Etno-vjerski identitet i krivična djela učinjena iz mržnje Krivična djela u kojima su žrtve odabrane na osnovu etničke pripadnosti čine značajan udio u krivičnim djelima koja bilježe organi vlasti na međunarodnom nivou. Obično je manji broj krivičnih djela učinjenih iz mržnje na vjerskoj osnovi. Međutim, etnička i vjerska pripadnost su u Bosni i Hercegovini usko povezane. Bošnjaci su pretežno muslimani, Srbi većinom pravoslavci, a Hrvati uglavnom katolici. Ogromna većina građana BiH pripada jednoj od ovih etno-vjerskih grupa. U skladu s tim, kako bi se u obzir uzeo specifični kontekst predrasudne motiviranosti u potencijalnim krivičnim djelima učinjenim iz mržnje u Bosni i Hercegovini, svim ispitanicima u sklopu Istraživanja o neprijavljivanju krivičnih djela učinjenih iz mržnje u BiH koji su naveli da su doživjeli potencijalno krivično djelo postavljeno je pitanje: „Mislite li da se to dogodilo djelimično ili u potpunosti zbog Vaše etničke ili vjerske pripadnosti?”. U zemljama u kojima su podaci dostupni, evidentno je da su osobe manjinske etničke pripadnosti na teritoriji na kojoj borave obično u nesrazmjerno većem broju žrtve krivičnih djela učinjenih iz mržnje u odnosu na osobe sa brojčano dominantnim većinskim etničkim identitetom. Međutim, situacija u Bosni i Hercegovini je složenija od uobičajenog obrasca krivičnih djela učinjenih iz mržnje koji postoji drugdje. Najprije, kada se Bosna i Hercegovina posmatra kao jedna teritorijalna jedinica, ne postoji nijedna brojčano dominantna grupa na osnovu etničke pripadnosti. Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine, pokazao je da Bošnjaci čine otprilike polovinu (50%) stanovništva, Srbi skoro trećinu (31%), a Hrvati 15% stanovništva, uz ostale etničke grupe koje čine ostatak stanovništva. Međutim, ovaj obrazac se mijenja kada se stanovništvo Bosne i Hercegovine posmatra u sklopu njenih zasebnih entiteta. Bošnjaci su brojčano dominantni u Federaciji Bosne i Hercegovine, Srbi su brojčano dominantni u Republici Srpskoj, a u Brčko distriktu BiH ne postoji jedna brojčano dominantna grupa na osnovu etničke pripadnosti. Još jedna dimenzija krivičnih djela sa predrasudnim motivom na osnovu etno-vjerske pripadnosti u BiH odnosi se na osobe koje se ponekad nazivaju „povratnicima”: osobe koje su raseljene unutar BiH ili u druge zemlje tokom rata 1992-1995, i njihovi potomci, koji su se u međuvremenu vratili. Nedugo nakon rata, u izvještaju iz 1999. godine, Ombudsman za Bosnu i Hercegovinu je ukazao na problem nasilja nad povratnicima. 2 Dvije decenije kasnije, Ministarstvo vanjskih poslova SAD-a istaklo je da i dalje postoje 1 Istraživanje o neprijavljivanju krivičnih djela učinjenih iz mržnje za Bosnu i Hercegovinu (BiH) provedeno je u periodu od jula do oktobra 2023. godine, kao prvo istraživanje koje je imalo za cilj sistematsko prikupljanje iskustava žrtava potencijalnog krivičnog djela učinjenog iz mržnje u BiH. Istraživanje je finansiralo Ministarstvo vanjskih poslova Kraljevine Norveške kao dio Ugovora o saradnji sa Misijom OSCE-a u BiH kroz vanbudžetsko finansiranje za period 2022-2024, a njegovu izradu je naručila Misija OSCE-a u BiH (Misija). Agencija Evropske unije za temeljna prava je pružila podršku pri formuliranju pitanja korištenih za istraživanje. 2 Institucija ombudsmena/ombudsmana za ljudska prava Bosne i Hercegovine, Special Report on Discrimination in the Effective Protection of Human Rights of Returnees in Both Entities of Bosnia-Herzegovina, (Poseban izvještaj o diskriminaciji pri učinkovitoj zaštiti ljudskih prava povratnika u oba entiteta Bosne i Hercegovine), br. 3275/99, 29. septembar 1999., kao što je citirano u Amnesty International (2000.) BOSNIA-HERZEGOVINA Waiting on the doorstep: minority returns to eastern Republika Srpska (Čekanje na pragu: manjina se vraća u istočni dio Republike Srpske), s. 20: Bosnia-Herzegovina: Waiting on the doorstep: Minority returns to eastern Republika Srpska - Amnesty International. Krivična djela učinjena iz mržnje na osnovu etno-vjerske pripadnosti (BiH): Implikacije za evidentiranje krivičnih djela učinjenih iz mržnje Rezultati i preporuke Istraživanja o neprijavljivanju krivičnih djela učinjenih iz mržnje provedenog 2023. godine 1 Za Istraživanje neprijavljivanja krivičnih djela učinjenih iz mržnje u BiH za 2023. godinu, odabran je kvotni uzorak od ukupno 2438 ispitanika sa navršenih 15 godina ili starijih iz 18 općina-opština/ gradova koje kontinuirano imaju veliki broj potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje evidentiranih u bazi podataka Misije OSCE-a u BiH. Korištena je neprobabilistička metoda uzorkovanja sa kvotama zasnovanim na etno-vjerskom identitetu, spolu i starosti ispitanika. Ovakav dizajn istraživanja uobičajeno se koristi za istraživanje tržišta i istraživanje javnog mnijenja zbog svoje efikasnosti i ekonomičnosti. Ispitanici odabrani putem online panela ili neposrednim odabirom anketara su samostalno popunjavali upitnik u periodu između jula i oktobra 2023. godine. Neprobabilističko uzorkovanje onemogućava procjenu vjerovatne tačnosti rezultata istraživanja jer su takve procjene zasnovane na statističkim principima povezanim sa vjerovatnoćom ili slučajnim uzorkovanjem. Ipak, s obzirom na nivo tačnosti koji se u praksi često dobiva istraživanjima ove vrste, može se smatrati da su rezultati istraživanja snažno indikativni za iskustvo opšte populacije u odabranim općinama- opštinama/gradovima.
„izolovani napadi na manjinske povratnike” 3 . Stoga, kako bi se omogućila analiza konkretno ove dimenzije potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje, u sklopu Istraživanja o neprijavljivanju krivičnih djela učinjenih iz mržnje u BiH postavljen je niz pitanja kako bi se utvrdilo da li su ispitanici eventualno „povratnici”. 4,5 Konačno, u vezi sa specifičnim kontekstom u pogledu etno-vjerskih krivičnih djela učinjenih iz mržnje u Bosni i Hercegovini, na konsultativnim sastancima na temu dizajna i provođenja istraživanja izraženo je gledište da je naročit problem vandalizam s predrasudnim motivom na građevinama, uključujući putnu infrastrukturu kao što su saobraćajni znakovi i mostovi. Ovaj problem se obično isključuje iz istraživanja koja se tradicionalno fokusiraju na interpersonalnu viktimizaciju. Međutim, da bi se i u ovom slučaju uzeo u obzir specifičan kontekst krivičnih djela učinjenih iz mržnje u Bosni i Hercegovini, istraživanje je obuhvatilo pitanja osmišljena da rasvijetle ovaj problem i njegov uticaj, kao što će biti detaljno objašnjeno u nastavku. Ukratko, u sklopu Istraživanja o neprijavljivanju krivičnih djela učinjenih iz mržnje u BiH postavljen je niz pitanja osmišljenih tako da se uzme u obzir specifičan kontekst etno-vjerskih krivčnih djela učinjenih iz mržnje u Bosni i Hercegovini. U ovom sažetom prikazu daje se pregled rezultata istraživanja na osnovu kojih je sačinjen niz preporuka institucijama krivičnog pravosuđa. Ured za demokratske institucije i ljudska prava Organizacije za evropsku sigurnost i saradnju (OSCE/ODIHR) 6 „krivično djelo učinjeno iz mržnje” definira kao „krivično djelo motivirano pristrasnošću ili predrasudama prema određenim grupama ljudi”. Krivično djelo učinjeno iz mržnje sastoji se od dva elementa: krivičnog djela i predrasudnog motiva. Krivično djelo učinjeno iz mržnje se desilo kada je počinilac namjerno targetirao neko lice ili imovinu zbog jedne ili više njihovih karakteristika ili je izrazio neprijateljstvo prema tim karakteristikama za vrijeme počinjenja krivičnog djela. Ova definicija je u skladu sa definicijama krivičnih djela učinjenih iz mržnje u krivičnim zakonima u Bosni i Hercegovini. Najvažniji rezultati Doživljena potencijalna krivična djela učinjena iz mržnje na osnovu etno- vjerske pripadnosti Tek nešto više od jednog od deset ispitanika doživjelo je potencijalno krivično djelo učinjeno iz mržnje na osnovu etno-vjerske pripadnosti u proteklih 12 mjeseci. Jedanaest posto, ili ukupno 260 ispitanika, navelo je da smatra da je najmanje jedno potencijalno krivično djelo ili incident koji su lično doživjeli u proteklih 12 mjeseci bilo motivirano predrasudama na osnovu etno-vjerske pripadnosti. Nešto veći procenat muškaraca (12%) nego žena (9%) su bili žrtve potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje. Ukupno govoreći, 260 ispitanika navelo je da su bili žrtve 455 potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje na osnovu etno-vjerske pripadnosti u proteklih 12 mjeseci. Ispitanici romskog porijekla kao grupa naveli su najveću stopu viktimizacije zbog krivičnih djela učinjenih iz mržnje. Postoji jasna razlika u stopama viktimizacije usljed potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje između ispitanika romske nacionalnosti i ispitanike hrvatske i srpske nacionalnosti. Iako se uočava manja razlika između ispitanika Roma i Bošnjaka, ona se, u slučaju primjene probabilističke metode uzorkovanja, ne bi mogla smatrati pouzdanom procjenom stvarne razlike u populaciji. 3 Ministarstvo vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država, Bosnia and Herzegovina 2021 Human Rights Report Executive Summary (Izvršni sažetak Izvještaja o ljudskim pravima u Bosni i Hercegovini za 2021.), s. 22: BOSNIA AND HERZEGOVINA 2021 HUMAN RIGHTS REPORT (state.gov) 4 Svim ispitanicima od 31 godinu ili starijima je postavljeno pitanje: „Da li ste bili interno raseljeno lice ili lice raseljeno u drugu zemlju tokom rata od 1992. do 1995. godine?” Svima onima koji nisu bili raseljena lica je postavljeno pitanje: “Da li ste potomak porodice koja je bila interno raseljena ili raseljena u drugu zemlju tokom rata od 1992. do 1995. godine?” Ispitanicima koji su naveli da su i sami bili raseljena lica ili da su potomci raseljene porodice je postavljeno dodatno pitanje: „Da li ste se od tada vratili u svoj predratni dom ili mjesto prebivališta?” i „Da li Vi lično živite u toj kući?” 5 Treba napomenuti da pojam „povratnik” koji se koristi u istraživanju namjerno obuhvata društvenu kategorizaciju povratnika koja je sveobuhvatnija od definicije koja se koristi u Bosni i Hercegovini i njezinim entitetima u kojoj se precizira da status povratnika prestaje nakon perioda od šest mjeseci 6 ‘What is hate crime?’ https://hatecrime.osce.org/ Korištenjem izraza „potencijalna krivična djela“ i „potencijalna krivična djela učinjena iz mržnje“ u ovom dokumentu indicira se da nije moguće utvrditi da li incidenti koje su naveli ispitanici čine krivično djelo u skladu sa krivičnim zakonima u BiH samo iz podataka prikupljenih u istraživanju. U konačnici, to u praksi utvrđuje sud. Ovo ograničenje odnosi se i na istraživanja o žrtvama krivičnih djela na međunarodnom nivou. Međutim, takva istraživanja se u nekim državama, kao što su Velika Britanija, Švedska i Sjedinjene Američke Države koriste veoma dugo i mogu pružiti realniju sliku kriminalne viktimizacije od one zabilježene u policijskim evidencijama krivičnih djela. 17% 11% 9% 8% Po entitetu i etničkoj grupi Republika Srpska Federacija BiH Federacija BiH Broj ispitanika Udio ispitanika koji su doživjeli potencijalna etno-vjerska krivična djela iz mržnje u zadnjih 12 mjeseci Na osnovu etničke pripadnosti Na osnovu vjere Romi Romi Bošnjaci Bošnjaci Bošnjaci Hrvati Hrvati Hrvati Muslimani Katolici Pravoslavci Srbi Srbi Srbi Romi = 127, Bošnjaci = 553, Hrvati = 346, Srbi = 218 Republika Srpska Romi = 43, Bošnjaci = 298, Hrvati = 69, Srbi = 584 Brčko distrikt BiH Romi = 19, Bošnjaci = 53, Hrvati = 41, Srbi = 52 Broj ispitanika je prenizak da bi bilo moguće pouzdano poređenje za BDBiH, kao i za ispitanike Rome u Republici Srpskoj 13% 9% 17% 13% 9% 8% 8% 15% 15% 8%
Indikatori predrasudnih motiva u potencijalnim etno-vjerskim krivičnim djelima učinjenim iz mržnje – uvrede, verbalni napadi, nasilje i razbojništvo Riječi koje je počinitelj koristio 75% slučajeva Gestikulacija počinitelja 7% slučajeva 7% slučajeva Etnička pripadnost počinitelja 7% slučajeva Mjesto na kojem je djelo izvršeno 7% slučajeva Događalo se i ranije Ukupni postotak prelazi 100% jer su ponuđeni višestruki odgovori Postoji jasno uočljiv negativan uticaj na veliki broj osoba koje su u svom susjedstvu i šire bile izložene nacionalističkim te etnički ili vjerski uvredljivim grafitima. Dok je otprilike jedna trećina ispitanika navela da su se osjećali isto, odnosno bez razlike, kao i da nisu vidjeli grafite, malo više od trećine njih je navelo da je to dovelo do toga da su bili svjesni svog etničkog i vjerskog identiteta, oko petina ispitanika je navela da su se osjećali ranjivijim i nesigurnijim, a manji dio njih da su bili u većoj mjeri svjesni rizika po vlastitu sigurnost. Uticaj nacionalističkih ili etnički ili vjerski uvredljivih grafita ili simbola u i izvan susjedstva tokom zadnjih 12 mjeseci U susjedstvu(broj ispitanika = 574) Izvan susjedstva (broj ispitanika = 747) Ukupni postotci prelaze 100% jer su ponuđeni višestruki odgovori Veća svijest o rizicima po ličnu sigurnost Osjetljivost po pitanju etničkog ili vjerskog identiteta 24% Veća ranjivost ili nesigurnost Otprilike ista, odnosno nimalo drugačija u odnosu na situaciju da nisam vidio/jela grafite 36% 18% 37% Veća svijest o rizicima po ličnu sigurnost Osjetljivost po pitanju etničkog ili vjerskog identiteta Veća ranjivost ili nesigurnost Otprilike ista, odnosno nimalo drugačija u odnosu na situaciju da nisam vidio/jela grafite 33% 22% 22% 38% Evidentne su samo male razlike u stopama viktimizacije zbog potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje između ispitanika Bošnjaka, Hrvata i Srba kao grupa za BiH u cjelini te za Federaciju Bosne i Hercegovine. Zabilježene male razlike između ispitanika Bošnjaka i Srba, kao i između ispitanika Srba i Hrvata, ne bi se smatrale statistički pouzdanim procjenama razlike u populaciji kada bi se primjenjivala probabilistička metoda uzorkovanja. Postoji nešto veća razlika u stopama viktimizacije zbog potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje između ispitanika Bošnjaka i Srba kao grupa koje žive u Republici Srpskoj. Slična zabilježena razlika između ispitanika Hrvata i Srba koji žive u Republici Srpskoj ne bi se smatrale statistički pouzdanom procjenom stvarne razlike u populaciji kada bi se primjenjivala probabilistička metoda uzorkovanja. „Povratnici” Gotovo polovina (47%) ispitanika (ispitanici stari najmanje 31 godinu) navela je da su bili raseljeni unutar BiH ili u drugu zemlju tokom rata 1992-1995. Oni čine 28% svih ispitanika svih starosnih grupa. Od raseljenih lica, skoro sedam od deset (68%) vratilo se da živi u kući ili na području u kojem su živjeli prije rata . Ispitanici koji su bili raseljeni naveli su nešto veću stopu viktimizacije zbog potencijalnih etno-vjerskih predrasuda od onih koji nisu bili raseljeni (11% u odnosu na 9%). Međutim, ova razlika se ne bi smatrala pouzdanom procjenom stvarne razlike populacije da se koristi probabilističko uzorkovanje. Od preostalih ispitanika (svih uzrasta) koji nisu bili lično raseljeni, skoro jedna trećina (29%) je navela da potiču iz porodice koja je bila raseljena. Oni čine 21% svih ispitanika svih starosnih grupa. Značajno je da je 16% ispitanika koji potiču iz porodice koja je bila raseljena navelo da su doživjeli barem jedno potencijalno krivično djelo ili incident u prethodnih 12 mjeseci za koji smatraju da je bio motiviran etno-vjerskim predrasudama, u poređenju sa 8% ispitanika koji ne potiču iz raseljenih porodica. Indikatori predrasudnog motiva na etno-vjerskoj osnovi U većini slučajeva potencijalnih krivičnih djela učinjenih iz mržnje koje su ispitanici lično doživjeli, riječi koje su počinioci koristili – ono što su rekli – ukazivale su na postojanje etničkih ili vjerskih predrasuda. Ispitanici su mogli odabrati više razloga zbog kojih smatraju da su krivična djela koja su doživjeli bila motivirana etničkim ili vjerskim predrasudama. Dok su riječi koje su počinitelji koristili bili daleko najveći pokazatelj, drugi navedeni razlozi uključivali su gestikulaciju počinitelja, etničko porijeklo počinitelja, datum na koji se krivično djelo desilo, mjesto na kojem se desilo i činjenicu da se to dešavalo i ranije. Grafiti i vandalizam motivirani predrasudama Svim ispitanicima postavljeno je pitanje o tome koliki je problem vandalizam, grafiti i druga namjerna oštećenja imovine ili vozila u njihovom susjedstvu (na pet minuta hoda od njihove kuće). Također im je postavljeno pitanje da li su u prethodnih 12 mjeseci primijetili bilo kakve nacionalističke ili etnički ili vjerski uvredljive grafite ili simbole na zidovima, autobuskim stajalištima, saobraćajnim znakovima ili drugim objektima, na ulicama i javnim površinama, u njihovom susjedstvu i šire. Mala, ali ne i neznatna manjina ispitanika (18%) rekla je da su vandalizam, grafiti i druga namjerna oštećenja imovine ili vozila u njihovom susjedstvu ili prilično velik, ili veoma velik problem. Trećina (33%) ispitanika rekla je da to uopšte nije problem. Gotovo četvrtina (24%) ispitanika uočila je nacionalističke ili etnički ili vjerski uvredljive grafite u svom susjedstvu u prethodnih 12 mjeseci. Veći udio (31%) uočio je takve grafite izvan svog susjedstva.
Preporuke Za najefikasniju borbu protiv krivičnih djela učinjenih iz mržnje, potrebno je da ih policija i drugi organi identifikuju i sistematski evidentiraju kao posebnu kategoriju krivičnih djela. Pravilno evidentiranje je ključno za prikupljanje dokaza potrebnih za procesuiranje krivičnih djela učinjenih iz mržnje u skladu sa relevantnim krivičnim zakonima u Bosni i Hercegovini. Evidentiranje je također neophodno radi identifikovanja žrtava krivičnih djela učinjenih iz mržnje kojima bi mogla biti potrebna specijalizovana podrška. Precizno evidentiranje je također neophodno za razumijevanje obrazaca krivičnih djela učinjenih iz mržnje koji se dešavaju u različitim zajednicama kako bi se mogle provoditi ciljane aktivnosti na osnovu stvarnog stanja. Ipak, usprkos prednosti zasebnog evidentiranja krivičnih djela učinjenih iz mržnje, ne postoji sistematski proces koji bi koristili policija, tužilaštva ili pravosudni organi u Bosni i Hercegovini za evidentiranje elementa mržnje ili predrasude krivičnog djela. Zvanični podaci o krivičnim djelima učinjenim iz mržnje koje organi vlasti dostavljaju OSCE/ODIHR-u u okviru godišnjeg programa prijavljivanja krivičnih djela učinjenih iz mržnje pokazuju samo mali broj (42 krivična djela učinjena iz mržnje) koje je evidentirala policija u 2022. godini (najnoviji dostupni podaci): u većini su motiv bile etno-vjerske predrasude. Međutim, kao što je slučaj i sa zvaničnim međunarodnim podacima o krivičnim djelima učinjenim iz mržnje, podaci za BiH su vjerovatno znatno niži u odnosu na stvarni broj krivičnih djela učinjenih iz mržnje. U skladu s tim, monitoring koji vrši Misija pokazuje viši godišnji ukupni broj takvih djela nego što je to slučaj sa zvaničnom evidencijom krivičnih djela učinjenih iz mržnje. Prema bazi podataka Misije o krivičnim djelima učinjenim iz mržnje – a koja se prvenstveno oslanja na informacije o incidentima koji se prijavljuju policiji i koje su dostupne u policijskim izvještajima o dnevnim dešavanjima i drugim incidentima o kojima se, na primjer, naširoko piše u medijima, ali se ne prijavljuju formalno policiji – 2023. godine su zabilježena ukupno 139 incidenta motivirana predrasudama, od kojih je većina uključivala motiv na osnovu etno-vjerskih predrasuda. Međutim, najvjerovatnije je ukupan broj slučajeva evidentiranih u bazi podataka o krivičnim djelima učinjenim iz mržnje također znatno niži od stvarnog broja. To pokazuje broj potencijalnih krivičnih djela i incidenata sa percipiranim predrasudnim motivom zabilježen u okviru Istraživanja o neprijavljivanju krivičnih djela učinjenih iz mržnje za Bosnu i Hercegovinu. Ispitanici su bili žrtve ukupno 455 potencijalnih krivičnih djela i incidenta učinjenih iz mržnje na etno-vjerskim osnovama najmanje jednom tokom zadnjih 12 mjeseci. Razlika u odnosu na zvaničnu evidenciju i bazu podataka o krivičnim djelima učinjenim iz mržnje postaje vrlo izražena kada se uzme u obzir da se broj potencijalnih krivičnih djela i incidenata učinjenih iz mržnje koje je zabilježilo istraživanje temelji na iskustvu samo 2438 ispitanika iz bh. populacije. Da se u obzir uzme cjelokupna populacija, postojao bi daleko veći broj potencijalnih krivičnih djela i incidenata učinjenih iz mržnje na etno-vjerskim osnovama. Stoga se preporučuje da vlasti u Bosni i Hercegovini uspostave usklađen sistem evidentiranja podataka o incidentima i krivičnim djelima motiviranim predrasudama za policiju, tužilaštva i sudove, koji bi uključivao evidentiranje predrasudnih indikatora. Osim što omogućavaju odgovarajuću identifikaciju krivičnih djela učinjenih iz mržnje radi pravilnog postupanja u okviru krivičnopravnog postupka i pružanja podrške žrtvama krivičnih djela učinjenih iz mržnje, ovi podaci se trebaju koristiti i za izradu preventivnih mjera i drugih aktivnosti. Također se preporučuje uvođenje redovnih istraživanja o viktimizaciji usljed krivičnih djela kako bi se dopunili institucijski podaci i skrenula pažnja na obim neprijavljenih krivičnih djela, kao i kako bi se takve informacije iskoristile za politike i praksu u cilju povećanja prijavljivanja krivičnih djela općenito, a posebno incidenata i krivičnih djela motiviranih predrasudama. U slučaju grafita i vandalizma motoviranih predrasudama, nadležni organi trebali bi na lokalnom nivou osigurati široku dostupnost informacija o načinima prijavljivanja takvih incidenata. Odmah po prijavljivanju grafita i vandalizma motiviranih predrasudama, nadležni organi trebaju poduzeti korake za njihovo hitno uklanjanje. Grafiti i vandalizam motivirani predrasudama šalju zastrašivačku poruku koja može stvoriti osjećaj nesigurnosti, ranjivosti i osjetljivosti u vezi s etničkim identitetom. Njihovo brzo uklanjanje smanjuje društveni uticaj koji imaju. Što je kraće vrijeme u kojem su vidljivi, njihov uticaj će biti manji. Na lokacijama za koje se zna da su često izložene grafitima i vandalizmu potrebno je preduzeti preventivne mjere. Nadalje, u slučaju incidenata koji uključuju grafite i vandalizam motiviran predrasudama koji targetiraju imovinu vjerskih zajednica, organi krivičnog pravosuđa trebaju osigurati da se oni tretiraju jednako ozbiljno kao i interpersonalna krivična djela učinjena iz mržnje u smislu evidentiranja, istrage, krivičnog gonjenja i sankcionisanja osuđenih lica. Za više informacija – neki od najznačajnijih dokumenata iz oblasti podrške žrtvama krivičnih djela učinjenih iz mržnje sa preporukama za njihovo evidentiranje: Ured OSCE-a za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) (2014), Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms: A Practical Guide, Warsaw: OSCE ODIHR. Ured OSCE-a za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) (2020), Hate Crime Victims in the Criminal Justice System. A Practical Guide, Warsaw: OSCE ODIHR. Misija OSCE-a u Bosni i Hercegovini i Ministarstvo za vanjske poslove Kraljevine Norveške su podržali izradu ove publikacije. Sva stajališta, izjave ili mišljenja izražena u ovoj publikaciji su odgovornost autora i ne odražavaju nužno stajališta Misije OSCE-a u Bosni i Hercegovini i Ministarstva vanjskih poslova Kraljevine Norveške. Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms A Practical Guide Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms A Practical Guide Hate Crime Victims in the Criminal Justice System A Practical Guide
Ethnoreligious identity and hate crime Crimes involving the targeting of victims’ ethnic identity account for substantial proportions of hate crimes recorded by authorities internationally. Hate crimes involving religious bias are usually much fewer in number. However, there is a close association in Bosnia and Herzegovina between persons’ ethnic origins and their religious background. Bosniaks are predominantly Muslim, Serbs are mostly Christian Orthodox, and Croats mainly Christian Catholic. The vast majority of the BiH population originate from one of these ethnoreligious backgrounds. Accordingly, to be sensitive to the particular context of potential hate crime bias motivations in Bosnia and Herzegovina, the 2023 BiH Hate Crime Underreporting Survey asked all respondents who indicated that they had experienced a potential crime: “Do you think it happened partly or completely because of your ethnic or religious background?” For those countries where data are available, it is evident that persons from a minority ethnic background in the territory in which they reside are usually disproportionately targeted in hate crimes compared with persons with a numerically dominant majority ethnic identity. However, the situation in Bosnia and Herzegovina is more complex than the common pattern of hate crimes found elsewhere. First, when considering Bosnia and Herzegovina as a single territorial entity, there is no one numerically dominant group on the basis of ethnic background. The 2013 population census in Bosnia and Herzegovina showed that persons with a Bosniak ethnic identity accounted for approximately half (50 per cent) of the population, Serbs almost a third (31 per cent), and Croats 15 per cent of the population, with other ethnic groups accounting for the remainder. However, this pattern changes when the population of Bosnia and Herzegovina is viewed on the basis of its separate entities. Bosniaks are numerically dominant in the Federation of Bosnia and Herzegovina, Serbs are numerically dominant in Republika Srpska, and there is no single numerically dominant group on the basis of ethnic background in the Brčko District BiH. A further dimension of crimes with an ethnoreligious bias motivation in BiH relates to persons sometimes labelled as “returnees”: those displaced internally or to other countries during the 1992-95 war, and their descendants, who have since returned. Shortly after the war, in a 1999 report, the Ombudsperson for Bosnia and Herzegovina noted the problem of violence against returnees. 2 1 The 2023 Hate Crime Underreporting Survey for Bosnia and Herzegovina (BiH) was carried out between July and October 2023, as the first survey that aimed to systematically capture the experience of potential hate crime victimization in BiH. The survey was funded by the Norwegian Ministry of Foreign Affairs as part of the Cooperation Agreement with the OSCE regarding 2022-2024 extra-budgetary contributions and commissioned by the OSCE Mission to Bosnia and Herzegovina. The European Union Agency for Fundamental Rights provided support in reviewing the survey questionnaire. 2 Human Rights Ombudsperson for Bosnia-Herzegovina, Special Report on Discrimination in the Effective Protection of Human Rights of Returnees in Both Entities of Bosnia-Herzegovina, No. 3275/99, 29 September 1999, as cited in Amnesty International (2000) BOSNIA-HERZEGOVINA Waiting on the doorstep: minority returns to eastern Republika Srpska, Page 20: Bosnia-Herzegovina: Waiting on the doorstep: Minority returns to eastern Republika Srpska - Amnesty International Ethnoreligious hate crime in Bosnia and Herzegovina (BiH): implications for hate crime recording Findings and recommendations from the 2023 BiH Hate Crime Underreporting Survey 1 The 2023 BiH Hate Crime Underreporting Survey sampled 2,438 respondents aged 15 and older from 18 municipalities/cities with consistently high numbers of potential hate crimes recorded by the OSCE Mission to Bosnia and Herzegovina hate crimes database. A nonprobability sampling design was used with quotas based on respondents’ ethnoreligious identity, gender, and age. This type of survey design is commonly used in market and opinion research as it is resource and cost efficient. Self-completion interviews were conducted via an online panel and direct recruitment by interviewers from July to October 2023. The non-probability sampling makes it impossible to estimate the likely accuracy of the survey findings since such estimates are based on statistical principles associated with probability, or random, sampling. Nevertheless, given the level of accuracy often produced in practice by surveys of this type, it is possible to consider the survey results as strongly indicative of the experience of the general population in the selected municipalities/cities.
Two decades on, the U.S. State Department noted the persistence of “isolated attacks against minority returnees” 3 . Therefore, to enable exploration of this particular dimension to potential hate crimes, the 2023 BiH Hate Crime Underreporting Survey determined in a set of questions whether respondents were potentially “returnees”. 4,5 Lastly, in terms of the particular context for ethnoreligious hate crime in Bosnia and Herzegovina, a view voiced in consultation meetings about the design and implementation of the survey, was that bias motivated vandalism against the built environment, including the road infrastructure such as road signs and bridges, is a particular problem. Conventionally, this type of problem has been excluded from crime surveys that have traditionally focused on inter-personal crime victimization. However, again to be sensitive to the particular context of hate crime in Bosnia and Herzegovina the survey included questions designed to illuminate the problem and its impact, as will be detailed below. In sum, the 2023 BiH Hate Crime Underreporting Survey applied a set of interview questions designed to be sensitive to the specific context of ethnoreligious hate crime in Bosnia and Herzegovina. This fact sheet summarizes the key survey findings, providing recommendations for criminal justice authorities informed by the survey findings. “Hate crime” is defined by the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (OSCE/ODIHR) 6 as “criminal acts motivated by bias or prejudice towards particular groups of people. Hate crimes comprise two elements: a criminal offence and a bias motivation. A hate crime has taken place when a perpetrator has intentionally targeted an individual or property because of one or more identity traits or expressed hostility towards these identity traits during the crime.” This definition aligns with hate crime definitions in Bosnia and Herzegovina’s criminal laws. Key findings Experience of potential ethnoreligious hate crime Just over one in ten respondents had experienced potential ethnoreligious hate crimes in the previous 12 months. Eleven per cent, or 260 respondents in total, indicated that they perceived ethnoreligious bias motivation for at least one potential crime or incident they personally experienced in the previous 12 months. A slightly higher proportion of males (12 per cent) than females (9 per cent) experienced potential hate crime victimization. In total, the 260 respondents noted experiencing 455 potential ethnoreligious hate crimes in the previous 12 months. Roma respondents as a group noted the highest rate of potential hate crime victimization. There is a clear difference between the potential hate crime victimization rates for Roma respondents compared with Croat and Serb respondents. While there appears to be a smaller difference between Roma and Bosniak respondents, this would not be considered to be a reliable population estimate of actual difference if determined by probability sampling. Only small differences in potential hate crime victimization rates were evident between Bosniak, Croat and Serb respondents as groups for BiH as a whole, and for the Federation of Bosnia and Herzegovina. The observed small differences between Bosniak and Serb respondents, and between Serb and Croat respondents, would not be considered to be reliable population estimates of difference if determined by probability sampling. 3 U.S. Department of State, Bosnia and Herzegovina 2021 Human Rights Report Executive Summary, page 22: BOSNIA AND HERZEGOVINA 2021 HUMAN RIGHTS REPORT (state.gov) 4 All survey respondents aged 31 years and upwards were asked: “Were you displaced internally, or to another country during the 1992-95 war?”. All those who were not themselves displaced were asked: “Are you a descendant of a family that was displaced internally, or to another country during the 1992-95 war?” Respondents who indicated either that they were displaced themselves or they are descended from a displaced family were further asked: “Have you since returned to live in your pre-war home or area of residence?” and “Do you yourself reside in that home?”. 5 It should be noted that the notion of “returnee” used in the survey intentionally adopted a social categorisation of returnees which is more far-reaching than the definition used in Bosnia and Herzegovina and its entities which specify that the returnee’s status expires after a period of six months. 6 ‘What is hate crime?’ https://hatecrime.osce.org/ The use in this fact sheet of the terms ‘potential crimes’ and ‘potential hate crimes’ recognizes that from the survey data alone it is not possible to legally verify whether incidents noted by respondents qualify as crimes under BiH Criminal Codes. Verification is ultimately provided by the courts. This limitation also applies to crime victimization surveys internationally. However, such surveys have long been used in some countries, such as Great Britain, Sweden, and the United States, to provide a more realistic account of crime victimization than captured by police recorded crime data. 17% 11% 9% 8% By entity and ethnic group Republika Srpska Federation of Bosnia and Herzegovina Federation of Bosnia and Herzegovina Number of respondents Proportions of respondents who experienced potential ethnoreligious hate crime in the last 12 months By ethnic background By religion Roma Bosniak Croat Serb Bosniak Croat Serb Roma Bosniak Croat Serb Roma = 127, Bosniak = 553, Croat = 346, Serb = 218 Republika Srpska Roma = 43, Bosniak = 298, Croat = 69, Serb = 584 Brčko District BiH Roma = 19, Bosniak = 53, Croat = 41, Serb = 52 The number of respondents are too few to provide reliable comparisons for the Brčko District BiH, and for Roma respondents in Republika Srpska 17% 13% 9% 8% Islam Christian Catholic Christian Orthodox 13% 9% 8% 15% 15% 8%
Indicators of bias motivation in potential ethnoreligious hate crimes – insults, verbal assaults, violence & robbery Words used by offenders 75% of incidents Gestures made by offenders 7% of incidents 7% of incidents Offenders' ethnic background 7% of incidents The place it happened 7% of incidents It happened before Total percentage more than 100% as multiple response question There was an evident impact for many of those who observed nationalistic or ethnically or religiously offensive graffiti within and beyond their neighbourhood. While approximately one third of respondents said they felt the same or no different had they not seen the graffiti, just over a third said it made them feel sensitive about their ethnic or religious identity, and around a fifth said they felt more vulnerable or insecure, with smaller proportions saying they were more aware of risks to their personal security. Impact of nationalistic or ethnically or religiously offensive graffiti or symbols within and beyond the neighbourhood in the last 12 months Within the neighbourhood (Number of survey respondents = 574) Beyond the neighbourhood (Number of survey respondents = 747) Total percentages more than 100% as multiple response questions More aware of risks to my personal security Sensitive about my ethnic or religious identity 24% More vulnerable or insecure About the same or no different if I hadn't seen the graffiti 36% 18% 37% More aware of risks to my personal security About the same or no different if I hadn't seen the graffiti Sensitive about my ethnic or religious identity More vulnerable or insecure 33% 22% 22% 38% There is a slightly larger difference in potential hate crime victimization rates between Bosniak and Serb respondents as groups residing in Republika Srpska. A similar observed difference between Croat and Serb respondents residing in Republika Srpska would not be considered to be a reliable population estimate of actual difference if determined by probability sampling. “Returnees” Almost half (47 per cent) of the respondents who were asked (respondents at least 31 years old), indicated that they themselves had been displaced internally, or to another country, during the 1992-95 war. They account for 28 per cent of all of the survey respondents of all ages. Among those displaced, almost seven in ten (68 per cent) had returned to live in their pre-war home or area of residence. Respondents who had been displaced indicated a slightly higher rate of potential ethnoreligious bias motivated victimization than those who had not been displaced (11 per cent versus 9 per cent). However, this difference would not be considered to be a reliable population estimate of actual difference if determined by probability sampling. Of the remaining respondents (of all ages) who had not been displaced themselves, almost one third (29 per cent) indicated that they were descended from a family that had been displaced. They account for 21 per cent of all of the survey respondents of all ages. Notably, 16 per cent of respondents who were descended from a family that had been displaced indicated that they had experienced at least one potential crime or incident in the previous 12 months that they perceived to be motivated by ethnoreligious bias, compared with 8 per cent of respondents who were not a descendant of a displaced family. Indicators of ethnoreligious bias motivation In most incidents of potential hate crimes experienced by survey respondents in person, words used by offenders—things they said— indicated that ethnic or religious bias was involved. Respondents could select multiple reasons why they believed the crimes they experienced were motivated by ethnic or religious bias. While words used by offenders were by far the primary indicator, other reasons selected included gestures made by offenders, the offenders’ ethnic origin, the date on which it happened, the place it happened, and the fact that it had happened before. Bias motivated graffiti and vandalism All survey respondents were asked how much of a problem is vandalism, graffiti and other deliberate damage to property or vehicles in their neighbourhood (within a five- minute walk from their home). They were also asked whether in the previous 12 months they had noticed any nationalistic or ethnically or religiously offensive graffiti or symbols on walls, bus shelters, road signs, or other structures, in public streets and areas, within and beyond their neighbourhood. A small but not insubstantial minority of respondents (18 per cent) said that vandalism, graffiti and other deliberate damage to property or vehicles in their neighbourhood was either a fairly big, or very big, problem. One third (33 per cent) of respondents said that it was not a problem at all. Almost a quarter (24 per cent) of respondents had noticed nationalistic or ethnically or religiously offensive graffiti in their neighbourhood in the previous 12 months. A higher proportion (31 per cent) had noticed such graffiti beyond their neighbourhood.
Recommendations To most effectively combat hate crimes, police and other authorities need to identify and systematically record them as a specific category of crime. Correct recording is fundamental to collecting the evidence required for the prosecution of hate crimes under the relevant criminal codes in Bosnia and Herzegovina. It is also essential to identifying those victims who might need specialized hate crime victim support. Accurate recording is also necessary for understanding patterns of hate crime occurring across communities to inform targeted interventions. Yet, despite the value of distinct hate crime recording, there is no systematic process for the hate or bias element of crimes to be recorded by the police, prosecution, or judicial authorities in Bosnia and Herzegovina. Official data provided by the BiH authorities to the OSCE/ODIHR annual hate crime reporting programme show just a small number (42 hate crimes) recorded by the police for 2022 (the most recent data available): a majority with an ethnoreligious bias motivation. However, this number, as is common with official hate crime data internationally, is likely to be a considerable undercount. Accordingly, monitoring by the OSCE Mission to Bosnia and Herzegovina indicates a higher annual total. According to the Mission’s hate crimes database—which relies primarily on information about incidents reported to the police available in the Police Daily Occurrence Reports (DOR) and other incidents widely publicised in the media, for instance, but not formally reported to the police—there were 139 bias-motivated incidents in total recorded for 2023, most with an ethnoreligious bias motivation. Almost all were recorded by the police as incidents, although some would probably not pass the crime threshold. But the hate crimes database total is also likely to provide a considerable undercount. This is shown by the numbers of potential crimes with perceived ethnoreligious bias motivation captured by the 2023 BiH Hate Crime Underreporting Survey. In total, 455 potential ethnoreligious hate crimes were experienced by respondents at least once in the previous 12 months. The difference from the official records and the hate crimes database becomes stark when it is considered that the number captured by the survey is based on the experience of only 2,438 respondent members of the BiH population. If the whole population is considered, there would be a much higher number of potential ethnoreligious hate crimes. It is therefore recommended that the authorities in Bosnia and Herzegovina should establish a harmonised system of data recording for all bias motivated incidents and crimes, which include a record of the bias indicators, for police, prosecutorial, and judicial institutions. As well as enabling appropriate identification of hate crimes for their passage through criminal justice processes and for delivering hate crime victim support, the data should also be used for informing preventative measures and other interventions. It is further recommended that a regular crime victimization survey should be established to complement the institutional data recording to illuminate the extent of underreported crime and inform policy and practice to increase the reporting of crimes in general and bias motivated incidents and crimes more specifically. In the case of bias motivated graffiti and vandalism, information should be widely published at the local level by the responsible authorities about how the public can report incidents. As soon as bias motivated graffiti and vandalism is reported, the responsible authorities should take immediate action to remove it. Bias motivated graffiti and vandalism sends an intimidatory message which can generate a sense of insecurity, vulnerability, and sensitivity about ethnic identity. Speedy removal will reduce its social impact. The shorter the time it is visible, the less impact it will have. Vandalism and graffiti ‘hotspot’ locations should be targeted for preventative measures. Furthermore, in the case of incidents of bias motivated graffiti and vandalism targeting the property of religious communities, criminal justice authorities should ensure that they are treated as seriously as interpersonal hate crimes in terms of recording, investigation, prosecution, and the sentencing of persons convicted. Going further—some key reading on hate crime victim support with recommendations for recording hate crime: OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) (2014), Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms: A Practical Guide, Warsaw: OSCE ODIHR. OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) (2020), Hate Crime Victims in the Criminal Justice System. A Practical Guide, Warsaw: OSCE ODIHR. The OSCE Mission to Bosnia and Herzegovina and the Norwegian Ministry of Foreign Affairs supported the development of this publication. The views, statements, or opinions expressed in this publication remain the responsibility of the author(s) and do not necessarily represent the views of the OSCE Mission to Bosnia and Herzegovina or the Norwegian Ministry of Foreign Affairs. Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms A Practical Guide Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms A Practical Guide Hate Crime Victims in the Criminal Justice System A Practical Guide