝ։
¶»ñ¹ üñáñ³Ã (Gerd Frorath) ¶»ñ¹ üñáñ³ÃÁ ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ³é³çÇÝ Ï³ñ·Ç ϳåÇï³Ý ¿, ³ÛÅÙ՝ å³ßïáݳÃáÕ։ ¼μ³ÕíáõÙ ¿ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ ïÝï»- ëáõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÇ ÷áËѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñó»ñáí ³ÝÏ³Ë Ëáñ- Ññ¹³ïíáõÃÛ³Ùμ։ è³½Ù³Ï³Ý 40-³ÙÛ³ ³ÝûñÇ Ï³ñÇ»ñ³ÛÇ ÁÝóóùáõ٠ϳ- åÇï³Ý üñáñ³ÃÁ ½μ³Õ»óñ»É ¿ ï³ñ³μÝáõÛà ջϳí³ñ å³ßïáÝÝ»ñ՝ »Õ»É ¿ ¶üÐ é³½Ù³Ï³Ý μÛáõç»Ç μ³ÅÝÇ Õ»Ï³í³ñ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·É˳íáñ Ññ³- ٳݳï³ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïáõ ¨ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý, í»ñÉáõÍ³Ï³Ý áõ ýÇݳݳë³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñ։ ²ß˳ï»É ¿ ܲîú-áõÙ ¨ ÙÇç³½- ·³ÛÇÝ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, Ý»ñ·ñ³íí³Í ¿ »Õ»É ÇÝãå»ë é³½Ù³- Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ, ³ÛÝå»ë ¿É ýÇݳÝë³Ï³Ý/³áõ¹Çï³ÛÇÝ 278 лÕÇݳÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ
ËݹÇñÝ»ñáõÙ։ ¶»ñ¹ üñáñ³ÃÇ Ñ³ñáõëï ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÁ Ýñ³Ý ÃáõÛÉ ¿ ïí»É Ý߳ݳϳÉÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ëå³- ñ»½áõÙ, ÑÇÙݳϳÝáõ٠ݳËÏÇÝ ÊêÐØ ï³ñ³ÍùáõÙ, гñ³í³ñ¨»ÉÛ³Ý ºíñá- å³ÛáõÙ ¨ ²ýñÇϳÛáõÙ։
¾ÝÃáÝÇ Èáñ»Ýë (Anthony Lawrence) ¾ÝÃáÝÇ Èáñ»ÝëÁ î³ÉÉÇÝÇ (¾ëïáÝdz) ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ѻﳽáïáõ- ÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï»ÝïñáÝÇ ³í³· ·Çï³ß˳ïáÕ ¿ ¨ î³ñïáõÇ (¾ëïá- Ýdz) ´³ÉÃÛ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ùáÉ»çÇ μ³ñÓñ³·áõÛÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ³ÝÓݳϳ½ÙÇ å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñ ßï³μÇ ³Ý¹³Ù։ ܳËÏÇÝáõÙ ³ß˳ï³Ïó»É ¿ ØdzóÛ³É Â³·³íáñáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³- ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï ·ÝáõÙÝ»ñÇ, é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ åɳݳíáñÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñáõÙ։ ºÕ»É ¿ ¾ëïáÝdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ·ÝáõÙÝ»ñÇ μ³Å³Ý- ÙáõÝùÇ ËáñÑñ¹³ïáõ։
àõÇɻ٠ü. í³Ý ¾ù»É»Ý (Willem F. van Eekelen) ¸áÏïáñ àõÇɻ٠ü. í³Ý ¾ù»É»ÝÝ Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ëÏë»É ¿ áñå»ë ÜÇ- ¹»ñɳݹݻñÇ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÏÇó։ 1977 Ã. ÁÝïñí»É ¿ »ñÏñÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ å³ï·³Ù³íáñ ¨ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³Ýó»É áñå»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí å»ïù³ñïáõÕ³ñ, ºíñáå³ÛÇ Ñ³ñó»ñáí å»ïù³ñïáõÕ³ñ, ³å³՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ։ 1989-1994 ÃÃ. »Õ»É ¿ ²ñ¨Ùï³»íñáå³Ï³Ý ÙÇáõÃÛ³Ý ·É˳íáñ ù³ñïáõÕ³ñ, ÇëÏ Ñ»ï³- ·³ÛáõÙ, 8 ï³ñÇ ß³ñáõݳÏ, Üǹ»ñɳݹݻñÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ë»Ý³ïáñ։ ܳ êïáÏÑáÉÙÇ Ê³Õ³ÕáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÇÝëïÇïáõïÇ (SIRPI) ¨ ºíñáå³ÛÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»ÝïñáÝÇ (CESS) ïÝûñ»ÝÝ»ñÇ ËáñÑñ¹Ç ¨ DCAF-Ç ÷áñÓ³·Çï³Ï³Ý ÏáÙÇ- ï»Ç ³Ý¹³Ù ¿, Üǹ»ñɳݹݻñÇ »íñ³ÇÝï»·ñÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí ÷áñÓ³·Çï³- Ï³Ý ÏáÙÇï»Ç ³ß˳ï³ÏÇó։
ì³É»ñÇ è³ï㨠(Valeri Ratchev) ì³É»ñÇ è³ïã¨Á ¹Çí³Ý³·»ï ¿ ¨ Ãá߳ϳéáõ ·Ý¹³å»ï։ ܳ ³ñ¹Ç ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ, å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ÷á˳ϻñåÙ³Ý ¨ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÇ åɳݳíáñÙ³Ý, ù³Õ³ù³ódz- ϳÝ-é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ׷ݳųٳÛÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ Ï³- é³í³ñÙ³Ý ×³Ý³ãí³Í ÷áñÓ³·»ï ¿։ ²Û¹ ËݹÇñÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ μ³½Ù³- ÃÇí Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ Ñ»ÕÇÝ³Ï ¿։ ¸³ë³Ëáë»É ¿ ´áõÉÕ³ñdzÛáõÙ, ºíñáå³ÛáõÙ ¨ ²ØÜ-áõÙ։ ¸»ëå³Ý è³ïã¨Á Ý»ñ·ñ³íí³Í ¿ »Õ»É àõÏñ³ÇݳÛáõÙ, Øáɹáí³- ÛáõÙ, г۳ëï³ÝáõÙ, ÆݹáÝ»½Ç³ÛáõÙ, Ü»å³ÉáõÙ ¨ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ Çñ³Ï³- ݳóíáÕ áñáß ÙÇç³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñáõÙ։ ì»ñçÇÝ ßñç³Ýáõ٠ݳ ½μ³ÕíáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ñó»ñáí, ÇÝãåÇëÇù »Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý áÉáñïÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ½³ñ·³óÙ³Ý Íñ³·ñ»ñáõÙ é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ ï³ñμ»ñ Ùá¹»É- лÕÇݳÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ 279
Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÃÛáõÝÁ, ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ÑÇÙÝí³Í åɳݳíáñÙ³Ý Ý»ñ¹- ñáõÙÁ ¨ ´áõÉÕ³ñdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý §Ùdzíáñí³Í¦ ϳéáõóí³ÍùÇ Ùß³ÏáõÙÁ։
îá¹áñ î³·³ñ¨ (Todor Tagarev) ¸áÏïáñ îá¹áñ î³·³ñ¨Á ´áõÉÕ³ñdzÛÇ ¶ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ï³¹»ÙdzÛÇ ³í³· ·Çï³ß˳ïáÕ ¿, ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ñ»- ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»ÝïñáÝÇ Õ»Ï³í³ñÁ։ ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ¿ DCAF-Ç å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùμ ÉÇÇñ³í ³í³· ·Çï³ß˳ïáÕ, ÇÝãå»ë ݳ¨ àõÏñ³ÇݳÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃ- Û³Ý ¨ ·É˳íáñ ßï³μÇ ËáñÑñ¹³ïáõ։ ܳËÏÇÝáõ٠ͳé³Û»É ¿ áñå»ë ´áõÉ- Õ³ñdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ åɳݳíáñÙ³Ý ¨ ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ·Íáí ջϳ- í³ñ։ ¸áÏïáñ î³·³ñ¨Á ջϳí³ñ»É ¿ ݳ¨ êáýdzÛÇ ¶. ê. è³ÏáíëÏáõ ³Ý- í³Ý è³½Ù³Ï³Ý ³Ï³¹»ÙdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ¨ ½ÇÝí³Í áõÅ»- ñÇ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ý³ÏáõÉï»ïÁ։ ²ÛÅÙ ¹áÏïáñ î³·³ñ¨Á §î»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõݦ (http://infosec.procon.bg) ÙÇç³½·³ÛÇÝ å³ñμ»ñ³Ï³ÝÇ ·É˳íáñ ËÙμ³·ÇñÝ ¿։
æ»ù Âñ»¹»ÝÇù (Jack Treddenick) ¸áÏïáñ æ»ù Âñ»¹»ÝÇùÁ ¶³ñÙÇß-ä³ñûÝùÇñË»ÝÇ (¶»ñÙ³Ýdz) æáñç سñß³ÉÇ ³Ýí³Ý ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ »íñáå³Ï³Ý ѻﳽáï³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÇ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ¨ ѳïáõÏ Ý³Ë³·Í»ñÇ ïÝûñ»ÝÝ ¿ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¿ÏáÝáÙÇϳÛÇ åñáý»ëáñ։ ܳËÏÇÝáõÙ μ³½Ù³ÃÇí ï³ñÇ- Ý»ñ ³ß˳ï»É ¨ ¹³ë³í³Ý¹»É ¿ γݳ¹³ÛÇ Â³·³íáñ³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý ùá- É»çÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý μ³Å³ÝÙáõÝùáõÙ։ ²ß˳ï»É ¿ ²μ»ñ¹ÇÝÇ Ñ³- Ù³Éë³ñ³ÝáõÙ (Þáïɳݹdz)՝ áñå»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Íáí Ññ³íÇñÛ³É ·Çï³ß˳ïáÕ, ¨ ܲîú-Ç ä³ßïå³Ý³Ï³Ý ùáÉ»çáõÙ (ÐéáÙ)՝ áñå»ë ·Çï³Ï³Ý ջϳí³ñ։ ¸áÏïáñ Âñ»¹»ÝÇùÇ Ý»ñϳÛÇë áõëáõÙݳëÇñáõÃ- ÛáõÝÝ»ñÁ ¨ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÁ í»ñ³μ»ñáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³- ÝÁ ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¿ÏáÝáÙÇϳÛÇÝ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳïí³ÍÇ ÷á˳ϻñåÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¨ ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ñ³ëï³ïÙ³Ý ûå»ñ³ódzݻñÇ ËݹÇñÝ»ñÇÝ։ 280 лÕÇݳÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ
´áÉáñ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ å³Ñå³Ýí³Í »Ý։ àã ëáõÛÝ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, áã ¿É ¹ñ³ áñ¨¿ ѳïí³Í ãÇ Ï³ñ»ÉÇ í»ñ³ñï³¹ñ»É, å³Ñ»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý áñáÝÙ³Ý Ñ³Ù³- ϳñ·áõ٠ϳ٠áñ¨¿ ³ÛÉ ÙÇçáóáí ϳ٠Өáí (¿É»ÏïñáݳÛÇÝ, ٻ˳ÝÇϳϳÝ, å³ï- ×»ÝÙ³Ý, Ó³Ûݳ·ñÙ³Ý Ï³Ù ³ÛÉ) ÷á˳Ýó»É áñ¨¿ ³ÛÉ Ýå³ï³ÏÇ Ñ³Ù³ñ՝ ³é³Ýó ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝÇ Ý³Ëݳ- Ï³Ý ÃáõÛÉïíáõÃÛ³Ý։
êáõÛÝ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ý³éáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ¹ñí³Í å³ÛÙ³Ýáí, áñ ³ÛÝ ãÇ Ï³ñáÕ í³×³éùÇ Ï³Ù ³ÛÉ ÙÇçáóÝ»ñáí ïñí»É û·ï³·áñÍÙ³Ý (³½³ï ϳ٠í³ñ- ÓáõÛÃáí), Çñ³óí»É ϳ٠áñ¨¿ ³ÛÉ Ï»ñå ï³ñ³Íí»É ³é³Ýó Ññ³ï³ñ³ÏãÇ Ý³Ëݳ- Ï³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛ³Ý, ïå³·ñí³Í μÝûñÇݳÏÇó ï³ñμ»ñ áñ¨¿ ³ÛÉ ß³åÇÏáí ϳ٠ϳ½Ùáí ¨ ³é³Ýó ѳçáñ¹ Ññ³ï³ñ³ÏãÇ íñ³ ¹ñí³Í ÝٳݳïÇå å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ՝ Ý»ñ³éÛ³É ëáõÛÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ։
Defence Management: An Introduction (Geneva. Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, 2009) / ÊÙμ³·ñáõÃÛ³Ùμ՝ гñÇ ´áõÏáõñ سñÏáõÇ, üÇÉÇå üÉáõñÇÇ ¨ îá¹áñ î³·³ñ¨Ç – 280 ¿ç, 25 ·Í³å³ïÏ»ñ, 1 ³ÕÛáõë³Ï։ §²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¨ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ý»çÙ»Ýæ Ù³ï»Ý³ß³ñ, ÃÇí 1 ´ÝûñÇݳÏÁ՝ ³Ý·É»ñ»Ý, Äݨ, 2009
¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÄÝ¨Ç Ï»ÝïñáÝ
< www.dcaf.ch> P.O.Box 1360, CH-1211 Geneva 1, Switzerland
Procon Ltd., Sofia <www.procon.bg> ¾É. ѳëó»՝ office@procon.bg Þ³åÇÏÇ Ó¨³íáñáõÙÁ՝ ÊñÇëïá ´ÉǽݳßÏÇÇ (Hristo Bliznashki) гۻñ»Ý óñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ å³ïñ³ëïí»É ¨ ïå³·ñí»É ¿ º²ÐÎ »ñ¨³ÝÛ³Ý ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùμ ³ñ·Ù³ÝÇã՝ ²Ý³ÑÇï ´áμÇÏÛ³Ý Ð³Û»ñ»ÝÇ ËÙμ³·Çñ՝ ²Ý³ÑÇï ´ñáõïÛ³Ý îå³ù³Ý³ÏÁ՝ 400 ûñÇÝ³Ï Ò¨³ã³÷Á՝ 16 x 23 ISBN 978-92-9222-089-1 ISBN 978-954-90121-9-4 ISBN 978-92-9234-182-4
îå³·ñí³Í ¿ §²êàÔÆΦ Ññ³ï³ñ³ÏãáõÃÛ³Ý ïå³ñ³ÝáõÙ: