Office for Democratic Institutions and Human Rights
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI
NÖVBƏDƏNKƏNAR PREZİDENT SEÇKİLƏRİ 7 fevral 2024-cü il
DTİHB-nin Seçki Müşahidə Missiyası Yekun Hesabat
Varşava 27 fevral 2025-ci il MÜNDƏRİCAT
I. QİSA İCMAL ...................................................................................................................................... 1 II. GİRİŞ SÖZÜ VƏ MİNNƏTDARLIQ............................................................................................... 4 III. ÜMUMİ MƏLUMAT VƏ SİYASİ KONTEKST ............................................................................ 5 IV. HÜQUQİ ÇƏRÇİVƏ VƏ SEÇKİ SİSTEMİ .................................................................................... 7 V. SEÇKİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ ....................................................................................................... 8 VI. SEÇİCİ QEYDİYYATI.................................................................................................................... 10 VII. PARTİYANIN VƏ NAMİZƏDİN QEYDİYYATI ........................................................................ 12 VIII. SEÇKİ TƏŞVİQATI ........................................................................................................................ 14 IX. SEÇKİ KAMPANİYASININ MALİYYƏLƏŞDİRİLMƏSİ ........................................................ 18 X. KÜTLƏVİ İNFORMASİYA VASİTƏLƏRİ ................................................................................. 19 A. MEDIA MÜHITI ................................................................................................................................ 19 B. HUQUQI ÇƏRÇIVƏ ............................................................................................................................ 20 C. MEDİA MONİTORİNQİN MÜŞAHİDƏLƏRİ ......................................................................................... 23
XI. SEÇKİ MÜBAHİSƏLƏRİN HƏLLİ .............................................................................................. 24 XII. VƏTƏNDAŞ VƏ BEYNƏLXALQ MÜŞAHİDƏÇİLƏR .............................................................. 26 XIII. SEÇKİ GÜNÜ ................................................................................................................................... 27 A. AÇILIŞ VƏ SƏSVERMƏ ...................................................................................................................... 27 B. BAĞLANIŞ VƏ SƏSLƏRIN HESABLANMASI ....................................................................................... 28 C. SƏSLƏRIN HESABLANMASI VƏ NƏTICƏLƏRIN ELƏN OLUNMASI ...................................................... 29 XIV. TÖVSİYYƏLƏR............................................................................................................................... 30 A. PRIORITET TÖVSIYƏLƏR .................................................................................................................. 30 B. DIGƏR TÖVSIYƏLƏR ........................................................................................................................ 31 QOŞMA I – SEÇKİNİN YEKUN NƏTİCƏLƏRİ VƏ SEÇİCİ FƏALLIĞI ........................................... 34 QOŞMA II – BEYNƏLXALQ SEÇKİ MÜŞAHİDƏ MİSSİYASINDAKI MÜŞAHİDƏÇİLƏRİN SİYAHISI ....................................................................................................................................................... 35 DTİHB HAQQINDA ..................................................................................................................................... 43 AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI NÖVBƏDƏNKƏNAR PREZİDENT SEÇKİLƏRİ 7 fevral 2024-cü il
DTİHB-nin Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı 1
I. QİSA İCMAL
Azərbaycan Respublikası Hökumətinin dəvəti ilə ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu (DTİHB) 7 fevral 2024-cü il növbədənkənar prezident seçkilərini müşahidə etmək üçün Seçki Müşahidə Missiyasını (SMM) təşkil etmişdi. DTİHB SMM seçki prosesinin ATƏT qarşısında götürülmüş öhdəliklərə və demokratik seçkilərə dair digər beynəlxalq öhdəlik və standartlara və yerli qanunvericiliyə uyğunluğunu qiymətləndirmişdir. Seçki günü DTİHB SMM və ATƏT-in Parlament Assambleyasının nümayəndə heyətlərinin birgə səyləri ilə Beynəlxalq Seçki Müşahidə Missiyası (BSMM) təşkil olunmuşdur.
BSMM-in 8 fevral 2024-cü il tarixində yaydığı İlkin Müşahidələr və Nəticələr Bəyanatında qeyd olunmuşdur ki, “Fevralın 7-də keçirilən növbədənkənar prezident seçkiləri məhdudlaşdırıcı mühitdə keçdi və seçkiyə hazırlıqlar səmərəli idarə edilsə də, tənqidi səslərin boğulması və siyasi alternativlərin olmaması ilə yadda qaldı. Bu, Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış bütün ərazisində keçirilən ilk seçki idi. Bu mövzu əsasən süst keçən kampaniyada üstünlük təşkil edib və ictimai əhval-ruhiyyəni əks etdirib. Hazırki Prezidentin mövqeyi mənalı mübahisələndirilmədi, müstəqil media, vətəndaş cəmiyyəti və siyasi partiyalar üçün məkanın daralması ilə bərabər ölkə rəhbərinin səlahiyyətlərin artırılması isə həqiqi plüralizmdən məhrum olan rəqabətlə nəticələndi. Birləşmək, ifadə və sərbəst toplaşmaq kimi fundamental azadlıqlarına uzun müddətdir qoyulmuş ciddi məhdudiyyətlər həm qanunda, həm də təcrübədə həqiqi demokratik seçkilər üçün standartlara ziddir. Seçkiləri idarə edən qurumlar genişmiqyaslı səsvermə kampaniyası keçirmişdir, lakin mediada kampaniyanın nominal işıqlandırılması və analitik hesabatların demək olar ki, olmaması seçicilərin məlumatlı seçim etmək imkanını məhdudlaşdırmışdır. Seçki komissiyaları kifayət qədər resurslarla təmin olunsa da, açılış, səsvermə, səslərin hesablanması və nəticələrin protokollaşdırılması d zamanı səhvlərin edilməməsi üçün mühüm təminatlara çox vaxt məhəl qoyulmamış və əsaslı prosedur səhvləri və nöqsanları müşahidə edilmişdir".
Konstitusiya əsas insan hüquq və azadlıqlarını təmin etməklə bərabər, onların məhdudlaşdırılması üçün geniş əsaslar ehtiva edir. Seçki Məcəlləsi prosesi təfərrüatlı təsvir edir və onun bütün aspektlərini tənzimləyir. Bununla belə, Məcəlləyə edilən son texniki düzəlişlər DTİHB-nin tövsiyələrini nəzərə almamış və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin seçkilərlə bağlı qərarları icra edilməmişdir. Qanunvericilikdə və təcrübədə çoxsaylı lüzumsuz məhdudiyyətlər mövcud olmaqda davam edir və birləşmək azadlığını və ifadə azadlığını daha da məhdudlaşdıran və qanunun ixtiyari tətbiqini nəzərdə tutan “Siyasi partiyalar haqqında” və “Kütləvi informasiya vasitələri haqqında” qanunlar bu halları daha da dərinləşdirir. Bütövlükdə, hüquqi çərçivə beynəlxalq standartlardan və demokratik seçkilərin keçirilməsi ilə bağlı ATƏT öhdəliklərindən daha da uzaqlaşır.
Seçki prosesini bütün səviyyələrdə idarə edən qurumlar müəyyən edilmiş müddətlərə uyğun olaraq seçki hazırlıqlarını səmərəli şəkildə təşkil etmiş və peşəkarlıq nümayiş etdirmişdirlər. Mərkəzi Seçki Komissiyası (MSK) mütəmadi olaraq müşahidəçilər və media nümayəndələri üçün açıq iclaslar keçirməklə və qərarları dərhal dərc etməklə müəyyən dərəcədə şəffaflığı təmin etmişdir, lakin aşağı səviyyəli komissiyalarda əksər hallarda oxşar şəffaflıq müşahidə olunmurdu. Seçkiləri idarə edən qurumlar maraqlı tərəflərin bir qisminin etimadını qazansa da, təcrübədə balanslaşdırılmış və ya siyasi
1 Hesabatın ingilis dilində versiyası yeganə rəsmi sənəddir. Azərbaycan dilində qeyri-rəsmi tərcüməsi mövcuddur. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 2 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
cəhətdən müxtəlif tərkibə malik deyildi və bir sıra digər maraqlı tərəflər onun qərəzsiz və müstəqil fəaliyyət göstərmək qabiliyyətini şübhə altına alırdılar. Ölkə üzrə keçirilən təlim proqramı DTİHB SMM tərəfindən interaktiv və hərtərəflilik baxımından müsbət qiymətləndirilib. MSK bütün ölkədə səsvermə ilə bağlı geniş kampaniya aparıb. Seçki prosesini idarə edən qurumlar məcburi köçkünlərin səsvermə hüququnu təmin etmək üçün əhəmiyyətli səylər göstərib.
6,5 milyon seçici qeydə alınıb. Bu rəqəm 2020-ci il parlament seçkilərindən təxminən 1,1 milyon artım deməkdir ki, bu da MSK-nın qeydə alınmış seçicilərlə Dövlət Statistika Komitəsinin səsvermə yaşında olan vətəndaşların sayı ilə bağlı məlumatları arasında davam edən əhəmiyyətli fərqi qismən həll edib. Seçici siyahılarının ictimaiyyətin tanış olması üçün əlçatan olmasına baxmayaraq, mövcud fərqi hərtərəfli izahi baxımından ictimaiyyətə açıq məlumatın olmaması və qeydiyyata alınmış seçici sayının artması seçici siyahılarının düzgünlüyünə və əhatəliliyinə inamsızlıq yaradır. Beynəlxalq standartlara zidd olaraq əqli və psixososial əlilliyi olan şəxslərin səsvermə hüququ ilə bağlı məhdudiyyətlər qalmaqdadır. Seçicilər seçki günü əvvəlcədən məhkəmə qərarı olmadan seçki məntəqələrində seçici siyahılarına əlavə edilə bilirlər. Bu təcrübə bir seçicinin təkrar səsvermə ehtimalını artır və seçicilər siyahısının dəqiqliyə ilə bağlı suallar doğurur.
Hazırki prezident də daxil olmaqla yeddi namizəd qeydə alınmışdı. Prezidentliyə namizədlər üçün ali təhsil və ölkədə yaşamaq kimi uyğunluq tələbləri beynəlxalq standartlara ziddir. Namizədliyi irəli sürülən on şəxs qanunun tələb etdiyi kimi 40.000 imzanın toplanması prosesini başa çatdıra bilməyib və bəziləri buna əsas kimi kifayət qədər vaxtın kifayət qədər olmadığını və MSK tərəfindən sənədlərin qəbul edilməsində çətinlikləri göstəriblər. İmzaların toplanması və yoxlanılması prosesində şəffaflıq yox idi və DTİHB SMM-in bir neçə həmsöhbəti onun həqiqiliyinə şübhə ilə yanaşmış və bunun prosedur formallıq olduğunu qeyd etmişdirlər. Siyasi partiyaların qeydiyyatı və ləğvi üçün bu yaxınlarda tətbiq edilmiş sərt tələblər plüralizmə mənfi təsir göstərmiş və birləşmək azadlığına əlavə məhdudiyyətlər tətbiq etmişdir.
Süskün keçən kampaniya iştirak baxımından ictimaiyyət arasında məhdud maraq yaratdı və sosial şəbəkələr də daxil olmaqla, həqiqi rəqabət xarakteri daşımırdı. Namizədlərin heç biri öz təşviqat çıxışlarında hazırki prezidentin siyasətlərinə inandırıcı şəkildə etiraz etməməsi səbəbindən seçicilər üçün alternativ təqdim yox idi. Təşviqat kampaniyası ilk növbədə namizədlər və ya onların müvəkkilləri tərəfindən televiziya təqdimatları və sistematik olaraq hər bir namizəd üçün bir poster nümayiş etdirən MSK tərəfindən təyin edilmiş 10,000 lövhədən istifadə etməklə həyata keçirilib. Hazırki prezident seçkiqabağı təşviqat üçün rəsmi sosial media hesablarından istifadə etməyib, lakin Hökumətin internet saytlarında Prezidentin fəaliyyətinin təbliği davam edib. Seçki kampaniyasının əsas xəttini Azərbaycanın suverenliyinin bərpası və Prezidentin xarici siyasətinə dəstək ilə bağlı fikirlər üstünlük təşkil edib. Ümumiyyətlə, mövcud qanunvericilik bazası və onun tətbiqi ümumilikdə sərbəst toplaşmaq azadlığı və ictimai toplantılar keçirmək, o cümlədən təşviqat dövründən kənar hüquqlarından istifadə etmək imkanlarına əhəmiyyətli dərəcədə mane olur.
Qanunvericilik qadın və kişilərə, o cümlədən siyasi partiyalar daxilində bərabər münasibəti təmin etsə də, qadınların iştirakını təşviq etmək üçün heç bir xüsusi tədbirlər yoxdur və qadınlar ictimai və siyasi həyatın bütün aspektlərində kifayət qədər təmsil olunmur. 2013-cü ildən bəri prezident seçkilərində heç bir qadının namizədləyi irəli sürülməmiş və yaxud hər hansı qadın namizəd kimi qeydə alınmamış, və 26 siyasi partiyanın heç birinə qadın rəhbərlik etmir. Namizədlərin seçki platformalarının heç biri birbaşa gender bərabərliyi məsələsinə toxunmayıb. Eyni zamanda, qadınlar aşağı səviyyəli seçki komissiyalarında kifayət qədər təmsil olunsalar da, rəhbərlik səviyyəsində onların sayı kifayət qədər deyil. Müsbət hal odur ki, seçilmiş bələdiyyə üzvlərinin qadınlardan ibarət nisbəti 15 il ərzində 4 faizdən 39 faizə yüksəlmişdir.
Qanunvericilik təşviqat kampaniyası üçün ianələrinin və xərclərinin mənbələri və məbləğləri ilə bağlı məhdudiyyətlər müəyyən edir. Kampaniyanın maliyyələşdirilməsinə nəzarəti həyata keçirən orqan olan Azərbaycan Respublikası Səhifə: 3 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
MSK namizədlərin təbliğat-təşviqat kampaniyası ilə bağlı bəyan etdiyi gəlirlər və xərcləri əks etdirən məcmu məlumatları dərc edib. Hesabatların dərci müəyyən dərəcədə şəffaflığı təmin etsə də, daha təfərrüatlı məlumatların olmaması və maliyyə mənbəyinin açıqlanmaması seçicilər üçün mövcud olan məlumatları məhdudlaşdırıb. Kampaniyanın altı iştirakçısının bəyan edilmiş kampaniya xərcləri hazırki Prezidentin xərclədiyi məbləğdən təxminən iki dəfə az idi. Hesabatlar MSK-nın mülahizəsinə əsasən yoxlanılır və onun apardığı auditin nəticəsini dərc etmək üçün heç bir qanun öhdəliyi yoxdur. Birlikdə götürdükdə, qanun və təcrübə kampaniyanın maliyyələşdirilməsinə tam şəffaflığı və effektiv və qərəzsiz nəzarəti təmin etməyib.
İfadə azadlığı, media azadlığı və məlumat əldə etmək hüququ Konstitusiyada kifayət qədər müəyyən edilməmiş məhdudiyyətlərlə təmin edilmişdir. Həddindən artıq məhdudlaşdırıcı yeni “Media haqqında” qanun dövlət tərəfindən idarə olunan lisenziyalaşdırma sistemini təqdim edir. Sözügedən qanun və kampaniya başlamazdan bir müddət əvvəl bir sıra tənqidçi jurnalistlərin saxlanılmaları və həbsləri media üçün əhəmiyyətli dərəcədə məhdud mühit yaradıb və jurnalistlər arasında geniş yayılmış özünüsenzuraya xidmət edib. Bu hal müstəqil jurnalistikanın əhatə dairəsini, tənqidi müzakirələri və ictimaiyyət üçün mövcud olan siyasi məlumatların çeşidini məhdudlaşdırıb. İctimai yayımçı tərəfindən pulsuz təqdimatlar, praym-taymda birgə dəyirmi masalar və bir neçə ödənişli siyasi reklamdan başqa, DTİHB SMM-in monitorinq etdiyi media bütün təşviqat dövrü ərzində kampaniya iştirakçılarının yalnız nominal işıqlandırılmasını təmin etmişdir. Bu, seçicilərin kampaniya iştirakçıları və onların proqramları haqqında məlumat əldə etmək və məlumatlı səs vermək imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırıb və Prezident haqqında tənqidi məlumatların demək olar ki, taməmamilə paylaşılmaması ilə yanaşı, kampaniyada rəqabət qabiliyyətinin olmamasına səbəb olub.
MSK seçki şikayətlərinə baxılması üçün Ekspert Qrupu yaradıb. MSK öz iclasında yalnız bir şikayətə baxıb, lakin DTİHB SMM-in müşahidəsinə əsasən seçkilərlə bağlı bəzi digər məsələlər şikayət kimi qiymətləndirilməyib və MSK tərəfindən baxılmamış qalıb. Məhkəmələr MSK-nın bütün qərarlarının qüvvədə saxlanılması ilə bağlı doqquz şikayətə baxıb. DTİHB SMM bir neçə məhkəmə işinin müşahidəsini aparıb və həmin dinləmələrdə tərəflərin öz iddialarını təqdim etmək imkanı əldə etməsinə baxmayraq, proses haqqında ictimaiyyət üçün kifayət qədər məlumat paylaşılmayıb. Qərarların əksəriyyəti yalnız seçki günündən sonra dərc edilib.
Seçki Qanunu həm vətəndaş, həm də beynəlxalq müşahidənin aparılmasına təminat verir. Bununla belə, müstəqil vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının əksəriyyəti qeydiyyatda qanunvericilik və inzibati maneələrlə üzləşir ki, bu da onların maliyyələşdirilməsinə qoyulan məhdudiyyətlərlə yanaşı, müşahidə prosesini təşkil etmək və həyata keçirmək imkanlarına mənfi təsir göstərir. Nəticədə, qeydiyyatdan keçməmiş təşkilatların üzvləri özlərini fərdi qaydada akkreditasiya etməli olmuş və DTİHB SMM həmsöhbətlərinin fikirlərinə əsasən, həmin müşahidəçilərin əksəriyyəti bürokratik çətinliklərlə üzləşmişdir. Akkreditə olunmuş 88,000-ə yaxın yerli müşahidəçinin 51 faizi namizədləri təmsil edir, 42 faizi fiziki şəxslər kimi akkreditə olunub və yalnız 6 faizi qeyri-hökumət təşkilatları tərəfindən irəli sürülüb.
Seçki günü ümumiyyətlə sakit və bütövlükdə intizamlı olmuş, seçici fəallığı 75 faizə çatmışdır. Gün ərzində BSMM əhəmiyyətli prosedur çatışmazlıqlarını müşahidə edib. BSMM müşahidəçilərinin mənfi rəylərinin mahiyyəti əsasən səsvermənin məxfiliyi, təkrar səsvermənin qarşısının alınması ilə bağlı tədbirlərin görülməməsi, qutulara topa bülletenlərin atılması və seçici siyahılarında oxşar imzaların olması ilə bağlıdır. Həm beynəlxalq, həm də vətəndaş müşahidəçilərin bir sıra hallarda mühüm prosedurları məhdudiyyətsiz müşahidə edə bilməməkləri şəffaflığa kölgə salaraq müşahidə olunan məntəqələrdə mənalı müşahidə prosesini tam təmin etmirdi. Müşahidə edilən seçki məntəqələrinin demək olar ki, 80 faizi əlilliyi olan şəxslər üçün müstəqil əlçatımlıq təmin etməyib. BSMM 1990-cı ilin ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 7.4-cü bəndinə uyğun olaraq seçki bülletenlərinin sayılıb- saxlanılmaması və dürüst şəkildə təqdim edilib-edilməməsi ilə bağlı ciddi suallar doğuran əhəmiyyətli prosedur səhvləri və nöqsanları, habelə seçki qutularına bülletenlərin topa atılması əlamətləri Azərbaycan Respublikası Səhifə: 4 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
səbəbindən müşahidə edilən səslərin sayılması üzrə 113 haldan yarıdan çoxunda (61) səslərin sayılmasını mənfi qiymətləndirmişdir. Seçki günü ərzində MSK səsvermə ilə bağlı xəbərləri paylaşmış və fevralın 8-də səhər tezdən seçki məntəqələrindən ilkin nəticələri dərc etməyə başlamışdır.
Hazırki hesabatda Azərbaycan Respublikasında seçkilərin ATƏT qarşısında götürülən və demokratik seçkilərlə bağlı digər beynəlxalq öhdəliklərə və standartlara yaxınlaşdırılması səylərini dəstəkləmək üçün tövsiyələr təklif olunur. Prioritet tövsiyələr plüralist və rəqabətli siyasi mühit, hüquqi bazanın nəzərdən keçirilməsi, ələlxüsus birləşmək, dinc toplaşmaq və ifadə azadlıqlarının həyata keçirilməsi, seçki komissiyalarının müstəqilliyi və qərəzsizliyi, müşahidəçilərin qeydiyyatı, səslərin sayılması və protokollaşdırılması prosesinin şəffaflığı və bütövlüyü, qadınların ictimai və siyasi həyatda iştirakının artırılması ilə bağlı tədbirlərə aiddir.
II. GİRİŞ SÖZÜ VƏ MİNNƏTDARLIQ
Azərbaycan Respublikasının səlahiyyətli dövlət qurumlarının dəvətindən sonra və 18-20 dekabr 2023- cü il tarixlərində keçirilmiş Ehtiyacların Qiymətləndirilməsi Missiyasının tövsiyəsi əsasında və öz mandatına uyğun olaraq, ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu (DTİHB) 29 dekabr 2023-cü il tarixində Seçki Müşahidə Missiyasını (SMM) təsis etmişdir. Ouen Mörfinin rəhbərlik etdiyi DTİHB SMM Bakıda yerləşən 11 nəfərlik əsas heyətdən və yanvarın 5-də ölkə üzrə təhkim olunmuş 26 uzunmüddətli müşahidəçidən ibarət idi. DTİHB SMM seçkidən sonrakı prosesləri izləmək üçün fevralın 17-dək fəaliyyətini davam etdirib.
Seçki günü DTİHB SMM və ATƏT-in Parlament Assambleyasının nümayəndə heyətlərinin birgə səyləri ilə Beynəlxalq Seçki Müşahidə Missiyası (BSMM) təşkil olunmuşdur. 2 Artur Qerasimov, ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri tərəfindən ATƏT-in qısamüddətli müşahidə missiyasının Xüsusi Əlaqələndiricisi və Rəhbəri təyin edilib. Daniela De Ridder, ATƏT PA nümayəndə heyətinə rəhbərlik edib. Ouen Mörfi dekabrın 28-dən etibarən DTİHB SMM-in rəhbəridir.
Seçki günü BSMM 42 ölkədən 335 müşahidəçi, o cümlədən DTİHB tərəfindən 26 uzunmüddətli və 207 qısamüddətli müşahidəçi, həmçinin ATƏT PA-nın üzvü olan 79 nümayəndə heyəti müşahidə aparmışdır; müşahidəçilərin 44,5 faizi qadın idi. BSMM seçkilərin açılış mərhələsinin müşahidəsini ölkə üzrə 132, səsverməni 1181, səslərin sayılmasını isə 113 seçki məntəqəsində aparmışdır. Cədvəllərin tərtibi isə 81 Dairə Seçki Komissiyasında (DSK) müşahidə olunub.
DTİHB SMM seçki prosesinin ATƏT qarşısında götürülən və digər beynəlxalq öhdəliklərə və demokratik seçkilərlə bağlı standartlara və milli qanunvericiliyə uyğunluğunu qiymətləndirib. Hazırki yekun hesabat fevralın 8-də Bakıda keçirilən mətbuat konfransında açıqlanan İlkin Müşahidələr və Nəticələr Bəyanatından sonra təqdim olunur. 3
DTİHB SMM seçkiləri müşahidə etməyə dəvət etdiklərinə görə Azərbaycan Respublikasının hakimiyyət orqanlarına, köməyə və əlaqələndirməyə görə isə Mərkəzi Seçki Komissiyasına və Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyinə minnətdarlıqlarını ifadə edir. Missiya həmçinin digər dövlət qurumlarına, namizədlərə, siyasi partiyalar, vətəndaş cəmiyyəti, mətbuat və beynəlxalq ictimaiyyət nümayəndələrinə, habelə digər ünsiyyətdə olduğu şəxslərə paylaşdıqları fikirlərə görə təşəkkürünü bildirir.
2 Avropa Şurası Parlament Assambleyası bu seçkini müşahidə etməyib. 3 DTİHB-nin Azərbaycan üzrə seçkilərlə bağlı bütün əvvəlki hesabatlarına baxın. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 5 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
III. ÜMUMİ MƏLUMAT VƏ SİYASİ KONTEKST
2023-cü il dekabrın 7-də Prezident İlham Əliyev, növbədənkənar prezident seçkilərinin 2024-cü il fevralın 7-də, yəni özünün yeddi illik mandatının nəzərdə tutulan müddətinin başa çatmasından 14 ay əvvəl keçiriləcəyini elan etdi. 4 Seçkilərin keçirilməsinə dair qərar və Azərbaycan Prezidenti və Ermənistan Baş nazirinin ölkələr arasında münasibətləri normallaşdırmaq və sülh müqaviləsi üzrə danışıqlar aparmaq niyyətlərini açıq şəkildə təsdiqlədiyi bəyanatla eyni gündə verilmişdir. 5 Bu, Azərbaycanın 19 və 20 sentyabr tarixlərində həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlardan və 115,000-dən çox Qarabağ ermənisinin köçürülməsindən sonra baş tutmuşdu. 6 Bu seçki Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində keçiriləcək ilk seçki idi. Növbədənkənar seçkilərin təyin edilməsi ilə bağlı heç bir rəsmi səbəb göstərilməsə də, kampaniyanın başlamasından beş gün əvvəl Prezident, televiziyaya verdiyi müsahibədə suverenliyin bərpasının özü-özlüyündə mühüm bir mərhələnin başa çatması fikri ilə əsaslandırmışdır. 7 Namizədlərin hər biri bu fikirləri təkrarlayaraq, erkən seçkilərin keçirilməsinin zəruriliyini təsdiqləyib. 8
Azərbaycan Respublikasında parlamentə (Milli Məclisə) nisbətdə icra hakimiyyətinə geniş konstitusiya səlahiyyətləri verən prezident üsul-idarəsi mövcuddur. Prezident, Nazirlər Kabinetini və regional və milli səviyyədə bir çox digər yüksək vəzifəli şəxsləri təyin edir. Prezident həmçinin Konstitusiya və Ali Məhkəmənin hakimlərini təyin edir, apellyasiya məhkəmələrinə hakimləri və parlament tərəfindən formal olaraq təyin olunan Baş prokurorun namizədliyini irəli sürür.
Prezident Əliyevin sədr olduğu hakim Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) hazırda parlamentdə 116 deputat mandatından 69-na malikdir. Digər 9 partiyanın 11 millət vəkili ilə və üstəgəl 36 müstəqil deputatın təmsil olunmasına baxmayaraq, demək olar ki, praktiki olaraq bütün hallarda qərarların əleyhinə səs verən olmur. 9
Bəzi müxalif siyasi partiyalar digər məsələlərlə yanaşı həqiqi demokratik proses üçün adekvat şəraitin olmadığını iddia edərək seçkidə iştirak etməmək qərarına gəliblər. 10 Bundan əlavə, bir çox həmsöhbətin ümumi sözlə son təzyiqlər başlığı altında təsvir etdiyi mühitdə tənqidçi jurnalistlərin, vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin və parlamentdə olmayan müxalifət partiyalarının üzvlərinin seçkidən əvvəlki aylarda çoxsaylı saxlanması və həbsləri halları əsassız saxlanma, habelə siyası motivli məhkəmə
4 Prezident qərarının sürəti. 5 Ermənistan və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması mövcud olsa da, bu hesabatın yazıldığı dövrdə sərhədin delimitasiyası da daxil olmaqla sülh sazişi hələ də müzakirə olunurdu. 6 BMTQAK-ın Əməliyyatları haqqında Məlumat Portalına baxın. 7 Prezidentin müsahibəsinin stenoqramı Prezidentin internet saytındadır. 8 16 oktyabr 2023-cü il Prezidentin partiyası və bu seçkilərdə namizədlərini irəli sürmüş digər 4 partiya da daxil olmaqla 23 siyasi partiyanın prezidentə müraciət ünvanlanmışdırlar: “Azərbaycanda fəaliyyət göstərən siyasi partiyalar ölkəmizin xoşbəxt gələcəyi naminə bir daha siyasi həmrəyliyini bildirir, xalqımızın firavanlığı, dövlətimizin əbədi suverenliyi üçün apardığınız uğurlu daxili və xarici siyasətdə Zati-alinizə dəstəyini bəyan edir.” Namizədlərdən bəziləri və digər partiyalar sonradan iddia etmişdirlər ki, onlar ərazilərin geri alınması münasibətilə Prezidenti təbrik etmək baxımından Prezident administrasiyasının müraciətinə razılıq veriblər. 9 2023-cü ilin aprelindən etibarən qeydləri olan parlamentin son iclasında parlamentdəki bütün səsvermələrdə hökumətin təkliflərinə qarşı heç bir səs verilməyib. 2022-ci ilin dekabrında “Siyasi partiyalar haqqında” qanunun yekun oxunuşunun əleyhinə bir səs verilib. Bir xanım deputat isə siyasi məsələlərdən uzaq durduğunu, siyasəti prezidentin öhdəsinə buraxdığını qeyd edib. Hakim partiya öz üzvlərinin sayını 720 830 nəfər olaraq göstərir ki, bu da seçicilərin 11 faizindən çoxunu təşkil edir. Digər siyasi partiyalar öz üzvlük sayını açıqlamır, lakin hər birinin YAP-ın üzvlərinin təxminən bir-iki faizini təşkil etdiyi düşünülür. 10 Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası və Müsavat fəalların saxlanmasını əsas gətirib. Müsavat Partiyasının aparıcı üzvü Tofiq Yaqublu 2023-cü il dekabrın 14-də həbs edilib. Dekabrın 15-də Müsavat seçkilərdə iştirak etməyəcəyini bəyan edib. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (AXCP) dekabrın 17-də seçkini boykot edəcəyini bəyan edib. Respublikaçı Alternativ Partiyası (REAL) üzvlərini boykot etməkdənsə, istədikləri namizədə səs verməyə çağırıb. Partiya katibinin Facebook yazısına baxın. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 6 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
prosesləri ilə bağlı yerli və beynəlxalq səviyyədə narahatlıqları artırır. 11 Sözügedən hallar ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 7.7-ci bəndinə ziddir və ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə və beynəlxalq standartlara xas olan qanunun aliliyini pozur. 12
Həqiqi siyasi alternativlərlə nəticələnən rəqabətli siyasi mühit demokratik proses üçün həlledicidir. Hakimiyyət əsas azadlıqlara tam hörmət nümayiş etdirməli və potensial namizədlər və seçki iştirakçıları siyasi platformalarını təşviq etmək və ictimaiyyət üçün əhəmiyyətli olan mövzularla bağlı müzakirələr aparmağa imkan verən şəraitlə təmin olunmalı və təzyiq və ya hədə-qorxuya məruz qalmamalıdır. Təzyiq və ya hədə-qorxu halları və iddiaları müvafiq orqanlar tərəfindən operativ şəkildə araşdırılmalı və təqsirkarlar əməllərinə görə məsuliyyətə cəlb edilməlidirlər.
Gender (kişi və qadın) Bərabərliyi haqqında qanun qadınlara və kişilərə, o cümlədən siyasi partiyalarda bərabər münasibəti təmin etsə də, qadınların iştirakını təşviq etmək üçün heç bir xüsusi tədbirlər yoxdur və qadınlar ictimai həyatın bütün aspektlərində kifayət qədər təmsil olunmurlar. 13 2013-cü ildən bəri prezident seçkilərində heç bir qadının namizədləyi irəli sürülməmiş və yaxud namizəd kimi qeydə alınmamış, və 26 siyasi partiyanın heç birinə qadın rəhbərlik etmir. Eyni zamanda Birinci vitse- prezident qadındı. 14 Hazırda spiker də daxil olmaqla, 20 qadın deputat (17 faiz) var. 15 2004-cü ildən 2019-cu ilə qədər qadınlardan ibarət seçilmiş bələdiyyə üzvlərinin nisbəti 4 faizdən 39 faizə yüksəlmişdir. 16
Qadınların ictimai və siyasi həyatda, o cümlədən yüksək və qərar qəbuletmə səviyyələrində tam və bərabər iştirakı hərtərəfli hüquqi, institusional və maarifləndirici təşəbbüslər vasitəsilə asanlaşdırılmalıdır.
11 Məsələn, yanvarın 16-da ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsi jurnalist həbsləri ilə bağlı dərin narahatlığını ifadə edib (bax KİV fəslinə). 2023-cü ilin iyul ayından həbsdə olan lideri Qubad İbadoğlu ilə yanaşı, Azərbaycan Demokratiya və Rifah Partiyasının (ADR) daha altı üzvü və AXCP-nin ən azı altı üzvü seçkidən əvvəlki aylarda və təşviqat kampaniyası zamanı saxlanılıb. AXCP lideri Əli Kərimli, DTİHB SMM-ə məlumat verib ki, ona illərdir internet, mobil telefondan istifadə imkanı və pasport verilmir. Qeydiyyatdan keçməmiş “Üçüncü Respublika” vətəndaş cəmiyyəti təşkilatının təsisçilərindən biri olan Araz Əliyev 23 dekabr 2023-cü ildə “xırda xuliqanlıq” ittihamı ilə 25 sutkalıq inzibati həbs alıb. “Üçüncü Respublika” spikeri, eyni zamanda Demokratik Təşəbbüslər İnstitutunun sədri Akif Qurbanov digər fəallar və jurnalistlərlə birlikdə 2024-cü il martın 6-da həbs edilib. Sonrakı günlərdə fəalların növbəti həbsləri həyata keçirilib. 2023-cü ilin avqustunda İşçi Masası Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri Afiyəddin Məmmədov son 10 ayda üçüncü dəfə həbs edilərək “xırda xuliqanlıq” ittihamı ilə istintaq təcridxanasına, digər həmkarlar ittifaqı üzvləri Ayxan İsrafilov və Elvin Mustafayev isə iddia olunan “qabaqcadan narkotik alveri”nə görə təcridxanaya salınıblar. Digər məsələlərlə yanaşı 2019-cu il Natiq Cəfərov Azərbaycana qarşı, 2020-ci il İbrahimov və Məmmədov Azərbaycana qarşı, 2021-ci il Əzizov və Novruzlu Azərbaycana qarşı işlərində AİHM-in açıq şəkildə bildirmişdir ki, “cavabdeh Dövlətin iştirakı ilə bir sıra oxşar işlərdə verilən qərarlar hökumət tənqidçilərinin, vətəndaş cəmiyyəti fəallarının və hüquq müdafiəçilərinə qarşı cəza tədbirləri və 18-ci maddəni pozaraq cinayət qanunvericiliyindən sui-istifadə yolu ilə əsassız saxlama və həbs nümunəsini əks etdirmişdir”. 12 7.7-ci bəndə əsasən iştirakçı dövlətlər “qanun və dövlət siyasətinin siyasi təşviqatın ədalətli və azad mühitdə aparılmasına imkan vermək üçün fəaliyyətini təmin etmək öhdəliyi götürürlər ki, bunun çərçivəsində nə inzibati tədbirlər, zorakılıq, nə də hədə-qorxu partiyaların və namizədlərin öz fikirlərini sərbəst ifadə etməsinə, habelə seçicilərin onlarla tanış olmasına və müzakirə etməsinə və ya qisas qorxusu olmadan öz səsini verməsinə mane olmur”. 1966-cı il Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Paktın (MSHBP) preambulasına baxın, ona əsasən “[...] qorxudan azad davranışa yalnız hər kəsin öz mülki və siyasi hüquqlarından istifadə edə biləcəyi şərait yaradıldığı halda nail olmaq olar [...]”. 13 2006-cı ildə qəbul edilmiş və sonuncu dəfə 2010-cu ildə düzəliş edilmiş “Gender bərabərliyi haqqında” qanunun tətbiqi ilə bağlı 2006-cı il tarixli Prezidentin fərmanında Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin icra səlahiyyətləri ilə bağlı müvafiq müddəalar yer alıb. Komitə 2020-ci ildə bunun üçün mexanizmlərin olmadığını bildirdi və hələ parlament tərəfindən qəbul edilməmiş qanunvericiliyə düzəliş təklif etdi. 14 2017-ci ildə təyin olunan Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Prezidentin həyat yoldaşıdır. 35 nəfərlik Nazirlər Kabinetində bir qadın var, nazir vəzifəsində olan yoxdur. Hazırda rayon və şəhərlərdə prezident tərəfindən təyin olunan 87 RİH başçısı arasında qadın yoxdur. 15 Parlamentin 15 komitəsindən ikisinə qadınlar sədrlik edir. 16 Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi haqqında Konvensiyanın altıncı hesabatının 27-ci bəndinə baxın. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 7 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
IV. HÜQUQİ ÇƏRÇİVƏ VƏ SEÇKİ SİSTEMİ
Prezident seçkiləri ilk növbədə Konstitusiya (sonuncu dəyişiklik 2016-cı ildə edilib) və Seçki Məcəlləsi ilə tənzimlənir. 17 Konstitusiya əsas hüquq və azadlıqları təmin, lakin eyni zamanda onların məhdudlaşdırılması üçün geniş əsaslar ehtiva edir. 18 Birləşmək azadlığı qanunvericiliklə kifayət qədər qorunmayıb və hazırda Siyasi partiyalar haqqında yeni qanunla daha da məhdudlaşdırılıb; media üçün yeni qaydalar ifadə azadlığını həddindən artıq məhdudlaşdırır; sərbəst toplaşmaq azadlığının həyata keçirilməsi icra hakimiyyəti orqanlarının mülahizəsinə buraxılır və səmərəli müdafiə hüququ təmin edilmir. 19 Qanunvericilikdə və təcrübədə vətəndaş və siyasi hüquqlara dair sözügedən və digər məhdudiyyətlər beynəlxalq standartlara və ATƏT qarşısında demokratik seçkilərin keçirilməsi ilə bağlı götürülən öhdəliklərə uyğun gəlmir (bax Seçki Kampaniyası və media). 20
Birləşmək azadlığı qanunvericiliklə kifayət qədər qorunmayıb və hazırda “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanunla daha da məhdudlaşdırılıb; “Media haqqında” qanuna uyğun olaraq media üçün yeni qaydalar ifadə azadlığını həddindən artıq məhdudlaşdırır; dinc toplaşmaq azadlığının həyata keçirilməsi icra hakimiyyəti orqanlarının mülahizəsindən asılıdır və səmərəli hüquqi müdafiə hüququ təmin edilmir. Qanunvericilikdə və təcrübədə vətəndaş və siyasi hüquqlara dair sözügedən maneələr və digər məhdudiyyətlər beynəlxalq standartlara və ATƏT qarşısında demokratik seçkilərin keçirilməsi ilə bağlı götürülən öhdəliklərə uyğun deyil (bax: Seçki kampaniyası və KİV).
Seçki Məcəlləsi seçki prosesini təfərrüatlı təsvir edir və onun bütün aspektlərini tənzimləyir. Son seçkilərdən (2020-ci ilin may və 2023-cü il iyul) keçən müddətdə Seçki Məcəlləsinə iki dəfə və bəzi texniki dəyişikliklər edilsə də, onlar DTİHB və Venesiya Komissiyasının əvvəlki tövsiyələrini və ya Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin (AİHM) çıxardığı qərarları nəzərə almayıb. 21 Əsas azadlıqların məhdudlaşdırılması, seçki komissiyalarının tərkibi, seçicilərin və namizədlərin hüquqlarının məhdudlaşdırılması, seçicilərin birdən çox namizədə dəstək kimi imza atmasınına qadağa və seçicilərin seçki günü seçici siyahılarına əlavə edilməsi qaydasının aradan qaldırılması zərurəti diqqət mərkəzində saxlanılan prioritet tövsiyələr sırasındadır. 22
“Kütləvi informasiya vasitələri (Media) haqqında” qanun digər məsələlərlə bərabər media qurumlarının reyestrini və onların yaradılmasına dair tələbləri, jurnalistlərin qeydiyyatdan keçmə şərtlərini və xaricdən maliyyələşməsini qadağan edir. “Siyasi partiyalar haqqında” qanunda partiyaya üzvlüklə bağlı
17 Əsas azadlıqlar və seçki prosesi ilə bağlı digər qanunvericilik aktlarına “Kütləvi İnformasiya Vasitələri haqqında”, “Sərbəst toplaşmaq azadlığı haqqında”, “Qeyri-hökumət təşkilatları haqqında”, “Siyasi partiyalar haqqında” qanunlar, Cinayət Məcəlləsinin, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin və İnzibati Prosessual Məcəllənin müvafiq müddəaları daxildir. 18 Xüsusilə, Konstitusiyaya Dəyişikliklər Layihəsinə dair 2016-cı il Rəyində Venesiya Komissiyası, digər məsələlərlə bərabər, “ictimai asayişi” və “ictimai əxlaqı” pozmaq kimi toplaşmaq azadlığının məhdudlaşdırılmasının geniş əsaslara (Maddə 49), birləşmək azadlığına tətbiq olunan geniş qadağalara (Maddə 58) dair şərh vermişdir və Venesiya Komissiyasına əsasən bu: “qanunvericiyə hər hansı bir fəaliyyəti “cinayət” kimi müəyyən etmək və beləliklə, onu həyata keçirən və ya hətta “onu etmək” “niyyəti daşıyan” hər hansı birliyi qadağan etmək üçün kart- blanş verməkdir." 19 Qanunlar müvafiq olaraq 2023-cü ilin fevralında və 2022-ci ilin yanvarında qüvvəyə minib. ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 4-cü bəndində iştirakçı dövlətlər təsdiqlədilər ki, “onlar öz qanunlarının, qaydalarının, təcrübələrinin və siyasətlərinin beynəlxalq hüquq üzrə öhdəliklərinə uyğun olmasını və Prinsiplər haqqında Bəyannamənin və digər ATƏM öhdəliklərinin müddəalarına uyğunlaşdırılmasını təmin edəcəklər.”. 5.7-ci bənddə iştirakçı dövlətlər bir daha təsdiq edirlər ki, “insan hüquqları və əsas azadlıqları qanunla və beynəlxalq hüquq çərçivəsində öz öhdəliklərinə uyğun olaraq təmin ediləcək”. 20 Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Paktın (MSHBP) 25-ci Ümumi Şərhinin 12-ci qeyd olunur ki, “ifadə, toplaşmaq və birləşmək azadlığı səsvermə hüququnun səmərəli həyata keçirilməsi üçün vacib şərtlərdir və tam qorunmalıdır”. Həmçinin DTİHB və Venesiya Komissiyalarının 2023-cü il Azərbaycanın “Siyasi Partiyaları haqqında” qanunu üzrə Birgə Rəyinə və Media Hüququ üzrə 2022-ci il Birgə Rəyinə. 21 Həmçinin AİHM qərarlarının icrasına dair icmala baxın. 22 DTİHB-nin Azərbaycandakı seçkilərlə bağlı bütün əvvəlki hesabatlarına baxın. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 8 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
dəyişikliklər, siyasi partiyaların maliyyələşdirilməsi və partiyaların buraxılması ilə bağlı qaydalar öz əksini tapıb. Hər iki qanunun bəyan edilmiş məqsədi media və siyasi partiyalar üçün əlverişli mühit təmin etmək idi, lakin faktiki olaraq hər iki qanun bir sıra ciddi lüzumsuz məhdudiyyətlər tətbiq edir, eləcə də hakimiyyət orqanlarına geniş səlahiyyətlər verir və hər iki qanun birləşmək və ifadə azadlığına mane olur və özbaşına qərarların qəbulunu təmin edir. 23
Beynəlxalq insan hüquqları öhdəliklərinə əməl olunmasını təmin etmək məqsədilə qanunvericiliyin yenidən nəzərdən keçirilməsi və onun tətbiqi prosesi təcrübədə əsas azadlıqların səmərəli həyata keçirilməsini təmin etməli və özbaşınalıqdan qorumaladır. Düzəlişlər növbəti seçkilərdən xeyli əvvəl ictimaiyyətin inklüziv və effektiv iştirakını təmin edən məsləhətləşmə prosesi vasitəsilə edilməlidir.
Konstitusiya prezidentə parlament və ya məhkəmə tərəfindən tənzimlənməyən hər hansı bir məsələni açıq şəkildə həll etmək hüququ verməklə, icra, qanunvericilik və məhkəmə orqanları arasında səlahiyyətlərin tam bölünməsini təmin etmir. Prezident, növbədənkənar prezident seçkiləri təyin etmək üçün tam mülahizə səlahiyyətinə malikdir və bu hüquqdan səlahiyyətləri daha da gücləndirmək üçün istifadə olunub. Bu, demokratik standartlara uyğun gəlmir. 24 Prezident birbaşa ümumxalq səsverməsi yolu ilə, kvorum tələbi olmadan, səslərin mütləq əksəriyyəti ilə yeddi il müddətinə seçilir. Namizədlərdən heç biri səslərin yarıdan çoxunu almadıqda, ən çox səs toplamış iki namizəd arasında ikinci tur təşkil olunur.
V. SEÇKİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ
Seçki MSK, 125 Dairə Seçki Komissiyası (DSK) və hər biri beş il müddətinə təyin edilmiş 6319 Məntəqə Seçki Komissiyası (MnSK) tərəfindən idarə olunur. 25 MSK üzvləri və DSK-nın sədrləri və katibləri tam ştatlı işçi hesab olunurlar. MSK, DSK və MnSK müvafiq olaraq 18, 9 və 6 üzvdən ibarətdir. 26 MSK üzvləri sırasında 18 üzvdən yalnız 4-nün qadın olması qadınların aşağı səviyyədə təmsil olunmasını göstərir. Aşağı səviyyə komissiyalarda isə tam səsvermə hüququna malik komissiya üzvlərinin 41 faizini qadınlar təşkil edir. Aşağı səviyyəli komissiyaların üçdə birinə qadınlar sədrlik edir. Bununla belə, bu göstərici DSK səviyyəsində 20 faizə qədər və hətta tam ştatlı rəhbər vəzifələr nəzərə alınarsa, daha da aşağı düşüb. DSK katibləri komissiya üzvlərinn beş faizini təmsil edir və 125 DSK sədrləri arasında qadın sədrlərin faizi 0,5-dən aşağıdır. 27
23 Məsələn, Ədliyyə Nazirliyinin QHT-lərin və siyasi partiyaların qeydiyyatı və daxili fəaliyyətləri ilə bağlı səlahiyyətləri geniş və müdaxilə mahiyyətlidir (bax: Siyasi partiyalar haqqında Qanuna dair 2023-cü il tarixli Birgə Rəyin 58-ci bəndinə); 2022-ci il Media Qanunu üzrə Birgə Rəyin 23-cü bəndi “media məzmununa qoyulan ən çox məhdudiyyəti ixtiyari təfsir üçün geniş imkan açan ciddi qeyri-müəyyənlik kimi” təsvir etmişdir. Hər iki qanun Venesiya Komissiyası və DTİHB tərəfindən gözlənilən birgə hüquqi rəylər verilməmişdən əvvəl qüvvəyə mindiyi üçün sonuncuların hələ də qüvvəsini itirməməmiş tövsiyələri nəzərə alınmayıb. 24 Konstitusiyaya Dəyişikliklər Layihəsinə dair 2016-cı il Rəyinin 55-ci bəndində Venesiya Komissiyası qeyd edib ki, prezidentə növbədənkənar seçkilər təyin etmək üçün müstəsna və müstəqil səlahiyyətin verilməsi “demokratik standartlara uyğun gəlmir”, çünki bu, “seçkiləri ölkə rəhbərliyinin plebisitinə çevirə və avtoritar meyllərə legitimlik təmin edə bilər”. MSBHP-ə 25 saylı Ümumi Şərhin 9-cu bəndində deyilir ki, “həqiqi dövri seçkilər nümayəndələrin onlara həvalə edilmiş qanunvericilik və ya icra hakimiyyəti səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsi üçün hesabatlılığını təmin etmək üçün vacibdir”. 25 Buraya cari seçkilər üçün qaytarılmış ərazilərdə yaradılmış 26 yeni məntəqə seçki komissiyası, istirahət evlərində, xəstəxanalarda, digər tibb məntəqələrində, hərbi hissələrdə, neft platformalarında və dənizdəki gəmilərdə yaradılmış 218 xüsusi seçki məntəqəsi daxildir. 26 Seçki komissiyalarının hazırki tərkibi 2021-ci ildə təsdiq olunub. Seçki komissiyalarının müstəqilliyini artırmaq üçün qanun beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq komissiya üzvlərinin onları təyin etmiş orqan tərəfindən vəzifədən azad edilməsini qadağan edir. Eyni zamanda, müvəkkilin xidmət edə biləcəyi mandatların sayının məhdudlaşdırılmaması ilə müddəanın effektivliyi azalır. 27 MSK-nın internet səhifəsində 12 fevral tarixinə yer alan məlumata görə. ATƏT Nazirlər Şurası 7/09 saylı Qərarında iştirakçı dövlətləri “qadınların və kişilərin siyasi və ictimai həyatda və xüsusilə qərarların qəbul edilməsində daha balanslı iştirakını asanlaşdıracaq mümkün qanunvericilik tədbirlərini nəzərdən keçirməyə” çağırır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 9 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Qərarvermə rolları da daxil olmaqla qadınların bərabər iştirakını təmin etmək üçün tədbirlər qanuni tələblərin tətbiqi və seçki idarəetməsinin bütün səviyyələrində qadınların müəyyən edilməsi və irəli sürülməsi səyləri vasitəsilə həyata keçirilməlidir.
MSK bütün seçkilərin və referendumların ümumi keçirilməsinə cavabdehdir və geniş səlahiyyətlərə malikdir. 28 Parlament MSK üzvlərini seçir, DSK üzvləri MSK tərəfindən, MnSK üzvləri isə müvafiq DSK-lar tərəfindən təyin edilir. Qanunvericiyə əsasən, komissiyaların bütün səviyyələrdə tərkibi parlamentin siyasi tərkibini əks etdirir: parlament çoxluğu, parlament azlığı (parlamentdə təmsil olunan digər siyasi partiyalar kimi müəyyən edilir) və bitərəf deputatların hər biri isə komissiyaların üzvlərinin üçdə birini irəli sürür. 29 Buna baxmayaraq, parlamentdəki üç qrup arasında həqiqi siyasi fərq olmadığından, təcrübədə seçkilərin idarə edilməsi qurumlarının tərkibi balanslaşdırılmış və siyasi cəhətdən müxtəlif deyil. 30 Seçki prosesini idarə edən qurumlar bəzi maraqlı tərəflərin etimadını qazansa da, təcrübədə heç də bütün səviyyələrdə siyasi cəhətdən balanslaşdırılmış tərkibə malik deyil və bir sıra digər maraqlı tərəflər xüsusən də seçki günü daxil olmaqla, onun qərəzsiz və müstəqil fəaliyyət göstərmək qabiliyyətini şübhə altına alırlar. 31
Seçkinin idarə edilməsinin qərəzsizliyini və həqiqi müstəqilliyini gücləndirmək və onların işinə ictimaiyyətin geniş etimadını təmin etmək məqsədilə hər hansı bir siyasi partiyanın dominantlığının qarşısını almaq üçün bütün səviyyələrdə seçki komissiyalarının üzvlərinin təyin edilməsi prosesinə yenidən baxılmalıdır. Komissiyalar qərəzsizlik və siyasi neytrallıq anlayışını dəstəkləyəcək şəkildə qərarlar qəbul edən kollegial orqan kimi fəaliyyət göstərməlidir.
Hər bir namizədin seçkiləri idarə edən bütün komissiyalarda məşvərətçi səs hüquqlü üzvlər təyin etmək hüququ var. Bununla belə, əksər namizədlər DSK səviyyəsində belə bir üzvləri irəli sürməyiblər. DSK və MnSK səviyyəsində komissiya üzvlərinin böyük əksəriyyəti YAP-ın maraqlarını təmsil edirdi (bax Seçki Günü).
Texniki hazırlıqlar üçün müddətinin qısa olmasına baxmayaraq, proses yüksək səviyyədə və müəyyən edilmiş müddətlərdə aparılmışdır. MSK media nümayəndələrinin və müşahidəçilərin iştirakı ilə müntəzəm iclaslar keçirib ki, bu da öz növbəsində şəffaflığa müəyyən səviyyədə töhfə vermişdir. Qərarlar məhdud müzakirələrlə yekdilliklə qəbul edilmiş və dərhal MSK-nın internet saytında dərc olunmuşdur. Seçkilər elan olunduqdan sonra MSK 88 qərar qəbul edib, özü və əməkdaşlıqda müxtəlif mövzularda bir neçə seminar və treninqlər keçirib 32, müşahidəçilərin, MnSK üzvlərinin, hüquq- mühafizə orqanlarının nümayəndələrinin vəzifələri və seçki mübahisələrin həllinə dair müfəssəl dərsliklər hazırlayıb.
DSK-lar kifayət qədər resurslara malik və təcrübəlidirlər, tələb olunan tapşırıqları müəyyən edilmiş müddətdə yerinə yetirib və seçki gününə qədər öz işlərini səmərəli şəkildə icra ediblər. Buna baxmayaraq, DSK-ların böyük əksəriyyətində sessiyalar, bir qayda olaraq, xüsusi əsasda və qısa
28 Buraya namizədlərin qeydə alınması, seçicilər reyestrinin aparılması, DSK qərarlarından şikayətlərə baxılması daxildir. MSK həm də kampaniyanın maliyyələşdirilməsinə və mediaya nəzarəti həyata keçirir. 29 Bundan əlavə, sıravi üzvlər olmadıqda onların yerinə əvəzedicilər təyin edilir. Qanunla müvəkkillər neytral və qərəzsiz olmalı, dövlət orqanlarından, bələdiyyə qurumlarından, siyasi partiyalardan, digər hüquqi və fiziki şəxslərdən müstəqil olmalıdırlar. 30 Bunu AİHM-in presedent hüququ da sübut edir. Digərləri ilə yanaşı, Qəhrəmanlı və başqaları Azərbaycana qarşı, (AİHM, 8 oktyabr 2015-ci il) 78-ci bənd, Tahirov Azərbaycana qarşı, (AİHM, 11 iyun 2015-ci il), 60-cı bənd və Ənnağı Hacıbəyli Azərbaycana qarşı, (AİHM, 22 oktyabr 2015-ci il), 53-cü bənd. 31 BMT-nin MSHP-in 25 saylı Ümumi Şərhinin 20-ci bəndi tələb edir ki, “seçki prosesinə nəzarət etmək və onun ədalətli, qərəzsiz və Paktla uyğun gələn müəyyən edilmiş qanunlara uyğun aparılmasını təmin etmək üçün müstəqil seçki orqanı yaradılmalıdır”. 2002-ci il MDB Konvensiyasının 19.2-ci maddəsində iştirakçı dövlətlər “demokratik azad və ədalətli, həqiqi və dövri seçkilərin keçirilməsini təşkil etmək üçün müstəqil, qərəzsiz seçki orqanlarının yaradılmasını təmin etmək” öhdəliyini götürdülər. 32 Buraya, digərləri ilə yanaşı, qadınlara və ilk dəfə səs verənlərə yönəlmiş seminarlar və seçki gününün mediada işıqlandırılması daxildir. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 10 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
xəbərdarlıq verməklə təşkil olunurdu. Bu hal və qəbul edilmiş qərarların qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddətdə ardıcıl şəkildə DSK-ların məlumat lövhələrində dərc edilməməsi şəffaflıq mühitini azaldıb. 33
Şəffaflığı və hesabatlılığı artırmaq üçün seçki komissiyaları bütün əsas fəaliyyətləri açıq şəkildə aparmalı və maraqlı tərəflərin iştirakını asanlaşdırmaq üçün aşağı səviyyəli komissiyaların iclasları əvvəlcədən elan edilməlidir. İclasların gündəliyi və protokolları vaxtında dərc edilməlidir.
MSK aşağı səviyyəli seçki komissiyaları üçün seçki günü prosedurları, o cümlədən protokolların doldurulması ilə bağlı ümummilli ardıcıl təlim proqramını həyata keçirib. DTİHB SMM-in uzunmüddətli müşahidəçiləri tərəfindən müşahidəsi aparılan təlimlərin peşəkar, interaktiv və hərtərəfli keçirildiyi qiymətləndirilib.
MSK əsasən səsvermə ilə bağlı seçicilərin fəal iştirakını təşviq edən geniş seçici məlumat kampaniyası aparmışdır. Kampaniya MSK-nın internet səhifəsi, YouTube və sosial şəbəkələr, ictimai reklam lövhələri, kütləvi informasiya vasitələri və MSK üzvlərinin iştirakı ilə televiziya proqramları vasitəsilə həyata keçirilib. 34 Bundan əlavə, MnSK üzvləri seçiciləri seçki günü üçün çap olunmuş bildirişlərlə təmin etmək məqsədilə qapı-qapı gəziblər. Baxmayaraq ki, seçicilər haqqında məlumat verən videoçarxlar eşitmə məhdudiyyətli şəxsləri nəzərə alaraq subtitrlərlə təqdim olunurdu, əlilliyi olan şəxslərin seçki prosesində iştirakının təmin, məlumatların digər əlçatan formatlarda dərc və seçki günü seçki məntəqələrinə müstəqil girişin mümkün edilməsi üçün əlavə səylər göstərilə bilər (bax: Seçki Günü). MSK şəffaflığı artırmaq məqsədi ilə 1000 seçki məntəqəsində kameralar quraşdırıb. 35
VI. SEÇİCİ QEYDİYYATI
Məhkəmənin qərarı ilə, o cümlədən əqli və ya psixoloji əlillik nəticəsində fəaliyyət qabiliyyəti olmayan kimi elan edilmiş şəxslər istisna olmaqla, 18 yaşına çatmış bütün vətəndaşların səsvermə hüququ vardır. Əqli əlillik səbəbindən səsvermə hüququndan məhrum etmə beynəlxalq öhdəliklərə və standartlara uyğun gəlmir. 36 Son beş il ərzində ölkədə yaşayan vətəndaşlığı olmayan şəxslər səsvermə hüququndan istifadə edirlər. 37
Qanunvericilik bazası əqli və ya psixososial əlillik səbəbindən seçki hüquqlarına qoyulan hər hansı məhdudiyyəti aradan qaldırmaqla beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmalıdır.
33 MSHP-in 2011-ci il tarixli MSHBP-ya 34 saylı Ümumi Şərhinin 19-cu bəndində deyilir: “İnformasiya əldə etmək hüququnu həyata keçirmək üçün iştirakçı-dövlətlər ictimai maraq kəsb edən məlumatları fəal şəkildə ictimaiyyətə təqdim etməlidirlər. İştirakçı dövlətlər bu cür məlumatlara asan, operativ, effektiv və praktiki çıxışı təmin etmək üçün hər cür səy göstərməlidirlər”. 34 MSK həmçinin MSK-nın fəaliyyəti və seçki prosesi ilə bağlı məlumatları paylaşan “Seçki 2024” Müstəqil Media Mərkəzi yaradıb. 35 Fevralın 1-də MSK kameraların quraşdırılması ilə bağlı qərar qəbul edib. MSK-dan verilən məlumata görə, video qeydlər zamanı fasilələrə yol verməmək üçün seçki məntəqələri texniki meyarlar əsasında seçilib. MSK DTİHB SMM-ə məlumat verib ki, səsvermənin məxfiliyini qorumaq məqsədilə videokameralar səsvermə otaqlarının içini lentə almağı mümkün olmadığı şəkildə quraşdırılacaq. MSK onu da bildirib ki, video yazılar seçki günü şikayətlərin araşdırılmasında sübut kimi istifadə edilə bilər. 36 2006-cı il BMT-nin Əlilliyi olan Şəxslərin Hüquqları Konvensiyasının (CRPD) 12 və 29-cu maddələrinə baxın. 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 24-cü bəndində qeyd olunur ki, hüquq və azadlıqlara qoyulan məhdudiyyətlər “qanunun məqsədinə ciddi şəkildə mütənasib olmalıdır”. MSHP-in 25 saylı Ümumi Şərhinin 14- cü bəndində deyilir ki, səsvermə hüququndan məhrumetmə üçün əsaslar “obyektiv və ağlabatan” olmalıdır. 37 Dövlət Statistika Komitəsi DTİHB SMM-ni məlumat verib ki, MSK vətəndaşlığı olmayan şəxslərlə bağlı məlumat toplamır və ona malik deyil. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 11 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Seçicilərin qeydiyyatı passivdir və daimi yaşayış yeri üzrə aparılır. Seçici siyahıları MSK tərəfindən idarə olunan vahid ümummilli seçici reyestri əsasında tərtib edilir. Qanunvericiliyə əsasən seçicilər seçkilərin elan edilməsinə qədərki 12 ayın ən azı 6 ayı ərzində yaşadıqları ərazinin seçki məntəqəsində qeydə alınırlar. MnSK-lar bələdiyyələrdən və rayon icra hakimiyyətlərindən alınan məlumatlar əsasında DSK-lar vasitəsilə siyahılara edilməli olunan dəqiqləşdirmələri MSK-ya təqdim edirlər. Siyahılar səsvermə gününə ən azı 25 gün qalmış (bu seçki üçün yanvarın 13-də) təzədən yenilənir.
MSK-nın məlumatına əsasən, seçki günündən əvvəl daimi seçicilər reyestrində 6,478,546 seçici, o cümlədən 396,939 məcburi köçkün qeydə alınıb. Seçkini idarə edən qurumlar məcburi köçkünlərin ölkə üzrə 10 DSK arasında bölüşdürülmüş 536 seçki məntəqəsində səsvermədə iştirakını asanlaşdırmaqla, onların səsvermə hüquqlarını təmin etmək üçün mühüm səylər göstərmişdir.
MSK-nın qeydə alınmış seçicilərin sayı ilə səsvermə yaşında olan vətəndaşların sayı üzrə Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları arasında uzun müddət mövcud olan əhəmiyyətli fərq hələ də qalmaqdadır. 38 2020-ci ildə keçirilən son parlament seçkilərindən bu seçkiyə qədər müddətdə fərq iki milyondan bir milyona qədər azalmışdır ki, bu da nəticədə qeydə alınmış seçicilərin sayında böyük artım olduğunu göstərir. 39 Sözügedən son dəyişiklikləri və qalan fərqləri hərtərəfli izah etmək üçün ictimaiyyətə açıq məlumatın olmaması seçicilər reyestrinin düzgünlüyünə və əhatəliliyinə inamsızlıq yaratmışdır.
Bütün seçicilərin aktiv seçki hüquqlarını təmin etmək və seçicilər reyestrinə ictimai etimadı artırmaq üçün seçkiləri idarə edən qurumları şəffaf şəkildə seçicilər reyestrinin düzgünlüyünü və əhatəliliyini artırmaq məqsədilə tədbirlər görməlidir.
Seçicilərin seçici siyahıları ilə tanış olmaq üçün kifayət qədər imkanları var idi. Seçici siyahılarının ilkin nüsxələri seçki məntəqələrində və DSK-larda, MSK-nın internet saytında və onun qaynar xətti və dövlət xidməti binalarında yerləşən smart lövhələr vasitəsilə ictimai nəzarətə təqdim edilib. MSK seçki məntəqələri üzrə bölünmüş daimi seçici siyahılarının tam dəstini onlayn dərc edib.
Səyyar səsvermə imkanları və seçicinin seçdiyi şəxs tərəfindən səsverməyə kömək əlilliyi və ya sağlamlıqla bağlı problemləri olan seçicilər üçün nəzərdə tutulub. Mobil səsvermə ərizələri də uzaqdan və qeyri-rəsmi şəkildə təqdim edilə bilər. 40 Bu, ehtiyacı olan seçicilər üçün müstəqil müraciət imkanını asanlaşdırsa da, bu səyyar səsvermənin qanuni təminatlarını və şəffaflığını azaldır. Prezident seçkiləri zamanı ölkədən kənarda səsvermə nəzərdə tutulur. 41 MSK bu seçki üçün 6 524 203 bülleteni çap etmişdi. 42
Seçicilər seçkiyə üç gün qalmışa qədər qeydiyyatdan çıxma hüququ verən səsvermə vəsiqəsini (QÇV) almaq üçün müraciət edə bilərlər. QÇV seçicilərə ölkədəki istənilən seçki məntəqəsində səsvermə hüququ verir, tələbələr və işçilər kimi yüksək hərəkətliliyə malik demoqrafik qrupların iştirak imkanını artırır. MSK-nın məlumatına əsasən, gözlənilən seçici müraciəti əsasında ümumilikdə 200,000 QÇV
38 Dövlət Statistika Komitəsi DTİHB SMM-nə məlumat verib ki, onların məlumatına görə, 2023-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata əsasən, 18 yaşdan yuxarı əhalinin sayı 7,458,873 nəfər təşkil edir. Dövlət Statistika Komitəsi hər 10 ildən bir canlı müsahibə yolu ilə əhalinin siyahıyaalınmasını həyata keçirir. Məlumatlar hər il doğum və ölüm sayına görə yenilənir. 39 MSK və digər həmsöhbətlər DTİHB SMM-ni məlumat veriblər ki, qeydiyyatda olan bir milyon seçicinin artması COVID-19 pandemiyası və Ukraynadakı müharibədən sonra vətəndaşların axını ilə əlaqədardır 40 Seçki Məcəlləsi həmçinin səsvermə zamanı seçiciyə komissiya üzvlərinin iştirakı ilə yazılı ərizə təqdim etməyə imkan verir. 41 Bu seçkilər üçün 37 ölkədə 49 MnSK yaradılıb. 42 Qanunla çap edilmiş seçki bülletenlərinin sayı müvafiq seçki dairələri üzrə qeydə alınmış seçicilərin sayından ən çoxu 3 faizdən çox ola bilər. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 12 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
çap edilib və onun 59,160 qanunla nəzərdə tutulmuş müddət ərzində seçicilərə təqdim olunub. 43 MSK- nın məlumatına əsasən, seçki günü yalnız 25,995 seçici QÇV ilə səs verib.
MnSK-ların qərarı ilə seçki günü seçki hüququna malik olan şəxslər seçki məntəqəsində yaşayış yerinin sübutu əsasında əlavə seçici siyahısına daxil edilə bilər. Müvafiq inzibati təminatlar və ya məhkəmə nəzarəti olmadan bu seçkilərdə seçki günü 35,676 seçici əlavə siyahılara daxil edilmişdir ki, bu da qabaqcıl beynəlxalq təcrübəyə uyğun deyil. 44
Seçicilərin qeydiyyatının və səsvermə prosesinin bütövlüyünü gücləndirmək üçün səsvermə günü seçici siyahısına əlavələr təkrar səsverməyə qarşı effektiv təminatlarla məhkəmə qaydasında aparılmalıdır.
VII. PARTİYANIN VƏ NAMİZƏDİN QEYDİYYATI
Prezident seçilmək hüququ Azərbaycanda azı 10 il daimi yaşayan, ali təhsili olan, ikili vətəndaşlığı, başqa dövlətlər qarşısında heç bir öhdəliyi və ya əvvəllər ağır cinayət törətdiyinə görə məhkumluğu olmayan seçicilərə verilir. 45 Universitet diplomuna malik olmaq və 10 il daimi yaşamaq, habelə yalnız bir ölkənin vətəndaşlığı tələbləri əsassızdır və beynəlxalq standartlara, yaxşı təcrübəyə və AİHM-in presedent hüququna ziddir. 46
Yaşayış yeri, ikili vətəndaşlıq və təhsilə əsaslanan namizədliyə qoyulan məhdudiyyətlər qüvvədə olan standartlara uyğun olaraq nəzərdən keçirilməlidir.
Namizədlər qeydə alınmış siyasi partiyalar və onların koalisiyaları tərəfindən irəli sürülə və ya müstəqil şəkildə namizəd ola bilərlər. DTİHB və Venesiya Komissiyasının tövsiyələri ilə ziddiyyət təşkil edən 2023-cü il “Siyasi partiyalar haqqında” qanun siyasi partiyaların qeydiyyatı, yoxlanılması və fəaliyyətinin tənzimlənməsi qaydalarını sərtləşdirdi və artıq qeydiyyatdan keçmiş partiyalara yeni tələblərə əməl etmək üçün 180 gün müddət verdi. 47 “Siyasi partiyalar haqqında” qanun layihəsinin parlamentdə müzakirə olunması, ona əlavə və dəyişikliklərin edilməsinə baxmayaraq, layihə sürətləndirilmiş qaydada və hərtərəfli məsləhətləşmələr aparılmadan qəbul edilib. Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına əsasən, qanun qüvvəyə mindikdən sonra 33 partiya fəaliyyətini dayandırıb və yalnız 26
43 Bu, ümumi seçicilərin 3,2 faizinə bərabərdir. Seçicilər QÇV-ni seçki gününə 45-25 gün qalmış müvafiq DSK-dan və seçki gününə 24-3 gün qalmış müvafiq məntəqə seçki komissiyasından əldə edə bilərlər. 44 2002-ci il Venesiya Komissiyasının Seçki Məsələlərində Yaxşı Təcrübə Məcəlləsinin 1.2 (iv) bəndi tövsiyə edir: “Məhkəmə nəzarəti altında olan inzibati prosedur və ya qeydiyyata alınmamış seçicinin qeydiyyata alınmasına imkan verən məhkəmə proseduru olmalıdır; səsvermə günü seçki məntəqəsində qeydiyyat aparılmamalıdır”. 45 Hərbi qulluqçu, hakim, dövlət məmuru və din xadimi vəzifələrində olanlar da seçkilərdə namizəd kimi iştirak edə bilməzlər. 46 MSHBP-nin 25 saylı Ümumi Şərhinin 15-ci bəndi təsdiq edir ki, “başqa şəkildə seçkidə iştirak etmək hüququ olan şəxslər təhsil, yaşayış yeri və ya mənşəyi kimi əsassız və ya ayrı-seçkilik yaradan tələblər və ya siyasi mənsubiyyətə görə namizədliyi irəli sürmək hüququndan mərhum olunmamalıdırlar”. Tănase Moldovaya qarşı (AİHM, 2010) işində AİHM ikili vətəndaşlığı olan şəxslərin seçki hüquqlarına qoyulan məhdudiyyətləri qeyri-mütənasib tədbir kimi tanıyıb və beləliklə, Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 1-ci Protokolunun 3-cü maddəsinə zidd hesab edib. DTİHB və Venesiya Komissiyası Birgə Rəylərindən birində bildirmişdir ki, “ikili vətəndaşlığı olan vətəndaşlar üçün dövlət vəzifələrinin tutulmasına qoyulan məhdudiyyətlərin minimuma endirilməsi və nəticə etibarilə ləğv edilməsi” lazımi səviyyədə nəzərə alınmalıdır. 47 Digər tələblərlə yanaşı, siyasi partiyanın dövlət qeydiyyatına alınması üçün tələb olunan üzvlərin sayı 5 dəfə artaraq 1000 nəfərdən 5000 nəfərə çatdırılıb. 2023-cü il Siyasi Partiyalar haqqında Qanuna dair DTİHB və Venesiya Komissiyasının Birgə Rəyinin 47-ci bəndində bir daha vurğulanır ki, “yeni tələblər hədsiz dərəcədə yüksək görünür və AİHM-in 11-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hüquqlarını həyata keçirməyə çalışan vətəndaşların üzərinə yük qoyur ki, bu da potensial olaraq məhdudlaşdırıcıdır, qeyri-mütənasib olacaq və demokratik cəmiyyətdə lazım deyil”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 13 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
partiya qeydiyyatdan keçib. Uyğunluq prosesi başa çatdıqdan sonra ictimaiyyət siyasi partiyaların yenilənmiş siyahısına çıxış əldə edə bilməyib. 48
Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına əsasən, yeni qanunun qəbulu hakimiyyətin güclü siyasi partiya infrastrukturu yaratmaq niyyətinin nəticəsinə ərsiyə gəlib. Bununla belə, siyasi partiyaların qeydiyyatı ilə bağlı sərt tələblər, ləğvi ilə bağlı qeyri-müəyyən qaydalar və partiyadaxili fəaliyyət üzərində geniş dövlət monitorinqi plüralizmə mənfi təsir göstərmiş və birləşmək azadlığını məhdudlaşdırmışdır.49 Müxalifət partiyaları qeyd edirlər ki, Ədliyyə Nazirliyinin onların daxili prosedurlarına nəzarət etmək və üzvlüyünü vaxtaşırı yoxlamaq səlahiyyətləri sanksiyalarla nəticələnir, onların fəaliyyətini şərtləndirir və üzvlərini qorxudur. 50 Bəzi qruplar qeydiyyatdan keçə bilməyib və ya siyasi partiya kimi qeydiyatdan keçməməyi seçib və bu siyahıda hazırda həbsdə olan fəalların, habelə ən azı bir halda prezidentliyə potensial namizədin rəhbərlik etdiyi qrup olub. 51 Siyasi partiyaların qeydiyyatı ilə bağlı qanunvericiliyin tələbləri və inzibati prosedurlar plüralizmə və birləşmək azadlığına hörmət və onu təşviq etmək məqsədilə hərtərəfli şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Siyasi partiyaların qeydiyyatı obyektiv və şəffaf meyarlar əsasında ciddi şəkildə aparılmalı və məhkəmə yolu ilə mübahisələndirilə bilməlidirlər.
MSK DTİHB SMM-ə məlumat verib ki, namizədlik sənədləri dekabrın 9-dan etibarən təqdim oluna bilərdi və ilk sənədlər dekabrın 16-da daxil olub. 52 MSK namizədlərin irəli sürülməsi ilə bağlı 17 müraciəti qəbul edib və təsdiqləyib. Namizədlər arasında qadın yox idi. Qanunvericiliyə əsasən 125 seçki dairəsindən ən azı 60-da ən azı 50 imza toplamaqla, potensial namizədlərin ən azı 40,000 imza ilə toplaması tələb olunur. Qabaqcıl təcrübədən fərqli olaraq, seçicilər yalnız bir namizədi dəstəkləmək üçün imza ata bilər ki, bu da birləşmək azadlığının məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirilə bilər. 53
Seçki prosesində plüralizmi və birləşmək azadlığını daha da inkişaf etdirmək məqsədilə yalnız bir namizədin müdafiəsi üçün imza verməyə qoyulan məhdudiyyətin aradan qaldırılmasına diqqət yetirilməlidir.
48 Ədliyyə Nazirliyi sorğu əsasında DTİHB SMM-ə siyahı təqdim edib. 49 DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyalar Haqqında Qanun üzrə 2023-cü il Birgə Rəyində bildirilir ki, yeni qanun ölkədə plüralizmə daha da ağırlaşdırıcı təsir göstərə biləcək bir sıra yeni çox problemli müddəaları təqdim edib. ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 3-cü bəndində ATƏT-ə üzv dövlətlər “siyasi təşkilatlarla bağlı plüralizmin vacibliyini” tanıyıblar. 7.6-cı bənd “şəxslərin və qrupların tam azadlıqda öz siyasi partiyalarını və ya digər siyasi təşkilatlarını yaratmaq hüququna” istinad edir. Həmçinin, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Komitəsinin 1966-cı il Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktına (MSHBP) 25 saylı 1996- cı il Ümumi Şərhinin (Ümumi Şərh) 4 və 27-ci maddələrinə baxın. 50 Ədliyyə Nazirliyi DTİHB SMM-ə təsdiq edib ki, partiya üzvlüyünün yoxlanılması telefon zəngləri vasitəsilə həyata keçirilir. Bəzi siyasi partiyalar öz üzvlərinin bu cür zəngləri qorxulu hesab etdiklərini bildiriblər. Birgə Rəydə qeyd olunur ki, “siyasi partiyalar öz daxili prosedurlarına nəzarət etməlidirlər; siyasi partiyanın daxili fəaliyyətinə geniş dövlət nəzarəti, o cümlədən partiyanın öz üzvlərinin siyahılarını dövlətə təqdim etməsi tələbi zərurət və mütənasiblik prinsiplərinə uyğun gəlməyən həddindən artıq müdaxilə tədbiri kimi görünür; siyasi partiyaların fəaliyyətinin dayandırılması və buraxılması yalnız normativ hüquqi aktların ən ciddi pozuntularına yol verildikdə və son tədbir olaraq tətbiq edilə bilər”. 51 Azərbaycan Demokratiya və Rifah Partiyası (ADR) DTİHB SMM-ni qeyri-hökumət təşkilatı kimi yaradıldığını, lakin AİHM-in 2021-ci ilin noyabrında çıxardığı qərarla onların birləşmək azadlığı hüququnun pozulduğunu müəyyən edənə qədər 6 il müddətinə qeydiyyata alınmadığını bildirib. Həmin vaxtdan təşkilat siyasi partiya kimi qeydiyyatdan keçməyə çalışıb. Ədliyyə Nazirliyi “Siyasi partiyalar haqqında” əvvəlki qanuna əsasən kiçik texniki məsələlərlə bağlı uzun gecikmələrdən sonra çoxsaylı qeydiyyat cəhdlərini rədd edib. Qeydiyyatı olmayan partiyanın lideri Qubad İbadoğlu 2023-cü ilin iyulunda həbs edilib və hələ də istintaq təcridxanasındadır. Partiya təsdiqlədi ki, əgər o, azad olsaydı, prezidentliyə namizəd olmağa çalışardı. Partiyanın digər üzvləri də prezidentliyə namizədliyin irəli sürülməsi prosesi zamanı müvəqqəti saxlanılıb. 52 MSK-nın hər bir namizədliyi nəzərdən keçirmək və təsdiqləmək və ya rədd etmək barədə qərar vermək üçün beş gün vaxtı var idi. 53 DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə 2020 Təlimatlarının 196-cı bəndi tövsiyə edir ki, “vətəndaşın yalnız bir partiyanı dəstəkləmək üçün imzalamasına icazə verilməsi tələbindən qaçınmaq lazımdır, çünki belə bir tənzimləmə onların birləşmək azadlığı hüququna təsir edə bilər”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 14 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
İmza vərəqələri yanvarın 8-dək MSK-ya təqdim edilməli idi. 17 namizəddən yalnız yoxlanılan ilk 7 nəfər imza vərəqələrini qaytarıb və onların hər biri yanvarın 10-dək rəsmi namizəd kimi qeydə alınıb. İmza vərəqələrini qaytaran və qeydiyyatdan keçmiş yeddi namizəd proseslə bağlı narahatlıq ifadə etməsələr də, namizədliklərini irəli sürə bilməyən bir neçə iddialı şəxs DTİHB SMM-ə polis və universitetlər də daxil olmaqla, imzaların toplanması zamanı maneələrlə üzləşdiklərini bildirdilər.54 Bəziləri həmçinin MSK-dan imza vərəqələrinin vaxtında alınmasında çətinliklərin və bunun imzatoplama prosesinə əlavə əngəl olduğunu bildirdilər. MSK bunu təkzib edərək, özünün bütün proses ərzində tam olaraq əlçatan olduğunu bildirib. Qeydiyyatdan keçmiş namizədlər sosial mediada imza toplamağa çağıran heç bir şərh dərc etməyiblər, nə də ki, internet axtarışları nəticəsində medianın proses haqqında məlumat verdiyinə dair heç bir sübut tapılmadı. DTİHB SMM-in bəzi həmsöhbətləri bütün imzaların toplanması və yoxlanılması prosesinin həqiqiliyinə şübhə ilə yanaşıb və bunun formallıq kimi təsvir ediblər.
MSK, DTİHB SMM-ni namizədliyin irəli sürülməsi və imzaların yoxlanılması prosesinin bütün maraqlı tərəflər üçün müşahidə baxımından açıq olduğunu bildirsə də, vətəndaş müşahidəçi qrupları DTİHB SMM ilə müzakirədə seçki komissiyalarının fəaliyyətini müşahidə etmək icazəsi olmadığından (bax: Vətəndaş və Beynəlxalq Müşahidəçilər) namizədliyin irəli sürülməsi və imzaların yoxlanılması prosesinin və MSK fəaliyyətinin onlar üçün əlçatan olmadığını bildiriblər. Ümumiyyətlə, şəffaflığın olmaması namizədlərin qeydiyyatı prosesinə olan inama mənfi təsir edib.
Namizədin qeydiyyatı üçün imzaların toplanması üçün kifayət qədər vaxtın təmin edilməsi və imzanın yoxlanılması prosesinin aydın, obyektiv və şəffaf olmasını təmin etmək üçün qanunvericilik bazasına düzəlişlər edilməlidir.
Qeydə alınmış namizədlər siyahısına hakim YAP partiyası tərəfindən irəli sürülən hazırki Prezident, dörd partiya lideri (onlardan üçü millət vəkili), özünün namizədliyini irəli sürmüş millət vəkili və 2023- cü ildə fəaliyyətini dayandırmış partiyanın keçmiş sədri daxildir. Yeddi namizəddən beşi daha əvvəl prezident seçkilərində iştirak etmişdi. 55
VIII. SEÇKİ TƏŞVİQATI
23 günlük seçkiqabağı təşviqat dövrü yanvarın 15-də başlayıb və fevralın 6-da başa çatıb. Azərbaycanın nəzarəti altında olan Qarabağ bölgəsinin reinteqrasiyası mövzusu və bu prosesdə Prezidentin rolu ictimai əhval-ruhiyyəni əks etdirən süst kampaniyada üstünlük təşkil etdi. Konstitusiya sərbəst toplaşmaq azadlığına təminat versə də, “Sərbəst toplaşmaq azadlığı haqqında” qanun açıq məkanlarda tədbirə ən azı beş gün əvvəl yerli hakimiyyət orqanlarına bildiriş təqdim etməyi tələb edir. Bununla belə, qanun ərizəçi və hakimiyyət orqanları qarşısında vaxt və məkanla bağlı razılığa gəlmək öhdəliyini qoyur, buna görə də dolayısı ilə dövlət qurumuna bildirişindən daha çox, onların razılığını tələb edir. 56 Bundan əlavə, posterlərin nümayişi seçki məntəqələrindən kənarda və bəzi digər ictimai yerlərdə MSK tərəfindən təyin edilmiş 10,000 rəsmi lövhə ilə
54 Bundan əlavə, bu namizədlər bir həftəlik milli bayram dövrünə təsadüf edən imzatoplama mərhələsinin vaxtının onların lazımi sayda imza toplamaq imkanlarını məhdudlaşdırdığını iddia edirdilər. 55 Namizədlikləri qeydə alınma sırasına əsasən namizədlər: Prezident İlham Əliyev (YAP), millət vəkili Zahid Oruc (namizədliyini öz təşəbbüsü ilə irəli sürüb), millət vəkili Razi Nurullayev (Milli Cəbhə Partiyası – MCP), millət vəkili Fazil Mustafa (Böyük Quruluş Partiyası – BQP), millət vəkili Qüdrət Həsənquliyev (Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası – BAXCP), Fuad Əliyev (namizədliyini öz təşəbbüsü ilə irəli sürüb), 2023-cü ildə buraxılan Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyasının keçmiş sədri) və Elşad Musayev (Böyük Azərbaycan Partiyası – BAP). 56 2010-cu il DTİHB və Venesiya Komissiyasının Dinc Toplaşmaq Azadlığı üzrə Təlimatlarının 4.1-ci bəndi tövsiyə edir ki, “hüquqi normalar toplantının təşkilatçısından icazə tələbi deyil, niyyət barədə bildiriş təqdim etməsini tələb etməlidir”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 15 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
məhdudlaşır. 57 Sözügedən şərtlərlə qeydə alınmış bütün namizədlər sərbəst şəkildə təşviqat apara bildilər. Bəzi müxalifət partiyaları kampaniya müddətinin mərhələli şəkildə azaldılmasını və kampaniyanın dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməməsini onların iştirak etməmək qərarını şərtləndirən amil kimi göstəriblər. 58 DTİHB əvvəllər bərabər rəqabət mühitini yaxşılaşdırmaq üçün təşviqat müddətinin uzadılmasını və təşviqat kampaniyasının maliyyələşdirilməsinin yenidən tətbiq edilməsini tövsiyə edib. Beynəlxalq standartlara tam uyğun olmaq üçün qanunvericiliyə yenidən baxılmalı və seçkilər zamanı siyasi xarakterli toplaşmalar da daxil olmaqla dinc toplantılar keçirmək hüququnun mənalı şəkildə həyata keçirilməsini təmin edəcək şəkildə həyata keçirilməlidir.
Namizədlər əsasən bir saata yaxın davam edən 10 televiziya çıxışları vasitəsilə təbliğat aparıb və bərabər şəraitdə pulsuz təqdim olunublar. Namizədlərdən heç biri birbaşa olaraq hazırki prezidentin fəaliyyətini mübahisələndirməyib, lakin bir neçəsi parlamentin islahatlarına, qanunun aliliyinin gücləndirilməsinə, korrupsiyaya son qoyulmasına və daha geniş sosial rifah tədbirlərinə çağıran platformalar təqdim ediblər. Ümumiyyətlə, digər namizədlər özlərini prezidentə alternativ kimi təqdim etmirdilər və bir neçə aspektdə onların platformaları çox vaxt YAP kampaniyası ilə oxşarlıq təşkil edirdi. 59 Prezidentliyə namizədlərin, hazırki prezidentin, onun müvəkkil şəxslərinin 60 televiziya təqdimatlarının mövzuları namizədlər arasında konsensus yolu ilə seçilsə də, daha çox YAP-ın təşviqat mövzularına qeyri- mütənasib şəkildə yönəlmiş, konstitusiya və platformaları kimi digər konstitusiya və yenidənqurma platformalarına deyil, Prezidentin xarici siyasətinin və Azərbaycanın suverenliyinin bərpasının tərifinə səbəb olmuşdur. 61
DTİHB SMM-in uzunmüddətli müşahidəçiləri 65 təşviqat tədbirini müşahidə etmişlər ki, onlardan 51- i YAP-ın və qalan 14-ü isə hər biri ən azı iki dəfə müşahidə olunmaqla digər 6 namizədlərin tədbirləri idi. DTİHB SMM-in müşahidə etdiyi YAP tədbirlərində oxşar üslubda çıxış edən natiqlər seçkiləri ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasına və ötən 21 ildə ölkəyə rəhbərlik etdiyinə görə Prezidentə təşəkkür etmək fürsəti kimi təqdim edirdilər. YAP BSMM-ə partiyanın 2400-dən çox təşviqat tədbiri keçirdiyini bildirib. 62 Digər 6 namizəd təbliğat-təşviqat dövründə hər biri ölkə üzrə 10-15 kiçik görüş keçirdiklərini qeyd ediblər.
57 Seçkilərdən sonra DTİHB SMM-ə MSK tərəfindən verilən məlumata əsasən iclasların keçirilməsinə icazə verilən yerlərin sayı 142 qapalı və 139 açıq məkandan müvafiq olaraq 1860 və 2841 qədər artırılıb, lakin əvvəlcədən məlumatlandırma tələb olunur. MSK bu dəyişikliyin nə vaxt edildiyi barədə məlumat vermədi, lakin bu, seçkiqabağı təşviqat dövrü başlayandan xeyli sonra verilən və heç bir ictimai açıqlama və ya MSK-nın qərarı dərc edilmədən bir xəbərə oxşayır. Təşviqatın ilk günündən etibarən hər bir namizəd MSK-nın təyin etdiyi 10,000 təyin olunmuş lövhələrin hər birində posterlər yerləşdirib. DTİHB SMM tərəfindən müşahidə edilən bütün hallarda Prezident Əliyevin posteri lövhənin görkəmli yuxarı sol küncündə onun kampaniyasına güzəştli münasibətin və plakatların koordinasiyalı şəkildə idarə olunmasının təzahüridir. 58 DTİHB və Venesiya Komissiyasının tövsiyələrinə baxmayaraq, kampaniya müddəti 2008-ci ildə ilkin 60 gündən 28 günə, 2010-cu ildə isə 23 günə endirildi. DTİHB və Venesiya Komissiyasının 2008-ci il Birgə Rəyində qısaldılmış kampaniya dövrünün bərabər şəraitə mənfi təsirini təsvir edən 10 və 11-ci bəndlərinə baxın. 59 İkinci yeri tutan və son seçkilərdən sonra prezident tərəfindən dövlət büdcəsindən maliyyələşən vəzifəyə təyin olunan Zahid Orucun seçkiqabağı kampaniyasında “Zəfərli gələcəyə bəli!” şüarı idi. Elşad Musayevin şüarı isə “Hər şey qalib xalqımız üçün!” idi, və bunların hər ikisi YAP-ın “Qalib xalqın qalib lideri” şuarı ilə oxşar səslənir. 60 Televiziya təqdimatlarına alternativ günlərdə radio təqdimatları edildi, lakin namizədlər əsasən müvəkkil şəxsləri ilə təmsil olunurdu. 61 Proqramlardan altısı xarici siyasət, təhlükəsizlik və Qarabağın yenidən qurulması ilə bağlı idi. Konstitusiya islahatları ilə bağlı proqram olmayıb və seçkilərə yaxın ən son iki proqram müvafiq olaraq gənclər və idman, mədəniyyət və dinin sahəsində mübahisəsiz məsələlərinə yönəlmişdir. Buna baxmayaraq, təşviqat zamanı namizədlər ayrılan mövzulara aid olmayan məsələlərlə bağlı çıxış etmək üçün vaxtdan daha çox istifadə edirdilər. Bəzi namizədlər proqramların tamaşaçılar üçün daha informativ olması üçün müsahibə verənlər paneli tərəfindən müəyyən edilmiş sualların olmasının tərəfdarları idilər. 62 Evlərarası həyəltlərdəki bir neçə qeyri-rəsmi görüşləri nəzərə alsaq, DTİHB SMM-in uzunmüddətli müşahidəçiləri tərəfindən müşahidə edilən YAP görüşlərinin orta auditoriyasının təxminən 180 nəfər olduğu hesablanmışdır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 16 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Daha geniş iştirakçı üçün əlçatan ola bilən açıq havada bir neçə görüş təşkil olunmuşdu. Namizədlər daha çıx qapalı məkanlarda dəvət olunmuş auditoriya qarşısında tədbirlər keçiriblər. DTİHB SMM tərəfindən müşahidəsi aparılan təşviqat tədbirlərinin təxminən dörddə birində (17 hal) seçicilərə görüşlərdə iştirak etmək üçün təzyiqin şahidi olmuşdurlar – məsələn, tələbələr, müəllimlər və tibb işçiləri bəzi hallarda onlara iştirak etmək təlimatı verildiyini bildiriblər. 63
Bundan əlavə, tədbirlər zamanı iştirakçılarla ünsiyyət əksər halalrda aşağı səviyyədə qurulurdu. 64 KİV təşviqat tədbirlərinin bir çoxunu işıqlandırmırdı (bax: Media). Namizədlərin təşviqat kampaniyaları haqqında məlumatın məhdud yayılmasına baxmayaraq, MSK tərəfindən geniş məlumatlandırma kampaniyası aparılıb və nəticədə ölkə boyu rəsmi binalarda və özəl bizneslərdə daha çox sayda plakat yerləşdirilib. 65
Hökümət və siyasi partiyalar dövlət sektoru işçilərini, tələbələri və digərlərini təşviqatda iştirak etməyə məcbur etməkdən çəkinməlidir.
Namizədlər öz təşviqatı çərçivəsində qadınlar və kişilər arasındakı bərabərsizliklər mövzusuna birbaşa toxunmayıblar. 66 DTİHB SMM-in uzunmüddətli müşahidəçiləri qadınların həm partiya nümayəndələri, həm də təşviqat tədbirlərinin iştirakçıları kimi kampaniyada kifayət qədər təmsil olunmadığını qeyd ediblər. DTİHB SMM-in müşahidə etdiyi 65 təşviqat tədbirində ümumilikdə 248 natiq iştirak etmişdir ki, onlardan 60-ı qadın idi. 67
Siyasi partiyalar qadınların bərabər siyasi inkişafına kömək etmək, seçki kampaniyaları zamanı qadınların tanınmasını artırmaq və partiya proqramlarında gender perspektivini əsaslandırmaq üçün təşviq edilməlidir. Müvəqqəti xüsusi tədbirlər kimi hakimiyyət siyasi partiyaların bu cür addımlar atması üçün stimulların tətbiqini nəzərdən keçirə bilər.
Sosial şəbəkələr Seçki Məcəlləsində açıq şəkildə tənzimlənmir və ya qeyd olunmur. “Media haqqında” qanuna əsasən, sosial şəbəkələr kütləvi informasiya vasitələri kateqoriyasına aid edilmir və buna görə də qanun dolayısı ilə onları əhatə dairəsindən kənarlaşdırır. Bununla belə, sosial şəbəkə istifadəçiləri
63 YAP-ın tədbirləri zamanı seçicilərə qarşı müşahidə edilən 11 təzyiq faktından əlavə, digər namizədlərin görüşlərində (ümumilikdə müşahidə edilən 14 görüşdən) iştirak etmək üçün müşahidə edilən altı təzyiq halı olub. İştirakçıların onlara qatılmaq göstərişi verildiyini iddia edən və ya görüşdə niyə olduqlarından xəbərsiz olduqları barədə mətbuatda xəbərlər də yayılıb. ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 7.7-ci bəndi tələb edir ki, “siyasi təşviqat ədalətli və azad mühitdə aparılmalıdır ki, burada nə inzibati hərəkət, zorakılıq, nə də hədə-qorxular partiyalara və namizədlərə öz fikirlərini və keyfiyyətlərini sərbəst ifadə etməyə mane olmasın, yaxud seçicilərin həmin fikirləri öyrənməsinə və müzakirə etməsinə və ya səsvermə hüququndan azad olmaq qorxusuna mane olmasın”. 64 Müşahidələrin demək olar ki, üçdə ikisində iştirakçılarla ünsiyyət aşağı (19) və ya çox aşağı (20) kimi qiymətləndirilib. Yalnız bir halda o, orta yüksək kimi qiymətləndirilib. 65 Plakatların bir çoxunda “seçki” sözündən xeyli böyük şriftlə “Prezident” sözü, bəzilərində isə milli rənglərdə sülh göyərçini var idi ki, bu da Prezidentin uzun sürən münaqişəyə son qoyması ilə bağlı əsas kampaniya mövzusuna istinad kimi tanınır. Bəzi həmsöhbətlər, o cümlədən YAP-ın rayon nümayəndəsi səsvermə ilə bağlı plakatları faktiki təşviqat materialları hesab edirdilər. 66 CEDAW-a (Qadınlara qarşı Ayrıseçkiliyin Bütün Formalarının Ləğv Edilməsi Haqqında Konvensiya) 23 saylı Ümumi Tövsiyəyə əsasən, İştirakçı Dövlətlər “qadınların bütün sektorlarda və bütün səviyyələrdə dövlət siyasətinin formalaşdırılmasında tam iştirak etmək və təmsil olunmaq hüququna malik olmasını” təmin etməlidirlər. 1995-ci il Pekin Bəyannaməsi və Fəaliyyət Platformasının 191c maddəsində deyilir ki, siyasi partiyalar “gender məsələlərini öz siyasi gündəliyinə daxil etməyi nəzərdən keçirməli, qadınların siyasi partiyaların rəhbərliyində kişilərlə bərabər əsasda iştirakını təmin etmək üçün tədbirlər görməlidirlər”. 67 DTİHB SMM-in müşahidə etdiyi 65 təşviqat tədbirinin 33-də heç bir qadın çıxış etməyib. Kişilərin çıxış etmədiyi görüşlər müşahidə olunmayıb. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 17 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Cinayət Məcəlləsi və Prokurorluğun xəbərdarlıqları ilə cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilər. 68
DTİHB SMM bütün namizədlərin, üzv olduqları partiyalarının və digər seçilmiş qurum və təşkilatların sosial şəbəkələrinin monitorinqini aparmışdır. 69 Hazırki Prezident seçkiqabağı kampaniyanın heç bir mərhələsində nə rəsmi, nə də şəxsi hesablarında seçki ilə bağlı paylaşım etməyib, lakin regionlara səfərlər və rəsmi qəbullarla bağlı rəsmi fəaliyyəti ilə bağlı yeniliklər öz əksini tapmışdır. 70 Rəsmi hökumət hesablarının açıq-aşkar təşviqat apardığına dair heç bir sübut olmamışdı. Bununla belə, hökumət saytları və sosial şəbəkə hesabları ənənəvi olaraq Prezidenti və onun sələfini təbliğ edir və kampaniya zamanı da bunu davam etdirib. Rəsmi təşviqat dövründə YAP-ın partiya hesablarından biri olan “Facebook” sosial şəbəkəsində 117 paylaşımda təşviqat mövzuları və elanlar, o cümlədən 15 postda Prezidentin rəsmi görüşləri ilə bağlı məlumatlar yerləşdirilib. Prezidentliyə namizəd Razi Nurullayev, sosial şəbəkələrdə TikTok-dan 71 geniş istifadə etməklə, Facebook-da 138 paylaşımla ən fəal olub. Digər namizədlərin sosial şəbəkələr də daxil olmaqla, müxtəlif kanallar vasitəsilə kampaniyada dəstək qazanmaq niyyətlərini şübhə altına alan sosial şəbəkə kommunikasiya strategiyası olmadığı görünür. YouTube-da yalnız iki partiya və bir namizəd kampaniya ilə bağlı videolar yerləşdirib. 72 Ümumiyyətlə, namizədlərin ictimaiyyətlə əlaqəsi məhdud idi; bəziləri öz şəxsi sosial şəbəkələrində təbliğat kampaniyasına gec başlayıb, yaxud ümumiyyətlə başlamayıb, əvəzində partiya hesablarından istifadə ediblər, digər namizədlər isə ümumiyyətlə sosial şəbəkə profili olmayan və ya istifadə etməyən partiyaları təmsil edirdilər. 73 Namizədlərin İnstaqram və ya Facebook-da kampaniyalarını təşviq etmək üçün pul xərcləmələrinə dair heç bir sübut tapılmayıb. 74
İnternetdə növbədənkənar seçkini boykot etmək üçün bəzi çağırışlar edilmişdi və sosial şəbəkələrdə nüfuzlu şəxslər tərəfindən namizədlərin hazırki prezidenti tənqid və ya ona alternativ təqdim etməməsi üçün bəzi tənqidi fikirlər səslənmişdir. 75 Hökuməti tənqid edən onlayn çıxışlar edən bir neçə fəal
68 “Prokurorluq haqqında” qanuna əsasən, prokuror və ya müavini qanun pozuntularının qarşısının alınması üçün vətəndaşlara və ya vəzifəli şəxslərə rəsmi xəbərdarlıq edə bilər. Cinayət törətməmiş və ya barəsində cinayət işi açılmayan vətəndaşların cinayət törətmək ehtimalı ilə bağlı xəbərdarlıq edilməsi onlayn media və sosial şəbəkələrdə ifadə azadlığına susdurucu təsir göstərə bilər. Baş Prokuror 7 tanınmış vətəndaş cəmiyyəti fəalı və jurnalistə xəbərdarlıq edərək, onları “təsir etmək” məqsədi ilə görüşə dəvət, 2022-ci ilin iyulunda sosial şəbəkələrdəki yazılarına görə potensial məsuliyyət barədə xəbərdarlıq edib. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsi sosial şəbəkələri şər, böhtan və prezidentin ünvanına təhqirə yol verilməsini nəzərdə tutan müddəalarla tənzimləyir. Cinayət Məcəlləsinin 148-1-ci maddəsi internet platformalarında saxta şəxsiyyətlərdən istifadə etməklə törədilən böhtan və ya təhqiri xüsusi olaraq cinayət məsuliyyətinə cəlb etməklə, anonim olmayan profillər üçün nəzərdə tutulan cəzalardan daha sərt cəzalar nəzərdə tutur. 69 Namizədlərin sosial şəbəkə hesabları Facebook, Instagram, X, TikTok və YouTube üzərindən izlənilib. Namizədlərin ən çox istifadə etdiyi sosial şəbəkə Facebook olub. 70 Prezidentin Facebook profilinin 850,000 izləyicisi var. 71 Bir neçə TikTok videosu 2 milyondan çox baxış toplayıb. Şərhlərin çoxu mənfi idi. 72 YAP orta hesabla 950 baxış olan 78 video, BAXCP orta hesabla 730 baxış olan 12 video yerləşdirib. Razi Nurullayev orta hesabla 9500 baxış olan 78 video ilə ən fəal olub. Prezident, hər biri orta hesabla 3900 baxış toplayan iki paylaşım edib, lakin bunlar birbaşa təşviqat xarakterli deyil, regional səfərlər həsr olunub. 73 Zahid Orucun Facebook-dakı əsas profil şəkli Prezidentin parlamentdəki çıxışının təsviri olub. Altı digər namizəddən dördünün Facebook-da 5000-dən az izləyicisi var. BAXCP-nin Facebook hesabı yox idi və onların namizədi Facebook-da 15,000 izləyicisi olmasına baxmayaraq, kampaniya zamanı heç nə yazmayıb. BAP seçki kampaniyası zamanı Facebook-da paylaşım etməyib. 74 TikTok siyasi reklama və X sırf Azərbaycan üçün buna icazə vermir, baxmayaraq ki, sözügedən platformalar namizədlər tərəfindən çox istifadə edilməmişdir. YouTube/Google-un Reklamlarda Şəffaflıq Mərkəzi Azərbaycanda siyasi reklamla bağlı hesabat vermir. 75 Müxalif AXCP lideri Əli Kərimlinin Facebook-da 258 min izləyicisi var idisə, YAP-ın 93 min izləyicisi var. YAP tərəfindən yerləşdirilən paylaşımlara yazılan 35 şərhlə müqayisədə, onun paylaşımlarına orta hesabla 600-ə yaxın şərh verilib. Əli Kərimlinin paylaşımlarına edilən şərhlərin əksəriyyəti mənfi olub və əksər hallarda heç bir paylaşımı, dostları və izləyicisi olmayan qeyri-müəyyən profillərdən yerlədirildiyi görsənir. İştirak etməyən üç müxalifət partiyasının bir yerdə (REAL 41,000, Müsavat 22,000 və AXCP 9,800) izləyiciləri Prezidentdən başqa digər dörd namizədin partiyalarının izləyicilərindən daha çox idi (MCP 1,900, BQP 486, BAP 151, BAXCP-nin hesabı yoxdur). Azərbaycan Respublikası Səhifə: 18 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
kampaniya zamanı saxlanılıb və cəzalandırılıb və bu öz növbəsində ictimai müzakirələrə mənfi təsir göstərib. 76
Ümumilikdə, kampaniya demək olar ki, nəzərə çarpmırdı və məhdud ictimai iştiraka səbəb olmuşdu. Hazırki Prezident, seçkiqabağı təşviqat kampaniyası zamanı nə şəxsən təbliğat aparmayıb, nə də seçkilərə açıq şəkildə istinad etməyib və ya digər namizədlərlə ünsiyyətdə olmayıb. 77 Seçkilərdə həqiqi rəqabət yox idi.
IX. SEÇKİ KAMPANİYASININ MALİYYƏLƏŞDİRİLMƏSİ
Seçki Məcəlləsi prezidentliyə namizədlərə təşviqat kampaniyalarını öz vəsaitləri, fiziki və hüquqi şəxslərin ianələri, siyasi partiyaların ayırdığı töhfələr hesabına maliyyələşdirməyə imkan verir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq, bütün namizədlər dəstək imzaların toplanması prosesinə başlamazdan əvvəl kampaniya ilə bağlı bütün əməliyyatlar üçün xüsusi bank hesabı açıblar. Xarici dövlətlərin və vətəndaşların, beynəlxalq təşkilatların, dövlət orqanlarının və bələdiyyələrin, xeyriyyə təşkilatlarının, dini birliklərin və anonim donorların töhfə etməsinə icazə verilmir. Qanun kampaniya ianələrini fiziki şəxslərdən 3,000 manat, hüquqi şəxslərdən isə 50,000 manatla məhdudlaşdırır. 78 Namizəd və ya hər hansı şəxsin namizədliyini irəli sürən təşkilat təşviqat kampaniyasına 250,000 manatadək töhfə verə bilər. Kampaniya xərclərinin limiti 10 milyon manata bərabərdir.
Qanunvericiliyə əsasən, namizədlər üç maliyyə hesabatı təqdim ediblər: onların qeydiyyat sənədləri ilə eyni vaxtda təqdim edilən ilkin maliyyə hesabatı, ardınca aralıq və yekun hesabat. Aralıq və yekun maliyyə hesabatları MSK tərəfindən vaxtında dərc edilmişdir. Hazırki Prezident, onun namizədliyini irəli sürən partiya tərəfdən qanunla icazə verilən maksimum 250,000 manat daxil olmaqla, cəmi 737,000 manat, digər bütün namizədlər isə öz mənbələrindən və ianələrindən ümumilikdə 300,900 manat alıblar. Altı namizədin bəyan edilmiş toplam kampaniya xərcləri hazırki Prezidentin xərclədiyi məbləğdən iki dəfə az idi. 79 Hesabatların dərci kampaniyanın maliyyələşdirilməsinin müəyyən dərəcədə şəffaflığını təmin etsə də, məlumatların ümumiləşdirilmiş şəkildə olması və hər bir ayrı-ayrı ianənin məbləği və ya vəsaitin mənbəyinin bölgüsünü göstərilməməsi seçicilərə verilən məlumat məhdud şəkildə idi. 80 MSK seçki kampaniyasının maliyyələşdirilməsinə nəzarəti həyata keçirir. MSK həmçinin hesabatları yoxlaya və namizədlərdən və ya partiyalardan əlavə məlumat tələb edə bilər, lakin auditin nəticələrini dərc etmək üçün qanuni öhdəlik daşımır. Sözügedən qayda, habelə MSK-nın DTİHB SMM-ə auditi
76 Onlayn fəal, Xalqa Xidmət Hərəkatının təsisçisi Arzu Sayadoğlu, hökumətin tənqidindən sonra yanvarın 18-də 4 ay müddətinə istintaq təcridxanasına salınıb. Talış milli azlığı ilə əlaqəli fəal Ruslan Vahabov, 2023-cü ilin sentyabr hərbi əməliyyatının səbəblərini şübhə altına alan yazıdan sonra 16 yanvarda inkar etdiyi narkotik ittihamı ilə 4 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. 77 Yanvarın 10-da prezidentin 150 dəqiqəlik müsahibəsi onun seçkilərlə bağlı ictimaiyyət qarşısında çıxış etdiyi yeganə məlum hadisə olub. 78 1 Avro 1.85 Azerbaijani Manatına (AZN) bərabərdir. 79 Fuad Əliyev 22,500 manat; Razi Nurullayev – 30,000 manat; Elşad Musayev – 28,500 manat; Qüdrət Həsənquliyev – 49,500 manat; Zahid Oruc - 49,000 manat; Fazil Mustafa – 121,400 manat; və hazırki prezident İlham Əliyev 736,922 manat xərcləyib. Altı namizədin ümumi xərcləri 300,900 Azərbaycan manat təşkil edib. 80 2002-ci il MDB Konvensiyasının 12.4-cü maddəsinə əsasən, imzalayan dövlət “qadağan olunmuş ianələrin qarşısını almaq üçün namizədlərə, seçkilərdə iştirak edən siyasi partiyalara (koalisiyalara) bütün pul ianələrinin açıq və şəffaf mahiyyətini təmin etməlidir”. 2003-cü il UNCAC-ın 7.3-cü maddəsi dövlətlərə “seçilmiş dövlət vəzifələrinə namizədlərin maliyyələşdirilməsində şəffaflığı artırmaq üçün [...] müvafiq qanunvericilik və inzibati tədbirlər görməyi” tövsiyə edir. 2020-ci il DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə Təlimatlarının 247-ci bəndində qeyd olunur ki, “seçicilər siyasi partiyalara verilən maliyyə dəstəyi ilə bağlı müvafiq məlumata malik olmalıdırlar, çünki bu, qərarların qəbul edilməsinə təsir göstərir və partiyaları məsuliyyətli olmağa sövq etmək vasitəsidir”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 19 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
yalnız namizədlərin maliyyə fəaliyyətinin şübhəli hesab edildiyi halda aparması barədə məlumat verməsi tam şəffaflığı və kampaniyanın maliyyələşdirilməsinə effektiv nəzarəti təmin etmir. 81
Alınan vəsaitin mənbəyini və məbləğini aydın şəkildə göstərən kampaniyanın maliyyə hesabatları ictimaiyyətə açıq olmalıdır və kampaniyanın maliyyə hesabatlarının auditi inzibati baxımdan ixtiyari bir səlahiyyət olmamalıdır. Qanunvericilik yoxlamaların qərəzsiz və müstəqil orqan tərəfindən aparılmasını və sonradan vaxtında dərc olunmasını təmin etməlidir.
DTİHB-nin əvvəlki tövsiyələrinə baxmayaraq, Seçki Məcəlləsi prezidentlik kampaniyasının dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsini nəzərdə tutmur. DTİHB SMM-in görüşdüyü namizədlərdən heç biri dövlət maliyyələşdirilməsinə ehtiyac olmadığını, kampaniyalarını əsasən öz mənbələri hesabına maliyyələşdirə bildiklərini bildirsələr də, müxalifət partiyaları siyasi maliyyələşdirmə qaydalarına, o cümlədən dövlət maliyyəsinin olmamasını bərabər oyun qaydalarının təmin edilməməsi kimi təsvir ediblər.
X. KÜTLƏVİ İNFORMASİYA VASİTƏLƏRİ
A. MEDIA MÜHITI
Siyasi məlumatların mənbəyi kimi əsas yeri on bir milli televiziya və ondan sonra sosial şəbəkələr və YouTube kimi audiovizual platformalar tutur. Dövlət Televiziyası AzTV və İctimai Televiziya İTV dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir və hər il dövlətdən bütün TV reklam bazarının əldə etdiyi gəlirdən daha çox vəsait alır. 82 2004-cü ildə qəbul edilmiş “İctimai Yayım haqqında” qanun ictimai yayımçı İTV- nin əsasən abunə haqqı hesabına maliyyələşdirilməsini tələb etsə də, bu mexanizm hələ tətbiq olunmamışdır. Müvəqqəti olaraq, qanun İTV-yə dövlətdən maliyyə almaq hüququ verir. İTV-ni üzvləri parlament tərəfindən seçilən Yayım Şurası idarə edir, AzTV-nin rəhbərliyini isə prezident təyin edir. 83 Özəl KİV-lərin fəaliyyətinə lisenziya Audiovizual Şuranın üzvləri prezident tərəfindən təyin olunur. DTİHB SMM-in bir çox müsahibləri iddia edirdilər ki, özəl yayımçıların qeyri-şəffaf mülkiyyət strukturları və onların birbaşa dövlətdən asılılığı reklam bazarının inkişaf etməməsi səbəbindən medianın davamlı inkişafına mane olur.
İctimaiyyət üçün mövcud olan müvafiq siyasi məlumatların əhatə dairəsini genişləndirmək və fikirlər plüralizmini təşviq etmək üçün dövlət televiziyası həqiqi ictimai yayımçıya çevrilməlidir. Onların müstəqilliyini təmin etmək məqsədilə Dövlət Televiziyası olan AzTV-nin və İctimai Televiziya İTV-nin maliyyələşdirilməsi fərqli mənbələrdən olmalı və onların rəhbərliyi müstəqil qurum tərəfindən təyin edilməlidir.
81 2017-ci il GRECO-nun Azərbaycan üzrə İkinci Uyğunluq Hesabatına İkinci Əlavəsinin 47-ci bəndində deyilir ki, “MSK-nın və seçki komissiyalarının açıq şəkildə müəyyən partiyanın üstünlük təşkil etdiyi tərkibi siyasi maliyyələşdirməyə qərəzsiz və səmərəli nəzarətini təmin etmək üçün hələ də həll edilməli olan xüsusilə mühüm məsələdir”. 82 2024-cü ildə AzTV-nin büdcədən 42,569,399 manat alması nəzərdə tutulub, İTV üçün isə 21,626,383 manat nəzərdə tutulub. İTV, həmçinin 2024-cü il Yay Olimpiya Oyunları (təxminən 590,000 avro) və 2024-cü il UEFA Kuboku (950,000 avro) kimi müxtəlif beynəlxalq idman tədbirlərinin yayım hüququnun alınması məqsədilə Prezidentdən birbaşa dəqiq məqsədli maliyyə vəsaiti alıb. Azərbaycan Audiovizual Şurası DTİHB SMM-ə məlumat verib ki, televiziya mediası üçün ümumi reklam bazarı 35 milyon manat həcmində qiymətləndirilir. 83 2023-cü il Media Azadlığı və Demokratiya üzrə Birgə Bəyannamədə, BMT-nin Fikir və İfadə Azadlığı üzrə xüsusi Məruzəçisi, ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsi və digərləri dövlətləri “adekvat şəkildə maliyyələşdirilən ictimai maraqları əks etdirən medianı yaratmağa və dəstəkləməyə və ictimai hesabatlılıq çərçivəsində siyasi və ya kommersiya müdaxiləsindən müstəqilliyini təmin etməyə çağırıblar. Bütün hökumət və ya dövlət mediası ləngimədən ictimai maraqları əks etdirən mediaya çevrilməlidir”. İCCPR-a 34 saylı Ümumi Şərhin 19-cu bəndi Dövlətləri “ictimai yayım xidmətlərinin müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməsini təmin etməyə” çağırır. Bu baxımdan iştirakçı dövlətlər onların müstəqilliklərinə təminat verməlidirlər”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 20 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Seçkilərdən əvvəlki üç ay əzrində 10-dan çox tənqidçi jurnalistin həbs olunması yerli və beynəlxalq vətəndaş cəmiyyəti, beynəlxalq təşkilatlar və ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsi (MAN) də daxil olmaqla peşəkar təşkilatların narahatlığını doğurub. 84 Jurnalistlər əsasən valyuta qaçaqmalçılığı, hədə-qorxu ilə tələb etmə və ya digər iddia edilən cinayət fəaliyyətləri ittihamı ilə həbs edilsələr də, DTİHB SMM-in həmsöhbətlərinin böyük qismi həbslərin böyük əksəriyyətinin jurnalistlərin peşə fəaliyyətləri ilə əlaqələndirib. 85 DTİHB SMM jurnalistlərə və media rəhbərlərinə qarşı işlərin məhkəmə iclaslarına buraxılması üçün müraciət etmiş, lakin bu vəsatət Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən rədd edilmişdir. DTİHB SMM məhkəmə qərarlarını nəzərdən keçirmiş və belə qənaətə gəlmişdir ki, qərarlar demək olar ki, mahiyyət baxımından eynidir və qabaqlayıcı tədbir kimi məhkəməyəqədər həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi üçün müvafiq əsaslandırma təqdim etmir. 86 Hakimiyyəti tənqid edən jurnalistlər tez-tez dövlətyönlü mediada qarayaxma kampaniyalarının hədəfinə çevrilir, “təxribatçı jurnalistlər”, “satqın” kimi damğalanır və “xarici kəşfiyyata işləmək”də və “Azərbaycan əleyhinə xarici qüvvələrdən qeyri-qanuni maliyyə yardımı almaqda” ittiham olunurlar. 87 Bütövlükdə, bu cür həbslər həddindən artıq məhdudlaşdırıcı hüquqi baza ilə birlikdə (aşağıya bax) müstəqil media üçün düşmənçilik mühiti yaradıb və geniş yayılmış özünüsenzuraya səbəb olub. Beləliklə, müstəqil jurnalistika və tənqidi diskurs üçün imkanlar ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır.
B. HUQUQI ÇƏRÇIVƏ Konstitusiya məlumat və ifadə azadlığını təmin etsə də, onların məhdudlaşdırılması üçün qeyri- müəyyən əsaslar təsbit edir ki, bu da beynəlxalq öhdəliklərə zidd olaraq həm qanunvericilikdə, həm də
84 20 noyabr 2023-cü il və 13 yanvar 2024-cü il tarixləri arasında polis tanınmış “Absaz Media” araşdırma saytının direktoru, baş redaktoru, baş redaktor müavini və üç jurnalistini həbs edib. Onlara ümumilikdə təqribən 40,000 avro məbləğində vəsaitin gətirilməsi ilə bağlı ittiham irəli sürülüb, gömrük qaydaları isə Azərbaycanın rezidentlərinə və qeyri-rezidentlərinə şifahi məlumat əsasında 10,000 ABŞ dollarına qədər, yazılı bəyannamə ilə isə 50,000 ABŞ dollarına qədər pulu ölkəyə gətirmək hüququ verir. Eyni dövrdə Youtube Kanal 13-də çalışan üç jurnalist də qanunsuz tikinti, valyuta qaçaqmalçılığı və polis əmrinə tabe olmamaq kimi müxtəlif ittihamlarla həbs edilib. Polisə tabe olmadığına görə həbs edilən jurnalist Kanal 13-də fəaliyyəti ilə bağlı geniş sorğu-sual edildikdən sonra yanvarın 1-də azadlığa buraxılıb. Dekabrın 8-də tənqidi internet sayt olan Dunyaninsesi.az-ın baş redaktoru hədə- qorxu ilə pul tələb etmək ittihamı ilə həbs edilib. Dekabrın 11-də Youtube Kanal 11-in jurnalisti hədə-qorxu ilə pul tələb etməkdə ittiham olunaraq həbs edilib. Yanvarın 13-də “Gündəlik Bakı” saytının baş redaktoru hədə-qorxu ilə pul tələb etmə ittihamı ilə həbs edilib. Yanvarın 15-də Qafqaz üzrə regional ofisi Tbilisidə yerləşən JamNews saytının Bakıdakı siyasi müxbiri həbs və kiçik xuliqanlıqda ittiham edilib və ertəsi gün bütün ittihamlar götürülməklə azad edilib. Yanvarın 16-da ATƏT MAN bu həbslərlə bağlı dərin narahatlığını ifadə edib. Seçkidən sonra da həbslər davam etdi. Martın 6-da polis Youtube Toplum TV-yə basqın edib və nəticədə media orqanına bağlı 7 jurnalist, işçi və fəal həbs edilib. Onlar da valyuta qaçaqmalçılığında ittiham olunublar. Ertəsi gün MAN media işçilərinin davam edən təqiblərindən dərin narahatlığını bildirdi. Toplum TV onu da bildirib ki, həbslərlə eyni gündə onların Youtube kanalının adı dəyişdirilib və bütün video arxivi silinib, bununla da sözügedən qurumun fəaliyyəti faktiki olaraq dayandırılıb. Martın 8-də Azərbaycanın tanınmış media hüquqşünası və Toplum TV-nin həmtəsisçilərindən biri də həbs edilib və valyuta qaçaqmalçılığında ittiham olunub. 85 Hazırda AİHM-də ərizəçilərin hakimiyyət orqanları tərəfindən təqiblərə məruz qaldığını və jurnalist fəaliyyətlərinə görə qisas almaq məqsədilə cinayət işlərinin açılmasını iddia etdikləri bir sıra işlər baxılır. Ən son nümunələrə 2023-cü ildə Həşimov Azərbaycana qarşı, 2022-ci ildə Hacılı Azərbaycana qarşı və 2018-ci ildə Məmmədov Azərbaycana qarşı işləri daxildir. 86 MSHBP-in 9-cu maddəsinin 3-cü bəndində deyilir: “[…] Məhkəmə baxışını gözləyən şəxslərin həbsdə saxlanması ümumi qayda sayılmır, lakin azadlığa buraxılma məhkəmə prosesinin istənilən digər mərhələsində və fürsət yaranarsa, hökmün icrası üçün məhkəmə baxışına gəlmək təminatlarına əsaslana bilər”. MSHBP-yə 35 saylı Ümumi Şərhin 21-ci bəndində deyilir ki, “[…]Dövlətlər belə həbsdən yalnız son tədbir kimi istifadə etməlidirlər və davamlı həbsin əsaslı olub-olmadığını müəyyən etmək üçün müstəqil orqan tərəfindən müntəzəm dövri yoxlamalar təmin edilməlidir[…]”. Həmin sənədin 22-ci bəndində deyilir ki, “[a]həbs və ya həbs üçün hər hansı tutarlı əsaslar […] həddən artıq geniş və ya özbaşına şərh və ya tətbiqdən qaçınmaq üçün kifayət qədər dəqiqliklə müəyyən edilməlidir”. 87 Məsələn, Absaz Media rəhbərliyinin həbsindən az sonra 10-dan çox yayım və onlayn mediada Absaz Media-nın jurnalistlərini hədəf alan, qanunsuz fəaliyyətlər və xarici tərəflərin xeyrinə casusluqla bağlı xəbərlər yayılıb. Azadlıq radiosu (Azad Avropa/Azadlıq Radiosunun yerli bölməsi), yerli tənqidi qəzet Azadlıq və Toplum TV və onun baş redaktoru seçki günündən əvvəl, seçki zamanı və seçkidən sonra oxşar media kampaniyalarında hədəfə alınıb. Martın əvvəlində rəhbərliyi və jurnalistlərin həbsindən az sonra, Toplum TV və onun yüksək rəhbərliyini hədəf alan daha bir kampaniya mediada yer alıb. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 21 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
təcrübədə özbaşına və qeyri-mütənasib məhdudiyyətlərə yol açır. 88 DTİHB-nin əvvəlki tövsiyələrinə baxmayaraq, sosial şəbəkələr də daxil olmaqla, diffamasiya və böhtan cinayət əməli olaraq qalır, prezidentə qarşı yönəldiyi təqdirdə isə üç ilədək həbs və ya beş ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılır. 89
Beynəlxalq standartlara uyğun ifadə azadlığını təmin etmək və dəstəkləmək üçün medianın hüquqi bazası nəzərdən keçirilməlidir. Böhtana və yalan olduğu məlum olan məlumatların yayılmasına görə cinayət təqibi, habelə dövlət qulluqçularının şərəfinin xüsusi mühafizəsini təmin edən qanunlar, zədələnmiş nüfuzun bərpası üçün nəzərdə tutulmuş mülki müdafiə vasitələrinin xeyrinə tamamilə ləğv edilməlidir.
Bundan başqa, “İnformasiya haqqında” qanun əvvəlcədən məhkəmə qərarı almadan Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinə məzmununa görə KİV-lərin internet saytlarını bloklamaq hüququ verir ki, bu da ölkədə, o cümlədən kampaniya zamanı, bir sıra yerli və beynəlxalq xəbər saytların bloklanması ilə nəticələnib. 90
Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, internet saytları yalnız qanunda dəqiq müəyyən edilmiş obyektiv və şəffaf meyarlar əsasında bloklana bilər. Mümkün məhdudiyyətlər məzmuna xas olmalıdır, eyni zamanda bütün veb-saytlara ümumi qadağalar istifadə olunmamalıdır. Vebsayt sahibləri və geniş ictimaiyyət bu cür bloklamalar baş verdikdə məlumatlandırılmalıdır ki, onların qərarı mübahisələndirmək üçün effektiv imkanları olsun. Bloklanmış saytların reyestri ictimaiyyətə açıq olmalıdır.
88 Konstitusiyanın 47.3-cü bəndi “irqi, milli, dini, sosial nifaq və düşmənçiliyi qızışdıran və ya hər hansı digər meyarlara əsaslanan təşviqat və təbliğatı” qadağan edir. Venesiya Komissiyasının Konstitusiyaya Dəyişikliklər Layihəsi üzrə 2016-cı il Rəyinin 40-cı bəndində qeyd edilir ki, belə bir geniş tərifə malik bənd AİHK-nın 10-cu maddəsi ilə təminat verilən ifadə azadlığına həddən artıq məhdudiyyətlərə haqq qazandıra bilər. Həmin sənədin 30- cu bəndi belə nəticəyə gəlir ki, “qanuni məqsədə mütənasiblik prinsipi yalnız konstitusiya qanunu səviyyəsində tanınır və konstitusiyalaşdırılmamışdır”. 2011-ci il BMT İHŞ-nin İPM-ə 34 saylı Ümumi Şərhinin 25-ci bəndində deyilir: “Qanunlar onların icrası ilə bağlı təqsirləndirilən şəxslərə hansı ifadə növlərinin lazımi şəkildə məhdudlaşdırıldığını və hansı növlərin məhdudlaşdırılmadığını müəyyən etmək üçün onlara kifayət qədər təlimat verməlidir”. Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsinin CM/Rec(2024)2 saylı Tövsiyəsinin 22-ci bəndi ictimai iştirakçılığa qarşı mühüm məhkəmə iddialarından istifadəyə qarşı mübarizəyə dair üzv dövlətlərə tövsiyə edir ki, “Üzv Dövlətlər ictimai maraq doğuran məsələlərlə bağlı hər hansı hüquqi və ya fiziki şəxslərin azad ifadəsinin və ictimai iştirakla bağlı hüquqların həyata keçirilməsinin qarşısını almaq, maneə törətmək, məhdudlaşdırmaq və ya cəzalandırmaq üçün təhdid edilən, başlanan və ya həyata keçirilən hüquqi hərəkətlərin qarşısını almaq üçün lazımi qanunvericilik və ya digər tədbirləri saxlamalı və ya lazımi hallarda görməlidir. Onlar həmçinin qanunvericilik, sanksiyalar və müdafiə vasitələrinin ictimai iştirakçılığa qarşı ayrı-seçkilik və ya ixtiyari şəkildə tətbiq edilməməsini təmin etmək üçün sayıq olmalıdırlar”. 89 MSHBP-yə 34 saylı Ümumi Şərhin 47-ci bəndi Dövlətləri “diffamasiyanın cinayət məcəlləsindən çıxarılmasını nəzərdən keçirməyə” çağırır, 38-ci bənd isə “bütün ictimai şəxslərdən, o cümlədən dövlət və hökumət başçıları kimi ən yüksək siyasi hakimiyyəti həyata keçirən şəxslərin legitim əsasda tənqidə və siyasi müxalifətə məruz qalır. [...] Qanunlar yalnız mübahisələndirilə bilən şəxsin şəxsiyyətinə görə daha ağır cəzalar nəzərdə tutmamalıdır”. 90 Qanunvericiliyin tələbinə baxmayaraq, bloklanmış veb-saytların ümumi siyahısı ictimaiyyətə açıq deyil. Kampaniya dövründə DTİHB SMM gündəlik milli siyasi xəbərləri paylaşan 10-dan çox yerli və beynəlxalq İnternet saytın Bakıda və regionlarda ümumiyyətlə əlçatmaz olduğunun şahidi olub. Bəzi DTİHB SMM həmsöhbətləri ən son 19 sentyabr və 31 oktyabr 2023-cü il tarixləri arasında təhlükəsizlik səbəbi ilə TikTok-un müvəqqəti bloklanmasının bir neçə halını xatırlatmışdırlar. MSHBP-yə 34 saylı Ümumi Şərhin 43-cü bəndində qeyd olunur ki, “İnternet saytların , bloqların və ya istənilən digər internet-əsaslı, elektron və ya digər bu kimi məlumat yayma sisteminin fəaliyyətinə hər hansı məhdudiyyətlər” yalnız MSHBP-nin 19-cu maddəsini pozmadığı halda icazə verilir və açıq şəkildə nəticə çıxarır ki, internet saytlarının fəaliyyətinə ümumi qadağalar MSHBP-nin 19 maddəsinə uyğun deyil. BMT-nin İfadə Azadlığı üzrə Xüsusi Nümayəndəsinin 2011-ci il hesabatının 70-ci bəndi Dövlətləri “bloklanmış internet saytlarının siyahılarını və hər bir internet saytının bloklanmasının zəruriliyi və əsaslandırılması ilə bağlı tam təfərrüatları təqdim etməyə” çağırır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 22 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
2022-ci ildə qüvvəyə minmiş “Media haqqında” yeni qanunun qəbulu ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsi və Avropa Şurası da daxil olmaqla yerli və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən kəskin tənqidlə qarşılandı. 91 Jurnalistlərin dövlət tərəfindən idarə olunan qeydiyyat və ya lisenziyalaşdırma sistemlərini açıq şəkildə qadağan edən ifadə azadlığına dair beynəlxalq öhdəliklərə baxmayaraq, sözügedən qanun media qurumlarının 92 və jurnalistlərin faktiki olaraq məcburi qeydiyyatına dair geniş sayda tələblər ehtiva edir. 93 Bundan əlavə, qanun KİV-in xaricdən sahibliyini və maliyyələşdirilməsini qadağan edir və onlan və abunə əsaslı yayımçıları və xidmət təminatçıları üçün lisenziyalaşdırma tətbiq edir.
İcraçı direktoru və Müşahidə Şurası prezident tərəfindən təyin olunan Media İnkişafı Agentliyinə (MİA) media reyestrinin aparılması və tələblərə artıq cavab verməyən (məsələn, Davranış Məcəlləsini pozan) media qurumlarını və jurnalistləri həmin reyestrdən çıxarmaq tapşırılıb. 94
“Media haqqında” qanunun ifadə azadlığına dair beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması üçün əsaslı şəkildə yenidən baxılmalıdır. Xüsusilə, KİV-lərin, o cümlədən xarici vətəndaşlar və hüquqi şəxslər tərəfindən yaradılması, qeydiyyatı və maliyyələşdirilməsinə qoyulan həddindən artıq məhdudiyyətlərə, habelə jurnalistlərin dövlət tərəfindən idarə olunan qeydiyyat və lisenziya sisteminə yenidən baxılmalıdır.
Bu cür yayım görə vaxt satmağı seçmiş media orqanlarına ödəniş edilə və ya yalnız ictimai yayımçı olan İTV-də pulsuz əsasda təşkil oluna bilər. 95 Qanunla dövlət kanalı AzTV-yə kampaniyanı işıqlandırmağa icazə verilmir. Namizədlərin təşviqat fəaliyyətini işıqlandırmaqda maraqlı olan yayım mediası bunu bərabər əsaslarla etməli və məzmunu heç bir əlavə şərh vermədən yalnız proqramların əvvəlində yayımlamalıdır. Təşviqat kampaniyasının geniş tərifi dar redaksiya rəyi ilə birlikdə media tərəfindən namizədlərin müxtəlif və hərtərəfli işıqlandırılması imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırdı və beləliklə, ictimaiyyətin fərqli fikirlərə çıxışını azaltmış oldu. Yuxarıda göstərilənlər seçki dövründə media plüralizmi prinsipini zəiflətmiş oldu.
91 ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsinin müraciəti əsasında hazırlanmış Media haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu üzrə 2022-ci il Hüquqi Təhlilinə və və Venesiya Komissiyasının və Avropa Şurasının İnsan Hüquqları və Qanunun aliliyi üzrə Baş Direktorluğunun Media haqqında Qanuna dair 2022-ci il üçün Birgə Rəyinə baxın. 92 Qeydiyyatdan keçmək üçün onlayn mediadan, digər tələblərlə bərabər, ayın ən azı 20 günü ərzində hər gün ən azı 20 orijinal xəbər hazırlaması tələb olunur ki, bu da araşdırma və ya regional media üçün çətin bir tələbdir. 93 Media reyestrinə daxil olmaq və beləliklə də, qanuni olaraq jurnalist kimi tanınmaq üçün sonuncunun digər məsələlərlə yanaşı, tam ali təhsili, media ilə əlaqəli üç illik iş və ya elmi təcrübəsi olması, qeydiyyatdan keçmiş media orqanında işləməsi və ya fərdi sahibkar kimi qeydiyyatda olması, cinayət məsuliyyətinin olmaması və peşə etikası kodeksinə riayət etməsi tələb olunur. KIV haqqında qanun KİV-ə öz jurnalistlərinin Media Reyestrinə daxil edilməsini tələb etmək hüququ versməklə bərabər, bunu məcbur tələb kimi təsbit etməsə belə, yalnız reyestrə daxil edilmiş şəxslər dövlət qurumlarında akkreditasiya almaq və “məlumatı axtarmaq, dərc etmək və yaymaq üçün dövlət qurumlarına daxil olmaq hüququna malikdirlər”. MSHBP-yə 34 saylı Ümumi Şərhin 44-cü bəndində qeyd olunur ki, “Jurnalistlərin dövlət qeydiyyatı və ya lisenziyalaşdırılması sistemləri İfadə Azadlığı ilə bir araya sığmır”. Həmin sənəddə daha sonra qeyd olunur ki, “məhdud akkreditasiya sxemlərinə yalnız jurnalistlərin müəyyən yerlərə və/yaxud tədbirlərə imtiyazlı girişini təmin etmək üçün zəruri hallarda icazə verilir”. 1991-ci il ATƏT-in Moskva Sənədinin 26.2-ci bəndi iştirakçı dövlətləri “məlumat, material və obyektlərə çıxış imkanları baxımından müstəqil mediaya qarşı ayrı-seçkilik etməməyi” öhdəsinə götürür. 94 Qanunun qəbulu zamanı artıq yaradılmış çap və onlayn media orqanları altı ay ərzində MİA-da qeydiyyatdan keçməli idi. Son tarixdən sonra MİA qeydiyyatdan keçməyən media orqanları bağlamağa başladı. IREX tərəfindən hazırlanmış 2023 Canlı İnformasiya Barometrində qeyd olunub ki, “Qanun nəticəsində 40 KİV-in akkreditasiyası rədd edilib və 20 jurnalistin vəsiqələrinə xitam verilib”. Fəaliyyəti dayandırılmış nəşrlərdən biri olan regional Mingəçevir işıqları saytı məhkəmədə onun MİA tərəfindən qeydiyyata alınmamasına etiraz edərək, şəhərlərindəki məlumatların miqdarının gündəlik 20 orijinal xəbər yaratmaq üçün kifayət etmədiyini iddia edib. Fevralın 17-də Şəki İnzibati Məhkəməsi şikayəti təmin etməyib, Mingəçevir işıqları isə Ali Məhkəməyə müraciət edib. 95 44 media orqanı ödənişli vaxt və ya məkan təklif etsə də, məlumatlara görə, kampaniyanın büdcəsi məhdud olduğu üçün kampaniya iştirakçıları bunlardan məhdud sayda və əsasən onlayn mediadan istifadə ediblər. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 23 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Seçki dövründə media plüralizmi prinsipini qorumaq üçün seçicilərə fərqli fikirlərlə tanış olmaq imkanı verilməli, seçkilərlə bağlı redaksiya proqramları məhdudlaşdırılmamalı və qadağan olunmamalı, dövlət televiziyasına öz xəbərlərində seçki kampaniyasını işıqlandırmaq imkanı verilməlidir.
Nə Audiovizual Şuranın, nə də MİA-nın seçki məsələlərində heç bir səlahiyyəti yoxdur. KİV-in qanunvericiliyə uyğunluğuna MSK-nın KİV üzrə İşçi Qrupu nəzarət edib. Qrup MSK tərəfindən irəli sürülən 4 və əsas KİV-ləri təmsil edən 15 üzvdən ibarət idi. Qrup DTİHB SMM-in müşahidə etdiyi kampaniya zamanı yalnız bir görüş keçirib və bu görüş MSK üzvlərinin media nümayəndələrinin qanunvericiliklə bağlı verdiyi sualları cavablandırmasına həsr olunub.
C. MEDİA MONİTORİNQİN MÜŞAHİDƏLƏRİ ƏTRAFLI MƏLUMATLARA KEÇİN
Təşviqat kampaniyanın nominal işıqlandırılması seçki prosesinin geniş işıqlandırılmasının kölgəsində qaldı və xüsusi diqqət geri alınmış ərazilərdə seçkilərə hazırlığa yönəldi. 96 Hazırki Prezidentin sosial proqramlara vəsaitin ayrılması ilə bağlı sərəncamlar imzalaması, bölgələrə səfərləri, xarici qonaqları qəbul etməsi və ya ümumilikdə ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasında rolunun təntənəli şəkildə geniş işıqlandırılması ona digər kampaniya iştirakçılara münasibətdə üstünlük qazandırıb.
Seçki Məcəlləsinə uyğun olaraq, İTV kampaniya iştirakçıları üçün əsas platforma rolunu oynayan praym-taymda yayımlanan 10 bir saatlıq birgə televiziya dəyirmi masası şəklində ödənişsiz vaxt ayırıb. 97 Bu proqramlarda namizədlər və ya onların müvəkkilləri püşkatmanın müəyyən etdiyi qaydada növbə ilə əvvəlcədən razılaşdırılmış mövzular üzrə öz fikirlərini təqdim edirdilər, lakin öz aralarında son dərəcə məhdud müzakirələr imkanı olub. Bir dairmi masa istisna olmaqla, bütün namizədlər şəxsən iştirak edib. Yeganə istisna isə bütün sözügedən verilişlərdə müvəkkili ilə təmsil olunan hazırki prezidentdən idi ki, bu da seçicilər üçün belə proqramların dəyərini aşağı salmışdı.
Rəsmi təşviqat dövründə AzTV, ARB TV, ATV, İTV və Xezer TV bütün kampaniya iştirakçılarına praym- taymda cəmi iki dəqiqədən az vaxt ayırıblar. Real TV xəbər kanalı da ümumilikdə təşviqat kampaniyası zamanı namizədlərə az yer ayırsa da, kampaniyanın son günündə yayımlanan axşam xəbərlərində hər bir namizəd haqqında qısa məlumat təqdim edib. Eyni zamanda, AzTV, ATV, Real TV və Xəzər TV hazırki Prezidentin gündəlik rəsmi fəaliyyətini işıqlandırmaqla onun haqqında ümumilikdə altı saatdan çox geniş həcmli müsbət xarakterli xəbərlər yayıb. İctimai İTV və özəl ARB TV xəbərlərdə hazırki Prezidentin işıqlandırılmasını məhdudlaşdırmaq üçün açıq-aşkar səy göstərmişdirlər.
Prezidentin gündəlik fəaliyyəti işıqlandırılsa da, bu digər yayımçılarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə az idi. Təşviqat dövründə və süküt günündə AzTV, ATV və Xezer TV öz reklam seqmentlərinə ölkə ərazisi suverenliyinin bərpasında hərbçilərin və hazırki Prezidentin rolunu yüksək qiymətləndirən 30-60 saniyəlik öz istehsalı olan qısa video çarxlar yayımlayıb. Eynilə, ARB TV də onların xidmətlərinə diqqət yetirmək üçün başlığını və ardıcıllığını uyğunlaşdırmışdı.
Monitorinqi aparılan onlayn medianın işıqlandırdığı mövzular əsasən yayım mediasının mövzularını təkrar edirdi. APA, Azərtac, Qafqazinfo, Report və Trend Prezident vəzifəsində olan şəxsə əhəmiyyətli dərəcədə müsbət tonlu vaxt ayırıb, eyni zamanda, qalan altı iştirakçıya aid çox məhdud məlumat yayıb. APA Qüdrət Həsənquliyevin təşviqat fəaliyyətini işıqlandırsa da, bütün bunlar ödənilişli əsasda olub.
96 Rəsmi təşviqat dövründə DTİHB SMM aşağıdakı televiziyaların İTV (ictimai), AzTV (dövlət), ARB, ATV, Real TV və Xəzər TV-nin praym-taymının sistemli media monitorinqini həyata keçirmişdir. DTİHB SMM həmçinin apa.az, azertag.az, qafqazinfo.az, report.az, trend.az, turan.az saytlarının xəbərlərin işıqlandırılmasının monitorinqini aparıb. 97 İTV, həmçinin əksər namizədlərin müvəkkil şəxsləri ilə təmsil olunduğu əsas radio kanalında doqquz belə proqram təşkil edib. Bundan əlavə, dövlətə məxsus dörd milli qəzet bütün namizədlərə pulsuz yer ayırıb. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 24 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Turan da hazırki prezidentin fəaliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə işıqlandırsa da, bunu əsasən faktiki və tənqidi tonda edib.
Bütövlükdə, İTV-də pulsuz təqdimatlar, praym-taymda birgə dairmi masalar və bir neçə ödənişli siyasi reklamlar istisna olmaqla, bütün kampaniya ərzində təbliğat-təşviqat iştirakçılarının mediada çox az işıqlandırılması seçicilərə kampaniya iştirakçıları və onların proqramları haqqında məlumat almağa imkan vermədi və onların məlumatlı seçim etmək imkanını məhdudlaşdırdı. Hazırki Prezident və Hökumət haqqında tənqidi məlumatların demək olar ki, taməmilə olmaması ilə birlikdə qeyd olunan yayım təcrübəsi kampaniyanın rəqabətsiz mahiyyətini daha da qabarıq nümayiş etdirirdi.
XI. SEÇKİ MÜBAHİSƏLƏRİN HƏLLİ
Seçki hüquqlarını pozan hərəkətlərdən, hərəkətsizlikdən və qərarlardan yuxarı seçki komissiyasına və Apellyasiya Məhkəməsinə, sonuncunun qərarından isə Ali Məhkəməyə şikayət verilə bilər. Şikayət və apellyasiya şikayətləri pozuntu/qərardan və ya qərar barədə iddiaçıya məlumat verildiyi tarixdən üç gün müddətində verilməlidir. Seçki gününə qədər verilmiş şikayət və müraciətlərə üç gün müddətində aidiyyəti orqanlar tərəfindən baxılaraq qərar qəbul edilməlidir; seçki günü və ya ondan sonra daxil olan şikayət və müraciətlərə dərhal baxılmalı və qərar qəbul edilməlidir.
DTİHB və Venesiya Komissiyasının əvvəlki tövsiyələrinə baxmayaraq, qanunvericilik bazası seçki komissiyalarının tərkibi ilə bağlı həll edilməmiş struktur problemi səbəbindən şikayətlərin tam qərəzsiz orqan tərəfindən baxılmasını təmin etmir. 98 Şikayətlərə baxılması üçün MSK tərəfindən yaradılmış Ekspert Qrupu MSK üzvlərindən və əməkdaşlarından ibarətdir. 99 MSK öz iclasında yalnız bir şikayətə baxdığı halda, 100 DTİHB SMM-in müşahidələri qeyd etmişdir ki, şikayətlər MSK tərəfindən bir sıra hallarda heç bir əsaslandırma olmadan sadəcə qanunun müddəalarına istinad edilən məktublar vasitəsilə cavablandırılıb. 101 Bundan əlavə, Ekspert Qrupunun üzvləri DTİHB SMM-i məlumatlandırıblar ki, onlara seçkilərə aidiyyatı olmayan “şikayətlər” də daxil olub. Belə “şikayətlərin” bəziləri seçkilərlə bağlı şikayətləri təşkil edir, lakin tələb olunan qaydada baxılmadan qalıb. 102
Apellyasiya Məhkəməsinə doqquz apellyasiya şikayəti daxil olub, lakin heç biri təmin olunmayıb. Onlardan dördü üzrə şikayət təmin edilməyib, beşi isə rədd edilib. 103 DTİHB SMM-in müşahidə etdiyi məhkəmə iclaslarında tərəflərə öz mövqelərini təqdim etmək imkanı yaradılıb. Lakin dinləmələrin vaxtı barədə ictimaiyyətə məlumat verilməyib. 104 Bütün qərarlar yalnız seçki günündən sonra dərc edilib. 105 Dörd apellyasiya şikayəti digər səbəblərlə bərabər, seçki komissiyalarının əvvəlcədən qərarları 98 2015-ci ildə Qəhrəmanlı və başqaları Azərbaycana qarşı işində AİHM qeyd edib ki, “buna görə seçkilərlə bağlı fərdi şikayətlər üzrə ekspertizanın effektivliyini artırmaq məqsədi ilə seçki komissiyalarının strukturunda islahatların aparılmasını nəzərdə tutan cavabdeh dövlətin səyləri təşviq edilməlidir.” Bu günə qədər bu hökm icra olunmayıb. 99 Bu seçkilərdə qrupun yeddi üzvü MSK üzvü, ikisi isə MSK Katibliyinin əməkdaşı idi. 100 Şikayətdə polisin namizədin imzatoplama fəaliyyətinə mane olduğu iddia edilirdi. MSK işi prokurorluğa göndərdi, sonradan prokurorluq ərizəçinin təqdim etdiyi sübutların cinayət işinin başlanması üçün kifayət etmədiyini bildirərək onu rədd etdi. 101 DTİHB SMM-nin iştirak etdiyi məhkəmə iclası zamanı ərizəçi məhkəməyə belə məktublardan birini göstərdi. 102 Məsələn, MSK-nın namizədlərin sənədlərini qəbul etməkdən yayınması və imzatoplama prosesinin bayram günlərində olması ilə bağlı “şikayətlər”. Bu işlərdə məhkəmələr müxtəlif formal əsaslarla, o cümlədən şikayətlərə MSK tərəfindən əvvəlcədən baxılmadığına görə şikayətləri rədd etmişlər. 103 Apellyasiya şikayətindən 8-i Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə, 1-i isə Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinə daxil olub. 104 DTİHB SMM Apellyasiya Məhkəməsindən və MSK-dan dinləmələr haqqında məlumat almaq üçün müraciət etdi; dinləmələr başlamazdan bir müddət əvvəl Məhkəmədən bir bildiriş alınmışdır. Müşahidə olunan digər dinləmələr üçün DTİHB SMM-ə ərizəçilər tərəfindən dinləmələr barədə məlumat verilib. 105 Müraciət edənlər imzatoplama üçün vaxtın çox qısa olduğunu və ya onun dövlət bayramı ilə üst-üstə düşməsinin onların bu seçkidə iştirakına mane olduğu üçün imzatoplama qrafiki ilə bağlı qaldırılmışdır. Bir halda, şikayətçi hazırki prezident tərəfindən erkən təşviqat apardığını iddia edirdi. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 25 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
olmamasını rəhbər tutaraq məhkəmənin mülahizəsinə əsasən inzibati vasitələrin tükənməməsi səbəbindən rədd edilib. 106 Bu yanaşma seçki komissiyaları tərəfindən iddia edilən qanun pozuntularını mahiyyəti üzrə tələb olunan qaydada nəzərdən keçirmədən, seçki inzibatçılığının xeyrinə məqbulluq tələblərindən istifadə edilməsi ilə nəticələndi. 107
Seçki komissiyaları ilə şikayət xarakterli bütün müraciətlərə mahiyyəti üzrə baxılmalı və şikayətçilərə qərarlardan şikayət etmək imkanı verilməlidir. Məhkəmələr tərəfindən apellyasiya şikayətlərinə baxılmasında şəffaflığın təmin və qərarların vaxtında dərc edilməsi üçün əlavə işlər görülməlidir. Məqbulluq qaydalarının tətbiqi və sübut yükünün bölüşdürülməsi iddia edilən seçki pozuntuları üçün məhkəmə vasitələrinin təmin edilməsindən yayınmaq üçün istifadə edilməməlidir.
Bəzi apellyasiya şikayətini verən şəxslər üçün seçkilərlə bağlı məsələlər üzrə daha yuxarı instansiyaya müraciət etmək imkanı məhduddur, çünki şikayətlər Ali Məhkəməyə şikayəti yalnız Vəkillər Kollegiyasında qeydiyyatdan keçən qanuni nümayəndələr verə bilər. 108 DTİHB SMM-in bir sıra həmsöhbətləri tənqidi fikir bildirən, insan hüquqları ilə bağlı və ya siyasi cəhətdən həssas işlərə baxan hüquq mütəxəssislərinə edilən təzyiqləri, o cümlədən işdən çıxarılma və ya xaric edilmə hədəsi, intizam sanksiyaları və Vəkillər Kollegiyasında üzvlüyə qəbul olunmamasını əsas gətirərək hüquqi yardım əldə etmək imkanları ilə bağlı narahatlıqlarını bildiriblər. 109 Vəkillər Kollegiyasında qeydiyyatdan keçmək və ya qeydiyyatdan çıxmaq üçün aydın meyarların olmaması ilə birlikdə yuxarıda qeyd olunan hallar vəkillik peşəsini Vəkillər Kollegiyasının ixtiyari mülahizəsinə məruz qoyur və bu öz növbəsində ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə zidd olaraq şəxslərin hüquqi yardım axtarmaq və ondan istifadə etmək hüququnu məhdudlaşdırır. 110
Hüquqi yardım göstərmək və almaq hüququ özbaşına qərarlardan, təsirdən və ya qərəzdən qorunmalıdır. Qanunvericilikdə hüquqşünasların qeydiyyata alınması və qeydiyyatdan çıxarılması, habelə intizam tənbehlərinin tətbiqi üçün aydın və obyektiv meyarlar yer almalıdır. Rəsmi qurumlar DTİHB SMM-ə “Məhkəmə sistemində islahatların dərinləşdirilməsi haqqında” 2019- cu il Prezident fərmanının icrası ilə bağlı görülən tədbirlər barədə məlumat təqdim ediblər. 111 Buna baxmayaraq, bir çox DTİHB SMM həmsöhbətləri seçki mübahisələrinin həlli sisteminə inanmadıqlarını bildirir belə ki, onlar məhkəmə müstəqilliyinin çatışmadığını hesab edir, çünki hakimiyyət orqanlarına
106 Məsələn, şikayətlərin əksəriyyəti ərizəçilərin şikayətləri ilə bağlı MSK ilə əlaqə saxladıqlarına dair kifayət qədər sübut təqdim etmədiklərini bildirən Məhkəmə tərəfindən rədd edildi. 107 Buraya imza toplama, erkən təşviqat və müşahidəçilərin namizədliyi ilə bağlı hallar daxildir. 108 Seçki ilə bağlı Ali Məhkəməyə verilmiş iki şikayət qanuni nümayəndə vasitəsilə verilmədiyi üçün təmin edilməyib. Hər iki halda dövlət tərəfindən vəkilin təmin edilməsi ilə bağlı vəsatət məhkəmə tərəfindən rədd edildi və bildirildi ki, ərizəçi hüquqi xidmətlərin ödənilməsi üçün kifayət qədər vəsaitinin olmadığını sübut etməyib. 109 2018-ci il Beynəlxalq Məhkəmənin Azərbaycan Vəkillər Kollegiyasına vəkillərin rolu və müstəqilliyi ilə bağlı tövsiyələrində qeyd olunur ki, “intizam tədbirləri və ya bu cür tədbirlərin tətbiqinə dair hədələr kimi xoşagəlməz nümunə davam etdirilir”. Həmçinin 2020-ci il Bağırov Azərbaycana qarşı işinə baxın, burada Məhkəmə digər məsələlərlə yanaşı, “hüquqdan kənarlaşdırma vəkillərin müdafiəçi kimi öz vəzifələrini yerinə yetirməsinə soyuqqanlı təsir göstərə bilən sərt sanksiya kimi qiymətləndirilə bilməz.” Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsinin ictimai iştirakçılığa qarşı mühüm məhkəmə iddialarından (İİQMMİ) istifadəsinə qarşı mübarizəyə dair CM/Rec(2024)2 saylı Tövsiyəsinin 20-ci bəndində deyilir ki, “Üzv dövlətlər öz milli hüquq sistemlərinin və onların tətbiqinin İİQMMİ-lərin zərərli təsirlərinin qarşısını almaq və minimuma endirmək üçün hərtərəfli hüquqi baza və ardıcıl struktur və prosessual təminatları, eləcə də İİQMMİ-lərin vurduğu zərərlərə qarşı müdafiə vasitələri və dəstək tədbirlərinin tam dəstini təmin etmələrinə məsuliyyət daşıyır”. 110 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 11.2-ci bəndi fərdin insan hüquqlarının və əsas azadlıqlarının müdafiəsində başqalarından kömək istəmək və onlardan yardım almaq, insan hüquq və əsas azadlıqlarının müdafiəsində başqalarına yardım etmək hüququnu təmin edir; 11.3-cü bənddə qeyd olunur ki, effektiv hüquqi müdafiə vasitəsi onların adından çıxış edən fərdlərin və ya qrupların insan hüquqlarının pozulması ilə bağlı iddialara dair məlumat almaq və nəzərdən keçirmək səlahiyyətinə malik beynəlxalq qurumlarla əlaqə saxlamaq hüququnu əhatə edir. 111 Digər tədbirlərə hakimlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, məhkəmə-hüquq şurasının islahatları, əməkhaqlarının artırılması, məhkəmə qərarlarının elektron şəkildə dərc edilməsi və tərəflərin “Elektron məhkəmə” sisteminə çıxışının təmin edilməsi daxildir. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 26 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
qarşı mübahisələrin həllində məhkəmə vasitələrini səmərəsizləşdirir və işlərin Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə çıxarılmasını zəruri edir. 112 Bütövlükdə seçki komissiyalarının qərəzsizliyinin olmaması, məhkəmə sisteminin müstəqilliyi və səmərəliliyi ilə bağlı uzun müddətdir mövcud olan narahatlıqlar və hüquq sahəsində çalışan mütəxəssislərə qoyulan məhdudiyyətlər 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 5.10-cu bəndinə zidd olaraq, effektiv hüquqi müdafiə vasitələri hüququnu pozur. 113
XII. VƏTƏNDAŞ VƏ BEYNƏLXALQ MÜŞAHİDƏÇİLƏR
Qanunda vətəndaş və beynəlxalq seçki müşahidəsi nəzərdə tutulur. Akkreditasiyadan keçmək üçün maraqlı təşkilatın seçki sahəsində fəaliyyət göstərməsi tələb olunur. Akkreditasiyadan keçmiş müşahidəçilər səsvermə və səslərin hesablanması da daxil olmaqla, seçki günü proseslərini müşahidə edə bilsələr də, onlar yalnız MSK-nın icazəsi ilə komissiyanın iclaslarında iştirak edə bilərlər. 114 Komissiyanın iclaslarını müşahidə etmək icazəsi püşkatma yolu ilə verilir; lakin bu icazəyə malik təşkilatların siyahısı ictimaiyyətə açıqlanmayıb və bu, prosesin şəffaflığına mənfi təsir göstərib. Namizədlərin və siyasi partiyaların da öz müşahidəçilərini akkreditasiya etmək hüququ var.
Vətəndaş müşahidəçilərinin bütün seçki prosesinə maneəsiz çıxışını təmin etmək üçün tədbirlər görülməlidir. Seçki gününə qədər vətəndaş qruplarının komissiyaların iclaslarında iştirak etmələri və seçki komissiyalarının işini müşahidə etmək imkanlarına qoyulan məhdudiyyətlər aradan qaldırılmalıdır.
DTİHB SMM-in bir neçə həmsöhbəti vətəndaş cəmiyyəti üçün xaricdən maliyyələşməni məhdudlaşdıran hüquqi müddəalarla bağlı narahatlıqlarını ifadə ediblər. 115 Bundan əlavə, bəzi VCT- lər, o cümlədən əvvəllər seçkilərin müşahidəsi ilə məşğul olan təşkilatlar qeydiyyat prosesində uzun ləngimələr və ya onların qeydiyyatı və ləğvi ilə bağlı sənədlərdəki kiçik nöqsanları düzəltmək imkanının olmaması kimi inzibati maneələr barədə DTİHB SMM-ə məlumat veriblər. 116
Hüquqi baxımdan Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları statusuna malik olmayan bu qrupların müşahidəçiləri fərdi qaydada akkreditasiyadan keçməyə məcbur qalıblar ki, bu da əlavə bürokratik və əməliyyat əngəlləri yaradıb. 117 Bu kimi şərtlər yerli təşkilatların müşahidə prosesini hazırlamaq və müşahidəşiləri
112 AİHM məsələyə yalnız bütün daxili hüquqi müdafiə vasitələri tükəndikdən sonra baxmağa başlayır. 113 ATƏT-in Kopenhagen sənədinin 5.10-cu bəndində qeyd olunur ki, “hər kəs fundamental hüquqlara hörməti və hüquqi toxunulmazlığı təmin etmək üçün inzibati qərarlara qarşı təsirli kompensasiya vasitələrinə malik olacaqdır”. 114 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 8-ci bəndində deyilir ki, “iştirakçı dövlətlər hesab edirlər ki, həm xarici, həm də yerli müşahidəçilərin iştirakı seçkilərin keçirildiyi dövlətlər üçün seçki prosesini gücləndirə bilər”. 115 BMT-nin sərbəst toplaşmaq və birləşmək azadlığı hüquqları üzrə Xüsusi Məruzəçisinin 2013-cü il Hesabatının 34- cü bəndində Xüsusi Məruzəçi “suverenliyin qorunması adı altında xarici maliyyələşdirməni məhdudlaşdıran və ya damğalayan” dövlətlərdən narahatlığını ifadə edib və xatırladıb ki, “iştirakçı dövlətlər hökumətlərlə eyni dərəcədə vətəndaş cəmiyyətinin malik olduğu hüquqa əsasən beynəlxalq əməkdaşlığın bir hissəsi kimi QHT-lərin xarici maliyyə vəsaitlərinə çıxışına icazə verməlidir”. Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsinin Avropada qeyri-hökumət təşkilatlarının hüquqi statusu ilə bağlı üzv dövlətlərə CM/Rec(2007)14 saylı Tövsiyəsində qeyd edilir ki, QHT-lər yalnız öz dövlətlərindəki dövlət orqanlarından deyil, həm də institusional və ya fərdi donorlardan, başqa dövlətdən və ya çoxtərəfli agentliklərdən yalnız gömrük, valyuta və çirkli pulların yuyulması və seçkilərin və siyasi partiyaların maliyyələşdirilməsinə aid olan qanunlara tabe olaraq nağd və ya natura şəklində ianələr kimi maliyyə tələb etməkdə və almaqda azad olmalıdırlar. 116 Məsələn, AİHM-in 2021-ci il Seçki Monitorinq Mərkəzi və digərləri Azərbaycana qarşı qərarında Məhkəmə qeyd edir ki, “nə Ədliyyə Nazirliyi, nə də yerli məhkəmələr iddia edilən pozuntuların aradan qaldırılmasının qeyri- mümkün olduğunu hansı səbəbdən hesab etmələrinin səbəblərini və SMM-in [Seçkilərin Monitorinqi Mərkəzi] birdəfəlik ləğvinin əsaslandırılmasını izah etməyiblər.” Məhkəmə qərara almışdır ki, SMM-nin qeydiyyatının gecikdirilməsi və ləğvi ilə bağlı AİHK-nın 11-ci maddəsi pozulub. Bu günə qədər bu hökm hələ də icra olunmayıb. 117 Qeydiyyatdan keçməmiş təşkilatlar öz üzvləri adından sənədlər təqdim edə bilməzlər və hər bir potensial müşahidəçi akkreditasiyadan keçmək üçün fiziki olaraq iki dəfə müvafiq komissiyaya getməlidir. Bundan əlavə, qeydiyyatdan keçməmiş təşkilatlar komissiya iclaslarını müşahidə etmək üçün xüsusi icazə almaq və milli fondlara müraciət edə bilməzlər. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 27 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
təyin etmək, habelə resurslar axtarmaq imkanını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Bununla belə, sistemdən siyasi qüvvələr tərəfindən sui-istifadə edilir və onlar xüsusən seçki günü komissiyalarda qanuni hüquqlarından daha çox müşahidəçi toplamaq üçün istifadə edirlər (bax: Seçki günü). DTİHB SMM-in bir sıra həmsöhbətləri müstəqil müşahidəçilər üçün məkanın daralması və hökumətə bağlı təşkilatların daha önə çıxması ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə ediblər. 118 Bundan əlavə, bəzi həmsöhbətlər DSK səviyyəsində akkreditasiyadan keçmiş, sonradan isə hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən dəvət olunan və seçkiləri müşahidə etməmək xahişi kimi müşahidəçilərə təzyiq halları barədə məlumat veriblər.
Müşahidə üçün hüquqi və inzibati maneələr müşahidənin bütövlüyünü qorumaq üçün vacib olan tədbirlərlə məhdudlaşdırılmalıdır. Akkreditasiya prosesi ixtiyari qərarlara yol verməməli və icrası tənqidi müstəqil təşkilatların ayrı-seçkiliyindən uzaq olmalıdır. MSK və DSK-lar tərəfindən akkreditə olunmuş 88,000 yerli müşahidəçinin 51 faizi namizədlərin nümayəndələri, 42 faizi fərdi müşahidəçilər, 6 faizi isə qeyri-hökumət təşkilatları tərəfindən irəli sürülüb.
XIII. SEÇKİ GÜNÜ
Seçki günü sakit və bütövlükdə intizamlı keçib. Posterlərin çıxarılması tələblərinə baxmayaraq, BSMM müşahidəçiləri seçki məntəqələrinin təxminən 8 faizinin yaxınlığında təşviqat materiallarını müşahidə ediblər. Seçki günü ərzində MSK seçici fəallığı da daxil olmaqla, səsvermə ilə bağlı ən son məlumatları paylaşıb. MSK fevralın 8-də səhər tezdən seçki məntəqələrinin ilkin nəticələrini dərc etməyə başlayıb. Ümumilikdə, BSMM-nin müşahidə etdiyi MnSK üzvlərinin 52 faizini, o cümlədən sədrlərin 39 faizini qadınlar təşkil etmişdir. MSK ilkin seçici fəallığının 76,7 faizə bərabər olduğunu elan edib.
A. AÇILIŞ VƏ SƏSVERMƏ
Ümumilikdə müşahidə edilən bütün seçki məntəqələri vaxtında və ya bir qədər gecikmə ilə açılıb. BSMM müşahidəçiləri müşahidə olunan 132 seçki məntəqəsindən 20-də açılış prosesini mənfi qiymətləndiriblər. Bu, ilk növbədə, seçki pozuntularına qarşı mühüm təminat olan məcburi prosedurlara riayət edilməməsi ilə bağlı idi. Müşahidə olunan 37 məntəqədə ayrılan seçki bülletenlərinin sayı hesablanmayıb, 46-da müvafiq şəkildə qeydə alınmayıb, 35 MnSK-da isə QÇV-lər hesablanmayıb və ləğv edilməyib, 34 halda isə seçki qutuları möhürlərinin seriya nömrələri elan olunmayıb və protokol layihəsində əks olunmayıb. Müşahidəsi aparılan məntəqələrin beşdə birində MnSK üzvlərinin tələb olunan prosedurlardan tam məlumatlı olmadığı ortaya çıxıb. BSMM müşahidəçiləri izdihamın həddən artıq olması hallarına və 12 MnSK-də açılış prosedurlarına aydın və məhdudiyyətsiz baxmaq mümkün olmadığına dair məlumat verib.
Səsvermə ümumilikdə nizamlı və rəvan keçib. Bununla bərabər, səsvermə proseduru müşahidəsi aparılan 1226 seçki məntəqəsinin 7,7 faizində BSMM müşahidəçiləri tərəfindən mənfi qiymətləndirilib ki, bu da ciddi göstəricidir və əsaslı narahatlıq doğurur. Əhəmiyyətli prosedur çatışmazlıqlarını göstərən mənfi qiymətləndirmələrin sayı əsasən səsvermənin məxfiliyi və təkrar səsvermə hallarına qarşı mühüm təminatların gözlənilməməsi ilə bağlı idi; məsələn, 11 faiz məntəqələrdə seçicilərin barmaqları mürəkkəblə ardıcıl şəkildə işarələnməyib və 16 faiz halda isə mürəkkəbin izi yoxlanılmayıb. Seçki günü bir sıra seçicilər əlavə seçici siyahısına daxil edilib (bax Seçici qeydiyyatı).
118 Vətəndaş Təşkilatları tərəfindən Tərəfsiz Seçkilərin Müşahidəsinin və Monitorinqinin Qlobal Prinsipləri haqqında Bəyannamənin 8-ci bəndində deyilir ki, “İstənilən şəxsin seçki müşahidəsi və monitorinq fəaliyyəti ayrı-seçkilikdən kənar, qərəzsiz dəqiq və vaxtında həyata keçirməsinə mane olacaq hər hansı siyasi, iqtisadi və ya digər maraqlar toqquşmasından azad olmadıqda, onlara tərəfsiz vətəndaş seçki müşahidəçisi və ya müşahidəçisi olmasına icazə verilməməlidir”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 28 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Müşahidələrin dörddə birində səsvermənin məxfiliyi pozulmuşdur ki, buna da səbəb 7 faiz hallarda seçicilərin səsvermə bülletenini gizli şəkildə işarələməməsi, 17 faiz halda isə məxfiliyi qoruyacaq şəkildə bükməməsi olmuşdur. Müşahidə olunan seçki məntəqələrinin 11 faizində namizədlərin, partiyaların və vətəndaş müşahidəçilərinin sayının çox olması səbəbindən izdiham qeydə alınıb. Əlilliyi olan şəxslərin səsvermə prosesinə çıxışını asanlaşdıran tədbirlərə baxmayaraq, müşahidə edilən seçki məntəqələrinin 73 fazində müstəqil əlçatımlıq təmin olunmayıb və 37 faizində MnSK-nın quruluşu əlilliyi olan insanlar üçün əlverişli olmayıb.
Hakimiyyət orqanları əlilliyi olan şəxslər təşkilatları ilə məsləhətləşərək, əlilliyi olan şəxslərin seçki prosesində tam və bərabər iştirakını təmin, məlumatları əlçatan formatlarda dərc, seçki günü ərzində seçki məntəqələrinə müstəqil girişi və əlilliyi olan seçicilərin səsvermə sirrinə əməl olunmasını təmin etmək üçün əlavə səylər göstərməlidir.
BSMM müşahidəçiləri bir sıra ciddi pozuntuların əlamətlərini, o cümlədən seçki qutularına bülletenlərin topa atılması (29 seçki məntəqəsi), müşahidələrin 5 faizində seçici siyahılarında oxşar imzaların, 4 faizində isə qrup səsverməsinin olduğuna dair məlumat veriblər. Müşahidə olunan seçki məntəqələrinin təxminən 4 faizində seçki qutuları düzgün möhürlənməmişdir. Qeyd edilən bu pozuntulara baxmayaraq, MSK DTİHB SMM-ə məlumat verdi ki, müşahidəsi aparılan heç bir seçki məntəqəsindən rəsmi şikayətlər daxil olmayıb. 119
Müşahidəsi aparılan seçki məntəqələrinin böyük əksəriyyətində namizədlərin və partiyaların təyin etdiyi müşahidəçilər, məntəqələrin yarısında isə məşvərətçi hüquqlu MnSK üzvləri iştirak edib. Hər iki kateqoriya əsasən YAP-ı təmsil edirdi (müvafiq olaraq 81 və 78 faiz). Müşahidə olunan seçki məntəqələrinin 81 faizində vətəndaş müşahidəçiləri iştirak edib. Bununla belə, BSMM məntəqədə olan müşahidəçilərin onları təhkim edən təşkilatla bağlı məlumatsız olmasının, vətəndaş müşahidəçisi kimi qeydə alınmış şəxslərin 14 faizinin reallıqda partiyaları və ya namizədləri, 9 faiz halda isə partiya və namizəd müşahidəçilərin digər bir namizədin maraqlarını təmsil etməsinin şahidi olub. Məntəqələrin 5 faizində icazəsiz şəxslər müşahidə olunub, lakin ümumilikdə onlar məntəqə seçki komissiyalarının işinə müdaxilə etməyib.
Əsasən məntəqələrdəki seçici sayına və məntəqənin quruluşuna görə müşahidəsi aparılan seçki məntəqələrinin 10 faizində səsvermə prosedurlarını asanlıqda müşahidə etmək mümkün deyildi. BSMM müşahidəçiləri müşahidələrin 4 faizində səsvermə prosedurlarını məhdudiyyətsiz müşahidə edə bilməyiblər. Bir neçə müstəqil media qurumu DTİHB SMM-i məlumatlandırıb ki, müvafiq media qurumları tərəfindən verilmiş etibarlı vəsiqənin olmasına baxmayaraq, onların jurnalistlərinə bəzi seçki məntəqələrinə daxil olmağa imkan verilməyib. 120 Bütün bu hallar birlikdə prosesin şəffaflığına mənfi təsir göstərib.
B. BAĞLANIŞ VƏ SƏSLƏRIN HESABLANMASI
1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 7.4-cü bəndinə uyğun olaraq seçki bülletenlərinin sayılıb- saxlanılmaması və dürüst şəkildə təqdim edilib-edilməməsi ilə bağlı ciddi suallar doğuran əhəmiyyətli prosedur səhvləri və nöqsanları və seçki qutusuna bülletenlərin topa şəklində atılması əlamətləri səbəbindən səslərin sayılması məqsədilə müşahidəsi aparılan 113 məntəqənin çoxunda (61) sayım prosesi mənfi qiymətləndirilib. 121 Verilən səslərin hesablanması və qeydə alınması zamanı yalnışlıqlardan qorunmaq üçün rəqəmlərin çarpaz yoxlanılması kimi prosedur icra olunmayıb. Müşahidəsi aparılan məntəqələrin demək olar ki, yarısında (52) seçici siyahılarındakı imzalar
119 Seçki günü BSMM müşahidəçiləri seçki məntəqələri səviyyəsində 56 şikayətin daxil olduğunu bildiriblər. 120 Seçki günü Media İnkişafı Agentliyi bəyanat yayıb ki, jurnalistlər seçki məntəqələrinə maneəsiz daxil olmalıdırlar. 121 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 7.4-cü bəndində deyilir ki, iştirakçı dövlətlər “səslərin gizli səsvermə yolu ilə və ya bərabər sərbəst səsvermə proseduru ilə verilməsini və onların düzgün hesablanmasını və dərc olunmasını təmin edəcəklər”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 29 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
hesablanmayıb, 107 məntəqədən 37-də isə komissiya səyyar səsvermə üçün müraciətlərin sayını müəyyən etməyib. Bu kimi hallar qutulara atılan seçki bülletenlərinin sayının seçici siyahılarını imzalamış seçicilərin sayı ilə düzgün tutuşdurulmasının qarşısını alıb. Müşahidəsi aparılan məntəqələrin təxminən beşdə üçü (68) protokol layihəsində qeyd olunan rəqəmləri açıqlamayıblar.
Qutular açıldıqdan sonra BSMM müşahidəçiləri 13 halda seçki qutularına topa bülleten, o cümlədən bülletenlərin dəstə şəklində atılması əlamətlərini qeyd ediblər. Bundan əlavə, 12 halda isə seçki qutusunda olan bülletenlərin sayı səs verən seçicilərin sayından çox olub. Bir çox seçki məntəqələrində BSMM müşahidəçiləri hətta xahiş etsələr belə, onlara seçici siyahısına baxmağa icazə verilməyib. Seçici siyahısına vizual baxışa icazə verilən seçki məntəqələrində BSMM müşahidəçiləri ardıcıl olaraq seçki heyəti tərəfindən verilən məlumatlar, qutulardakı bülletenlərin sayı və seçici siyahılarında müşahidə edilən imzaların sayı arasında uyğunsuzluqları qeyd ediblər. Müşahidəsi aparılan 34 məntəqədə seçki qutusunda olan bülletenlərin sayı müəyyən edilməyib və protokol layihəsinə yazılmayıb. 15 halda BSMM müşahidəçiləri seçici siyahılarının, nəticələrin və ya protokolların qəsdən saxtalaşdırılmasının əlamətlərini qeyd ediblər. Müşahidə edilən seçki məntəqələrinin dörddə birində bülletenlərin etibarlılığı əsaslı və ya ardıcıl şəkildə müəyyən edilməyib (müvafiq olaraq 26 və 22 hal). Bundan əlavə, müşahidəsi aparılan məntəqələrin böyük əksəriyyətində (72) mübahisəli bülletenlərin etibarlılığına dair qərar komissiya üzvlərinin səsverməsi yolu ilə həll edilməyib. MSK DTİHB SMM-ə məlumat verib ki, səslərin sayılması müşahidə edilən seçki məntəqəlrinin heç birindən rəsmi şikayət qeydə alınmayıb. 122
BSMM müşahidəçiləri bildiriblər ki, müşahidəsi aparılan məntəqələrin təxminən yarısında (53) səslərin sayılmasının şəffaflığı pozulub, 36 halda müşahidəçilərin heç də hamısı bülletendəki seçici qeydlərini aydın görə bilməyib və 29-da halda isə heç də bütün müşahidəçiləri hesablama prosedurlarını izləyə bilməyiblər. Müşahidəsi aparılan məntəqələrin beşdə birində (26) BSMM müşahidəçiləri səslərin sayılması prosedurlarını məhdudiyyətsiz müşahidə edə bilməyib, 21 halda MnSK BSMM ilə tam əməkdaşlıq nümayiş etdirməyib və bir neçə halda protokolların doldurulması prosesi başlaması səbəbi ilə BSMM müşahidəçilərindən seçki məntəqəsinin binasını tərk etmələri tələb olunub. Müşahidəsi aparılan məntəqələrin 25-də komissiya üzvləri tərəfindən uzun fasilələr verilib və 9 halda bu fasilələr zamanı materiallar müşahidəçilərin və nümayəndələrin tam nəzərində qalmayıb. Protokolun surəti müşahidəsi aparılan seçki məntəqələrinin yarısından azında (43) müvafiq qaydada dərc edilib.
C. SƏSLƏRİN HESABLANMASI VƏ NƏTİCƏLƏRİN ELƏN OLUNMASI
BSMM müşahidəsini apardığı 89 DSK-dan 81-də cədvəllərin tərtib edilməsi prosesini müsbət qiymətləndirib. Müşahidə olunan 26 DSK-da vətəndaş və namizəd və ya partiya müşahidəçiləri iştirak edib. Mənfi qiymətləndirmələr əsasən protokolların və digər materialların qəbulunun zəif təşkili, kifayət qədər yerin olmaması və prosedurlara ardıcıl əməl olunmaması, eləcə də müşahidəçilərin prosedurlar haqqında aydın təsəvvürə malik olmaması ilə bağlı olub. Dörd DSK-da, o cümlədən kompüter sisteminin müvəqqəti nasazlığı səbəbindən BSMM-nin cədvəllə tanış olması üçün imkan yaradılmayıb. 123 Müşahidə olunan 26 DSK-da vətəndaş, namizəd və ya partiya müşahidəçiləri iştirak ediblər.
BSMM müşahidəçiləri 40 halda DSK sədrlərinin kompüterdə yazılanları elan etmədiklərini, 15 halda isə məntəqə seçki komissiyalarının sədrlərinin protokolun üç sürətini imzalamadıqlarını müşahidə ediblər. Bundan əlavə, 14 halda MnSK üzvləri ya protokol rəqəmlərini dəyişdirilib, ya da öz protokollarını DSK-nın binasında doldurublar. 21 halda isə MnSK-nın məlumatları cədvəllərə daxil edilərkən MnSK sədrləri prosesdə iştirak etməyiblər.
122 Seçki günü BSMM müşahidəçiləri səslərin hesablanması zamanı məntəqə səviyyəsində 7 şikayətin daxil olduğunu bildirdilər. 123 Dörd DSK-sı Səbail, Suraxanı, Xəzər və Zərdab-Kürdəmir-Ucarda yerləşirdi. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 30 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Səslərin sayılması və nəticələrin protokollaşdırılması prosesinin şəffaflığını və düzgünlüyünü artırmaq, nəticələrin düzgünlüyünə ictimaiyyətdə inam yaratmaq üçün təsirli tədbirlər görülməlidir. Məntəqə və dairə seçki komissiyalarının üzvləri prosedurlara aydın və ardıcıl, vaxtında, fasiləsiz və müşahidəçilərin gözü qarşısında əməl etməlidirlər.
Fevralın 11-də MSK ilkin yekun nəticələri elan etmək üçün iclas keçirib və yekun nəticələrin protokolunu imzalayıb. Eyni zamanda 11 MnSK-nın nəticələri pozuntulara görə ləğv edilib və nəticədə müvafiq DSK-ların göstərəciləri yekun protokollardan çıxarılıb. Həm MSK, həm də Prokurorluq DTİHB SMM-i məlumatlandırıb ki, onlara seçki günü prosedurları ilə bağlı heç bir şikayət daxil olmayıb. Fevralın 13-də Konstitusiya Məhkəməsi nəticələri təsdiqləyib. Uğur qazana bilməyən altı namizədin hər biri seçkinin növbəti günü Prezidenti təbrik edib. AXCP və Müsavat rəqib namizədlərin olmamasını və seçki pozuntularını əsas gətirərək seçkini pisləyiblər. 124 Fevralın 14-də Prezident, səksən dəqiqəlik inaqurasiya nitqinin əsas diqqətini YAP-ın seçki kampaniyası zamanı rəhbər tutduğu hərbi uğurlar və bərpa edilmiş ərazilərin yenidən qurulması mövzularına həsr etdi.ß125
XIV. TÖVSİYYƏLƏR
Hazırki mətndə əks olunan tövsiyələr Azərbaycanda seçkilərin keçirilməsini daha da təkmilləşdirmək və onların ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə və demokratik seçkilərlə bağlı digər beynəlxalq öhdəliklərə və standartlara tam uyğunlaşdırılması səylərini dəstəkləmək məqsədilə təklif olunur. Bu tövsiyələr DTİHB-nin keçmiş tövsiyələri ilə birlikdə oxunmalıdır. DTİHB Azərbaycan hakimiyyətinə seçki prosesini daha da təkmilləşdirmək və bu və əvvəlki hesabatlarda əks olunmuş tövsiyələri yerinə yetirmək üçün yardım etməyə hazırdır. 126
A. PRIORITET TÖVSIYƏLƏR
1. Canlı siyasi alternativlərlə nəticələnən rəqabətli siyasi mühit demokratik proses üçün fövqəl əhəmiyyətlidir. Hakimiyyət əsas azadlıqlara tam hörmət nümayiş etdirməli və potensial namizədləri və seçki iştirakçılarını təzyiq və ya hədə-qorxuya məruz qalmadan öz siyasi platformalarını təşviq etmək və ictimai işlərlə bağlı müzakirələr aparmağa imkan verən şəraitlə təmin etməlidir. Təzyiq və ya hədə-qorxu halları və iddiaları müvafiq orqanlar tərəfindən operativ şəkildə araşdırılmalı və təqsirkarlar əməllərinə görə məsuliyyətə cəlb edilməlidirlər.
2. Beynəlxalq insan hüquqları öhdəliklərinə əməl olunmasını təmin etmək üçün qanunvericilik bazasına yenidən baxılması və sonradan tətbiqi həmişə əsas azadlıqların təcrübədə səmərəli şəkildə həyata keçirilməsini təmin etmək və özbaşınalıqdan qorunmaq üçün həyata keçirilməlidir. Düzəlişlər növbəti seçkilərdən xeyli əvvəl ictimaiyyətin inklüziv və effektiv iştirakını təmin edən məsləhətləşmə prosesi vasitəsilə edilməlidir.
3. Siyasi partiyaların qeydiyyatı ilə bağlı qanunvericilik tələbləri və inzibati prosedurlar plüralizmə və birləşmək azadlığına hörmət və onu təşviq etmək məqsədilə hərtərəfli şəkildə yenidən
124 AXCP və Müsavatın bəyanatına buradan baxın. 125 Prezidentin çıxışına burada baxın. 126 1999-cu il ATƏT-in İstanbul Sənədinin 25-ci bəndində ATƏT-ə üzv dövlətlər “DTİHB-nin seçki qiymətləndirməsini və tövsiyələrini dərhal izləmək” öhdəliyini götürmüşlər. Əvvəlki tövsiyələrin yerinə yetirilməsi DTİHB SMM tərəfindən aşağıdakı kimi qiymətləndirilir: DTİHB-nin 2018-ci il növbədənkənar prezident seçkiləri üzrə yekun hesabatından 13 saylı tövsiyə (2018-ci ilin Yekun Hesabatı) və DTİHB-nin 2020-ci il növbədənkənar parlament seçkiləri üzrə yekun hesabatından 11 və 20-ci tövsiyələr (əsasən, 2020-ci ilin Yekun Hesabatı) qismən icra olunub. 2018-ci ilin Yekun Hesabatından 11, 12 və 14 və 2020-ci ilin Yekun Hesabatından 13 saylı tövsiyələr qismən yerinə yetirilib. Həmçinin DTİHB-nin seçki tövsiyələri bazasına baxın. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 31 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
nəzərdən keçirilməlidir. Siyasi partiyaların qeydiyyatı yalnız obyektiv və şəffaf meyarlar əsasında aparılmalı və məhkəmə yolu ilə təmin edilməlidir.
4. “KİV haqqında” qanun ifadə azadlığına dair beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması məqsədilə əsaslı şəkildə yenidən baxılmalıdır. Xüsusilə, KİV-lərin, o cümlədən xarici vətəndaşlar və hüquqi şəxslər tərəfindən yaradılması, qeydiyyatı və maliyyələşdirilməsinə qoyulan sərt məhdudiyyətlərə, habelə jurnalistlərin dövlət tərəfindən idarə olunan qeydiyyat və lisenziya sisteminə yenidən baxılmalıdır.
5. İctimaiyyət tərəfindən fəaliyyətinə geniş inamı təmin etmək üçün qərəzsizliyi və seçki inzibatçılığının səmərəli müstəqilliyini gücləndirmək məqsədilə istənilən siyasi partiyanın üstünlük təşkil etməsinin qarşısını almaq üçün bütün səviyyələrdə seçki komissiyalarının üzvlərinin təyin edilməsi prosesinə yenidən baxılmalıdır. Komissiyalar qərəzsizlik və siyasi neytrallıq anlayışını dəstəkləyəcək şəkildə qərarlar qəbul edən kollegial orqan kimi fəaliyyət göstərməlidir.
6. Müşahidə sahəsində hüquqi və inzibati maneələr müşahidənin bütövlüyünü təmin etmək üçün həqiqətən zəruri olanlarla məhdudlaşdırılmalıdır. Akkreditasiya prosesi ixtiyari qərarlara yol verməməli və icrası tənqidi müstəqil təşkilatların ayrı-seçkiliyindən uzaq olmalıdır.
7. Səslərin hesablanması və protokollaşdırılması prosesinin şəffaflığını və bütövlüyünü artırmaq və nəticələrin düzgünlüyünə ictimai inamı artırmaq üçün təsirli tədbirlər görülməlidir. Məntəqə və dairə seçki komissiyalarının üzvləri prosedurlara aydın və ardıcıl, vaxtında, fasiləsiz və müşahidəçilərin gözü qarşısında əməl etməlidirlər.
8. Qadınların ictimai və siyasi həyatda, o cümlədən yüksək və qərar qəbuletmə səviyyələrində tam və bərabər iştirakı hərtərəfli hüquqi, institusional və maarifləndirici təşəbbüslər vasitəsilə asanlaşdırılmalıdır.
B. DIGƏR TÖVSIYƏLƏR
Seçkilərin idarə edilməsi
7. Seçki idarəçiliyinin bütün səviyyələrində qadınların müəyyən edilməsi və namizədliyinin irəli sürülməsi, habelə qərarvermə rollarında bərabər iştirakını təmin etmək məqsədilə qanuni tələblərin və səylərin tətbiqi yolu ilə qadınların bərabər iştirakı üçün tədbirlər görülməlidir.
8. Şəffaflığı və hesabatlılığı artırmaq üçün seçki komissiyaları bütün əsaslı işləri açıq şəkildə aparmalı və maraqlı tərəflərin iştirakını asanlaşdırmaq üçün aşağı səviyyəli komissiyaların iclasları əvvəlcədən elan edilməlidir. İclasların gündəliyi və protokolları vaxtında dərc edilməlidir.
9. Hakimiyyət orqanları əlilliyi olan şəxslər təşkilatları ilə məsləhətləşərək, əlilliyi olan şəxslərin seçki prosesində tam və bərabər iştirakını təmin, məlumatları əlçatan formatlarda dərc, seçki günü ərzində seçki məntəqələrinə müstəqil girişi və əlilliyi olan seçicilərin səsvermə sirrinə əməl olunmasını təmin etmək üçün əlavə səylər göstərməlidir.
Seçici qeydiyyatı
10. Qanunvericilik bazası əqli və ya psixososial əlillik səbəbindən seçki hüquqlarına qoyulan hər hansı məhdudiyyəti aradan qaldırmaqla beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 32 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
11. Bütün seçicilərin aktiv seçki hüquqlarını təmin etmək və seçicilərin reyestrinə ictimai etimadı artırmaq üçün seçki idarəetmə orqanları seçicilər reyestrinin dəqiqliyini və əhatəliliyini şəffaf şəkildə təkmilləşdirməlidir.
12. Seçicilərin qeydiyyatının və səsvermə prosesinin bütövlüyünü gücləndirmək üçün səsvermə günü seçici siyahısına əlavələr təkrar səsverməyə qarşı effektiv təminatlarla məhkəmə qaydasında aparılmalıdır.
Partiya və Namizədlərin Qeydiyyatı
13. Yaşayış yeri, ikili vətəndaşlığa və təhsilə görə namizədliyə qoyulan məhdudiyyətlər qüvvədə olan standartlara uyğun olaraq nəzərdən keçirilməlidir. 14. Seçki prosesində plüralizmi və birləşmək azadlığını daha da inkişaf etdirmək üçün yalnız bir namizədin müdafiəsi üçün imzaya qoyulan məhdudiyyətin aradan qaldırılmasına diqqət yetirilməlidir.
15. Namizədlərin qeydiyyatı üçün imzaların toplanması məqsədilə kifayət qədər vaxtın təmin edilməsi və imzanın yoxlanılması prosesinin aydın, obyektiv və şəffaf olmasını təmin etmək üçün qanunvericilik bazasına düzəlişlər edilməlidir.
Təşviqat kampaniyası
16. Beynəlxalq standartlara tam uyğun olmaq üçün qanunvericiliyə yenidən baxılmalı və seçkilər zamanı siyasi xarakterli toplaşmalar da daxil olmaqla dinc toplantılar keçirmək hüququnun mənalı şəkildə həyata keçirilməsini təmin edəcək şəkildə həyata keçirilməlidir.
17. Hakimiyyət və siyasi partiyalar dövlət sektoru işçilərini, tələbələri və digərlərini təşviqatda iştirak etməyə məcbur etməkdən çəkinməlidirlər.
18. Siyasi partiyalar qadınların bərabər siyasi inkişafına kömək etmək, seçki kampaniyaları zamanı qadınların tanınmasını artırmaq və partiya proqramlarında gender perspektivini əsaslandırmaq üçün təşviq edilməlidir. Müvəqqəti xüsusi tədbirlər kimi hakimiyyət siyasi partiyaların bu cür addımlar atması üçün stimulların tətbiqini nəzərdən keçirə bilər.
Kampaniyanın maliyyələşdirilməsi
19. Alınan vəsaitin mənbəyini və məbləğini aydın şəkildə göstərən kampaniyanın maliyyə hesabatları ictimaiyyətə açıq olmalıdır və kampaniyanın maliyyə hesabatlarının auditi inzibati baxımdan ixtiyari bir səlahiyyət olmamalıdır. Qanunvericilik yoxlamaların qərəzsiz və müstəqil orqan tərəfindən aparılmasını və sonradan vaxtında dərc olunmasını təmin etməlidir.
Media
20. İctimaiyyət üçün mövcud olan müvafiq siyasi məlumatların əhatə dairəsini genişləndirmək və fikirlər plüralizmini təşviq etmək üçün dövlət televiziyası həqiqi ictimai yayımçıya çevrilməlidir. Onların müstəqilliyini təmin etmək məqsədilə Dövlət Televiziyası olan AzTV-nin və İctimai Televiziya İTV-nin maliyyələşdirilməsi fərqli mənbələrdən olmalı və onların rəhbərliyi müstəqil qurum tərəfindən təyin edilməlidir.
21. Beynəlxalq standartlara uyğun ifadə azadlığını təmin etmək və dəstəkləmək üçün medianın hüquqi bazası nəzərdən keçirilməlidir. Böhtana və yalan olduğu məlum olan məlumatların yayılmasına görə cinayət təqibi, habelə dövlət qulluqçularının şərəfinin xüsusi mühafizəsini Azərbaycan Respublikası Səhifə: 33 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
təmin edən qanunlar, zədələnmiş nüfuzun bərpası üçün nəzərdə tutulmuş mülki müdafiə vasitələrinin xeyrinə tamamilə ləğv edilməlidir.
22. Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, internet saytları yalnız qanunda dəqiq müəyyən edilmiş obyektiv və şəffaf meyarlar əsasında bloklana bilər. Mümkün məhdudiyyətlər məzmuna xas olmalıdır, eyni zamanda bütün veb-saytlara ümumi qadağalar istifadə olunmamalıdır. Vebsayt sahibləri və geniş ictimaiyyət bu cür bloklamalar baş verdikdə məlumatlandırılmalıdır ki, onların qərarı mübahisələndirmək üçün effektiv imkanları olsun. Bloklanmış saytların reyestri ictimaiyyətə açıq olmalıdır.
23. Seçki dövründə media plüralizmi prinsipinin müdafiəsi üçün seçicilərə geniş baxış dairəsi təmin edilməli, seçkilərlə bağlı redaksiya proqramları məhdudlaşdırılmamalı və qarşısı alınmamalı, dövlət televiziyasına öz xəbərlərində seçki kampaniyasını işıqlandırmaq imkanı verilməlidir.
Seçki Mübahisələrinin Həlli
24. Seçki komissiyaları ilə şikayət xarakterli bütün müraciətlərə mahiyyəti üzrə baxılmalı və şikayətçilərə qərarlardan şikayət etmək imkanı verilməlidir. Məhkəmələr tərəfindən apellyasiya şikayətlərinə baxılmasında şəffaflığın təmin və qərarların vaxtında dərc edilməsi üçün əlavə işlər görülməlidir. Məqbulluq qaydalarının tətbiqi və sübut yükünün bölüşdürülməsi iddia edilən seçki pozuntuları üçün məhkəmə vasitələrinin təmin edilməsindən yayınmaq üçün istifadə edilməməlidir.
25. Hüquqi yardım göstərmək və almaq hüququ ixtiyari qərarlardan, təsirlərdən və ya qərəzli münasibətdən qorunmalıdır. Qanunvericilikdə hüquqşünasların qeydiyyatı və qeydiyyatdan çıxarılması, habelə intizam tənbehlərinin tətbiqi üçün aydın və obyektiv meyarlar yer almalıdır.
Vətəndaş və Beynəlxalq Müşahidəçilər
26. Vətəndaş müşahidəçilərinin bütün seçki prosesinə maneəsiz çıxışını təmin etmək üçün tədbirlər görülməlidir. Seçki gününə qədər vətəndaş qruplarının komissiyaların iclaslarında iştirak etmələri və seçki komissiyalarının işini müşahidə etmək imkanlarına qoyulan məhdudiyyətlər aradan qaldırılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 34 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
QOŞMA I – SEÇKİNİN YEKUN NƏTİCƏLƏRİ VƏ SEÇİCİ FƏALLIĞI 127
Qeydə alınmış seçicilərin sayı 6,514,222 Bülleten almış seçicilərin sayı 4,978,950 Əlavə seçici siyahılarına daxil edilmiş seçicilərin sayı 35,676 QÇV verilmiş seçicilərin sayı 59,160 Etibarsız səslərin sayı 9,828 Seçici fəallığı (seçicilərin ümumi sayına görə faiz) 76.43%
Namizəd Aldığı səslərin sayı Faiz
Əliyev Fuad 26,517 0.54 % Əliyev İlham 4,567,458 92.12 % Həsənquliyev Qüdrət 85,411 1.72 % Musayev Elşad 32,885 0.66 % Mustafa Fazil 98,421 1.99 % Nurullayev Razi 39,643 0.80 % Oruc Zahid 107,632 2.17 %
127 MSK-nın açıqladığı yekun seçki nəticələrinə əsasən məlumatlar. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 35 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
QOŞMA II – BEYNƏLXALQ SEÇKİ MÜŞAHİDƏ MİSSİYASINDAKI MÜŞAHİDƏÇİLƏRİN SİYAHISI
ATƏT Parlament Assembleyası
Artur Qerasimov Xüsusi Koordinator Ukrayna Daniela De Ridder Nümayəndə heyətinin rəhbəri Almaniya Martin Engelberq Parlament üzvü Avstriya Aksel Kassegger Parlament üzvü Avstriya Cerald Loacker Parlament üzvü Avstriya Harald Troş Parlament üzvü Avstriya Hamid Hamid Parlament üzvü Bolqarıstan İskren Mitev Parlament üzvü Bolqarıstan Zvonimir Troskot Parlament üzvü Xorvatiya Jan Bauer Parlament üzvü Çex Respublikası Jana Pastuçova Parlament üzvü Çex Respublikası Lucie Potuçova Parlament üzvü Çex Respublikası Jan Rixter Parlament üzvü Çex Respublikası Kim Aas Kristensen Parlament üzvü Danimarka Eduard Odinets Parlament üzvü Estoniya Helyo Piksof Parlament üzvü Estoniya Nikoloz Samxaradze Parlament üzvü Gürcüstan Canan Bayram Parlament üzvü Almaniya Tobias Vinkler Parlament üzvü Almaniya Maria Antoniou Parlament üzvü Yunanıstan Teodoros Karaoglou Parlament üzvü Yunanıstan Vinçenzo Amendola Parlament üzvü İtaliya Anna Bilotti Parlament üzvü İtaliya Fabritsio Comba Parlament üzvü İtaliya Cuzeppe De cristofaro Parlament üzvü İtaliya Mauro Del Barba Parlament üzvü İtaliya Emanuele Loperfido Parlament üzvü İtaliya Euxenio Zoffili Parlament üzvü İtaliya Yuliya Kuçinskaya Parlament üzvü Qazaxıstan Sultanbek Makejanov Parlament üzvü Qazaxıstan Zamirbek Mamasadıkov Parlament üzvü Qırğızıstan Liz Braz Parlament üzvü Lüksemburq Fernand Etgen Parlament üzvü Lüksemburq Claude Haaqen Parlament üzvü Lüksemburq Aleks Muskat Parlament üzvü Malta Yelena Nedoviç Parlament üzvü Monteneqro Slaven Radunoviç Parlament üzvü Monteneqro Amer Smailoviç Parlament üzvü Monteneqro Kari Henriksen Parlament üzvü Norveç Yan Tore Sanner Parlament üzvü Norveç İlie-Dan Barna Parlament üzvü Rumıniya Csabe Konçzei Parlament üzvü Rumıniya Kristin Tellmann Parlament üzvü Rumıniya Azərbaycan Respublikası Səhifə: 36 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Mişel Muratori Parlament üzvü San Marino Milimir Vujadinoviç Parlament üzvü Serbiya Anje Logar Parlament üzvü Sloveniya Tine Novak Parlament üzvü Sloveniya Janez Zakelj Parlament üzvü Sloveniya Pere Joan Pons Parlament üzvü İspaniya Artemi Viçent Rallo Lombarte Parlament üzvü İspaniya Kadir Kasirga Parlament üzvü İsveç Ulrik Nilsson Parlament üzvü İsveç Karina Ödebrink Parlament üzvü İsveç Selami Altınok Parlament üzvü Türkiyə Murat Baybatur Parlament üzvü Türkiyə Tekin Bingöl Parlament üzvü Türkiyə Kemal Çelik Parlament üzvü Türkiyə Halis Dalkiliç Parlament üzvü Türkiyə Ali Öztunç Parlament üzvü Türkiyə Viktoriya Kinzburska Parlament üzvü Ukrayna Nigel Mills Parlament üzvü Böyük Britaniya Kristyna Harakova Nümayəndə heyəti Çex Respublikası Susanna Veevo Nümayəndə heyəti Estoniya Stefanie Koltçanov Beynəlxalq Katiblik Fransa Pauline Hennings Beynəlxalq Katiblik Almaniya Tim Noblau Beynəlxalq Katiblik Almaniya Georgios Çampuris Nümayəndə heyəti Yunanıstan Pia Kalifano Nümayəndə heyəti İtaliya Stefania Perozzi Nümayəndə heyəti İtaliya Pia Bisenius Nümayəndə heyəti Lüksemburq Velimir Djokoviç Nümayəndə heyəti Monteneqro İva Lakiceviç Nümayəndə heyəti Monteneqro Daria Boyarskaya Beynəlxalq Katiblik Rusiya Federasiyası Anjelika İvanişçeva Beynəlxalq Katiblik Rusiya Federasiyası Dimitriye Todoriç Beynəlxalq Katiblik Serbiya Simona De Kuitis Nümayəndə heyəti İsveç Ecem Danik Gökçe Nümayəndə heyəti Türkiyə Tuğce Okumus Nümayəndə heyəti Türkiyə Kamil Ucar Nümayəndə heyəti Türkiyə
DTİHB SMM Qısamüddətli Müşahidəçilər
Martina Qaydos Avstriya Rainer Ruj Avstriya Andrea Veys Avstriya Bernard Zimburq Avstriya Aliya Civa Kanada Elizabet Kinqston Kanada Con Nsabimana Kanada Xadicə Suleman Kanada Azərbaycan Respublikası Səhifə: 37 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
David Tomas Kanada Holi Vayt Kanada Per Andersen Danimarka Qreta Bil Danimarka Aske Norby Bonde Danimarka Soeren Bo Husum Danimarka Adam Moeller Danimarka Birte Torp Pedersen Danimarka Karen Skipper Danimarka Sofia Svensson Danimarka Tina Kalve Estoniya Leena Koivisto Finlandiya Reima Larki Finlandiya Elina Saarilahti Finlandiya Hayke Baddenhausen Almaniya Mixael Bollman Almaniya Aleksandra Bumçke Almaniya Birgit Daiber Almaniya Annika Engels Almaniya Robert Everharts Almaniya Torsten Fiks Almaniya Marsel Qeissler Almaniya Katrin Qeyer Almaniya Jelena Qreqorius Almaniya Yorq Heidrix Almaniya Brijit Heyer Almaniya Tomas Hofman Almaniya Fabian Yunq Almaniya Timo Knaute Almaniya Martin Kobler Almaniya Kristof Lauq Almaniya Sarah Lohşelder Almaniya Amin Louden Almaniya Dafné Lucas Almaniya Heidi Katya Mişke Almaniya Kosima Peissker-Meyer Almaniya Melani Pörşman Almaniya Yohan Şliçte Almaniya Yan Şnayder Almaniya İren Tiede Almaniya Rebecca Vagner Almaniya Heinz Bernd Vittiç Almaniya Lili Hantos Macarıstan Renata Şiraişi Macarıstan Adrien Boyle İrlandiya Karolin Brennan İrlandiya Brayn Egan İrlandiya Frank Kennefik İrlandiya Azərbaycan Respublikası Səhifə: 38 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Aifrik Linç Horne İrlandiya Bernard Kuorol İrlandiya Andrü Riçardson İrlandiya Diletta Berardinelli İtaliya Daniele Lençi İtaliya Mariaçiara Sekko İtaliya Askar Abildin Qazaxıstan Abylay Abıxan Qazaxıstan İndira Aubakirova Qazaxıstan Azamat Ayap Qazaxıstan Ainur Botbayeva Qazaxıstan Dauren Diyarov Qazaxıstan Arnur Qabdullin Qazaxıstan Rustem İssaqaliyev Qazaxıstan Dana Karaqulova Qazaxıstan Zuleixa Mardanova Qazaxıstan Batagoz Mauletova Qazaxıstan Dilyara Mussabekova Qazaxıstan Maxabat Kojokeeva Qırğızıstan Madina Sarkulova Qırğızıstan Aleksandrs Mironovs Latviya Tadas Kubilius Litva Egle Mazele Litva İveel Batjil Monqolustan Saskia Kluit-Sledsens Hollandiya Leonardus Platvoet Hollandiya Yohannes Ştinen Hollandiya Agnes Vagenaar Hollandiya Haque Navaz Axtar Çodri Norveç May Endresen Norveç Sondre Martinussen Norveç Kamilla Mixalsen Norveç Kamilla Vedul Norveç Rodriqo Qavazzi Portuqaliya Răzvan-İonuț Balan Rumıniya Doina Marina Penciu Kăpraru Rumıniya Maksim Abramov Rusiya Federasiyası Timur Axareev Rusiya Federasiyası Andrei Alekseev Rusiya Federasiyası Ekaterina Anoşkina Rusiya Federasiyası Aleksandr Averianov Rusiya Federasiyası Serqey Baburkin Rusiya Federasiyası Elena Balandina Rusiya Federasiyası Amir Bilialitdinov Rusiya Federasiyası Kristina Boqdanova Rusiya Federasiyası Konstantin Deqtiarev Rusiya Federasiyası Dmitrii Driuçin Rusiya Federasiyası Evelina Emuzova Rusiya Federasiyası Azərbaycan Respublikası Səhifə: 39 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Luka Ezerskiy Rusiya Federasiyası Arif Qadjiyev Rusiya Federasiyası Marsel Qibadullin Rusiya Federasiyası Alena Qudkova Rusiya Federasiyası Artem Kadırmatov Rusiya Federasiyası Alesya Xalyapina Rusiya Federasiyası Anna Xodaeva Rusiya Federasiyası Yulia Xodireva Rusiya Federasiyası Daria Kim Rusiya Federasiyası Vasiliy Kojenkov Rusiya Federasiyası Polina Kroxina Rusiya Federasiyası Aleksander Lankeviç Rusiya Federasiyası Anna Lankeviç Rusiya Federasiyası Dmitriy Makarov Rusiya Federasiyası Nikolay Novgorodskii Rusiya Federasiyası Sergey Orlov Rusiya Federasiyası Vasily Orlovets Rusiya Federasiyası Sergey Overçenko Rusiya Federasiyası Vsevolod Perevozçikov Rusiya Federasiyası Lyudmila Sadıkova Rusiya Federasiyası Viktor Sazonov Rusiya Federasiyası Nazim Şaxbazov Rusiya Federasiyası Igor Shaxtar-ool Rusiya Federasiyası Qleb Şubin Rusiya Federasiyası Stanislav Telegin Rusiya Federasiyası Denis Vakarçuk Rusiya Federasiyası Andrey Volkov Rusiya Federasiyası Daniyil Zaxarov Rusiya Federasiyası İvan Zavorin Rusiya Federasiyası Andrey Zaykov Rusiya Federasiyası Karmen Klodin Urondo İspaniya David Korral Hernández İspaniya İsabel Mençon Lopez İspaniya Lars Yonas Hols İsveç İnger Elisabet Yohansson İsveç Lena Ore Arno İsveç Mia Helena Rimby İsveç Lott Anna Margareta Törngren İsveç Qreqor Duruz İsveçrə Daniel Fasnaxt İsveçrə Mişel Qusin İsveçrə Maya Huerlimann İsveçrə Roman Magri İsveçrə Niniane Peffgen İsveçrə Fatima Aşfarah Rumi İsveçrə Hüseyin Alptekin Türkiyə Havva Kök Arslan Türkiyə Veysel Kurt Türkiyə Azərbaycan Respublikası Səhifə: 40 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Ayhan Sari Türkiyə Sandra Qale Böyük Britaniya Nirmala Qopal Böyük Britaniya Katerine İgras Böyük Britaniya Melanie Lizars Böyük Britaniya Robert Manqam Böyük Britaniya Skot Martin Böyük Britaniya Aleksandra Pajeviç Böyük Britaniya Mark Pasko Böyük Britaniya Con Torday Böyük Britaniya Mark Voller Böyük Britaniya Bujar Ajdari Amerika Birləşmiş Ştatları Debora Aleksander Amerika Birləşmiş Ştatları Syeda Ali Amerika Birləşmiş Ştatları Yacob Baili-Daystar Amerika Birləşmiş Ştatları Samuel Börges Amerika Birləşmiş Ştatları Cina Çirillo Amerika Birləşmiş Ştatları Stefen Farli Amerika Birləşmiş Ştatları Tifani Qlass Amerika Birləşmiş Ştatları Andrü Qridinsky Amerika Birləşmiş Ştatları Dinka Qurova Amerika Birləşmiş Ştatları Etan Cenkins Amerika Birləşmiş Ştatları Ceyms Ketterer Amerika Birləşmiş Ştatları Uolter Kleponis Amerika Birləşmiş Ştatları Tamara Kovalski Amerika Birləşmiş Ştatları Andrü Lonq Amerika Birləşmiş Ştatları Maykl Martz Amerika Birləşmiş Ştatları Cozef MakDonag Amerika Birləşmiş Ştatları Gerald MakDonoug Amerika Birləşmiş Ştatları Paddy MakQir Amerika Birləşmiş Ştatları Kimberly MakLaflin Amerika Birləşmiş Ştatları Katarina Nyükamp Amerika Birləşmiş Ştatları İlia Nuzov Amerika Birləşmiş Ştatları Hans Opsahl Amerika Birləşmiş Ştatları Sofya Orloski Amerika Birləşmiş Ştatları İris O'Rourke Amerika Birləşmiş Ştatları Mari Fillips Amerika Birləşmiş Ştatları Ginette Profet Amerika Birləşmiş Ştatları Darius Roby Amerika Birləşmiş Ştatları Jake Slegers Amerika Birləşmiş Ştatları Raymond Şnider Amerika Birləşmiş Ştatları Hanna Talli Amerika Birləşmiş Ştatları Lisa Tilni Amerika Birləşmiş Ştatları Sabrina Tiş Amerika Birləşmiş Ştatları Logan Trombli Amerika Birləşmiş Ştatları Kara Vetş Amerika Birləşmiş Ştatları Karol Ual Amerika Birləşmiş Ştatları Timoti Ual Amerika Birləşmiş Ştatları Azərbaycan Respublikası Səhifə: 41 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
Debora Uolker Amerika Birləşmiş Ştatları Teresa Uolş Amerika Birləşmiş Ştatları Marşa Vaynerman Amerika Birləşmiş Ştatları Audri Uilyams Amerika Birləşmiş Ştatları Murodilla Alimbaev Özbəkistan Bunyodjon Tillaxucayev Özbəkistan Şamşod Yunusov Özbəkistan
DTİHB SMM Uzunmüddətli Müşahidəçilər
Lars Nyholm Danimarka Maşu Poulsen Danimarka Martin Minder Gürcüstan Anya Bronni Almaniya Kristian Bak Almaniya Joxen Mixael Rink Almaniya Kristian Şvartz Almaniya Yurgen Şpidel Almaniya Noemi Arçidiacono İtaliya Oljas Akanov Qazaxıstan Svetlana Rusu Moldova Ştenberq Arild Norveç Hans Kristen Knöelsrud Norveç Marina Liukmanova Rusiya Federasiyası Evgeni Loqinov Rusiya Federasiyası Andrey Ostvald Rusiya Federasiyası Aleksandr Paşedko Rusiya Federasiyası Tajana Brkanović Serbiya Mario Barfus İsveçrə Martin Minder İsveçrə Aleksandra von Arks İsveçrə Xurşed Raximov Tacikistan Qabriell Paçana Amerika Birləşmiş Ştatları Kristofer Barber Amerika Birləşmiş Ştatları Con Kavano Amerika Birləşmiş Ştatları Elia Varela-Serra Amerika Birləşmiş Ştatları
DTİHB MMM Əsas Heyət Üzvləri
Ouen Mörfi Heyətin rəhbəri İrlandiya Veyn Pilqrim Kanada Rokko Ciovanni Dibiase İtaliya Maks Bader Hollandiya Qent Ramadani Norveç Svetlana Çetaikina Rusiya Federasiyası Mişo İmamoviç Serbiya Azərbaycan Respublikası Səhifə: 42 Növbədənkənar Prezident Seçkiləri, 7 fevral 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı
İvana Stanoyev Serbiya Anders Uno Eriksson İsveç Firuza Garibşoeva Tacikistan Eqor Tilpunov Ukrayna Yevheniya Zamrii Ukrayna Dominik Hovell Böyük Britaniya Polina Lemos Böyük Britaniya DTİHB HAQQINDA
Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu (DTİHB) ATƏT-in iştirakçı dövlətlərə "insan hüquq və əsas azadlıqlarına tam qorunmasını təmin etmək, qanunun aliliyinə əməl etmək, demokratiya prinsiplərini təşviq etmək və (...), demokratik təsisatları gücləndirmək və qorumaq, həmçinin cəmiyyətdə tolerantlığı təbliğ etmək" proseində kömək etmək üçün əsas təsisatdır (1992 Helsinki Zirvə Sənədi). Buna ATƏT-in insan ölçüsü deyilir.
Varşavada (Polşa) yerləşən DTİHB 1990-cı il Paris sammitində Azad Seçkilər Bürosu olaraq yaradılmış və 1991-ci ilin mayında fəaliyyətə başlamışdır. Bir il sonra, ofisin adı insan haqları və demokratikləşmə daxil olmaqla genişləndirilmiş mandatı əks etdirmək üçün dəyişdirilmişdir. Hazırda təşkilatın 150 nəfərdən çox işçisi var.
DTİHB, Avropada seçki müşahidəsi sahəsində aparıcı təsisatdır. Hər il ATƏT regionunda seçkilərin ATƏT öhdəliklərinə, digər beynəlxalq öhdəliklərə və demokratik seçkilər standartlarına uyğun olub- olmadığını qiymətləndirmək üçün minlərlə müşahidəçinin yerləşdirilməsini əlaqələndirir və təşkil edir. Təşkilatın özünəməxsus metodologiyası bütövlükdə seçki prosesi barədə dərindən məlumat toplamağa və təhlil etməyə imkan verir. Dəstək layihələri vasitəsilə DTİHB iştirakçı dövlətlərə seçki proseslərini təkmilləşdirməyə də köməklik göstərir.
Təşkilatın demokratikləşmə fəaliyyətinə aşağıdakılar daxildir: hüququn üstünlüyü, qanunvericiliyə dəstək, demokratik idarəetmə, miqrasiya və hərəkət azadlığı və gender bərabərliyi. DTİHB hər il demokratik strukturları inkişaf etdirilməsinə yönələn bir sıra məqsədli yardım proqramları həyata keçirir.
DTİHB, həmçinin iştirakçı dövlətlərin ATƏT-in insan ölçüləri öhdəliklərinə uyğun insan hüquq və əsas azadlıqlarını təşviq etmək və qorumaqla bağlı öhdəliklərini yerinə yetirməsinə kömək edir. Buna, terrorizmə qarşı mübarizədə insan hüquqları, insan alveri qurbanı olmuş insanların insan hüquqlarının müdafiəsini artırmaq, insan hüquqları sahəsində təhsili və təlim, insan hüquqlarının monitorinqi və hesabatları, habelə qadınların insan hüquqları və təhlükəsizliyi kimi sahələrdə təcrübə paylaşmaq üçün müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməklə nail olunur.
Tolerantlıq və ayrıseçkiliyə yol verilməməsi sahəsində DTİHB iştirakçı dövlətlərə nifrət cinayətlərinə və irqçilik, ksenofobiya, antisemitizm və digər dözümsüzlük hallarına qarşı cavab tədbirlərinin gücləndirilməsində dəstək göstərir. DTİHB-nin tolerantlıq və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi ilə bağlı fəaliyyəti aşağıdakı sahələrə yönəldilmişdir: qanunvericilik; hüquq-mühafizə orqanları əməkdaşlarının təlimi; nifrətə əsaslanan cinayət və hadisələrə dair monitorinq, hesabat və izlənmə; tolerantlıq, hörməti və qarşılıqlı anlaşmanı təşviq edən maarifləndirici fəaliyyətlər.
DTİHB iştirakçı dövlətlərə Roma və Sinti siyasətləri ilə bağlı tövsiyələr də verir. Roma və Sinti icmaları arasında potensialın artırılmasına və şəbəkə qurulmasına kömək edir və roma və sinti nümayəndələrinin siyasətlərin formalaşdırılmasına iştirakını təşviq edir.
DTİHB-nin bütün fəaliyyətləri ATƏT iştirakçı dövlətləri, ATƏT institutları və sahə əməliyyatları, o cümlədən digər beynəlxalq təşkilatlarla sıx əlaqələndirmə və əməkdaşlıq şəraitində aparılır.
Daha ətraflı məlumat üçün DTİHB-nın internet səhifəsinə müraciət edin (www.osce.org/odihr).
Office for Democratic Institutions and Human Rights
REPUBLIC OF AZERBAIJAN
EARLY PRESIDENTIAL ELECTION 7 February 2024
ODIHR Election Observation Mission Final Report
Warsaw 27 February 2025 TABLE OF CONTENTS
I. EXECUTIVE SUMMARY ................................................................................................................ 1 II. INTRODUCTION AND ACKNOWLEDGMENTS ....................................................................... 4 III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT ........................................................................... 4 IV. LEGAL FRAMEWORK AND ELECTORAL SYSTEM............................................................... 6 V. ELECTION ADMINISTRATION .................................................................................................... 8 VI. VOTER REGISTRATION .............................................................................................................. 10 VII. PARTY AND CANDIDATE REGISTRATION ............................................................................ 11 VIII. ELECTION CAMPAIGN ................................................................................................................ 13 IX. CAMPAIGN FINANCE ................................................................................................................... 17 X. MEDIA .............................................................................................................................................. 18 A. MEDIA ENVIRONMENT..................................................................................................................... 18 B. LEGAL FRAMEWORK ........................................................................................................................ 19 C. MEDIA MONITORING FINDINGS ........................................................................................................ 22
XI. ELECTION DISPUTE RESOLUTION ......................................................................................... 23 XII. CITIZEN AND INTERNATIONAL OBSERVERS ..................................................................... 24 XIII. ELECTION DAY ............................................................................................................................. 26 A. OPENING AND VOTING .................................................................................................................... 26 B. CLOSING AND COUNTING ................................................................................................................ 27 C. TABULATION AND ANNOUNCEMENT OF RESULTS ......................................................................... 28 XIV. RECOMMENDATIONS ................................................................................................................. 29 A. PRIORITY RECOMMENDATIONS ....................................................................................................... 29 B. OTHER RECOMMENDATIONS ........................................................................................................... 30 ANNEX I – FINAL ELECTION RESULTS AND TURNOUT ................................................................ 33 ANNEX II – LIST OF OBSERVERS IN THE INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION ........................................................................................................................................................ 34 ABOUT ODIHR ............................................................................................................................................ 42 REPUBLIC OF AZERBAIJAN EARLY PRESIDENTIAL ELECTION 7 February 2024
ODIHR Election Observation Mission Final Report 1
I. EXECUTIVE SUMMARY
Following an invitation from the authorities of the Republic of Azerbaijan, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) established an Election Observation Mission (EOM) for the 7 February 2024 early presidential election. The ODIHR EOM assessed compliance of the election process with OSCE commitments, other international obligations and standards for democratic elections, as well as national legislation. For election day, the ODIHR EOM was joined by a delegation from the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) to form an International Election Observation Mission (IEOM).
The Statement of Preliminary Findings and Conclusions issued by the IEOM on 8 February 2024 concluded that “the 7 February early presidential election took place in a restrictive environment, and while preparations were efficiently managed, it was marked by the stifling of critical voices and the absence of political alternatives. This was the first election to be held throughout the internationally recognized territory of the Republic of Azerbaijan. This topic dominated the low-key campaign and echoed the public sentiment. The incumbent was not meaningfully challenged, and this combined with the shrinking space for independent media, civil society, and political parties, and strengthened powers of incumbency resulted in a contest devoid of genuine pluralism. Longstanding severe limitations on fundamental freedoms of association, expression and peaceful assembly both in law and in practice run contrary to standards for genuine democratic elections. The election administration conducted an extensive get-out-the-vote campaign, but the nominal campaign coverage by the media and near absence of analytical reporting limited voters’ opportunity to make an informed choice. While election commissions were well-resourced, important safeguards were often disregarded and substantial procedural errors and omissions were observed during the opening, voting, counting and tabulation”.
The Constitution provides for fundamental human rights and freedoms, yet contains broad grounds for their limitation. The Election Code is detailed and regulates all aspects of the electoral process. However, recent technical amendments to the Code left ODIHR recommendations unaddressed and election-related judgements of the European Court of Human Rights have not been implemented. Numerous undue restrictions in legislation and practice continue to exist and are exacerbated by the recently adopted laws on Political Parties and on Media which further restrict freedom of association and freedom of expression, and provide for arbitrary application of the law. Overall, the legal framework further departs from international standards and OSCE commitments pertaining to the holding of democratic elections.
All levels of the election administration managed the electoral preparations efficiently in line with the established deadlines and were professional. The Central Election Commission (CEC) held regular sessions open to observers and the media and published decisions promptly, providing some degree of transparency, however this transparency was largely absent from lower-level commissions. While the election administration enjoyed some stakeholders’ confidence, in practice it did not have a balanced or politically diverse composition and some other stakeholders questioned its ability to act impartially and independently. The nationwide training program was positively assessed by the ODIHR EOM as interactive and comprehensive. The CEC undertook an extensive get-out-the-vote campaign throughout
1 The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in Azerbaijani. Republic of Azerbaijan Page: 2 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
the country. The election administration has made significant efforts to secure the right to vote of internally displaced persons.
Some 6.5 million voters were registered. This included an increase of approximately 1.1 million since the 2020 parliamentary elections, which partially addresses the persisting significant difference between data from the CEC on the number of registered voters and data from the State Statistical Committee on the number of citizens of voting age. The lack of publicly available information to comprehensively explain the difference and the increase in the number of registered voters created mistrust in the accuracy and inclusiveness of the voter register, even though voter lists were available for public scrutiny. Restrictions on the right to vote for those with intellectual and psychosocial disabilities remain, contrary to international standards. On election day, contrary to international good practice, voters were added to the voter lists at polling stations without prior judicial or administrative oversight. This practice increased the potential for multiple voting and raised questions about the integrity of the voter register.
Seven candidates contested the election, including the incumbent. The education and residency requirements for presidential candidates are contrary to international standards. Ten nominated candidates did not manage to complete the collection of 40,000 signatures as required by law, some claiming a lack of sufficient time and difficulties in accessing the CEC. Both the signature collection and verification process lacked transparency and several ODIHR EOM interlocutors questioned its authenticity and perceived it as a procedural formality. The recently introduced stringent requirements for party registration and dissolution have introduced further restrictions on freedom of association and negatively impacted political pluralism.
The low-key campaign generated limited public engagement and lacked a genuine competitive nature, including online. None of the contestants convincingly challenged the incumbent’s policies in their campaign messages, therefore not providing alternatives for voters. The campaign was conducted primarily through TV presentations by the candidates or their proxies, and the use of the 10,000 CEC- designated poster boards which systematically featured one poster per contender. The incumbent did not use official social media accounts for campaigning, however, the promotion of the President’s activities on the government’s websites persisted. Messages related to the restoration of Azerbaijan’s sovereignty and support for the President’s foreign policy dominated the campaign discourse. Overall, the current legal framework and its implementation significantly impede the ability of civil society and opposition representatives to exercise their right to freedom of peaceful assembly and to hold public gatherings, both during and outside the campaign period.
The legislation provides for equal treatment of women and men, including in political parties, however, there are no specific measures to promote women’s participation and women remain underrepresented in all aspects of public and political life. No woman nominee or candidate has taken part in a presidential election since 2013 and none of the 26 registered political parties are led by women. None of the platforms of contestants directly addressed gender equality. At the same time, women were well represented among the lower-level election commissions, though insufficiently engaged at the leadership level. Notably, the proportion of elected municipal councillors who are women has risen from 4 per cent to 39 per cent over a 15-year period.
The legislation sets limits on the sources and amounts of campaign donations and expenditures. The CEC, the body responsible for the oversight of campaign finance, published aggregated information on candidates’ reported campaign incomes and expenditures. While the publication of reports provided some degree of transparency, the lack of disaggregated data and the non-disclosure of the source of funds limited the information available to voters. The reported combined campaign expenditure of the six contestants was approximately two times lower than the amount spent by the incumbent. Reports are audited upon the discretion of the CEC and there is no legal obligation to publish the outcome of the audit. Taken together, the law and the practice did not ensure full transparency and effective and impartial oversight of campaign finance. Republic of Azerbaijan Page: 3 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Freedom of expression, media freedom and the right of access to information are provided for in the Constitution although with limitations which are not sufficiently defined. The overly restrictive new Law on Media, which also introduces a state-managed system of licensing, coupled with a round of detentions and arrests of critical journalists shortly before the start of the campaign, have fostered a significantly constrained environment for the media and contributed to wide-spread self-censorship among journalists. This limited the scope for independent journalism, critical discourse, and the spectrum of political information available to the public. Other than free presentations on the public broadcaster, joint round tables in prime time and a few paid political advertisements, the media monitored by the ODIHR EOM provided nominal coverage of the contestants throughout the campaign period. This significantly limited the opportunity for voters to learn about the contestants and their programs, and along with the almost complete absence of critical coverage of the President exacerbated the lack of competitiveness in the campaign.
The law grants broad legal standing and provides for expedited timeframes for the resolution of electoral disputes. However, the lack of a politically balanced composition of election commissions, longstanding concerns over the independence of the judiciary and restrictions on legal professionals undermine the right to an effective remedy, at odds with OSCE commitments. The CEC established an Expert Group to consider election complaints. The CEC considered only one complaint in its session, but the ODIHR EOM observed that some other election-related issues were not qualified as complaints and were left without consideration. The courts heard nine appeals upholding all CEC decisions. The ODIHR EOM was able to observe some hearings and in those hearings, parties had the opportunity to present their case but sufficient information on the hearings was not available for the public. Most of the decisions were only published after election day.
The Election Law provides for both citizen and international observers. However, most independent civil society organizations face legislative and administrative barriers to registration, which along with restrictions on their funding from foreign sources impacted their capacity to prepare and deploy an observation activity. As a result, members of unregistered organizations had to accredit themselves individually, of whom many, according to ODIHR EOM interlocutors, faced bureaucratic difficulties. Of some 88,000 domestic observers accredited, 51 per cent were representatives of contestants, 42 per cent were accredited as individuals and only 6 per cent were nominated by non-governmental organizations.
Election day was calm and overall orderly, with a turnout of over 75 per cent. Throughout the day, the IEOM observed significant procedural shortcomings. The number of negative assessments from IEOM observers were largely due to issues of secrecy of the vote, the omission of safeguards against multiple voting, indications of ballot box stuffing and seemingly identical signatures on the voter lists. Meaningful observation was not always provided for, as both international and citizen observers in a number of instances were not able to observe important procedures without restrictions, undermining transparency. The IEOM assessed counting negatively in more than half of the 113 counts observed often due to the omission of important cross checks intended to safeguard against manipulation, and indications of ballot box stuffing, which raised serious concerns about whether ballots were counted and reported honestly in line with Paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. Throughout election day, the CEC shared updates about the polling and it started posting preliminary results from polling stations in the early morning hours on 8 February.
This report offers recommendations to support efforts to bring elections in the Republic of Azerbaijan closer to OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections. Priority recommendations relate to the pluralistic competitive political environment, review of the legal framework, in particular regarding the exercise of freedoms of association, peaceful assembly and expression, the independence and impartiality of election commissions, registration of observers, Republic of Azerbaijan Page: 4 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
transparency and integrity of the counting and tabulation process and measures to increase women’s participation in public and political life.
II. INTRODUCTION AND ACKNOWLEDGMENTS
Following an invitation from the authorities, and based on the recommendation of the Needs Assessment Mission conducted from 18 to 20 December 2023 and in accordance with its mandate, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) established an Election Observation Mission (EOM) on 29 December 2023. The ODIHR EOM, headed by Eoghan Murphy consisted of an 11- member core team based in Baku and 26 long-term observers deployed on 5 January throughout the country. The ODIHR EOM remained in the Republic of Azerbaijan until 17 February to follow post- election day developments.
For election day, the ODIHR EOM was joined by a delegation from the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) to form an International Election Observation Mission (IEOM). 2 Artur Gerasymov was appointed by the OSCE Chairperson-in-Office as Special Co-ordinator and Leader of the OSCE short- term observer mission, and Daniela De Ridder headed the OSCE PA delegation.
The IEOM deployed 335 observers from 42 participating States on election day, including 26 long-term and 207 short-term observers deployed by ODIHR, as well as a 79-member delegation from the OSCE PA; 44.5 per cent of observers were women. The IEOM observed opening procedures in 132 polling stations, voting in 1,181 polling stations and counting in 113. Tabulation was observed in 81 Constituency Election Commissions (ConECs).
The ODIHR EOM assessed compliance of the electoral process with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections and with national legislation. This final report follows a Statement of Preliminary Findings and Conclusions, which was released at a press conference in Baku on 8 February. 3
The ODIHR EOM wishes to thank the authorities of the Republic of Azerbaijan for the invitation to observe the election, as well as the Central Election Commission (CEC) and the Ministry of Foreign Affairs for their assistance and co-operation. It also expresses its appreciation to other state institutions, candidates, representatives of political parties, civil society, media and the international community, and other interlocutors for sharing their views.
III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT
On 7 December 2023, President Ilham Aliyev declared an early presidential election to be held on 7 February 2024, 14 months before the due expiration of his seven-year term of office. 4 The declaration was made on the same day that the offices of the President of Azerbaijan and of the Prime Minister of Armenia publicly reaffirmed their intention to normalize relations between the two countries and negotiate a peace treaty. 5 This followed Azerbaijan’s military action on 19 and 20 September and the displacement of more than 115,000 Karabakh Armenians. 6 This election was the first to be held across the entire territory of Azerbaijan. While no official reason was given when the early election was called, the President argued in a televised interview five days before the official start of the campaign that the
2 The Parliamentary Assembly of the Council of Europe did not observe this election. 3 See all previous ODIHR election-related reports on Azerbaijan. 4 The presidential decree is here. 5 While there was mutual recognition of the territorial integrity of Armenia and Azerbaijan, a peace agreement including border delimitation, is still being negotiated at the time of writing of this report. 6 See the data on the UNHCR Operations Data Portal. Republic of Azerbaijan Page: 5 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
election was required as the restoration of territorial sovereignty marked the end of an era. 7 Echoing these sentiments, each of the candidates endorsed the necessity of holding an election early. 8
The Republic of Azerbaijan has a presidential system in which the executive branch exercises wide constitutional powers relative to the parliament (Milli Majlis). The president appoints the Cabinet of Ministers, and many other executive high officials at regional and national level. The president also appoints the judges to the Constitutional and Supreme Courts and nominates judges to the courts of appeal, and the Prosecutor General, who are formally appointed by parliament.
The ruling New Azerbaijan Party (YAP), chaired by President Aliyev, has 69 of the 116 currently occupied seats in the parliament and although 9 other parties are represented by 11 Members of Parliament (MPs), along with 36 self-nominated MPs, in practice, in almost all cases there are no dissenting votes by MPs. 9
Some opposition political parties decided not to take part in the election claiming, among other issues, a lack of adequate conditions for a genuine democratic process. 10 In addition, in what was described by many interlocutors as a recent clampdown, numerous arrests and detentions of critical journalists, civil society representatives, and members of non-parliamentary opposition parties took place in the months preceding the election, reinforcing local and international concerns over a pattern of arbitrary arrests, and politically motivated judicial processes. 11 This challenges Paragraph 7.7 of the 1990 OSCE
7 Transcript of the President’s interview is on the President’s website. 8 A statement on 16 October 2023 by 23 political parties, including the President’s party and four others with candidates in this election addressed the President saying “the political parties operating in Azerbaijan once again express their political solidarity for the sake of the happy future of our country, and declare their support to Your Excellency in your successful domestic and foreign policy for the prosperity of our people and the eternal sovereignty of our state.” Some of the candidates and other parties subsequently claimed that they had only agreed with the presidential administration to congratulate the President on the regaining of territory. 9 In all parliamentary votes in the last session of parliament for which records are available, from April 2023, there were no votes cast against government proposals. A single vote was cast against the final reading of the Law on Political Parties in December 2022. One MP claimed that she stayed away from political issues, leaving politics to the President. The ruling party lists its membership as 720,830, which amounts to more than 11 per cent of the electorate. Other parties do not disclose their membership numbers publicly, but each is thought to have a membership of approximately one to two per cent of YAP’s size. 10 The Azerbaijan Popular Front Party and Musavat both cited detentions of activists. Tofig Yagublu, a leading member of the opposition party Musavat was arrested on 14 December 2023. On 15 December, Musavat announced it would not take part in the elections. The Azerbaijan Popular Front Party (AXCP) announced a boycott of the election on 17 December. The Republican Alternative Party (REAL) urged its members to vote for the candidate of their choice rather than boycott. See the Facebook post from the party’s secretary. 11 For instance, On 16 January, the OSCE RFOM expressed her deep concerns over the arrests of journalists (see also Media section). In addition to its leader, Gubad Ibadoghlu, who has been in pre-trial detention since July 2023, at least six other members of the Azerbaijan Democracy and Welfare Party (ADR) and at least six members of the AXCP were detained in the months preceding the election and during the campaign. Ali Karimli, the leader of the AXCP reported to the ODIHR EOM that he has been denied internet access, mobile phone data and a passport for years. Araz Aliyev, one of the founding members of the unregistered civil society organization Third Republic was placed in 25 day administrative detention for alleged “petty hooliganism” on 23 December 2023. The Speaker of the Third Republic, Akif Gurbanov, who is also the Chair of the Institute for Democratic Initiatives, was arrested on 6 March 2024 along with other activists and journalists. Further arrests of activists were made in the following days. In August 2023, the leader of the Confederation of Workers' Desk Trade Unions, Afiaddin Mammadov, was arrested for the third time in 10 months and placed in pre-trial detention for alleged “petty-hooliganism”, and other union members Aykhan Israfilov and Elvin Mustafayev were placed in pre-trial detention for alleged “drugs trafficking”. See also, inter alia, the 2019 Natig Jafarov v Azerbaijan, the 2020 Ibrahimov and Mammadov v. Azerbaijan, the 2021 Azizov and Novruzlu v. Azerbaijan in which the ECtHR explicitly stated that “judgments in a series of similar cases involving the respondent State reflected a pattern of arbitrary arrest and detention of government critics, civil society activists and human-rights defenders through retaliatory prosecutions and misuse of the criminal law in breach of Article 18”. Republic of Azerbaijan Page: 6 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Copenhagen Document and compromises the rule of law inherent in OSCE commitments and international standards. 12
A competitive political environment which results in viable political alternatives is critical to a democratic process. The authorities should demonstrate full respect for fundamental freedoms and ensure that potential candidates, and electoral contestants are provided with conditions that enable them to promote political platforms and debate public affairs freely and are not subjected to pressure or intimidation. Instances and allegations of pressure or intimidation should be promptly investigated by the relevant authorities and the perpetrators held accountable for their acts.
While the Law on Provisions for Gender (Men and Women) Equality provides for equal treatment of women and men, including in political parties, there are no specific measures to promote women’s participation and women remain underrepresented in all aspects of public life. 13 No female nominee or candidate has taken part in a presidential election since 2013 and none of the 26 registered political parties are led by women, while appointed First Vice-President is a woman. 14 There are currently 20 women MPs (17 per cent) including the Speaker, 15 the proportion of elected municipal councillors who are women increased from 4 to 39 per cent between 2004 to 2019. 16
Women’s full and equal participation in public and political life, including at the senior and decision- making levels, should be facilitated by means of comprehensive legal, institutional, and educational initiatives.
IV. LEGAL FRAMEWORK AND ELECTORAL SYSTEM
The presidential election is primarily regulated by the Constitution (last amended in 2016) and the Election Code. 17 The Constitution provides for fundamental rights and freedoms but at the same time contains broad grounds for their limitation.18 Freedom of association has not been sufficiently protected by the legislation, and is now further restricted by the new Law on Political Parties; the new rules for media as per the Law on Media excessively restrict freedom of expression; the exercise of freedom of peaceful assembly is open to discretion by the executive authorities, and the right to an effective legal
12 In Paragraph 7.7, the participating States committed to “ensure that law and public policy work to permit political campaigning to be conducted in a fair and free atmosphere in which neither administrative action, violence nor intimidation bars the parties and the candidates from freely presenting their views and qualifications, or prevents the voters from learning and discussing them or from casting their vote free of fear of retribution”. See the preamble of the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), according to which “[…] freedom from fear can only be achieved if conditions are created whereby everyone may enjoy his civil and political rights […]”. 13 The Presidential Decree of 2006 implementing the Law on Gender Equality passed in 2006, and last amended in 2010, specifies that the State Committee on Family, Women and Children’s Affairs has enforcement responsibilities. The Committee reported in 2020 that it lacked the mechanisms to do so, and proposed an amendment to the legislation, which has not as yet been adopted by the parliament. 14 The First Vice President, Mehriban Aliyeva, appointed in 2017, is the spouse of the President. There is one woman in the 35-person Cabinet of Ministers, but none at ministerial rank. There are currently no women among the 87 presidentially appointed heads of Executive Committees in the regions and cities. 15 Two out of 15 parliamentary committees are chaired by women. 16 See Paragraph 27 of the sixth report of the Convention for the Elimination of All Forms of Discrimination against Women. 17 Other legislation related to fundamental freedoms and the electoral process includes the Law on Media, the Law on Freedom of Assembly, the Law on Non-Governmental Organizations, the Law on Political Parties, relevant provisions of the Criminal Code, the Code of Administrative Offences, and the Administrative Procedure Code. 18 In particular, in the 2016 Opinion On the Draft Modifications to the Constitution, the Venice Commission commented, inter alia, on the broad grounds for the limitation of freedom of assembly that disrupts “public order” and “public morals” (Article 49), broad prohibitions on freedom of association (Article 58) which according to the Venice Commission is: “giving the legislator a carte blanche to define any activity as “criminal” and, hence, to prohibit any association which pursues it or even “carries an intention” to do so”. Republic of Azerbaijan Page: 7 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
remedy is not ensured. 19 These restrictions and other limitations on civil and political rights in legislation and practice are not in line with international standards and OSCE commitments pertaining to the holding of democratic elections (see Election Campaign and Media). 20
The Election Code is detailed and regulates all aspects of the electoral process. Although it was amended twice since the last elections (May 2020 and July 2023) to introduce some technical changes, they did not address previous ODIHR and Venice Commission recommendations or implement judgments of the European Court of Human Rights (ECtHR). 21 Priority recommendations that remain unaddressed include those related to restrictions on fundamental freedoms, the composition of election commissions, limitations on voter and candidate eligibility, prohibition for voters to sign in support of more than one candidate, and the need to remove the possibility to add voters to the voter lists on election day. 22
The Law on Media introduced, inter alia, a register of media entities and requirements for their establishment, conditions for journalists to be registered, and prohibited foreign funding. The Law on Political Parties contains changes including those pertaining to party membership, rules on funding of political parties and on party dissolution. The stated aim of both laws was to provide a conducive environment for media and political parties, but de-facto both laws impose a number of substantial undue restrictions, as well as provide the authorities with wide powers, both of which interfere with freedom of association and expression and provide for arbitrary decision-making. 23
In order to ensure compliance with international human rights obligations, the revision and subsequent implementation of the legal framework should always be done in such a way as to provide for the effective exercise of fundamental freedoms in practice, and safeguard against arbitrariness. The amendments should be made well in advance of the next elections through a consultative process that ensures inclusive and effective public participation.
The Constitution does not ensure the full separation of powers between the executive, legislative and judicial branches, by explicitly entitling the president to settle any issue not regulated by the parliament or the judiciary. The president enjoys full discretion to call an early presidential election and it has been used to further strengthen incumbency. This is incompatible with democratic standards. 24
19 The laws entered into force in February 2023 and January 2022 respectively. Furthermore, in Paragraph 4 of the OSCE Copenhagen Document, the participating States confirmed that “they will ensure that their laws, regulations, practices and policies conform with their obligations under international law and are brought into harmony with the provisions of the Declaration on Principles and other CSCE commitment”. In Paragraph 5.7, the participating States reaffirmed that “human rights and fundamental freedoms will be guaranteed by law and in accordance with their obligations under international law”. 20 Paragraph 12 of the General Comment 25 to the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCRP) states that “freedom of expression, assembly and association are essential conditions for the effective exercise of the right to vote and must be fully protected”. See also the 2023 ODIHR and Venice Commissions Joint Opinion on the Law on Political Parties of Azerbaijan and the 2022 Joint Opinion on Media Law. 21 See also the overview of the implementation of ECtHR judgments. 22 See all previous ODIHR reports on elections in Azerbaijan. 23 For example, the powers of the Ministry of Justice with regard to the registration and internal activities of Non- Governmental Organisations (NGOs) and political parties are far-reaching and intrusive (see Paragraph 58 of the 2023 Joint Opinion on the Law on Political Parties); Paragraph 23 of the 2022 Joint Opinion on Media Law assesses “most restrictions on media content as too ambiguous leaving too much room for arbitrary interpretation”. As both laws were signed into force before pending joint legal opinions from the Venice Commission and ODIHR were issued, the recommendations were not considered and still stand. 24 Paragraph 55 of the 2016 Opinion on the Draft Modifications to the Constitution, the Venice Commission stated that granting a president the exclusive and discretionary power to call an extraordinary election is “incompatible with democratic standards” as it “may turn elections into plebiscites on the leadership of the country and provide legitimacy to authoritarian tendencies”. Paragraph 9 of the General Comment No.25 to the ICCPR states that “genuine periodic elections are essential to ensure the accountability of representatives for the exercise of the legislative or executive powers vested in them”. Republic of Azerbaijan Page: 8 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
The president is directly elected for a seven-year term by popular vote by an absolute majority of votes cast, with no turnout requirement. In case no candidate receives more than half of the votes, a second round is held between the two candidates with the highest number of votes.
V. ELECTION ADMINISTRATION
The election was administered by the Central Election Commission (CEC), 125 Constituency Election Commissions (ConECs), and 6,319 Precinct Election Commissions (PECs) each appointed for a five- year term. 25 CEC members, as well as chairpersons and secretaries of ConECs, work on a full-time basis. The CEC, ConECs and PECs consist of 18, 9 and 6 members, respectively. 26 Women are underrepresented in the CEC with only 4 out of 18 members. At lower levels, 41 per cent of commissioners with full voting rights were women and commissions were chaired by women in one- third of lower-level commissions. However, these numbers dropped to 20 per cent at the ConEC level and, even further if full-time managing positions are considered. ConEC secretaries represented 5 per cent of the commissioners and less than 0.5 per cent of the 125 ConECs were chaired by women. 27
Measures to ensure equal participation of women, including in decision-making roles, should be taken through the introduction of legal requirements and efforts to identify and nominate women at all levels of election administration.
The CEC is responsible for the overall conduct of all elections and referenda and has a wide-ranging mandate. 28 The parliament elects CEC members, ConEC members are appointed by the CEC, and PEC members are appointed by their respective ConECs. By law, the composition of commissions at all levels reflects the political make-up of the parliament: the parliamentary majority, the parliamentary minority, and parliamentarians elected as independent candidates each nominate one-third of the commissioners. 29 Nevertheless, as there is a lack of genuine political differentiation between the three groups in the parliament, in practice the composition of the election administration is not balanced or politically diverse. 30 While the election administration enjoyed the confidence of some of the stakeholders, other IEOM interlocutors questioned the commissions’ ability to conduct their duties independently and impartially, in particular on election day. 31
25 This included 26 new PECs which were established in the regained territories for this election, and 218 special polling stations established in rest homes, hospitals, other medical centers, military units, oil platforms and ships at sea. 26 The current composition of election commissions was established in 2021. To enhance the independence of the election commissions, the law forbids the dismissal of commissioners by the same body that has appointed them, in line with international good practice. At the same time, the effectiveness of the provision is reduced by the lack of limitation of the number of mandates a commissioner can serve. 27 As per the information available on the CEC website on 12 February. The OSCE Ministerial Council in its Decision No. 7/09 calls on the participating States to “Consider possible legislative measures, which would facilitate a more balanced participation of women and men in political and public life and especially in decision-making”. 28 This includes the registration of candidates, maintenance of the voter register, and review of complaints against ConEC decisions. The CEC is also in charge of the oversight of campaign finance and media. 29 Additionally, substitute commissioners are appointed to replace ordinary members in case the latter are absent. By law, commissioners must be neutral and impartial and be independent from state bodies, municipal institutions, political parties, and other legal and physical entities. 30 This is also evidenced by the case law of the ECtHR. See among others, Gahramanli and Others v. Azerbaijan (ECtHR, 8 October 2015) Paragraph 78, Tahirov v. Azerbaijan (ECtHR, 11 June 2015), Paragraph 60 and Annagi Hajibeyli v. Azerbaijan (ECtHR, 22 October 2015), Paragraph 53. 31 Paragraph 20 of the UN CCPR General Comment No.25 requires that “an independent electoral authority should be established to supervise the electoral process and to ensure that it is conducted fairly, impartially and in accordance with established laws which are compatible with the Covenant”. The States parties to the 2002 CIS Convention, in Article 19.2 committed themselves “to ensure establishment of independent, impartial electoral bodies to organize the conduct of democratic free and fair, authentic and periodical elections”. Republic of Azerbaijan Page: 9 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
To strengthen impartiality and effective independence of election administration and to ensure broad public confidence in their work, the appointment process for election commission members at all levels should be revised to prevent dominance by any single political party. Commissions should work as collegial bodies taking decisions in a manner that supports the perception of impartiality and political neutrality.
Each candidate has the right to appoint temporary consultative members to all levels of the election administration. However, most candidates did not nominate such members at the ConEC level. The vast majority of commissioners both at the ConEC and PEC levels represented the interests of YAP (see Election Day).
Technical preparations were conducted with a high level of efficiency and within the established deadlines despite a compressed timeframe. The CEC held regular sessions attended by representatives of the media and some observers, which contributed to some degree to transparency. Decisions were adopted unanimously, with limited debate and published promptly on the CEC website. Following the calling of the election, the CEC issued 88 decisions, organized and co-organized several seminars and training sessions on a variety of topics 32 and produced comprehensive manuals including on the responsibilities of observers, PEC members, law enforcement representatives, and on dispute resolution.
ConECs were well-resourced, experienced, completed the required tasks within the deadlines, and prior to election day undertook their work efficiently. Nevertheless, in the vast majority of ConECs, sessions were generally held on an ad hoc basis and at short notice. This, together with the fact that decisions were not consistently published on the ConECs notice boards within the timeframe required by law, lessened transparency. 33
To increase transparency and accountability, election commissions should conduct all substantive work in an open manner, and sessions of lower-level commissions should be announced well in advance to facilitate stakeholders’ attendance. Agendas and minutes of sessions should be published in a timely manner.
The CEC implemented a nationwide cascade training programme for the lower-level election commissions on election day procedures, including on the completion of results protocols. The trainings observed by the ODIHR EOM long-term observers were assessed as having been conducted professionally, and were interactive and comprehensive.
The CEC launched an extensive voter information programme, which included an intensive get-out- the-vote campaign. It was conducted through the CEC’s website, YouTube and social networks, public billboards, broadcast media and TV programmes with the presence of CEC members. 34 Additionally, PEC members conducted door-to-door visits to provide voters with printed invitation cards for election day. Although voter information videos were subtitled for the benefit of persons with hearing impairments, further efforts could be made ensuring the participation of persons with disabilities in the electoral process, publishing information in other accessible formats and ensuring independent access
32 This included, among others, seminars targeting women and first-time voters, and coverage by the media on election day. 33 Paragraph 19 of the 2011 CCPR General Comment No. 34 to the ICCPR states that: “To give effect to the right of access to information, States parties should proactively put in the public domain Government information of public interest. States parties should make every effort to ensure easy, prompt, effective and practical access to such information”. 34 The CEC also created an Independent Media Center "Election 2024", which shared information on the activities of the CEC and the election process. Republic of Azerbaijan Page: 10 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
to polling stations on election day (see Election Day). The CEC set up cameras in 1,000 polling stations with the stated aim of enhancing transparency. 35
VI. VOTER REGISTRATION
Citizens over 18 years of age have the right to vote, with the exception of those declared incapacitated by a court decision, including as a consequence of intellectual or psychological disability. Deprivation of the right to vote on the basis of mental disability is inconsistent with international obligations.36 Stateless persons who have resided in the country for the last five years enjoy the right to vote. 37
The legal framework should be harmonized with international standards by removing any restrictions on electoral rights based on intellectual or psychosocial disability.
Voter registration is passive and based on permanent residency. Voter lists are drawn from the integrated nationwide voter register maintained by the CEC. In line with the legislation, voters were registered in the polling station of the precinct where they had resided for at least 6 out of the 12 months prior to the announcement of the election. PECs are required to provide an update of the lists to the CEC annually through ConECs based on data received from municipalities and the executive district authorities (Icra Hakimiyyəti). The lists are again updated at least 25 days before election day (13 January for this election).
Based on information from the CEC, 6,478,546 voters were registered in the permanent voter register before election day, including 396,939 internally displaced persons (IDPs). The election administration made significant efforts to secure the right to vote for IDPs by facilitating their access to 536 polling stations distributed among 10 ConECs across the country.
A longstanding significant difference between the data from the CEC on the number of registered voters, and the data from the State Statistical Committee on the number of citizens of voting age, persists.38 Since the last parliamentary elections in 2020 the difference was reduced from two to one million ahead of this election, which resulted in a large increase in the number of registered voters. 39 The lack of publicly available information to comprehensively explain these recent changes and the remaining differences created mistrust in the accuracy and inclusiveness of the voter register.
To guarantee active suffrage rights of all voters and to increase public trust in the voter register, election management bodies should take steps to improve the accuracy and the inclusiveness of the voter register in a transparent manner.
35 On 1 February the CEC adopted a decision on the installation of cameras. According to the CEC, polling stations were selected on the basis of technical criteria in order to avoid interruptions during the recordings. The CEC informed the ODIHR EOM that video cameras would be installed so as to not film the inside of the booths in order to preserve the secrecy of the vote. The CEC also informed that the recordings could be used as evidence in investigations of election day complaints. 36 See Articles 12 and 29 of the 2006 UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD). Paragraph 24 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that restrictions on rights and freedoms must be “strictly proportionate to the aim of the law” and paragraph 7.3 states that the participating States will “guarantee universal and equal suffrage to adult citizens.” See also paragraph 14 of the CCPR General Comment No. 25 which states that grounds for deprivation of voting rights should be “objective and reasonable”. 37 The State Statistical Committee informed the ODIHR EOM that it does not collect and does not have data on stateless persons. 38 The State Statistical Committee informed the ODIHR EOM that as of 1 January 2023, according to their data, 7,458,873 citizens were over the age of 18. It conducts a population census every 10 years through live interviews. The data is updated annually based on the number of births and deaths. 39 The CEC and other interlocutors informed the ODIHR EOM that the increase of one million registered voters was due to an influx of citizens following the COVID-19 pandemic and the war in Ukraine. Republic of Azerbaijan Page: 11 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Voters had sufficient opportunity to review the voter lists. Preliminary extracts of voter lists were available for public scrutiny at polling stations and ConECs, on the CEC website and through its hotline and smart boards located in state service buildings. The CEC published the complete set of final voter lists online, disaggregated by precinct.
Mobile voting provisions and assisted voting by a person of choice are in place for voters with disabilities or health-related issues. Mobile voting applications can also be submitted remotely and informally. 40 Although this facilitates the possibility for an independent request for voters in need, it diminishes safeguards and the transparency of mobile voting. Out-of-country voting is provided for during presidential elections. 41 The CEC printed 6,524,203 ballot papers for this election. 42
Voters could request a de-registration voting card (DVC) up to three days before the election. A DVC allows voters to vote in any polling station in the country, which enhances the participation of demographic groups with high mobility, such as students and workers. According to the CEC, a total of 200,000 DVCs were printed in anticipation of voters’ request and 59,160 were issued to voters by the legal deadline. 43 According to the CEC, on election day, only 25,995 voters voted with a DVC.
On election day, through a decision of the PEC, eligible voters could be added to the supplementary voter list upon proof of residence within the precinct. For this election, 35,676 voters were added to the supplementary voter list on election day, without adequate administrative safeguards or judicial oversight, which is not in line with international good practice. 44
In order to strengthen the integrity of the voter registration and of the polling process, additions to the voter list on election day should be subject to judicial procedure, with effective safeguards against multiple voting.
VII. PARTY AND CANDIDATE REGISTRATION
The right to stand for president is granted to voters who have permanently resided in Azerbaijan for at least 10 years, have a university degree, are not dual citizens, do not have any liabilities before other states, or a previous conviction for a serious crime. 45 The requirements to hold a university degree and be resident for 10 years as well as on single citizenship are unreasonable and at odds with international standards, good practice and the ECtHR case-law. 46
40 The Election Code also allows a voter to submit a written request in the presence of commissioners at the time of voting. 41 For this election, 49 PECs were established in 37 countries. 42 By law, the number of printed ballots can exceed the number of voters registered in the relevant election constituencies by at most 3 per cent. 43 This equates to 3.2 per cent of the total number of voters. Voters could obtain a DVC from the relevant ConEC between 45 and 25 days prior to election day and from the relevant PEC between 24 and 3 days prior to election day. 44 Paragraph 1.2 (iv) of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters recommends: “There should be an administrative procedure subject to judicial control or a judicial procedure, allowing for the registration of a voter who was not registered; the registration should not take place at the polling station on election day”. 45 Those holding positions of military personnel, judges, state officials and religious clerics are also ineligible to stand. 46 Paragraph 15 of the ICCPR General Comment No. 25 confirms that the “persons who are otherwise eligible to stand for election should not be excluded by unreasonable or discriminatory requirements such as education, residence or descent, or by reason of political affiliation”. In Tănase v. Moldova (ECtHR, 2010), the ECtHR recognized the restrictions on dual citizens’ suffrage rights as a disproportionate measure and, thus, contrary to Article 3 of Protocol 1 of the European Convention on Human Rights. The ODIHR and Venice Commission in one of its Joint Opinions stated that due consideration shall be given to “minimising and eventually abolishing limitations on holding public offices for citizens with dual nationalities”. Republic of Azerbaijan Page: 12 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Restrictions on candidacy based on residency, dual citizenship and education should be reviewed in line with applicable standards.
Candidates can be nominated by registered political parties and their coalitions or stand independently. At odds with the ODIHR and Venice Commission recommendations, the 2023 Law on Political Parties tightened the regulation of registration, verification and activities of political parties, and provided already registered parties with 180 days to comply with the new requirements. 47 While the draft law on Political Parties was discussed and amended in the parliament, it was adopted in an expedited procedure and without inclusive consultation. According to the Ministry of Justice, after the law entered into force, 33 parties ceased to exist, leaving 26 parties registered. Since the conclusion of the compliance process, the public have not had access to an updated list of political parties. 48
According to the Ministry of Justice, the adoption of the new law followed the authorities’ desire for a strong political party infrastructure. However, the stringent requirements for party registration coupled with vague rules for dissolution, and extensive state monitoring of internal party functioning, have negatively impacted pluralism and restricted freedom of association. 49 Opposition parties pointed out that the powers of the Ministry of Justice to control their internal procedures and periodically verify their membership, and issue sanctions, conditions their functioning and intimidates their members.50 Some groups have not been able to register, or have chosen not to seek registration as political parties, including those led by currently detained activists, including in at least one case a potential presidential candidate. 51
The legislative requirements and administrative procedures for the registration of political parties should be comprehensively revised in order to respect and encourage pluralism and freedom of association. Registration of political parties should be carried out strictly on the basis of objective and transparent criteria and be subject to judicial remedy.
47 Among other requirements, the number of members required for the state registration of a political party increased five-fold from 1,000 to 5,000. In Paragraph 47, the 2023 Joint Opinion of ODIHR and the Venice Commission on the 2023 Law on Political Parties reiterated that “the new threshold seems to be formidably high and puts a burden on citizens trying to exercise their rights under Article 11 of the European Convention on Human Rights (ECHR) which is potentially restrictive and as such would be disproportionate and not necessary in a democratic society”. 48 The Ministry of Justice provided a list to the ODIHR EOM upon request. 49 The 2023 Joint Opinion of ODIHR and Venice Commission on the Law on Political Parties states that the new law has introduced a number of new highly problematic provisions which risk having further chilling effects on pluralism in the country. In Paragraph 3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document, the OSCE participating States recognized “the importance of pluralism with regard to political organizations”. Paragraph 7.6 refers to “the right of individuals and groups to establish, in full freedom, their own political parties or other political organizations”. See also articles 4 and 27 of the 1996 United Nations Human Rights Committee General Comment (General Comment) No. 25 to the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR). 50 The Ministry of Justice confirmed to the ODIHR EOM that the verification of party membership is carried out via telephone calls. Some political parties stated that their members found such calls intimidating. The 2023 Joint Opinion specifies that “political parties should control their own internal procedures; extensive state monitoring of the internal functioning of a political party, including the requirement for the party to provide the state with lists of its members, would appear to be an overly intrusive measure that is not compatible with the principles of necessity and proportionality; suspension and dissolution of political parties may only be applied in case of the most serious violations of normative legal acts and in last resort”. 51 The Azerbaijan Democracy and Welfare Party (ADR), informed the ODIHR EOM that it was set up as a non- governmental organization, but was denied registration for six years until a judgement by the ECtHR in November 2021 found that their right to freedom of association had been violated. Since then, the organization has sought to be registered as a political party. The Ministry of Justice has denied multiple attempts at registration under the previous Law on Political Parties on minor technicalities after long delays. The leader of the un-registered party, Gubad Ibadoghlu, was arrested in July 2023 and remains in pre-trial detention. The party confirmed that he would have sought to have been a presidential candidate if he had been free to do so. Other members of the party were also temporarily detained at the time of the presidential nomination process. Republic of Azerbaijan Page: 13 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
The CEC informed the ODIHR EOM that nomination documents could be submitted as of 9 December and the first submission was made on 16 December. 52 The CEC received 17 requests for nomination and approved all of them in the order they were submitted. There were no women among the nominees. The law requires prospective candidates to be supported by a minimum of 40,000 signatures, with at least 50 signatures collected in at least 60 of the 125 constituencies. Contrary to good practice, voters may sign in support of only one candidate, which can be seen as a limitation of freedom of association.53
To further promote pluralism in the electoral process and freedom of association, consideration should be given to removing the restriction to sign in support of only one candidate.
Signature sheets had to be submitted to the CEC by 8 January. Out of 17 nominees, only the first 7 to be verified returned their signature sheets, each of whom was registered as an official candidate by 10 January. While the seven candidates who were registered did not raise issues about the process, several unsuccessful nominees informed the ODIHR EOM that they faced obstructions while collecting signatures, including by police and at universities. 54 Some also reported difficulties in receiving in a timely manner signature sheets from the CEC and that this further impeded the signature collection process. The CEC refuted this, stating it had been fully available during the entire process. The successful candidates did not publish any social media posts calling for signatures, nor was there any evidence found from internet searches, of the media having reported on the process. Some ODIHR EOM interlocutors expressed doubts over the authenticity of the entire signature collection and verification process and perceived it as a procedural formality.
Although the CEC informed the ODIHR EOM that the nomination and signature verification processes were open for observation to all the stakeholders, citizen observer groups informed the ODIHR EOM that they believed that the lack of permission to observe commission meetings (see Citizen and International Observers) also prevented them from accessing the work of the CEC during the nomination and signature verification phases. Overall, the lack of transparency negatively impacted trust in the candidate registration process.
The legal framework should be amended to provide sufficient time to collect signatures for candidate registration and to ensure a clear, objective and transparent signature verification process.
The registered candidates included the incumbent President nominated by the ruling YAP party, four party leaders, of which three were MPs, a self-nominated MP, and the former leader of a party dissolved in 2023. Of the seven candidates, five had previously contested presidential elections. 55
VIII. ELECTION CAMPAIGN
The official campaign period commenced on 15 January and lasted for 23 days, until 6 February, 24 hours before the start of voting. The topic of reintegration of the Karabakh region under Azerbaijani control and the President’s role in this process dominated the low-key campaign, echoing public sentiment.
52 The CEC had five days to review and decide whether to approve or deny each nomination. 53 Paragraph 196 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation recommends that “a requirement that a citizen be allowed to sign in support of only one party should be avoided, as such a regulation would affect his/her right to freedom of association”. 54 Moreover, these nominees argued, that the timing of the signature collection phase, which coincided with a week- long national holiday period, further limited their capacity to collect the required number of signatures. 55 The candidates, in order of registration, were: President Ilham Aliyev (YAP), Zahid Oruj MP (self-nominated), Razi Nurullayev MP (National Front Party – MCP), Fazil Mustafa MP (Great Order Party - BQP), Gudrat Hasanguliyev MP (Whole Azerbaijan Popular Front Party – BAXCP), Fuad Aliyev (self-nominated, former chairman of the Azerbaijan Liberal Democrat Party which was dissolved in 2023), Elshad Musayev (Great Azerbaijan Party – BAP). Republic of Azerbaijan Page: 14 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
While the Constitution guarantees the freedom of assembly, the Law on Freedom of Assembly requires an advance notification be submitted to the local authorities no less than five days prior to an outdoor event. However, the law obliges the applicant and the authorities to reach an agreement on the time and venue, therefore implicitly requiring an approval by, rather than a notification of, the authorities. 56 The legislation further restricts the number of venues available for the conduct of campaign events and the display of posters is limited to the 10,000 CEC-designated official poster-boards outside polling stations and in some other public spaces. 57 Within this framework, all registered candidates were able to campaign freely. Some opposition parties cited previous incremental reductions in the length of the campaign, and the lack of public funding for the campaign as a contributing factor in their decision not to participate. 58 ODIHR has previously recommended the extension of the campaign period and the reintroduction of public campaign funding in order to improve the level playing field.
To comply fully with international standards, the legislation should be revised and implemented in a manner which ensures a meaningful exercise of the right to peaceful assemblies, including those of a political nature and during elections.
The candidates mostly campaigned through 10 television presentations, each of which lasted for around an hour, and were provided free of charge under equal conditions. None of the candidates challenged the incumbent directly, though some did present platforms which called for parliamentary reforms, a strengthening of the rule of law, an end to corruption and greater social welfare measures. Overall, the contenders did not present themselves as alternatives to the President, and in several respects, their platforms often echoed the YAP campaign. 59 The topics of the television presentations by the presidential candidates, and in the case of the incumbent, his proxies, 60 were chosen by consensus among the candidates, but were disproportionally weighted towards YAP’s campaign themes, and elicited praise of the President’s foreign policy, and the restoration of Azerbaijan’s sovereignty, rather than focusing on the platforms of other contestants such as legal and constitutional reforms. 61
ODIHR EOM long-term observers attended 65 campaign events, of which 51 were by YAP, and the remaining 14 were spread between the other 6 candidates, each of whom was observed at least twice. During YAP-held events observed by the ODIHR EOM, speakers following a common template
56 Paragraph 4.1 of the 2010 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Freedom of Peaceful Assembly advises that “legal provision should require the organizer of an assembly to submit a notice of intent rather than a request for permission”. 57 The ODIHR EOM was informed by the CEC after the election that the number of venues in which it was permitted to hold meetings had been increased from 142 indoor and 139 outdoor venues to 1,860 and 2,841 venues respectively, though advance notification was required. The CEC did not provide information on when this change was made, but it was well after the campaign period started, and seemingly without any public announcement or published CEC decision. From the first day of the campaign, each candidate had posters up on every one of the 10,000 CEC-designated poster-boards. In all instances observed by the ODIHR EOM, President Aliyev’s poster was posted in the prominent top left corner of the board indicating preferential treatment for his campaign and a co-ordinated management of the posters. 58 The campaign period was reduced twice from an initial 60 days to 28 days in 2008, and to 23 days in 2010, despite the ODIHR and the Venice Commission advice. See paragraph 10 and 11 of the 2008 Joint opinion of the ODIHR and the Venice Commission which describes the negative impact of an abbreviated campaign period on the level playing field. 59 Zahid Oruj, who was appointed by the President to a state funded position following the 2018 presidential election, in which he was the runner-up, had as his campaign slogan “Yes to the victorious future!”. Elshad Musayev’s slogan was “Everything for our victorious people!”, both of which echoed YAP’s “Victorious leader of victorious people”. 60 Radio presentations on alternate days to the television presentations were made, but largely featured proxies for all of the candidates. 61 Six of the programs related to foreign policy, security and the reconstruction of Karabakh. There were none on constitutional reforms, and the last two programs, closest to the election focused on the uncontroversial issues of youth and sport, and culture and religion respectively. Nevertheless, during the campaign, candidates increasingly used the time to speak on issues unrelated to the allocated topics. Some candidates expressed a desire for the programs to have questions set by a panel of interviewers to make them more informative for viewers. Republic of Azerbaijan Page: 15 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
presented the election as an opportunity to thank the President for the restoration of the country’s territorial integrity, and for his stewardship of the country over the previous 21 years. The YAP informed the ODIHR EOM that the party held over 2,400 campaign events. 62 The other six candidates informed the ODIHR EOM that they each held between 10 and 15 small meetings throughout the whole country in the campaign period.
The candidates held few events outdoors, which would have been open to the general public, rather than invited audiences as was the case for indoor events. In a little over one quarter (17) of campaign events observed by the ODIHR EOM, the observers noted evidence of pressure on voters to attend meetings – for instance students, teachers and healthcare workers indicated that they had been instructed to attend.63 Furthermore, there was a consistently low level of engagement with the audience during events. 64 For the most part, the media did not cover the campaign events (see Media). Whilst there was limited visibility of the candidates’ campaigns, there was an extensive get-out-the-vote campaign by the CEC which resulted in far larger numbers of posters placed on official buildings and private businesses throughout the country. 65
Authorities and political parties should refrain from coercing public-sector employees, students and others to participate in campaigning.
Candidates did not directly address inequalities between women and men. 66 The ODIHR EOM long term observers noted that women appeared to be underrepresented in the campaign both as party officials and as attendees of campaign rallies. In the 65 campaign events observed by the ODIHR EOM, there was a total of 248 speakers, of whom 60 were women. 67
Political parties should be encouraged to facilitate women’s equal political advancement, increase visibility of women during electoral campaigns, and mainstream a gender perspective into party programmes. As temporary special measures, the authorities could consider introducing incentives for political parties to take such steps.
Social networks are not explicitly regulated or mentioned in the Election Code. According to the Law on Media, social networks are not classified as mass media and consequently, the law implicitly
62 Discounting a few informal meetings in residential courtyards, the YAP meetings observed by ODIHR EOM long- term observers were estimated to have an average audience size of approximately 180 people. 63 In addition to 11 observed instances of pressure on voters during YAP events, there were six observed instances (out of a total of 14 observed meetings) of pressure to attend the meetings of the other candidates. There were also media reports of attendees claiming that they had been instructed to attend, or being unaware of why they were at the meeting. Paragraph 7.7 of the 1990 OSCE Copenhagen Document requires “political campaigning to be conducted in a fair and free atmosphere in which neither administrative action, violence nor intimidation bars the parties and the candidates from freely presenting their views and qualifications, or prevents the voters from learning and discussing them or from casting their vote free of fear of retribution”. 64 In almost two thirds of observations, audience engagement was assessed as low (19) or very low (20). In only one case was it assessed as moderately high. 65 Many of the posters had the word “President” in significantly larger type than the word “election”, and some had a dove of peace in the national colours, which was interpreted as referencing the President’s key campaign theme of ending the long-lasting conflict. Some interlocutors, including a YAP regional representative, assessed the get-out- the-vote posters as de facto campaign materials. 66 According to the General Recommendation No. 23 to the CEDAW, State parties should ensure that “women have the right to participate fully in and be represented in public policy formulation in all sectors and at all levels”. Article 191c of the 1995 Beijing Declaration and Platform for Action provides that political parties “shall consider incorporating gender issues in their political agenda, taking measures to ensure that women can participate in the leadership of political parties on an equal basis with men”. 67 In 33 of the 65 ODIHR EOM observed campaign events, no women spoke. There were no meetings observed in which no men spoke. Republic of Azerbaijan Page: 16 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
excludes them from its coverage. However, social network users may face criminal liability under the Criminal Code and warnings issued by the Prosecutor's Office. 68
The ODIHR EOM monitored the social networks of all of the candidates, their parties, and other selected institutions and organizations. 69 The incumbent did not post about the election at any point during the campaign on either his official or personal accounts, though there were updates related to his official duties concerning regional visits and official receptions. 70 No evidence was found of official government accounts undertaking explicit campaigning. However, government websites and social network accounts habitually promote the President and his predecessor, and continued to do so during the campaign. The party accounts of YAP promoted campaign themes and posters in 117 posts on Facebook over the official campaign period, as well as posting about the President’s official meetings in 15 posts. Candidate Razi Nurullayev was the most active on social networks, with extensive use of TikTok, 71 and 138 posts on Facebook. Other candidates did not appear to have a discernible social network communication strategy, calling into question their stated intention to gain support in the campaign, including via social networks. Only two parties and one candidate posted campaign related videos on YouTube. 72 Overall, the candidates had limited engagement with the public; some started campaigning late, or not at all on their personal social networks, but used their party accounts instead, while other candidates came from parties that did not have social network profiles at all, or did not use them. 73 There was no evidence found of the candidates having spent money to promote their campaign on Instagram or Facebook. 74
There were some calls made online for a boycott of the early election, and some criticism by influencers on social networks for the candidates’ failure to criticize the incumbent, or provide an alternative to him. 75 A few activists who posted content online, critical of the government were detained and
68 According to the Law on the Prosecutor's Office, a prosecutor or their deputy may issue official warnings to citizens or officials to prevent violations of the law. Warning citizens who have not committed a crime, or without any criminal case against them, because of the possibility that they may commit an offence may have a chilling effect on freedom of expression on online media and social networks. The Prosecutor General issued a warning to seven prominent civil society activists and journalists, inviting them to a meeting seeking to “influence” them, warning of potential liability for their social network posts in July 2022. The Criminal Code of Azerbaijan regulates social networks through provisions which address defamation, slander, and insult protects the President’s reputation by attaching harsher sanctions. Article 148-1 of the Criminal Code specifically criminalises slander or insult committed through the use of fake identities on internet platforms, envisaging harsher penalties, compared to penalties envisaged for non-anonymous profiles. 69 The social network accounts of candidates were monitored over Facebook, Instagram, X, TikTok and YouTube. Facebook was the most used social network by the candidates. 70 The President’s Facebook profile has 850,000 followers. 71 A few of his TikTok videos received over 2 million views. Many of the comments were negative. 72 YAP posted 78 videos with an average of 950 views, BAXCP posted 12 videos with an average of 730 views. Razi Nuruallayev was the most active with 78 videos with an average of 9,500 views. The President posted twice, with an average of 3,900 views, but these were of regional visits rather than direct campaigning. 73 Zahid Oruj’s main cover photo on his Facebook was of the President addressing parliament. Four of the six non- incumbent candidates had fewer than 5,000 followers on Facebook. BAXCP did not have a Facebook account, and their candidate, despite having 15,000 followers on Facebook did not post anything during the campaign. The BAP did not post during the election campaign on Facebook. 74 TikTok does not permit political advertising anywhere, and X does not permit it for Azerbaijan, though neither platform were used much by candidates. YouTube/Google’s Ads Transparency Center does not report on political advertising in Azerbaijan. 75 Ali Karimli, leader of the opposition AXCP had 258,000 followers on Facebook compared to 93,000 for YAP. He also had many more comments on his posts averaging around 600 compared to 35 for YAP posts. The majority of the comments on Ali Karimli’s posts were negative, and appear to be from inauthentic profiles with no posts, friends or followers. The three opposition parties who did not participate all had more followers (REAL 41,000, Musavat 22,000 and AXCP 9,800) than the parties of the four candidates from parties other than the president (MCP 1,900, BQP 486, BAP 151, BAXCP no account). Republic of Azerbaijan Page: 17 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
sentenced during the campaign which had a chilling effect on public discourse. 76
Overall, the campaign was inauthentic and barely visible, generating limited public engagement. The incumbent did not campaign in person, nor publicly reference the election at all during the campaign or engage with the other candidates. 77 The election lacked genuine competition.
IX. CAMPAIGN FINANCE
The Election Code allows presidential candidates to finance their campaigns through their own sources, donations from individuals and legal entities, and contributions from nominating political parties. In line with the law, all candidates opened a dedicated bank account for all campaign related transactions before they commenced the process of gathering supporting signatures. Contributions from foreign countries and citizens, international organizations, state bodies and municipalities, charitable organizations, religious associations and anonymous donors are not allowed. The law limits campaign donations to AZN 3,000 from individuals and AZN 50,000 from legal entities. 78 A candidate or a nominating entity may contribute up to AZN 250,000 to the campaign. The campaign expenditure limit was AZN 10 million.
In accordance with the law, the contestants submitted three financial reports: the initial financial disclosure report which was submitted concurrently with their registration documents, followed by an interim and a final report. The interim and the final financial reports were timely published by the CEC. The incumbent received a total of AZN 737,000 including the maximum permitted AZN 250,000 contribution by the nominating party, while all other candidates combined received AZN 300,900 from their own sources and donations. The reported combined campaign expenditure of the six contestants was approximately two times lower than the amount spent by the incumbent. 79 While the publication of reports provided some degree of transparency of campaign finance, the data was aggregated and did not provide a breakdown of the amount of each separate contribution or the source of funds, which limited the information available to voters. 80
The CEC is responsible for oversight of campaign finance. The CEC can also audit the reports and request additional information from candidates or parties, but there is no legal obligation to publish the audit’s findings. This, combined with the fact that the CEC informed the ODIHR EOM that it conducts
76 Arzu Sayadoghlu, an online activist and founder of Serving People Movement was placed in pre-trial detention for four months on 18 January following criticism of the government. Ruslan Vahabov, an activist associated with the Talysh national minority was sentenced on 16 January to four years imprisonment on drugs charges he denies, after a post questioning the motives of the September 2023 military operation. 77 The President’s 150 minute interview on 10 January was the only known time when he spoke in public about the election. 78 1 EUR equals 1.85 Azerbaijani Manat (AZN). 79 Fuad Aliyev spent AZN 22,500; Razi Nurullayev – AZN 30,000; Elshad Musayev – AZN 28,500; Gudrat Hasanguliyev – AZN 49,500; Zahid Oruj -AZN 49,000; Fazil Mustafa – AZN 121,400; and incumbent Ilham Aliyev AZN 736,922. The total amount of the combined expenditures of the six candidates was AZN 300,900. 80 According to Article 12.4 of the 2002 CIS Convention, the signatory states “shall provide for an open and transparent nature of all money donations to candidates, political parties (coalitions), participating in elections, in order to avoid any prohibited donations”. Article 7.3 of the 2003 UNCAC recommends states “take appropriate legislative and administrative measures [...] to enhance transparency in the funding of candidatures for elected public office”. Paragraph 247 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation states that “voters must have relevant information as to the financial support given to political parties, as this influences decision making and is a means of holding parties accountable”. Republic of Azerbaijan Page: 18 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
an audit only if financial activities of candidates are considered suspicious does not ensure full transparency and effective and impartial oversight of campaign finance. 81
Detailed campaign finance reports clearly indicating the source and amounts of funds received should be available for public information and the audit of campaign finance reports should not be the subject of administrative discretion. The legislation should ensure that audits are conducted by an impartial and independent body and are subsequently published in a timely manner.
Despite previous ODIHR recommendations, the Election Code does not provide for public funding for the presidential campaign. While none of the registered candidates met by the ODIHR EOM expressed the need for public financing, stating that they were able to finance their campaign mainly out of their own sources, opposition parties opined that the rules of political financing, including the lack of public funding, do not ensure a level playing field.
X. MEDIA
A. MEDIA ENVIRONMENT
Eleven national televisions serve as the main source of political information, followed closely by social networks and audiovisual platforms such as YouTube. State Television AzTV and Public Television ITV remain state-funded, and receive annually more funds from the state than the revenue generated by the entire TV advertising market. 82 Although the 2004 Law on Public Broadcasting requires the public service broadcaster ITV to be mainly funded through a subscription fee, this mechanism is yet to be implemented. In the interim, the law entitles ITV to seek state funding. ITV is managed by the Broadcasting Board, nominated by parliament, while the management of AzTV is appointed by the president. 83 Private media are licensed and supervised by the Audiovisual Council, whose members are appointed by the president. Many ODIHR EOM interlocutors alleged that opaque ownership structures of private broadcasters, combined with their direct dependence on the state, due to an underdeveloped advertisement market, hinder the sustainable development of media.
In order to enhance the scope of relevant political information available to the public and to promote a plurality of views, the state television should be transformed into a genuine public service broadcaster. To ensure their independence, funding of the State TV AzTV and of the Public Television ITV should be multi-sourced, and their management should be appointed by an independent body.
More than 10 critical journalists were arrested in the three months preceding the election, drawing concerns from local and international civil society, international organizations, and professional
81 See paragraph 47 of the 2017 GRECO Second Addendum to the Second Compliance Report on Azerbaijan, which states that “[t]he clearly partisan composition of the CEC and election commissions is a particularly important issue which remains to be addressed in order to ensure effective and impartial supervision of political financing”. 82 In 2024, AzTV is budgeted to receive AZN 42,569,399, while the amount earmarked for ITV is AZN 21,626,383. ITV has also received direct ad-hoc funding from the President for the purposes of purchasing broadcasting rights for various international sport events such as 2024 Summer Olympics (some EUR 590,000) and 2024 UEFA Cup (EUR 950,000). The Audiovisual Council of Azerbaijan informed the ODIHR EOM that the total advertisement market for television media is estimated at AZN 35,000,000. 83 In their 2023 Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, the UN Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression, the OSCE Representative on Freedom of Media and others called the States to “create and maintain adequately funded public service media and ensure their independence from political or commercial interference within a framework of accountability to the public. All government or State media should be transformed into public service media without further delay”. Paragraph 19 of the General Comment No. 34 to the ICCPR calls the States to “ensure that public broadcasting services operate in an independent manner. In this regard, States parties should guarantee their independence”. Republic of Azerbaijan Page: 19 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
organizations including the OSCE Representative on Freedom of the Media (RFoM). 84 While the journalists were arrested mainly on charges of currency smuggling, extortion or other alleged criminal activity, the majority of the ODIHR EOM’s interlocutors linked most of the arrests to their professional activities. 85 The ODIHR EOM requested access to court hearings for cases against journalists and media managers, but the request was denied by the Court of Appeal. The ODIHR EOM reviewed court decisions which imposed pre-trial detention as a preventative measure and noted that the decisions were nearly identical and did not provide appropriate justification for the choice of a measure which should be one of last resort. 86 Journalists critical of the authorities are often targets of smear campaigns in the pro-state media and are labelled as “subversive journalists” and “traitors” and are accused of “working for foreign intelligence” and “receiving illegal financial assistance from anti-Azerbaijani forces abroad”. 87 Overall, such arrests, combined with an overly-restrictive legal framework (see below), have created a hostile environment for independent media and have led to widespread self-censorship. Thus, the scope for independent journalism and critical discourse is severely constrained.
B. LEGAL FRAMEWORK
Although the Constitution provides for freedom of information and freedom of expression, it also imposes vague grounds for their limitations, which allows for arbitrary and disproportionate restrictions both in the legislation as well as in practice, contrary to international obligations and
84 Between 20 November 2023 and 13 January 2024, police arrested the director, editor-in-chief, deputy editor-in- chief and three journalists of a prominent investigative website Absaz Media. They were charged with bringing in a combined total of some EUR 40,000, while custom regulations entitle residents and non-residents of Azerbaijan to bring into the country up to USD 10,000 upon oral and up to USD 50,000 upon written declaration. In the same period, three journalists working for Youtube Kanal 13 were also arrested on different charges including illegal construction, currency smuggling and disobeying police orders. The journalist arrested for disobeying the police was released on 1 January, after he was reportedly extensively questioned about his work for Kanal 13. On 8 December, the editor-in-chief of the critical online website Dunyaninsesi.az was arrested on charges of extortion. On 11 December, a journalist from Youtube Kanal 11, was arrested on charges of extortion. On 13 January, the editor-in-chief of Gundelik Baku website was arrested on extortion charges. On 15 January, a Baku-based political reporter of the Caucasus regional Tbilisi-based website JamNews was arrested and charged with minor hooliganism and released the next day, with all charges being dropped. On 16 January, the OSCE RFOM expressed her deep concerns over these arrests. The pattern of arrests continued after the election. On 6 March, the police raided Youtube Toplum TV, which resulted in the arrest of seven journalists, employees and activists affiliated with the media outlet. They too were charged with currency smuggling. The following day the RFoM expressed deep concern about the ongoing harassment of media workers. Toplum TV also reported, that on the same day as the arrests, their Youtube channel was renamed and their entire video archive was deleted, effectively suspending the activity of the outlet. On 8 March, a prominent Azerbaijani media lawyer and one of the co-founders of Toplum TV was also arrested and charged with currency smuggling. 85 A number of cases are currently pending before the ECtHR in which applicants allege harassment by the authorities, and the opening of criminal proceedings in retaliation for their journalistic activities. The most recent examples include: the 2023 case of Hashimov v. Azerbaijan, the 2022 case of Hajili v. Azerbaijan, and the the 2018 case of Mammadov v. Azerbaijan. 86 Paragraph 3 of the Article 9 of the ICCPR reads “[…] It shall not be the general rule that persons awaiting trial shall be detained in custody, but release may be subject to guarantees to appear for trial, at any other stage of the judicial proceedings, and, should occasion arise, for execution of the judgement”. Paragraph 21 of the General Comment 35 to ICCPR reads that “[…]States should only use such detention as a last resort and regular periodic reviews by an independent body must be assured to decide whether continued detention is justified[…]”. Paragraph 22 of the same document states that “[a]ny substantive grounds for arrest or detention […] should be defined with sufficient precision to avoid overly broad or arbitrary interpretation or application”. 87 For example, shortly after the arrest of the leadership of Absaz Media over 10 broadcast and online media outlets were running stories targeting journalists of Absaz Media, alleging illegal activities and spying in favour of foreign parties. The radio Azadliq (local branch of Radio Free Europe/Radio Liberty), the local critical newspaper Azadliq and Toplum TV and its editor-in-chief were targeted in similar media campaigns before, during and after and the election day. Another campaign targeting Toplum TV and its senior management appeared in the media, shortly after the arrests of their leadership and journalists in early March. Republic of Azerbaijan Page: 20 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
commitments. 88 Despite previous ODIHR recommendations, defamation and libel, including on social networks, remain criminal offenses, punishable with up to three years imprisonment, or up to five, if targeted at the president. 89
The legal framework for the media should be reviewed to guarantee and support freedom of expression in line with international standards. Criminal prosecution for libel and dissemination of information which is known to be false, as well as laws that provide special protection of the honour of public officials, should be fully repealed in favour of civil remedies designed to restore the reputation harmed.
Furthermore, the Law on Information entitles the Ministry of Digital Development and Transport to block websites of media outlets based on their content prior to seeking a court decision, which has resulted in a number of local and international news websites being blocked in the country, including during the campaign. 90
In line with international standards, websites should only be blocked based on objective and transparent criteria clearly defined in law. Possible limitations should be content-specific, while general bans of entire websites should be avoided. Website owners and the general public should be informed when such blockings occur in order to ensure they have an effective opportunity to appeal. A register of blocked websites should be publicly available.
The new Law on Media, which entered into force in 2022, was met with strong criticism from local and international organizations including the OSCE RFoM and the Council of Europe. 91 Despite international commitments for freedom of expression which explicitly prohibit general state-managed systems of registration or licensing of journalists, the law introduced mandatory registration of media
88 Paragraph 47.3 of the Constitution prohibits “agitation and propaganda inciting racial, national, religious, social discord and animosity or relying on any other criteria”. Paragraph 40 of the 2016 Opinion of the Venice Commission on Draft Modifications to the Constitution notes that such an open-ended clause may justify far reaching restrictions on freedom of expression, guaranteed by Article 10 of the ECHR. Paragraph 30 of the same document concludes that “[t]o-date the principle of proportionality to a legitimate aim is only recognised at the level of the constitutional law, and has not been constitutionalised”. Paragraph 25 of the 2011 UNHRC General Comment No. 34 to the ICCPR reads “Laws must provide sufficient guidance to those charged with their executio n to enable them to ascertain what sorts of expression are properly restricted and what sorts are not”. Paragraph 22 of the Council of Europe Recommendation CM/Rec(2024)2 of the Committee of Ministers to member States on countering the use of strategic lawsuits against public participation (SLAPPs) provides that “Member States should maintain or take, as appropriate, the necessary legislative or other measures to prevent legal actions that are threatened, initiated or pursued to prevent, inhibit, restrict or penalise the free expression of any legal or natural persons on matters of public interest and the exercise of rights associated with public participation. They should also exercise vigilance to ensure that legislation and sanctions and remedies are not applied in a discriminatory or arbitrary fashion against public participation”. 89 Paragraph 47 of the General Comment No. 34 to the ICCPR calls the States to “consider the decriminalization of defamation” while Paragraph 38 provides that “all public figures, including those exercising the highest political authority such as heads of state and government, are legitimately subject to criticism and political opposition. […] Laws should not provide for more severe penalties solely on the basis of the identity of the person that may have been impugned”. 90 Despite legal requirements, the consolidated list of blocked websites was not publicly available. During the campaign period, the ODIHR EOM noted that over 10 local and international websites which provide daily national political coverage were generally inaccessible in Baku and in the regions. Some ODIHR EOM interlocutors noted several cases of temporary blocking of TikTok on grounds of security, most recently between 19 September and 31 October 2023. Paragraph 43 of the General Comment No. 34 to the ICCPR suggests, that “Any restrictions on the operation of websites, blogs or any other internet-based, electronic or other such information dissemination system” are only permissible to the extent they do not violate Article 19 of the ICCPR, clearly concluding, that generic bans on the operation of websites are not in line with Article 19 of the ICCPR. Paragraph 70 of the 2011 report of the UN Special Representative on Freedom of Expression calls upon States “to provide lists of blocked websites and full details regarding the necessity and justification for blocking each website”. 91 See the 2022 Legal Analysis On the Law of the Republic of Azerbaijan “Law on Media” commissioned by the OSCE Representative on Freedom of the Media and the 2022 Joint Opinion of the Venice Commission and the Directorate General for Human Rights and Rule of Law of the Council of Europe on the Law On Media. Republic of Azerbaijan Page: 21 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
organizations 92 and de facto mandatory registration of journalists who must fulfil a wide range of requirements. 93 Furthermore, the law prohibits foreign ownership and funding of the media and provides for extensive restrictions on the type of information which can be published and/or disseminated by the media. The Media Development Agency (MDA), whose Executive Director and the Supervisory Board are appointed by the president, is tasked with maintaining the media register and removing media outlets and journalists which no longer comply with the requirements (for example those who violate the Code of Ethics). 94
The Law on Media should be overhauled in order to bring it in line with international standards on freedom of expression. In particular, excessive restrictions on the establishment, registration and funding of media outlets, including by foreign nationals and entities, as well as the state-managed system of registration and licensing of journalists should be reviewed.
The Election Code provides a broad definition of campaigning, which includes interviews, press conferences, open discussions, debates, round-table discussions, political advertising, as well as “TV and radio programs”. Such coverage can either be paid for to those media outlets which opted to sell time or can be free of charge but only on the public broadcaster ITV. 95 By law, state AzTV is not allowed to cover the campaign. Those broadcast media who were interested in covering contestants’ campaign activities were required to do so on an equal basis and air the content only at the beginning of programs, without providing any supplementary comments. The broad definition of campaigning combined with the very narrowly defined editorial coverage significantly limited the ability of media to provide diverse and comprehensive coverage of contestants, and thus restricted the public's access to a wide range of views. Taken together, all of the above undermined the principle of media pluralism during the election period.
In order to uphold the principle of media pluralism during an election period, voters should be provided with a wide range of views, editorial election-related programs should not be limited or restricted, and the state broadcaster should be allowed to cover the election campaign in its news.
Neither the Audiovisual Council nor the MDA have any authority in electoral matters. Compliance of the media with the legislation was overseen by the CEC’s Working Group on media. The group consisted of 4 members nominated by the CEC and 15 members representing major media outlets. The
92 In order to qualify to register, online media inter alia are required to produce at least 20 original news items per day in at least 20 days of a month, which is a challenging requirement for investigative or regional media. 93 To qualify for inclusion in the media register, and thus be legally recognised as a journalist, the latter must inter alia have completed a university degree, have three years of work or scientific experience connected to media, be employed by a registered media outlet, or be registered as a sole-proprietor, have no criminal convictions, and adhere to the code of professional ethics. Although the Law on Media entitles media to request their journalists to be included in the Media Register, while not obliging them to do so, only those included in the register are entitled to receive accreditation to public institutions and “access venues to seek, impart and disseminate information”. Paragraph 44 of the General Comment No. 34 to the ICCPR concludes that “State systems of registration or licensing of journalists are incompatible” with the Freedom of Expression. It further notes that “Limited accreditation schemes are permissible only where necessary to provide journalists with privileged access to certain places and/or events”. Paragraph 26.2 of the 1991 OSCE Moscow Document commits participating States to “not discriminate against independent media with respect to affording access to information, material and facilities”. 94 Print and online media outlets which were already established when the law was adopted were required to register with the MDA within six months. Following the deadline, the MDA initiated the closure of those outlets which had failed to register. The 2023 Vibrant Information Barometer, prepared by IREX noted that “As a result of the law, 40 media outlets were refused accreditation and 20 journalists had their credentials removed”. One of the suspended outlets, the regional website Mingəçevir işıqları contested in court, its non-inclusion by the MDA, arguing that the quantity of information in their city is not sufficient to create 20 original news pieces on a daily basis. On 17 February the Administrative Court of Sheki dismissed the complaint, and Mingəçevir işıqları appealed to the Supreme Court. 95 Although 44 media outlets offered paid time or space, the contestants made limited use of these, mostly using online media, reportedly due to limited campaign budgets. Republic of Azerbaijan Page: 22 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
group held only one meeting during the campaign, observed by the ODIHR EOM, which was dedicated to CEC members answering questions raised by the media members on the legislation.
C. MEDIA MONITORING FINDINGS ACCESS DETAILED INFORMATION
The nominal coverage of the campaign was overshadowed by the extensive coverage of the electoral process, with particular attention given to preparations for the elections in the regained territories. 96 The extensive ceremonial coverage of the incumbent President in the broadcast media, such as signing executive orders on the allocation of funds for social programs, visiting the regions, receiving foreign guests or generally highlighting his role in the restoration of the country’s territorial integrity provided him with an undue advantage over other contestants.
In line with the Election Code, ITV provided free time in the form of 10 one-hour joint televised roundtable discussions, aired during prime-time, which served as the main platform for the contestants. 97 In these programs, contestants, or their proxies, took turns, in an order determined by a lottery, to present their views on pre-agreed topics, but with extremely limited interaction between them. With the exception of one event, all contestants participated in person, other than the incumbent who was always represented by proxies, which reduced the value of such programmes for the voters.
During the official campaign period, AzTV, ARB TV, ATV, ITV and Xezer TV dedicated to all contestants a total of less than two minutes of the informational coverage in prime-time. While in general the news channel Real TV also dedicated scarce coverage of the candidates during the campaign, on the last day of the campaign it offered short profiles of every contestant in their evening news. AzTV, ATV, Real TV and Xezer TV dedicated extensive positive news coverage of the incumbent with a total of over six hours combined, through daily formalistic coverage of his activities. Public ITV and private ARB TV made a clear effort to limit the coverage of the incumbent in the news; while the President was covered on a daily basis it was to a significantly lesser extent, as compared to other broadcasters.
During the campaign and silence period AzTV, ATV and Xezer TV regularly included in their advertisement segments short videos produced in-house, between 30 and 60 seconds in duration, which praised the role of the military and the incumbent in the restoration of the country’s territorial sovereignty. Similarly, ARB TV also tailored its title and end sequence to focus on recognition of their contributions.
The coverage by the monitored online media largely mirrored that of the broadcast media, with APA, Azertac, Qafqazinfo, Report and Trend dedicating significant positive coverage to the incumbent in his capacity as President, while the remaining six contestants hardly featured. Although APA did cover the campaign activities of Gudrat Hasanguliyev, all of it was paid for. Turan also provided significant coverage of the incumbent but it did so mainly in a factual and critical tone.
Overall, the negligible coverage of the contestants in the media during the entire campaign, with the exception of the free presentations on ITV and a few paid political advertisements in online media, did not allow voters to learn about the contestants and their platforms, and severely limited their opportunity to make an informed choice. All of the above combined with an almost complete absence of critical coverage of the incumbent and the government, further reflected the uncompetitive nature of the campaign.
96 During the official campaign period the ODIHR EOM conducted systematic media monitoring of the prime-time of the following TV stations: ITV (public), AzTV (state), ARB, ATV, Real TV and Xezer TV. The ODIHR EOM also monitored the news coverage of the following websites: apa.az, azertag.az, qafqazinfo.az, report.az, trend.az, turan.az. 97 ITV also organized nine such programs on their main radio channel, where most candidates chose to be represented by their proxies. In addition, four state-owned national newspapers provided free space to all contestants. Republic of Azerbaijan Page: 23 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
XI. ELECTION DISPUTE RESOLUTION
Complaints against actions, inactions and decisions which violate electoral rights can be lodged with the higher-level election commission and appealed to the Court of Appeal, whose decisions can subsequently be challenged to the Supreme Court. Complaints and appeals shall be submitted within three days from the violation/decision or the day the plaintiff was informed of the decision. Complaints and appeals lodged before election day should be reviewed and decided upon within three days by the relevant bodies; complaints and appeals submitted on or after election day should be reviewed and decided upon immediately.
Despite previous ODIHR recommendations, the legal framework does not ensure that complaints are handled by a fully impartial body, owing to the unaddressed structural problem with the composition of the election administration. 98 The Expert Group established by the CEC for the handling of complaints is comprised of CEC members and staff. 99 While the CEC considered only one complaint in its session, 100 the ODIHR EOM observed that, at times, complaints were answered by the CEC through letters that merely cited the provisions of the law, without providing any reasoning. 101 In addition, members of the Expert Group informed the ODIHR EOM that they were in receipt of “grievances” that were not considered to be relevant to elections. Some of those “grievances” amounted to election-related complaints but were left without consideration and no possibility to appeal. 102
The Court of Appeal received nine appeals none of which were satisfied; four appeals were dismissed and five were rejected. 103 In the court sessions observed by the ODIHR EOM, the parties were provided with the opportunity to present their positions. However, information about the timing of the hearings was not communicated to the public. 104All decisions were published only after election day. 105 Four appeals were dismissed due to, inter alia, the non-exhaustion of administrative remedies, with the court stating that there were no prior decisions by the election commissions. 106 This approach resulted in the use of admissibility requirements in favour of the election administration, leaving alleged violations of the law by election commissions without due consideration on their merits. 107
All communications with election commissions of a complaint nature should be considered on their merits and complainants should be given the opportunity to appeal the decisions. Additional efforts should be taken to ensure transparency in the adjudication of appeals by the courts and the timely
98 In the 2015 case of Gahramanli and Others v. Azerbaijan, the ECtHR stated that “[a]n effort by the respondent State envisioning a reform of the structural composition of the electoral commissions should therefore be encouraged with the aim of improving the effectiveness of examination of individual election related complaints”. To date, this judgment has not been implemented. 99 For this election, seven members of the group were CEC members, while two were staff members from the CEC Secretariat. 100 The complaint alleged that the police impeded the signature collection activity of a nominee. The CEC referred the case to the prosecutor’s office, which subsequently dismissed it stating that the evidence provided by the applicant was not sufficient to open a criminal investigation. 101 During a court hearing attended by the ODIHR EOM, the applicant showed one such letter to the court. 102 For instance, “grievances” regarding the CEC’s avoidance to accept documents of prospective candidates and the dates for the signature collection process being during public holidays. In these cases, the courts rejected appeals on various formal grounds including due to the lack of prior consideration of complaints by the CEC. 103 Eight appeals were received by the Baku Court of Appeal, and one by the Sumgayit Court of Appeal. 104 The ODIHR EOM requested information from the Baku Court of Appeal and from the CEC on the dates of the hearings; one notification was received from the Court shortly before the hearings began. For other hearings observed, the ODIHR EOM was notified of the date by the applicants. 105 They were filed with regard to the timeline for the signature collection where appellants found the time for signature collection too short or that its overlap with public holidays prevented them from standing in this election. In one instance, the appellant alleged early campaigning by the incumbent. 106 For instance, most appeals were dismissed by the Court which stated that applicants had not provided sufficient evidence of communication with the CEC regarding their complaints. 107 This included cases related to signature collection, early campaigning and nomination of observers. Republic of Azerbaijan Page: 24 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
publication of decisions. The application of admissibility rules and distribution of burden of proof should not be used to circumvent the provision of judicial remedy for alleged electoral violations.
The opportunity for further appeals in election-related matters is limited for some appellants as they can only be filed with the Supreme Court if the legal representative is registered with the Bar Association. 108 A number of ODIHR EOM interlocutors raised concerns about their ability to obtain legal aid citing pressure exerted on legal professionals who express critical opinions or who take on human rights- related or politically sensitive cases, including disbarment or the threat of disbarment, disciplinary sanctions and non-admission to the Bar. 109 Combined with the lack of clear criteria for registering with or being deregistered by the Bar Association this exposes the legal profession to arbitrary decision- making by the Bar and in turn curtails the right of individuals to seek and receive legal assistance, at odds with OSCE commitments. 110
The right to provide and receive legal assistance must be protected against arbitrary decisions, influence or bias. The legislation should include clear and objective criteria for the registration and deregistration of legal professionals as well as for the application of disciplinary sanctions.
The authorities informed the ODIHR EOM of measures taken to implement the 2019 presidential decree “On the deepening of reforms in the judicial system”, including reducing the presence of the executive branch in the judicial council. 111 Nevertheless, many ODIHR EOM interlocutors stated that they do not trust the election dispute resolution system as they find there to be a lack of judicial independence, which renders the right to judicial remedy in the handling of disputes against authorities ineffective and necessitates bringing cases before the ECtHR. 112 Overall the lack of a politically balanced composition of the election commissions, longstanding concerns over the independence and effectiveness of the judiciary, and restrictions on legal professionals undermined the right to an effective remedy, at odds with Paragraph 5.10 of the 1990 Copenhagen Document. 113
XII. CITIZEN AND INTERNATIONAL OBSERVERS
The law provides for citizen and international election observation. To be accredited, an organization is required to work in the field of elections. While accredited observers can observe election day
108 The two election-related appeals submitted to the Supreme Court were dismissed as they were not filed through a legal representative registered with the Bar Association. In both cases, the request for the provision of a state appointed lawyer was denied with the Court stating that the applicant did not prove that he did not have sufficient funds to pay for legal services. 109 See the 2018 ICJ recommendations to the Azerbaijan Bar Association on the role and independence of lawyers which states that “disciplinary measures or the threat of such measures continue the unfortunate pattern”. See also the 2020 ECtHR case Bagirov v. Azerbaijan, where the Court stated, inter alia, that “the disbarment could not but be regarded as a harsh sanction, capable of having a chilling effect on the performance by lawyers of their duties as defence counsel”. Paragraph 20 of the Council of Europe Recommendation CM/Rec(2024)2 of the Committee of Ministers to member States on countering the use of strategic lawsuits against public participation (SLAPPs) states that “Member States should ensure that their national legal systems and their implementation provide a comprehensive legal framework and coherent set of structural and procedural safeguards to prevent and minimise the harmful effects of SLAPPs, as well as a full set of remedies and support measures for the harms caused by SLAPPs”. 110 Paragraph 11.2 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides for the right of the individual to seek and receive assistance from others in defending human rights and fundamental freedoms, and to assist others in defending human rights and fundamental freedoms; Paragraph 11.3 states that the effective remedy includes the right of individuals or groups acting on their behalf to communicate with international bodies with competence to receive and consider information concerning allegations of human rights abuses. 111 Other measures include strengthening the social protection of judges, increase of their salaries, electronic publication of court decisions and access of the parties to the ‘Electronic Court’ system. 112 The ECtHR can only start looking into a case after all domestic remedies have been exhausted. 113 Paragraph 5.10 of the OSCE Copenhagen document states that, “everyone will have an effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. Republic of Azerbaijan Page: 25 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
proceedings, including voting and counting, they can only attend commission meetings with the permission of the CEC. 114 Permits to observe commission meetings are assigned by lottery; however, the list of organizations with this permit was not made public, negatively impacting transparency. Candidates and political parties are also entitled to accredit observers. Candidates and their authorized representatives do not need to be accredited and have the same rights as observers.
Measures should be taken to ensure unhindered access of citizen observers to the entire electoral process. Restrictions on the possibility for citizen groups to attend commission meetings and observe the work of the election commissions before election day should be removed.
Several ODIHR EOM interlocutors raised concerns about the legal provisions which limit access to foreign funding for civil society. 115 Moreover, some civil society organizations, including those previously engaged in observing electoral processes, informed the ODIHR EOM of administrative obstacles such as long delays in the registration process, or the lack of the possibility to rectify minor omissions in documents related to their registration and dissolution. 116
The lack of legal status of some civil society organizations obliges these groups to accredit observers on an individual basis, which poses additional bureaucratic and operational hurdles. 117 These measures largely restrict the capacity of domestic organizations to prepare and deploy an observation activity and their ability to seek, secure and have autonomy in the use of resources. Indeed, although the legal provision for accrediting observers on an individual basis constitutes a positive additional option, in fact it represents the only possibility for unregistered organizations to operate. However, the system tends to be abused by political forces who use it to gain a higher number of observers in election commissions than they are legally entitled to, especially on election day (see Election Day). A number of ODIHR EOM interlocutors raised concerns that the space for independent observers is shrinking while government-affiliated organizations have become more prominent. 118 Additionally, some interlocutors reported cases of pressure on observers accredited at the ConEC level who were called by law enforcement bodies and asked not to observe the election.
114 Paragraph 8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “participating States consider that the presence of observers, both foreign and domestic, can enhance the electoral process for States in which elections are taking place”. 115 In Paragraph 34 of the 2013 Report of the UN Special Rapporteur on the rights to freedom of peaceful assembly and association, the Special Rapporteur expressed a concern over the states that “restrict or stigmatize foreign funding under the guise of preservation of sovereignty” and recalled that “governments must allow access by NGOs to foreign funding as a part of international cooperation to which civil society is entitled, to the same extent as Governments”. Council of Europe Recommendation CM/Rec(2007)14 of the Committee of Ministers to member states on the legal status of non-governmental organisations in Europe states that NGOs should be free to solicit and receive funding – cash or in-kind donations – not only from public bodies in their own state but also from institutional or individual donors, another state or multilateral agencies, subject only to the laws generally applicable to customs, foreign exchange and money laundering and those on the funding of elections and political parties. 116 For example, in the 2021 ECtHR judgment Election Monitoring Centre and Others v. Azerbaijan, the Court stated that “neither the Ministry of Justice nor the domestic courts explained why they regarded that the alleged breaches were impossible to remedy and justified outright dissolution of the [Election Monitoring Centre] EMC”. The Court held that there had been a violation of Article 11 of the ECHR in respect to the delay in the registration of the EMC and its dissolution. To date, this judgment is yet to be implemented. 117 Non-registered organizations can not submit documents on behalf of their members, and each prospective observer has to physically go to the relevant commission twice to receive accreditation. Additionally, non-registered organizations can not apply for the special permit to observe commission meetings and are ineligible for national funds. 118 Paragraph 8 of the Declaration of Global Principles for Non-partisan Election Observation and Monitoring by Citizen Organizations states that ”no one should be allowed to be a non-partisan citizen election observer or monitor unless she or he is free from any political, economic or other conflict of interest that would hinder that person from conducting her or his election observation and monitoring activities in a non-discriminatory, impartial accurate and timely manner”. Republic of Azerbaijan Page: 26 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
The legal and administrative barriers to observation should be limited to measures essential for safeguarding the integrity of observation. The accreditation process should not allow for arbitrary decisions and the implementation should be devoid of discrimination of critical independent organizations.
Of some 88,000 domestic observers accredited by the CEC and ConECs, 51 per cent were representative of contestants, 42 per cent were individual observers and only 6 per cent were nominated by non- governmental organizations.
XIII. ELECTION DAY
Election day was calm with no incidents reported by the authorities. Despite requirements to remove posters, IEOM observers noted campaign material in the vicinity of some 8 per cent of the polling stations observed. Throughout election day, the CEC shared updates on the process, including voter turnout. It started posting preliminary results from polling stations in the early morning hours of 8 February. In total, 52 per cent of the members of PECs observed by the IEOM were women, including 39 per cent of chairpersons. The preliminary voter turnout was announced at 76.7 per cent by the CEC.
A. OPENING AND VOTING
Overall, all polling stations observed opened on time or with a slight delay. The IEOM negatively assessed 20 of the 132 observed openings of polling stations. This was primarily due to the non- adherence with mandatory procedures which are important safeguards against electoral malfeasance. The number of ballot papers received was not counted or recorded in 37 and 46 observations respectively, unused DVCs were not counted and cancelled in 35 observations and the serial numbers of ballot box seals were not announced and recorded in the draft protocols in 34 cases. In one fifth of observations, PEC members appeared to not be aware of the required procedures. IEOM observers reported instances of overcrowding and in 12 observations a clear and unrestricted view of opening procedures was not possible.
The voting process was overall orderly and smooth in polling stations observed. Nevertheless, it was assessed as bad or very bad in almost 8 per cent of 1,226 polling stations observed, which is indicative of serious procedural shortcomings. The significant number of negative assessments was largely due to issues of secrecy of the vote, and the omission of important safeguards against multiple voting; for instance, voters were often not consistently inked or checked for traces of ink in 11 and 16 per cent of observations respectively. Concerningly, a number of voters were added to the supplementary voter list on election day (see Voter Registration).
The secrecy of the vote was compromised in one quarter of observations, either because voters did not mark the ballot in secrecy or did not fold it in such a way as to preserve its secrecy in 7 and 17 per cent of observations, respectively. Overcrowding was reported in almost 11 per cent of observed polling stations, often as a result of a high number of candidate, party and citizen observers. Despite measures to facilitate access to the polling process for persons with disabilities, independent access was not ensured, and the layout was not conducive for people with disabilities in 73 per cent and 37 per cent of observed polling stations, respectively.
The authorities, in consultation with disabled persons organizations, should undertake further efforts to ensure the full and equal participation of persons with disabilities in the electoral process, publish information in accessible formats, secure independent access to polling stations during election day and ensure that the secrecy of disabled voters is respected. Republic of Azerbaijan Page: 27 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
A number of significant indications of serious violations were noted by the IEOM, including indications of ballot box stuffing (29 polling stations), seemingly identical signatures on the voter lists in 5 per cent of observations as well as group voting in 4 per cent of observations. Ballot boxes were not properly sealed in almost 4 per cent of observed polling stations. Despite these noted irregularities, the CEC informed the ODIHR EOM that no formal complaints were recorded in any of the polling stations observed. 119
Candidate and party observers were present in the vast majority of polling stations observed and PEC members with consultative status were present in half of the observations. Both categories predominantly represented YAP (81 and 78 per cent, respectively). Citizen observers were present in 81 per cent of the observed polling stations. However, IEOM observers reported a lack of awareness among observers regarding their nominating entity and noted that those accredited as citizen observers in practice represented the interests of parties or candidates in 14 per cent of observations, while party and candidate observers appeared to represent the interest of another candidate in 9 per cent. Although unauthorized persons were present in 5 per cent of observations, in general they did not interfere in the work of the PECs.
Observers did not have a clear view of the voting procedures in 10 per cent of the observed polling stations, largely due to overcrowding and the layout of polling stations. IEOM observers were not able to observe the voting procedures without restrictions in 4 per cent of observations. A few independent media outlets informed the IEOM that their journalists were prevented from entering some polling stations, despite having a valid identification issued by their respective media organization. 120 All of the above taken together negatively impacted the transparency of the process.
B. CLOSING AND COUNTING
The vote count was assessed negatively in more than half (61) of the 113 counts observed, largely due to a systematic disregard of important reconciliation procedures both before and after the opening of the ballot boxes, raising serious questions about whether ballots were counted and reported honestly in line with Paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 121 Important numerical cross checks intended to safeguard against manipulation were not performed. In almost half (52) of the observations, signatures on the voter lists were not counted, nor did the PECs determine the number of signed requests for mobile voting in 37 out of 107 observations, which made it impossible to authentically reconcile the number of ballots found in the boxes with the number of voters who signed the voter lists. PECs did not announce figures recorded in the draft protocol in approximately every three out of five observations (68).
Following the opening of the ballot boxes, IEOM observers noted indications of ballot box stuffing, including clumps or stacks of ballots, in 13 cases. Furthermore, in 12 instances the number of ballots in the ballot box was higher than the number of voters who had voted. In many polling stations, IEOM observers were not allowed to look at the voter list, even upon request. In those polling stations where a visual inspection of the voter list was granted, IEOM observers consistently noted discrepancies among the data reported by the polling staff, the number of ballots in the ballot boxes and the number of signatures observed in the voter lists. The number of ballots in the ballot box was not determined and recorded in the draft protocol in just under one third (34) of observations. In 15 instances, IEOM observers noted indications of deliberate falsification of voter list entries, results or protocols. In one quarter of polling stations observed, the validity of ballots was not determined in a reasonable or consistent manner (26 and 22 cases respectively). Furthermore, in the vast majority of cases, (72) the
119 On election day, the IEOM observers reported 56 complaints filed at the polling station level. 120 On election day, the Media Development Agency released a statement that journalists ought to have unimpeded access to polling stations. 121 Paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that participating States will “ensure that votes are cast by secret ballot or by equivalent free voting procedure and are counted and reported honestly”. Republic of Azerbaijan Page: 28 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
validity of disputed ballots was not decided by a vote of commission members. The CEC informed the ODIHR EOM that no formal complaints were recorded in any of the polling stations observed for the count. 122
IEOM observers noted that transparency of the count was compromised in close to half (53) of the observations of the count. In over one third of observations (36) all observers were not able to clearly see voters’ marks on the ballot and in one quarter (29) not all observers at the polling station had a clear view of the counting procedures. Over one fifth (26) of IEOM observer teams were not able to observe the counting procedures without restriction. In 21 cases IEOM observers were not granted full co- operation by the PEC and on several occasions IEOM observers were requested to leave the polling station premises just as the process for completing the protocols was to commence. Extended breaks were taken by commissioners in 25 polling stations observed, and in 9 cases the materials did not remain in full view of observers and representatives during these breaks. A copy of the protocol was posted in less than half (43) of the polling stations observed.
C. TABULATION AND ANNOUNCEMENT OF RESULTS
The IEOM assessed the tabulation process positively in 81 out of 89 ConECs observed. Negative assessments were mainly due to a lack of transparency as observers did not have a clear view of the procedures, poor organization of receipt of protocols and other materials, insufficient space, and procedures not consistently followed. The IEOM was denied access to the tabulation in four ConECs, including due to a temporary breakdown of the computer system. 123 In six ConECs the IEOM was unable to observe the procedures without restrictions. Citizen and candidate or party observers were present in 26 ConECs observed.
In 40 cases, the IEOM observers reported that ConEC chairpersons failed to announce entries in the computer, and in 15 cases, PEC chairpersons did not sign the three printouts of the protocol. Moreover, in 14 instances, PEC members either changed protocol figures or filled out their protocols at the ConEC premises. The PEC chairpersons were not present while the data of their PECs was being processed in 21 cases.
Effective measures should be taken to increase the transparency and integrity of the counting and tabulation process and instil public confidence in the accuracy of the results. Members of Precinct and Constituency Election Commissions should follow procedures in a clear and consistent manner, on time, uninterrupted and in full view of observers.
The CEC held a session on 11 February to announce the preliminary final results and signed the final results protocol. On that occasion, the results of 11 PECs were cancelled due to irregularities and consequently deducted from the protocols of the respective ConECs. Both the CEC and the Office of the Prosecutor informed the ODIHR EOM that they had not received any complaints related to election day procedures. The Constitutional Court validated the results on 13 February. The six unsuccessful candidates all congratulated the President the day after the election. AXCP and Musavat condemned the election citing the lack of competitive candidates and electoral malpractice. 124 On 14 February during an eighty-minute inaugural speech, the President focused to a large extent on the YAP electoral campaign themes of celebrating military successes and the reconstruction of the restored territories. 125
122 On election day, the IEOM observers reported 7 complaints filed at the polling station level during counting. 123 The four ConECs were located in: Sebail, Surakhani, Khazar and Zardab-Kurdamir-Ujar. 124 See the statement by AXCP and Musavat here. 125 See the President’s speech here. Republic of Azerbaijan Page: 29 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
XIV. RECOMMENDATIONS
These recommendations as contained throughout the text, are offered with a view to further enhance the conduct of elections in Azerbaijan and to support efforts to bring them fully in line with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections. These recommendations should be read in conjunction with past ODIHR recommendations that remain to be addressed. ODIHR stands ready to assist the authorities of Azerbaijan to further improve the electoral process and to address the recommendations contained in this and previous reports. 126
A. PRIORITY RECOMMENDATIONS
1. A competitive political environment which results in viable political alternatives is critical to a democratic process. The authorities should demonstrate full respect for fundamental freedoms and ensure that potential candidates, and electoral contestants are provided with conditions that enable them to promote political platforms and debate public affairs freely and are not subjected to pressure or intimidation. Instances and allegations of pressure or intimidation should be promptly investigated by the relevant authorities and the perpetrators held accountable for their acts.
2. In order to ensure compliance with international human rights obligations, the revision and subsequent implementation of the legal framework should always be done in such a way as to provide for the effective exercise of fundamental freedoms in practice, and safeguard against arbitrariness. The amendments should be made well in advance of the next elections through a consultative process that ensures inclusive and effective public participation.
3. The legislative requirements and administrative procedures for the registration of political parties should be comprehensively revised in order to respect and encourage pluralism and freedom of association. Registration of political parties should be carried out strictly on the basis of objective and transparent criteria and be subject to judicial remedy.
4. The Law on Media should be overhauled in order to bring it in line with international standards on freedom of expression. In particular, excessive restrictions on the establishment, registration and funding of media outlets, including by foreign nationals and entities, as well as the state- managed system of registration and licensing of journalists should be reviewed.
5. To strengthen impartiality and effective independence of election administration to ensure broad public confidence in their work, the appointment process for election commission members at all levels should be revised to prevent dominance by any single political party. Commissions should work as collegial bodies taking decisions in a manner that supports the perception of impartiality and political neutrality.
6. The legal and administrative barriers to observation should be limited to those absolutely necessary to ensure the integrity of observation. The accreditation process should not allow for arbitrary decisions and the implementation should be devoid of discrimination of critical independent organizations.
126 In paragraph 25 of the 1999 OSCE Istanbul Document, OSCE participating States committed themselves “to follow up promptly the ODIHR’s election assessment and recommendations”. The follow-up of prior recommendations is assessed by the ODIHR EOM as follows: recommendation 13 from the ODIHR final report on the 2018 early presidential election (2018 Final Report) and recommendations 11 and 20 from the ODIHR final report on the 2020 early parliamentary elections (2020 Final Report) are mostly implemented. Recommendations 11, 12, and 14 from the 2018 Final Report and 13 from the 2020 Final Report partially implemented. See also the ODIHR electoral recommendations database. Republic of Azerbaijan Page: 30 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
7. Effective measures should be taken to increase the transparency and integrity of the counting and tabulation process and instil public confidence in the accuracy of the results. Members of Precinct and Constituency Election Commissions should follow procedures in a clear and consistent manner, on time, uninterrupted and in full view of observers.
8. Women’s full and equal participation in public and political life, including at the senior and decision-making levels, should be facilitated by means of comprehensive legal, institutional, and educational initiatives.
B. OTHER RECOMMENDATIONS
Election Administration
9. Measures to ensure equal participation of women, including in decision-making roles, should be taken through the introduction of legal requirements and efforts to identify and nominate women at all levels of election administration.
10. To increase transparency and accountability, election commissions should conduct all substantive work in an open manner, and sessions of lower-level commissions should be announced well in advance to facilitate stakeholders’ attendance. Agendas and minutes of sessions should be published in a timely manner.
11. The authorities, in consultation with disabled persons organizations, should undertake further efforts to ensure the full and equal participation of persons with disabilities in the electoral process, publish information in accessible formats, secure independent access to polling stations during election day and ensure that the secrecy of disable voters is respected.
Voter Registration
12. The legal framework should be harmonized with international standards by removing any restrictions on electoral rights based on intellectual or psychosocial disability.
13. To guarantee active suffrage rights of all voters and to increase public trust in the voter register, election management bodies should improve the accuracy and the inclusiveness of the voter register in a transparent manner.
14. In order to strengthen the integrity of the voter registration and of the polling process, additions to the voter list on election day should be subject to judicial procedure, with effective safeguards against multiple voting.
Party and Candidate Registration
15. Restrictions on candidacy based on residency, dual citizenship and education should be reviewed in line with applicable standards.
16. To further promote pluralism in the electoral process and freedom of association, consideration should be given to removing the restriction to sign in support of only one candidate. 17. The legal framework should be amended to provide sufficient time to collect signatures for candidate registration and to ensure a clear, objective and transparent signature verification process. Republic of Azerbaijan Page: 31 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Campaign
18. To comply fully with international standards, the legislation should be revised and implemented in a manner which ensures a meaningful exercise of the right to peaceful assemblies, including those of a political nature and during elections.
19. Authorities and political parties should refrain from coercing public-sector employees, students and others to participate in campaigning.
20. Political parties should be encouraged to facilitate women’s political advancement, increase visibility of women during electoral campaigns, and mainstream a gender perspective into party programmes. As temporary special measures, the authorities could consider introducing incentives for political parties to take such steps.
Campaign Finance
21. Detailed campaign finance reports clearly indicating the source and amounts of funds received should be available for public information and the audit of campaign finance reports should not be the subject of administrative discretion. The legislation should ensure that audits are conducted by an impartial and independent body and are subsequently published in a timely manner.
Media
22. In order to enhance the scope of relevant political information available to the public and to promote a plurality of views, the state television should be transformed into a genuine public service broadcaster. To ensure their independence, funding of the State TV AzTV and of the Public Television ITV should be multi-sourced, and their management should be appointed by an independent body.
23. The legal framework for the media should be reviewed to guarantee and support freedom of expression in line with international standards. Criminal prosecution for libel and dissemination of information which is known to be false, as well as laws that provide special protection of the honour of public officials should be fully repealed in favour of civil remedies designed to restore the reputation harmed.
24. In line with international standards, websites should only be blocked based on objective and transparent criteria clearly defined in law. Possible limitations should be content-specific, while general bans of entire websites should be avoided. Website owners and the general public should be informed when such blockings occur in order to ensure they have an effective opportunity to appeal. A register of blocked websites should be publicly available.
25. In order to uphold the principle of media pluralism during an election period, voters should be provided with a wide range of views, editorial election-related programs should not be limited or restricted, and the state broadcaster should be allowed to cover the election campaign in its news.
Election Dispute Resolution
26. All communications with election commissions of a complaint nature should be considered on their merits and complainants should be given the opportunity to appeal the decisions. Additional efforts should be taken to ensure transparency in the adjudication of appeals by the courts and the timely publication of decisions. The application of admissibility rules and Republic of Azerbaijan Page: 32 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
distribution of burden of proof should not be used to circumvent the provision of judicial remedy for alleged electoral violations.
27. The right to provide and receive legal aid must be protected against arbitrary decisions, influence or bias. The legislation should include clear and objective criteria for the registration and deregistration of legal professionals as well as for the application of disciplinary sanctions.
Citizen and International Observers
28. Measures should be taken to ensure unhindered access of citizen observers to the entire electoral process. Consideration should be given to removing restrictions on the possibility for citizen groups to attend commission meetings and observe the work of the election commissions before election day. Republic of Azerbaijan Page: 33 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
ANNEX I – FINAL ELECTION RESULTS AND TURNOUT 127
Number of registered voters 6,514,222 Number of voters who received ballots 4,978,950 Number of voters included in the supplementary voter lists 35,676 Number of voters issued DVCs 59,160 Number of invalid votes 9,828 Turnout (percentage based on general number of voters) 76.43%
Candidate Number of Votes Received Percentage
Aliyev Fuad 26,517 0.54 % Aliyev Ilham 4,567,458 92.12 % Hasanguliyev Gudrat 85,411 1.72 % Musayev Elshad 32,885 0.66 % Mustafa Fazil 98,421 1.99 % Nurullayev Razi 39,643 0.80 % Oruj Zahid 107,632 2.17 %
127 Data according to the final election results published by the CEC. Republic of Azerbaijan Page: 34 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
ANNEX II – LIST OF OBSERVERS IN THE INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION
OSCE Parliamentary Assembly
Artur Gerasymov Special Coordinator Ukraine Daniela De ridder Head of Delegation Germany Martin Engelberg MP Austria Axel Kassegger MP Austria Gerald Loacker MP Austria Harald Troch MP Austria Hamid Hamid MP Bulgaria Iskren Mitev MP Bulgaria Zvonimir Troskot MP Croatia Jan Bauer MP Czech Republic Jana Pastuchova MP Czech Republic Lucie Potuckova MP Czech Republic Jan Richter MP Czech Republic Kim Aas Christensen MP Denmark Eduard Odinets MP Estonia Heljo Pikhof MP Estonia Nikoloz Samkharadze MP Georgia Canan Bayram MP Germany Tobias Winkler MP Germany Maria Antoniou MP Greece Theodoros Karaoglou MP Greece Vincenzo Amendola MP Italy Anna Bilotti MP Italy Fabrizio Comba MP Italy Guiseppe De cristofaro MP Italy Mauro Del barba MP Italy Emanuele Loperfido MP Italy Eugenio Zoffili MP Italy Yuliya Kuchinskaya MP Kazakhstan Sultanbek Makezhanov MP Kazakhstan Zamirbek Mamasadykov MP Kyrgyzstan Liz Braz MP Luxembourg Fernand Etgen MP Luxembourg Claude Haagen MP Luxembourg Alex Muscat MP Malta Jelena Nedovic MP Montenegro Slaven Radunovic MP Montenegro Amer Smailovic MP Montenegro Kari Henriksen MP Norway Jan Tore Sanner MP Norway Ilie-Dan Barna MP Romania Csabe Konczei MP Romania Christine Thellmann MP Romania Republic of Azerbaijan Page: 35 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Michele Muratori MP San Marino Milimir Vujadinovic MP Serbia Anže Logar MP Slovenia Tine Novak MP Slovenia Janez Zakelj MP Slovenia Pere Joan Pons MP Spain Artemi Vicent Rallo Lombarte MP Spain Kadir Kasirga MP Sweden Ulrik Nilsson MP Sweden Carina Ödebrink MP Sweden Selami Altinok MP Türkiye Murat Baybatur MP Türkiye Tekin Bingöl MP Türkiye Kemal Çelik MP Türkiye Halis Dalkiliç MP Türkiye Ali Öztunç MP Türkiye Viktoriya Kinzburska MP Ukraine Nigel Mills MP United Kingdom Kristyna Harakova Staff of Delegation Czech Republic Susanna Veevo Staff of Delegation Estonia Stephanie Koltchanov International Secretariat France Pauline Hennings International Secretariat Germany Tim Knoblau International Secretariat Germany Georgios Champouris Staff of Delegation Greece Pia Califano Staff of Delegation Italy Stefania Perozzi Staff of Delegation Italy Pia Bisenius Staff of Delegation Luxembourg Velimir Djokovic Staff of Delegation Montenegro Iva Lakicevic Staff of Delegation Montenegro Daria Boyarskaya International Secretariat Russian Federation Anzhelika Ivanishcheva International Secretariat Russian Federation Dimitrije Todoric International Secretariat Serbia Simona De Ciutiis Staff of Delegation Sweden Ecem Danik gökçe Staff of Delegation Türkiye Tugce Okumus Staff of Delegation Türkiye Kamil Ucar Staff of Delegation Türkiye
ODIHR EOM Short-Term Observers
Martina Gajdos Austria Rainer Ruge Austria Andrea Weiss Austria Bernhard Zimburg Austria Aliya Jiwa Canada Elizabeth Kingston Canada John Nsabimana Canada Khadijah Suleman Canada David Thomas Canada Republic of Azerbaijan Page: 36 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Holly White Canada Per Andersen Denmark Grethe Bille Denmark Aske Norby Bonde Denmark Soeren Bo Husum Denmark Adam Moeller Denmark Birte Torp Pedersen Denmark Karen Skipper Denmark Sofia Svensson Denmark Tiina Kalve Estonia Leena Koivisto Finland Reima Larki Finland Elina Saarilahti Finland Heike Baddenhausen Germany Michael Bollmann Germany Alexandra Bumcke Germany Birgit Daiber Germany Annika Engels Germany Robert Everhartz Germany Torsten Fix Germany Marcel Geissler Germany Kathrin Geyer Germany Jelena Gregorius Germany Jörg Heidrich Germany Brigitte Heuer Germany Thomas Hofmann Germany Fabian Jung Germany Timo Knaute Germany Martin Kobler Germany Christoph Laug Germany Sarah Lohschelder Germany Amin Louden Germany Daphné Lucas Germany Heidi Katja Mischke Germany Cosima Peissker-Meyer Germany Melanie Pörschmann Germany Johannes Schlichte Germany Jan Schneider Germany Irene Thiede Germany Rebecca Wagner Germany Heinz Bernd Wittich Germany Lili Hantos Hungary Renata Shiraishi Hungary Adrienne Boyle Ireland Caroline Brennan Ireland Brian Egan Ireland Frank Kennefick Ireland Aifric Lynch Horne Ireland Bernard Quoroll Ireland Republic of Azerbaijan Page: 37 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Andrew Richardson Ireland Diletta Berardinelli Italy Daniele Lenci Italy Mariachiara Secco Italy Askar Abildin Kazakhstan Abylay Abykhan Kazakhstan Indira Aubakirova Kazakhstan Azamat Ayap Kazakhstan Ainur Botbayeva Kazakhstan Dauren Diyarov Kazakhstan Arnur Gabdullin Kazakhstan Rustem Issagaliyev Kazakhstan Dana Karagulova Kazakhstan Zuleikha Mardanova Kazakhstan Batagoz Mauletova Kazakhstan Dilyara Mussabekova Kazakhstan Makhabat Kozhokeeva Kyrgyzstan Madina Sarkulova Kyrgyzstan Aleksandrs Mironovs Latvia Tadas Kubilius Lithuania Egle Mazele Lithuania Iveel Batjil Mongolia Saskia Kluit-Sledsens Netherlands Leonardus Platvoet Netherlands Johannes Stienen Netherlands Agnes Wagenaar Netherlands Haque Nawaz Akhtar Chaudhry Norway May Endresen Norway Sondre Martinussen Norway Camilla Michalsen Norway Camilla Wedul Norway Rodrigo Gavazzi Portugal Răzvan-Ionuț Balan Romania Doina Marina Penciu Căpraru Romania Maxim Abramov Russian Federation Timur Akhtareev Russian Federation Andrei Alekseev Russian Federation Ekaterina Anoshkina Russian Federation Aleksandr Averianov Russian Federation Sergey Baburkin Russian Federation Elena Balandina Russian Federation Amir Bilialitdinov Russian Federation Kristina Bogdanova Russian Federation Konstantin Degtiarev Russian Federation Dmitrii Driuchin Russian Federation Evelina Emuzova Russian Federation Luka Ezerskii Russian Federation Arif Gadzhiev Russian Federation Marsel Gibadullin Russian Federation Republic of Azerbaijan Page: 38 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Alena Gudkova Russian Federation Artem Kadyrmatov Russian Federation Alesya Khalyapina Russian Federation Anna Khodaeva Russian Federation Iulia Khodyreva Russian Federation Daria Kim Russian Federation Vasily Kozhenkov Russian Federation Polina Krokhina Russian Federation Alexander Lankevich Russian Federation Anna Lankevich Russian Federation Dmitrii Makarov Russian Federation Nikolai Novgorodskii Russian Federation Sergey Orlov Russian Federation Vasily Orlovets Russian Federation Sergey Overchenko Russian Federation Vsevolod Perevozchikov Russian Federation Liudmila Sadykova Russian Federation Viktor Sazonov Russian Federation Nazim Shakhbazov Russian Federation Igor Shaktar-ool Russian Federation Gleb Shubin Russian Federation Stanislav Telegin Russian Federation Denis Vakarchuk Russian Federation Andrei Volkov Russian Federation Daniil Zakharov Russian Federation Ivan Zavorin Russian Federation Andrey Zaykov Russian Federation Carmen Claudin Urondo Spain David Corral Hernández Spain Isabel Menchon Lopez Spain Lars Jonas Hols Sweden Inger Elisabeht Johansson Sweden Lena Ohre Arnault Sweden Mia Helena Rimby Sweden Lott Anna Margareta Törngren Sweden Gregoire Duruz Switzerland Daniel Fasnacht Switzerland Michelle Gysin Switzerland Maja Huerlimann Switzerland Roman Magri Switzerland Niniane Paeffgen Switzerland Fathima Ashfarah Rumy Switzerland Hüseyin Alptekin Türkiye Havva Kök Arslan Türkiye Veysel Kurt Türkiye Ayhan Sari Türkiye Sandra Gale United Kingdom Nirmala Gopal United Kingdom Katherine Igras United Kingdom Republic of Azerbaijan Page: 39 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Melanie Leathers United Kingdom Robert Mangham United Kingdom Scott Martin United Kingdom Aleksandra Pajevic United Kingdom Mark Pascoe United Kingdom John Torday United Kingdom Mark Waller United Kingdom Bujar Ajdari United States of America Deborah Alexander United States of America Syeda Ali United States of America Jacob Bailey-Daystar United States of America Samuel Burgess United States of America Gina Chirillo United States of America Stephen Farley United States of America Tiffany Glass United States of America Andrew Gridinsky United States of America Dinka Gyurova United States of America Ethan Jenkins United States of America James Ketterer United States of America Walter Kleponis United States of America Tamara Kowalski United States of America Andrew Long United States of America Michael Martz United States of America Joseph McDonagh United States of America Gerald McDonough United States of America Paddy McGuire United States of America Kimberly McLaughlin United States of America Katarina Newcamp United States of America Ilia Nuzov United States of America Hans Opsahl United States of America Sofya Orlosky United States of America Iris O'Rourke United States of America Mary Phillips United States of America Ginette Prophete United States of America Darius Roby United States of America Jake Slegers United States of America Raymond Snider United States of America Hannah Talley United States of America Lisa Tilney United States of America Sabrina Tish United States of America Logan Trombley United States of America Cara Vetsch United States of America Carol Wahl United States of America Timothy Wahl United States of America Deborah Walker United States of America Teresa Walsh United States of America Marsha Weinerman United States of America Audrey Williams United States of America Murodilla Alimbaev Uzbekistan Republic of Azerbaijan Page: 40 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Bunyodjon Tillakhujaev Uzbekistan Shamshod Yunusov Uzbekistan
ODIHR EOM Long-Term Observers
Lars Nyholm Denmark Mashu Poulsen Denmark Martin Minder Georgia Anja Bronny Germany Christiane Buck Germany Jochen Michael Rinck Germany Christiane Schwarz Germany Jurgen Speidel Germany Noemi Arcidiacono Italy Olzhas Akanov Kazakhstan Svetlana Rusu Moldova Stenberg Arild Norway Hans Christen Knævelsrud Norway Marina Liukmanova Russian Federation Evgeny Loginov Russian Federation Andrey Ostvald Russian Federation Alexander Pashedko Russian Federation Tajana Brkanović Serbia Mario Barfus Switzerland Martin Minder Switzerland Alexandra von Arx Switzerland Khurshed Rakhimov Tajikistan Gabrielle Pacana United States of America Christofer Barber United States of America John Cavanaugh United States of America Elia Varela-Serra United States of America
ODIHR EOM Core Team Members
Eoghan Murphy Head of Mission Ireland Wayne Pilgrim Canada Rocco Giovanni Dibiase Italy Max Bader Netherlands Gent Ramadani Norway Svetlana Chetaikina Russian Federation Mišo Imamović Serbia Ivana Stanojev Serbia Anders Uno Eriksson Sweden Firuza Garibshoeva Tajikistan Republic of Azerbaijan Page: 41 Early Presidential Election, 7 February 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report
Egor Tilpunov Ukraine Yevheniia Zamrii Ukraine Dominic Howell United Kingdom Polyna Lemos United Kingdom ABOUT ODIHR
The Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) is OSCE’s principal institution to assist participating States “to ensure full respect for human rights and fundamental freedoms, to abide by the rule of law, to promote principles of democracy and (…) to build, strengthen and protect democratic institutions, as well as promote tolerance throughout society” (1992 Helsinki Summit Document). This is referred to as the OSCE human dimension.
ODIHR, based in Warsaw (Poland) was created as the Office for Free Elections at the 1990 Paris Summit and started operating in May 1991. One year later, the name of the Office was changed to reflect an expanded mandate to include human rights and democratization. Today it employs over 150 staff.
ODIHR is the lead agency in Europe in the field of election observation. Every year, it co-ordinates and organizes the deployment of thousands of observers to assess whether elections in the OSCE region are conducted in line with OSCE commitments, other international obligations and standards for democratic elections and with national legislation. Its unique methodology provides an in-depth insight into the electoral process in its entirety. Through assistance projects, ODIHR helps participating States to improve their electoral framework.
The Office’s democratization activities include: rule of law, legislative support, democratic governance, migration and freedom of movement, and gender equality. ODIHR implements a number of targeted assistance programmes annually, seeking to develop democratic structures.
ODIHR also assists participating States’ in fulfilling their obligations to promote and protect human rights and fundamental freedoms consistent with OSCE human dimension commitments. This is achieved by working with a variety of partners to foster collaboration, build capacity and provide expertise in thematic areas including human rights in the fight against terrorism, enhancing the human rights protection of trafficked people, human rights education and training, human rights monitoring and reporting, and women’s human rights and security.
Within the field of tolerance and non-discrimination, ODIHR provides support to the participating States in strengthening their response to hate crimes and incidents of racism, xenophobia, anti-Semitism and other forms of intolerance. ODIHR's activities related to tolerance and non-discrimination are focused on the following areas: legislation; law enforcement training; monitoring, reporting on, and following up on responses to hate-motivated crimes and incidents; as well as educational activities to promote tolerance, respect, and mutual understanding.
ODIHR provides advice to participating States on their policies on Roma and Sinti. It promotes capacity- building and networking among Roma and Sinti communities, and encourages the participation of Roma and Sinti representatives in policy-making bodies.
All ODIHR activities are carried out in close co-ordination and co-operation with OSCE participating States, OSCE institutions and field operations, as well as with other international organizations.
More information is available on the ODIHR website (www.osce.org/odihr).