Azerbaijan: Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 - Final Report

Office for Democratic Institutions and Human Rights

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI

NÖVBƏDƏNKƏNAR PARLAMENT SEÇKİLƏRİ 1 SENTYABR 2024-CÜ İL

DTİHB Seçki Müşahidə Missiyası Yekun Hesabat

Varşava 27 fevral 2025-ci il  MÜNDƏRİCAT

I. ALİ İCMAL ........................................................................................................................................... 2 II. GİRİŞ SÖZÜ VƏ MİNNƏTDARLIQ.................................................................................................. 6 III. ÜMUMİ MƏLİMAT VƏ SİYASİ KONTEKST................................................................................. 7 IV. SEÇKİ SİSTEMİ VƏ HÜQUQİ ÇƏRÇİVƏ ....................................................................................... 9 V. SEÇKİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ ........................................................................................................ 11 VI. SEÇİCİ QEYDİYYATI....................................................................................................................... 13 VII. PARTİYA VƏ NAMİZƏD QEYDİYYATI ....................................................................................... 14 VIII. TƏŞVİQAT MÜHİTİ .......................................................................................................................... 16 IX. SEÇKİ KAMPANİYASININ MALİYYƏLƏŞDİRİLMƏSİ ........................................................... 19 X. KÜTLƏVI İNFORMASİYA VASİTƏLƏRİ .................................................................................... 21 A. MEDIA MÜHITI VƏ HÜQUQI ÇƏRÇIVƏ ................................................................................................. 21 B. TƏŞVIQAT KAMPANIYASININ MƏTBUATDA IŞIQLANDIRLMASI.......................................................... 24 XI. SEÇKİ MÜBAHİSƏLƏRİNİN HƏLLİ............................................................................................. 25 XII. SEÇKİ MÜŞAHİDƏSİ ........................................................................................................................ 27 XIII. SEÇKİ GÜNÜ ...................................................................................................................................... 28 XIV. SEÇKİ GÜNÜNDƏN SONRAKI PROSESLƏR .............................................................................. 31 XV. TÖVSİYƏLƏR..................................................................................................................................... 33 A. PRIORITET TÖVSIYƏLƏR ...................................................................................................................... 33 B. DIGƏR TÖVSIYƏLƏR ............................................................................................................................. 34 QOŞMA I: SEÇKİNİN YEKUN NƏTİCƏLƏRİ .......................................................................................... 38 QOŞMA II: BEYNƏLXALQ SEÇKİ MÜŞAHİDƏ MİSSİYASINDAKİ MÜŞAHİDƏÇİLƏRİN SİYAHISI ............................................................................................................................................. 40 DTİHB HAQQINDA ........................................................................................................................................ 48  AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI NÖVBƏDƏNKƏNAR PARLAMENT SEÇKİLƏRİ 1 sentyabr 2024-cü il

DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı 1

I. ALİ İCMAL

2024-cü il sentyabrın 1-də keçiriləcək növbədənkənar parlament seçkilərini müşahidə etmək dəvətindən sonra və öz mandatına uyğun olaraq, ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu (DTİHB) iyulun 31-də Seçki Müşahidə Missiyasını (SMM) təşkil edib. DTİHB SMM seçki proseslərinin ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə və demokratik seçkilərlə bağlı digər standartlara, habelə ölkənin daxili qanunvericiliyə uyğunluğunu qiymətləndirib.

Sentyabrın 2-də yaydığı İlkin Müşahidələr və Nəticələr Bəyanatında DTİHB SMM belə qənaətə gəlib ki, seçkilər “həqiqi pluralizmə şərait yaratmayan və rəqəbatdən mərhum müsabiqə mühitində məhdudlaşdırıcı siyasi və hüquqi çərçivədə baş tutub. Seçkilərə effektiv hazırlıq prosesinə baxmayaraq, seçkilərin idarə edilməsi qərəzsizlikdən məhrum və seçkilərin inklüzivliyini məhdudlaşdıran formal yanaşmaya əsasən təşkil olunub. Fərqli fikir bildirən şəxslərə qarşı davam edən repressiya fonunda keçən təşviqat kampaniyası gündəmdə əhəmiyyətli yer tutmurdu və vətəndaşların qorxu və cəzalandırmadan azad mühitdə iştırakını təmin etmək üçün səylər göstərilməyib. Prosesdə çoxlu sayda namizədin iştirak etməsinə baxmayaraq, demək olar ki, hamısı öz təşviqat çıxışlarında hökümətin siyasətini dastəkləyirdilər. Müsbət hal odur ki, bu seçkidə qadınlar həm namizəd qismində, həm də seçki komissiyaların tərkibində daha geniş təmsil olunurdular. Seçkilər üzrə hüquqi çərçivə demokratik seçkilər üçün beynəlxalq standartlara və ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə cavab vermir, siyasi partiyalar və media haqqında qanunlara əlavə edilən qadağalar fundamental azadlıqları daha da məhdudlaşdırıb. Kampaniyanın işıqlandırılması üzrə qaydalar da KİV-də namizədlər haqqında məlumatın yoxluğuna öz töhfəsini verib. Səsvermə prosesinin nizamli və ümumiyyətli effektiv keçməsinə baxmayaraq, xüsusilə səslərin sayılmasında prosesin tamlığını sual altına qoyan ciddi hüquqi təminatlara dair pozuntular və boşluqlar müşahidə olunub”.

2024-cü il iyunun 28-də parlamentin müraciətinə və Konstitusiya Məhkəməsinin məsələ ilə bağlı rəyinə əsasən Prezident İlham Əliyev növbədənkənar parlament seçkilərini sentyabrın 1-nə təyin edib. Növbədənkənar seçkilərin məntiqi əslində parlament seçkisinin Bakıda keçirilən COP29 tədbirinə yaxın vaxta təsadüf etməsi və bu səbəbdən parlamentin öz vəzifələrini yerinə yetirə bilməməsi kimi göstərilmişdir. DTİHB SMM-in bir neçə həmsöhbəti tətil və kənd təsərrüfatı üçün həlledici mövsümdə seçkilərin keçirilməsinin siyasi fəallığı daha da azaldacağı ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə ediblər. Seçkilər siyasi fəalların, hüquq müdafiəçilərinin, vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin və jurnalistlərin saxlanılması və həbslərinin davam etməsi fonunda keçirilib. Bütövlükdə belə məhdudlaşdırıcı siyasi mühit seçkilərin 1990-cı il ATƏT Kopenhagen Sənədinin 5.1-ci bəndinin tələb etdiyi kimi, praktikada seçicilərin fikirlərini azad ifadə etməsini qoruyan şəraitdə keçirilməsini təmin etmirdi.

Seçkilərin hüquqi bazası demokratik seçkilər üçün əlverişli deyil, çünki o, fundamental ifadə, birləşmə və toplaşma azadlıqlarına əsassız məhdudiyyətləri ehtiva edir, beynəlxalq standartlara və ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə uyğun gəlmir. Seçki Məcəlləsi son parlament seçkilərindən bəri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməyib və uzun müddət ərzində mövcud olan DTİHB və Venesiya

1 Hazırki hesabatın ingilis dilində versiyası yeganə rəsmi sənəddir. Azərbaycan dilində qeyri-rəsmi tərcüməsi mövcuddur. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 3 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Komissiyasının tövsiyələrini və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarını nəzərə almayıb. Bunlar əsas azadlıqların məhdudlaşdırılması, seçki komissiyalarının tərkibi, KİV-lərdə qeyri-bərabər təşviqat şəraiti və seçki günü seçicilərin seçici siyahılarına əlavə edilməsi ilə bağlıdır.

Parlament üzvləri 125 birmandatlı seçki dairəsində sadə səs çoxluğu ilə beş il müddətinə seçilirlər. DTİHB-nin əvvəlki tövsiyəsini qismən nəzərə alan seçki dairələrin sərhədlərinin sonuncu dəqiqləşdirilməsi seçicilərin dairələr arasında daha bərabər bölgüsü ilə nəticələmişdir, lakin bu proses şəffaf şəraitdə və beynəlxalq yaxşı təcrübələrə uyğun aparılmamışdır.

Bütün səviyyələrdə seçkilərə hazırlıq effektiv və qanunla müəyyən edilmiş müddətdə aparılmışdır. Mərkəzi Seçki Komissiyası (MSK) ictimaiyyət üçün açıq iclaslar keçirmişdir, lakin DTİHB SMM tərəfindən müşahidə edilən iclaslar məhdud müzakirələrlə formal xarakter daşıyırdı. MSK aşağı səviyyəli komissiyalar üçün müfəssəl təlimlər təşkil etmiş, seçicilər arasında geniş məlumatlandırma kampaniyası aparmış və əlilliyi olan şəxslərin səsvermələrini asanlaşdırmaq üçün tədbirlər görmüşdür. Aşağı səviyyəli komissiyalar heç də həmişə öz işlərinin şəffaflığını təmin etmirdilər, çünki onların iclasları adətən xüsusi əsasda və qısa zamanda xəbərdarlıq etməklə keçirilirdi və fəaliyyətləri haqqında ictimaiyyətə açıq məlumatlar məhdud verilirdi. Seçki komissiyaları üzvlərinin müxtəlif parlament qrupları tərəfindən irəli sürülməsinə baxmayaraq, onların siyası baxışları arasında həqiqi fərqin olmaması seçki inzibatçılığını çoxluq təşkil edən partiyanın nəzarəti altına salır, habelə qərəzsizliyini və seçki prosesinin bütövlüyünü təmin etmir.

Bu seçkilər üçün 6,4 milyon seçici qeydə alınmışdır. Bu sayın səsvermə yaşında olan vətəndaşların sayından təxminən 1,2 milyon nəfər az olması məlumatların düzgünlüyünə və seçici siyahısının inklüzivliyinə dair narahatlıq yaradır. Seçici siyahıların ictimai nəzarətə təqdim edilməsi şəffaflığa müsbət töhfə vermişdir. Beynəlxalq təcrübədən fərqli olaraq, seçki günü seçicilərin seçici siyahısına əlavə edilməsi müvafiq inzibati təminatlar və ya məhkəmə nəzarəti ilə təsdiqlənmir ki, bu da potensial ixtiyari əlavələrə və təkrar səsverməyə imkan açır. Beynəlxalq standartlara zidd olaraq əqli və ya psixososial əlilliyi olan şəxslərin səsvermə hüququ ilə bağlı məhdudiyyətlər qalmaqdadır. Ölkə üzrə 400 000-ə yaxın məcburi köçkün səsvermək üçün qeydiyyatdan keçib.

Ümumilikdə, seçkidə iştirak üçün 1508 nəfər müraciət edib, onlardan 998 nəfəri və ya üçdə ikisi iştirak üçün qeydə alınıb ki, bunların da 305-i siyasi partiyalar tərəfindən, 693-ü isə öz namizədliyi irəli sürülüb. Potensial namizədlərə səhvləri düzəltmək imkanı yaratmadan verilən qeydiyyatdan imtina cavabı əsasən etibarlı imzaların kifayət qədər olmaması, habelə gəlir və əmlak bəyannamələrinin qeyri-dəqiqliyi səbəbindən verilmişdir. Namizədlərdən bir neçəsi bəzi hallarda hədə-qorxu ilə və ya mürəkkəb inzibati prosedurları əsas gətirərək müraciətlərini geri götürmüşdülər. Namizədlərin qeydə alınmasına cavabdeh olan dairə seçki komissiyaları qayda və prosedurları ardıcıl tətbiq etməyib və bununla da prosesin inklüzivliyini məhdudlaşdırıb. Siyasi partiyaların qeydiyyatı və ləğvi ilə əlaqədar bir müddət əvvəl tətbiq edilmiş sərt tələblər plüralizmə mənfi təsir göstərib və birləşmək azadlığına əlavə məhdudiyyətlər tətbiq edib.

Qadınların seçilmiş və təyin olunmuş vəzifələrdə kifayət qədər təmsil olunmamasına baxmayaraq, onların siyasi iştirakını artırmaq üçün heç bir müsbət tədbir görülmür ki, bu da mövcud olan gender stereotipləri ilə bərabər daha ciddi maneə kimi çıxış edir. Ümumilikdə, spiker də daxil olmaqla səlahiyyət müddəti başa çatan parlamentdə 21 qadın deputat (18,42%) yer almışdır, lakin nazir və ya 26 siyasi partiya arasında sədr vəzifəsində çalışan qadın yox idi. Qadınlar kampaniya tədbirlərində iştirakçılar və məruzəçilər arasında kifayət qədər yaxşı təmsil olunsalar da, təşviqatın əsas ismarışlarında gender bərabərliyi məsələləri diqqətdən kənarda qaldı. Qadınlar MSK-da az sayda təmsil olunsalar da, DTİHB-nin əvvəlki tövsiyəsini qismən yerinə yetirərək, hazırda sədrlər də daxil olmaqla, aşağı səviyyəli komissiyalarda daha çox təmsil olunurlar. Müsbət haldır odur ki, qadınlar Azərbaycan Respublikası Səhifə: 4 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

qeydə alınmış namizədlərin 30 faizini təşkil edib və bu da əvvəlki seçkilərdəki 21 faizlik göstəricidən əhəmiyyətli dərəcədə çoxdur.

Kampaniya demək olar ki, nəzərə çarpmamış və məhdud ictimai iştiraka səbəb olmuşdu. Seçkidə çoxlu sayda namizəd iştirak etsə də, kampaniya rəqabət xarakteri daşımamış və seçicilərə həqiqi siyasi alternativlər təklif edilməmişdir. Siyasi partiya platformaları və əsasən kiçik miqyaslı tədbirlər vasitəsilə verilən ismarışlar ümumilikdə Prezidentin və hökumətin siyasətini dəstəkləyirdi. Toplaşmaq və ifadə azadlığı da daxil olmaqla, məhdudlaşdırıcı təşviqat qaydaları və onların tətbiqi, namizədlərə öz fikirlərini çatdırmağa və ya ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərinin tələb etdiyi kimi seçicilərə məlumatı sərbəst əldə etməyə imkan vermirdi. Qanunvericiliyə əsasən, namizədlər öz çap təşviqat materiallarını yaymazdan əvvəl aşağı səviyyəli seçki komissiyalarına təqdim etməlidirlər ki, bu da potensial olaraq özünüsenzura ilə nəticələnir. Sosial şəbəkələrdə təşviqat kampaniyasının qanunla tənzimlənməməsinə baxmayaraq, Hakimiyyətin internet məkanına və sosial şəbəkələrə nəzarət etmək niyyətini bəyan etməsi siyasi debat imkanlarını daha da süst etdi. DTİHB SMM-a iştirakçıların, o cümlədən dövlət sektoru əməkdaşlarının təşviqat tədbirlərinə qatılmaq məcburiyyətində qalması, seçicilərin təhdid edilməsi və seçicilərin qisas qorxusu olmadan öz səslərini verə bilmələri ilə bağlı narahatlıqları barədə məlumat daxil olub.

Kampaniyanın maliyyələşdirmə qaydaları ianələr və xərclər üçün məhdudiyyətlər müəyyən edir, lakin hesabat və açıqlama tələbləri, eləcə də nəzarət qeyri-kafi olaraq qalmaqla şəffaflığa mənfi təsir göstərir. DTİHB-nin əvvəlki tövsiyəsinə və 2023-cü il tarixli Siyasi Partiyalar haqqında qanunla əvvəlki seçkilərdə səs almış bütün partiyalar üçün illik dövlət maliyyələşdirilməsinin tətbiqinə baxmayaraq, kampaniyanın dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulmur. Nəzarət səlahiyyəti olan aşağı səviyyəli seçki komissiyaları yalnız bəzi maliyyə hesabatlarını dərc ediblər və bu hesabatların bir çoxunda ianələr və xərclər haqqında heç bir məlumatın olmaması seçiciləri məhdud məlumatla təmin edib. Kampaniyanın bir neçə iştirakçısı qanunla müəyyən edilmiş təşviqat hesablarının açılması üçün bürokratik əngəllərlə bağlı narahatlıqlarını dilə gətirib, eyni zamanda seçicilərin qisas qorxusu səbəbindən ianə vermək istəmədiklərini qeyd ediblər.

Media haqqında qanununda plüralizmi əngəlləyən media və jurnalistlər üçün məhdudlaşdırıcı qeydiyyat tələblər mövcuddur. Beynəlxalq standartlara zidd olaraq, defamasiya və böhtan cinayət məsuliyyəti olaraq qalıb, nəticədə özünəsenzura, təşviqat dövrü də daxil olmaqla xəbər saytlarının məhkəmə qərarı olmadan bağlanması halları müşahidə olunub. 2023-cü ilin noyabr ayından etibarən jurnalistlərin saxlanması və həbsləri, o cümlədən onları jurnalist kimi qeydiyyatdan məhrum etmə ittihamları ilə daha da genişlənib; 20-yə yaxın journalist hələ də həbsdə qalmaqdadır. İctimai yayımda pulsuz efir vaxtı hüququ faktiki olaraq yalnız hakim partiyada var idi; lakin onlar bundan istifadə etməmişdir. Qanunvericiliyə əsasən özəl media kampaniyanı yalnız ödənişli formatlarda işıqlandıra bilər və 72 özəl milli və yerli yayımçının heç biri ödənişli efir vaxtı təklif etmir. Nəticədə, monitorinq edilən yayım mediası təşviqat kampaniyası və namizədlərlə bağlı heç bir məlumat verməmiş və seçki ilə bağlı bütün xəbərlər sırf MSK-nın fəaliyyətini əhatə ermişdir ki, bu da namizədlərin öz platformalarını seçicilərə çatdırmaq və seçicilərin məlumatlı seçim etmək imkanlarını daha da məhdudlaşdırmışdır. Ödənişli reklam üçün yer təklif edən qəzetlər və onlayn media namizədlərin öz platformalarını media üzərindən çatdırması üçün yeganə vasitə kimi çıxış etmidşir.

Seçki mübahisələrinin həlli mexanizmi bütövlükdə yaxşı təcrübəyə uyğun olsa da, seçki komissiyalarının şikayətlərə baxılması zamanı müstəqillik və qərəzsizlik nümayiş etdirməməsi ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə və beynəlxalq standartlara zidd olaraq effektiv hüquqi müdafiə vasitələri hüququna kölgə salır. DTİHB SMM-in bir neçə həmsöhbəti şikayətlərin sayının azalmasını məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinə və hakimiyyət orqanlarının mübahisələrin həllində effektiv vasitə olmasına inamın daha da azalması ilə əlaqələndirdi. MSK daxil olan şikayətlərin əksəriyyətinə mahiyyəti üzrə baxıb, lakin dəvət olunmuş tərəflərin arqumentləri heç vaxt Azərbaycan Respublikası Səhifə: 5 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

nəzərə alınmayıb, və nəticədə MSK əvvəlcədən hazırlanmış qərarlar qəbul edib ki, bu da şikayətçiləri qanunda təsbit olunan, habelə ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərindən və beynəlxalq təcrübədə nəzərdə tutulmuş prosessual təminatlardan məhrum edib. MSK və məhkəmə qərarları tam əsaslandırılmamışdır və MSK qərarlarında əlavə hüquqi müdafiə vasitələrinin mövcudluğu göstərilməmişdir. Apellyasiya məhkəmələrinə və Ali Məhkəməyə verilən bütün şikayətlər rədd edilib və ya qəbul olunmayıb.

Qanunvericiliyə əsaən vətəndaş və beynəlxalq seçki müşahidəçilərinin iştirakı təmin edilsə də, seçki komissiyalarına müşahidəçilərin qeyri-münasib davranışa görə və ya sayının həddindən artıq olması səbəbindən onları kənarlaşdırmaq üçün geniş ixtiyari səlahiyyətlər verir. Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının qeydiyyatına və fəaliyyətinə təsir göstərən məhdudlaşdırıcı hüquqi müddəalar nəticəsində tanınmış vətəndaş seçki müşahidəçiləri qrupları qeydiyyatdan keçməmiş və maliyyə imkanlarından məhrum olmuş, bəzi tanınmış üzvləri hələ də həbsdə və ya istintaq altında qalır və beləliklə, seçki prosesini müşahidə edə bilmirdilər. Seçki komissiyaları tərəfindən 112,749 vətəndaş, o cümlədən partiya və namizəd müşahidəçiləri qeydə alınıb. Bu müşahidəçilərin böyük əksəriyyətinin hakim partiya, onların irəli sürdüyü namizədlər və onlara bağlı partiyalar tərəfindən irəli sürülməsi müstəqil və qərəzsiz müşahidəçilərin prosesə çıxışı ilə bağlı narahatlıq doğurur. MSK həmçinin 598 beynəlxalq müşahidəçini akkreditasiya edib.

Beynəlxalq Seçki Müşahidə Missiyası (BSMM) gün ərzində 922 MnSK-da seçkilərin müşahidəsini aparmışdır. Açılış və səsvermə proseslərinin ümumi qiymətləndirilməsi müsbət olub və müşahidəçilər bu prosesin nizamlı və səmərəli təşkil olunmasını tapıblar. Bununla belə, mühüm prosedurların tətbiqində ciddi pozuntular və uyğunsuzluqlar prosesin bütövlüyü ilə bağlı narahatlıqları artırıb. Müşahidə zamanı aşkarlanan qanun pozuntularına seçicilərin şəxsiyyət vəsiqələri olmadan səs vermələrinə icazə verilməsi, seçici siyahılarında oxşar görünən imzalar, icazəsiz şəxslərin seçicilərin sayına nəzərət etməsi və qutuya topa bülletenlərin atılması əlamətləri daxildir. Bundan əlavə, seçici siyahılarına əhəmiyyətli sayda seçicilərin daxil edilməsində, mürəkkəbin tətbiq olunub-olunmamasında və seçicilərin siyahıya imza atmasında uyğunsuzluqlar müşahidə olunub ki, bunlar da təkrar səsvermənin qarşısını almaq üçün mühüm hüquqi təminatlardır.

Müşahidə olunan 92 seçki məntəqəsindən 40-da bağlanma və səslərin sayılması prosesi əsasən mühüm hesab olunan rəqəmlərin uzlaşma prosedurlarının tətbiq olunmaması səbəbindən ciddi dərəcədə mənfi qiymətləndirilib. Müşahidəçilər seçki bülletenlərinin seçici siyahılarındakı imzalarla düzgün uyğunlaşdırılmaması, seçici siyahılarında və ya nəticə protokollarında qeydlərin qəsdən saxtalaşdırılması faktlarını və seçki qutusuna bülletenlərin topa atılması ilə bağlı əlavə halların olduğunu qeyd ediblər. Bundan əlavə, müşahidələrin təxminən üçdə birində səslərin sayılmasının şəffaflığı təmin olunmayıb və müşahidəsi aparılan 79 Dairə Seçki Komissiyasından (DSK) 15-də səslərin hesablanması prosesi mənfi qiymətləndirilmişdir, bu, ilk növbədə, seçki bülletenlərinin doldurulmasına dair şəffaflıq göstəricilərinin olmaması və seçici siyahılarında və ya səsvermə protokollarında qeydlərin qəsdən saxtalaşdırılması ilə əlaqədardır. Ümumilikdə, səslərin sayılması və protokolların tərtibi prosesləri ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 7.4-cü bəndinə uyğun olaraq bülletenlərin düzgün sayılıb- sayılıb-sayılmaması ilə bağlı suallar doğurdu.

MSK seçki günü seçki məntəqələri bağlandıqdan bir neçə saat sonra hər bir dairə üzrə qismən ilkin nəticələri dərc etməyə başlayıb və tam ilkin nəticələr sentyabrın 2-də açıqlanıb. MSK seçki məntəqələri üzrə cədvəlləri nəticələri dərc etsə də, qanunla tələb olunmadığı üçün Məntəqə Seçki Komissiyalarının (MnSK) nəticələrinin protokollarını dərc etməyib. Seçki günündən sonra MSK-ya seçki günü baş verən pozuntularla bağlı 55 şikayət daxil olub və 9 seçki dairəsi üzrə 23 seçki məntəqəsində nəticələr ləğv olunub. Bundan əlavə, MSK öz təşəbbüsü ilə seçicilərin iradəsini müəyyən etməyin mümkünsüzlüyünü əsas gətirərək 12 seçki dairəsi üzrə əlavə 20 MnSK-nın nəticələrini ləğv edib və fəaliyyətlərində yol verdiyi nöqsanlara görə 35 MnSK-nın tərkibini buraxıb. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 6 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Konstitusiya Məhkəməsi nəticələrin baxılması prosesi başa çatdıqdan sonra elan edilməsi ilə bağlı qanunda dəqiq tələb olmadığından, MSK-nın nəticə protokollarını təqdim etməsindən beş gün sonra və şikayətlərə məhkəmələr tərəfindən baxılması müddəti bitməzdən əvvəl, sentyabrın 21-də nəticələri təsdiq edib.

Hazırki hesabatda Azərbaycanda seçkilərin ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə və ölkənin demokratik seçkilərlə bağlı götürdüyü digər beynəlxalq öhdəliklərə və standartlara uyğunlaşdırılması səylərini dəstəkləmək üçün bir sıra tövsiyələr təklif olunur. Prioritet tövsiyələr plüralist rəqabətli siyasi mühit, hüquqi bazanın nəzərdən keçirilməsi, xüsusən birləşmək, dinc toplaşmaq və ifadə azadlıqlarının həyata keçirilməsi, seçki komissiyalarının müstəqilliyi və qərəzsizliyi, müşahidəçilərin qeydiyyatı, səslərin sayılması və nəticələrin protokollaşdırılması prosesinin şəffaflığı və bütövlüyü, qadınların ictimai və siyasi həyatda iştirakının artırılması ilə bağlı tədbirlərə aiddir. DTİHB seçki prosesini daha da təkmilləşdirmək və bu və əvvəlki hesabatlarda yer alan tövsiyələri yerinə yetirmək üçün hakimiyyət orqanlarına kömək etməyə hazırdır.

II. GİRİŞ SÖZÜ VƏ MİNNƏTDARLIQ

2024-cü il sentyabrın 1-də keçiriləcək növbədənkənar parlament seçkilərini müşahidə etmək dəvətindən sonra və öz mandatına uyğun olaraq, ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu (DTİHB) iyulun 31-də Seçki Müşahidə Missiyasını (SMM) təşkil edib. Ditmir Buşatinin rəhbərlik etdiyi missiya Bakıda fəaliyyət göstərən 11 nəfərlik əsas heyətdən və avqustun 8-də ölkə üzrə 14 məntəqəyə ezam olunmuş 28 uzunmüddətli müşahidəçidən ibarət olub. Əsas qrupun üzvləri və uzunmüddətli müşahidəçilər ATƏT-in 20 iştirakçı dövlətindən gəlmişdilər. DTİHB SMM seçkidən sonrakı hadisələri izləmək üçün sentyabrın 11-dək fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Seçki günü Beynəlxalq Seçki Müşahidə Missiyasını (BSMM) formalaşdırmaq üçün DTİHB SMM-ə ATƏT Parlament Assambleyasının (ATƏT PA) nümayəndə heyəti də qoşulmuşdur. Maykl Krid, ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri tərəfindən ATƏT-in qısamüddətli müşahidə missiyasının Xüsusi Əlaqələndiricisi və Rəhbəri təyin edilib, Lüsi Potůçkova isə ATƏT PA nümayəndə heyətinə rəhbərlik edib. DTİHB və ATƏT PA 2005-ci il Beynəlxalq Seçki Müşahidəsinin Prinsipləri Bəyannaməsini rəhbər tutublar. BSMM seçki günü 34 iştirakçı dövlətdən 279 müşahidəçi, o cümlədən DTİHB tərəfindən 28 uzunmüddətli və 172 qısamüddətli müşahidəçi, eləcə də ATƏT PA-nın 54 nəfərlik nümayəndə heyəti təhkim edib; müşahidəçilərin 46 faizini qadınlar təşkil edib. BSMM 102 seçki məntəqəsində açılış, 922 seçki məntəqəsində səsvermə və 92 seçki məntəqəsində səslərin hesablanması prosesini müşahidə edib. Cədvəllərin tərtib olunması 79 Dairə Seçki Komissiyasında (DSK) müşahidə olunub.

DTİHB SMM seçki proseslərinin ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə və demokratik seçkilərlə bağlı digər standartlara, habelə ölkənin daxili qanunvericiliyə uyğunluğunu qiymətləndirib. Hazırki yekun hesabat sentyabrın 2-də dərc edilmiş İlkin Müşahidələr və Nəticələr Bəyanatından sonra dərc olunur. 2

DTİHB SMM Müşahidəçilər seçkiləri müşahidə etməyə dəvət etdiklərinə görə Azərbaycan Respublikasının hakimiyyət orqanlarına, köməyə görə isə Mərkəzi Seçki Komissiyasına və Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinə təşəkkürlərini ifadə edir. DTİHB SMM fikirlərini paylaşan və əməkdaşlıq edən digər dövlət qurumlarına, siyasi partiyalara, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarına (VCT) və beynəlxalq ictimaiyyət nümayəndələrinə də minnətdarlığını bildirir.

2 DTİHB-ın Azərbaycandakı seçkilər üzrə əvvəlki hesabatları burdan tanış olun. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 7 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

III. ÜMUMİ MƏLİMAT VƏ SİYASİ KONTEKST

28 iyun 2024-cü il tarixində Prezident İlham Əliyev parlamentin buraxılması və növbədənkənar parlament seçkilərinin sentyabrın 1-nə keçirilməsinə dair sərəncam imzalayıb. 3 Sərəncamdan əvvəl parlament (Milli Məclis) növbədənkənar seçkilərin təyin edilməsi ilə bağlı prezidentə müraciət edərək bildirmişdir ki, seçkilərin daha əvvəl təyin edildiyi noyabr ayında Bakıda beynəlxalq tədbirin keçirilməsi ilə əlaqədar parlamentin tam fəaliyyətini təmin etmək mümkün olmayacaq. 4 Prezident, Konstitusiya tələbi olmasına baxmayaraq, məsələyə dair Konstitusiya Məhkəməsinin rəyi üçün müraciət etdi. Konstitusiya Məhkəməsi parlamentin müraciətində qeyd olunduğu COP29 konfransının keçirilməsi ilə əlaqədar öz vəzifələrini yerinə yetirə bilməyəcəyini iddia etməklə əsaslandırmanı dəstəkləyib və təsdiqləyib, lakin nə Milli Məclis və ya Konstitusiya Məhkəməsi beynəlxalq tədbirin keçirilməsinin parlamentin öhdəliklərini yerinə yetirməsinə necə mane olacağına dair kifayət qədər izahat verməyib. 5 BSMM-in bir neçə həmsöhbəti seçkilərin tətil və kənd təsərrüfatı mövsümündə keçirilməsinin ictimai fəallığın daha da azalması ilə nəticələnəcəyindən narahat olduqlarını bildiriblər. Bu, növbədənkənar keçirilən ardıcıl dördüncü birbaşa milli seçki idi. 6

Bu seçki Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış bütün ərazisində keçirilmiş ilk parlament seçkiləri idi və onlar Ermənistanla uzun sürən münaqişəyə son qoymaq və COP29-a ev sahibliyi etmək məqsədi ilə sülh sazişinin imzalanması üzrə davam edən danışıqların fonunda keçirildi. 7

Siyasi mənzərə 2024-cü ilin fevralında 92 faiz səs çoxluğu ilə ardıcıl beşinci müddətə seçilən Prezidentin və onun sədrlik etdiyi Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) davamlı üstünlüyü ilə formalaşır. YAP 1993-cü ildən fasiləsiz olaraq hakimiyyətdədir və hazırda parlamentdə 114 deputat mandatının 68-i tutur; qanunda müvafiq tələbin olmasına baxmayaraq, boş qalan 11 yer üçün əlavə seçkilər keçirilməyib. 8 Parlamentdə daha 9 partiya təmsil olunsa da, onlar birgə 10 mandata sahibdir,

3 Baxın: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı. Konstitusiyada nəzərdə tutulur ki, prezident, o cümlədən, “parlament qaçılmaz səbəblərə görə öz öhdəliklərini yerinə yetirə bilmədikdə” növbədənkənar parlament seçkiləri təyin edə bilər. 4 BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə COP29 Konfransı 2024-cü il noyabrın 11-dən 22-dək Bakıda keçiriləcək. Parlamentin növbədənkənar seçkilərlə bağlı əsaslandırmasına baxın. Digər tərəfdən, COP29-un təmin etdiyi diplomatik imkanlardan səmərəli istifadə etmək üçün yeni parlament tərkibinin tələb olunduğu bildirilib. 5 Konstitusiyanın 98-1.1-ci maddəsinə əsasən, Prezident parlamenti aşağıdakı hallarda buraxa bilər: o, il ərzində iki dəfə Nazirlər Kabinetinə etimadsızlıq bildirdikdə, yaxud Konstitusiya Məhkəməsinin, Ali Məhkəmənin və Ali Məhkəmənin üzvlərini təyin edə bilmədikdə. Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının İdarə Heyəti prezidentin ikiqat təqdimatı ilə, habelə məcburi səbəblərdən öz öhdəliklərini yerinə yetirmədikdə. Konstitusiya Məhkəməsinin qərarına əsasən, COP29-un noyabrda keçirilməsi labüd səbəblərdən MM-in öz öhdəliklərini yerinə yetirməməsi üçün buraxılması üçün əsasdır. Venesiya Komissiyasının 2016-cı il Konstitusiyasına dəyişikliklər layihəsinə dair Rəyinin 69-cu bəndində qeyd olunub ki, yeni 98-1-ci maddə Parlamenti Prezidentə qarşı əvəzedici səlahiyyət kimi əsasən təsirsiz edir. [...] Bu, təhlükəli dərəcədə qeyri-müəyyəndir və Prezident, Parlamentin “vəzifələrini yerinə yetirmədiyini” hesab etdiyi zaman onun buraxılmasına imkan açması kimi şərh edilə bilər. Buna görə də yeni 98-1-ci maddə demokratik standartlara uyğun gəlmir. 6 1996-cı il BMT-nin MSHBP-yə 25 saylı Ümumi Şərhi No. 25 9-cu bəndində qeyd edilir ki, “həqiqi dövri seçkilər nümayəndələrin onlara verilmiş qanunvericilik və ya icra hakimiyyəti səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsi üçün hesabatlılığını təmin etmək üçün vacibdir.” 7 Prezident və dövlət rəsmiləri COP29-a ev sahibliyinin ölkə üçün əhəmiyyəti və beynəlxalq səviyyədə tanınması baxımından vacib olması ilə bağlı bir sıra bəyanatlar veriblər. Məsələn, Prezidentin iyulun 21-də X-də verdiyi bəyanata baxın. Bu fikri BSMM-in bir çox həmsöhbətləri də bölüşürdü. 8 Dörd seçki dairəsi üzrə seçkilərin etibarsız sayılması, üç deputatın inzibati vəzifəyə təyin olunması, üçünün vəfat etməsi və birinin həbs olunması səbəbindən 11 mandat boş qalıb. Qanunun tələbinə baxmayaraq, təkrar seçkilər keçirilməyib. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 8 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

37 deputat özünün namizədliyi ilə seçilsə də, demək olar ki, bütün hallarda onların fərqli siyasi baxışları təmsil etməməsi səbəbindən fərqli səsvermə halları müşahidə olunmur. 9

Siyasi fəalların, hüquq müdafiəçilərinin, vətəndaş cəmiyyəti fəallarının, alimlərin və jurnalistlərin saxlanması və həbsləri fevralda keçirilən prezident seçkilərindən sonra da davam edib. 10 Hakimiyyət bəzi hallarda saxlanılan şəxslərin maliyyəşməsinin və maliyyə uçotunun şübhəli, o cümlədən dini fundamentalist və separatçı mənbələrdən 11 gəlməsinə istinad etsə də, sözügedən həbslər bir sıra beynəlxalq və yerli insan haqları qurumları tərəfindən fərqli fikirlərə və tənqidi səslərə basqı kimi qəbul edilir. 12 Bundan əlavə, BSMM həmsöhbətləri institusional təyinatlarda geniş yayılmış korrupsiya və siyasi təsirlə bağlı narahatlıqlarını qeyd ediblər. Bütövlükdə, təsvir olunan siyasi mühit seçkilərin praktiki olaraq seçicilərin fikirlərini azad ifadə etməsini təmin edən şəraitdə keçirilməsini tələb edən 1990-cı il ATƏT Kopenhagen Sənədinin 5.1-ci bəndinə və digər öhdəliklərə ziddir. 13

Rəqabətli siyasi mühitə nail olmaq üçün hakimiyyət əsas azadlıqlara tam hörmət nümayiş etdirməli və rəqiblərin təzyiq və ya hədə-qorxudan azad bir mühitdə siyasi platformalarını təşviq etmək və ictimaiyyət üçün əhəmiyyətlə məsələlərlə bağlı müzakirələr apara bilmələrini təmin etməlidir. Təzyiq və ya hədə-qorxu halları və iddiaları müvafiq orqanlar tərəfindən dərhal araşdırılmalı və günahkarlar məsuliyyətə cəlb edilməlidir.

Konstitusiya və Qadın və kişilərin bərabər hüquqları haqqında 2006-cı il qanunu kişi və qadınların bərabərliyini təmin edir və Azərbaycan 1995-ci ildən etibarən CEDAW konvensiyasına qoşulmuşdur. 14 Qanunvericiliyin tələblərinə baxmayaraq, qadınların siyasi iştirakını və təmsilçiliyini artırmaq üçün heç bir müsbət tədbir yoxdur. Qadınlar seçilmiş və təyin olunmuş vəzifələrdə kifayət qədər təmsil olunmurlar; spiker də daxil olmaqla parlamentdə 21 qadın deputat (18,42%) yer almışdır. Qadın nazir və ya 26 siyasi partiya arasında sədr vəzifəsində çalışan qadın yoxdur. Təyin olunmuş birinci Vitse-Prezident qadındır. Yeddi dövlət komitəsi arasında yalnız Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə dövlət komitəsinə qadın sədrlik edir. Müxtəlif seçilmiş və təyinatlı vəzifələrdə aşağı səviyyədə təmsilçilik, və qadınların siyasi iştirakına mane olan mövcud gender stereotipləri onu göstərir ki, hakimiyyət orqanları və siyasi partiyalar tərəfindən bu problemin həlli üçün indiyədək göstərilən səylər yetərli olmayıb. 15

Qadınların ictimai və siyasi həyatda iştirakını artırmaq üçün müvəqqəti xüsusi tədbirlərin, o cümlədən gender kvotalarının tətbiqi nəzərdən keçirilməlidir.

9 2024-cü ildə parlament 91 qanun qəbul edib ki, onların da 29-u yekdilliklə, qalanları isə 1-dən 10-a qarşı və ya bitərəf səslə. 26 partiya sədrindən 14-ü keçmişdə dövlət qurumlarında yüksək vəzifələrdə çalışıb. 10 2024-cü il fevarlında keçirilən prezident seçkilərindən hazırki hesabat hazırlanana qədər əlavə 22 jurnalist, siyasi fəal, vətəndaş cəmiyyəti tədqiqatçısı və fəalı saxlanılıb və ya həbs edilib. 11 Ümumi ittihamlara külli miqdarda narkotik vasitələrin satışı, qaçaqmalçılıq və ya polisin qanuni əmrinə tabe olmamaq daxildir. 12 Digərləri ilə yanaşı, ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsinin bəyanatı (7 mart 2024-cü il), Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının press relizi, 15 avqust 2024-cü il, Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞPA) 8 mart 2024-cü il tarixli press relizi, və Avropa Parlamentinin 25 aprel 2024-cü il tarixli qətnaməsi və Beynəlxalq Amnistiya Təşkilatı, 30 aprel 2024-cü il. 13 ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 5.1-ci bəndində deyilir ki, “məqbul fasilələrlə gizli səsvermə yolu və ya ona bərabər azad səsvermə proseduru ilə, praktiki olaraq seçicilərin öz nümayəndələrinin seçimində fikirlərini azad ifadə etmələrini təmin edən şəraitdə keçiriləcək azad seçkilər”. 14 2019-cu ildə Gender Bərabərliyinə dair 2020-2024-cü illər üçün Milli Fəaliyyət Planının layihəsi hazırlanaraq hökumətə təqdim edilib, lakin hələ də təsdiq olunmayıb. 15 Bir neçə qadın siyasətçi DTİHB SMM-ə siyasi sahədə gender əsaslı ayrı-seçkilik yaşadıqlarını bildirdilər. Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi haqqında BMT Konvensiyasının altıncı hesabatının 27- ci bəndinə baxın. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 9 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

IV. SEÇKİ SİSTEMİ VƏ HÜQUQİ ÇƏRÇİVƏ

Birpalatalı parlament 125 birmandatlı seçki dairəsi üzrə sadə səs çoxluğu ilə beş il müddətinə seçilən 125 deputatdan ibarətdir. Əgər parlament növbədənkənar seçki yolu ilə seçilərsə, onun səlahiyyət müddəti beş ildən az olabilər. 16

Qanun Mərkəzi Seçki Komissiyasına (MSK) hər beş ildən bir seçki dairələrini nəzərdən keçirmək səlahiyyəti verilir. 17 DTİHB-nin əvvəlki tövsiyəsini qismən uyğun olaraq, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş ən son baxış seçicilərin dairələr arasında daha bərabər bölgüsü ilə nəticələndi, kənarlaşmaları beynəlxalq qabaqcıl təcrübənin icazə verdiyi orta göstəricinin 10 faizini keçən dairələrin sayı 51-dan 10-a endirildi. 18 Bununla belə, yaxşı təcrübədən fərqli olaraq, yeni seçki dairələrinin sərhədlərinin çəkilməsi müstəqil komissiya tərəfindən nəzərdən keçirilməyib. Eynisilə, qanunvericilik MSK-nın bu prosesdə müvafiq maraqlı tərəflərlə ictimai məsləhətləşmələr aparmasını tələb etmir və MSK tərəfindən hər hansı fəal tədbir keçirilməyib, və bununla da prosesin bütövlüyünə kölgə salınıb. 19 Bundan əlavə, MSK seçki dairələrinin sərhədləri ilə bağlı heç bir məlumat dərc etməyib ki, bu da bəzi maraqlı tərəflər arasında çaşqınlıq yaradıb və prosesin şəffaflığını aşağı salıb.20

Səsvermənin hüququnun bərabərliyini təmin etmək və beynəlxalq standartlara və qabaqcıl təcrübələrə uyğun olaraq seçki dairələrinin sərhədləri müstəqil qurum tərəfindən vaxtaşırı, açıq və məşvərətçi qaydada və növbəti seçkilərdən xeyli əvvəl aparılmalı və nəzərdən keçirilməlidir. MSK hərtərəfli məlumatlandırma kampaniyası vasitəsilə ictimaiyyətin seçki dairələrinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı məlumatlı olmasını təmin etməlidir.

16 Növbədənkənar seçkilər keçirildiyi təqdirdə, növbəti parlament seçkiləri parlamentin səlahiyyət müddətinin başlanmasının beşinci ilində noyabrın ilk bazar günü, beləliklə, beş ildən az müddətdə yenidən keçirilməlidir. 17 Qanun MSK-nın müvafiq ərazi vahidində daimi yaşayan və qeydiyyatda olan seçicilərin sayı barədə məlumat əsasında bunu etməyi tələb edir. Qanun normadan maksimum 5-10 faiz kənarlaşmanı nəzərdə tutur. 18 2020-ci ildə 51 seçki dairəsində orta göstəricidən 10 faiz, o cümlədən 29 seçki dairəsində 15 faiz artıq olub. 2023- cü il dəqiqləşdirmələrindən sonra 10 seçki dairəsi orta seçici sayından 10 faizi, o cümlədən 5 seçki dairəsi 15 faizi ötüb: Naxçıvan, Zəngilan-Qubadlı, Abşeron üçüncü, Şabran-Xaçmaz, Şəmkir kənd seçki dairələri orta seçici sayından 10 faizi, və Ağdam-Xocalı, Ağdam, Laçın, Xankəndi, Yasamal üçüncü isə 15 faizi ötüb. 1990- cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 7.3-cü bəndində qeyd olunur ki, iştirakçı dövlətlər “yetkinlik yaşına çatmış vətəndaşlar üçün ümumi və bərabər seçki hüququna təminat verəcək”. 2002-ci il Venesiya Komissiyasının Seçki Məsələlərində Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin I.2.2.iv bəndi tövsiyə edir ki, “normadan icazə verilən kənarlaşma 10%-dən çox olmamalıdır və xüsusi hallar istisna olmaqla, 15%-dən çox olmamalıdır”. BMT-nin İHŞ-nın MSHBP-a 25 Ümumi Şərhinin 21-ci bəndində deyilir ki, “bir şəxs -bir səs prinsipi tətbiq edilməlidir və hər bir dövlətin seçki sistemi çərçivəsində bir seçicinin səsi digərinin səsinə bərabər olmalıdır. Seçki sərhədlərinin çəkilməsi və səslərin bölüşdürülməsi üsulu səslərin bölgüsünü təhrif etməməlidir”. 19 Seçki dairələri ölkə üzrə qeydə alınmış seçicilərin ümumi sayının 125-ə bölünməsi yolu ilə müəyyən edilən “orta seçicilərin təmsilçilik norması” əsasında tərtib edilir; norma 50 470-ə bərabərdir. 2002-ci il Venesiya Komissiyasının Seçki Məsələlərində Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin 18-ci bəndində qedy olunur ki, “seçki sərhədlərinin (yenidən) müəyyən edilməsinin siyasi nəticələri çox əhəmiyyətlidir və buna görə də prosesin qərəzsiz olması vacibdir və milli azlıqları kənarda qoymamalıdır... Ən yaxşı həll yolu ilk növbədə problemi müstəqil üzvlərin əksəriyyətindən və əsasən coğrafiyaçı, sosioloq, tərəflərin balanslaşdırılmış təmsilçiliyindən və lazım gəldikdə, milli azlıqların nümayəndələrindən ibarət komissiyaya təqdim etmək olardı.” Venesiya Komissiyasının 2017-ci il üzrə Seçki Dairələrinin Delimitasiyası və Yerlərin Bölgüsü üzrə Hesabatının 19-cu bəndində tövsiyə edilir: “Seçki qanunvericiliyinin bütün mühüm elementləri kimi, seçki dairələrinin sərhədlərinin təyin olunması da bütün müvafiq maraqlı tərəflərlə geniş ictimai məsləhətləşmələrdən sonra qəbul edilməlidir. Bu, həm maraqlı tərəflər, həm də seçicilər üçün legitim olmalıdır”. 20 2, 6, 15, 16, 24, 25, 41, 89, 101 saylı seçki dairələrində sərhədlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı namizədlər və seçicilər arasında çaşqınlıq yaranıb. Məsələn, 24 saylı seçki dairəsindən namizədliyini bir neçə dəfə irəli sürmüş şəxs eyni seçki dairəsində keçirilən seçkilərdə kəndlərdə qeydə alınmış seçicilərin imzalarını səhv DSK-ya təyin etmişlər. Həmçinin, bəzi namizədlər sərhədlərdən xəbərsiz olduqları üçün öz dairələrindən kənarda imza topladıqlarına görə qeydiyyatdan imtina ediblər. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 10 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Azərbaycan demokratik seçkilərlə bağlı əsas beynəlxalq və regional sənədlərin tərəfidir. 21 Parlament seçkiləri ilk növbədə Konstitusiya (sonuncu dəfə 2016-cı ildə dəyişiklik edilib) və MSK-nın əsasnaməsi ilə əlavə edilən Seçki Məcəlləsi ilə tənzimlənir. 22 Son parlament seçkilərindən sonra Seçki Məcəlləsi əsaslı şəkildə dəyişməyib. 2024-cü ilin aprel və iyun aylarında edilən son düzəlişlər yalnız kiçik texniki detallara aid idi. 23

Konstitusiya və digər qanunlar əsas birləşmək, toplaşmaq və ifadə azadlığının məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutduğundan, seçkilər üzrə qanunvericilik bazası demokratik seçkilər üçün əlverişli deyil və beynəlxalq standartlara və ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə uyğun gəlmir. 24 Fundamental azadlıqların qanunsuz məhdudlaşdırılması, seçki komissiyalarının tərkibi, ictimai mediada qeyri- bərabər təşviqat şəraiti və seçki günü əlavə seçicilərin seçici siyahılarına salınması da daxil olmaqla DTİHB və Venesiya Komissiyasının uzun müddət ərzində prioritet hesab etdikləri tövsiyələr, eləcə də Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin (AİHM) qərarları nəzərə alınmamış qalmaqdadır. Bundan əlavə, Seçki Məcəlləsi müfəssəldir, lakin seçkilərin mediada işıqlandırılması, təşviqat kampaniyasının maliyyələşdirilməsinə nəzarət, səslərin təkrar hesablanması qaydaları və seçki komissiyalarına namizədlərin qeydiyyatı ilə bağlı geniş səlahiyyətlər kimi məsələlərdə aydınlıq yoxdur.

Beynəlxalq insan hüquqları öhdəliklərinə və demokratik seçkilər standartlarına uyğunluğu təmin etmək üçün seçki qanunvericilik bazası, eləcə də əsas hüquq və azadlıqları tənzimləyən qanunvericilik yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Hüquq islahatından əvvəl növbəti seçkilərdən xeyli əvvəl açıq və əhatəli məsləhətləşmələr aparılmalıdır. Dövlət orqanları və seçki administrasiyası qanunları əsas azadlıqların səmərəli həyata keçirilməsini təmin edəcək şəkildə həyata keçirməlidir.

“Siyasi partiyalar haqqında” 2023-cü ildə qəbul olunmuş qanun siyasi partiyaların qeydiyyatı, dövri təftişi və fəaliyyətinə əlavə məhdudiyyətlər, o cümlədən qeydiyyat üçün tələb olunan partiya üzvlərinin sayının 1000-dən 5000-ə qədər artırılması və illik icbari yenidən qeydiyyat tələbi ilə bağlı

əlavə məhdudiyyətlər tətbiq edib. 25 Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, qanun qüvvəyə mindikdən 21 O cümlədən, Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında 1966-cı il Beynəlxalq Pakt (MSHBP), Qadınlara qarşı ayrı- seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında 1979-cu il Konvensiya, İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında 1965-ci il Beynəlxalq Konvensiya, 2003-cü il Korrupsiyaya qarşı Konvensiya, 2006-cı il Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Konvensiya, Müstəqil Dövlətlər Birliyinin Üzv Dövlətlərində Demokratik Seçkilərin Standartları, Seçki Hüquqları və Azadlıqları haqqında 2002-ci il Konvensiya. Azərbaycan həm də Avropa Şurasının Venesiya Komissiyasının və Korrupsiyaya Qarşı Dövlətlər Qrupunun (GRECO) üzvüdür. 2020-ci ildən etibarən Azərbaycan AİHM qarşısında verdiyi birtərəfli bəyanatlarda 2020-ci il parlament seçkiləri ilə bağlı azad seçki hüququnun pozulduğunu etiraf edib və AİHM-ə müraciət etdikdən sonra ən azı 25 şəxsə təzminat ödəməyə razılaşıb. 22 Tətbiq olunan qanunvericiliyə Siyasi Partiyalar, Media, Sərbəst toplaşmaq azadlığı, Qeyri-Hökumət Təşkilatları haqqında qanunlar və Cinayət Məcəlləsinin, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin və İnzibati Prosessual Məcəllənin müvafiq müddəaları daxildir. 23 Dəyişikliklər Seçki Məcəlləsi ilə yeni “Media haqqında” Qanun arasında terminologiyanı uyğunlaşdırdı və qanunun fərdi məlumatların təmin edilməsini tələb etdiyi hallarda şəxsiyyət vəsiqəsinin verilməsi və etibarlılıq müddətlərinin daxil edilməsi tələbini əlavə etdi. 24 BMT-nin İHK-nın MSHBP-a 25-ci Ümumi Şərhinin 12-ci bəndində deyilir ki, “ifadə, toplaşmaq və birləşmək azadlığı səsvermə hüququnun səmərəli həyata keçirilməsi üçün vacib şərtlərdir və tam qorunmalıdır”. 2016-cı il Venesiya Komissiyasının Konstitusiyaya Dəyişikliklər Layihəsinə dair Rəyində, o cümlədən, “ictimai asayişi” və “ictimai əxlaqı” pozan toplaşmaq azadlığının məhdudlaşdırılması üçün geniş əsasları (maddə 49), birləşmək azadlığına dair geniş qadağaları tənqid edilib (Maddə 58). Bu qadağalar “qanunvericiyə hər hansı bir fəaliyyəti cinayət kimi müəyyən etmək və beləliklə, onu həyata keçirən və ya hətta belə etmək niyyətində olan hər hansı birliyi qadağan etmək üçün kart-blanş verir”. Əlavə məlumat üçün bu hesabatın müvafiq bölmələrinə baxın. Həmçinin Siyasi Partiyalar haqqında 2023-cü il Qanunu üzrə DTİHB və Venesiya Komissiyasının 2023-cü il Birgə Rəyinə baxın. 25 DTİHB və Venesiya Komissiyasının 2023-cü il Siyasi Partiyalar haqqında Qanuna dair 2023-cü il Birgə Rəyinin 47-ci bəndində bir daha vurğulanır ki, “yeni hüdud hədsiz dərəcədə yüksək görünür və AİHM-in 11-ci Azərbaycan Respublikası Səhifə: 11 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

sonra 33 siyasi partiya fəaliyyətini dayandırıb, 26 partiya qeydiyyatdan keçib. Bundan əlavə, qanun beynəlxalq standartlara zidd olaraq, hakimiyyət orqanlarına partiyadaxili fəaliyyətlərə nəzarət, sanksiyalar tətbiq və partiyaların qeydiyyatını ləğv etmək üçün geniş ixtiyari səlahiyyətlər verib. 26 Bəzi partiyalar BSMM-i məlumatlandırıblar ki, Ədliyyə Nazirliyinin onların daxili prosedurlarına nəzarət etməsi və onların üzvlüyünün vaxtaşırı yoxlanılması hədə-qorxu mühiti yaradıb və potensial olaraq siyasi plüralizmi daha da məhdudlaşdırıb. 27 Bundan əlavə, bəzi partiyalar heç bir əsaslandırma olmadan dəfələrlə qeydiyyatdan imtina edildiyi barədə BSMM-ə məlumat veriblər.

Plüralizmi inkişaf etdirmək və birləşmək azadlığının həyata keçirilməsini təmin etmək üçün siyasi partiyaların qeydiyyatı ilə bağlı qanunvericilik və inzibati tələblərə hərtərəfli yenidən baxılmalıdır. Hakimiyyət birləşmək azadlığına əsassız məhdudiyyət kimi qəbul olunan və partiyalara və onların üzvlərinə təhdid təcrübəsinə son qoymalıdırlar.

V. SEÇKİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ

Parlament seçkiləri Mərkəzi Seçki Komissiyası, 125 Dairə Seçki Komissiyası (DSK) və hər biri beş il müddətinə təyin edilmiş 6,343 Məntəqə Seçki Komissiyası (MnSK) tərəfindən idarə olunur. 28 Parlament MSK üzvlərini seçir, DSK üzvləri MSK tərəfindən, MnSK üzvləri isə müvafiq DSK-lar tərəfindən təyin edilir. MSK-nın 18 üzvünün yalnız 4-nün qadın olması onları kifayət qədər təmsil olunmamasını göstərir. DTİHB-nin əvvəlki tövsiyəsinə uyğun olaraq, aşağı səviyyəli seçki komissiyalarının sədrləri və üzvləri kimi qadınların sayı artıb, DSK-ların və MnSK-ların tam səsvermə hüququna malik daimi üzvlərinin 41,55 faizini, sədrlərin 32 faizini və katiblərin 43 faizini qadınlar təşkil edib.

MSK, DSK və MnSK-lar müvafiq olaraq 18, 9 və 6 üzvdən ibarətdir. 29 Seçki komissiyalarının üzvləri bərabər payda üç parlament qrupu tərəfindən irəli sürülür: çoxluq təşkil edən siyasi partiya, azlığı təmsil edən 9 partiya və birgə bitərəf 37 deputat; hər qrup altı MSK üzvünü, üç DSK və iki MnSK üzvünü irəli sürür. Qanuna əsasən, çoxluq təşkil edən YAP bütün səviyyələrdə bütün seçki komissiyalarının sədrlərini irəli sürür. Bir müddət əvvəl AİHM tərəfindən sübuta yetirilən üç parlament qrupu arasında həqiqi siyasi fərqləndirmənin olmaması seçki inzibatçılığının müstəqilliyini və qərəzsizliyini və prosesin bütövlüyünü təmin etmir. 30 Qeydə alınmış namizədlər komissiyaların

maddəsində nəzərdə tutulmuş hüquqlarını həyata keçirməyə çalışan vətəndaşların üzərinə yük qoyur və beləliklə potensial olaraq məhdudlaşdırıcıdır və demokratik cəmiyyətdə qeyri-mütənasib və lazımsız hesab oluna bilər” və “yeni qanun ölkədə plüralizmə daha çox mənfi təsir göstərə biləcək bir sıra yeni yüksək problemli müddəaları təqdim etdi”. 26 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 7.6-cı bəndi iştirakçı dövlətlərə “vətəndaşların ayrı-seçkilik olmadan fərdi şəkildə və ya siyasi partiyaların və ya təşkilatların nümayəndələri kimi siyasi və ya dövlət vəzifələrində işləmək hüququna hörmətlə yanaşmağı” öhdəliyini təyin edir. Həmçinin BMT-nin İHK-nın MSHBP-a 25-ci Ümumi Şərhinin 4-cü bəndinə baxın. 27 Ədliyyə Nazirliyi üzvlüyünü yoxlamaq üçün qeydiyyatdan keçmiş partiya üzvlərinə zəng edib və bu, bəzi partiya üzvləri tərəfindən hədə-qorxu kimi qəbul edilib. DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə 2020-ci il Təlimatının 23-cü bəndində deyilir ki, “Bu birləşmə azadlığı prinsipinə uyğun olaraq, siyasi partiyalar öz daxili təşkilatlarını və partiya liderləri və namizədlərini seçmək qaydalarını yaratmaqda sərbəst olmalı və azad rəqabəti və siyasi plüralizmi məhdudlaşdıran kənar qaydalarən təsirindən azad olan özəl birliklər kimi qəbul edilir”. Bundan əlavə, “partiyanın öz üzvlərinin siyahılarını dövlətə təqdim etməsi tələbi zərurət və mütənasiblik prinsiplərinə uyğun gəlməyən hədsiz müdaxilə tədbiri kimi görünür”. 28 Ümumiyyətlə geri alınmış ərazilərdə 55 MnSK yaradılmışdır. 29 Seçki komissiyalarının hazırkı tərkibi 2021-ci ildə yaradılıb. Qanun komissiya üzvlərinin mandatlarının sayını məhdudlaşdırmır. MSK-nın məlumatına görə, DSK üzvlərinin təxminən 3 faizi və MnSK üzvlərinin təxminən 11 faizi bu seçkilərdən əvvəl müxtəlif səbəblərə görə, o cümlədən namizəd kimi iştirak etmək və ya namizədlərə bağlılıq səbəbindən dəyişdirilib. 30 Digər sənədlərlə bərabər Qəhrəmanlı və başqaları Azərbaycana qarşı AİHM qərarı (2015) işin 78-ci bəndinə, Tahirov Azərbaycana qarşı (2015) işin 60-cı bəndinə baxın. BMT İHŞ-nın MSHBP-ə 25-ci Ümumi Şərhin 20- Azərbaycan Respublikası Səhifə: 12 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

bütün səviyyələrində məşvərətçi hüquqlu üzvlər irəli sürmək hüququna malikdirlər. Bununla belə, bu üzvlər faktiki müşahidəçidirlər, çünki qərarların qəbulunda iştirak etmirlər və onlara başqa vəzifələr verilmir. DSK-lar 6251-i siyasi partiyalar, 555-i namizədlər tərəfindən irəli sürülən toplam 6,806 belə nümayəndəni qeydə alıb.

Seçki prosesinin idarə edilməsinin qərəzsizliyini və səmərəli müstəqilliyini gücləndirmək və onların işinə ictimaiyyətin geniş etimadını təmin etmək məqsədilə hər hansı bir siyasi partiyanın dominantlığının qarşısını almaq üçün bütün səviyyələrdə seçki komissiyalarının üzvlərinin təyin edilməsi prosesinə yenidən baxılmalıdır. Komissiyalar qərəzsizlik və siyasi neytrallıq anlayışını dəstəkləyəcək şəkildə qərarlar qəbul edən kollegial orqan kimi fəaliyyət göstərməlidir.

Qısa müddətə baxmayaraq, texniki hazırlıq işləri səmərəli və müəyyən edilmiş müddətlərdə aparılmışdır. MSK-nın media nümayəndələrinin və kampaniya iştirakçılarının, habelə beynəlxalq müşahidəçilərin iştirakı ilə müntəzəm iclaslar keçirməsi şəffaflığa töhfə verib. Bununla belə, MSK- nın iclasları və onların gündəliyi əvvəlcədən elan edilməmiş, inzibati məsələlərə dair qərarlar və iclas protokolları dərc edilməyib ki, bu da şəffaflıq mühitinə zərər yetirir. Qərarlar adətən məhdud müzakirələrlə yekdilliklə qəbul edilirdi.

MSK öz mandatına uyğun olaraq DSK və MnSK-lar üçün kaskad təlimləri keçirmişdir. DTİHB SMM tərəfindən həm mərkəzi, həm də yerli səviyyədə müşahidə edilən təlimlər əsas prosedurları müvafiq qaydada əhətə etmiş və geniş sayda iştirakçısı olmuşdur. MSK həmçinin seçkilərin müxtəlif maraqlı tərəfləri üçün seminarlar və geniş seçici məlumatlandırma proqramı keçirib, seçiciləri seçici siyahılarındakı qeydlərini yoxlamağa və səs verməyə çağırıb, həmçinin qadınlar və gənclər kimi seçicilərin müəyyən kateqoriyalarını hədəfə alıb. MSK bütün seçki məntəqələrinə seçki bülletenləri üçün Brayl əlifbası şablonları təqdim edib və hərəkət məhdudiyyəti olan seçicilərin yaşadığı məntəqələrdəki seçki məntəqələrinin panduslarla təchiz edilməsini nəzərdə tutub.

DSK-lar kifayət qədər resursla təchiz olunmuş, təcrübəli olsalar və vəzifələrini nəzərdə tutulumuş müddətdə icra etsələr də, onların fəaliyyəti haqqında ictimaiyyətə açıq məlumat məhdud olub və bu da beynəlxalq standartlara ziddir. 31 DSK-ların iclasları, bir qayda olaraq, xüsusi əsasda və qısa müddətdə keçirilir və onların qərarlarının yalnız bir qismi elan lövhələrində əks olunurdu ki, bu da şəffaflıq mühitini pozmuşdur. Bundan əlavə, bəzi DSK-lar DTİHB SMM-in uzunmüddətli müşahidəçilərinə sənədlərə, xüsusən də namizədlərin qeydiyyatı ilə bağlı olanlara baxmaq imkanını yaratmaqdan imtina ediblər. 32 Bu məhdudiyyətlər beynəlxalq təcrübəyə zidd olaraq şəffaflıq prinsipinə ziddiyət təşkil edir. 33 Şəffaflığı və hesabatlılığı artırmaq üçün seçki administrasiyası bütün MSK və aşağı səviyyəli komissiya qərarları daxil olmaqla, öz internet səhifəsində məlumatları fəal şəkildə ictimailəşdirməli və bu cür məlumatlara effektiv çıxışı təmin etməlidir. Seçki komissiyaları bütün mühüm işləri açıq şəkildə aparmalı və iclaslar əvvəlcədən elan edilməli, müvafiq sənədlər vaxtında dərc edilməlidir.

ci maddəsində deyilir: “Seçki prosesinə nəzarət etmək və onun ədalətli, qərəzsiz və Paktla uyğun gələn müəyyən edilmiş qanunlara uyğun keçirilməsini təmin etmək üçün Müstəqil seçki orqanı yaradılmalıdır”. 31 2011-ci il BMT İHŞ-nın MSHBP-yə 34 saylı Ümumi Şərhinin 19-cu bəndində deyilir: “İnformasiya əldə etmək hüququnu həyata keçirmək üçün iştirakçı dövlətlər ictimai maraq kəsb edən Hökumət məlumatlarını fəal şəkildə ictimaiyyətə təqdim etməlidirlər. İştirakçı dövlətlər bu cür məlumatlara asan, operativ, effektiv və praktiki çıxışı təmin etmək üçün hər cür səy göstərməlidirlər”. 32 O cümlədən 7, 8, 9, 20, 92, 94, 116 və 125 saylı DSK-ları. Məsələn, namizədlərin siyahısı, o cümlədən rədd edilmiş ərizəçilər və onların əlaqə məlumatları, vergi və əmlak orqanlarından məlumat tələb edən məktublar, imza vərəqələri, imzaların yoxlanılması haqqında hesabatlar və ya namizədlərin qeydə alınmasından imtina qərarları. 33 Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin 68-ci bəndində qeyd olunur ki, “yalnız şəffaflıq, qərəzsizlik və siyasi motivli manipulyasiyadan müstəqillik seçkiqabağı mərhələdən başlayaraq nəticələrin elan olunmasına qədər seçki prosesinin düzgün idarə olunmasını təmin edəcək”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 13 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

DTİHB SMM-in həmsöhbətləri MSK-nın seçki prosesinə hazırlıqları səmərəli həyata keçirmək qabiliyyəti ilə bağlı narahatlıqlarını bildirməsələr də, bir çoxları DSK-lar tərəfindən namizədlərin qeydiyyatında ziddiyyətli və selektiv yanaşmanın olması barədə məlumat verdilər (Namizədlərin Qeydiyyatı bölməsinə baxın). Bundan əlavə, BSMM həmsöhbətləri MnSK-ların müstəqilliyinə şübhə ilə yanaşaraq qeyd etdilər ki, onların böyük əksəriyyəti dövlət qulluqçularından ibarətdir və sədr vəzifəsində müəssisənin rəhbəri olur: məsələn, məktəb müəllimləri MnSK üzvləridir və onların direktoru MnSK sədri kimi fəaliyyət göstərir. 34

VI. SEÇİCİ QEYDİYYATI

Məhkəmə qərarı ilə, o cümlədən əqli və ya psixoloji əlillik nəticəsində fəaliyyət qabiliyyəti olmayan elan edilmiş şəxslər istisna olmaqla, 18 yaşına çatmış vətəndaşların səsvermə hüququ vardır. Əqli əlilliyə görə səsvermə hüququndan məhrum edilmə müddəası beynəlxalq öhdəliklərə və standartlara uyğun gəlmir. 35

İntellektual və ya psixososial əlilliyə əsaslanan seçki hüquqlarına qoyulan hər hansı məhdudiyyəti aradan qaldırmaqla hüquqi baza beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmalıdır.

Seçicilərin qeydiyyatı passivdir və seçki orqanları tərəfindən idarə olunur. Seçicilər seçkinin elan edilməsinə qədər 12 ayın ən azı 6-da yaşadıqları məntəqədə qeydə alınırlar. Seçici siyahıları MSK tərəfindən aparılan ümumrespublika seçicilər reyestrindən tərtib edilir. Hər il MnSK-lar yerli hakimiyyət orqanlarından alınan məlumatlar əsasında yenilənmiş siyahıları təqdim edirlər. Bundan əlavə, seçici siyahısının mərkəzi məlumat bazası Ədliyyə Nazirliyinin vətəndaşlıq vəziyyəti və yaşayış yeri ilə bağlı dəyişiklikləri avtomatik olaraq yenilənməsini təmin edən məlumat bazası ilə əlaqələndirilir. Qanun hər seçkidən əvvəl seçici siyahılarının illik yenilənmə ilə eyni qaydada əlavə yenilənməsini tələb edir. Beynəlxalq yaxşı təcrübəyə və DTİHB-nin əvvəlki tövsiyələrinə zidd olaraq, adekvat inzibati təminatlar və ya məhkəmə nəzarəti olmadan seçicilər seçki günü yaşayış yerini təsdiq etdikdən sonra əlavə seçici siyahısına əlavə edilə bilər (Seçki Günü bölməsinə baxın). 36

Seçicilərin qeydiyyatı və seçki günü prosedurlarının tamlığını qorumaq üçün seçki günü seçici siyahısına əlavələr məhkəmə qaydasında aparılmalı və bu prosedur təkrar səsverməyə qarşı effektiv təminatların tətbiqi ilə gücləndirilməlidir. MSK-nın məlumatına əsasən seçki gününə seçici siyahısında 6,421960 seçici olub. 37 Bu, Dövlət Statistika Komitəsinin açıqladığı səsvermə yaşında olan vətəndaşların sayından 1,2 milyon nəfər azdır. Bu uyğunsuzluq məlumatların toplanması və yenilənməsinin müxtəlif metodologiyaları ilə qismən əsaslandırıla bilsə də, təqdim olunan yanaşma fərqi adekvat izah etmək üçün kifayət deyil və seçicilər reyestrinin dəqiqliyi və əhatəliliyi ilə bağlı narahatlıq doğurur. 34 Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin 3.1.b bəndində deyilir: “İnzibati orqanların siyasi hakimiyyətə malik olan şəxslərdən müstəqilliyi ilə bağlı uzunmüddətli ənənə olmadıqda, müstəqil, qərəzsiz seçki komissiyaları milli səviyyədən tutmuş məntəqə seçki komissiyasına qədər bütün səviyyələrdə yaradılmalıdır”. 35 2006-cı il BMT-nin Əlilliyi olan Şəxslərin Hüquqları Konvensiyasının (CRPD) 12 və 29-cu Maddələrinə baxın. 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 24-cü bəndində qeyd olunur ki, hüquq və azadlıqlara qoyulan məhdudiyyətlər “qanunun məqsədinə ciddi şəkildə mütənasib olmalıdır”. BMT İHŞ-nın MSHBP-a 25-ci Ümumi Şərhin 14-cü bəndində deyilir ki, səsvermə hüququndan məhrumetmə üçün əsaslar “obyektiv və ağlabatan” olmalıdır. 36 Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin 1.2 (iv) bəndi tövsiyə edir: “Məhkəmə nəzarəti altında olan inzibati prosedur və ya qeydiyyata alınmamış seçicinin qeydiyyata alınmasına imkan verən məhkəmə proseduru olmalıdır; səsvermə günü seçki məntəqəsində qeydiyyat aparılmamalıdır”. 37 Bu, seçicilərin xaricdə, istirahət evlərində, tibb müəssisələrində, neft platformalarında və dənizdəki gəmilərdə də səs vermək hüququna malik olduğu 7 fevral növbədənkənar prezident seçkilərində səsvermə hüququna malik olanların sayından təxminən 168,000 azdır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 14 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Seçici reyestrinin dəqiqliyini artırmaq üçün seçkiləri idarə edən orqanlar seçici reyestrini şəffaf şəkildə aparmalı və yeniləməlidir. Ölkədə yaşayan insanlar və vətəndaşlar da daxil olmaqla seçici reyestrinin və digər müvafiq məlumat bazalarının auditinin aparılması və bu reyestrlərin yoxlanılması ilə bağlı mütəmadi olaraq müfəssəl təfərrüatlı yeniliklərin dərc edilməsi nəzərdən keçirilə bilər.

Seçicilərin və digər seçki maraqlı tərəflərinin seçici siyahıları ilə tanış olmaq üçün geniş imkanları olub. Seçici siyahıları seçki məntəqələrində və onlayn rejimdə, o cümlədən DSK-larda və bir pəncərə xidmət mərkəzlərində (ASAN) və MSK-nın qaynar xətti vasitəsilə əldə oluna bilərdi ki, bu da şəffaflığa öz töhfəsini vermişdir. 38 MSK seçki məntəqələri üzrə ayrı-ayrılıqda yekun seçici siyahılarının tam dəstini onlayn dərc edib. Ölkə üzrə fərqli bölgələrdə məskunlaşmış və 10 DSK-nın idarə etdiyi 574 seçki məntəqəsində 400 000 yaxın məcburi köçkün qeydə alınmışdır. 39

VII. PARTİYA VƏ NAMİZƏD QEYDİYYATI

AİHM-in presedent hüququna və beynəlxalq standartlara zidd olaraq, ikili vətəndaşlığı və ya digər dövlətlər qarşısında öhdəlikləri olanlar istisna olmaqla, seçki hüququ olan şəxslər namizəd kimi çıxış edə bilərlər. 40 Ağır cinayətə görə məhkumluğunu tam çəkməmiş şəxslər də qeydiyyata alınmır. 41 Bu məhdudiyyət beynəlxalq standartlara zidd olmasa da, müxalif siyasi aktorların tez-tez cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi onları seçkidə iştirak etmək imkanından faktiki olaraq məhrum edir. Saxlanılan şəxslərin namizədliyini irəli sürmək hüququ olsa da, DTİHB SMM-ə məlumat verilib ki, penitensiar müəssisələr onlara müraciət etmək üçün lazım olan etibarnaməni notarial qaydada təsdiqləməyə imkan vermir.

İkili vətəndaşlığı olan şəxslərin namizədlik hüquqlarına qoyulan məhdudiyyətlərə beynəlxalq standartlara uyğun olaraq yenidən baxılmalıdır.

Namizədlər qeydə alınmış siyasi partiya və ya koalisiya, seçicilərin təşəbbüs qrupu və ya özünün namizədliyi ilə irəli sürülə bilər. 42 Namizədlərdən seçicilərdən ən azı 450 imza toplamaq tələb olunurdu ki, bu da beynəlxalq təcrübəyə uyğundur. Bundan əlavə, ərizəçilərdən müvafiq DSK-ya öz razılıqlarını, tərcümeyi-halını və namizədliyini irəli sürən partiyanın sənədlərini, gəlir və əmlak bəyannaməsini, habelə namizədin təşviqat kampaniyası ilə bağlı ilk maliyyə hesabatını və təşviqat fondunun açılması üçün şəhadətnaməni təqdim etmələri tələb olunurdu. BSMM-in bir sıra həmsöhbətləri namizədliyin irəli sürülməsi prosesi üçün tələb olunan sənədlərin siyahısını və notariat təsdiqi öhdəliyini ağır və texniki çatışmazlıqlara görə qeydiyyatdan imtina riskinin artması kimi qəbul etdilər.

38 Seçici siyahılarına düzəlişlərin edilməsi və siyahıya daxil edilmə barədə müraciətlər üzrə qərarlar bir gün ərzində və ya seçki günü daxil olduqda dərhal qəbul edilməlidir. 39 10 DSK-dan 7-si tam, 3-ü isə qismən bəzi məcburi köçkün seçki məntəqələri ilə birlikdə məcburi köçkün seçicilər üçün ayrılıb. Digər dörd DSK-nın da seçici siyahılarında məcburi köçkün seçiciləri var idi. 40 MSHBP-ın 25 saylı Ümumi Şərhinin 15-ci bəndi təsdiq edir ki, “başqa halda seçkilərdə iştirak etmək hüququ olan şəxslər təhsil, yaşayış və ya mənşə kimi əsassız və ya ayrı-seçkilik yaradan tələblər və ya siyasi mənsubiyyət səbəbi ilə kənarlaşdırılmamalıdır”. Yaxşı Təcrübə Məcəlləsinin 1.1.b bəndində deyilir ki, “ikili vətəndaşlığa malik şəxslər digər vətəndaşlarla eyni seçki hüquqlarına malik olmalıdırlar”. Digərləri ilə bərabər AİHM-ın Kara-Murza Rusiyaya qarşı (2022) və Tanase Moldovaya qarşı (2010) qərarlarına baxın. 41 Qanunda ağır cinayətlər “qəsdən və ya ehtiyatsızlıqdan törədilməyə görə azadlıqdan məhrum etmə cəzasının yuxarı həddi on iki ildən çox olmayan əməllər” kimi müəyyən edilir. Ağır cinayətlərə görə məhkumluqlar cəza müddəti başa çatdıqdan altı il sonra götürülür. 42 Namizəd yalnız bir seçki dairəsindən namizədliyini irəli sürə bilər və həmin dairədə səs vermək üçün qeydiyyatdan keçməli deyil. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 15 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

DSK-ların namizədliyi təsdiq etmək üçün beş, təqdim edilmiş gəlir və əmlak bəyannamələrinin düzgünlüyünü və dəstəkləyici imzaların etibarlılığını yoxlamaq və namizədin qeydə alınması barədə qərar qəbul etmək üçün əlavə yeddi gün vaxtı var idi. Qanunvericiliyə əsasən, DSK-lar ərizələrində bilərəkdən səhvlərə yol verdikdə, ərizəçilərə səhvləri düzəltmək imkanı təklif etmədən onlara qeydiyyatdan imtina edə bilərlər. 43 Bununla belə, nə qanun, nə də qaydalar qəsdən və bilmədən səhvləri müəyyən etmir, DSK-lara qeydiyyatdan imtina etmək üçün geniş ixtiyari səlahiyyətlər verir.

458 partiya, 1048 nəfər özü və bir nəfər təşəbbüs qrupu tərəfindən namizədliyi irəli sürülməklə ümumilikdə 1508 müraciət etmişdir. Onlardan 1462-nin namizədliyini DSK-lar təsdiqləyib. Daha sonra 1420 namizəd seçici imzalarının toplanması üçün imza vərəqələri alıb. 44 Bir neçə DTİHB SMM həmsöhbəti qeyd etdi ki, DSK-lar hər bir namizədə yalnız hər biri 50 sətirdən ibarət 10 imza vərəqəsi təqdim ediblər. Bəzi həmsöhbətlər hesab edirlər ki, qanunla nəzərdə tutulmayan bu məhdudiyyət onların kifayət qədər etibarlı imza, o cümlədən ehtiyat imzalar toplama imkanlarına maneə yaradır. Növbəti mərhələdə 1197 namizəd imza təqdim edib, 223 nəfər isə tələb olunan imzaları toplaya bilməyib və ya namizədliyini dayandırmaq qərarına gəlib.

MSK-nın məlumatına görə, bunlardan 41 namizədin etibarlı dəstək imzalarının kifayət qədər olmaması, o cümlədən bir neçə eyni görünən imzanın təqdim edildiyi hallar səbəbindən DSK-lar tərəfindən qeydə alınmasından imtina edilib. MSK BSMM-ə məlumat verib ki, DSK-lar imzaların yoxlanılması üçün əvvəlki seçkilərdə olduğu kimi eyni qaydanı tətbiq ediblər. Mövcud qaydaların tətbiqi digər məsələlərlə bərabər nə namizədlərin proses zamanı iştirakını, nə də ekspertlər tərəfindən imzaların yoxlanılmasını tələb etmir; həmçinin, özbaşına qərarlara qarşı prosedur təminatlarına zəmanət vermir. 45 BSMM-in bir neçə həmsöhbəti YAP-ın heç bir açıq-aşkar imzatoplama kampaniyası aparmadığını və bunun əvəzinə yerli ictimai qurumların, o cümlədən kommunal xidmət təminatçılarının seçicilərin şəxsi məlumatları olan siyahıları təqdim etdiyini iddia edib. MSK-nın məlumatına görə, 24 ərizəçi qeyri-dəqiq gəlir və əmlak bəyannaməsi təqdim etdiklərinə görə onlara qeydiyyatdan imtina ediblər. 46 MSK müraciət edənlərin bu cür qeyri- dəqiqlikləri düzəltməyə dəvət edilmədiyini bildirsə də, bir sıra həmsöhbətlər, o cümlədən namizədliyi qeydə alınmayan şəxslər qeyri-dəqiqliyin çox vaxt qəsdən törədilmədiyini iddia ediblər.

Qabaqcıl beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq, namizədlik sənədlərindəki çatışmazlıqların kampaniya iştirakçıları tərəfindən düzəldilməsi üçün əhəmiyyətli imkan qanunla və təcrübədə təmin edilməlidir. Namizədlərin qeydiyyatı prosesini daha da asanlaşdırmaq və prosesin dürüstlüyün artırmaq, o cümlədən namizədliyin irəli sürülməsi ilə bağlı sənədlərin və seçicilər tərəfindən verilən dəstək imzalarının elektron şəkildə təqdim edilməsi və seçicilərə imzalarının dəstəkləyici imzalar vərəqələrində olub-olmadığını yoxlamaq imkanının verilməsi də daxil olmaqla, tədbirlərin araşdırılması nəzərdən keçirilə bilər.

43 Məsələn, Müsavat partiyasının namizədi kadastr sənədlərində onun 20 il əvvəl söküldüyünü iddia etdiyi evin sahibi olduğu göstərildiyi üçün rədd edilib. Eynilə, o, uzun müddət əvvəl qanuni olaraq satdığını iddia etdiyi avtomobilə sahiblik məlumatına etiraz edirdi. 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 24-cü bəndində deyilir: “Demokratik cəmiyyətdə hüquq və azadlıqlara qoyulan hər hansı məhdudiyyət [...] həmin qanunun məqsədinə ciddi şəkildə mütənasib olmalıdır”. DTİHB və Venesiya Komissiyasının 2020-ci il Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə Təlimatlarının 273-cü bəndində deyilir: “cəzalar qanun pozuntusuna uyğunseçilməli və mütənasiblik prinsipinə əməl etməlidir” və 87-ci bənddə qeyd olunur: “texniki çatışmazlıqlar və ya qeydiyyat tələblərinin cüzi pozuntuları halında, uğursuzluğu aradan qaldırmaq üçün siyasi partiyaya ağlabatan vaxt verilməlidir”. Həmçinin 271-ci bəndə baxın. 44 Qalan namizədlər imza vərəqələri tələb etməyib, beləliklə, namizədliklərinin irəli sürülməsi prosesini dayandırıblar. 45 AİHM-in Tahirov Azərbaycana qarşı (2015) qərarına baxın. 46 Məsələn, 17, 32, 35, 52, 58, 84 saylı seçki dairələrində etibarnamə ilə satdıqları avtonəqliyyat vasitələrini və ya cüzi məbləğdə pul vəsaitlərini, və 17, 32, 35, 52, 58, 84, 89 saylı seçki dairələri üzrə 345-2464 manat arasında olan məbləğlərin gəlir və əmlak bəyannaməsinə daxil etmədiklərinə görə namizədlərin qeydə alınmasından imtina edilib; Bir Azərbaycan Manatı (AZN) 0,53 avroya bərabərdir. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 16 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Nəticədə DSK-lar 1052 namizədi qeydə alıblar və MSK-nın məlumatına əsasən seçki günü səsvermə bülletenlərində 990 namizədin adı qalıb ki, onlardan 29,5 faizi qadındır. 47 Bunların 305 nəfəri siyasi partiyalar və 684 nəfəri isə özünün namizədliyi irəli sürülüb. Təxminən 450 şəxs iştirakını dayandırıb və ya namizədliyini geri çəkib; bəziləri təqiblərdən qorxduqlarını bildirib və BSMM uzunmüddətli müşahidəçilərinə yerli icra hakimiyyəti, DSK-lar və işəgötürənlər tərəfindən edilən hədə-qorxu barədə məlumat veriblər. 48 Namizədliyi qeydə alınmamış şəxslər həmçinin qeydiyyatdan imtina barəsində şikayət verməməkləri üçün ailə və bizneslərinə qarşı hədə-qorxu ilə üzləşiblər. Ümumiyyətlə, namizədlərin qeydiyyatı prosesinə qaydaların ardıcıl olmayan tətbiqi və bəzi DSK- ların seçici yanaşması mənfi təsir göstərmişdir. 49

İnklüzivliyi təmin etmək üçün namizədlərin qeydiyyatı obyektiv, şəffaf aparılmalı və səmərəli məhkəmə nəzarəti altında olmalıdır. Hakimiyyət orqanları namizədlərin irəli sürülməsi və qeydiyyatının hədə-qorxu və qisas qorxusundan azad və əsas azadlıqlara tam riayət olunduğu mühitdə aparılmasını təmin etmək üçün lazımi tədbirlər görməlidir.

VIII. TƏŞVİQAT MÜHİTİ

Kampaniya rəsmi olaraq avqustun 9-da başlayıb və 23 gün davam edərək avqustun 31-də başa çatıb. 50 Qanun təbliğat-təşviqat kampaniyasını geniş şəkildə müəyyən və kampaniyanın rəsmi başlanmasından əvvəl bunu qadağan edir. Bir neçə kampaniya iştirakçısı DTİHB SMM-i məlumatlandırıb ki, onlar qanunla müəyyən edilmiş qaydada qeydiyyatdan çıxarılma riski səbəbindən kampaniyanın rəsmi başlanmasından əvvəl hər hansı siyasi fəaliyyət keçirməkdən çəkiniblər. Sərbəst toplaşmaq və ifadə azadlığı da daxil olmaqla, məhdudlaşdırıcı təşviqat qaydaları və onların tətbiqi ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərinin tələb etdiyi kimi kampaniya iştirakçılarına öz platformalarını effektiv şəkildə seçicilərə və ya seçicilərə effektiv şəkildə məlumat əldə etməyə imkan vermədi. 51 Hakimiyyət orqanları təmin etməlidir ki, siyasi maraqlı tərəflər öz konstitusiya ilə təmin edilmiş mülki və siyasi hüquqlarını lazımsız və qeyri-mütənasib məhdudiyyətlər olmadan və bərabər şəraitdə həyata keçirə bilsinlər.

Bu seçkilərdə hakim YAP-dan başqa 24 partiya mübarizə aparıb; biri istisna olmaqla, hamısı ictimaiyyət tərəfindən “sadiq müxalifət” kimi qəbul edilir. YAP-ın bütün seçki dairələri üzrə

47 Onlardan 362-si 25 siyasi partiya, 834-ü öz təşəbbüsü, biri isə təşəbbüs qrupu tərəfindən namizədliyini irəli sürüb. İlkin qeydiyyatdan sonra şikayət əsasında MSK-nın qərarı ilə 51 namizəd namizədliyini geri götürüb, biri isə qeydiyyatdan çıxarılıb (Seçki mübahisələrinin həlli bölməsinə baxın). 48 Digərləri ilə bərabər, bu barədə 24, 34, 47, 70, 92 və 110 saylı seçki dairələrində məlumat verilib. 49 DTİHB SMM-ın uzunmüddətli müşahidəçiləri (UMM) 55 DSK-dan bütün ərizəçilər üçün vergi və əmlak orqanlarına ünvanlanmış sorğu məktublarını nəzərdən keçirməyi xahiş etmişdirıər; 8 DSK məlumat verməkdən imtina edib; məlumat verən beş DSK belə sorğuları yalnız “şübhəli” hesab etdikləri namizədlər haqqında göndərmişdir. 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 7.5-ci bəndi dövlətləri “vətəndaşların ayrı-seçkiliyə yol vermədən fərdi şəkildə və ya siyasi partiyaların nümayəndələri kimi siyasi və ya dövlət vəzifəsi tutmaq hüququna hörmət etməyə” çağırır. 50 Bəzi namizədlər təşviqat müddətinin çox qısa olduğunu və seçicilərlə əlaqə saxlamaq imkanlarını məhdudlaşdıran müddətlə bağlı narahatlıqlarını bildiriblər. 51 ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 5.1-ci bəndində deyilir ki, “məqbul fasilələrlə gizli səsvermə yolu və ya ona bərabər azad səsvermə proseduru ilə, praktiki olaraq seçicilərin öz nümayəndələrinin seçimində fikirlərini azad ifadə etmələrini təmin edən şəraitdə keçiriləcək azad seçkilər”. 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen sənədinin 7.7-ci bəndi dövlətləri çağırır ki, “Qanun və dövlət siyasətinin siyasi kampaniyanın ədalətli və azad mühitdə aparılmasına imkan verməsini təmin etsinlər ki, inzibati tədbir, zorakılıq və ya hədə-qorxu partiyaların və namizədlərin öz fikirlərini və keyfiyyətlərini sərbəst ifadə etməsinə, habelə seçicilərin onları öyrənməsinə və müzakirə etməsinə və ya qisas qorxusu olmadan öz səsini verməsinə mane olmasın”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 17 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

namizədliyi olan yeganə partiya olduğu halda, digər 24 partiyanın ümumilikdə 181 namizədi var idi. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası seçkilərin qeyri-rəsmi olduğunu, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılmasını əsas gətirərək seçiciləri boykot etməyə çağırıb. 52 Hər seçki dairəsində orta hesabla səkkiz namizəd iştirak etsə də, seçkilər rəqabətli olmayıb və bunu bir çox həmsöhbət, o cümlədən səlahiyyətli şəxslər və namizədlər də etiraf edib. 53 Bəzi partiyalar DTİHB SMM-i məlumat veriblər ki, onlar bu seçkilərdə yalnız dövlət maliyyəsindən yararlanmaq üçün iştirak ediblər.

Kampaniya demək olar ki, nəzərə çarpmırdı. Təbliğat-təşviqat daha çox qapı-qapı görüşlər, namizədlərin təyin olunmuş lövhələrdə nümayiş etdirilən plakatları və rəqəmsal məzmun vasitəsilə aparılıb. Görüşlər əsasən kiçik miqyasda, çox vaxt qapalı və ya məhdud sayda iştirak şəraitində keçirilirdi. DTİHB SMM-in müşahidə etdiyi tədbirlərdə YAP ən çox diqqət cəlb edən olub. 54 YAP- ın namizədləri ilə yanaşı, demək olar ki, bütün digər kampaniya iştirakçıları Prezidentin və hökumətin siyasətini dəstəkləyib. Geri alınmış ərazilərdə infrastruktur layihələr və ölkənin beynəlxalq statusunun yüksəldilməsinin əlaməti olaraq COP29-a ev sahibliyi də kampaniyaların əsas ismarışları arasında yer alıb. Çox az sayda iştirakçı hökumətin daxili siyasətini, nadir hallarda isə xarici siyasəti tənqid edirdi. 55

Qabaqcıl beynəlxalq təcrübəyə zidd olaraq, qanunla namizədlər çap kampaniyası materiallarını yaymaqdan əvvəl DSK-lara təqdim etmələri tələb olunur ki, bu da potensial olaraq özünüsenzura ilə nəticələnir. 56 Hakimiyyət açıq şəkildə kampaniya iştirakçılarını seçkilərin normal keçirilməsini pozmaqdan çəkinməyə çağırıb; bəzi namizədlər bunu hakimiyyəti tənqid etməkdən çəkinməyə çağırış kimi qəbul ediblər. 57 DTİHB SMM müxtəlif müəssərlik ehtiyacları olan şəxslər üçün uyğun olan formatlarda heç bir təşviqat materialını müşahidə etməyib.

Təşviqat dövründə ifadə azadlığını təmin etmək üçün qanun seçki komissiyalarının əvvəlcədən razılığı olmadan təşviqat materiallarının çapına və yayılmasına icazə verməlidir

52 21 iyul tarixində AXCP sədri öz Facebook səhifəsində paylaşım edib ki, “Milli Şura ölkə vətəndaşlarını səsvermə günü seçki məntəqələrinə getməməyə və insanların hüquq və azadlıqları və xoşbəxt yaşamaq imkanlarından məhrum etmiş hakimiyyətin saxta seçki tamaşasını boykot etməyə çağırır”. 53 Avqustun 11-də internetdə “seçkilərin gələcək qalibləri”nin siyahısı sızdırılmışdır. Sızdırılan 125 namizəddən 3-ü istisna olmaqla, hamısı seçildi. 54 DTİHB SMM UMM-ları 8 siyasi partiyanın və 24 müstəqil namizədin 59 təşviqat tədbirini müşahidə edib. DTİHB SMM UMM-larının müşahidə etdiyi siyasi partiyaların 35 təşviqat tədbirindən 21-i YAP tərəfindən keçirilib. 55 Avqustun 18-də Azərbaycan Xalq Partiyasının sədri Sabirabad-Şirvan seçki kampaniyası zamanı “İş yoxdur, pensiya yaşı çox yüksəkdir, pensiya çox azdır, qiymətlər çox bahadır, uşağa baxanlara görə müavinət yoxdur” demişdi. ”. Avqustun 19-da Müsavat başqanı “Ukraynaya təcavüzə başlayan Putinlə Azərbaycanın yaxınlaşması [...] Azərbaycanın köklü maraqlarına ziddir” fikrini səsləndirmişdir. 56 BMT İHŞ-nın MSHBP-a 25 saylı Ümumi Şərhinin 25-ci bəndində deyilir ki, “25-ci maddə ilə qorunan hüquqların tam şəkildə həyata keçirilməsi fərdi qaydada və ya siyasi partiyalar və digər təşkilatlar vasitəsilə siyasi fəaliyyətlə məşğul olmaq azadlığı, ictimai məsələlərlə bağlı müzakirələr aparmaq, dinc nümayişlər və yığıncaqlar keçirmək, tənqid və etiraz etmək, siyasi material dərc etmək, seçkiqabağı təşviqat aparmaq və siyasi ideyaları təbliğ etmək azadlığı kimi [...] Paktın 19, 21 və 22-ci maddələrində təmin edilən hüquqlardan tam istifadəni və onlara hörmət etməyi tələb edir”. Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin 61-ci bəndində deyilir: “Seçki kampaniyalarında istifadə üçün nəzərdə tutulan materialların sifariş verən və istehsal edən təşkilatı, nüsxələrin sayını və dərc olunma tarixini göstərməklə, ələlxüsus qanunsuz və ya qeyri-dəqiq məlumatlara qarşı tədbir görmək səlahiyyəti verilən seçki komissiyalarına seçki komissiyalarına təqdim edilməsi tələb olunarsa, bu senzuranın qəbuledilməz formasıdır. Seçki kampaniyaları zamanı KİV-dən qeyri-qanuni istifadəni qadağan edən qaydalar kifayət qədər qeyri-müəyyən olduğu təqdirdə bu özünü daha da bariz nümayiş etdirir”. 57 İyulun 10-da Daxili İşlər nazirinin müavini MSK-nın DSK-larla görüşündə bildirmişdi ki, “Seçkilərin normal keçirilməsinə mane olmaq niyyətində olan şəxslər vaxtında müəyyən ediləcək və barələrində tədbir görüləcək. [...] Seçki kampaniyası zamanı, eləcə də səsvermə günü vətəndaşların etik davranış qaydalarına riayət etməsinə xüsusi diqqət yetiriləcək”. Bir neçə KİV bu bəyanatı yayıb və onun dərhal silindiyini təsdiqləyib: 1news, Azadlıq, AZTV Xəbər, Turan. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 18 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Qanunvericiliyə uyğun olaraq, MSK namizədlərə 5,506 təşviqat yerinin siyahısını təqdim edib. 58 Bəzi DTİHB SMM həmsöhbətləri qeyd ediblər ki, bu yerlər polis nəzarəti altındadır və bu, seçiciləri iştirakdan çəkindirir. Bundan əlavə, bəzi məkanlar yararsız və çatılması asan olmayan yerlərdədir. Namizədlərin DTİHB SMM-ə verdiyi məlumata əsasən, onlar beş gün əvvəlcədən bildiriş tələbi səbəbindən təyin olunmuş məkanlardan kənarda görüşlər keçirməkdən çəkiniblər.

Bir neçə namizəd DTİHB SMM-ni səslər müqabilində fərdi seçicilərlə, o cümlədən məşğulluq, sosial müavinətlər, tibbi müalicə və hüquqi yardım, seçiciləri sövq etmək üçün inzibati resurslardan sui- istifadə və potensial səslərin satınalınması ilə bağlı narahatlıqlarının artırdıqları barədə məlumat veriblər. DTİHB SMM UMM-nin müşahidə apardığı təşviqat tədbirlərində dövlət müəssisələrinin işçiləri də daxil olmaqla iştirakçıların işəgötürənləri tərəfindən göndərildiyi və ya onlara ödəniş edildiyinə dair məlumat verilib. Bu hallar seçicilərin təhdid edilməsi və qisas qorxusu olmadan səs verə bilmələri ilə bağlı narahatlıqları artırıb. 59

Qanunvericilik bazası dövlət və yerli məmurlar tərəfindən vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə hallarına qarşı effektiv təminatları əhatə etməli, dövlət işçilərinə təzyiqi qadağan etməli və pozuntulara görə effektiv icra və mütənasib sanksiyaları təmin etməlidir. Hakimiyyət təşviqat kampaniyasının hədə-qorxu və qisas qorxusundan azad, əsas azadlıqlara tam hörmət edilən mühitdə aparılmasını təmin etmək üçün lazımi tədbirlər görməlidir.

Qadınlar DTİHB SMM tərəfindən müşahidə edilən təşviqat tədbirlərində çıxış edən natiqlərin 34 və iştirakçıların 46 faizini təşkil edirdi. Kampaniya çərçivəsində edilən çıxış və aparılan müzakirələr zamanı gender bərabərliyi məsələləri diqqətdən kənarda qalın, qadınlara nadir istinadlar ailədaxili rolları ilə məhdudlaşıb ki, bu da davam edən gender stereotiplərini əks etdirir. 60 Kampaniya zamanı gənclərin problemlərinə minimum diqqət yetirilib, daha çox gənclərin mühacirəti və işsizliyi kimi məsələlər qeyd olunub. Müşahidəsi aparılan kampaniya tədbirlərində iştirak edənlərin 19 faizini gənclər təşkil edirdi.

Siyasi partiyalar qadınların bərabər siyasi irəliləyişinə kömək etmək, seçki kampaniyaları zamanı qadınların tanınmasını artırmaq, gender perspektivini partiya proqramlarına daxil etmək, qadınların siyasi həyatda və partiya liderliyində iştirakına əlavə dəstək vermək üçün səy göstərməlidirlər.

Sosial şəbəkələrdə təşviqat tənzimlənmir. Buna baxmayaraq, hakimiyyət seçkilər zamanı internet məkanına, o cümlədən sosial şəbəkələrə nəzarət etmək niyyətini açıqlayıb. 61 DTİHB SMM bütün qeydiyyatdan keçmiş partiyaların, onların sədrlərinin və dövlət qurumlarının onlayn fəaliyyətlərini

58 Ümumilikdə, müşahidə edilən kampaniyanın keçirildiyi məkanların 80 faizi fiziki əlilliyi şəxslər üçün müəssər olub. 59 DTİHB SMM UMM-ları Ağsu, Bakı, Qusar, Xaçmaz, Ucar və Zaqatalada seçkiqabağı təşviqat tədbirlərinə qatılmaq üçün seçicilərin təzyiqə məruz qalması halları haqqında eşitdikləri barədə məlumat veriblər. 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen sənədinin 7.7-ci bəndi dövlətləri çağırır ki, “Qanun və dövlət siyasətinin siyasi kampaniyanın ədalətli və azad mühitdə aparılmasına imkan verməsini təmin etsinlər ki, inzibati tədbir, zorakılıq və ya hədə-qorxu partiyaların və namizədlərin öz fikirlərini və keyfiyyətlərini sərbəst ifadə etməsinə, habelə seçicilərin onları öyrənməsinə və müzakirə etməsinə və ya qisas qorxusu olmadan öz səsini verməsinə mane olmasın”. 60 CEDAW-a 23 saylı Ümumi Tövsiyəyə əsasən, İştirakçı Dövlətlər “qadınların bütün sektorlarda və bütün səviyyələrdə dövlət siyasətinin formalaşdırılmasında tam iştirak etmək və təmsil olunmaq hüququna malik olmasını” təmin etməlidirlər. 1995-ci il Pekin Bəyannaməsi və Fəaliyyət Platformasının 191c-ci maddəsində deyilir ki, siyasi partiyalar “gender məsələlərini öz siyasi gündəliyinə daxil etməyi nəzərdən keçirməli, qadınların siyasi partiyaların rəhbərliyində kişilərlə bərabər əsasda iştirakını təmin etmək üçün tədbirlər görməlidirlər”. 61 İyulun 10-da Daxili İşlər nazirinin müavini MSK-nın DSK sədrləri üçün keçirilən iclasında “İnternet məkanının və sosial şəbəkələrin davamlı monitorinqinin aparılacağını” bildirib. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 19 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

izləyib. 62 Süst keçən kampaniya internetdə də oxşar şəkil alıb. Onlayn kampaniyanın tonu neytral idi, əsas yazılar namizədlərin afişalarını, şüarlarını və görüşlərini təbliğ edirdi. Bundan əlavə, bütün partiyalar, sədrləri və namizədlərin əksəriyyəti sosial və iqtisadi məsələləri müzakirə etmək üçün sosial mediadan istifadə edirdi. Bir sıra hallarda bəzi kampaniya iştirakçıları hökümətin daxili siyasətini tənqid edirdilər, lakin nadir hallarda xarici siyasətin tənqidi ifadə edilirdi. Digər tərəfdən, seçkiləri boykot edən Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (AXCP) öz postlarında hakimiyyəti sərt tənqid, mövcud hakimiyyəti avtoritar və repressiv kimi təqdim edib. DTİHB SMM internetdə dözümsüz və ayrı- seçkilik xarakterli ritorikadan istifadəni müşahidə etməyib.

IX. SEÇKİ KAMPANİYASININ MALİYYƏLƏŞDİRİLMƏSİ

Kampaniyanın maliyyələşdirilməsini Seçki Məcəlləsi ilə tənzimləyir. DTİHB-nin əvvəlki tövsiyələri, o cümlədən şəffaflığın artırılması, səmərəli nəzarətin təmin edilməsi və effektiv mütənasib və çəkindirici sanksiyaların təyin edilməsi ilə bağlı tövsiyələr hələ də həll olunmamış qalır.

Əvvəlki DTİHB və Venesiya Komissiyasının tövsiyələrindən fərqli olaraq, seçki kampaniyalarının dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi mövcud deyil, bu da qeyri-bərabər rəqabət mühitinə imkan açır. 63 “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanun əvvəlki seçkilərdə səs almış bütün partiyaların illik dövlət maliyyələşdirilməsini nəzərdə tutur. 64

Namizədlər öz kampaniyalarını namizədliyini irəli sürmüş şəxslərdən, fiziki və hüquqi şəxslərin ianələri, habelə öz vəsaitləri hesabına maliyyələşdirə bilərlər. Xarici, dövlət, xeyriyyə və anonim ianələr, habelə natura şəklində ianələr qadağandır. 65 Partiyalar hər bir namizədə öz maliyyə vəsaitlərindən 150,000 manata qədər, fiziki və hüquqi şəxslər isə müvafiq olaraq 3,000 və 50,000 manata qədər ianə verə bilərlər. Hər bir namizədin təşviqat xərcləri 500,000 manata qədər ola bilər.

Əvvəlki DTİHB və Venesiya Komissiyasının tövsiyələrindən fərqli olaraq, seçki kampaniyalarının dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi mövcud deyil, bu da qeyri-bərabər rəqabət mühitinə imkan açır. “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanun əvvəlki seçkilərdə səs almış bütün partiyaların illik dövlət maliyyələşdirilməsini nəzərdə tutur.

62 DTİHB SMM avqustun 1-dən kampaniyanın sonuna qədər qeydiyyatdan keçmiş bütün siyasi partiyaların, onların rəhbərlərinin və bəzi dövlət qurumlarının Facebook hesablarını, ümumilikdə 52 hesabı müşahidə edib. 63 Avropa Şurasının 4 saylı tövsiyəsinin (2003) 1-ci və 8-ci maddələrinə baxın. 2.3-cü maddəsinə əsasən Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin [...] kampaniyalarının dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi ilə bağlı imkanların bərabərliyinə [...] təminat verilməlidir”. 64 “2023-cü il dövlət büdcəsi haqqında” qanuna əsasən, siyasi partiyaların dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi 5 milyon manat təşkil edib. “Siyasi partiyalar haqqında” qanunda aşağıdakı düstur nəzərdə tutulur: 90 faiz parlament partiyaları arasında bölüşdürülür, 5 faiz əlavə seçkilərin nəticələrinə əsasən yeni parlament partiyalarına, 5 faiz isə seçkilərdə etibarlı səs qazanmış, lakin parlamentdə təmsil olunmayan partiyalar üçün nəzərdə tutulub. 2020-ci il DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə Təlimatlarının 232-ci bəndində deyilir ki, “Dövlət maliyyələşdirməsi və onun tələb olunan qaydaları […] bir çox ölkələrdə siyasi partiyaların oynadıqları mühüm rolu dəstəkləmək, korrupsiyanın qarşısını almaq və özəl donorlara hədsiz etibarı aradan qaldırmaq üçün potensial vasitə kimi işlənib hazırlanmış və qəbul edilmişdir. Bu cür maliyyələşdirmə sistemləri həmçinin müxalifət partiyaları, kiçik partiyalar və yeni partiyalar da daxil olmaqla, bütün partiyaların bərabər imkanlar prinsipinə uyğun olaraq seçkilərdə rəqabət apara bilməsini təmin etməli, bununla da siyasi plüralizmi gücləndirməli və demokratik təsisatların düzgün fəaliyyətini təmin etməlidir”. 65 Avropa Şurasının 4 saylı tövsiyəsinin 7-ci maddəsi (2003) “Dövlətlər xarici donorların ianələrini xüsusi olaraq məhdudlaşdırmalı, qadağan etməli və ya başqa şəkildə tənzimləməlidir”. 2023-cü il DTİHB Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə Təlimatlarının 229-cu bəndində qeyd edilir ki, “bu məhdudiyyət daxili siyasi məsələlərdə xarici maraqların, o cümlədən xarici hökumətlərin qanunsuz təsirindən qaçmaq məqsədi daşıyır və siyasi partiyaların müstəqilliyini gücləndirir”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 20 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Qanunvericiliyə əsasən namizədlərdən seçki kampaniyası ilə bağlı bütün əməliyyatları müəyyən edilmiş bank hesabları vasitəsilə həyata keçirmələri tələb olunurdu. Qanunun icazə verdiyi kimi, YAP 125 namizədin hamısı üçün vahid təşviqat fondu yaradıb. 66 MSK-nın göstərişi ilə bank hesablarının yalnız dövlətə məxsus Azərbaycan Beynəlxalq Bankında açılması tapşırılıb. Bəzi namizədlər namizədlikdən əvvəl hesab açmaq üçün bürokratik əngəllərdən şikayətləniblər. 67 Bankdan DSK- lara, vahid hesablar olduqda isə MSK-ya hər həftə, son 10 gün ərzində isə hər 3 gündən bir fərdi namizədlərin hesabları barədə yeniliklər təqdim etmələri tələb olunur.

Qanun potensial namizədlərdən gəlirləri və əmlakları haqqında DSK-lara bəyannamə təqdim etmələrini tələb edir, lakin o, DSK-lardan bu məlumatı ictimailəşdirməyi tələb etmir və bu hal şəffaflığı məhdudlaşdıran amildir. 68 Namizədlər DSK-lara kampaniyanın maliyyələşdirilməsi ilə bağlı üç hesabat təqdim etməlidirlər. 69 DSK-lardan bu hesabatları beş gün ərzində dərc etmələri tələb olunsa da, bəziləri bunu etməyib, bir qismi isə onları bildiriş lövhələrində yerləşdiriblər ki, bu da məlumat üçün kifayət qədər əlçatanlığı təmin etmədi və ictimaiyyətə və ya DTİHB SMM-ə kampaniyanın maliyyə hesabatları ilə tanış olmağa icazə vermədi. DSK-lar həmçinin iki həftədə bir yerli KİV-də namizədlərin gəlir və xərcləri haqqında məlumat dərc etməlidirlər, lakin bəzi regionlarda KİV olmadığına görə bu, ardıcıl olaraq həyata keçirilməyib. Bundan əlavə, qanunla DSK- lar namizədlərin gəlirləri və xərcləri haqqında hesabatları iki həftədə bir yerli mətbuatda dərc etməli idilər, lakin SMM ÜMM-ları belə mətbu orqanların olmadığına görə bunun həyata keçirilməsini müşahidə edə bilmədilər. Qanunvericiliyə uyğun olaraq, MSK YAP-ın vahid hesab üzrə hesabatlarını vaxtında dərc edib.

Şəffaflığın artırılması və seçicilərin məlumatlara çıxışının təmin edilməsi üçün bütün kampaniyanın maliyyə hesabatları, gəlir və əmlak bəyannamələri müvafiq seçki idarəetmə orqanlarının internet saytında vaxtında dərc edilməlidir. Kampaniyanın bərabər maliyyə şərtləri, o cümlədən bank hesablarının açılması və hesabatların təqdim edilməsi ilə bağlı bütün kampaniya iştirakçılarına şamil edilməlidir.

Ümumilikdə, kampaniya iştirakçıları kampaniyanın gəlir və xərcləri barədə məhdud miqdarda məlumat veriblər. 70 Əksər namizədlərin seçki kampaniyasının maliyyə hesabatlarında ianələr və xərclər haqqında heç bir məlumat yoxdur. Bir neçə namizəd DTİHB SMM-ə məlumat veriblər ki, onlar yalnız öz resurslarına güvəndilər və ianə toplamadılar, çünki təfərrüatlı şəxsi məlumatların

66 Qanun 60-dan çox namizədi olan partiyalara vahid hesab yaratmağa icazə verir. 67 Namizədlərdən MSK-da olduğu kimi notariat qaydasında təsdiq edilmiş sənədlər toplusunu banka təqdim etmələri tələb olunurdu. Məsələn, Azərbaycan Demokrat Partiyası bildirib ki, 18 namizədindən 3-ü 24 saatlıq müddətə görə bank hesabı aça bilməyib. 68 2020-ci il DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə Təlimatlarının 228-ci bəndi müəyyən edir ki, “Namizədlərdən aktiv və öhdəliklərin ictimaiyyətə açıqlanmasını tələb etmək də məqsədəuyğun ola bilər”. 69 Qeydiyyat zamanı ilkin hesabat, seçki gününə 10-20 gün qalmış aralıq hesabat və yekun hesabat seçkilərin yekun nəticələri dərc edildikdən ən geci 10 gün sonra. Vahid təşviqat fondu olduqda, partiyalar hesabatlarını MSK-ya təqdim edirlər. 70 YAP partiyadan 140,000 manat ianə, 139,727 manat təşviqat və informasiya-məsləhət xidmətlərinin xərclənməsi barədə məlumat verib. Sentyabrın 23-də MSK-nın saytında dərc edilmiş YAP-ın təqdim etdiyi yekun hesabatda əlavə xərclər göstərilməyib. Digər 24 partiyanın ümumi gəlir və xərcləri məlum deyil, çünki seçkiqabağı kampaniyanın maliyyə hesabatları yalnız onların fərdi namizədləri tərəfindən təqdim edilib və qanuni tələb olmadığı üçün MSK-nın internet saytında dərc olunmayıb. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 21 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

təqdim edilməsi tələbi potensial donorları repressiya qorxusundan çəkindirir. 71 Bundan əlavə, onlayn təşviqatla bağlı xərclərin hesabatına dair heç bir açıq tələblər yoxdur və heç bir ödənişli onlayn reklam aşkarlanmamışdır.

MSK və DSK-lar kampaniyanın maliyyələşdirilməsinə nəzarət və audit üçün məsuliyyət daşıyırlar. Qanun auditin aparılma qaydasını müəyyən və audit nəticələrinin dərc edilməsini tələb etmir ki, bu da öz növbəsində şəffaflığı pozur və effektiv nəzarətə təminat vermir. Eyni şəkildə, qanun mütənasib, təsirli və əməldən çəkindirici qüvvəyə malik cərimələr sistemini nəzərdə tutmur. Məsələn, pozuntular, o cümlədən hesabatın təqdim və ya dərc edilməməsi çəkindicirici təsirlə malik tədbirlə cəzalandırılmır, eyni zamanda isə namizədlər xərcləmə limitini 5 faizdən çox keçdiyi təqdirdə onların qeydiyyatı ləğv oluna bilər. 72 MSK DTİHB SMM-i məlumatlandırıb ki, onlar bu günə qədər kampaniyanın maliyyələşdirilməsi ilə bağlı heç bir məsələni məhkəməyə göndərməyiblər.

Kampaniyanın maliyyələşdirilməsinə nəzarətin effektivliyini təmin etmək üçün qanun maliyyə hesabatlarının təftiş və audit nəticələrinin vaxtında dərc edilməsi də daxil olmaqla, nəzarət mexanizmlərini müəyyən etməli və nəzarət orqanına kampaniyanın xərclərinə nəzarət etmək və kampaniyanın maliyyə hesabatlarını hərtərəfli nəzərdən keçirmək üçün tam səlahiyyət verməli və onun resurslara malik olmasını təmin etməlidir. Qanun uyğunsuzluğa görə mütənasib, təsirli və çəkindirici sanksiyaların mərhələli sistemini tətbiq etməlidir.

Bütövlükdə, qanunvericilikdəki boşluqlar və nəzarət orqanlarının təqdim edilmiş hesabatların auditini və qanuni tələblərin icrasını təmin etmək imkanlarının olmaması beynəlxalq standartlara və qabaqcıl təcrübəyə zidd olaraq, kampaniyanın maliyyələşdirilməsinin şəffaflığını azaldıb. 73

X. KÜTLƏVI İNFORMASİYA VASİTƏLƏRİ

A. MEDIA MÜHITI VƏ HÜQUQI ÇƏRÇIVƏ

Konstitusiya ifadə azadlığını, məlumat əldə etmək hüququnu təmin, senzuranı qadağan etsə də, bu azadlıqların məhdudlaşdırılması üçün geniş əsaslar nəzərdə tutur.70 Eyni zamanda, ictimai xadimlər haqqında məlumatların açıqlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunan nifrət nitqinin geniş

71 dairəsini genişləndirməklə daha effektiv, mütənasib və çəkindirici sanksiyaların tətbiqi tövsiyə olunub. Bir sıra namizəd minimum və ya sıfır gəlir və xərcləri bəyan etmişdirlər, digərləri isə DTİHB SMM UMM-larına öz təşviqat xərclərini hesabat verilməmiş nağd pulla maliyyələşdirdiklərini bildirib və belə təcrübə bəzi DSK-lar tərəfindən də təsdiqlənmişdir. 2023-cü il DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə Təlimatlarının 212-ci bəndində deyilir ki, “Anonim ianələr, o cümlədən bütün anonim ianələrin məcmu icazə verilən məbləğinə məhdudiyyət qoyulmaqla ciddi şəkildə tənzimlənməlidir. Qanunvericilik məcmu maksimum məbləği məqbul həddə məhdudlaşdırmalıdır ki, anonim donorlar lazımsız təsir göstərə bilməsin”. 72 Namizədlər üçün cərimələr 1000 manatdan 2000 manatadək, fərdi donorlar üçün 100 manatdan 500 manatadək; vəzifəli şəxslər üçün 1500 manatdan 2000 manatadək, hüquqi şəxslər üçün 5000 manatdan 7000 manatadək təyin olunub. 2017-ci il GRECO-nun Azərbaycan üzrə İkinci Uyğunluq Hesabatına İkinci Əlavədə bu cür pozuntulara görə, xüsusilə də cəzaların dairəsini genişləndirməklə daha effektiv, mütənasib və ç əkindirici sanksiyaların tətbiqi tövsiyə olunub. 73 Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2003-cü il Korrupsiyaya Qarşı Konvensiyasının 7.3-cü bəndi müəyyən edir ki, dövlətlər “seçkili dövlət vəzifələrinə namizədlərin maliyyələşdirilməsində şəffaflığın artırılması və müvafiq hallarda siyasi partiyaların maliyyələşdirilməsi üçün [...] müvafiq qanunvericilik və inzibati tədbirlərin görülməsini də nəzərdən keçirməlidirlər.” 2020-ci il DTİHB və Venesiya Komissiyasının Siyasi Partiyaların Tənzimlənməsi üzrə Təlimatlarının 247-ci bəndində qeyd olunur ki, “seçicilər siyasi partiyalara verilən maliyyə dəstəyi ilə bağlı müvafiq məlumatlara malik olmalıdırlar, çünki bu, qərarların qəbuluna təsir edir və partiyaları məsuliyyətə cəlb etmək vasitəsidir”. Həmçinin 2017-ci il GRECO-nun Azərbaycan üzrə İkinci Uyğunluq Hesabatına İkinci Əlavənin 47-ci bəndinə baxın: “MSK və seçki komissiyalarının aydın şəkildə birtərəfli tərkibi siyasi maliyyələşdirməyə effektiv və qərəzsiz nəzarəti təmin etmək üçün həll edilməli olan xüsusilə mühüm məsələdir.” Azərbaycan Respublikası Səhifə: 22 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

tərifinə və şəxsi məlumatların qorunması normalarına əsaslanaraq, bu azadlıqların məhdudlaşdırılması üçün geniş əsaslar nəzərdə tutur. 74 Beynəlxalq standartlara və DTİHB-nin əvvəlki tövsiyələrinə zidd olaraq, sosial şəbəkələr də daxil olmaqla, defamasiya və böhtan cinayət məsuliyyəti olaraq qalır və üç, prezidentə qarşı yönəldiyi təqdirdə isə beş ilədək müddətə həbslə cəzalandırılır. 75

İfadə azadlığını təmin etmək üçün şər və böhtan Cinayət məcəlləsindən çıxarılmalı və yalnız zədələnmiş reputasiyanın bərpası üçün nəzərdə tutulmuş mülki proses çərçivəsində baxılmalıdır. Dövlət məmurlarının şərəfinin xüsusi qorunmasını təmin edən qanunlar beynəlxalq standartlara uyğun olaraq tam ləğv edilməlidir. Reputasiyaya xələl gətirməyə görə sanksiyalar cinayətə mütənasib olmalı və işlərə vaxtında baxılmalıdır.

2022-ci ildə qəbul olunmuş Media haqqında qanun dövlətin media sahəsində fikir müxtəlifliyini və fəaliyyət azadlığını təmin etməsini nəzərdə tutsa da, həmin qanun, eləcə də media ilə bağlı digər qanunvericilik aktları və onların tətbiqi bu hüquqları təcrübədə daha da məhdudlaşdırır və medianın pluralism şəraitində fəaliyyət imkanlarını zəiflədir. Məsələn, “İnformasiya haqqında” qanun Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinə məhkəmə qərarından əvvəl KİV-lərin internet saytlarını məzmununa görə müvəqqəti bloklamaq hüququ verir ki, bu da ölkədə, o cümlədən seçki kampaniyası zamanı bir sıra yerli və beynəlxalq xəbər saytlarının bloklanması ilə nəticələnib. 76

Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, internet saytları ixtiyari qərarlardan qorunmaq üçün yalnız qanunda aydın şəkildə müəyyən edilmiş obyektiv və ağlabatan meyarlar və şəffaf prosedur əsasında bloklanmalıdır. Mümkün məhdudiyyətlər məzmuna xas olmalı və məzmuna nəzarət vasitəsi kimi xidmət etməməlidir, eyni zamanda bütün vebsaytlara ümumi qadağalar tətbiqindən çəkinmək lazımdır. Vebsaytlara girişin məhdudlaşdırılmasına məhkəmə tərəfindən qərar verilməli, məhkəmə iclasları və bloklanma ilə bağlı qərarlar ictimaiyyət üçün açıq olmalıdır, eyni zamanda vebsayt sahibləri və ictimaiyyət onların şikayət etmək üçün effektiv imkanlarının olmasını təmin etmək məqsədilə lazımi qaydada məlumatlandırılmalıdır. Bloklanmış saytların reyestri ictimaiyyətə açıq olmalıdır.

2022-ci ildə qüvvəyə minən yeni Media haqqında qanununun qəbulu ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsi (MAN) və Avropa Şurası da daxil olmaqla yerli və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən

74 2016-cı il Venesiya Komissiyasının Konstitusiyaya Dəyişikliklər Layihəsinə dair Rəyi “irqi, milli, dini nifaq və hər hansı digər meyarlara əsaslanan ədavət və düşmənçiliyi təhrik edən təbliğatın” senzura üçün çox imkan açması səbəbindən nifrət nitqinin həddən artıq geniş tərifini tənqid edir. Bundan başqa, rəydə qeyd edilir ki, fərdi məlumatların mühafizəsi normaları ictimai maraq kəsb edən məlumatların əldə edilməsinin qarşısını almaq üçün istifadə edilməməli, “ictimai şəxslərin “şəxsi həyatı” ilə bağlı məlumatların Avropa Konvensiyasının 10-cu maddəsinə əsasən AİHM-nin presedent hüququ tərəfindən müəyyən edilmiş hədlər daxilində toplanmasına və açıqlanmasına mane olmamalıdır”. 75 MSHBP-yə 34 saylı Ümumi Şərhin 47-ci bəndi Dövlətləri “diffamasiyanın cinayət məcəlləsindən çıxarılmasını nəzərdən keçirməyə” çağırır, 38-ci bənddə isə qeyd olunur ki, “bütün ictimai xadimləri, o cümlədən dövlət və hökumət başçıları kimi ən yüksək siyasi hakimiyyəti həyata keçirən şəxslər leqitim əsaslarda tənqidə və siyasi müxalifətə məruz qala bilərlər. [...] Qanunlar yalnız mübahisələndirilə bilən şəxsin şəxsiyyətinə görə daha ağır cəzalar nəzərdə tutmamalıdır”. 76 Bəzi tanınmış müxalif onlayn mediasına, o cümlədən azadliq.org və 24saat.org-a təşviqat dövründə daxil olmaq mümkün olmayıb. Qanuni tələbə baxmayaraq, bloklanmış saytların siyahısı ictimaiyyətə açıq deyil. Məhkəmənin 2017-ci ildə bloklanmış dörd internet saytının xeyrinə müəyyən etdiyi AzadlıqRadiosu INC. və başqaları Azərbaycana qarşı 2024-cü il AİHM qərarına baxın. MSHBP-yə 34 saylı Ümumi Şərhin 43-cü bəndində deyilir ki, “Məhkəmə ilə bağlı hər hansı məhdudiyyətlər internet saytlarının, bloqların və ya hər hansı digər internet-əsaslı, elektron və ya digər bu kimi məlumat yayma sisteminin fəaliyyətinə” yalnız MSHBP-nin 19-cu maddəsini pozmadığı halda icazə verilir, nəticədə veb-saytların fəaliyyətinə ümumi qadağalar MSHBP- nin 19-cu maddəsinə uyğun gəlmir. BMT-nin İfadə Azadlığı üzrə Xüsusi Nümayəndəsinin 2011-ci il hesabatının 70-ci bəndi dövlətləri “bağlı olan internet saytlarının siyahılarını və hər bir internet saytının bloklanmasının zəruriliyi və əsaslandırılması ilə bağlı tam təfərrüatları təqdim etməyə” çağırır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 23 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

kəskin tənqidlə qarşılanıb. 77 Qanun KİV və jurnalistlərin qeydiyyatı üçün geniş spektrli həddindən artıq tələblər təqdim edir; 78 qeydiyyatı faktiki olaraq məcburi edir. 79 Sözügedən qeydiyyat tələbləri beynəlxalq standartlara ziddir və KİV-lərin sayının xeyli azalması ilə nəticələnib. 80 Şəffaflıq mühitinə mənfi təsir göstərən amil media orqanının mülkiyyətçisinə dair açıqlama tələbinin olmamasıdır.81 Bundan əlavə, yalnız qeydiyyatdan keçmiş media qurumları və jurnalistlər dövlət subsidiyaları üçün müraciət edə bilərlər və onlara seçki prosesini işıqlandırmaq da daxil olmaqla, informasiya əldə etmək hüququ verilir.

“Media haqqında” qanunu ifadə azadlığına dair beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaq məqsədilə ona müvafiq dəyişikliklər edilməlidir. Xüsusilə, KİV-lərin, o cümlədən xarici vətəndaşlar və hüquqi şəxslər tərəfindən yaradılması, qeydiyyatı və maliyyələşdirilməsinə qoyulan izafi məhdudiyyətlər, habelə jurnalistlərin dövlət tərəfindən idarə olunan qeydiyyatı və lisenziyalaşdırılması sistemi ləğv edilməlidir. Kütləvi informasiya vasitələrinin mülkiyyət və maliyyə mənbələri haqqında məlumatlar açıq olmalıdır.

2023-cü ilin noyabr ayından etibarən müəyyən mənada yüksək vəzifəli dövlət məmurlarının korrupsiyasına dair araşdırma hesabatının dərcindən sonra jurnalistlərə qarşı təqiblər güclənib, 20-yə yaxın jurnalist hələ də həbsdə qalmaqdadır və onların bir qismi ağır cinayətlərdə ittiham olunaraq, məhkumluğu başa çatanadək journalist kimi qeydiyyatları ləğv olunub. 82 Həddindən artıq məhdudlaşdırıcı hüquqi çərçivə ilə bərabər bu cür həbslər media mühitinin əhəmiyyətli dərəcədə sıxılmasına xidmət edir, geniş yayılmış özünüsenzuraya gətirib çıxarır və müstəqil jurnalistika və tənqidi müzakirə üçün imkanları ciddi şəkildə kiçildir.

77 ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsinin sifarişi ilə Media haqqında Qanuna dair 2022 Hüquq Təhlili və 2022-ci il Venesiya Komissiyasının Media haqqında Qanuna dair Avropa Şurasının İnsan Hüquqları və Qanunun Aliliyi Baş Direktorluğu ilə Birgə Rəyinə baxın. 78 Qeydiyyatdan keçmək üçün onlayn mediadan, o cümlədən, ayda ən azı 20 gün ərzində gündə ən azı 20 orijinal xəbər hazırlaması tələb olunur; Jurnalistlər, o cümlədən, ali təhsilli, media ilə bağlı üç il iş və ya elmi təcrübəyə malik olmalı, müəyyən cinayətlərə görə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməməli, qeydiyyatdan keçmiş media orqanında işləməli və ya fərdi sahibkar kimi qeydiyyatdan keçməli və peşə etikası kodeksinin tələblərinə əməl etməlidirlər. Qeydiyyatdan keçmiş media həmçinin öz jurnalistlərini qeydiyyatdan keçirə və informasiya axtarmaq, yaymaq və paylaşmaq üçün dövlət qurumlarında akkreditasiya əldə edə və məkanlara daxil ola bilər. Qeydiyyatdan keçməmiş jurnalistlər hər bir tədbir üçün ayrıca akkreditasiya üçün müraciət etməlidirlər. 79 Məsələn, 2023-cü ilin noyabrında qeydiyyat olmadığından “Dünya” İnformasiya Agentliyi (dia.az) media orqanı bloqa çevrildi. Lakin Medianın İnkişafı Agentliyinin Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə müraciəti əsasında ona çıxış bağlanmışdır. 80 MSHBP-nin 19-cu maddəsinə 34 saylı Ümumi Şərhin 44-cü bəndində deyilir ki, “jurnalistlərin ümumi dövlət qeydiyyatı və ya lisenziyalaşdırılması sistemləri MSHBP-nin 19-cu maddəsinin 3-cü bəndinə uyğun gəlmir”. Keçmişdə 5000-dən çox KİV qeydiyyatdan keçib, qanun qüvvəyə mindikdən sonra isə yalnız 300 media orqanı qeydiyyatda qalıb. Bəzi DTİHB SMM həmsöhbətləri qeyd ediblər ki, bir sıra qeydiyyatdan keçməmiş KİV-lər məhdud bazar və medianın maliyyələşdirilməsinə qoyulan məhdudiyyətlər səbəbindən redaksiya şəklində fəaliyyət göstərmək imkanı olmayan yerli jurnalistlər tərəfindən yaradılıb. Digərləri qeyd ediblər ki, jurnalistlər tez-tez, o cümlədən qeydiyyatdan keçmiş medianın əməkdaşları, qanunsuz maliyyə qazancı əldə etmək üçün öz imkanlarından sui-istifadə edirlər. 81 Media Azadlığı və Demokratiya üzrə Birgə Bəyannamənin g. bəndində qeyd olunur ki, “KİV-ə sahibliyinə dair şəffaflıq böyük əhəmiyyət kəsb edir. Cəmiyyətin medianın kimə məxsus olduğunu və prioritetlərə, məqalələrə və məzmuna təsir etdiyini bilmək hüququ var. Media üzərində mülkiyyətə dair şəffaflıq media məzmununun çoxluğu və müxtəlifliyi üçün əsas yaradır”. 82 Ülvi Həsənli, Sevinc Vaqifqızı Abbasova, Məhəmməd Kekalov, Nərgiz Absalamova, Hafiz Babalı, Elnarə Qasımova; Fəridə Mehrəlizadə (Abzas Media); Əziz Orucov, Şamo Emin (YouTube kanalı, Kanal 13); İbrahim Hümbətov (Azerinfo.az); Ərşad İbrahimov (dunyaninsesi.az); Teymur Kərimov (Kanal 11); Arzu Sayadoğlu (İctimai Qulluq Hərəkatı); Müsfiq Cabbar, Əli Zeynal, Ramil Babayev, İlkin Əmrahov, Akif Qurbanov, Elmir Abbasov, Fərid İsmayılov, Ələsgər Məmmədli (Toplum TV); İmran Əliyev (Meclis.info); Əfqan Sadıqov (Azel TV); Vüqar Qurdqanlı (Az24saat.org). Azərbaycan Respublikası Səhifə: 24 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

B. TƏŞVIQAT KAMPANIYASININ MƏTBUATDA IŞIQLANDIRLMASI ƏTRAFLI MƏLUMAT KEÇID

Media üçün təşviqat qaydaları müfəssəl xarakterlidir, lakin onlar kampaniya iştirakçılarının mediaya ədalətli çıxışını və beynəlxalq standartların tələb etdiyi kimi seçicilərin məlumatlı seçim etmək üçün kifayət qədər məlumatla təmin olunmasını təmin etmir. 83 Məsələn, ictimai yayımçı İTV-dən qanunla tələb olunur ki, yalnız 60-dan çox namizədi qeydə alınmış partiyalara və partiyaların koalisiyalarına həftədə ən azı üç saat pulsuz praymtaym zamanı vaxt təqdim etsin. Bu seçkilərdə yalnız hakim YAP bu tələbi yerinə yetirsə də, pulsuz efir vaxtından istifadə etməmək qərarına gəlib. 84 Öz namizədliyini irəli sürən şəxslər və 60-dan az namizədi olan partiyalar tərəfindən irəli sürülən namizədlər ictimai yayımçının yerli bölmələrində pulsuz efir vaxtı əldə etmək hüququna malik olsalar da, praktiki olaraq bunlar mövcud deyil. Qanunun tələbinə görə, İTV ödənişli reklam üçün də efir vaxtı ayırıb. Əvvəlki parlament seçkiləri ilə müqayisədə qiymətlərin aşağı salınması müsbət haldır. 85 Lakin heç bir namizəd ödənişli efir vaxtı üçün müraciət etməyib.

Seçicilərin kampaniya iştirakçıları haqqında kifayət qədər məlumat əldə etmələri üçün beynəlxalq standartlara uyğun olaraq ictimai yayımda efir vaxtı ədalətli əsaslarda və ayrı-seçkiliyə yol verilmədən təmin olunmalı, partiyalara və namizədlərə ayrılan vaxt onların öz ismarışlarını çatdırmaları üçün kifayət etməlidir.

Qanunvericiliyə əsasən, KİV-də təbliğat-təşviqat kampaniyasına müsahibələr, mətbuat konfransları, açıq müzakirələr, debatlar, dəyirmi masalar, siyasi reklamlar, habelə televiziya və radio proqramları daxildir. Təşviqat kampaniyasının bu dərəcədə geniş tərifi çox dar şəkildə müəyyən edilmiş redaksiya mövqeyi ilə birlikdə medianın müsabiqə iştirakçılarının müxtəlif və hərtərəfli işıqlandırılması imkanlarını məhdudlaşdırdı və beləliklə, ictimaiyyətin geniş baxış dairəsinə çıxışını daraltdı. 86 Özəl KİV-lər kampaniyanın yalnız ödənişli işıqlandırılmasını təmin edə bilər və 72 özəl milli və yerli yayımçının heç biri ödənişli efir vaxtı təklif etmir.

Seçicilərin məlumatlı seçim etmək qabiliyyətinə töhfə vermək üçün dövlət medianın siyasi partiyalar, namizədlər, təşviqat məsələləri və səsvermə prosesləri barədə ictimaiyyəti məlumatlandırmasını təmin etməlidir. Xüsusilə, mediada kampaniyanın tərifinə yenidən baxılmalıdır ki, KİV-ə təşviqat kampaniyasını, o cümlədən xəbərlərin işıqlandırılması, müsahibələr və ya panel müzakirələri formalarında pulsuz redaksiya formatında təmin etsin.

83 2009-cu il Media və Seçkilər üzrə Birgə Bəyanatda qeyd olunur: “İctimai maraqlara uyğun xidmət göstərən yayımçılar da daxil olmaqla, bütün ictimai media seçki dövrü ərzində aşağıdakı öhdəlikləri daşımalıdır: Seçicilərin seçki məsələləri, o cümlədən demokratiyada seçkilərin rolu, öz səsvermə hüququnun necə həyata keçiriləcəyi, əsas seçki mövzuları, müxtəlif partiyaların seçki siyasəti və seçkilərlə bağlı mövqeyi haqqında məlumatlandırılmasını təmin etmək. Bu, bir qayda olaraq, partiya rəhbərlərinə və namizədlərə verilən sualları, habelə namizədlər arasında debatları əhatə edən hesabatı ehtiva etməlidir. […] Bütün partiyalara və namizədlərə öz ismarışlarını birbaşa ictimaiyyətlə pulsuz və ya subsidiyalaşdırılmış tariflərlə çatdırmaq üçün mediaya bərabər çıxış imkanı vermək. Bərabər çıxış dəstəyin ümumi səviyyələrini ölçmək üçün obyektiv meyarlara uyğun olaraq ayrılmış ədalətli və ayrı-seçkiliyə yol verməyən çıxış imkanı deməkdir və bura çıxışın vaxtı və hər hansı ödənişlər kimi amillər daxildir”. 84 YAP bəyan edib ki, “demokratik prinsiplərə riayət etmək, müstəqil və digər partiyaların namizədləri ilə ədalətli rəqabəti təmin etmək üçün seçkiqabağı təşviqat dövründə bu imtiyazdan istifadə etməməyi” seçib. Eynilə, ötən iki seçkidə yalnız YAP pulsuz efir vaxtından istifadə hüququ qazanıb və eyni səbəblərdən istifadə etməkdən imtina edib. 85 Saat 9:54-16:54 arası efir vaxtı saniyəsi 20 manat, 21:55-22:55 arası isə 30 manatdır. 86 MDB-nin üzvü olan dövlətlərdə demokratik seçkilərin standartları, seçki hüquq və azadlıqları haqqında 2002-ci il Konvensiyasının 13.2-ci maddəsində deyilir: “Üzv dövlətlər öz konstitusiyası, qanunları və dövlətin beynəlxalq öhdəlikləri çərçivəsində fəaliyyət göstərən kütləvi informasiya və telekommunikasiya vasitələri əhalini seçkilər, namizədlərin irəli sürülməsi (namizədlərin siyahısı), onların seçki proqramları (platformalar), seçki kampaniyasının və səsvermənin gedişi, seçici fəallığı və səsvermənin nəticələri barədə məlumatlandırmağa çağırılır”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 25 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Qanunvericiliyin tələbinə əsasən MSK, 4 MSK üzvü və 15 KİV nümayəndəsindən ibarət Media Qrupu yaratdı. Bu qrupa kampaniyanın işıqlandırılmasına nəzarət etmək və kampaniya zamanı media ilə bağlı problemləri həll etmək həvalə olunmuşdu. Qrup həmçinin qanun pozuntuları ilə bağlı hüquq- mühafizə orqanlarına, məhkəmələrə və MSK-ya müraciət etmək səlahiyyətinə malik idi. Media Qrupu DTİHB SMM-nin iştirak etdiyi xüsusi əsasda bir sessiya keçirdi; qrupa heç bir şikayət daxil olmamış və heç bir qanun pozuntusu aşkar edilməmişdir. Qanuni tələb olmadığı üçün Qrup öz işi ilə bağlı heç bir məlumat dərc etməyib.

İctimai İTV-də pulsuz və ödənişli efir vaxtı üçün ayrılmış əsas vaxtdan MSK-nın fəaliyyətinin işıqlandırılması və seçki prosesi haqqında ümumi məlumat üçün istifadə olunub. Eynilə, monitorinq edilən kanallarda seçki ilə bağlı bütün xəbərlər MSK-nın fəaliyyətinə həsr olunmuşdu. 87 MSK-nı neytral şəkildə işıqlandıran Xəzər TV istisna olmaqla, monitorinq edilən telekanallardakı praymtaym xəbərlərdə MSK-nın işıqlandırılmasının 13-37 faizi müsbət tonda olub.

Monitorinqi aparılan altı telekanalda Hökumətin xarici siyasəti bütün xəbərlərin 21-59 faizini əhatə etməklə, axşam xəbərlərində üstünlük təşkil edirdi. Monitorinq edilən kanallardakı digər xəbərlərdə Prezidentə praym-taym yayımının 29 - 67 faizi həsr olunmuşdur ki, bu müddətin də 28-70 faizi müsbət və ya çox müsbət tonda idi. 88 Təşviqat kampaniyası üçün rəsmi şəkildə ayrılmış vaxtla yanaşı, müntəzəm olaraq monitorinqi aparılan bütün kanallarda Prezidentin nailiyyətlərini əks etdirən reklam çarxları, o cümlədən xəbərlərdən dərhal əvvəl fevralda keçirilən prezident seçkiləri ilə bağlı Prezidentin seçkiqabağı təşviqat videoçarxları yayımlanıb. Əsasən Müdafiə Nazirliyi tərəfindən təmin olunan və Nazirliyin fəaliyyətini əks etdirən məlumatlar da daxil olmaqla, xəbərlər proqramlarında Hökumətin fəaliyyətinə 12 - 44 faiz vaxt ayrılmışdır. Onlayn mediada daha çox namizədlərin seçicilərlə görüşləri işıqlandırılıb. Yalnız APA öz materiallarını açıq şəkildə sponsorluq kimi işarələyib.

Bütövlükdə, bütün kampaniya zamanı namizədlərin mediada çox az işıqlandırılması seçicilərə kampaniya iştirakçıları və onların proqramları haqqında məlumat almağa imkan vermədi və onların məlumatlı seçim etmək imkanlarını məhdudlaşdırdı.

XI. SEÇKİ MÜBAHİSƏLƏRİNİN HƏLLİ

Şikayətlər və müraciətlər bütün maraqlı tərəflər tərəfindən seçki komissiyalarına və məhkəmələrə verilə bilər və beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq şikayətlərin verilməsi və baxılması üçün qısa müddətlər tətbiq edilir. 89 Qanuna uyğun olaraq, MSK və DSK-lar şikayətlərə baxmaq üçün komissiya üzvlərindən və onların hüquqi biliklərə malik əməkdaşlarından ibarət ekspert qrupları yaratmışlar. 90

Seçki günündən əvvəl MSK-ya namizədlərin qeydə alınması ilə bağlı DSK-ların qərarlarından 28 şikayət daxil olub. Onlardan 21-i qeydiyyatdan imtina edilmiş namizədlər tərəfindən verilmiş, 19-u

87 Rəsmi təşviqat dövründə DTİHB SMM aşağıdakı televiziyaların İTV (ictimai), AzTV (dövlət), ARB, ATV, Real TV və Xezer TV-nin praym-taymının sistemli media monitorinqini aparmışdır. DTİHB SMM həmçinin MSK-ya namizədlər üçün ödənişli yer ayırmaq niyyətində olduqlarını bildirən onlayn mediada kampaniyanın işıqlandırılmasının monitorinqini aparıb. 88 Avqustun 26-da ATV, Real TV, Xezer TV və AzTV həm də Prezidentin həyat yoldaşı olan Birinci itse-prezidentin doğum gününü qeyd etməyə pozitiv tonda 21-45 primetime dəqiqə ayırıb. 89 Qərardan və ya pozuntudan sonra üç gün ərzində müraciət və şikayətlər verilə bilər. Seçki komissiyaları və məhkəmələr şikayət və müraciətlər üzrə üç gün müddətində, səsvermə gününə 30 gün qalmış verildikdə isə iki gün müddətində qərar qəbul etməlidirlər. Seçki günü və ya ondan sonrakı gün verilən şikayətlərə dərhal baxılmalıdır. 90 Ekspert qrupları müvafiq olaraq MSK-da doqquz, DSK-larda isə üç üzvdən ibarət idi. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 26 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

əsassız olması səbəbindən rədd edilmiş, 2-si isə şikayətçilərin qeydiyyatı ilə nəticələnmişdir; namizədin qeydə alınmasından onun qeydiyyatdan çıxarılması ilə nəticələnən əlavə şikayət verilib. 91 MSK-ya təşviqat qaydalarının pozuntuları ilə bağlı 4 şikayət daxil olub və MSK onlardan üçünü aidiyyatı üzrə DSK-lara göndərib, biri isə araşdırma səlahiyyətlərinin olmaması səbəbindən rədd edilib. 92

Müsbət hal odur ki, şikayətçilər MSK-nın iclaslarında şifahi arqumentlər təqdim etməyə dəvət olunublar. Bununla belə, DTİHB SMM-in müşahidə etdiyi iclaslarda MSK şikayətçilərin şifahi dəlillərini nəzərə almayıb və bir hal istisna olmaqla, hamısına dair yekdilliklə əvvəlcədən hazırlanmış qərar layihəsini qəbul etməyib. Şikayətçilərin əksəriyyətinin əlavə sübutlar təqdim etmək və ya MSK- nın qərarlarını əsaslandırdığı yoxlama protokollarını nəzərdən keçirmək imkanı olmayıb. 93 Natamam doldurulmuş əmlak bəyannaməsinə, o cümlədən bəyan edilməmiş daşınmaz əmlaka və ya mülkiyyətdə olan nəqliyyat vasitələrinə görə namizədin qeydə alınmasından imtina halları üzrə MSK, şikayətçilərin dövlət uçotunda faktların düzgün əks etdirməməsi ilə bağlı iddiaları araşdırmadan, yalnız dövlət uçotundakı məlumatlar əsasında qərar qəbul edib. Ümumilikdə, MSK qərarlarında təfərrüatlı əsaslandırmalar yox idi, əksər qərarlar sadəcə ekspert qrupunun nəticələrinə istinad edir və əlavə hüquqi müdafiə vasitələrinin mövcudluğunu göstərmirdi. 94 MSK-nın bu cür yanaşması şikayətçiləri qanunla və qabaqcıl təcrübə ilə müəyyən edilmiş prosessual təminatlardan məhrum edib. 95

Bundan əlavə, MSK-nın namizədlərin qeydə alınmasını rədd edən qərarlarından məhkəmələrə 11 şikayət verilib. 96 Şikayətləri rədd edilmiş namizədlərdən altısı Ali Məhkəməyə apellyasiya şikayəti verib ki, bunların da beşinin müraciəti rədd edilib, biri isə şikayətçinin vəkillə təmsil olunmadığına görə qəbul edilməyib. Müşahidə olunan iki məhkəmə iclasında məhkəmələr təqdim edilmiş əsaslı sübutları tədqiq etməyiblər. Apellyasiya məhkəmələri və Ali Məhkəmə qalan bütün şikayətləri MSK qərarlarını istinad edərək əsassız kimi rədd edib. Sözügedən təcrübə əvvəllər AİHM tərəfindən pozuntu kimi qiymətləndirilmişdi.97 Seçki komissiyaları və məhkəmələr tərəfindən qərarların qəbulu müddətlərinə ümumilikdə riayət olunsa da, 14 apellyasiya şikayətlərinə baxış təşviqat kampaniyası başlayandan sonra hələ də davam edirdi və bu, effektiv və vaxtında hüquqi müdafiə vasitəsi prinsipini pozmuş olurdu.

Seçki mübahisələrinin həllində qanunla tələb olunan prosesin təmin edilməsi üçün əlavə tədbirlər görülməlidir. Şikayətçilər sübutlar nəzərdən keçirilkən iştirak etməli, ekspertlərin gəldiyi nəticələrə çıxış əldə etməli və öz sübutlarını təqdim edə bilməlidirlər. Məhkəmələr bütün, o cümlədən MSK və ekspertlər tərəfindən təqdim olunan arqumentləri, prosessual nöqsanları və yeni sübutlarla bağlı

91 Daha altı şikayət xırda texniki məsələlərlə bağlı olub; Onlardan ikisi təmin edilib, dördü isə rəsmi əsaslarla (şikayət imzalanmayıb və ya təsdiqedici sənədlərin olmaması) rədd edilib. 92 İddia edilən təşviqat pozuntularına qanunla tələb olunan məlumat olmadan vərəqələrin paylanması daxildir. 93 MSK saxta imzaların olduğunu iddia etdikdə, imza vərəqləri rədd edilmiş namizədlərə yalnış hesab olunan imzalar və bunun necə müəyyən edildiyi barədə məlumat verilməyib. 94 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 5.11-ci bəndində qeyd olunur ki, “şəxs əleyhinə olan inzibati qərarlar tam əsaslandırılmalı və bir qayda olaraq mövcud hüquqi müdafiə vasitələrini göstərməlidir”. 95 Seçki Məcəlləsinin 112-1.9-cu maddəsinə əsasən ərizəçinin yeni sübutlar təqdim etmək hüququ vardır. 112-1.7- ci maddə şikayətçiyə şikayətinin araşdırılması ilə bağlı iclasda iştirak etmək hüququ verir. İnzibati Prosessual Qanunun 24-cü maddəsində inzibati orqan “inzibati icraat zamanı işin düzgün həlli üçün vacib olan bütün faktiki halları hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırmaq” vəzifəsini qoyur. 2022-ci il Qabaqcıl Təcrübə Məcəlləsinin 100- cü bəndində deyilir ki, “apellyasiya proseduru məhkəmə xarakterli olmalıdır, o mənada ki, şikayətçilərin hər iki tərəfin dinlənildiyi araşdırma prosesində iştirak hüququ qorunmalıdır”. 96 Şikayətçi daha əvvəl MSK-ya müraciət etmədiyi üçün bir müraciət qəbuledilməz kimi rədd edilib. 97 Qəhrəmanlı və başqaları Azərbaycana qarşı (2015) iş üzrə qərarında AİHM Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin MSK-nın prosedurunda olan nöqsanlarla bağlı qaldırılan şikayətdə arqumentləri müstəqil araşdırmadan və ya ərizəçilərə müraciət etmədən, sadəcə olaraq, MSK-nın nəticələrini təkrarlayıb və təsdiqləyib və öz əsaslandırmasında yazması halını nəzərə almasında pozuntu aşkar edib. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 27 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

vəsatətləri nəzərdən keçirməlidir. MSK və məhkəmə qərarları tam əsaslandırılmalı və şikayət üçün mövcud hüquqi müdafiə vasitələrini göstərməlidir.

DTİHB SMM-in bir neçə həmsöhbəti qeyd ediblər ki, məhkəmə xərclərinin mövcud dərəcələri növbəti instansiyalara mürəciət etmək imkanına maneə yaradır. 98 MSK qərarlarını nəzərdə tutulmuş müddət ərzində öz internet səhifəsində dərc edib; lakin qanunda tələb olmadığına görə şikayətlərin məzmununu ictimaiyyətə təqdim etməyib. MSK şikayətlərin reyestrini aparsa da, onu ictimaiyyətə açıqlamır və bununla şəffaflığa xələl gətirir. Məhkəmə iclasları haqqında məlumat ictimaiyyət üçün açıq deyildi və anonimləşdirilmiş məhkəmə qərarları onlayn “Elektron məhkəmə” vahid məhkəmə məlumat bazasında dərc edilməli olsa da, texniki məhdudiyyətlər səbəbindən onlara asanlıqla daxil olmaq mümkün olmamışdır. 99

Seçki mübahisələrinin həllində şəffaflığı artırmaq üçün seçkiləri idarə edən orqanlar daxil olan şikayətlərin reyestrini öz internet səhifəsində dərc etməyi nəzərdən keçirə bilər. Məhkəmə qərarları vaxtında dərc edilməli və asanlıqla əlçatan olmalıdır. Seçki mübahisələrinin həlli mexanizmləri yaxşı təcrübələrə uyğun olsa da, seçki komissiyalarının şikayətlərə baxılmasında müstəqil və qərəzsiz olması ATƏT öhdəliklərinə və beynəlxalq standartlara zidd olaraq effektiv hüquqi müdafiə vasitələri hüququnu zəiflədib. 100 Bundan əlavə, BSMM-in bir neçə həmsöhbəti əvvəlki parlament seçkiləri ilə müqayisədə məhkəmə müraciətlərinin sayının azalmasını məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinə və onun hakimiyyətə qarşı mübahisələrin həllində effektivliyinə inamın daha da azalması ilə əlaqələndirdi. 101

XII. SEÇKİ MÜŞAHİDƏSİ

Müşahidəçilər partiyalar, namizədlər, qeyri-hökumət, beynəlxalq və xarici qurumlar tərəfindən irəli sürülə bilər. Onlar ölkə üzrə müşahidə aparmaq üçün MSK və ya müvafiq seçki dairəsinin ərazisində müşahidə aparmaq üçün isə DSK-lar tərəfindən akkreditasiyadan keçməlidirlər. Məhdudlaşdırıcı hüquqi müddəalar ümumilikdə vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının xaricdən maliyyələşdirilməsinə limitlər təyin edir və uzun gecikmələr və ya onların təşkilat kimi qeydiyyatı prosesində sənədlərdəki kiçik nöqsanları düzəltmək imkanının olmaması kimi inzibati maneələri nəzərdə tutur ki, bu da öz növbəsində seçki müşahidəsi də daxil olmaqla vətəndaş cəmiyyətinin fəalliyyətinə xələl gətirir. 102 Bir neçə təcrübəli vətəndaş seçki müşahidə qrupları qeydiyyatdan keçməmiş və maliyyə imkanlarından

98 Ali Məhkəməyə şikayət yalnız Vəkillər Kollegiyasında qeydiyyatdan keçmiş qanuni nümayəndə vasitəsilə verilə bilər. Vəkil tutmaq üçün kifayət qədər vəsaitinin olmadığını sübut edən şəxsə belə hallarda dövlət hesabına vəkil təyin edilə bilər. 99 Məlumat bazası veb-interfeysi uzun və qeyri-funksional axtarış funksiyasına malikdir və qərarları yalnız işin tərəflərinə irbaşa keçid və ya QR kodu vasitəsilə əlçatan olur. 100 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen sənədinin 5.10-cu bəndində qeyd olunur ki, “fundamental hüquqlara hörmət və qanunun aliliyini təmin etmək üçün hər kəsin inzibati qərarları səmərəli şəkildə mübahisələndirmək üçün təsirli vasitəyə çıxışı olmalıdır." 101 Konstitusiyaya dəyişikliklər layihəsi ilə bağlı 2016-cı il Venesiya Komissiyasının rəyinin 66-cı bəndində qeyd olunur ki, 98-1-ci Maddə “məhkəmə sisteminin müstəqilliyinə ciddi təhlükə yaradır; Prezident tərəfindən hakimlərin namizədliyinin irəli sürülməsi prosesində “müstəqil məhkəmə şurasının” iştirakına konstitusiya səviyyəsində təminat verilmir” və “iki yüksək məhkəmə instansiyasının bütün hakimlərinin təyin edilməsinin icra hakimiyyətinin əlində olması [... ] Əslində, bu, prezident qarşısında məhkəmə sisteminin daha da asılılığını artıracaqdır ". Ali Məhkəmənin sədri sabiq Kənd Təsərrüfatı naziri, sədr müavini isə vaxtilə Hökumətin AİHM- ə təhkim olunmuş nümayəndəsi olub. 102 Seçki monitorinqi mərkəzi və digərlərinin Azərbaycana qarşı 2021 AİHM Qərarında məhkəmə qeyd edir ki, "nə Ədliyyə Nazirliyi, nə də yerli məhkəmələr nə üçün iddia edilən pozuntuların aradan qaldırılmasının qeyri- mümkün olduğunu hesab etdiklərini və [Seçkilərin Monitorinqi Mərkəzinin] SMM-nin ləğvinə haqq qazandırdıqlarını izah etməyiblər”. Məhkəmə SMM-nin qeydiyyatının gecikməsi və onun ləğvi ilə bağlı AİHK- ın 11-ci maddəsinin pozulduğunu qeyd etmişdir. Bu günə qədər bu qərar hələ də icra olunmayıb. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 28 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

məhrum qalmış, onların tanınmış üzvlərin bir qismi istintaq altında və həbsdədir və bu səbəbdən onlar heç bir seçki müşahidəsi apara bilməmişdir. 103

Qanun və müvafiq normativ-hüquqi aktlar eyni zamanda seçki komissiyasının fəaliyyətini müşahidə edə biləcək hər bir subyekt üzrə nümayəndələrin sayını məhdudlaşdırmır. Bununla belə, yalnız MSK tərəfindən xüsusi icazə verilmiş müşahidəçilər seçki günündən əvvəl və sonra seçki komissiyalarının iclaslarını müşahidə etmək hüququna malikdir, digər müşahidəçilər isə seçki məntəqələrində yalnız seçki günü prosedurlarını müşahidə edə bilərlər. Bundan əlavə, qanun seçki komissiyalarına seçki keçirilən məkanda insan sayının həddən artıq çox olduğu halda kimin iştirak edə biləcəyini müəyyənləşdirmək, habelə çeşidli səbəblərdən və seçki komissiyalarının mülahizəsinə əsasən müşahidəçilərin qeyri-münasib hərəkət və ya davranışlarına görə onları müşahidə hüququndan məhrum etmək üçün geniş ixtiyari səlahiyyətlər verir.

Ümumilikdə 112,749 vətəndaş və 598 beynəlxalq müşahidəçi akkreditasiyadan keçib. YAP-ın irəli sürdüyü 126 müşahidəçi ölkə üzrə müşahidə aparmaq üçün xüsusi icazə alıb. Müşahidəçilərin böyük əksəriyyəti YAP, YAP-ın irəli sürdüyü namizədlər və ona bağlı partiyalar tərəfindən irəli sürülüb ki, bu da müstəqil və qərəzsiz müşahidəçilərin prosesə çıxışı ilə bağlı narahatlığın artırılmasına səbəb olub. 104

Seçki prosesinin şəffaflığını artırmaq üçün vətəndaş müşahidəçi qruplarının qeydiyyatının asanlaşdırılması və onların seçki komissiyalarının işi, namizədlərin qeydiyyatı, təşviqat və seçki mübahisələrinin həlli də daxil olmaqla, seçki prosesinin bütün aspektləri və mərhələlərinə maneəsiz çıxışını təmin etmək üçün tədbirlər görülməlidir.

XIII. SEÇKİ GÜNÜ

BSMM-nin müşahidə etdiyi məntəqələrdə seçki günü nizam-intizamlı keçib. Seçki günü ərzində MSK hər bir dairə və ölkə üzrə seçici fəallığı ilə bağlı yenilikləri paylaşmışdır. DTİHB-nin əvvəlki tövsiyəsinə uyğun olaraq, BSMM-in müşahidə etdiyi seçki məntəqələrində MnSK üzvlərinin 48 faizi, o cümlədən sədrlərin 40 faizi olmaqla qadınlar yaxşı təmsil olunub. Seçici fəallığının 37,7 faiz olduğu açıqlanıb.

BSMM 102 seçki məntəqəsində açılışı müşahidə edib və beş hal istisna olmaqla, proses ümumilikdə müsbət qiymətləndirilib, lakin müşahidəçilər müşahidə olunan seçki məntəqələrinin təxminən yarısında mühüm təminatların nəzərə alınmadığını qeyd ediblər. Müşahidə olunan seçki məntəqələri cüzi gecikmələrlə açılan 9 məntəqə istisna olmaqla, vaxtında açılıb. Açılış zamanı heç də hər bir yerdə əsas prosedur təminatlarına əməl olunmayıb; müşahidəsi aparılmış 28 seçki məntəqəsində alınmış seçki bülletenləri sayılmayıb, 43 halda isə onların sayı elan edilməyib və ya məntəqə seçki komissiyasının protokollarında qeyd olunmayıb; 28 məntəqədə MnSK seçki bülletenlərinin üzərinə MnSK-nın möhürünün qabaqcadan vurulub-vurulmamasını yoxlamayıb; və 26 seçki məntəqəsində isə seçki qutuların üzərindəki möhürlərin seriya nömrələri elan edilməyib və məntəqə seçki komissiyalarının protokollarına yazılmayıb. Bu çatışmazlıqlar bülletenlərin və seçki qutularının tamlığını potensial olaraq pozurdu. Bundan əlavə, müşahidə edilən 13 seçki məntəqəsində MnSK

103 Həmçinin Seçki Monitorinqi və Demokratiya Tədqiqatları Mərkəzi, Demokratik Təşəbbüslər və Seçki Müşahidə İttifaqı İnstitutu. 29 aprel 2024-cü ildə SMDRM-nin tanınmış üzvü Anar Məmmədli ölkəyə qanunsuz pul gətirmək ittihamı saxlanmış və istintaqa cəlb olunmuşdur. Cinayət törətməsi sübut olunarsa səkkiz ilədək həbs oluna bilər. 104 YAP rəsmi olaraq DSK-da akkreditə olunmuş 63,266 partiya tərəfindən irəli sürülmüş müşahidəçidən 12,560 və MSK-da akkreditə olunmuş 1,405 partiya tərəfindən irəli sürülmüş müşahidəçidən 818 müşahidəçi ilə rəsmi şəkildə təmsil olunub. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 29 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

üzvləri açılış prosedurları barədə məlumatlı olmadıqlarını nümayiş etdirdilər. Bəzi hallarda BSMM müşahidəçilərinə açılış prosedurlarını izləməyə maneə yaradıldığını, habelə digər səlahiyyətli şəxslərin oxşar məhdudiyyətlərlə üzləşdiyini bildirdilər.

Müşahidəsi aparılan 914 seçki məntəqəsində ciddi pozuntulara və mühüm prosedurların tətbiqində uyğunsuzluqlara baxmayaraq, 95 faizində səsvermə prosesi nizamlı və ümumilikdə müsbət qiymətləndirilib. Səsvermədən əvvəl seçicilərin barmaqlarında mürəkkəb izlərinin olub-olmaması heç də hər bir halda yoxlanılmayıb (müşahidə edilən məntəqələrin 10 faizi) və ya səsvermədən sonra ardıcıl olaraq mürəkkəblə işarələnməyib (7 faiz), seçicilərdən seçici siyahılarını imzalamaq da bütün hallarda tələb olunmayıb (3 faiz). Bu prosedurların hər biri təkrar səsverməyə qarşı mühüm təminatlardır. 105 Bundan başqa, BSMM-in müşahidəsinə əsəsən bir sıra hallarda qanunvericiliyə zidd olaraq, seçki günü seçicilər, o cümlədən müvafiq seçki məntəqəsinin hüdudlarında yaşayış yerinin olduğunu sübüt edə bilməyənlər, əlavə seçici siyahısına daxil edilib. 106

Müşahidəsi aparılan məntəqələrin 98 faizində seçki məntəqələrinin quruluşu səsvermənin məxfiliyini təmin edirdi. Bununla belə, 4 halda seçicilərin səsvermə bülleteni gizli şəkildə qeyd etməməsi və 9 halda məxfiliyi qorumaq üçün bükməməsi səbəbindən səsvermənin məxfiliyi pozulub. Müşahidə olunan seçki məntəqələrinin 3 faizində seçki qutuları düzgün möhürlənməyib, 3 faizində isə digər prosedur problemləri müşahidə olunub.

Seçicilərin şəxsiyyət vəsiqəsi olmadan səsverməyə buraxılması (17 hal), seçici siyahılarında eyni görünən imzalar (56 hal), icazəsiz şəxslərin seçicilərin qeydiyyatını aparması (32 hal), o cümlədən seçki qutusuna topa bülleten atma əlamətləri (26 hal) prosesin bütövlüyü ilə bağlı narahatlıq doğuran ciddi qanun pozuntuları da müşahidə olunub. 107 BSMM müşahidəçiləri həmçinin bir seçicinin neçə MnSK-da səs verməsini və bir qrup seçicinin bir neçə seçki məntəqəsinə avtobusla getməsini birbaşa müşahidə etdiklərini bildiriblər.

Səsvermənin tamlığını qorumaq üçün hakimiyyət orqanları seçki komissiyalarının prosedurlara riayət etməsinə daha effektiv nəzarəti, o cümlədən səsvermə sirrinin pozulmasına, seçki qutularına bülletenlərin topa atılmasına yol verən və ya qarşısını almayanlara və mürəkkəblə işarələnmə və qutuların mühafizəsinin təmin edilməsi kimi prosessual təminatların yerinə yetirilməməsinə görə sanksiyaların tətbiq edilməsini nəzərdən keçirməlidir.

Müşahidəsi aparılan məntəqələrin 63 faizində vətəndaş müşahidəçiləri, 86 faizində isə namizəd və ya partiyanın müşahidəçiləri iştirak edib. Bununla belə, BSMM müşahidəçiləri fikir vermişdirlər ki, sözügedən şəxslər əksər namizəd nümayəndələri və vətəndaş müşahidəçiləri özlərinin kim tərəfindən irəli sürülməsinə dair xəbərsiz idilər. Bu hal sözügedən müşahidəçilərin prosesdə şəffaflığı təmin etməsini sual altına qoyur. Bundan əlavə, BSMM müşahidəçiləri 47 məntəqədə vətəndaş müşahidəçilərinin əslində namizədləri təmsil etməsinin və YAP-ın irəli sürdüyü namizədlərin müşahidəçiləri digər seçki iştirakçılarına nisbətən daha böyük sayda olmasının şahidi olublar. Müşahidəsi aparılan seçki məntəqələrinin 3 faizində icazəsiz şəxslər olub.

105 Məsələn, MnSK üzvləri qanunun tələb etdiyi kimi sol barmağın əvəzinə sağın baş barmağı işarələyiblər; və ya UB lampasından çox adi işıqdan istifadə edərək mürəkkəbi yoxlayırdılar. 106 Bu seçkilər üçün seçki günü adekvat inzibati təminat və ya məhkəmə nəzarəti olmadan 11,224 seçici əlavə seçici siyahısına daxil edilib ki, bu da beynəlxalq təcrübəyə uyğun deyil. 107 Bundan əlavə, QMM-lar bildirdilər ki, 2 saylı DSK-nın 32 saylı MnSK-da; 124 saylı DSK-nın 15 saylı MnSK- da; və 13 saylı DSK-nın 36 saylı MnSK-da – indiyədək səs vermiş seçicilərin ümumi sayı gözlə görünən şəkildə seçki qutusunda olan bülletenlərin və seçici siyahılarındakı imzaların sayına uyğun gəlmir. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 30 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

BSMM müşahidəçiləri müşahidələrin 95 faizində məhdudiyyətsiz səsvermə prosedurlarını müşahidə edə bilib, lakin müşahidə edilmiş seçki məntəqələrinin 5 faizində MnSK üzvlərinin onlarla tam əməkdaşlıq etmədiklərini və bəzi hallarda seçici siyahılarına baxmağa icazə verilmədiyini bildirdilər.

Əlilliyi olan şəxslərin səsvermə prosesinə çıxışını asanlaşdırmaq üçün görülən tədbirlərə baxmayaraq, müşahidə olunan seçki məntəqələrinin 70 faizində seçki məntəqələrinə müstəqil giriş təmin və 35 faizində əlilliyi olan şəxslərin seçki məntəqələrinə yerləşdirilməsi əlverişli təşkil olunmayıb.

Hakimiyyət orqanları müvafiq təşkilatlarla məsləhətləşərək, əlilliyi olan şəxslərin seçki prosesində iştirakını asanlaşdırmaq, o cümlədən məlumatların əlçatan formatlarda dərc edilməsi, seçki məntəqələrinə müstəqil girişin təmin edilməsi və səsvermə sirrinə riayət olunmasını təmin etmək üçün əlavə səylər göstərməlidir.

BSMM-in müşahidə etdiyi 92 seçki məntəqəsinin 42-də səslərin sayılması mənfi qiymətləndirilib. Mənfi qiymətləndirmələrə, əsasən, MnSK-ların səslərin sayılmasının bütövlüyünü qoruyan mühüm tutuşdurma prosedurlarına, o cümlədən əsas və əlavə seçici siyahıları üzrə imzaların sayının hesablanmasına (41 hal), səyyar səsvermə ilə səs verən seçicilərin hesablanmasına (24 hal) və ya qeydiyyatdan çıxma vəsiqələri ilə səs vermiş seçicilərin sayının müəyyən edilməsi (26 hal), istifadə olunmamış seçki bülletenlərinin ləğvi (21 hal), və protokol layihəsində daxil edilmiş rəqəmlərin elan edilməsinə (45 hal) əməl etməməsi daxildir. 58 halda seçki bülletenlərinə MnSK-nın möhürü vurulmayıb, bülletenlərin etibarlılığı əsaslı (23 halda) və ya ardıcıl (20 halda) müəyyən edilməyib, 44 halda isə mübahisəli məsələlər səsvermə yolu ilə müəyyən edilməyib. 30 halda səyyar seçki qutusunda olan bülletenlərin sayı hesablanmayıb və protokola daxil edilməyib. Səsvermə zamanı baş verən proseslərlə bərabər ciddi narahatlıq doğuran digər hallar arasında bülletenlərin sayılması zamanı topa bülletenlərin atılması (17 halda) ilə bağlı əlavə əlamətlər müşahidə edilib; o cümlədən stasionar qutuda olan seçki bülletenlərinin sayı məntəqədə səs verən seçicilərin sayından çox olan 4 hal və bir halda səyyar seçki qutusunun topa bülletenlərin olmasıdır. Bundan əlavə, BSMM müşahidəçiləri 15 halda seçici siyahılarında qeydlərin qəsdən saxtalaşdırılmasına dair sübutları və ya 8 halda isə yekun protokolların MnSK üzvləri tərəfindən əvvəlcədən imzalandığını müşahidə ediblər. Ümumilikdə, səslərin sayılması prosesi ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 7.4-cü bəndinin tələbinə uyğun olaraq bülletenlərin sayılıb-sayılmaması və dürüst şəkildə hesabat verilməsi baxımından ciddi narahatlıq doğurdu. 108

Müşahidəçilər məlumat vermişdirlər ki, səslərin sayılmasının müşahidəsi aparılan 92 məntəqənin 29- da iştirak edənlərin heç də hamısı sayım prosesini aydın izləyə bilməyib, 27 halda məhdudiyyətsiz müşahidə mümkün olmayıb və 22 halda MnSK-lar tam əməkdaşlığı təmin etməyiblər. 4 halda səlahiyyəti olmayan şəxslərin MnSK-nın işinə rəhbərlik etmə və ya müdaxilələləri müşahidə edilmişdir. Müşahidə edilmiş saymaların 60 faizində məntəqə seçki komissiyaları protokolun surətini seçki məntəqəsində yerləşdirməyib, 19 faizində isə müvafiq hüququ olan şəxslərə onların surətləri verilməyib. 8 halda MnSK daxilində və ya ətrafında gərginlik və ya iğtişaşlar müşahidə olunmuşdur.

BSMM səslərin hesablanmasını 79 DSK-da müşahidə etmiş və 64 halda müsbət qiymətləndirilmişdir. Mənfi qiymətləndirmələr daha çox hesablama prosesinin zəif təşkili (9 hal), şəffaflığın olmaması (12 hal) və DSK sədrlərinin kompüterə etdikləri qeydləri elan etməməsi (36 hal) ilə əlaqədardır. Müşahidə aparılan DSK-ların yalnız 21-də partiya və namizədlərin, 10-da isə vətəndaş müşahidəçiləri iştirak ediblər. Məlumat verilmiş prosedur pozuntuları arasında protokolların rəsmi qərar olmadan düzəldilməsi (10 hal) və protokolların DSK-nın binalarında doldurulması (12 hal) daxildir. 15 halda

108 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 7.4-cü bəndində deyilir ki, “iştirakçı dövlətlər səslərin düzgün hesablanmasını və düzgün məlumat verilməsini təmin edəcəklər”. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 31 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

MnSK-lar tələb olunan bütün sənədləri DSK-lara təqdim etməyib, 11 halda isə MnSK protokollarındakı rəqəmlər üst-üstə düşməyib. Yekun protokollarının qəsdən saxtalaşdırılması ilə bağlı üç hal müşahidə edilib.

Səsvermə bülletenlərinin düzgün hesablanmasını və hesabata daxil edilməsini təmin etmək üçün seçki komissiyaları adekvat təlim keçməli və müşahidəçilərin tam gözü qarşısında səslərin hesablanması və cədvəllərin tərtib edilməsi zamanı mühüm prosedur təminatlarına ciddi şəkildə əməl edilməlidir.

XIV. SEÇKİ GÜNÜNDƏN SONRAKI PROSESLƏR

MSK seçicilərin fəallığını 37,2 faiz səviyyəsində açıqlayıb. BSMM ardıcıl olaraq səsvermədə iştirak edən seçicilərin sayı ilə rəsmi iştirak rəqəmləri arasında uyğunsuzluq müşahidə edib. 109 MSK seçki günü seçki məntəqələri bağlandıqdan bir neçə saat sonra hər bir dairə üzrə ilkin nəticələri dərc etməyə başlayıb və tam ilkin nəticələr sentyabrın 2-də açıqlanıb. MSK seçki məntəqələri üzrə cədvəl şəklində nəticələri dərc etsə də, qanunla tələb olunmadığı üçün MnSK-nın nəticələrinin protokollarını dərc etməyib.

Seçkilərin nəticələri ilə bağlı şəffaflığı artırmaq üçün MSK skan edilmiş MnSK protokollarını dərc etməyi nəzərdən keçirməlidir.

Seçki günündən sonra MSK-ya səsvermə, səslərin hesablanması, MnSK və DSK-nın protokollarında pozuntulara dair 55 şikayət daxil olub. 110 Bu şikayətlər 25 seçki dairəsinin bir sıra seçki məntəqələri üzrə nəticələrin ləğv edilməsini tələb edən namizədlər və müşahidəçilər tərəfindən verilib. 111 MSK 22 şikayətə mahiyyəti üzrə baxıb, 9-nu qismən təmin edib ki, bunlar nəticədə 9 seçki dairəsi üzrə 23 seçki məntəqəsində qanun pozuntularına görə nəticələrin ləğv edilməsinə səbəb olub. Bundan əlavə, MSK 10 şikayəti gec təqdim olunma səbəbilə rədd edib, 23 şikayəti isə səlahiyyətli DSK-lara göndərib; onlardan 18-i sonradan ikinci instansiya şikayəti kimi MSK-ya qaytarılıb. Gecikmiş və yanlış verilmiş şikayətlərin çoxluğu maraqlı tərəflər arasında prosedurları başa düşmədiyini göstərir, halbuki bəzi DTİHB SMM həmsöhbətləri iddia edir ki, şikayətçilərin birbaşa MSK-ya üz tutmatsı etməsi sırf DSK-lara etimadın olmaması səbəbindən baş verib. MSK DTİHB SMM-ə məlumat verib ki, onlar DSK-lar tərəfindən baxılan, o cümlədən geri göndərilmiş şikayətlər barədə məlumat toplamayıblar.

MSK qərarları geniş spektrli sübutlara, o cümlədən müşahidəçilərin, namizədlərin, MnSK və DSK üzvlərinin ifadələrinə, video və ya foto qeydlərə, o cümlədən sosial şəbəkələrdəki paylaşımlara əsaslanırdı. Bir halda MSK sübutların bir hissəsi kimi rəsmi veb-kamera görüntülərini də nəzərdən keçirdi. 112 Bununla belə, MSK-nın internet saytında yerləşdirilən MSK qərarlarının

109 Seçki günü ərzində BSMM seçici siyahısında qeydə alınmış seçicilərin sayı, məntəqəyə gəldikləri, eləcə də müşahidə edilən bütün seçki məntəqələrindən getdikləri zaman səs vermiş seçicilərin sayı barədə məlumat toplayıb. Bu məlumatların statistik təhlili onu deməyə əsas verir ki, səsvermədə iştirak edən seçicilərin sayı MnSK-ların rəsmi məlumatlarından az olub. Bundan əlavə, BSMM müşahidəçiləri məntəqələrin ərazisində yaşamayan xeyli sayda seçicinin əlavə seçici siyahılarına daxil edildiyini, müvafiq şəxsiyyət vəsiqələri olmayan seçicilərin səsverməsinə icazə verildiyini, bir neçə dəfə səsvermə və bülletenlərin topa atılmasının əlamətlərinin olduğunu müşahidə ediblər. 110 İddia edilən pozuntulara bir neçə dəfə səsvermə, seçki qutularına topa bülletenlərin atılması, qeydiyyatdan keçməmiş seçicilərin səsverməsinə icazə verilməsi və müşahidəçilər iştirak etmədən səslərin hesablanması, protokolların düzgün tərtib edilməməsi və DSK-ların iddia edilən pozuntuları araşdırmaması daxildir. 111 8, 10, 11, 21, 22, 24, 30, 31, 33, 42, 52, 60, 63, 65, 69, 70, 71, 72,73, 78, 86, 94, 97, 119, və 120 saylı dairələrindən 55 şikayətdən 29-u namizədliyi özü tərəfindən irəli sürülmüş namizədlər, 11-i Müsavat, 4-ü Real, ikisi Ağ partiyanın namizədləri, üçü isə vətəndaş müşahidəçiləri tərəfindən verilib. 112 MSK səsvermə zamanı pozuntularla bağlı şikayəti araşdırarkən Neftçala seçki dairəsi üzrə beş seçki məntəqəsinin veb-kamera görüntülərinə baxıb və məntəqələrin birində nəticələri ləğv edib. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 32 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

əsaslandırılmasının qısa və ümumi xarakteri, dəlillərin nəticələrin necə dəstəkləndiyinə dair aydınlıq gətirmir və seçkidən sonra mübahisələrin həllinin şəffaflığına xələl gətirib.

Bundan əlavə, MSK öz təşəbbüsü ilə seçicilərin iradəsini müəyyən etməyin mümkünsüzlüyünü əsas gətirərək 12 seçki dairəsi üzrə əlavə 20 MnSK-nın nəticələrini ləğv edib və fəaliyyətlərində yol verdiyi nöqsanlara görə 35 MnSK-nı tərkibini buraxıb. MSK 46 MnSK-da seçkiləri ləğv etsə də, açıq- aşkar hüquqi tələblər olmadığı üçün ləğv edilmiş MnSK-larda təkrar səslərin sayılması və ya təkrar seçkilərin keçirilməsi barədə göstəriş verməmişdir ki, bu da beynəlxalq təcrübəyə ziddir. 113

Seçki günündən qısa müddət sonra MSK elan etmişdir ki, 500-dən çox video da daxil olmaqla sosial şəbəkələrdə yerləşdirilmiş bütün iddia edilən pozuntuları öz təşəbbüsü ilə araşdıracaq. 114 Lakin sonrakı aylarda MSK faktiki olaraq bu iddiaları araşdırıb-araşdırmadığını və hansı nəticələrin olduğunu bəyan etmədi. Bəzi iddia edilən qanun pozuntularının potensial olaraq seçki cinayətlərinin elementləri olmasına baxmayaraq, MSK bu cür məlumatı araşdırmaq üçün prokurorluğa göndərməmişdir. 115 MSK həmçinin iddia edilən pozuntuların bəzilərinin seçki ilə bağlı inzibati xətalara aid olub-olmamasını araşdırmayıb və heç bir işi rayon məhkəmələrinə göndərməyib. 116

Yoxlama prosesi başa çatdıqdan sonra nəticələrin elan edilməsi ilə bağlı açıq-aşkar qanun tələbi olmadığına görə Konstitusiya Məhkəməsi, MSK-nın nəticələrin protokollarını təqdim etməsindən beş gün sonra və şikayətlərə məhkəmələr tərəfindən baxılması müddəti bitənədək seçkilərin nəticələrini sentyabrın 21-də təsdiq edib. 117 Məhkəmə qərarında qeyd edib ki, Prokurorluğa 13 şikayət daxil olub, onlardan 6-sı üzrə cinayət işi başlanıb, həmçinin 10 iş MSK-ya göndərilib, lakin bunların seçkinin nəticələrinə heç bir mühüm təsiri olmayıb. Konstitusiya Məhkəməsi daha sonra bildirib ki, apellyasiya məhkəmələrinə 39, Bakı şəhəri Ali Məhkəməsinə isə 12 apellyasiya şikayəti verilib, lakin bütün şikayətlərin təmin olunub-olunmadığını dəqiqləşdirməyib. 118

Səsvermə və səslərin hesablanması ilə bağlı iddia edilən pozuntular aşkar edildikdə, səslərin təkrar hesablanması və nəticələrin etibarsız hesab edildiyi halda seçki məntəqələrində təkrar səsvermənin keçirilməsi üçün qanunla aydın əsaslar müəyyən edilməlidir. Qanun pozuntusuna yol verənlər, o

113 Seçki Məcəlləsinin 172-ci maddəsi təkrar seçkilərin yalnız bütöv seçki dairəsi üzrə nəticələr ləğv edildikdə keçirilməsini tələb edir. Venesiya Komissiyasının Yaxşı Təcrübə Məcəlləsinin 3.3-cü bəndinə əsasən “Nəticələr ləğv edilmiş ərazilərdə seçkilər təkrar keçirilməlidir”. 114 MSK sədrinin bəyanatına baxın. 115 Məsələn, seçki komissiyasının üzvü tərəfindən seçki sənədlərinin saxtalaşdırılması, səslərin qəsdən düzgün hesablanmaması, səsvermənin nəticələrinin düzgün müəyyən edilməməsi Cinayət Məcəlləsinin 161-ci maddəsinə əsasən cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur. 116 Məsələn, bir neçə şikayətdə MnSK və ya DSK-nın nəticə protokollarını namizədin müvəkkil edilmiş şəxslərinə təhvil verməkdən imtina etməsi iddia edilirdi. Səsvermənin nəticələri haqqında məlumatın qəsdən gizlədilməsi İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 179-cu maddəsinə əsasən inzibati xəta sayılır. 117 Qanunvericiliyə görə, MSK nəticələrin protokollarını təqdim etdikdən sonra Məhkəmənin qərar verməsi üçün 10 gün vaxt var və bu müddət uzadıla bilər. Şikayətçilərin MSK-nın qərarlarından məhkəmələrə şikayət vermək üçün üç gün vaxtları var idi və onlara baxmaq üçün əlavə üç gün vaxt verilirdi. Onların Ali Məhkəməyə şikayət etmək üçün əlavə üç gün vaxtı var idi. Konstitusiya Məhkəməsi nəticələrin təsdiqi ilə bağlı qərarında bir sıra müraciətlər üzrə məhkəmələrin məlumatlarına istinad etsə də, bütün hüquqi vasitələrin tükənib-tükənmədiyinə aydınlıq gətirməyib. 1990-cı il ATƏT-in Kopenhagen Sənədinin 5.10-cu bəndində deyilir ki, “hər kəs inzibati qərarlara qarşı təsirli kompensasiya vasitələrinə malik olacaqdır”. Həmçinin ATƏT-in 1991-ci il Moskva Sənədinin 18.2-ci bəndinə baxın. MSHBP-ın 2-ci maddəsində deyilir ki, “burada tanınan hüquq və ya azadlıqları pozulan hər bir şəxs effektiv müdafiə vasitəsinə malikdir”. 2002-ci il Venesiya Komissiyasının Seçki Məsələlərində Yaxşı Təcrübə Məcəlləsinin II.3.3.3.f bölməsi seçkilərin nəticələrinə etiraz etməkdə birbaşa hüquqi mövqe tutmağı tövsiyə edir ki, “bütün namizədlər və bütün seçicilər […] şikayət vermək hüququna malik olmalıdırlar. Seçicilərin seçkilərin nəticələri ilə bağlı müraciətləri üçün ağlabatan kvorum müəyyən edilə bilər”. 118 O cümlədən, 25-i Bakı apellyasiya məhkəməsinə, 8-i Sumqayıta, 5-i Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məhkəməsinə və 12-si Azərbaycan Ali Məhkəməsinə verilib və sonuncu apellyasiya məhkəmələrinin bir qərarından başqa bütün digər qərarlarını qüvvədə saxlayıb. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 33 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

cümlədən seçki komissiyasının üzvləri məsuliyyətə cəlb edilməlidir. Seçkilərin nəticələrinin təsdiqi üçün müddət seçki mübahisələri ilə bağlı aidiyyati müraciətlərin tam tükənməsini təmin etməlidir.

Sentyabrın 4-də namizədliyi özü tərəfindən irəli sürülən iki namizəd MSK-nın qarşısında nəticələrin saxtalaşdırılması, təkrar səsvermə və bülletenlərin topa atılması iddiası ilə seçkilərin nəticələrini pisləyib. Sentyabrın 6-da namizədliyini özü irəli sürən xanım namizəd namizədliyini irəli sürdüyü DSK-nın qarşısında oturaq etiraz aksiyası keçirdi. O, bir neçə saat polis tərəfindən qısa müddətə saxlanılıb.

Seçkilər nəticəsində 11 partiya parlamentdə təmsil olunub. YAP 68, digər 10 partiya isə birgə 13 mandat əldə edib. 119 Qalan 44 yeri isə namizədliyini özü irəli sürən namizədlər əldə edib. Seçilmiş 125 üzvdən 88-i, o cümlədən YAP-ın 50 namizədi və namizədliyini özü tərəfindən irəli sürülən digər 30 namizdə əvvəlki parlamentin üzvü olub. Ümumilikdə 26 qadın seçilib ki, bu da əvvəlki parlamentdəki 21 qadından çoxdur. Yeni seçilən deputatlar arasında bir neçəsinin dövlət qurumlarında təcrübəsi var, bəzi deputatlar isə tanınmış siyasi xadimlərin ailə üzvləridir.

XV. TÖVSİYƏLƏR

Hazırki mətndə əks olunan tövsiyələr Azərbaycanda seçkilərin keçirilməsini daha da təkmilləşdirmək və onların ATƏT qarşısında götürülən öhdəliklərə və demokratik seçkilərlə bağlı digər beynəlxalq öhdəliklərə və standartlara tam uyğunlaşdırılması səylərini dəstəkləmək məqsədilə təklif olunur. Bu tövsiyələr hələ də icra olunmayan DTİHB-nin keçmiş tövsiyələri ilə birlikdə oxunmalıdır. 120 DTİHB Azərbaycan hakimiyyətinə seçki prosesini daha da təkmilləşdirmək və bu və əvvəlki hesabatlarda əks olunmuş tövsiyələri yerinə yetirmək üçün yardım etməyə hazırdır.

A. PRIORITET TÖVSIYƏLƏR

1. Rəqabətli siyasi mühitə nail olmaq üçün hakimiyyət əsas azadlıqlara tam hörmət nümayiş etdirməli və rəqiblərin təzyiq və ya hədə-qorxudan azad bir mühitdə siyasi platformalarını təşviq etmək və ictimaiyyət üçün əhəmiyyətlə məsələlərlə bağlı müzakirələr apara bilmələrini təmin etməlidir. Təzyiq və ya hədə-qorxu halları və iddiaları müvafiq orqanlar tərəfindən dərhal araşdırılmalı və günahkarlar məsuliyyətə cəlb edilməlidir.

2. Beynəlxalq insan hüquqları öhdəliklərinə və demokratik seçkilər standartlarına uyğunluğu təmin etmək üçün seçki qanunvericilik bazası, eləcə də əsas hüquq və azadlıqları tənzimləyən qanunvericilik yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Hüquq islahatından əvvəl növbəti seçkilərdən xeyli əvvəl açıq və əhatəli məsləhətləşmələr aparılmalıdır. Dövlət orqanları və seçki administrasiyası qanunları əsas azadlıqların səmərəli həyata keçirilməsini təmin edəcək şəkildə həyata keçirməlidir.

119 Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası 3, Ədalət, Hüquq, Demokratiya Partiyası 2, Azərbaycan Demokratik Maarifçilik Partiyası, Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası, Azərbaycan Milli Cəbhəsi, Demokratik İslahatlar Partiyası, Böyük Azərbaycan Partiyası, Böyük Nizam Partiyası, Ana Vətən və REAL hərəyə 1 mandat qazanıb. 120 1999-cu il ATƏT-in İstanbul Sənədinin 25-ci bəndində ATƏT-ə üzv dövlətlər “DTİHB-nin seçki qiymətləndirməsini və tövsiyələrini dərhal izləmək” öhdəliyini götürmüşlər. Əvvəlki tövsiyələrin yerinə yetirilməsi DTİHB SMM tərəfindən aşağıdakı kimi qiymətləndirilir: DTİHB-nin 2018-ci il növbədənkənar prezident seçkiləri üzrə yekun hesabatından 13-cü tövsiyə (2018-ci ilin Yekun Hesabatı) və DTİHB-nin 2020-ci il növbədənkənar parlament seçkiləri üzrə yekun hesabatından 11-ci tövsiyə (2020-ci ilin Yekun Hesabatı) əsasən yerinə yetirilir. 2018-ci il üzrə Yekun Hesabatın 9, 12, 14 və 23-cü və 2020-ci ilin Yekun Hesabatından 8, 9, 10 və 19-cu tövsiyələr qismən yerinə yetirilir. Həmçinin DTİHB-nin seçki tövsiyələri bazasına baxın. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 34 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

3. Plüralizmi inkişaf etdirmək və birləşmək azadlığının həyata keçirilməsini təmin etmək üçün siyasi partiyaların qeydiyyatı ilə bağlı qanunvericilik və inzibati tələblər hərtərəfli yenidən baxılmalıdır. Hakimiyyət birləşmək azadlığına əsassız məhdudiyyət kimi qəbul oluna bilən və partiyaları və onların üzvlərini qorxudan nəzarət praktikasına son qoymalıdırlar.

4. “Media haqqında” qanunu ifadə azadlığına dair beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırmaq məqsədilə ona müvafiq dəyişikliklər edilməlidir. Xüsusilə, KİV-lərin, o cümlədən xarici vətəndaşlar və hüquqi şəxslər tərəfindən yaradılması, qeydiyyatı və maliyyələşdirilməsinə qoyulan izafi məhdudiyyətlər, habelə jurnalistlərin dövlət tərəfindən idarə olunan qeydiyyatı və lisenziyalaşdırılması sistemi ləğv edilməlidir. Kütləvi informasiya vasitələrinin mülkiyyət və maliyyə mənbələri haqqında məlumatlar açıq olmalıdır.

5. Seçki prosesinin idarə edilməsinin qərəzsizliyini və səmərəli müstəqilliyini gücləndirmək və onların işinə ictimaiyyətin geniş etimadını təmin etmək məqsədilə hər hansı bir siyasi partiyanın dominantlığının qarşısını almaq üçün bütün səviyyələrdə seçki komissiyalarının üzvlərinin təyin edilməsi prosesinə yenidən baxılmalıdır. Komissiyalar qərəzsizlik və siyasi neytrallıq anlayışını dəstəkləyəcək şəkildə qərarlar qəbul edən kollegial orqan kimi fəaliyyət göstərməlidir.

6. Qadınların ictimai və siyasi həyatda iştirakını artırmaq üçün müvəqqəti xüsusi tədbirlərin, o cümlədən gender kvotalarının tətbiqi nəzərdən keçirilməlidir.

7. Hakimiyyət orqanları siyasi maraqlı tərəflərin konstitusiya ilə təmin edilmiş mülki və siyasi hüquqlarını lazımsız və qeyri-mütənasib məhdudiyyətlər olmadan və bərabər şəraitdə həyata keçirə bilmələrini təmin etməlidir.

B. DIGƏR TÖVSIYƏLƏR

Seçki sistemi

8. Səsvermənin hüququnun bərabərliyini təmin etmək və beynəlxalq standartlara və qabaqcıl təcrübələrə uyğun olaraq seçki dairələrinin sərhədləri müstəqil qurum tərəfindən vaxtaşırı, açıq və məşvərətçi qaydada və növbəti seçkilərdən xeyli əvvəl aparılmalı və nəzərdən keçirilməlidir. MSK hərtərəfli məlumatlandırma kampaniyası vasitəsilə ictimaiyyətin seçki dairələrinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı məlumatlı olmasını təmin etməlidir.

Seçkinin idarə olunması

9. Şəffaflığın artırılması və seçicilərin məlumatlara çıxışının təmin edilməsi üçün bütün kampaniyanın maliyyə hesabatları, gəlir və əmlak bəyannamələri MSK və aşağı seçki komissiyalar da daxil olmaqla müvafiq seçki idarəetmə orqanlarının internet saytında vaxtında dərc edilməlidir. Seçki komissiyaları bütün mühüm əməliyyatları açıq şəkildə aparmalı və iclaslar əvvəlcədən elan edilməli, müvafiq sənədlər vaxtında dərc edilməlidir.

10. Səsvermənin tamlığını qorumaq üçün hakimiyyət orqanları seçki komissiyalarının prosedurlara riayət etməsinə daha effektiv nəzarəti, o cümlədən səsvermə sirrinin pozulmasına, seçki qutularına bülletenlərin topa atılmasına yol verən və ya qarşısını almayanlara və mürəkkəblə işarələnmə və qutuların mühafizəsinin təmin edilməsi kimi prosessual təminatların yerinə yetirilməməsinə görə sanksiyaların tətbiq edilməsini nəzərdən keçirməlidir. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 35 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

11. Hakimiyyət orqanları müvafiq təşkilatlarla məsləhətləşərək, əlilliyi olan şəxslərin seçki prosesində iştirakını asanlaşdırmaq, o cümlədən məlumatların əlçatan formatlarda dərc edilməsi, seçki məntəqələrinə müstəqil girişin təmin edilməsi və səsvermə sirrinə riayət olunmasını təmin etmək üçün əlavə səylər göstərməlidir.

12. Səsvermə bülletenlərinin düzgün hesablanmasını və hesabata daxil edilməsini təmin etmək üçün seçki komissiyaları adekvat təlim keçməli və müşahidəçilərin tam gözü qarşısında səslərin hesablanması və cədvəllərin tərtib edilməsi zamanı mühüm prosedur təminatlarına ciddi şəkildə əməl edilməlidir.

13. Seçkilərin nəticələri ilə bağlı şəffaflığı artırmaq üçün MSK skan edilmiş MnSK nəticələri protokollarını dərc etməyi nəzərdən keçirməlidir.

14. Səsvermə və səslərin hesablanması ilə bağlı iddia edilən pozuntular aşkar edildikdə, səslərin təkrar hesablanması və nəticələrin etibarsız hesab edildiyi halda seçki məntəqələrində təkrar səsvermənin keçirilməsi üçün qanunla aydın əsaslar müəyyən edilməlidir. Qanun pozuntusuna yol verənlər, o cümlədən seçki komissiyasının üzvləri məsuliyyətə cəlb edilməlidir. Seçkilərin nəticələrinin təsdiqi üçün müddət seçki mübahisələri ilə bağlı aidiyyati müraciətlərin tam tükənməsini təmin etməlidir.

Seçici qeydiyyatı

15. İntellektual və ya psixososial əlilliyə əsaslanan seçki hüquqlarına qoyulan hər hansı məhdudiyyəti aradan qaldırmaqla hüquqi baza beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmalıdır.

16. Seçicilərin qeydiyyatı və seçki günü prosedurlarının tamlığını qorumaq üçün seçki günü seçici siyahısına əlavələr məhkəmə qaydasında aparılmalı və bu prosedur təkrar səsverməyə qarşı effektiv təminatların tətbiqi ilə gücləndirilməlidir.

17. Seçici reyestrinin dəqiqliyini artırmaq üçün seçkiləri idarə edən orqanlar seçici reyestrini şəffaf şəkildə aparmalı və yeniləməlidir. Ölkədə yaşayan insanlar və vətəndaşlar da daxil olmaqla seçici reyestrinin və digər müvafiq məlumat bazalarının auditinin aparılması və bu reyestrlərin yoxlanılması ilə bağlı mütəmadi olaraq müfəssəl təfərrüatlı yeniliklərin dərc edilməsi nəzərdən keçirilə bilər.

Partiya və namizəd qeydiyyatı

18. İkili vətəndaşlığı olan şəxslərin namizədlik hüquqlarına qoyulan məhdudiyyətlərə beynəlxalq standartlara uyğun olaraq yenidən baxılmalıdır.

19. Qabaqcıl beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq, namizədlik sənədlərindəki çatışmazlıqların kampaniya iştirakçıları tərəfindən düzəldilməsi üçün əhəmiyyətli imkan qanunla və təcrübədə təmin edilməlidir. Namizədlərin qeydiyyatı prosesini daha da asanlaşdırmaq və prosesin dürüstlüyün artırmaq, o cümlədən namizədliyin irəli sürülməsi ilə bağlı sənədlərin və seçicilər tərəfindən verilən dəstək imzalarının elektron şəkildə təqdim edilməsi və seçicilərə imzalarının dəstəkləyici imzalar vərəqələrində olub-olmadığını yoxlamaq imkanının verilməsi də daxil olmaqla, tədbirlərin araşdırılması nəzərdən keçirilə bilər.

20. İnklüzivliyi təmin etmək üçün namizədlərin qeydiyyatı obyektiv, şəffaf aparılmalı və səmərəli məhkəmə nəzarəti altında olmalıdır. Hakimiyyət orqanları namizədlərin irəli sürülməsi və Azərbaycan Respublikası Səhifə: 36 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

qeydiyyatının hədə-qorxu və qisas qorxusundan azad və əsas azadlıqlara tam riayət olunduğu mühitdə aparılmasını təmin etmək üçün lazımi tədbirlər görməlidir.

Seçki təşviqatı

21. Təşviqat dövründə ifadə azadlığını təmin etmək üçün qanun seçki komissiyalarının əvvəlcədən razılığı olmadan təşviqat materiallarının çapına və yayılmasına icazə verməlidir.

22. Qanunvericilik bazası dövlət və yerli məmurlar tərəfindən vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə hallarına qarşı effektiv təminatları əhatə etməli, dövlət işçilərinə təzyiqi qadağan etməli və pozuntulara görə effektiv icra və mütənasib sanksiyaları təmin etməlidir. Hakimiyyət təşviqat kampaniyasının hədə-qorxu və qisas qorxusundan azad, əsas azadlıqlara tam hörmət edilən mühitdə aparılmasını təmin etmək üçün lazımi tədbirlər görməlidir.

23. Siyasi partiyalar qadınların bərabər siyasi irəliləyişinə kömək etmək, seçki kampaniyaları zamanı qadınların tanınmasını artırmaq, gender perspektivini partiya proqramlarına daxil etmək, qadınların siyasi həyatda və partiya liderliyində iştirakına əlavə dəstək vermək üçün səy göstərməlidirlər.

Kampaniyanın maliyyələşdirilməsi

24. Şəffaflığın artırılması və seçicilərin məlumatlara çıxışının təmin edilməsi üçün bütün kampaniyanın maliyyə hesabatları, gəlir və əmlak bəyannamələri müvafiq seçki idarəetmə orqanlarının internet saytında vaxtında dərc edilməlidir. Kampaniyanın bərabər maliyyə şərtləri, o cümlədən bank hesablarının açılması və hesabatların təqdim edilməsi ilə bağlı bütün kampaniya iştirakçılarına şamil edilməlidir.

25. Kampaniyanın maliyyələşdirilməsinə nəzarətin effektivliyini təmin etmək üçün qanun maliyyə hesabatlarının təftiş və audit nəticələrinin vaxtında dərc edilməsi də daxil olmaqla, nəzarət mexanizmlərini müəyyən etməli və nəzarət orqanına kampaniyanın xərclərinə nəzarət etmək və kampaniyanın maliyyə hesabatlarını hərtərəfli nəzərdən keçirmək üçün tam səlahiyyət verməli və onun resurslara malik olmasını təmin etməlidir. Qanun uyğunsuzluğa görə mütənasib, təsirli və çəkindirici sanksiyaların mərhələli sistemini tətbiq etməlidir.

Media

26. İfadə azadlığını təmin etmək üçün şər və böhtan Cinayət məcəlləsindən çıxarılmalı və yalnız zədələnmiş reputasiyanın bərpası üçün nəzərdə tutulmuş mülki proses çərçivəsində baxılmalıdır. Dövlət məmurlarının şərəfinin xüsusi qorunmasını təmin edən qanunlar beynəlxalq standartlara uyğun olaraq tam ləğv edilməlidir. Reputasiyaya xələl gətirməyə görə sanksiyalar cinayətə mütənasib olmalı və işlərə vaxtında baxılmalıdır.

27. Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, internet saytları ixtiyari qərarlardan qorunmaq üçün yalnız qanunda aydın şəkildə müəyyən edilmiş obyektiv və ağlabatan meyarlar və şəffaf prosedur əsasında bloklanmalıdır. Mümkün məhdudiyyətlər məzmuna xas olmalı və məzmuna nəzarət vasitəsi kimi xidmət etməməlidir, eyni zamanda bütün vebsaytlara ümumi qadağalar tətbiqindən çəkinmək lazımdır. Vebsaytlara girişin məhdudlaşdırılmasına məhkəmə tərəfindən qərar verilməli, məhkəmə iclasları və bloklanma ilə bağlı qərarlar ictimaiyyət üçün açıq olmalıdır, eyni zamanda vebsayt sahibləri və ictimaiyyət onların şikayət etmək üçün effektiv imkanlarının olmasını təmin etmək məqsədilə lazımi qaydada məlumatlandırılmalıdır. Bloklanmış saytların reyestri ictimaiyyətə açıq olmalıdır. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 37 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

28. Seçicilərin kampaniya iştirakçıları haqqında kifayət qədər məlumat əldə etmələri üçün beynəlxalq standartlara uyğun olaraq ictimai yayımda efir vaxtı ədalətli əsaslarda və ayrı- seçkiliyə yol verilmədən təmin olunmalı, partiyalara və namizədlərə ayrılan vaxt onların öz ismarışlarını çatdırmaları üçün kifayət etməlidir.

29. Seçicilərin məlumatlı seçim etmək qabiliyyətinə töhfə vermək üçün dövlət medianın siyasi partiyalar, namizədlər, təşviqat məsələləri və səsvermə prosesləri barədə ictimaiyyəti məlumatlandırmasını təmin etməlidir. Xüsusilə, mediada kampaniyanın tərifinə yenidən baxılmalıdır ki, KİV-ə təşviqat kampaniyasını, o cümlədən xəbərlərin işıqlandırılması, müsahibələr və ya panel müzakirələri formalarında pulsuz redaksiya formatında təmin etsin.

Seçki mübahisələrinin həlli

30. Seçki mübahisələrinin həllində qanunla tələb olunan prosesin təmin edilməsi üçün əlavə tədbirlər görülməlidir. Şikayətçilər sübutlar nəzərdən keçirilkən iştirak etməli, ekspertlərin gəldiyi nəticələrə çıxış əldə etməli və öz sübutlarını təqdim edə bilməlidirlər. Məhkəmələr bütün, o cümlədən MSK və ekspertlər tərəfindən təqdim olunan arqumentləri, prosessual nöqsanları və yeni sübutlarla bağlı vəsatətləri nəzərdən keçirməlidir. MSK və məhkəmə qərarları tam əsaslandırılmalı və şikayət üçün mövcud hüquqi müdafiə vasitələrini göstərməlidir.

31. Seçki mübahisələrinin həllində şəffaflığı artırmaq üçün seçkiləri idarə edən orqanlar daxil olan şikayətlərin reyestrini öz internet səhifəsində dərc etməyi nəzərdən keçirə bilər. Məhkəmə qərarları vaxtında dərc edilməli və asanlıqla əlçatan olmalıdır.

Seçki müşahidəsi

32. Seçki prosesinin şəffaflığını artırmaq üçün vətəndaş müşahidəçi qruplarının qeydiyyatını asanlaşdırmaq və onların seçki komissiyalarının işi, namizədlərin qeydiyyatı, təşviqat və seçki mübahisələrinin həlli də daxil olmaqla, seçki prosesinin bütün aspektləri və mərhələlərinə maneəsiz çıxışını təmin etmək üçün tədbirlər görülməlidir. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 38 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

QOŞMA I: SEÇKİNİN YEKUN NƏTİCƏLƏRİ 121

DSK protokollarından ümumiləşdirilmiş məlumatlar say/faiz DSK-ların ümumi sayı 125 Seçkilərin nəticələrinin ləğv edildiyi dairələrin ümumi sayı 4 Ənənəvi MnSK-ların ümumi sayı 6,343 Hərbi hissələrdə və cəzaçəkmə müəssisələrində yaradılmış MnSK ümumi sayı 135 Nəticələri etibarsız hesab edilən seçki məntəqələrinin ümumi sayı 328 Seçicilərin ümumi sayı 6,431,973 Əlavə seçici siyahılarına daxil edilmiş seçicilərin sayı 11,224 Qeydiyyatdan çıxma vəsiqəsi verilmiş seçicilərin sayı 1,211 Qeydiyyatdan çıxma vəsiqəsi ilə səs vermiş seçicilərin sayı 904 DSK-lar tərəfindən MnSK-lara verilən bülletenlərin sayı 6,394317 Seçici bülleteni verilmiş seçicilərin sayı 2395510 Ləğv edilmiş/istifadə olunmamış bülletenlərin sayı 3,996553 Korlanmış bülletenlərin sayı 2,254 Seçki qutularından çıxan seçki bülletenlərinin sayı 2,393329 Etibarlı səslərin sayı 2,380795 Etibarsız səslərin sayı 12,534 Seçici fəallığı 37.24 %

Namizədlər irəli sürən partiya Qeydə alınmış Alınan mandatların namizədlərin sayı sayı Yeni Azərbaycan Partiyası 125 68 Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası 17 3 Ədalət, Hüquq, Demokratiya Partiyası 11 2 Böyük Yaradıcılıq Partiyası 1 1 Ana Vətən Partiyası 5 1 Demokratik İslahatlar Partiyası 5 1 Birlik Partiyası 5 0 Azərbaycan Demokratik Təhsil Partiyası 1 1 Respublikaçı Alternativ Partiyası 12 1 Milli Cəbhə Partiyası 7 1 Müsavat (Bərabərlik) Partiyası 24 0 Ümid Partiyası 17 0 Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası 8 1 Azərbaycan Xalq Partiyası 7 0 Ağ Partiya 18 0 Azərbaycan Demokrat Partiyası 4 0 Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyası 10 0 Böyük Azərbaycan Partiyası 6 1 Gələcək Azərbaycan Partiyası 2 0 Ədalət Partiyası 4 0 Müasir Müsavat Partiyası 3 0 Yeni Zaman Partiyası 1 0 Ədalət Partiyası 5 0 National Revival Movement Party 1 0

121 MSK-nın internet saytından məlumat əsasında DTİHB SMM tərəfindən ümumiləşdirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Səhifə: 39 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Azad Vətən Partiyası 6 0 Təşəbbüs Qrupu 1 1 Namizədliyi özü tərəfindən irəli sürülmüş namizədlər 684 43 Cəmi 990 125 Azərbaycan Respublikası Səhifə: 40 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

QOŞMA II: BEYNƏLXALQ SEÇKİ MÜŞAHİDƏ MİSSİYASINDAKİ MÜŞAHİDƏÇİLƏRİN SİYAHISI

ATƏT PA Lusia Potuçkova Nümayəndə heyətinin rəhbəri Çex Respublikası Maykl Krid Xüsusi Əlaqələndirici İrlandiya Aksel Kassagger Nümayəndə heyətinin üzvü Avstriya Kristof Matznetter Nümayəndə heyətinin üzvü Avstriya Sibil Hamann Nümayəndə heyətinin üzvü Avstriya Mihael Zmajloviç Nümayəndə heyətinin üzvü Xorvatiya Nikola Mazar Nümayəndə heyətinin üzvü Xorvatiya Furio Radin Nümayəndə heyətinin üzvü Xorvatiya Kyriakos Hadciyianni Nümayəndə heyətinin üzvü Kipr Zbinek Linhart Nümayəndə heyətinin üzvü Çex Respublikası Yaroslav Zeman Nümayəndə heyətinin üzvü Çex Respublikası Canan Bayram Nümayəndə heyətinin üzvü Almaniya Malte Kaufmann Nümayəndə heyətinin üzvü Almaniya Euxenio Zoffili Nümayəndə heyətinin üzvü İtaliya Emanuele Loperfido Nümayəndə heyətinin üzvü İtaliya Anna Bilotti Nümayəndə heyətinin üzvü İtaliya Fabritsio Komba Nümayəndə heyətinin üzvü İtaliya Galiaskar Sarıbayev Nümayəndə heyətinin üzvü Qazaxıstan Skaidrite Abrama Nümayəndə heyətinin üzvü Latviya Madelayn Van Türenburq Nümayəndə heyətinin üzvü Hollandiya Monika Zaykova Nümayəndə heyətinin üzvü Şimali Makedoniya Nikola Miçevski Nümayəndə heyətinin üzvü Şimali Makedoniya Halil Snopçe Nümayəndə heyətinin üzvü Şimali Makedoniya Sverre Murli Nümayəndə heyətinin üzvü Norveç Bard Hoksrud Nümayəndə heyətinin üzvü Norveç Barbara Bartus Nümayəndə heyətinin üzvü Polşa Radoslav Foqel Nümayəndə heyətinin üzvü Polşa Konrad Friztak Nümayəndə heyətinin üzvü Polşa Kşiştof Truskolaski Nümayəndə heyətinin üzvü Polşa Yatsek Vlosoviç Nümayəndə heyətinin üzvü Polşa Paula Kardoso Nümayəndə heyətinin üzvü Portuqaliya Luis Qraka Nümayəndə heyətinin üzvü Portuqaliya Milan Radin Nümayəndə heyətinin üzvü Serbiya Tine Novak Nümayəndə heyətinin üzvü Sloveniya Artemi Rallo Nümayəndə heyətinin üzvü İspaniya Selami Altınok Nümayəndə heyətinin üzvü Türkiyə Halis Dalkılıç Nümayəndə heyətinin üzvü Türkiyə Murat Baybatur Nümayəndə heyətinin üzvü Türkiyə Kamal Çelik Nümayəndə heyətinin üzvü Türkiyə Tekin Bingol Nümayəndə heyətinin üzvü Türkiyə Ali Öztunc Nümayəndə heyətinin üzvü Türkiye Azərbaycan Respublikası Səhifə: 41 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Pavlo Frolov Nümayəndə heyətinin üzvü Ukrayna Yaroslav Yurçuşin Nümayəndə heyətinin üzvü Ukrayna İrina Qeraşenko Nümayəndə heyətinin üzvü Ukrayna Sergiy Alieksieiev Nümayəndə heyətinin üzvü Ukrayna Rupa Huq Nümayəndə heyətinin üzvü Böyük Britaniya Olgiça Toliç Nümayəndə heyəti Xorvatiya Katerina Kosarikova Nümayəndə heyəti Çex Respublikası Kristina Harakova Nümayəndə heyəti Çex Respublikası İgors Aizstrauts Nümayəndə heyəti Latviya Lidiya Karakamçeva Nümayəndə heyəti Şimali Makedoniya Marçin Mykietinski Nümayəndə heyəti Polşa Nuno Paixao Nümayəndə heyəti Portuqaliya Ecem Danik Gökçe Nümayəndə heyəti Türkiyə Tugce Okumuş Nümayəndə heyəti Türkiyə Murat Uysal Nümayəndə heyəti Türkiyə Mikulas Semerak Beynəlxalq Katiblik Çex Respublikası Stefanie Koltçanov Beynəlxalq Katiblik Fransa Tim Noblo Beynəlxalq Katiblik Almaniya Anjelika İvanisçeva Beynəlxalq Katiblik Rusiya Federasiyası Dimitriye Todoriç Beynəlxalq Katiblik Serbiya

DTİHB SMM Qısamüddətli Müşahidəçilər Filip Hermann Avstriya Verner Rohraxer Avstriya Tinneke Everert Belçika Anna Hvězdová Çex Respublikası Hani Ştolina Çex Respublikası Pavel Kalina Çex Respublikası Terezie Hiclová Çex Respublikası Yan Liska Çex Respublikası Helen Ellemann-Yensen Danimarka Sören Stauninq Danimarka Gete Markussen Danimarka Mette Hjelmsø Danimarka Nadim Qaus Danimarka İnqe Merete Hansen Danimarka Martin Yensen Danimarka Tom Høyem Danimarka Mikko Niiles Finlandiya Sakari Koivula Finlandiya Ksenia Qlebova Finlandiya Eva Matilde Seye Fransa Azərbaycan Respublikası Səhifə: 42 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Mattias Rumpf Almaniya Christa Müller Almaniya Marion Mienert Almaniya Evelin Ştökle Almaniya Raynhard Hesse Almaniya Alina Falzon Almaniya Ulrich Seel Almaniya Frank Fişer Almaniya Marsel Martin Vietor Almaniya Kristof Veith Almaniya Dominika Eixştaedt Almaniya Ulrike Dässler Almaniya Mixael Viersing Almaniya Katia Feo Kutş Almaniya Ute Ehren Almaniya Marina Adamoviç Almaniya Zaza Bzişvili Almaniya Ştefan Lesak Almaniya Daniel Kempken Almaniya Tomas Erlinq Almaniya Mixael Hausmann Almaniya Andrea Frieda Şmelz Almaniya Ulrike Neundorf Almaniya Linn Şveisfurs Almaniya David Bühlmeyer Almaniya Regina Kordes Larson Almaniya Yakob Hoffmann Almaniya Karin Ruf Almaniya Bertram Velsinq Almaniya Ester Németh Macarıstan Annamária Rátki Macarıstan Andrea Breslin İrlandiya Claire O'Neyl İrlandiya Patrick Donnelli İrlandiya Mauritsio Kakuççi İtaliya Deborah Bruşi İtaliya Klaudia Silvana Tizzoni İtaliya Katarina Kornely (Nynke) La Porte Hollandiya Paulin Oosterhoff Hollandiya Artur Viggers Hollandiya Leendert van der Zvan Hollandiya Azərbaycan Respublikası Səhifə: 43 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Marsia Andrea Haugedal Norveç Sven Gunnar Simonsen Norveç Gunnar Baustad Norveç Kristin Xoq Norveç Elena Podolko Rusiya Federasiyası Vsevolod Perevozçikov Rusiya Federasiyası Ekaterina Qorbatova Rusiya Federasiyası Elena Balandina Rusiya Federasiyası İvan Zavorin Rusiya Federasiyası Semen Liapişev Rusiya Federasiyası Elena Yurşeva Rusiya Federasiyası Stanislav Pritçin Rusiya Federasiyası Sergey Baburkin Rusiya Federasiyası İvan Krylov Rusiya Federasiyası Dmitrii Bikkin Rusiya Federasiyası Aleksander Konkov Rusiya Federasiyası Marsel Qibadullin Rusiya Federasiyası Tatiana Kupalova Rusiya Federasiyası Anna Juroviç Rusiya Federasiyası Polina Plaxix Rusiya Federasiyası Vadim Mixeev Rusiya Federasiyası Aleksander Suxanov Rusiya Federasiyası Andrey Valçenko Rusiya Federasiyası Yaroslav Starkov Rusiya Federasiyası Sergey Paltov Rusiya Federasiyası Aleksei Krasnoştanov Rusiya Federasiyası Alesya Xalyapina Rusiya Federasiyası Ruslan Kobelkov Rusiya Federasiyası Anna Khodaeva Rusiya Federasiyası Aleksander Vladychenko Rusiya Federasiyası Egor Baburin Rusiya Federasiyası Aleksey Budarev Rusiya Federasiyası İrina Kosaçeva Rusiya Federasiyası Evgeniy Kojokin Rusiya Federasiyası Oleq Komarov Rusiya Federasiyası Vladimir İvanov Rusiya Federasiyası Andrey Mitrofanov Rusiya Federasiyası Anton Perov Rusiya Federasiyası Aleksandr Averyanov Rusiya Federasiyası Alina Koroleva Rusiya Federasiyası Sofia Leşçinskaya Rusiya Federasiyası Azərbaycan Respublikası Səhifə: 44 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Elizaveta Titkova Rusiya Federasiyası Maksim Abramov Rusiya Federasiyası Stanislav Teleqin Rusiya Federasiyası Anna Sinelnikova Rusiya Federasiyası Oleq Sençenko Rusiya Federasiyası Kseniya Škrileç Sloveniya Åke Lennart Haggren İsveç Bengt Tomas Aleksander Syoberg İsveç Paulos Berqlöf İsveç Yohan Teypar İsveç Hans Birqer Nareskoq İsveç Berndt Qunnar Exolm İsveç Rolf Olof Andreas Berglöf İsveç Bo Pontus Tolberq İsveç Erik Mattias Vandler İsveç Eva Rimsten İsveç Qabriela Fux İsveçrə Barbara Egger Maldonado İsveçrə Michele Kalastri İsveçrə Emma Siks (LRSTO) İsveçrə Daniel Boşsler İsveçrə Martin Damari İsveçrə Tomas Holtser İsveçrə Alper Alp Türkiyə Coşkun Topal Türkiyə Güler Kalay Türkiyə Veysel Kurt Türkiyə Ulviyye Aydın Türkiyə Umut Uzer Türkiyə Hüseyin Alptekin Türkiyə Harun Arikan Türkiyə Peter Hurrell Böyük Britaniya Gligor Taşkoviç Amerika Birləşmiş Ştatları Lee Bauer Amerika Birləşmiş Ştatları Bujar Ajdari Amerika Birləşmiş Ştatları Ceyms Martin Amerika Birləşmiş Ştatları Harold Otto Amerika Birləşmiş Ştatları Qeraldin O'Mahoni Amerika Birləşmiş Ştatları Skot Risner Amerika Birləşmiş Ştatları Rassell Raymond Amerika Birləşmiş Ştatları Anjela Qrin Amerika Birləşmiş Ştatları Azərbaycan Respublikası Səhifə: 45 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Meri-Marqaret Hesse Amerika Birləşmiş Ştatları Spenser Mestel Amerika Birləşmiş Ştatları Ceyms Ketterrer Amerika Birləşmiş Ştatları Sarah D'Amiko Amerika Birləşmiş Ştatları Kil Donelson Amerika Birləşmiş Ştatları Viktoria Skott Amerika Birləşmiş Ştatları Kristofer Şilds Amerika Birləşmiş Ştatları Barbara Jakson Makintoş Amerika Birləşmiş Ştatları Suanne Baqqi Amerika Birləşmiş Ştatları Vilson fon Kessler Amerika Birləşmiş Ştatları Artur Kron Amerika Birləşmiş Ştatları Soraya Ghani Amerika Birləşmiş Ştatları Garrett Monti Amerika Birləşmiş Ştatları Cordan Kanter Amerika Birləşmiş Ştatları Deyl Arçer Amerika Birləşmiş Ştatları Oktavius Pinkard Amerika Birləşmiş Ştatları Sofia MakGrat Amerika Birləşmiş Ştatları Ceyms McXyü Amerika Birləşmiş Ştatları Robert Polson Amerika Birləşmiş Ştatları Mari-Linn Sferrazza Amerika Birləşmiş Ştatları Mari Bluestokinq Amerika Birləşmiş Ştatları Konstans Robinson Amerika Birləşmiş Ştatları Daniyel Villegas Amerika Birləşmiş Ştatları Katerina Qallaqer Amerika Birləşmiş Ştatları Katerina Lorens Amerika Birləşmiş Ştatları Leon Hartvell Amerika Birləşmiş Ştatları Mark Foer Amerika Birləşmiş Ştatları Rebekka Qraham Amerika Birləşmiş Ştatları Artur Pisşatovski Amerika Birləşmiş Ştatları David Hokins Amerika Birləşmiş Ştatları Konnor Jile Amerika Birləşmiş Ştatları Kalli Ştarn Amerika Birləşmiş Ştatları Erik Rays Amerika Birləşmiş Ştatları Steven Yanq Amerika Birləşmiş Ştatları İroda Ubaydullaeva Özbəkistan

Yerli səviyyədə cəlb edilmiş Qısamüddətli Müşahidəçilər Tinneke Everaert Belçika Eva Matilda Seye Fransa Marsel Martin Vietor Almaniya Emma Siks İsveçrə Azərbaycan Respublikası Səhifə: 46 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Skot Risner Amerika Birləşmiş Ştatları Kayl Donelson Amerika Birləşmiş Ştatları

DTİHB SMM Uzunmüddətli Müşahidəçilər Miroslav Brotsman Çex Respublikası Hanne Bang Danimarka Timo Layn Finlandiya Reima Larki Finlandiya Nikola Busse Almaniya Yoxen Mixael Rink Almaniya Aleksandra Tein Almaniya Yens Kreibaum Almaniya Anya Bronni Almaniya Cerard Bakli İrlandiya Sara Farmisano İtaliya Raffaele Ditadi İtaliya Thomas Hug Norveç Narve Rio Norveç Aleksander Guchkov Rusiya Federasiyası Evgeniy Loginov Rusiya Federasiyası Aleksander Bedritskiy Rusiya Federasiyası Gleb Şubin Rusiya Federasiyası Astrid Nunez İsveç Lena Ore Arno İsveç Lars Tore Tollemark İsveç Ştefan Zigler İsveçrə Diana Ferrari İsveçrə Mark Voller Böyük Britaniya Laura Villalba Amerika Birləşmiş Ştatları Xorxe Amador Amerika Birləşmiş Ştatları Ann Merrill Amerika Birləşmiş Ştatları Kristofer Brandt Amerika Birləşmiş Ştatları

DTİHB SMM Əsas Heyət üzvləri Ditmir Buşati Albaniya Missiya rəhbəri Elissavet Karagiannido Yunanıstan Peter Marron İrlandiya Noemi Arçidiakono İtaliya Marina Kim Qazaxıstan Ahmad Rasuli Qırğızıstan Martina Barker-Tsiganikova Slovakiya Nina Vessel Norveç Mixal Ostankoviç Polşa Azərbaycan Respublikası Səhifə: 47 Növbədənkənar Parlament Seçkiləri, 1 sentyabr 2024-cü il DTİHB Seçki Müşahidə Missiyasının Yekun Hesabatı

Kira Kalinina Rusiya Federasiyası Saşa Pokrayaç Serbiya Branislav Soloviç Slovakiya Firuza Garibşoyeva Tacikistan Ruslan Ovezdurdyyev Türkmənistan Oleksiy Liçkovax Ukrayna Con Edvard Hampson Böyük Britaniya  DTİHB HAQQINDA

Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosu (DTİHB) ATƏT-in iştirakçı dövlətlərə "insan hüquq və əsas azadlıqlarına tam qorunmasını təmin etmək, qanunun aliliyinə əməl etmək, demokratiya prinsiplərini təşviq etmək və (...), demokratik təsisatları gücləndirmək və qorumaq, həmçinin cəmiyyətdə tolerantlığı təbliğ etmək" proseində kömək etmək üçün əsas təsisatdır (1992 Helsinki Zirvə Sənədi). Buna ATƏT-in insan ölçüsü deyilir.

Varşavada (Polşa) yerləşən DTİHB 1990-cı il Paris sammitində Azad Seçkilər Bürosu olaraq yaradılmış və 1991-ci ilin mayında fəaliyyətə başlamışdır. Bir il sonra, ofisin adı insan haqları və demokratikləşmə daxil olmaqla genişləndirilmiş mandatı əks etdirmək üçün dəyişdirilmişdir. Hazırda təşkilatın 150 nəfərdən çox işçisi var.

DTİHB, Avropada seçki müşahidəsi sahəsində aparıcı təsisatdır. Hər il ATƏT regionunda seçkilərin ATƏT öhdəliklərinə, digər beynəlxalq öhdəliklərə və demokratik seçkilər standartlarına uyğun olub- olmadığını qiymətləndirmək üçün minlərlə müşahidəçinin yerləşdirilməsini əlaqələndirir və təşkil edir. Təşkilatın özünəməxsus metodologiyası bütövlükdə seçki prosesi barədə dərindən məlumat toplamağa və təhlil etməyə imkan verir. Dəstək layihələri vasitəsilə DTİHB iştirakçı dövlətlərə seçki proseslərini təkmilləşdirməyə də köməklik göstərir.

Təşkilatın demokratikləşmə fəaliyyətinə aşağıdakılar daxildir: hüququn üstünlüyü, qanunvericiliyə dəstək, demokratik idarəetmə, miqrasiya və hərəkət azadlığı və gender bərabərliyi. DTİHB hər il demokratik strukturları inkişaf etdirilməsinə yönələn bir sıra məqsədli yardım proqramları həyata keçirir.

DTİHB, həmçinin iştirakçı dövlətlərin ATƏT-in insan ölçüləri öhdəliklərinə uyğun insan hüquq və əsas azadlıqlarını təşviq etmək və qorumaqla bağlı öhdəliklərini yerinə yetirməsinə kömək edir. Buna, terrorizmə qarşı mübarizədə insan hüquqları, insan alveri qurbanı olmuş insanların insan hüquqlarının müdafiəsini artırmaq, insan hüquqları sahəsində təhsili və təlim, insan hüquqlarının monitorinqi və hesabatları, habelə qadınların insan hüquqları və təhlükəsizliyi kimi sahələrdə təcrübə paylaşmaq üçün müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməklə nail olunur.

Tolerantlıq və ayrıseçkiliyə yol verilməməsi sahəsində DTİHB iştirakçı dövlətlərə nifrət cinayətlərinə və irqçilik, ksenofobiya, antisemitizm və digər dözümsüzlük hallarına qarşı cavab tədbirlərinin gücləndirilməsində dəstək göstərir. DTİHB-nin tolerantlıq və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi ilə bağlı fəaliyyəti aşağıdakı sahələrə yönəldilmişdir: qanunvericilik; hüquq-mühafizə orqanları əməkdaşlarının təlimi; nifrətə əsaslanan cinayət və hadisələrə dair monitorinq, hesabat və izlənmə; tolerantlıq, hörməti və qarşılıqlı anlaşmanı təşviq edən maarifləndirici fəaliyyətlər.

DTİHB iştirakçı dövlətlərə Roma və Sinti siyasətləri ilə bağlı tövsiyələr də verir. Roma və Sinti icmaları arasında potensialın artırılmasına və şəbəkə qurulmasına kömək edir və roma və sinti nümayəndələrinin siyasətlərin formalaşdırılmasına iştirakını təşviq edir.

DTİHB-nin bütün fəaliyyətləri ATƏT iştirakçı dövlətləri, ATƏT institutları və sahə əməliyyatları, o cümlədən digər beynəlxalq təşkilatlarla sıx əlaqələndirmə və əməkdaşlıq şəraitində aparılır.

Daha ətraflı məlumat üçün DTİHB-nın internet səhifəsinə müraciət edin (www.osce.org/odihr).

Office for Democratic Institutions and Human Rights

REPUBLIC OF AZERBAIJAN

EARLY PARLIAMENTARY ELECTIONS 1 SEPTEMBER 2024

ODIHR Election Observation Mission Final Report

Warsaw 27 February 2025  TABLE OF CONTENTS

I. EXECUTIVE SUMMARY ................................................................................................................... 1 II. INTRODUCTION AND ACKNOWLEDGMENTS .......................................................................... 4 III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT .............................................................................. 5 IV. ELECTORAL SYSTEM AND LEGAL FRAMEWORK.................................................................. 7 V. ELECTION ADMINISTRATION ....................................................................................................... 9 VI. VOTER REGISTRATION ................................................................................................................. 11 VII. PARTY AND CANDIDATE REGISTRATION ............................................................................... 12 VIII. CAMPAIGN ENVIRONMENT ......................................................................................................... 14 IX. CAMPAIGN FINANCE ...................................................................................................................... 16 X. MEDIA ................................................................................................................................................. 19 A. MEDIA ENVIRONMENT AND LEGAL FRAMEWORK ............................................................................ 19 B. MEDIA COVERAGE OF THE CAMPAIGN .............................................................................................. 20 XI. ELECTION DISPUTE RESOLUTION ............................................................................................ 22 XII. ELECTION OBSERVATION ............................................................................................................ 24 XIII. ELECTION DAY................................................................................................................................. 25 XIV. POST-ELECTION DAY DEVELOPMENTS .................................................................................. 27 XV. RECOMMENDATIONS .................................................................................................................... 29 A. PRIORITY RECOMMENDATIONS ........................................................................................................... 29 B. OTHER RECOMMENDATIONS ............................................................................................................... 30 ANNEX I: FINAL ELECTION RESULTS ................................................................................................... 34 ANNEX II: LIST OF OBSERVERS IN THE INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION .............................................................................................................................................. 36 ABOUT ODIHR ............................................................................................................................................... 43  REPUBLIC OF AZERBAIJAN EARLY PARLIAMENTARY ELECTIONS 1 September 2024

ODIHR Election Observation Mission Final Report 1

I. EXECUTIVE SUMMARY

Following an invitation to observe the 1 September 2024 early parliamentary elections and in accordance with its mandate, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) established an Election Observation Mission (EOM) on 31 July. The ODIHR EOM assessed the compliance of the election processes with OSCE commitments and other standards for democratic elections, as well as domestic legislation.

In its Statement of Preliminary Findings and Conclusions issued on 2 September, the ODIHR EOM concluded that the elections “took place in a restrictive political and legal environment that does not enable genuine pluralism and resulted in a contest devoid of competition. While efficiently preparing the elections, the election administration lacked impartiality and took a formalistic approach that limited the inclusivity of the election. Against the background of continued repression of dissenting voices, the campaign was barely visible, and efforts were not made to engage citizens or enable them to participate without fear of retribution. While many candidates participated in the process, almost all were supportive of the government’s policies in their campaign messages. Positively, these elections saw more engagement of women as contestants and in the election commissions. The legal framework for the elections does not meet international standards or OSCE commitments for democratic elections and restrictions introduced in political party and media legislation further limit fundamental freedoms. Campaign coverage rules also contributed to the absence of information on the contestants in the media. Despite a voting process that was orderly and assessed to be overall efficiently run, serious irregularities and omissions of important safeguards were observed, particularly in the vote count, raising questions about the integrity of the process”.

On 28 June 2024, pursuant to a request of the parliament and an opinion of the Constitutional Court on the matter, President Ilham Aliyev called early parliamentary elections to be held on 1 September. The need to hold early elections was justified by the potential inability of the parliament to perform its duties due to hosting COP29 in November, when elections were originally scheduled. Several ODIHR EOM interlocutors expressed concerns that holding elections during the vacation and agricultural season would further diminish political engagement. The elections were held against the backdrop of continued detentions and arrests of political actors, human rights defenders, civil society activists and journalists. Overall, such a restrictive political environment did not ensure that elections took place under conditions which ensure in practice the free expression of the opinions of the electors, as required by paragraph 5.1 of the 1990 OSCE Copenhagen Document.

The electoral legal framework is not conducive to democratic elections as it maintains undue restrictions on fundamental freedoms of expression, association and assembly, falling short of international standards and OSCE commitments. The Election Code remained substantially unchanged since the last parliamentary elections, leaving long-standing priority ODIHR and Venice Commission recommendations, as well as judgements of the European Court of Human Rights unaddressed. These relate to limitations on fundamental freedoms, the composition of election commissions, unequal campaign conditions in public media, and adding voters to the voter lists on election day.

Members of parliament are elected by a simple majority in 125 single-mandate constituencies for a five- year term. The latest review of constituency boundaries resulted in a more equal distribution of voters

1 The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in Azerbaijani. Republic of Azerbaijan Page: 2 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

among constituencies, partially addressing a prior ODIHR recommendation, but the process lacked transparency and was not conducted in line with international good practices.

The electoral preparations at all levels were administered efficiently and within the legal deadlines. The Central Election Commission (CEC) held regular public sessions, however, the sessions observed by the ODIHR EOM were formalistic with limited debate. The CEC organized comprehensive training for lower-level election commissions, conducted an extensive voter information campaign and took measures to facilitate voting by persons with disabilities. Lower-level commissions did not always ensure transparency of their work as their sessions were generally held on an ad hoc basis and on short notice, and publicly available information about their activities was limited. While election commission members are nominated by different parliamentary groups, the lack of genuine political differentiation between these groups resulted in the control of the election administration by the majority party, failing to ensure its impartiality and the integrity of the electoral process.

For these elections, 6.4 million voters were registered, which is approximately 1.2 million less than the number of citizens of voting age, raising concerns about the accuracy of data and inclusiveness of the voter register. Voter lists were available for public scrutiny, enhancing transparency. Contrary to international good practice, adding voters to the voter list on election day was not complemented by adequate administrative safeguards or judicial oversight, allowing for potentially arbitrary decisions and multiple voting. Restrictions on the right to vote for those with an intellectual or psychosocial disability remain, contrary to international standards and previous ODIHR recommendations. Some 400,000 internally displaced persons (IDPs) were registered to vote across the country.

In total, out of the 1,508 initial applicants, only 998, were registered to stand for the elections, including 305 nominated by political parties and 693 self-nominated. Prospective candidates were denied registration mainly due to insufficient number of valid signatures and inaccurate income and asset declarations, and most were not given an opportunity to correct mistakes in their applications. Several nominees withdrew, in some cases they alleged intimidation and others cited burdensome administrative procedures. The constituency election commissions mandated with candidate registration applied the rules and procedures inconsistently, limiting the inclusivity of the process. Recently introduced stringent requirements for political party registration and increased grounds for dissolution have negatively impacted pluralism and further restricted freedom of association.

While women remain underrepresented in elected and appointed positions, gender stereotypes persist and there are no affirmative measures to enhance their political involvement. In total, there were 21 women MPs in the outgoing parliament (18.42 per cent) including the speaker and no female minister or leader among the 26 political parties. While women were fairly well represented among attendees and speakers at campaign events, gender equality issues were overlooked in the campaign discourse. Women were underrepresented in the CEC, but better represented in lower-level commissions, including as chairs, partially addressing a prior ODIHR recommendation. Positively, women constituted 30 per cent of the registered candidates, a significant increase from 21 per cent in the previous elections.

The campaign was barely visible and generated limited public engagement. While a high number of candidates stood for these elections, the contest lacked a competitive nature and voters were not offered genuine political alternatives. Party platforms and messages, conveyed primarily through small-scale events, were generally supportive of the President’s and government’s policies. Restrictive campaign regulations and their implementation, including on freedom of assembly and expression, did not allow candidates to convey their messages or enable voters to freely obtain information, as required by OSCE commitments. By law, contestants must submit their print campaign materials to the lower-level election commissions prior to their distribution, which potentially results in self-censorship. The political debate was further subdued due to the declared attention of the authorities to monitor the internet space and social networks, albeit campaigning on social networks is not regulated by law. ODIHR EOM was informed of attendees, including public sector employees, forced to attend campaign events, raising Republic of Azerbaijan Page: 3 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

concerns about voter intimidation and voters’ ability to cast their vote free of fear of retribution, at odds with OSCE commitments.

Campaign finance regulations prescribe limits for donations and expenditure, but reporting and disclosure requirements as well as oversight remain insufficient, negatively impacting the transparency and efficiency of campaign finance. Despite a previous ODIHR recommendation, there was no public funding of the campaign. The 2023 provision of the Law on Political Parties, which introduced annual public funding for all parties receiving votes in the previous elections will become applicable after these elections. Lower-level election commissions, mandated with oversight, posted only few financial reports and many of those reports lacked any information on donations and expenditures, limiting the information available to voters. Several contestants raised concerns about bureaucratic hurdles to open legally prescribed campaign accounts, and noted voters’ reluctance to donate due to fear of retribution.

The media legislation includes restrictive registration requirements for media outlets and journalists, curtailing pluralism. Contrary to international standards, defamation and libel remain criminalized, resulting in self-censorship, and a number of news websites were blocked without a prior court decision, including during the campaign period. Since November 2023, arrests and detentions of journalists intensified, including on charges depriving them of their registration as journalists; over 20 remain detained. Only the ruling party was entitled to free airtime on the public broadcaster due to stringent legal requirements; but it refrained from using this opportunity. By law, private media can only cover the campaign in paid formats and none of the 72 private national and local broadcasters offered paid airtime. Subsequently, monitored broadcast media did not provide any coverage of the campaign and contestants, and all election-related news items referred to the activities of the CEC, further limiting the opportunity for candidates to convey their messages to voters and the ability of voters to make an informed choice. Newspapers and online media, which offered space for paid advertisement, became the sole platform for the candidates to convey their messages in media.

While the mechanism for election dispute resolution is overall in line with good practices, the demonstrated lack of independence and impartiality of election commissions in the consideration of the complaints undermined the right to an effective remedy, contrary to OSCE commitments and international standards. Several ODIHR EOM interlocutors attributed the reduced number of complaints to a further decline in trust in the judiciary's independence and its effectiveness in handling disputes against authorities. The CEC reviewed most complaints on merits, but the arguments of the invited parties were never considered, and the CEC adopted decisions prepared in advance, thus depriving the complainants of procedural guarantees prescribed by law, OSCE commitments and international good practice. The CEC and court decisions were not fully reasoned, and the CEC decisions failed to indicate the availability of further legal remedies. All appeals filed to courts of appeal and the Supreme Court were rejected or dismissed.

The law provides for citizen and international election observation, however, it grants election commissions wide discretionary powers to expel observers from the polling stations. Further, as a result of restrictive legal provisions that impact the registration and functioning of civil society organizations, well-known citizen election observer groups remained unregistered and deprived of funding, with some prominent members continuing to be under arrest or detention and thus unable to observe the elections. Election commissions accredited 112,749 citizen observers, including party and candidate observers. The vast majority of these observers were nominated by the ruling party, their nominated candidates and affiliated parties, raising concern over the access of independent and impartial observers to the process. The CEC registered 598 international observers.

The International Election Observation Mission (IEOM) observed in 922 polling stations throughout election day. The overall assessments of the opening and voting processes were positive with observers finding these to be orderly and efficiently organized. However, observers also noted serious irregularities and inconsistencies in the application of important procedures, which raise concerns about Republic of Azerbaijan Page: 4 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

the integrity of the voting process, including voters being allowed to vote without ID, seemingly identical signatures on the voter lists, unauthorized persons keeping track of voters and a number of observed indications of ballot box stuffing. Further, the addition of significant numbers of voters to the voter lists and inconsistencies in the application of procedures in the marking and checking of marks of voters; and in having voters sign the voter lists were observed; all important safeguards against multiple voting.

The closing and counting process was assessed negatively in 40 of the 92 polling stations observed, a significant number, mainly due to omissions of important reconciliation procedures that safeguard the count. Observers noted instances of ballots not being properly reconciled with signatures on voter lists, evidence of deliberate falsification of entries in voter lists or result protocols and additional indications of ballot box stuffing. Further, the transparency of the count was not assured in nearly a third of the observations, and concerns about transparency continued during the tabulation process which was negatively assessed in 15 of the 79 Constituency Election Commissions (ConECs) visited. Overall, the counting and tabulation processes, as well as instances of serious irregularities throughout the day raised questions about whether ballots were counted and reported honestly, in line with paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document.

The CEC started publishing partial preliminary results per constituency a few hours after the closure of the polls on election day and complete preliminary results were made available on 2 September. While the CEC published the tabulated results disaggregated by polling station, it did not publish Precinct Election Commissions (PEC) result protocols, as it is not required by law. After election day, the CEC received 55 complaints alleging election day irregularities, and annulled results in 23 polling stations in 9 constituencies. Further, the CEC, on its own initiative, annulled results in an additional 20 PECs in 12 constituencies citing the impossibility to determine the voters’ will and dissolved 35 PECs for shortcomings in their activities. The Constitutional Court validated the results on 21 September, five days after the CEC submitted the result protocols and before the end of the period for review of appeals by the courts, as there is not an explicit legal requirement to announce the results after the end of the review process.

This report offers a number of recommendations to support efforts to bring elections in Azerbaijan closer in line with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections to which they have committed. Priority recommendations relate to the pluralistic competitive political environment, review of the legal framework, in particular regarding the exercise of freedoms of association, peaceful assembly and expression, the independence and impartiality of election commissions, registration of observers, transparency and integrity of the counting and tabulation process and measures to increase women’s participation in public and political life. ODIHR stands ready to assist the authorities to further improve the electoral process and to address the recommendations contained in this and previous reports.

II. INTRODUCTION AND ACKNOWLEDGMENTS

Following an invitation to observe the 1 September 2024 early parliamentary elections and in accordance with its mandate, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) established an Election Observation Mission (EOM) on 31 July. The mission, led by Ditmir Bushati, consisted of a 11-member core team based in Baku and 28 long-term observers deployed on 8 August to 14 locations around the country. Core team members and long-term observers came from 20 OSCE participating States. The ODIHR EOM remained in the country until 11 September to follow post- election developments.

For election day, the ODIHR EOM was joined by a delegation from the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) to form an International Election Observation Mission (IEOM). Michael Creed was Republic of Azerbaijan Page: 5 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

appointed by the OSCE Chairperson-in-Office as Special Co-ordinator and Leader of the OSCE short- term observer mission, and Lucie Potůčková headed the OSCE PA delegation. ODIHR and the OSCE PA have endorsed the 2005 Declaration of Principles for International Election Observation. The IEOM deployed 279 observers from 34 participating States on election day, including 28 long-term and 172 short-term observers deployed by ODIHR, as well as a 54-member delegation from the OSCE PA; 46 per cent of observers were women. The IEOM observed opening procedures in 102 polling stations, voting in 922 polling stations and counting in 92. Tabulation was observed in 79 Constituency Election Commissions (ConECs).

The ODIHR EOM assessed the compliance of the election processes with OSCE commitments and other standards and obligations for democratic elections, as well as domestic legislation. This final report follows a Statement of Preliminary Findings and Conclusions, which was released on 2 September. 2

The ODIHR EOM wishes to thank the authorities of the Republic of Azerbaijan for the invitation to observe the elections, the Ministry of Foreign Affairs and the Central Election Commissions for their assistance. The ODIHR EOM also expresses its appreciation to other state institutions, political parties, candidates, media, civil society organizations (CSOs), international community representatives, and other interlocutors for sharing their views and for their co-operation.

III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT

On 28 June 2024, President Ilham Aliyev dissolved the parliament and called for early parliamentary elections to be held on 1 September. 3 This followed an appeal from the parliament (Milli Majlis) to the President to call early elections as its full functionality could not be ensured due to hosting an international event in Baku in November, when the elections were originally scheduled. 4 While not required by the Constitution, the president requested an opinion of the Constitutional Court on the matter. The Constitutional Court supported the reasoning of the parliament and acknowledged that because Azerbaijan is hosting COP29 the parliament would not be able to perform its duties due to unavoidable reasons. Both parliament and the Constitutional Court did not provide sufficient explanation of how holding an international event would prevent parliament from fulfilling its obligations. 5 Several IEOM interlocutors expressed concerns that holding elections during the holiday and agricultural season would result in further diminished public engagement. These were the fourth consecutive early national elections. 6

2 See previous ODIHR election reports on Azerbaijan. 3 See the decree of the President of the Republic of Azerbaijan. The Constitution prescribes that the president may call early parliamentary elections, inter alia, “if the parliament fails to fulfill its obligations due to unavoidable reasons”. 4 The UN Climate Change Conference COP29 was held in Baku from 11 to 22 November 2024. See the reasoning for early elections by the Parliament, which states that a new parliamentary composition is required to effectively use the diplomatic opportunities COP29 provides. 5 According to Article 98-1.1 of the Constitution, the president can dissolve parliament if it adopts a vote of no- confidence to the Cabinet of Ministers twice during a year, if it fails to appoint members of the Constitutional Court, the Supreme Court and the Board of the Central Bank, upon a double submission of the president, and if it fails to fulfill its obligations due to unavoidable reasons. According to the Constitutional Court's decision, holding of the COP29 in November constitutes a reason for dissolution of parliament for failing to fulfill its obligations due to unavoidable reasons. Paragraph 69 of the 2016 Venice Commission Opinion on the Draft Modifications to the Constitution Opinion stated that the new Article 98-1 makes Parliament largely ineffective as a countervailing power to the President. [...] It is dangerously vague and may be interpreted as allowing dissolution of Parliament whenever the President deems that Parliament does not “perform its duties”. New Article 98-1 is therefore incompatible with democratic standards. 6 Article 9 of the 1996 UNHRC General Comment No. 25 to the ICCPR states that “genuine periodic elections are essential to ensure the accountability of representatives for the exercise of the legislative or executive powers vested in them”. Republic of Azerbaijan Page: 6 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

These were the first parliamentary elections held throughout the internationally recognized territory of the Republic of Azerbaijan, and unfolded amidst ongoing talks to sign a peace agreement to end the long-lasting conflict with Armenia and the hosting of COP29 with the stated aim to raise the country’s international image. 7

The political landscape is shaped by the continued dominance of the president who won a fifth consecutive term in February 2024 with an overwhelming majority of 92 per cent of the votes, and the political party he chairs, the New Azerbaijan Party (YAP). YAP has been uninterruptedly in office since 1993 and holds a majority of 68 of the 114 currently occupied seats; no by-elections were held for the 11 vacant seats, despite a legal requirement. 8 There are 9 more parties represented in parliament, jointly holding 10 seats, along with 37 self-nominated MPs; however, in almost all cases, there are no dissenting votes, and they do not represent different political views. 9

Detentions and arrests of political actors, human rights defenders, civil society activists, academics and journalists persisted after the February presidential election. 10 While the authorities, in some cases, cited dubious funding sources and accounting of detained individuals, including from religious fundamentalist and separatist sources, 11 these detentions and arrests are perceived by a number of international and local human rights bodies as a crackdown on dissent and critical voices. 12 In addition, ODIHR EOM interlocutors cited concerns about widespread endemic corruption and political influence on institutional appointments. Overall, such political environment does not allow in practice the free expression of the opinions of the electors, as required by paragraph 5.1 and other commitments of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 13

To achieve a competitive political environment, the authorities should demonstrate full respect for fundamental freedoms and ensure that contestants are able to promote political platforms and debate public affairs in an environment free from pressure or intimidation. Instances and allegations of pressure or intimidation should be promptly investigated by the relevant authorities and the perpetrators held accountable.

The Constitution and the 2006 Law on Equal Rights for Women and Men provide for equality of men and women, and Azerbaijan became part of CEDAW in 1995. 14 Notwithstanding the legal framework, there are no affirmative measures for enhancing women’s political participation and representation. Women remain underrepresented in elected and appointed positions; with 21 women in the outgoing parliament (18.42 per cent) including the speaker. There are no women as ministers or leaders among the 26 political parties. The appointed First Vice-President is a woman. Among the seven state committees, only the Committee on Family, Women’s and Children’s problems is chaired by a woman. This underrepresentation in various elected and appointed positions, along with gender stereotypes that 7 The president and public officials made several public statements about the significance of hosting COP29 for the international recognition of the country. See for instance, the president's statement on X on 21 July. This view was also shared by many IEOM interlocutors. 8 Eleven seats remained vacant, following the invalidation of elections in four constituencies, the appointment of three MPs to administrative positions, the arrest of one and the passing away of three MPs. 9 Of the 91 laws adopted by parliament in 2024, 29 were adopted unanimously while the remainder with 1 to 10 dissenting votes or abstentions. Out of the 26 party leaders, 14 were high-ranking state officials in the past. 10 Between the February 2024 presidential election and the compilation of this report, an additional 22 journalists, political activists, and civil society researchers and activists were detained or arrested. 11 Common charges include large-scale drug dealing, smuggling, or failure to comply with a lawful order of the police. 12 See among others, the OSCE Representative on Freedom of Media statement (7 March 2024), United Nations Human Rights Office of the High Commissioner Press Release, 15 August 2024, Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) Press Release of 8 March 2024, the European Parliament Resolution, 25 April 2024 and Amnesty International, 30 April 2024. 13 Paragraph 5.1 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “free elections that will be held at reasonable intervals by secret ballot or by equivalent free voting procedure, under conditions which ensure in practice the free expression of the opinion of the electors in the choice of their representatives”. 14 The draft of the National Action Plan on Gender Equality for 2020–2024 was prepared in 2019 and submitted to the government, but was not approved. Republic of Azerbaijan Page: 7 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

hinder women’s political involvement, indicates that the efforts taken by authorities and political parties to address this issue have so far been insufficient. 15

Consideration should be given to introducing temporary special measures to enhance the participation of women in public and political life, including gender quotas.

IV. ELECTORAL SYSTEM AND LEGAL FRAMEWORK

The unicameral parliament consists of 125 MPs elected by a simple majority in 125 single-mandate constituencies for a five- year term. In case of early elections, its term may be shorter than five years. 16

The law mandates the Central Election Commission (CEC) with reviewing the constituencies every five years. 17 The most recent review, conducted in September 2023, resulted in a more equal distribution of voters among constituencies, reducing the number of constituencies with deviations exceeding 10 per cent of the average from 51 to 10, partially in line with a prior ODIHR recommendation and international good practice. 18 However, contrary to good practice, the drawing of new constituency boundaries was not reviewed by an independent commission. Further, the legislation does not require the CEC to conduct public consultations with relevant stakeholders in this process and no pro-active measures were taken by the CEC, thereby undermining the integrity of the process. 19 Additionally, the CEC did not publish any information on the boundaries of the constituencies, which created confusion among some stakeholders and diminished the transparency of the process. 20

15 Several women politicians reported to the ODIHR EOM that they experienced gender-based discrimination in the political sphere. See Paragraph 27 of the sixth report of the UN Convention for the Elimination of All Forms of Discrimination against Women. 16 If early elections are held, the next regular elections must take place again on the first Sunday of November on the fifth year since the beginning of the parliament´s term. 17 The law requires the CEC to do so based on information on the number of voters permanently residing and registered in the relevant territorial unit. The law prescribes a maximum deviation of 5 to 10 per cent from the norm. 18 In 2020, 51 constituencies exceeded 10 per cent from the average including 29 that exceeded 15 per cent. After the 2023 review, 10 constituencies exceed 10 per cent from the average number of voters, including 5 that exceed 15 per cent namely, constituencies Nakhchivan, Zangilan-Gubadli, Absheron Third, Shabran-Khachmaz, Shamkir Village exceed the average by 10 per cent, and Agdam-Khojaly, Aghdam, Lachin, Khankendi, Yasamal Third exceed by 15 per cent. See Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document, which stipulates that the participating States will “guarantee universal and equal suffrage to adult citizens”. Paragraph I.2.2.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters (Code of Good Practice) recommends that the “permissible departure from the norm should not be more than 10%, and should certainly not exceed 15 per cent except in special circumstances”. Paragraph 21 of the UNHRC General Comment No. 25 to the ICCPR states “the principle of one person, one vote, must apply, and within the framework of each State’s electoral system, the vote of one elector should be equal to the vote of another. The drawing of electoral boundaries and the method of allocating votes should not distort the distribution of votes”. 19 Election constituencies are designed based on “average voter representation norm” determined by dividing the total number of registered voters in the country by 125; the norm is 50,470. Paragraph 18 of the 2002 Code of Good Practice states that ”the political ramifications of (re)drawing electoral boundaries are very considerable, and it is therefore essential that the process should be nonpartisan …The best solution would be to submit the problem in the first instance to a commission comprising a majority of independent members and, preferably, a geographer, a sociologist, a balanced representation of the parties and, where appropriate, representatives of national minorities”. Paragraph 19 of the Venice Commission 2017 Report on Constituency Delimitation and Seat Allocation recommends: “Like all crucial elements of electoral law, the delimitation of constituencies should be adopted after extensive public consultations with all relevant stakeholders. This should make it legitimate for both stakeholders and voters”. 20 Confusion among candidates and voters due to the change of boundaries was reported in constituencies 2, 6, 15, 16, 24, 25, 41, 89, 101. Some nominees were denied registration for collecting voters’ support signatures outside their constituency as they were not aware of the new boundaries. For instance, one nominee in Constituency 24, who had been a candidate in several past elections in the same constituency, collected signatures of voters registered in villages assigned to the wrong ConEC. Republic of Azerbaijan Page: 8 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

To ensure equality of the vote and in line with international standards and good practices, constituency delimitation should be conducted and reviewed periodically by an independent body, in an open and consultative manner and well in advance of the next elections. The CEC should ensure that the public is well-informed about the delineation of the constituencies through a comprehensive information campaign.

Azerbaijan is party to the key international and regional instruments related to democratic elections.21 Parliamentary elections are primarily regulated by the Constitution (last amended in 2016) and the Election Code, and supplemented by CEC regulations. 22 The Election Code remained substantially unchanged since the last parliamentary elections. The latest amendments made in April and June 2024 pertained only to minor technical details. 23

The electoral legal framework is not conducive to democratic elections as the Constitution and other laws do not safeguard against curtailment of fundamental freedoms of association, assembly and expression, falling short of international standards and OSCE commitments. 24 Long-standing ODIHR and Venice Commission recommendations, as well as judgements of the European Court of Human Rights (ECtHR) remain unaddressed, including those related to undue restrictions of fundamental freedoms, the composition of election commissions, unequal campaign conditions in public media, and the possibility to add voters to the voter lists on election day. Moreover, the Election Code is detailed but lacks clarity on some issues, including media coverage of elections, oversight of campaign finances, and rules for vote recounts.

The electoral legal framework as well as legislation governing fundamental rights and freedoms should be reviewed to ensure compliance with international human rights obligations and standards for democratic elections. The legal reform should be preceded by an open and inclusive consultation process well in advance of the next elections. State bodies and the election administration should implement the laws in a manner that ensures the effective exercise of fundamental freedoms.

The 2023 Law on Political Parties introduced additional restrictions on the registration, periodic verification, and operation of political parties, including an increase in the required number of party members for registration from 1,000 to 5,000 and the imposition of a mandatory annual

21 Including the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights, 1979 Convention for Elimination of All Forms of Discrimination against Women, 1965 International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, 2003 Convention against Corruption, 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities, and the 2002 Convention on the Standards of Democratic Elections, Electoral Rights and Freedoms in the Member States of the Commonwealth of Independent States. Azerbaijan is also a member of the Council of Europe’s Venice Commission and member of Group of States against corruption (GRECO). Since 2020, Azerbaijan has, in unilateral declarations before the ECtHR, acknowledged violations of a right to a free election related to the 2020 parliamentary elections and agreed to pay compensation to at least 25 individuals, following their applications to the ECtHR. 22 Other applicable legislation includes the laws on Political Parties, Media, Freedom of Assembly, Non- Governmental Organizations and relevant provisions of the Criminal Code, the Code of Administrative Offences and the Administrative Procedure Code. 23 The amendments harmonized the terminology between the Election Code and the new Law on Media and added a requirement to include the ID issuance and expiration dates wherever the law required provision of personal data. 24 Paragraph 12 of the UNHRC General Comment No. 25 to the ICCPR states that “freedom of expression, assembly and association are essential conditions for the effective exercise of the right to vote and must be fully protected”. The 2016 Venice Commission Opinion on the Draft Modifications to the Constitution criticized, inter alia, the broad grounds for the limitation of freedom of assembly that disrupts “public order” and “public morals” (Article 49), broad prohibitions on freedom of association (Article 58) which “gives the legislator a carte blanche to define any activity as criminal and, hence, to prohibit any association which pursues it or even carries an intention to do so”. See relevant sections of this report for further details. See also the 2023 Joint Opinion of ODIHR and the Venice Commission on the 2023 Law on Political Parties. Republic of Azerbaijan Page: 9 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

re-registration. 25 According to the Ministry of Justice, after the law entered into force, 33 political parties ceased to exist, with 26 parties remaining registered. In addition, the law granted broad powers to the authorities to monitor internal party activities, impose sanctions and deregister parties, contrary to international standards. 26 Some parties informed the ODIHR EOM that the oversight by the Ministry of Justice over their internal procedures and periodic verification of their membership created an environment of intimidation, potentially further limiting political pluralism. 27 In addition, some parties informed the EOM that they have been repeatedly denied registration without proper justification.

To foster pluralism and ensure the exercise of freedom of association, the legislative and administrative requirements for the registration of political parties should be comprehensively revised. The authorities should discontinue practices of oversight that can be regarded as undue limitations on the freedom of association and intimidating to parties and their members.

V. ELECTION ADMINISTRATION

The parliamentary elections were managed by a three-tiered election administration comprising the CEC, 125 Constituency Election Commissions (ConECs), and 6,343 Precinct Election Commissions (PECs), all appointed for a five-year term. 28 The CEC is appointed by the parliament, ConECs are appointed by the CEC, and PECs are appointed by the respective ConECs. Women were underrepresented in the CEC with only 4 out of 18 members. In line with a prior ODIHR recommendation, the number of women as chairpersons and members of lower-level election commissions increased, with women constituting 41.55 per cent of ConECs and PECs permanent members with full voting rights, 32 per cent of chairs and 43 per cent of secretaries.

The CEC, ConECs and PECs consist of 18, 9 and 6 members, respectively. 29 Members of election commissions are nominated in equal shares by three parliamentary groups: the political party which has the majority, the 9 parties representing the minority, and the 37 non-partisan MPs jointly; each group nominates six CEC members, three ConEC and two PEC members. By law, the majority party YAP nominates the chairpersons of all election commissions at all levels. The lack of genuine political differentiation between the three parliamentary groups, previously evidenced by the ECtHR, does not ensure the independence and the impartiality of the election administration and the integrity of the

25 In Paragraph 47, the 2023 Joint Opinion of ODIHR and the Venice Commission on the 2023 Law on Political Parties reiterated that “the new threshold seems to be formidably high and puts a burden on citizens trying to exercise their rights under Article 11 of the ECHR which is potentially restrictive and as such would be disproportionate and not necessary in a democratic society” and “the new law has introduced a number of new highly problematic provisions which risk having further chilling effects on pluralism in the country”. 26 Paragraph 7.6 of the 1990 OSCE Copenhagen Document commits participating States to “respect the right of citizens to seek political or public office, individually or as representatives of political parties or organizations, without discrimination”. See also article 4 of the UNHRC General Comment No. 25 to the ICCPR. 27 The Ministry of Justice called registered party members to verify their membership, which was reportedly perceived by some party members as intimidation. Paragraph 23 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Guideline on Political Party Regulation states that “according to this principle of associational freedom, political parties are regarded as private associations that should be free to establish their own internal organization and their rules for selecting party leaders and candidates and should not be hindered by external regulations which limit free competition and political pluralism”. Further, “the requirement for the party to provide the state with lists of its members, would appear to be an overly intrusive measure that is not compatible with the principles of necessity and proportionality”. 28 A total of 55 PECs were established in the regained territories. 29 The current composition of the election commissions was established in 2021. The law does not limit the number of mandates of commissioners. According to the CEC, some 3 per cent of the ConEC members and some 11 per cent of the PEC members have been replaced prior to these elections for various reasons including running or being affiliated with candidates. Republic of Azerbaijan Page: 10 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

process. 30 Registered candidates have the right to nominate members with consultative rights at all levels of commissions. However, these members are de facto observers as they do not participate in decision-making nor are they assigned any other duties. The CEC and the ConECs registered 6,806 such representatives, including 6,251 nominated by political parties and 555 nominated by candidates.

To strengthen impartiality and effective independence of election administration and to ensure broad public confidence in their work, the appointment process for election commission members at all levels should be revised to prevent dominance by any single political party. Commissions should work as collegial bodies taking decisions in a manner that supports the perception of impartiality and political neutrality.

Technical preparations were conducted efficiently and within the established deadlines, despite a compressed time frame. The CEC held regular sessions attended by representatives of the media and contestants, as well as international observers, contributing to transparency. However, the CEC sessions and their agendas were not announced in advance, and decisions on administrative matters and session minutes were not published, detracting from transparency. Decisions were usually adopted unanimously with limited debate.

In line with its mandate, the CEC conducted cascade trainings for ConECs and PECs. The training sessions observed by the ODIHR EOM, both on central and local level, covered essential procedures adequately and were well-attended. The CEC also conducted seminars for various election stakeholders and a widespread voter information campaign, calling voters to check their entries in the voter lists and to vote, as well as targeting certain categories of voters, such as women and youth. The CEC provided all polling stations with Braille templates for ballots and requested ramps for polling stations in precincts where voters with low mobility reside.

While all levels of election administration were well-resourced, experienced and completed their tasks within prescribed deadlines, publicly available information about the activities of the ConECs was limited, at odds with international standards. 31 Sessions of ConECs were generally held on an ad hoc basis with short notice and only some of their decisions displayed on notice boards. In addition, some ConECs denied ODIHR EOM long-term observers (LTOs) access to their documentation, particularly those related to candidate registration. 32 These limitations undermined the principle of transparency, at odds with international good practice. 33

To enhance transparency and accountability, the election administration should proactively publicize information on its website, including all CEC and lower-level commission decisions, and ensure effective access to such information. The election commissions should conduct all substantive work in an open manner and sessions should be announced in advance, with relevant documentation published in a timely manner.

30 See paragraph 78 of the ECtHR decision on Gahramanli and Others v. Azerbaijan (2015) and paragraph 60 of ECtHR on Tahirov v. Azerbaijan (2015). Article 20 of the UNHRC General Comment No. 25 to the ICCPR states that “An independent electoral authority should be established to supervise the electoral process and to ensure that it is conducted fairly, impartially and in accordance with established laws which are compatible with the Covenant”. 31 Paragraph 19 of the 2011 UNHRC General Comment No. 34 to the ICCPR states that: “To give effect to the right of access to information, States parties should proactively put in the public domain Government information of public interest. States parties should make every effort to ensure easy, prompt, effective and practical access to such information”. 32 Including ConECs 7, 8, 9, 20, 92, 94, 116, and 125. For instance, the list of nominees, including rejected applicants and their contact information, letters requesting information from the tax and property authorities, signature sheets, reports on signature verification, or decisions denying registration to nominees. 33 Paragraph 68 of the Explanatory Report to the Code of Good Practice states that “only transparency, impartiality and independence from politically motivated manipulation will ensure proper administration of the election process, from the pre-election period to the end of the processing of results”. Republic of Azerbaijan Page: 11 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

While ODIHR EOM interlocutors did not raise concerns about the capacity of the CEC to undertake election preparations efficiently, many reported on inconsistent and selective candidate registration by ConECs (see Candidate Registration section). In addition, IEOM interlocutors questioned the independence of PECs, noting that these are overwhelmingly composed of public employees and chaired by their supervisors, for example, schoolteachers being PEC members and their director serving as a PEC Chair. 34

VI. VOTER REGISTRATION

Citizens over 18 years of age have the right to vote, with the exception of those declared incapacitated by a court decision, including as a consequence of intellectual or psychological disability. Deprivation of the right to vote on the basis of mental disability is inconsistent with international obligations and standards. 35

The legal framework should be harmonized with international standards by removing any restrictions on electoral rights based on intellectual or psychosocial disability.

Voter registration is passive and is managed by the election administration. Voters are registered in the precinct where they have resided for at least 6 of the 12 months prior to the announcement of an election. Voter lists are compiled from the CEC-maintained nationwide voter register. PECs provide an annual update of the lists based on data received from local authorities. Additionally, the central database of the voter register is inter-connected with the database of the Ministry of Justice, which provides automatic updates on changes to the civil status and residence. The law requires an additional update of the voter lists prior to each election in the same manner as for the annual update. At odds with international good practice and previous ODIHR recommendations, voters could be added to the supplementary voter list on election day upon proof of residence, without adequate administrative safeguards or judicial oversight (see also Election Day section). 36

To safeguard the integrity of voter registration and election day procedures, additions to the voter list on election day should be subject to a judicial procedure, and this procedure should be coupled with the introduction of effective safeguards against multiple voting.

According to the CEC, the voter register contained 6,421,960 voters on election day. 37 This is some 1.2 million less than the number of citizens of voting age, as published by the State Statistical Committee. While this discrepancy could be partially justified by different methodologies of data collection and the updating of the data, the information provided is insufficient to adequately explain the difference and raises concerns about the accuracy and inclusiveness of the voter register.

To enhance the accuracy of the voter register, the election administration should maintain and update the voter register in a transparent manner. Consideration could be given to conducting an audit of the

34 Paragraph 3.1.b of the Code of Good Practice states that: “where there is no long-standing tradition of administrative authorities' independence from those holding political power, independent, impartial electoral commissions must be set up at all levels, from the national level to polling station level”. 35 See Articles 12 and 29 of the 2006 UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD). Paragraph 24 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that restrictions on rights and freedoms must be “strictly proportionate to the aim of the law”. Paragraph 14 of the UN CCPR General Comment No. 25 states that grounds for deprivation of voting rights should be “objective and reasonable”. 36 Paragraph 1.2 (iv) of the Code of Good Practice recommends: “There should be an administrative procedure subject to judicial control or a judicial procedure, allowing for the registration of a voter who was not registered; the registration should not take place at the polling station on election day”. 37 This is approximately 168,000 less than the number of eligible voters in the 7 February early presidential election, when voters could also vote abroad, in rest homes, medical facilities, oil platforms and ships at sea. Republic of Azerbaijan Page: 12 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

voter register and other relevant databases, including those of residents and citizens, and publishing regular detailed disaggregated updates on the verification of these registers.

Voters and other electoral stakeholders had ample opportunities to scrutinize the voter lists. Voter lists were available at polling stations and accessible online, including at the ConECs and at the one-stop- service centers (ASAN), and through the CEC hotline, enhancing transparency. 38 The CEC published online the complete set of final voter lists, disaggregated by precinct. Some 400,000 internally displaced persons (IDPs) were registered in 574 polling stations scattered across the country that were managed by 10 ConECs. 39

VII. PARTY AND CANDIDATE REGISTRATION

Eligible voters can stand as candidates with the exception of those with dual citizenship or obligations before other states, against ECtHR case law and international standards. 40 Individuals with an unexpunged prior conviction for a serious crime are also disqualified. 41 While this restriction is not against international standards, frequent criminal convictions of opposition political actors effectively deprives them of an opportunity to stand for election. While detainees are eligible to stand, the ODIHR EOM was informed that penitentiary institutions do not allow them to notarize the power of attorney necessary for their application.

Restrictions on candidacy rights of individuals with dual citizenship should be reviewed, in line with international standards.

Candidates can be nominated by a registered political party or coalition, an initiative group of voters or run as self-nominated. 42 To be nominated, applicants were required to submit at least 450 supporting signatures of voters, which is in line with international good practice. Additionally, applicants were required to submit to the respective ConEC their consent, autobiography and nominating party documents, income and property declarations, as well as the candidate’s first campaign finance report and certificate for opening a campaign fund. A number of ODIHR EOM interlocutors perceived the list of required documents for the nomination process and the obligatory notarization as burdensome and increasing the risk of disqualification for technical shortcomings.

ConECs had five days to certify the nominations, and an additional seven days to verify the accuracy of the submitted income and asset declarations and the validity of supporting signatures and to decide on the registration of a candidate. By law, ConECs may deny registration to applicants in case of intentional mistakes in their applications, without offering them an opportunity to correct the

38 Decisions on requests for corrections and inclusion in voter lists from voters should be taken within one day or immediately if received on election day. 39 Out of 10 ConECs, 7 were fully assigned to IDP voters, and 3 partially, with some IDP polling stations. Another four ConECs also had IDPs voters in the voter lists. 40 Paragraph 15 of the ICCPR General Comment No. 25 confirms that the “persons who are otherwise eligible to stand for election should not be excluded by unreasonable or discriminatory requirements such as education, residence or descent, or by reason of political affiliation”. Paragraph 1.1.b of the Code of Good Practice states that “persons holding dual nationality must have the same electoral rights as other nationals”. See the ECtHR judgments on Kara-Murza v. Russia (2022) and on Tanase v. Moldova (2010). 41 The law defines serious crimes as “acts for which the upper limit of the penalty of deprivation of liberty does not exceed twelve years for intentional or negligent commission”. Convictions for serious crimes are expunged six years after completing the sentence. 42 A candidate may stand in only one constituency and does not have to be registered to vote in that constituency. Republic of Azerbaijan Page: 13 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

mistakes. 43 However, neither the law nor regulations define intentional and unintentional mistakes, granting ConECs discretionary powers to deny registration.

In total, 1,508 individuals applied for nomination, including 458 party-nominated, 1,048 self-nominated and one nominated by an initiative group. Of these, ConECs confirmed 1,462 as nominees, and 1,420 received signature sheets for the collection of voters’ signatures. 44 Several ODIHR EOM interlocutors noted that ConECs provided each nominee with only 10 signature sheets of 50 lines each, and opined that this limitation is not prescribed by law and impaired their ability to collect sufficient number of valid signatures, including a reserve. In the next step, 1,197 nominees submitted signatures and 223 were unable to collect the required signatures or decided to discontinue their candidacies.

According to the CEC, out of these, 41 nominees were denied registration by ConECs due to insufficient number of valid support signatures; including cases where multiple seemingly identical signatures were submitted. The CEC informed the ODIHR EOM that ConECs applied the same regulation for signature verification as in previous elections. The current application of the existing regulations, inter alia, does not require neither presence of the prospective candidates during the process nor verification of signatures by experts; also, it does not guarantee procedural safeguards against arbitrary decisions.45 Several ODIHR EOM interlocutors alleged that YAP did not conduct any evident signature collection campaign and claimed that, instead, local public entities, including utility service providers, provided lists with the personal data of voters. According to the CEC, 24 applicants were denied registration for submitting inaccurate income and property declarations. 46 The CEC said that applicants are not invited to correct such inaccuracies as they are considered intentional, however, several interlocutors, including rejected candidates, noted that often inaccuracies were not intentional.

In line with international good practice, the meaningful possibility for corrections of omissions in nomination documents by contestants should be ensured by law and in practice. Consideration could be given to exploring measures to further facilitate candidate registration process and increase the integrity of the process, including electronic submission of candidacy nomination documents and voter support signatures and giving voters the opportunity to verify if their signatures are on lists of support signatures.

The ConECs registered 1,052 candidates, and according to the CEC, 990 candidates remained on the ballot, of which 29.5 per cent were women. 47 Of these, 305 were nominated by political parties and 684 were self-nominated. Some 450 prospective candidates discontinued or withdrew their candidacies; some alleged fear of repercussions and informed the ODIHR EOM LTOs about intimidation exerted by the local executive, ConECs or employers. 48 Rejected candidates also informed that they or their family or business were threatened not to file complaints against the denial of their registration. Overall, the

43 For example, a Musavat candidate was rejected because the cadaster record showed her ownership of a house, that she claimed had been demolished 20 years ago. Similarly, she disputed the record of her ownership of a vehicle she claimed to have legally sold several years prior. Paragraph 24 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states: “any restriction on rights and freedoms must, in a democratic society […] be strictly proportionate to the aim of that law”. Paragraph 273 of the ODIHR and Venice Commission 2020 Guidelines on Political Party Regulation states: “sanctions must bear a relationship to the violation and respect the principle of proportionality”, and paragraph 87 states: “in case of technical omissions or minor infringements of registration requirements, the political party should be given reasonable time in which to rectify the failure”. See also paragraph 271. 44 The remaining nominees did not request signature sheets, thus discontinuing their candidacies. 45 See the ECtHR judgment on Tahirov v. Azerbaijan (2015). 46 For instance, prospective candidates were denied registration for failing to include in their income and asset declaration vehicles they sold by power of attorney or small amounts of money as income in Constituencies 17, 32, 35, 52, 58, 84; and for failing to include amounts ranging from AZN 345-2,464 in constituencies 17, 32, 35, 52, 58, 84, 89. One Azerbaijani Manat (AZN) equals EUR 0.53. 47 Of them, 362 were nominated by 25 political parties, 834 on their own initiative and one by initiative group. After initial registration, 51 candidates withdrew, and one was deregistered by the CEC following a complaint (See Election Dispute Resolution section). 48 This was reported among others in constituencies No. 24, 34, 47, 70, 92 and 110. Republic of Azerbaijan Page: 14 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

candidate registration process was negatively impacted by the inconsistent application of the rules and the selective approach of some ConECs. 49

To ensure inclusiveness, the registration of prospective candidates should be carried out objectively, transparently and be subject to effective judicial control. Authorities should take necessary measures to ensure that candidate nomination and registration is conducted in an atmosphere free from intimidation and fear of retribution and in an environment where fundamental freedoms are fully respected.

VIII. CAMPAIGN ENVIRONMENT

The campaign officially commenced on 9 August and concluded on 31 August lasting 23 days.50 The law broadly defines campaigning, prohibiting any political outreach activities before the official start of the campaign. Several contestants informed the ODIHR EOM that they refrained from any political activity prior to the official start of the campaign, due to fear of deregistration as prescribed by law. Restrictive campaign regulations and their implementation, including on freedom of assembly and expression, did not effectively allow contestants to convey their messages to voters or enabled voters to obtain information, as required by OSCE commitments. 51

The authorities should ensure that political stakeholders are able to exercise their constitutionally guaranteed civil and political rights without unnecessary and disproportionate limitations and under equal conditions.

In addition to the ruling YAP, 24 parties contested these elections; all but one are publicly perceived as ‘loyal opposition’. YAP was the only party with candidates in all constituencies, while the other 24 parties had a total of 181 candidates combined. The Popular Front Party urged voters to boycott, citing the non-genuine nature of the elections and restrictions on citizens’ rights and freedoms. 52 While an average of eight candidates ran in each constituency, the elections were not competitive, as also acknowledged by many interlocutors, including authorities and contestants. 53 Most candidates did not campaign, raising concerns about their genuine intention to contest the elections. Some parties informed the ODIHR EOM that their leaders did not stand as candidates, as they saw no meaningful prospect, and that they participated in these elections with the sole aim to be eligible for annual public funding.

The campaign was barely visible. Campaigning was mostly conducted through door-to-door canvassing, posters of candidates displayed on the designated boards and digital content. Meetings were

49 The ODIHR EOM LTOs requested from 55 ConECs to review the request letters addressed to the tax and property authorities for all applicants; 8 ConECs refused to provide information; five ConECs which provided information, sent such requests only about candidates whom they viewed as “suspicious”. The remaining ConECs provided the ODIHR EOM with access to review the request letters. Paragraph 7.5 of the 1990 OSCE Copenhagen Document calls states “to respect the right of citizens to seek political or public office individually or as representatives of political parties without discrimination”. 50 Some contestants expressed concerns about the duration of the campaign period, which they perceived as too short and limiting their opportunities to connect with voters. 51 Paragraph 5.1 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “free elections that will be held at reasonable intervals by secret ballot or by equivalent free voting procedure, under conditions which ensure in practice the free expression of the opinion of the electors in the choice of their representatives”. Paragraph 7.7 of the 1990 OSCE Copenhagen Document requires the election campaign to be conducted in a “fair and free atmosphere in which neither administrative action, violence nor intimidation bars the parties and the candidates from freely presenting their views and qualifications or prevents the voters from learning and discussing them or from casting their vote free of fear of retribution”. 52 The leader of Popular Front Party shared on his Facebook account on 21 July that “the National Council urges the citizens of the country not to go to the polling stations on the day of the voting and to boycott the fake election spectacle of a government that has deprived the rights and freedoms of the people and opportunities to live happily”. 53 On 11 August, a list of the “future winners of the elections” was leaked on the internet. All but 3 out of the 125 leaked candidates’ names were elected. Republic of Azerbaijan Page: 15 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

primarily small-scale, often in closed or intimate settings. Among the campaign events observed by the ODIHR EOM, YAP was the most prominent. 54 In addition to YAP candidates, almost all other contestants supported the President’s and government’s policies. Infrastructure projects in the regained territories and hosting COP29 as a sign of enhancing the international status of the country prominently featured in their campaigns. Some contestants also campaigned on the need for improved social services and local infrastructure. Very few contestants criticized internal policies of the government, and on rare occasions, foreign policy. 55

At odds with international standards and good practice and challenging freedom of expression, contestants are required by law to submit their printed campaign materials to the ConECs prior to distribution, which potentially results in self-censorship. 56 The authorities publicly called on the contestants to refrain from disrupting the normal conduct of the elections which some contestants perceived as a call to refrain from criticism of the authorities. 57 The ODIHR EOM did not observe any campaign materials in formats suitable for persons with various accessibility needs.

To provide for freedom of expression in the campaign, the law should allow for printing and distribution of campaign materials without pre-approval of the election commissions.

In line with the law, the CEC provided contestants with a list of 5,506 campaign venues. 58 Some ODIHR EOM interlocutors noted that these venues were under police surveillance, which discouraged voters from participating. In addition, some were located in unsuitable and not easily accessible places. Contestants informed the ODIHR EOM that they were reluctant to hold meetings outside the designated venues, due to the burdensome five-day advance notification requirement.

Several candidates informed the ODIHR EOM that they traded favours with individual voters in return for votes, including regarding employment, social benefits, medical treatment and legal assistance, raising concerns about misuse of administrative resources to induce voters and potential vote buying. ODIHR EOM LTOs attended campaign events where participants, mostly public sector employees, informed them that they were ordered or paid by their employer to attend, raising concerns about voter

54 ODIHR EOM LTOs observed 59 campaign events of 8 political parties and 24 independent candidates. Of the 35 campaign events of political parties observed by ODIHR EOM LTOs, 21 were conducted by YAP. 55 On 18 August, the leader of Azerbaijan People’s Party, during a campaign event in Sabirabad-Shirvan stated “There is no work, the retirement age is too high, the pension is too little, prices are terribly high, and there is no childcare allowance”. On 19 August, Musavat’s leader affirmed “The rapprochement of Azerbaijan with Putin who started the aggression against Ukraine […] contradicts the deep-rooted interests of Azerbaijan”. 56 Paragraph 25 of the UN HRC General Comment 25 to the ICCPR states that “[the] full enjoyment of rights protected by Article 25, [...] requires the full enjoyment and respect for the rights guaranteed in Articles 19, 21 and 22 of the Covenant, including freedom to engage in political activity individually or through political parties and other organizations, freedom to debate public affairs, to hold peaceful demonstrations and meetings, to criticize and oppose, to publish political material, to campaign for election and to advertise political ideas”. Paragraph 61 of the Code of Good Practice states: “The insistence that materials intended for use in election campaigns must be submitted to electoral commissions, indicating the organisation which ordered and produced them, the number of copies and the date of publication, constitutes an unacceptable form of censorship, particularly if electoral commissions are required to take action against illegal or inaccurate publications. This is even more true if the rules prohibiting improper use of the media during electoral campaigns are rather vague”. 57 On 10 July, the Deputy Minister of Internal Affairs, during a meeting of the CEC with the ConECs, stated that “Persons who intend to prevent the normal conduct of the elections will be identified in time and action will be taken against them. […] During the election campaign, as well as on the voting day, special attention will be paid to the observance of ethical behavior rules by citizens.” Several media outlets reported this statement and affirmed that it was immediately deleted: 1news, Azadliq, AZTV Xabar, Turan. 58 In total, 80 per cent of the campaign venues observed were accessible to persons with physical disabilities. Republic of Azerbaijan Page: 16 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

intimidation and voters’ ability to cast vote free of fear of retribution, at odds with OSCE commitments. 59

The legal framework should include effective safeguards against the misuse of office by state and local officials, prohibit pressure on public employees, and provide for effective enforcement and proportionate sanctions for violations. Authorities should take necessary measures to ensure that campaigning is conducted in an atmosphere free from intimidation and fear of retribution and in an environment where fundamental freedoms are fully respected.

Women constituted 34 per cent of the speakers at campaign events observed by the ODIHR EOM and 46 per cent of attendees. Gender equality issues were overlooked in the campaign discourse, with the rare references to women being limited to their roles within the family, reflecting persistent gender stereotypes. 60 Youth issues were given minimal attention during the campaign, with most of the focus on the emigration and unemployment of young people. At the campaign events monitored, 19 per cent of the attendees were young individuals.

Political parties should make efforts to facilitate women’s equal political advancement, increase visibility of women during electoral campaigns, mainstream a gender perspective into party programmes, and provide further support to women’s participation in political life and party leadership.

Campaigning on social networks is not regulated. Nevertheless, the authorities announced their intention to monitor the internet space during the elections, including social networks. 61 The ODIHR EOM followed the online activities of all registered parties and their leaders, and state institutions.62 The low- key campaign was also reflected online. The tone of the online campaign was neutral with the main posts promoting candidates’ posters, slogans, and meetings. Additionally, all parties and leaders and the majority of candidates were using social media to discuss social and economic issues. In a few instances, some contestants criticized internal government policies, but only on rare occasions, criticism of foreign policies was expressed. On the other hand, the social network posts of the boycotting Popular Front Party (AXCP) were strongly critical of the government and presented the current government as authoritarian and repressive. The ODIHR EOM did not observe use of intolerant and discriminatory rhetoric online.

IX. CAMPAIGN FINANCE

Campaign finance is regulated by the Election Code. Previous ODIHR recommendations, including on enhancing transparency, ensuring effective oversight and prescribing effective proportionate and dissuasive sanctions remain unaddressed.

59 ODIHR EOM LTOs reported hearing of cases of voters being pressured to attend campaign events in Agsur, Baku, Gusar, Khachmaz, Ujar, and Zagatala. Paragraph 7.7 of the 1990 OSCE Copenhagen Document calls on states to “ensure that law and public policy work to permit political campaigning to be conducted in a fair and free atmosphere in which neither administrative action, violence nor intimidation bars the parties and the candidates from freely presenting their views and qualifications, or prevents the voters from learning and discussing them or from casting their vote free of fear of retribution”. 60 According to the General Recommendation No. 23 to the CEDAW, State parties should ensure that “women have the right to participate fully in and be represented in public policy formulation in all sectors and at all levels”. Article 191c of the 1995 Beijing Declaration and Platform for Action provides that political parties “shall consider incorporating gender issues in their political agenda, taking measures to ensure that women can participate in the leadership of political parties on an equal basis with men”. 61 On 10 July, the Deputy Minister of Internal Affairs, during a meeting of the CEC for the chairs of ConECs, stated that “Continuous monitoring of the internet space and social networks will be conducted”. 62 The ODIHR EOM observed Facebook accounts of all registered political parties and their leaders and some state institutions, for a total of 52 accounts starting from 1 August until the end of the campaign. Republic of Azerbaijan Page: 17 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Contrary to previous ODIHR and Venice Commission recommendations, there is no public funding of electoral campaigns, which contributes to an unlevel playing field. 63 Based on the new Law on Political Parties, public funding will be provided annually to all parties which have received votes in the elections, applicable for the first time after these elections. 64

Candidates may fund their campaigns with donations from nominating parties, individuals and legal entities as well as their own resources. Foreign, state, charitable, and anonymous donations, as well as in-kind donations are prohibited. 65 Parties may contribute from their own funds up to AZN 150,000 to each candidate or up to AZN 500,000 to the whole campaign. Individuals and legal entities may donate up to AZN 3,000 and AZN 50,000, respectively. Candidates are allowed to spend up to AZN 500,000.

Candidates were required by law to conduct all campaign related transactions through designated bank accounts. While in line with the legislation, YAP was allowed to manage the campaign finances for all of their 125 candidates, other parties were required to establish separate accounts for each candidate. 66 A CEC instruction mandated that campaign bank accounts could only be opened at the state-owned International Bank of Azerbaijan. Some candidates complained about bureaucratic hurdles to open an account before nomination. 67 The bank is required to provide updates on individual candidates’ accounts to the ConECs and, in the case of unified accounts, to the CEC every week and, during the last 10 days, every 3 days.

The law requires prospective candidates to submit declarations of their income and property to the respective ConECs, but it does not require ConECs to make this information public, limiting transparency. 68 Candidates must submit three campaign finance reports to the ConECs. 69 While ConECs are required to publish these reports within five days, some failed to do so, and a few posted them only on notice boards, which did not provide sufficient accessibility of the information, and did not allow the public or the ODIHR EOM to scrutinize campaign finance reports. Moreover, ConECs were required by law to publish income and expenditures reports of the candidates, on a bi-weekly basis in local media, but the EOM LTOs could not observe this implemented due to the absence of such media. In line with the law, the CEC published the YAP reports for the unified account in a timely manner.

63 See Article 1 and 8 of the Council of Europe recommendation 4 (2003). According to Article 2.3. of the Code of Good Practice, equality of opportunity must be guaranteed […] with regard to public funding of […] campaigns”. 64 According to the Law on 2023 State Budget, public funding of political parties amounted to AZN 5 million. The Law on Political Parties prescribes the following formula: 90 per cent is distributed among parliamentary parties, 5 per cent is allocated to new parliamentary parties based on by-election results, and 5 per cent to parties that won valid votes in an election but are not represented in the parliament. Paragraph 232 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation states that “Public funding and its requisite regulations […] have been designed and adopted in many states as a potential means to support political parties in the important role they play, prevent corruption, and remove undue reliance on private donors. Such systems of funding should also aim to ensure that all parties, including opposition parties, small parties and new parties, are able to compete in elections in accordance with the principle of equal opportunities, thereby strengthening political pluralism and helping to ensure the proper functioning of democratic institutions”. 65 Article 7 of the Council of Europe recommendation 4 (2003)provides that “States should specifically limit, prohibit or otherwise regulate donations from foreign donors”. Paragraph 229 of the 2023 ODIHR Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation specifies that “this restriction aims to avoid undue influence by foreign interests, including foreign governments, in domestic political affairs, and strengthens the independence of political parties”. 66 By law, parties with more than 60 candidates may establish a unified account for all their candidates. 67 Nominees were required to submit to the bank the same set of notarized documents as to the CEC. For instance, Azerbaijan Democratic Party informed that 3 of its 18 nominees were not able to open bank accounts because of the 24-hour deadline. 68 Paragraph 228 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation defines that “It may also be appropriate to require that candidates file a public disclosure of assets and liabilities”. 69 An initial report at the time of registration, an interim report between 10 and 20 days prior to election day, and a final report no later than 10 days after the publication of the final election results. In case of a unified campaign fund, parties submit their reports to the CEC. Republic of Azerbaijan Page: 18 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

To enhance transparency and ensure access to information for voters, all campaign finance reports and income and asset declarations should be published on the website of the relevant election administration bodies in a timely manner. Equal campaign finance conditions, including with respect to opening of bank accounts and submission of reports, should apply to all contestants.

Overall, contestants reported a limited amount of campaign income and expenditure. 70 Most candidates’ campaign finance reports did not include any information on donations and expenditures. Several candidates informed the ODIHR EOM that they relied solely on their own resources and did not collect donations, because the requirement to provide detailed personal information discourages potential donors due to fear of reprisals. 71 Further, there are no explicit requirements to report expenditures related to online campaigning and no paid online advertising was identified.

The CEC and ConECs are responsible for overseeing and auditing campaign finances. The law does not prescribe how the audit should be conducted nor does it require publication of audit results, undermining transparency and not ensuring effective oversight. Equally, the law does not foresee a graduated system of proportionate, effective and dissuasive sanctions. Namely, violations, including failure to submit or to publish a report are punishable by non-dissuasive fines, while candidates may face deregistration if they exceed the spending limit by more than 5 per cent, which may be a disproportionate sanction.72 The CEC informed the ODIHR EOM that to date they have not referred any campaign finance related matters to the court.

To ensure the effectiveness of campaign finance oversight, the law should define oversight mechanisms, including the auditing of finance reports and publication of the audit results in a timely manner, and guarantee that the oversight body is fully mandated and resourced to monitor campaign spending and thoroughly review campaign finance reports. The law should introduce a graduated system of proportionate, effective and dissuasive sanctions for non-compliance.

Overall, the gaps in the legislation combined with the lack of capacity of oversight bodies to ensure the audit of the submitted reports and enforcement of the legal requirements diminished the transparency of the campaign finances, contrary to international standards and good practice. 73

70 YAP reported a donation of AZN 140,000 from the party and expenditures for campaign and information and consultancy services of AZN 139,727. The final report submitted by YAP, published on the CEC website on 23 September, did not contain any additional expenditure. The total income and expenditure of the other 24 parties are unknown, as campaign finance reports were only submitted by their individual candidates and, in absence of a legal requirement, they were not published on the CEC website. 71 A number of candidates reported minimum, or zero income and expenditures, while others informed the ODIHR EOM LTOs that they were funding their campaign expenses with unreported cash. This practice was confirmed by some ConECs. Paragraph 212 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation states that “Anonymous donations should be strictly regulated, including through a limit on the aggregate allowable amount of all anonymous donations. Legislation should limit the aggregate maximum amount to a reasonable level designed to ensure that anonymous donors cannot wield undue influence”. 72 Fines for candidates range from AZN 1,000 to 2,000, for individual donors from AZN 100 to 500; for public officials from AZN 1,500 to 2,000, and for legal entities AZN 5,000 to 7,000. The 2017 GRECO Second Addendum to the Second Compliance Report on Azerbaijan recommended the introduction of more effective, proportionate, and dissuasive sanctions for such violations, particularly by expanding the range of penalties. 73 Paragraph 7.3 of the 2003 United Nations Convention Against Corruption prescribes that states “shall also consider taking appropriate legislative and administrative measures, […], to enhance transparency in the funding of candidatures for elected public office and, where applicable, the funding of political parties.” Paragraph 247 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation states that “voters must have relevant information as to the financial support given to political parties, as this influences decision making and is a means of holding parties accountable”. See also paragraph 47 of the 2017 GRECO Second Addendum to the Second Compliance Report on Azerbaijan, which states that “[t]he clearly partisan composition of the CEC and election commissions is a particularly important issue which remains to be addressed in order to ensure effective and impartial supervision of political financing”. Republic of Azerbaijan Page: 19 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

X. MEDIA

A. MEDIA ENVIRONMENT AND LEGAL FRAMEWORK

The Constitution guarantees freedom of expression, the right to access to information and prohibits censorship. At the same time, it foresees broad grounds for limitations on these freedoms, based on a broad definition of hate speech and personal data protection norms used to prevent disclosure of information on public figures. 74 Contrary to international standards and previous ODIHR recommendations, defamation and libel, including on social networks, remain criminalized, punishable with up to three years imprisonment, or if targeted at the president, up to five years. 75

To guarantee freedom of expression, defamation and libel should be decriminalized and should be subject only to civil proceedings designed to restore the reputation harmed. Laws that provide special protection of the honour of public officials should be fully repealed, in line with international standards. The sanctions for harm to reputation should be proportional to the offence and the cases should be addressed in a timely manner.

While the 2022 Law on Media prescribes that the state shall ensure diversity of opinion and freedom of activity in the field of media, the same law, as well as other media-related legislation and its implementation, further curtail these rights in practice and detract from media pluralism. For instance, the Law on Information entitles the Ministry of Digital Development and Transport to provisionally block websites of media outlets based on their content prior to seeking a court decision, which has resulted in a number of news websites being blocked in the country, including during the election campaign. 76

In line with international standards, websites should only be blocked based on objective and reasonable criteria clearly defined in law and in a transparent procedure, to safeguard against arbitrary application. Possible limitations should be content-specific and should not serve as a tool to control content, while general bans of entire websites should be avoided. Restricting access to websites should be ordered by a court, court hearings and decisions on blockage should be public, while website owners and the public should be duly informed to ensure they have an effective opportunity to appeal. A register of blocked websites should be publicly available.

74 The 2016 Venice Commission Opinion on Draft Modifications to the Constitution criticizes the overly broad definition of hate speech as “propaganda provoking racial, national, religious discord and animosity and hostility based on any other criteria” as giving too much room for censorship. Moreover, the opinion notes that norms on personal data protection should not be used to prevent access to information of public interest, they “should not prevent collection and disclosure of data on “private life” of public figures, within the limits set by the ECtHR case- law under Article 10 of the European Convention”. 75 Paragraph 47 of the General Comment No. 34 to the ICCPR calls States to “consider the decriminalization of defamation”, while Paragraph 38 provides that “all public figures, including those exercising the highest political authority such as heads of state and government, are legitimately subject to criticism and political opposition. […] Laws should not provide for more severe penalties solely on the basis of the identity of the person that may have been impugned”. 76 Some prominent opposition online media, including azadliq.org and 24saat.org, were not accessible during the campaign period. Despite a legal requirement, the list of blocked websites is not publicly available. See also the ECtHR judgment on RFE/RL INC and others v. Azerbaijan (2024) where the court found in favour of four websites blocked in 2017. Paragraph 43 of the General Comment No. 34 to the ICCPR suggests, that “Any restrictions on the operation of websites, blogs or any other internet-based, electronic or other such information dissemination system” are only permissible to the extent they do not violate Article 19 of the ICCPR, concluding, that generic bans on the operation of websites are not in line with Article 19 of the ICCPR. Paragraph 70 of the 2011 report of the UN Special Representative on Freedom of Expression calls upon states “to provide lists of blocked websites and full details regarding the necessity and justification for blocking each website”. Republic of Azerbaijan Page: 20 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

The 2022 Law on Media was met with strong criticism from local and international organizations including the OSCE Representative on Freedom of the Media (RFoM) and the Council of Europe. 77 The law introduced a wide range of excessive requirements for the registration of media outlets and journalists; 78 making registration de facto mandatory. 79 Such registration requirements run contrary to international standards and have resulted in a significant decrease in the number of media outlets. 80 There are no requirements for disclosure of ownership of the media, undermining transparency.81 Furthermore, registered media outlets and journalists can apply for state subsidies and are granted privileged access to information, including covering the election process.

The Law on Media should be amended to align it with international standards on freedom of expression. In particular, excessive restrictions on the establishment, registration and funding of media outlets, including by foreign nationals and entities, as well as the state-managed system of registration and licensing of journalists should be repealed. Information on ownership and sources of funding of media outlets should be public.

Since November 2023, in part following the publication of an investigative report on corruption of high- ranking state officials, persecution of journalists intensified, with some 20 journalists still in detention, including some on charges of grave crimes, depriving them of their registration as journalists until their criminal records are expunged. 82 Such arrests, combined with the overly-restrictive legal framework contribute to a significantly constrained media-environment, leading to widespread self-censorship and severely limiting the scope for independent journalism and critical discourse.

B. MEDIA COVERAGE OF THE CAMPAIGN ACCESS DETAILED INFORMATION

Campaign regulations for the media are comprehensive but they do not provide for equitable access of contestants to the media and do not ensure that voters are provided sufficient information to make an

77 See the 2022 Legal Analysis on the Law on Media commissioned by the OSCE Representative on Freedom of the Media and the 2022 Venice Commission Joint Opinion with the Directorate General of Human Rights and Rule of Law of Council of Europe on the Law on Media. 78 To register, online media are required, inter alia, to produce at least 20 original news items per day for at least 20 days a month; journalists must have, inter alia, a university degree, three years of work or scientific experience connected to media, no criminal convictions for certain crimes, must be employed by a registered media outlet, or be registered as a sole-proprietor, and adhere to the code of professional ethics. Registered media may also register their journalists and obtain accreditation to public institutions and access venues to seek, impart and disseminate information. Non-registered journalists are required to request accreditation for each event separately. 79 For instance, in November 2023 in absence of registration, the media outlet "Dunya" Information Agency (dia.az) was transformed into a blog. Yet, it was made inaccessible, pursuant to a request of the Media Development Agency to the Baku Court of Appeal. 80 Paragraph 44 of General Comment No. 34 to Article 19 ICCPR provides that “general State systems of registration or licensing of journalists are incompatible with paragraph 3 of Article 19 ICCPR”. More than 5,000 media outlets were registered in the past while 300 remained registered after the law entered into force. Some ODIHR EOM interlocutors noted that some not registered media outlets had been created by local journalists, who could not afford creating an editorial, due to a limited market and restrictions on funding media. Others noted that journalists often, including in registered media, abuse their capacity for making illicit financial profit. 81 Paragraph g. of the Joint Declaration on Media Freedom and Democracy states that “[t]ransparency of media ownership is of paramount importance. Society has the right to know who owns media and influences the priorities, narratives, and content. Transparency of media ownership provides the basis for plurality and diversity of media content”. 82 Ulvi Hasanli, Sevinc Vaqifqizi Abbasova, Mahammad Kekalov, Nargiz Absalamova, Hafiz Babali, Elnara Gasymova; Farida Mehralizada (Abzas Media); Aziz Orujov, Shamo Emin (YouTube channel Kanal 13); Ibrahim Humbatov (Azerinfo.az); Arshad Ibrahimov (dunyaninsesi.az); Teymur Karimov (Kanal 11); Arzu Sayadoglu (Public Service Movement); Musfiq Cabbar, Ali Zeynal, Ramil Babayev, Ilkin Amrahov, Akif Gurbanov, Elmir Abbasov, Farid Ismayilov, Alasgar Mammadli (Toplum TV); Imran Aliyev (Meclis.info); Afgan Sadygov (Azel TV); Vugar Gurdganli (Az24saat.org). Republic of Azerbaijan Page: 21 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

informed choice. 83 Namely, the public broadcaster ITV is required by law to provide at least three hours of primetime per week free of charge only to parties and coalitions of parties with more than 60 registered candidates. In these elections, only the ruling YAP met this requirement but decided not to use the free airtime. 84 While self-nominated candidates and those nominated by parties with less than 60 candidates are eligible for free airtime on the local branches of the public broadcaster, these in practice do not exist. As required by law, ITV provided airtime for paid advertisement. Positively, the prices decreased compared to the previous parliamentary elections. 85 However, no contestants used paid airtime.

To enable voters to obtain sufficient information about the contestants, in line with international standards, airtime on the public broadcaster should be granted on a fair and non-discriminatory basis, and the time allocated to parties and candidates shall be sufficient for them to communicate their messages.

The law provides for a broad definition of campaigning in the media including interviews, press conferences, open discussions, debates, round-table discussions, political advertising, as well as TV and radio programs. This broad definition of campaigning combined with the very narrowly defined editorial coverage limited the media’s ability to provide diverse and comprehensive coverage of contestants thus narrowing the public’s access to a wide range of views. 86 Private media are allowed to provide coverage of the campaign only on a paid basis. However, none of the 72 private national and local broadcasters offered paid airtime.

To contribute to the ability of voters to make an informed choice, the state has an obligation to ensure that the media inform the public about the political parties, candidates, campaign issues and voting processes. In particular, the definition of campaign in media should be reviewed to allow media to provide for free editorial coverage of the campaign, including in forms of news coverage, interviews, or panel discussions.

In line with the law, the CEC established a Media Group comprised of 4 CEC members and 15 media representatives. The group is mandated to oversee the campaign coverage and to resolve media-related issues during the campaign. It may refer violations to law enforcement bodies, courts and the CEC. During the campaign, the Media Group held one session on an ad hoc basis, which was attended by the ODIHR EOM; the group did not receive any complaints and it did not identify any violations. In the absence of a legal requirement, it did not publish any information on its work.

The prime time allocated for free and paid airtime on the public ITV was used for the coverage of the CEC activities and general information about the election process. Similarly, all election-related news

83 The 2009 Joint Statement on the Media and Elections states “All publicly-owned media, including public service broadcasters, should be under the following obligations during an election period: To ensure that the electorate are informed about election matters, including the role of elections in a democracy, how to exercise one’s right to vote, the key electoral issues, and the policy positions of the various parties and candidates contesting the election. This should normally include reporting that involves questions being put to party leaders and candidates, as well as debates between candidates. […] To grant all parties and candidates equitable access to the media to communicate their messages directly with the public, either for free or at subsidized rates. Equitable access means fair and non- discriminatory access allocated according to objective criteria for measuring overall levels of support, and includes factors such as timing of access and any fees”. 84 YAP stated that it chose “not to exercise this privilege during the pre-election campaign period in order to adhere to democratic principles and ensure fair competition with independent and party candidates”. Similarly, in the past two elections, only YAP qualified for free airtime and refused to use it for the same reasons. 85 Airtime between 9:54 and 16:54 cost AZN 20 per second, and between 21:55 and 22:55, AZN 30. 86 Article 13.2 of the CIS 2002 Convention on the Standards of Democratic Elections, Electoral Rights and Freedoms in the Member States of the CIS states: “The mass information and telecommunications media are called upon to keep the population informed about elections, nomination of candidates (list of candidates), their election programs (platforms), the progress of an election campaign, voting returns and election results operating within the framework of the constitution, laws, international obligations of the state”. Republic of Azerbaijan Page: 22 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

items on the monitored broadcasters referred to the activities of the CEC. 87 Between 13 and 37 per cent of the coverage of the CEC in primetime news in monitored TV channels was with a positive tone, except for Xezer TV, which covered the CEC neutrally.

The government’s foreign policy dominated the evening news, with 21 to 59 per cent of all news coverage on the six monitored TV channels. In other news coverage on monitored broadcasters, the president received between 29 and 67 per cent of the primetime coverage, and of that coverage, between 28 and 70 per cent was in a positive or a very positive tone. 88 In addition to the coverage officially allocated for the campaign, on a regular basis, promotional videos of the President's achievements were broadcast on all monitored channels, inter alia the president's pre-election campaign video from the February presidential election, including right before newscasts.

The government received between 12 and 44 per cent of the coverage, including footage of Ministry of Defense military trainings, which was mostly provided by the Ministry itself and was in a positive tone. Online media mostly covered meetings of the candidates with voters. Only the news agency APA clearly marked its materials as sponsored.

Overall, the negligible and insufficient coverage of the contestants in the media during the entire campaign did not allow voters to learn about the contestants and their programs, and limited their opportunity to make an informed choice.

XI. ELECTION DISPUTE RESOLUTION

Complaints and appeals may be filed by all stakeholders to election commissions and the courts and short deadlines apply for filing and reviewing complaints, in line with international good practices. 89 In compliance with the law, the CEC and ConECs established expert groups, consisting of commission members and their staff with legal backgrounds, to review complaints. 90

Prior to election day, the CEC received 28 complaints against ConECs decisions on candidate registration. Of these, 21 were filed by nominees denied registration and 19 were rejected as unsubstantiated while 2 were granted resulting in the registration of the complainants; an additional complaint was filed against the registration of a candidate resulting in his deregistration. 91 In addition, the CEC received four complaints on campaign violations and referred three of them to the ConECs citing lack of jurisdiction, while one was rejected citing lack of investigative powers. 92

Positively, the complainants were invited to present oral arguments at the CEC sessions. However, at the sessions observed by the ODIHR EOM, the CEC did not consider the complainants’ arguments and always approved the draft decision prepared in advance, unanimously in all but one case. Most complainants did not have the opportunity to present additional evidence, or to review the examination

87 During the official campaign period the ODIHR EOM conducted a systematic media monitoring of the prime time of the following TV stations: ITV (public), AzTV (state), ARB, ATV, Real TV and Xezer TV. The ODIHR EOM also monitored campaign coverage on the online media, which had stated their intention to the CEC to provide paid space for the candidates. 88 On 26 August, ATV, Real TV, Xezer TV, and AzTV dedicated 21 to 45 primetime minutes, to the celebration of the birthday of the First Vice-President, who is also the president’s wife, covered in a positive tone. 89 Complaints and appeals may be filed within three days from a decision or violation. The election commissions and courts must decide on the complaints and appeals within three days, or within two days, if submitted within 30 days before election day. Complaints filed on election day or the day after must be addressed immediately. 90 The expert groups were comprised of nine members at CEC, and three members at ConECs, respectively. 91 Six more complaints pertained to minor technical issues; of them two were granted and four dismissed on formal grounds (the complaint was not signed or was missing supporting documentation). 92 Alleged campaign violations included distribution of leaflets without the legally required information. Republic of Azerbaijan Page: 23 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

protocols on which the CEC had based its decisions. 93 On cases of denial of candidate registration for incomplete asset declarations, including undeclared real estate property or vehicles, the CEC made its decisions based solely on state records, without investigating the complainants’ claims that the state records do not reflect the actual facts accurately. Overall, the CEC decisions lacked detailed justifications, with most decisions merely referencing expert group findings and failing to indicate the availability of further legal remedies. 94 Such approach of the CEC deprived the complainants of procedural guarantees prescribed by law and international good practice. 95

Further, 11 appeals were submitted to the courts of appeal against the CEC decisions rejecting candidate registration. 96 Six rejected candidates filed appeals to the Supreme Court, five were rejected and one dismissed without consideration as the appellant was not represented by a lawyer. In the two court hearings observed, the courts did not examine substantial evidence submitted. The courts of appeal and the Supreme Court rejected all the remaining appeals as unsubstantiated finding that the CEC decisions were well-reasoned, a practice previously found as a violation by the ECtHR. 97 While adjudication deadlines were generally respected by election commissions and courts, 14 appeals on candidate registration were still ongoing after the start of the campaign, undermining the principle of an effective and timely remedy; all were resolved before election day.

To ensure due process in the resolution of election disputes, additional measures should be taken. Complainants should be able to participate when evidence is being reviewed, access expert findings, and propose their own evidence. Courts must address all arguments, including those provided by the CEC and experts, procedural omissions and motions for new evidence. The CEC and court decisions should be fully reasoned and indicate available remedies.

Several ODIHR EOM interlocutors noted that the existing legal fees for access to the Supreme Court posed a barrier to accessing further appeals. 98 The CEC published its decisions in a timely manner on its website but complaints were not made public, as this is not required by law. While the CEC maintains a register of complaints, it does not make it publicly available, undermining transparency. Information on court hearings was not publicly accessible, and while anonymized court decisions are to be published in the “E-court” online unified judicial database, they are accessible only to the parties of the case. 99

To enhance transparency of election dispute resolution, the election administration could consider publishing its complaints’ register on its website. Court decisions should be published in a timely manner and be easily accessible.

93 When the CEC decisions alleged fraudulent signatures, the rejected candidates were not informed which exact signatures were deemed incorrect and how that was established. 94 Paragraph 5.11 of the 1990 OSCE Copenhagen Document prescribes that “administrative decisions against a person must be fully justifiable and must as a rule indicate the remedies available”. 95 According to Article 112-1.9 of the Election Code the applicant has the right to present new evidence. Article 112- 1.7 gives the complainant the right to attend the meeting related to investigation of his or her complaint. Article 24 of the Law on Administrative Procedure obliges an administrative body “to investigate thoroughly, completely and objectively all the factual circumstances that are important for the correct resolution of the case during administrative proceedings”. Paragraph 100 of the Code of Good Practice states that “the appeal procedure should be of a judicial nature, in the sense that the right of the appellants to proceedings in which both parties are heard should be safeguarded”. 96 One appeal was dismissed as inadmissible as the complainant had not previously appealed to the CEC. 97 In the ECtHR judgment on Gahramanli and others v. Azerbaijan (2015), the ECtHR found a violation where the Baku Court of Appeal merely reiterated and upheld the CEC’s findings, and copied its reasoning, without conducting an independent examination of the arguments raised or addressing the applicants’ complaints about the shortcomings in the CEC procedure. 98 Appeals to the Supreme Court can only be filed through a legal representative registered with the Bar Association. A lawyer at the expense of the state may be appointed in cases where a person proves they lack sufficient resources to hire a lawyer. 99 The database web interface has a long and dysfunctional search feature, making the decisions accessible only to those in possession of a direct link or a QR code, such as the parties of a case. Republic of Azerbaijan Page: 24 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

While the mechanism for election dispute resolution is overall in line with good practices, the lack of independence and impartiality of election commissions in consideration of the complaints undermined the right to an effective remedy, contrary to OSCE commitments and international standards. 100 In addition, several ODIHR EOM interlocutors attributed the reduced number of court appeals, compared to the previous parliamentary elections, to a further decline in trust in the judiciary's independence and its effectiveness in handling disputes against authorities. 101

XII. ELECTION OBSERVATION

Observers may be nominated by parties, candidates, non-governmental, international and foreign entities. They must be accredited by the CEC, to observe nationwide, or by the ConECs, to observe within the territory of the respective constituency. Restrictive legal provisions limit foreign funding for civil society organizations in general and prescribe administrative obstacles, such as long delays or the lack of a possibility to rectify minor omissions in documents in the process of their registration as organizations, undermining the work of civil society, including in election observation. 102 Several well- known citizen election observation groups remained unregistered and deprived of funding, with some prominent members under arrest or detention, and were thus unable to conduct any election observation. 103

By law there is no limit on the number of observers an organization may nominate to observe the activities of each election commission. However, only observers granted a special permission by the CEC have the right to observe meetings of election commissions prior to and after election day while all other observers may observe only election day procedures in polling stations. Moreover, the law grants wide discretionary powers to the election commissions to decide who can be present in case of overcrowding, and to deprive observers from observation, based on broad grounds and on the election commissions’ interpretation of what are inappropriate actions or behaviors of the observer.

In total, 112,749 citizen and 598 international observers were accredited. A total of 126 YAP-nominated observers obtained a special permission to observe nationwide. The vast majority of observers were nominated by YAP, YAP-nominated candidates and affiliated parties, raising concern over the access of independent and impartial observers to the process. 104

To enhance the transparency of the electoral process, measures should be taken to facilitate registration of citizen observer groups and to provide them with unhindered access to all aspects and stages of the

100 Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “everyone will have an effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. 101 Paragraph 66 of the of the 2016 Venice Commission Opinion on the Draft Modifications to the Constitution stated that the Article 98-1 “represents a serious threat to the independence of the judiciary; the involvement of “an independent judicial council” in the process of nomination of judges by the President is not guaranteed at the constitutional level” and that “the appointment of all judges of the two top courts will be in the hands of the executive […] In essence, it would increase even more the dependence of the judiciary on the President”. The Chief Justice of the Supreme Court is a former Minister of Agriculture while the deputy Chief Justice is the government's agent at the ECtHR. 102 In the ECtHR judgment on Election Monitoring Centre and Others v. Azerbaijan (2021), the Court stated that “neither the Ministry of Justice nor the domestic courts explained why they regarded that the alleged breaches were impossible to remedy and justified outright dissolution of the [Election Monitoring Centre] EMC”. The Court held that there had been a violation of Article 11 of the ECHR in respect of the delay in the registration of the EMC and its dissolution. To date, this judgment has still not been implemented. 103 Including the Election Monitoring and Democracy Studies Centre, Institute for Democratic Initiatives and Election Observation Alliance. On 29 April 2024, a prominent EMDSC member, Anar Mammadli was placed under pretrial detention on charges of conspiracy to unlawfully bring money into the country, and remained detained after election day. If convicted, he faces up to eight years in prison. 104 YAP was officially represented by 12,560 of the 63,266 ConEC-accredited party-nominated observers and 818 of the 1,405 CEC-accredited party-nominated observers. Republic of Azerbaijan Page: 25 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

electoral process, including the work of election commissions, candidate registration, the campaign and election dispute resolution.

XIII. ELECTION DAY

In the polling stations observed by the IEOM the election day was orderly. Throughout election day, the CEC shared updates on voter turnout per constituency and nationwide. In line with a prior ODIHR recommendation, women were well-represented in the polling stations observed by the IEOM, with 48 per cent of the PEC members, including 40 per cent of the chairpersons. The preliminary voter turnout was announced at 37,27 per cent.

The IEOM observed the opening in 102 polling stations which was assessed overall positive in all but five cases, however, observers noted important safeguards were omitted in nearly half of the observed polling stations. The polling stations observed opened on time, with the exception of 9 that opened with minor delays. Key procedural safeguards during opening that were not always followed included: in 28 observed polling stations the ballot papers received were not counted, while in 43 cases their number was not announced or recorded in the PEC protocols; the PECs did not check whether the ballots were pre-stamped with the PEC stamp in 28 observations; and in 26 polling stations, the serial numbers of the ballot box seals were not announced and were not recorded in the PEC protocols. These omissions potentially compromised the integrity of the ballots and ballot boxes. Further, in 13 polling stations observed, PEC members demonstrated a lack of awareness of the opening procedures. IEOM observers reported that in some instances, they were obstructed in observing the opening procedures or that other authorized persons faced similar limitations.

In the 914 observed polling stations, the voting process was orderly and generally assessed positively in 95 per cent of observations, however, observers also noted cases of serious irregularities and inconsistencies in the application of important procedures. Voters were not always checked for traces of ink before voting (10 per cent of observations), or consistently marked with ink after voting (7 per cent), voters were also not always asked to sign the voter lists (3 per cent), all important safeguards against multiple voting.105 Further, IEOM observers observed a number of voters added to the supplementary voter list on election day, including some who did not prove having residence within the respective precincts, contrary to legislation. 106

The polling station layouts were found to ensure secrecy of the vote in 98 per cent of observations. Nevertheless, the secrecy was compromised in a number of observations, either because voters did not mark the ballot in secret or did not fold it to preserve secrecy in 4 and 9 per cent of observations, respectively. Ballot boxes were not sealed properly in 3 per cent of polling stations observed. Other procedural problems were observed also in 3 per cent of polling stations.

Serious irregularities were also observed that raise concerns about the integrity of the process including voters being allowed to vote without ID (17 cases), seemingly identical signatures on the voter lists (56 cases), unauthorized persons keeping track of voters (32 cases), and indications of ballot box stuffing (26 cases). 107 IEOM observers also reported direct observations of a voter voting in multiple PECs and a group of voters bussed to multiple polling stations.

105 For instance, PEC members were inking the right thumb, instead of the left, as required by law; or they were checking for ink using an ordinary torch rather than an UV lamp. 106 For these elections, 11,224 voters were added to the supplementary voter list on election day, without adequate administrative safeguards or judicial oversight, which is not in line with international good practice. 107 In addition, STOs reported that in PEC 2 of ConEC 32, PEC 15 of ConEC 124 and PEC 13 of ConEC36 the number of voters who had voted, according to the PEC Chairs, did not match the number of ballots in the ballot box, nor the number of signatures on the voter lists. Republic of Azerbaijan Page: 26 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

To safeguard the integrity of the vote, the authorities should consider more effective oversight of the adherence of election commissions to procedures, including by applying sanctions to those tolerating breaches of the secrecy of vote, engaging in or not preventing ballot box stuffing and for failure to enforce procedural safeguards, such as inking and securing the ballot boxes.

Citizen observers were present in 63 per cent of the observations, and candidate or party observers in 86 per cent of observations. However, IEOM observers noted that candidate representatives and citizen observers were often not aware which entity had nominated them, raising concerns about the independence of these observers and their capacity to enhance the transparency of the process. Further, the IEOM observers reported indications of citizen observers de facto representing contestants in 47 cases, while YAP-nominated contestant observers were far more present than other contestant observers. Unauthorized persons were present in 3 per cent of the visited polling stations.

IEOM observers were able to observe the voting procedures without restrictions in 95 per cent of observations but reported that PEC members did not co-operate fully with them in 5 per cent of polling stations observed and, in some cases, reported that they were not allowed to review the voter lists.

Despite measures to facilitate access to the voting process for persons with disabilities, independent access to the polling stations was not ensured in 70 per cent while the layout of the polling stations was not conducive for persons with disabilities in 35 per cent of those observed, respectively. Persons with disabilities could also cast a ballot by means of mobile voting.

The authorities, in consultation with relevant organizations, should undertake additional efforts to facilitate the participation of persons with disabilities in the electoral process, including publishing information in accessible formats, securing independent access to polling stations and ensuring that secrecy of vote is respected.

The counting was assessed negatively in 42 of the 97 polling stations observed by the IEOM. The negative assessments were largely a result of PECs having omitted important reconciliation procedures that safeguard the integrity of the count, including counting the number of signatures in the main and supplementary voter lists (41 cases), determining the number of voters who voted by mobile voting (24 cases) or by deregistration voting cards (26 cases), canceling the unused ballots (21 cases) and announcing the figures entered in the draft protocol (45 cases). In 58 cases, the ballots were not stamped with the PEC stamp, the validity of ballots was not determined reasonably (23 cases) or consistently (20 cases) and those contested were not determined by vote in 44 cases. The number of ballots in the mobile ballot box was not determined and entered into the protocol in 30 cases. Of serious concern, in addition to during voting, indications of ballot box stuffing were also observed during counting in 17 cases; including 4 where the number of ballots in the stationary box was higher than the number of voters who voted in the polling station and one mobile ballot box with clumps of ballots. Further, IEOM observers noted indications of the deliberate falsification of entries in voter lists or result protocols in 15 cases and in 8 cases the result protocols were pre-signed by PEC members. Overall, the counting process raised serious concerns about whether ballots were counted and reported honestly, in line with paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 108

Observers reported that not all people present had a clear view of the count in 29 of the 92 counts, they were not able to observe without restrictions in 27 cases and that PECs did not provide full co-operation in 22 cases. In 4 cases, unauthorized persons were observed directing or interfering in the work of the PEC. In 60 per cent of the observed counts, PECs did not post a copy of the protocol at the polling station, despite the legal obligation to do so, while in 19 per cent of the cases PECs did not provide

108 Paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that “the participating States will ensure that the votes are counted and reported honestly”. Republic of Azerbaijan Page: 27 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

copies of the protocols to all persons entitled by law. In 8 cases, tension or unrest in or around the polling station was reported.

The IEOM observed tabulation in 79 ConECs and it was assessed positively in 64 observations. Negative assessments were mostly attributed to poor organization of the tabulation process (9 cases), lack of transparency (12 cases) and ConEC chairpersons failing to announce entries in the computer (36 cases). Party and candidate observers were present in only 21 and citizen observers in only 10 of the observed ConECs. Reported procedural irregularities included correction of the protocols without formal decisions (10 cases) and filling out protocols in ConECs premises (12 cases). In 15 cases the PECs did not deliver all required documentation to the ConECs and in 11 cases figures on the PEC protocols did not reconcile. Three cases of what appeared to be deliberate falsification of result protocols were observed.

To ensure that ballots are counted and reported honestly, election commissions should receive adequate training, and important procedural safeguards should be strictly complied with during counting and tabulation in full view of observers.

XIV. POST-ELECTION DAY DEVELOPMENTS

The CEC announced the turnout at 37.2 per cent. The IEOM consistently observed discrepancies between the number of voters casting their ballots and the official turnout figures. 109 The CEC started publishing partial preliminary results per constituency a few hours after the closure of the polls on election day, and complete preliminary results were made available on 2 September. While the CEC published the tabulated results disaggregated by polling station, it did not publish PEC result protocols, as it is not required by law.

To enhance transparency over the election results, the CEC should consider publishing scanned PEC result protocols. After election day, the CEC received 55 complaints alleging irregularities in voting, counting, and PEC and ConEC results protocols. 110 These complaints were filed by candidates and observers requesting annulment of results in a number of polling stations of 25 constituencies. 111 The CEC reviewed 22 complaints on merit, granting 9 partially, which led to annulments of results in 23 polling stations in 9 constituencies due to irregularities. Moreover, the CEC dismissed 10 complaints due to late submission and referred 23 complaints to the competent ConECs; 18 of these were subsequently filed to the CEC as second-instance appeals. The high number of late and misfiled complaints indicates a lack of understanding of procedures among stakeholders, while some ODIHR EOM interlocutors alleged that complainants filed these complaints to the CEC due to lack of trust in the ConECs. The CEC informed the ODIHR EOM that they did not collect any information on complaints handled by ConECs, including those referred back.

109 Throughout election day, the IEOM collected data on the number of voters registered on the voter list, the number of voters who had voted at the time of their arrival, as well as the number of voters who had voted at the time of their departure from all observed polling stations. Statistical analysis of these data suggests that the number of voters casting their ballots was lower than officially reported by the PECs. In addition, IEOM observers observed that a significant number of voters not residing at the territory of the precincts were added to the supplementary voter lists, that voters without proper ID were allowed to vote and that there were indications of multiple voting and ballot stuffing. 110 Alleged irregularities included multiple voting, ballot box stuffing, non-registered voters being allowed to vote, and votes being counted without observers present, incorrect protocol compilation and failures by ConECs to investigate alleged violations. 111 Of the 55 complaints, 29 were filed by self-nominated candidates, 11 by Musavat, four by Real, two by the White party candidates, and three by citizen observers, in constituencies No 8, 10, 11, 21, 22, 24, 30, 31, 33, 42, 52, 60, 63, 65, 69, 70, 71, 72,73, 78, 86, 94, 97, 119, and 120. Republic of Azerbaijan Page: 28 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

The CEC decisions were based on a wide range of evidence, including statements provided by observers, candidates, PEC and ConEC members, and video or photo evidence, including from posts on social media. In one case, the CEC also reviewed the official webcam footage as part of evidence. 112 However, the short and general nature of the justifications of the CEC decisions, posted on the CEC website, lacked clarity on how the evidence supported the conclusions, undermining the transparency of the post-election disputes resolution.

In addition, the CEC, on their own initiative, annulled results in an additional 20 PECs in 12 constituencies citing the impossibility to determine the voters’ will and dissolved 35 PECs for shortcomings in their activities. While the CEC annulled elections in 46 PECs, in total, it did not order recounts or repeat elections in the annulled PECs, in absence of explicit legal requirements, which is at odds with international good practices. 113

Shortly after election day, the CEC publicly announced that it would investigate, on their own initiative, all alleged irregularities posted on social networks, including over 500 videos. 114 However, in the following months, the CEC did not inform whether it in fact investigated these allegations and which the findings were. While some alleged irregularities potentially had elements of electoral criminal offences, the CEC did not forward such information to the prosecutor for investigation. 115 The CEC also did not investigate whether some of the alleged irregularities amounted to election-related administrative offences, nor did it forward any such case to district courts. 116

The Constitutional Court validated the election results on 21 September, five days after the CEC submitted the results protocols and before the end of the period for review of appeals by the courts, in absence of an explicit legal requirement to announce the results after the end of the review process. 117 In its decision, the Court stated that the Prosecutor received 13 complaints and initiated criminal proceedings in 6 of them and also referred 10 cases to the CEC but these did not have any impact on the election results. The Constitutional Court further stated that 39 appeals were filed with the courts of appeal and 12 with the Supreme Court of Baku, however it did not clarify whether all appeals had been finalised. 118

112 During their examination of a complaint alleging voting irregularities, CEC reviewed the webcam footage of five polling stations in Neftchala constituency and annulled the results in one of them. 113 Article 172 of the Election Code mandates repeat elections to be conducted only if the results for an entire constituency are canceled. According to section 3.3 of the Venice Commission Code of Good Practice “In zones where the results have been annulled, the elections must be repeated”. 114 See the statement of the CEC chairperson. 115 For instance, falsification of electoral documents by a member of an election commission, deliberately incorrect counting of votes, incorrect determination of voting results are all criminal offenses according to Article 161 of the Criminal Code. 116 For example, several complaints alleged a refusal of PECs or ConECs to hand over the result protocols to candidate agents. Deliberate withholding of information on voting results constitutes an administrative offense according to Article 179 of the Code of Administrative Offences. 117 By law, the Court has 10 days to decide after the CEC submits the results protocols, with a possibility of extension. Complainants had three days to file appeals against CEC decisions to the courts which had an additional three days to review them. They had an additional three days for appeals to the Supreme Court. In its decision on validation of the results, the Constitutional Court referred to information from courts on a number of appeals, however it did not clarify whether all legal means had been exhausted. Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “everyone will have an effective means of redress against administrative decisions”. See also Paragraph 18.2 of the 1991 OSCE Moscow Document. Article 2 of the ICCPR provides that “any person whose rights or freedoms as herein recognized are violated shall have an effective remedy”. Section II.3.3.3.f of the 2002 Venice Commission’s Code of Good Practice in Electoral Matters recommends direct legal standing in challenging election results by stating that “all candidates and all voters […] must be entitled to appeal. A reasonable quorum may be imposed for appeals by voters on the results of elections”. 118 Including 25 filed to the Baku court of appeal, 8 to Sumgayit, 5 to the Supreme Court of the Nakhchivan Autonomous Republic and 12 to the Supreme Court of Azerbaijan, which upheld all but one decisions of the courts of appeal. Republic of Azerbaijan Page: 29 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

In case of alleged irregularities pertaining to voting and counting, the law should prescribe clear grounds for recounts and repeat voting in polling stations in case of invalidation of results. Perpetrators of irregularities, including election commission members, should be held accountable. The timeline for the validation of election results should provide for the full exhaustion of any related appeals of election disputes.

On 4 September, two self-nominated candidates denounced the election results, in front of the CEC, alleging falsification of results, multiple voting and ballot stuffing. On 6 September, a self-nominated candidate staged a sit-in protest outside the ConEC where she was running for office. She was briefly detained by the police for a few hours.

As a result of the elections 11 parties gained representation in parliament. YAP obtained 68 seats, while the other 10 parties obtained 13 seats jointly.119 The remaining 44 seats were obtained by self-nominated candidates. Of the 125 elected members, 88 had served in the outgoing parliament, including 50 nominated by YAP and 30 self-nominated. In total, 26 women were elected which is an increase from 21 in the previous parliament. Among the newly elected MPs, several have previous experience in state institutions, and some MPs are family members of prominent political figures.

XV. RECOMMENDATIONS

These recommendations as contained throughout the text are offered with a view to further enhance the conduct of elections in the Republic of Azerbaijan and to support efforts to bring them fully in line with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections. These recommendations should be read in conjunction with past ODIHR recommendations that have not yet been addressed. 120 ODIHR stands ready to assist the authorities of Azerbaijan to further improve the electoral process and to address the recommendations contained in this and previous reports.

A. PRIORITY RECOMMENDATIONS

1. To achieve a competitive political environment, the authorities should demonstrate full respect for fundamental freedoms and ensure that contestants are able to promote political platforms and debate public affairs in an environment free from pressure or intimidation. Instances and allegations of pressure or intimidation should be promptly investigated by the relevant authorities and the perpetrators held accountable.

2. The electoral legal framework as well as legislation governing fundamental rights and freedoms should be reviewed to ensure compliance with international human rights obligations and standards for democratic elections. The legal reform should be preceded by an open and inclusive consultation process well in advance of the next elections. State bodies and the election administration should implement the laws in a manner that ensures the effective exercise of fundamental freedoms.

119 Civic Solidary Party obtained 3 seats, Justice, Law, Democracy Party 2 seats, while Azerbaijan Democratic Enlightenment Party, Azerbaijan National Independence Party, Azerbaijan National Front, Democratic Reforms Party, Great Azerbaijan Party, Great Order Party, Motherland, and REAL got 1 seat each. 120 In paragraph 25 of the 1999 OSCE Istanbul Document, OSCE participating States committed themselves “to follow up promptly the ODIHR’s election assessment and recommendations”. The follow-up of prior recommendations is assessed by the ODIHR EOM as follows: recommendation 13 from the ODIHR final report on the 2018 early presidential election (2018 Final Report) and recommendation 11 from the ODIHR final report on the 2020 early parliamentary elections (2020 Final Report) are mostly implemented. Recommendations 9, 12, 14 and 23 from the 2018 Final Report and 8, 9, 10 and 19 from 2020 Final Report are partially implemented. See also the ODIHR electoral recommendations database. Republic of Azerbaijan Page: 30 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

3. To foster pluralism and ensure the exercise of freedom of association, the legislative and administrative requirements for the registration of political parties should be comprehensively revised. The authorities should discontinue practices of oversight that can be regarded as undue limitations on the freedom of association and intimidating to parties and their members.

4. The Law on Media should be amended to align it with international standards on freedom of expression. In particular, excessive restrictions on the establishment, registration and funding of media outlets, including by foreign nationals and entities, as well as the state-managed system of registration and licensing of journalists should be repealed. Information on ownership and sources of funding of media outlets should be public.

5. To strengthen impartiality and effective independence of election administration and to ensure broad public confidence in their work, the appointment process for election commission members at all levels should be revised to prevent dominance by any single political party. Commissions should work as collegial bodies taking decisions in a manner that supports the perception of impartiality and political neutrality.

6. Consideration should be given to introducing temporary special measures to enhance the participation of women in public and political life, including gender quotas.

7. The authorities should ensure that political stakeholders are able to exercise their constitutionally guaranteed civil and political rights without unnecessary and disproportionate limitations and under equal conditions.

B. OTHER RECOMMENDATIONS

Electoral System

8. To ensure equality of the vote and in line with international standards and good practices, constituency delimitation should be conducted and reviewed periodically by an independent body, in an open and consultative manner and well in advance of the next elections. The CEC should ensure that the public is well-informed about the delineation of the constituencies through a comprehensive information campaign.

Election Administration

9. To enhance transparency and accountability, the election administration should proactively publicize information on its website, including all CEC and lower-level commission decisions, and ensure effective access to such information. The election commissions should conduct all substantive work in an open manner and sessions should be announced in advance, with relevant documentation published in a timely manner.

10. To safeguard the integrity of the vote, the authorities should consider more effective oversight of the adherence of election commissions to procedures, including by applying sanctions to those tolerating breaches of the secrecy of vote, engaging in or not preventing ballot box stuffing and for failure to enforce procedural safeguards, such as inking and securing the ballot boxes.

11. The authorities, in consultation with relevant organizations, should undertake additional efforts to facilitate the participation of persons with disabilities in the electoral process, including publishing information in accessible formats, securing independent access to polling stations and ensuring that secrecy of vote is respected. Republic of Azerbaijan Page: 31 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

12. To ensure that ballots are counted and reported honestly, election commissions should receive adequate training, and important procedural safeguards should be strictly complied with during counting and tabulation in full view of observers.

13. To enhance transparency over the election results, the CEC should consider publishing scanned PEC result protocols.

14. In case of alleged irregularities pertaining to voting and counting, the law should prescribe clear grounds for recounts and repeat voting in polling stations in case of invalidation of results. Perpetrators of irregularities, including election commission members, should be held accountable. The timeline for the validation of election results should provide for the full exhaustion of any related appeals of election disputes.

Voter Registration

15. The legal framework should be harmonized with international standards by removing any restrictions on electoral rights based on intellectual or psychosocial disability.

16. To safeguard the integrity of voter registration and election day procedures, additions to the voter list on election day should be subject to a judicial procedure, and this procedure should be coupled with the introduction of effective safeguards against multiple voting.

17. To enhance the accuracy of the voter register, the election administration should maintain and update the voter register in a transparent manner. Consideration could be given to conducting an audit of the voter register and other relevant databases, including those of residents and citizens, and publishing regular detailed disaggregated updates on verification of these registers.

Party and Candidate Registration

18. Restrictions on candidacy rights of individuals with dual citizenship should be reviewed, in line with international standards.

19. In line with international good practice, the meaningful possibility for corrections of omissions in nomination documents by contestants should be ensured by law and in practice. Consideration could be given to exploring measures to further facilitate candidate registration process and increase the integrity of the process, including electronic submission of candidacy nomination documents and voter support signatures and giving voters the opportunity to verify if their signatures are on lists of support signatures.

20. To ensure inclusiveness, registration of prospective candidates should be carried out objectively, transparently and be subject to effective judicial control. Authorities should take necessary measures to ensure that candidate nomination and registration is conducted in an atmosphere free from intimidation and fear of retribution and in an environment where fundamental freedoms are fully respected.

Electoral Campaign

21. To provide for freedom of expression in the campaign, the law should allow for printing and distribution of campaign materials without pre-approval of the election commissions.

22. The legal framework should include effective safeguards against the misuse of office by state and local officials, prohibit pressure on public employees, and provide for effective enforcement and proportionate sanctions for violations. Authorities should take necessary measures to ensure that Republic of Azerbaijan Page: 32 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

campaigning is conducted in an atmosphere free from intimidation and fear of retribution and in an environment where fundamental freedoms are fully respected.

23. Political parties should make efforts to facilitate women’s equal political advancement, increase visibility of women during electoral campaigns, and mainstream a gender perspective into party programmes, and provide further support to women’s participation in political life and party leadership.

Campaign Finance

24. To enhance transparency and ensure access to information for voters, all campaign finance reports and income and asset declarations should be published on the website of the relevant election administration bodies in a timely manner. Equal campaign finance conditions, including with respect to opening of bank accounts and submission of reports, should apply to all contestants.

25. To ensure the effectiveness of campaign finance oversight, the law should define oversight mechanisms, including auditing of finance reports and publication of the audit results in a timely manner, and guarantee that the oversight body is fully mandated and resourced to monitor campaign spending and thoroughly review campaign finance reports. The law should introduce a graduated system of proportionate, effective and dissuasive sanctions for non-compliance.

Media

26. To guarantee freedom of expression, defamation and libel should be decriminalized and should be subject to civil proceedings designed to restore the reputation harmed. Laws that provide special protection of the honour of public officials should be fully repealed, in line with international standards. The sanctions for harm to reputation should be proportional to the offence and the cases should be addressed in a timely manner.

27. In line with international standards, websites should only be blocked based on objective and reasonable criteria clearly defined in law and in a transparent procedure, to safeguard against arbitrary application. Possible limitations should be content-specific and should not serve as a tool to control content, while general bans of entire websites should be avoided. Restricting access to websites should be ordered by a court, court hearings and decisions on blockage should be public, while website owners and the public should be duly informed to ensure they have an effective opportunity to appeal. A register of blocked websites should be publicly available.

28. To enable voters to obtain sufficient information about the contestants, in line with international standards, airtime on the public broadcaster should be granted on a fair and non-discriminatory basis, and the time allocated to parties and candidates shall be sufficient for them to communicate their messages.

29. To contribute to the ability of voters to make an informed choice, the state has an obligation to ensure that the media inform the public about the political parties, candidates, campaign issues and voting processes. In particular, the definition of campaign in media should be reviewed to allow media to provide for free editorial coverage of the campaign, including in forms of news coverage, interviews, or panel discussions.

Election Dispute Resolution

30. To ensure due process in the resolution of election disputes, additional measures should be taken. Complainants should be able to participate when evidence is being reviewed, access expert findings, and propose their own evidence. Courts must address all arguments, including those Republic of Azerbaijan Page: 33 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

provided by the CEC and experts, procedural omissions and motions for new evidence. The CEC and court decisions should be fully reasoned and indicate available remedies. 31. To enhance transparency of the election dispute resolution, the election administration could consider publishing its complaints’ register on its website. Court decisions should be published in a timely manner and be easily accessible.

Election Observation

32. To enhance the transparency of the electoral process, measures should be taken to facilitate registration of citizen observer groups and to provide them with unhindered access to all aspects and stages of the electoral process, including the work of election commissions, candidate registration, the campaign and election dispute resolution. Republic of Azerbaijan Page: 34 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

ANNEX I: FINAL ELECTION RESULTS 121

Aggregated data from ConEC results protocols Number/per cent

Total number of ConECs 125 Total number of constituencies where election results were annulled 4 Total number of regular PECs 6,343 Total number of the PECs established in military units and prisons 135 Total number of polling stations where results were invalidated 328 Total number of voters 6,431,973 Number of voters included in supplementary voter lists 11,224 Number of voters who were issued de-registration voter cards 1,211 Number of voters who voted with de-registration voter cards 904 Number of ballots provided to the PECs by ConECs 6,394317 Number of voters who were issued ballots 2,395510 Number of cancelled/unused ballots 3,996553 Number of spoiled ballots 2,254 Number of ballot papers found in ballot boxes 2,393329 Number of valid votes 2,380,795 Number of invalid votes 12,534 Voter turnout 37.24 %

Party that nominated candidates Number of Number of Mandates Registered Received Candidates New Azerbaijan Party 125 68 Civic Solidarity Party 17 3 Justice, Law, Democracy Party 11 2 Great Creation Party 1 1 Motherland Party 5 1 Party for Democratic Reforms 5 1 Unity Party 5 0 Azerbaijan Democratic Education Party 1 1

Republican Alternative Party 12 1 National Front Party 7 1 Musavat (Equality) Party 24 0 Umid (Hope) Party 17 0 Azerbaijan National Independence Party 8 1 Azerbaijan People’s Party 7 0 White Party 18 0 Azerbaijan Democratic Party 4 0 Classic Popular Front Party 10 0 Great Azerbaijan Party 6 1 Future Azerbaijan Party 2 0 Justice Party 4 0 Modern Musavat Party 3 0 New Time Party 1 0

121 Aggregated by the ODIHR EOM, based on the data from the CEC website. Republic of Azerbaijan Page: 35 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Right, Justice Party 5 0 National Revival Movement Party 1 0 Free Homeland Party 6 0 Initiative Group 1 1 Self-nominated Candidates 684 43 Total 990 125 Republic of Azerbaijan Page: 36 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

ANNEX II: LIST OF OBSERVERS IN THE INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION

OSCE PA Lucia Potuchkova Head of Delegation Czech Republic Michael Creed Special Coordinator Ireland Axel Kassagger Member of Delegation Austria Christoph Matznetter Member of Delegation Austria Sibylle Hamann Member of Delegation Austria Mihael Zmajlovic Member of Delegation Croatia Nikola Mazar Member of Delegation Croatia Furio Radin Member of Delegation Croatia Kyriakos Hadjiyianni Member of Delegation Cyprus Zbynek Linhart Member of Delegation Czech Republic Jaroslav Zeman Member of Delegation Czech Republic Canan Bayram Member of Delegation Germany Malte Kaufmann Member of Delegation Germany Eugenio Zoffili Member of Delegation Italy Emanuele Loperfido Member of Delegation Italy Anna Bilotti Member of Delegation Italy Fabrizio Comba Member of Delegation Italy Galiaskar Sarybayev Member of Delegation Kazakhstan Skaidrite Abrama Member of Delegation Latvia Madeleine Van Toorenburg Member of Delegation Netherlands Monika Zajkova Member of Delegation North Macedonia Nikola Micevski Member of Delegation North Macedonia Halil Snopche Member of Delegation North Macedonia Sverre Myrli Member of Delegation Norway Bard Hoksrud Member of Delegation Norway Barbara Bartus Member of Delegation Poland Radoslaw Fogiel Member of Delegation Poland Konrad Frysztak Member of Delegation Poland Krzysztof Truskolaski Member of Delegation Poland Jacek Wlosowicz Member of Delegation Poland Paula Cardoso Member of Delegation Portugal Luis Graca Member of Delegation Portugal Milan Radin Member of Delegation Serbia Tine Novak Member of Delegation Slovenia Artemi Rallo Member of Delegation Spain Selami Altinok Member of Delegation Türkiye Halis Dalkilic Member of Delegation Türkiye Murat Baybatur Member of Delegation Türkiye Kamal Celik Member of Delegation Türkiye Tekin Bingol Member of Delegation Türkiye Ali Oztunc Member of Delegation Türkiye Republic of Azerbaijan Page: 37 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Pavlo Frolov Member of Delegation Ukraine Yaroslav Yurchushyn Member of Delegation Ukraine Iryna Gerashchenko Member of Delegation Ukraine Sergii Alieksieiev Member of Delegation Ukraine Rupa Huq Member of Delegation United Kingdom Olgica Tolic Staff of Delegation Croatia Katerina Kosarikova Staff of Delegation Czech Republic Kristyna Harakova Staff of Delegation Czech Republic Igors Aizstrauts Staff of Delegation Latvia Lidija Karakamcheva Staff of Delegation North Macedonia Marcin Mykietynski Staff of Delegation Poland Nuno Paixao Staff of Delegation Portugal Ecem Danik Gokce Staff of Delegation Türkiye Tugce Okumus Staff of Delegation Türkiye Murat Uysal Staff of Delegation Türkiye Mikulas Semerak International Secretariat Czech Republic Stephanie Koltchanov International Secretariat France Tim Knoblau International Secretariat Germany Anzhelika Ivanishcheva International Secretariat Russian Federation Dimitrije Todoric International Secretariat Serbia

ODIHR EOM Short-Term Observers Philipp Hermann Austria Werner Rohracher Austria Tinneke Everaert Belgium Anna Hvězdová Czech Republic Hani Stolina Czech Republic Pavel Kalina Czech Republic Terezie Hiclová Czech Republic Jan Liska Czech Republic Helene Ellemann-Jensen Denmark Søren Stauning Denmark Gete Markussen Denmark Mette Hjelmsø Denmark Nadeem Ghaus Denmark Inge Merete Hansen Denmark Martin Jensen Denmark Tom Høyem Denmark Mikko Niiles Finland Sakari Koivula Finland Ksenia Glebova Finland Eva Mathilde Seye France Matthias Rumpf Germany Republic of Azerbaijan Page: 38 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Christa Mueller Germany Marion Mienert Germany Evelyn Stöckle Germany Reinhard Hesse Germany Alina Falzon Germany Ulrich Seel Germany Frank Fischer Germany Marcel Martin Vietor Germany Christoph Veith Germany Dominika Eichstaedt Germany Ulrike Dässler Germany Michael Wiersing Germany Katia Feo Kutsch Germany Ute Ehren Germany Marina Adamovic Germany Zaza Bzishvili Germany Stefan Lesjak Germany Daniel Kempken Germany Thomas Erling Germany Michael Haußmann Germany Andrea Frieda Schmelz Germany Ulrike Neundorf Germany Lynn Schweisfurth Germany David Bühlmeier Germany Regina Cordes Larson Germany Jakob Hoffmann Germany Karin Ruf Germany Bertram Welsing Germany Eszter Németh Hungary Annamária Rátky Hungary Andrea Breslin Ireland Claire O'Neill Ireland Patrick Donnelly Ireland Maurizio Cacucci Italy Deborah Bruschi Italy Claudia Silvana Tizzoni Italy Catharina Cornely (Nynke) La Porte Netherlands Pauline Oosterhoff Netherlands Arthur Wiggers Netherlands Leendert van der Zwan Netherlands Marcia Andrea Haugedal Norway Sven Gunnar Simonsen Norway Gunnar Baustad Norway Republic of Azerbaijan Page: 39 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Kristin Hauge Norway Elena Podolko Russian Federation Vsevolod Perevozchikov Russian Federation Ekaterina Gorbatova Russian Federation Elena Balandina Russian Federation Ivan Zavorin Russian Federation Semen Liapichev Russian Federation Elena Iursheva Russian Federation Stanislav Pritchin Russian Federation Sergey Baburkin Russian Federation Ivan Krylov Russian Federation Dmitrii Bikkin Russian Federation Alexander Konkov Russian Federation Marsel Gibadullin Russian Federation Tatiana Kupalova Russian Federation Anna Zhurovich Russian Federation Polina Plakhikh Russian Federation Vadim Mikheev Russian Federation Alexander Sukhanov Russian Federation Andrei Valchenko Russian Federation Iaroslav Starkov Russian Federation Sergei Paltov Russian Federation Aleksei Krasnoshtanov Russian Federation Alesya Khalyapina Russian Federation Ruslan Kobelkov Russian Federation Anna Khodaeva Russian Federation Alexander Vladychenko Russian Federation Egor Baburin Russian Federation Aleksei Budarev Russian Federation Irina Kosacheva Russian Federation Evgeny Kozhokin Russian Federation Oleg Komarov Russian Federation Vladimir Ivanov Russian Federation Andrei Mitrofanov Russian Federation Anton Perov Russian Federation Aleksandr Averianov Russian Federation Alina Koroleva Russian Federation Sofia Leshchinskaia Russian Federation Elizaveta Titkova Russian Federation Maxim Abramov Russian Federation Stanislav Telegin Russian Federation Anna Sinelnikova Russian Federation Oleg Senchenko Russian Federation Republic of Azerbaijan Page: 40 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Ksenija Škrilec Slovenia Åke Lennart Haggren Sweden Bengt Tomas Alexander Sjoberg Sweden Paulos Berglöf Sweden Johan Tejpar Sweden Hans Birger Nareskog Sweden Berndt Gunnar Ekholm Sweden Rolf Olof Andreas Berglöf Sweden Bo Pontus Tallberg Sweden Erik Mattias Wandler Sweden Eva Rimsten Sweden Gabriela Fuchs Switzerland Barbara Egger Maldonado Switzerland Michele Calastri Switzerland Emma Six (LRSTO) Switzerland Daniel Bochsler Switzerland Martin Damary Switzerland Thomas Holzer Switzerland Alper Alp Türkiye Coskun Topal Türkiye Guler Kalay Türkiye Veysel Kurt Türkiye Ulviyye Aydin Türkiye Umut Uzer Türkiye Hüseyin Alptekin Türkiye Harun Arikan Türkiye Peter Hurrell United Kingdom Gligor Tashkovich United States Lee Bauer United States Bujar Ajdari United States James Martin United States Harold Otto United States Geraldine O'Mahony United States Scott Risner United States Russell Raymond United States Anzhela Greene United States Mary-Margaret Hesse United States Spenser Mestel United States James Ketterrer United States Sarah D'Amico United States Kyle Donelson United States Victoria Scott United States Christopher Shields United States Republic of Azerbaijan Page: 41 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Barbara Jackson Mcintosh United States Suanne Buggy United States Wilson von Kessler United States Arthur Kron United States Soraia Ghani United States Garrett Monti United States Jordan Kanter United States Dale Archer United States Octavius Pinkard United States Sophia McGrath United States James McHugh United States Robert Paulson United States Mary-Lynn Sferrazza United States Mary Bluestocking United States Constance Robinson United States Daniel Villegas United States Katherine Gallagher United States Catherine Lawrence United States Leon Hartwell United States Mark Foehr United States Rebecca Graham United States Arthur Piszczatowski United States David Hawkins United States Connor Gillette United States Callie Starn United States Eric Rice United States Steven Young United States Iroda Ubaydullaeva Uzbekistan

Locally recruited Short-Term Observers Tinneke Everaert Belgium Eva Mathilde Seye France Marcel Martin Vietor Germany Emma Six Switzerland Scott Risner United States Kyle Donelson United States

ODIHR EOM Long-Term Observers Miroslav Brozman Czech Republic Hanne Bang Denmark Timo Laine Finland Reima Larki Finland Republic of Azerbaijan Page: 42 Early Parliamentary Elections, 1 September 2024 ODIHR Election Observation Mission Final Report

Nicola Busse Germany Jochen Michael Rinck Germany Alexandra Thein Germany Jens Kreibaum Germany Anja Bronny Germany Gerard Buckley Ireland Sara Farmisano Italy Raffaele Ditadi Italy Thomas Hug Norway Narve Rio Norway Alexander Guchkov Russian Federation Evgeny Loginov Russian Federation Alexander Bedritskiy Russian Federation Gleb Shubin Russian Federation Astrid Nunez Sweden Lena Ohre Arnault Sweden Lars Tore Tollemark Sweden Stefan Ziegler Switzerland Diana Ferrari Switzerland Mark Waller United Kingdom Laura Villalba United States Jorge Amador United States Ann Merrill United States Christopher Brandt United States

ODIHR EOM Core Team Members Ditmir Bushati Albania Head of Mission Elissavet Karagiannidou Greece Peter Marron Ireland Noemi Arcidiacono Italy Marina Kim Kazakhstan Ahmad Rasuli Kyrgyzstan Martina Barker-Ciganikova Slovakia Nina Wessel Norway Michal Ostankowicz Poland Kira Kalinina Russian Federation Sasa Pokrajac Serbia Branislav Solovic Slovakia Firuza Garibshoyeva Tajikistan Ruslan Ovezdurdyyev Turkmenistan Oleksii Lychkovakh Ukraine John Edward Hampson United Kingdom  ABOUT ODIHR

The Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) is OSCE’ s principal institution to assist participating States “to ensure full respect for human rights and fundamental freedoms, to abide by the rule of law, to promote principles of democracy and (…) to build, strengthen and protect democratic institutions, as well as promote tolerance throughout society” (1992 Helsinki Summit Document). This is referred to as the OSCE human dimension.

ODIHR, based in Warsaw (Poland) was created as the Office for Free Elections at the 1990 Paris Summit and started operating in May 1991. One year later, the name of the Office was changed to reflect an expanded mandate to include human rights and democratization. Today it employs over 150 staff.

ODIHR is the lead agency in Europe in the field of election observation. Every year, it co-ordinates and organizes the deployment of thousands of observers to assess whether elections in the OSCE region are conducted in line with OSCE commitments, other international obligations and standards for democratic elections and with national legislation. Its unique methodology provides an in-depth insight into the electoral process in its entirety. Through assistance projects, ODIHR helps participating States to improve their electoral framework.

The Office’s democratization activities include: rule of law, legislative support, democratic governance, migration and freedom of movement, and gender equality. ODIHR implements a number of targeted assistance programmes annually, seeking to develop democratic structures.

ODIHR also assists participating States’ in fulfilling their obligations to promote and protect human rights and fundamental freedoms consistent with OSCE human dimension commitments. This is achieved by working with a variety of partners to foster collaboration, build capacity and provide expertise in thematic areas, including human rights in the fight against terrorism, enhancing the human rights protection of trafficked people, human rights education and training, human rights monitoring and reporting, and women’s human rights and security.

Within the field of tolerance and non-discrimination, ODIHR provides support to the participating States in strengthening their response to hate crimes and incidents of racism, xenophobia, anti- Semitism and other forms of intolerance. ODIHR's activities related to tolerance and non- discrimination are focused on the following areas: legislation; law enforcement training; monitoring, reporting on, and following up on responses to hate-motivated crimes and incidents; as well as educational activities to promote tolerance, respect, and mutual understanding.

ODIHR provides advice to participating States on their policies on Roma and Sinti. It promotes capacity-building and networking among Roma and Sinti communities, and encourages the participation of Roma and Sinti representatives in policy-making bodies.

All ODIHR activities are carried out in close co-ordination and co-operation with OSCE participating States, OSCE institutions and field operations, as well as with other international organizations.

More information is available on the ODIHR website (www.osce.org/odihr).