matur thellësinë e ujit dhe qëndrueshmërinë e terrenit. − Nëse udhëtoni me automjet, mos bllokoni rrugët, në mënyrë që ekipet shpëtimtare të mund të funksionojnë. − Mos shkoni nëpër rrugët e përmbytura, nënkalimet apo kalimet nëntokësore. Uji mund të jetë për i thellë se sa duket, e niveli i ujit mund të ju shkatërrojë juve dhe automjetin tuaj. − Në rast se uji ju rrethon, lëshoni automjetin dhe, nëse keni mundësi, kaloni në një terren më të lartë. − Evitoni zonat ku dihet se ka rrëshqitje toke ose rrëpirë. − Kushtojuni vëmendje instruksioneve të dhëna nga institucionet kompetente. Ato i menax- hojnë situatat e jashtëzakonshme dhe koordinojnë ekipet e shpëtimtarëve.
Si të silleni pas përmbytjeve? − Dëgjoni raportet e lajmeve në lidhje me furnizimin me ujë, si dhe është uji i pijshëm. − Shmanguni nga uji i përmbytjeve – ai mund të jetë i ndotur nga llumi, vaji, benzina ose përmbajtjet e kanalizimit fekale. Uji mund të jetë edhe me tension elektrik për shkak të kabll- ove nëntokësore. − Evitoni ujin që lëviz. − Kini kujdes nga zonat ku përmbytjet janë tërhequr, rrugët mund të jenë të dëmtuara dhe të rrezikshme. − Kthehuni në shtëpitë tuaja vetëm pas që shërbimet kompetente të lajmërojnë se është e sigurt. − Mos i përdorni pajisjet elektronike para se t’i kontrolloni. − Pastroni dhe bëni dezinfektimin e të gjitha sipër- faqeve. − Qëndroni larg nga ndërtesat e rrethuara me ujëra të përmbytjeve. − Kini kujdes në rast të hyrjes në ndërtesa për shkak të dëmtimeve të fshehta që mund të kishin ndodhur. − Rregulloni gropat septike të dëmtuara dhe sistemet tjera të kanalizimit sa më parë të jetë e mundur – nëse janë të dëmtuara, mund të kthehen në një rrezik të madh shëndetësor. − Pastroni dhe dezinfektoni të gjitha gjërat që janë lagur. Llumi që mbetet pas ujit të përm- bytjeve mund të përmbajë pjesë të përmbajtjeve të kanalizimit ose lëndë kimike. − Nëse vëreni se ka kafshë të ngordhura, njoftoni shërbimet kompetente në numrat e telefonit 123 ose 112.
E përgatitur si pjesë e projektit “Zvogëlimi i rrezikut nga fatkeqësitë dhe siguria në vendet antëtare të OSBE-së”. Qëndrimet e paraqitura në këtë botim u përkasin autorëvedhe nuk i përfaqësojnë domosdosshmërisht qëndrimet e OSBE-së. Si të silleni gjatë përmbytjeve dhe evakuimit? Çfarë duhet të bëjmë që të mos − Përcillni informacionet përmes radios, televizionit dhe përmes internetit për të qenë të informuar në mënyrë adekuate. të vijnë deri te përmbytjet dhe − Në qoftë se ekziston rreziku nga për t’i zbutur pasojat e tyre? vërshimet, menjëherë kaloni në katin më të lartë të shtëpisë. Mos − Njihuni me historinë e rasteve të përmbyt- prisni instruksione për këtë. jeve në zonën tuaj. − Bëhuni kooperativë dhe bash- − Përgatitni një plan tuajin për të mbrojtur këpunoni me ekipet shpëtimtare. vetën e vetë, familjen tuaj dhe pronat në rast − Mbani veshjet dhe mbathjet që të përmbytjeve. ju mbrojnë nga uji. − Gjatë periudhave kur nuk ka përmbytje, − Përforconi masat e higjienës silluni në mënyrë të përgjegjshme, mos personale, për të ruajtur shëndetin hidhni mbeturina në lumenj, përrenj dhe tuaj dhe për të parandaluar kanale. epidemitë. − Nëse tashmë shihni se në shtretër të − Mos e pini ujin nga ujësjellësi lumenjve dhe në kanale ka mbeturina, deri sa të bindeni se është i sigurt njoftoni shërbimin komunal dhe merrni për përdorim, sepse në zonat e pjesë në aksione të pastrimit të rrjedhave të përmbytura uji mund të jetë i ujërave. kontaminuar nga ndotja. Deri − Në qytetet ku, për shkak të reshjeve të atëherë, pini ujin e ambalazhuar, të mëdha të shiut vjen deri tek derdhja e fortë zier dhe të dezinfektuar. e ujërave, mos hidhni mbeturina dhe mos i − Mos i prekni pajisjet elektronike mbuloni kapanxhat për derdhjen e ujërave nëse jeni të lagur apo jeni me atmosferike. këmbë në ujë. − Mos i bllokoni rrjedhat e ujërave për të − Mos e përdorni telefonin, përveç nëse është e domosdoshme, sepse ashtu do të krijuar akumulim gjatë periudhës së verës. kontribuoni mos ngarkimit të rrjeteve dhe linjave telefonike që janë të nevojshme për − Përgatitni rezervat bazike të ushqimit, ujit organizimin e shpëtimit dhe evakuimit. dhe ilaçeve. − Nëse nuk keni mundësi ta lëshoni shtëpinë tuaj, shkoni në katin më të lartë dhe aty prisni − Vendosini pajisjet elektronike në një lartësi ekipet shpëtimtare. të sigurt. − Sipas mundësisë, përgatitni thasët me rërë Nëse duhet të evakuoheni – lëshoni shtëpinë tuaj: të cilët, në rast të përmbytjes, mund ti − Fikini të gjitha pajisjet elektronike, fikeni gazin si dhe energjinë elektrike nga çelësi vendosni në hyrje dhe mbyllini të gjitha kryesor i ndryshimit. pikat në shtëpi ku mund të depërtojë uji. − Bëni evakuimin e kafshëve shtëpiake, dhe në − Informohuni për rrugët e evakuimit dhe rastin kur kjo nuk është e mundur, lirojini ato nga vendet e sigurta për evakuim. objektet ku qëndrojnë. − Nëse jetoni poshtë një dige, informohuni − Merrini me vete gjërat urgjente të parapërgati- për sinjalin e rrezikut, sa kohë ju nevojitet që tura. Mos harroni ti merrni dokumentet perso- të largoheni dhe cili është kufiri i sigurt për nale dhe ilaçet e domosdoshme, sepse ekziston tu larguar në rast të shkatërrimit të digës. mundësia se do të jeni jashtë shtëpisë për një − Bëni planin se si ti njoftoni banorët tjerë periudhë më të gjatë. në ndërtesë (apo shtëpitë në afërsi) me − Në asnjë mënyrë mos kaloni përmbi ura ose të ecni krahas lumenjve, vërshimeve, pjerrësive etj. rrezikun nga përmbytjet, masat parandal- Mos ecni përmbi përrenjve dhe pragjeve të uese dhe procedurat e mbrojtjes dhe shpëti- mit. lumenjve. Vala e përmbytjes mund të ju marrë. − Përmes mjeteve të informimit përcillni − Me kujdes përcillni tabelat udhëzuese dhe të gjitha informacionet tjera të lëshuara nga gjendjen dhe paralajmërimet për përmbyt- institucionet përgjegjëse. Kështu do të evitoni të shkoni në zona të rrezikshme. − Mos ecni nëpër ujë që lëviz, sepse uji me thellësi prej 15 cm mund të shkaktojë rënie. jet e mundshme. Nëse ju duhet të kaloni nëpër ujë – ecni atje ku uji nuk lëviz. Përdorni një shkop për ta
If you have to go through the water - walk where the water is not moving. Use a stick to check the depth of water and the strength of the soil. - If you drive, do not block the streets and roads so that rescue teams can function smoothly. - Do not walk the flooded streets, underpasses or underground passages. The water may be deeper and faster than it looks, and high water could destroy your car. - If you are surrounded by the floodwater, leave the vehicle and, if possible, move on to the higher ground. - Avoid areas which are known for landslides and rockslides. - Pay attention to the instructions which have been adopted by the relevant institutions. They manage the emergency situations and coordinate the work of rescue teams. How to proceed after the flood? - Listen to the news reports about the water supply, as well as whether it is safe to drink water. - Avoid flood water - it may be contaminated by sludge, oil, and gasoline or sewage water. Water can be under high voltage by underground cables. - Avoid flowing water. - Be careful in the areas from which the flood waters receded, the roads may be damaged and dangerous. - Return to your homes only after the competent authorities declare that it is safe. - Do not use electrical appliances before checking. - Clean and disinfect all surfaces. - Stay away from buildings which are surrounded by flood waters. - Be careful when entering the building due to the potential damage you cannot immediately notice. - Bring back in function the damaged septic tanks and other sewage systems as early as possible - if they are damaged, they can become a major health risk. - Clean and disinfect everything that is soaked in water. The sludge that remains after the flood water may contain sewage waste and chemicals. - If you notice dead animals, inform the relevant department using the telephone numbers - 123 or 112.
Publication developed under the project “Disaster Risk Reduction and Security in the OSCE Area” with the support of OSCE Mission to Montenegro. Opinions and views set out in this publication are those of the authors and do not necessarily reflect those of the OSCE. What to do to prevent flooding How to act during floods and evacuation? and to reduce the consequences? - Seek the information on the - Become acquainted with the history of radio, television and via Internet floods in your area. for necessary information. - Design your own plan to protect yourself, - If there is a risk of flash floods, your family and property in the event of immediately move to higher floors flooding. of the house. Do not wait for - During the period when there is no flood instructions to do this. behave responsibly; do not throw waste into - Be cooperative and collaborate rivers, streams and canals. with rescue teams. - If there is already waste in the river beds - Wear clothes and shoes which and channels, inform the relevant waste disposal service and participate in the clean- protect against water. ing of water flows. - Tighten the measures of personal - In the cities where heavy rains have hygiene in order to preserve health increased the water flow, do not throw and prevent epidemics. waste and do not cover the manholes which - Do not drink tap water until you serve for rainwater drainage. are sure it is safe to use because in - Do not construct dams on waterways in the flooded areas, drinking water order to accumulate water during the may be contaminated. Until then, summer period. one should drink bottled, boiled and disinfected water. - Prepare basic reserves of food, water and - Do not touch electrical equipment if you are wet or standing in the water. medicines. - Do not use telephone unless it is really necessary in order not to block the telephone - Lift the electronic equipment on a safe network and the lines necessary for the organization of rescue and evacuation. place. - If possible, prepare sacks with sand, which - If you are unable to leave your home, go to the top floor of the house and wait for the you can put on the entrance in case of flood rescue teams. and close all of the places in the house If you must evacuate - leave home: through which the water can enter. - Find escape routes and safe places for - Turn off all electrical appliances, turn off the evacuation. gas and disconnect power at the main switch, - If you live downstream the dam, you need even if there is no electricity in your home. to know the signal for danger, how much - Evacuate the domestic animals, and if that is time you need to evacuate and where exact- not possible, release them from the buildings in ly is the safe border for evacuation in case which they are located. the dam breaks. - Take the prepared bare necessities. Remember - Plan how to inform the other tenants in the to take personal documents and the necessary building (neighbouring houses) about the drugs, because it is possible that you will be risk of floods, preventive measures and away from home for a longer period of time. protection and rescue procedures. - Do not by any means cross the bridge and go - Keep being informed through the media along the rivers, floodflows, slopes, etc. on the current status and warning of a possi- - Do not cross the rapids and streams. The flood wave can sweep you away. ble flood. - Carefully follow the directions and other information published by the competent institu- tions. In this way you will avoid dangerous areas. - Do not walk through the moving water because 15cm deep water may cause a fall.
− Ne hodajte kroz vodu koja se kreće, jer voda dubine 15cm može izazvati pad. Ukoliko morate da prođete kroz vodu - hodajte tamo gdje se voda ne pomjera. Koristite štap da provjerite dubinu vode i čvrstinu tla. − Ako vozite, ne blokirajte ulice i puteve, kako bi spasilački timovi nesmetano funkcionisali. − Ne idite poplavljenim ulicama, podvožnjacima ili podzemnim prolazima. Voda može biti dublja i brža nego što izgleda, a nivo vode bi mogao uništiti i vaš automobil. − U slučaju da vas poplavna voda opkoli, napustite vozilo i, ukoliko je moguće, pređite na više tlo. − Izbjegavajte oblasti koje su poznate po klizištima i odronima. − Obratite pažnju na uputstva koja su donijele nadležne institucije. One upravljaju i rukovode u vanrednim situacijama i koordiniraju radom spasilačkih timova.
Kako postupati poslije poplava? − Slušajte izvještaje na vijestima o vodosnabdijevanju, kao i da li je bezbjedno piti vodu. − Izbjegavajte plavnu vodu - ona može biti zagađena muljem, uljem, benzinom ili fekalnom kanalizacijom. Voda može biti i pod strujnim naponom od podzemnih kablova. − Izbjegavajte vodu koja je u pokretu. − Budite pažljivi u oblastima sa kojih se plavna voda povukla, putevi su možda oštećeni i opasni. − Vratite se u svoje domove samo pošto nadležne službe proglase da je to bezbjedno. − Nemojte koristiti električne aparate prije provjere. − Očistite i dezinfikujte sve površine. − Držite se dalje od zgrada koje su okružene plavnim vodama. − Budite pažljivi pri ulaženju u zgrade zbog skrivenih oštećenja koja su mogla da nastanu. − Osposobite oštećene septičke jame i druge kanali- zacione sisteme što je ranije moguće - ukoliko su oštećeni, mogu da postanu veliki zdravstveni rizik. − Očistite i dezinfikujte sve što je pokvašeno. Mulj koji ostaje poslije plavne vode može da sadrži kanalizacione otpatke i hemikalije. − Ukoliko primijetite uginule životinje, obavijestite nadležnu službu na telefonske brojeve 123 ili 112
Razvijeno u okviru projekta „Smanjenje rizika od katastrofa i bezbjednost u zemljama članicama OEBS-a“ uz podršku Misije OEBS-a u Crnoj Gori. Stavovi izneseni u ovoj publikaciji pripadaju isključivo autorima i ne odražavaju nužno i stavove OEBS-a. Kako postupati za vrijeme poplava i evakuacije? Šta činiti da ne dođe do poplava − Pratite informacije preko radija, i da se smanje posljedice? televizije i putem interneta radi adekvatnog informisanja. − Upoznajte se sa istorijom dešavanja − Ukoliko postoji rizik od bujičnih poplava u vašem kraju. poplava, odmah pređite na više − Osmislite svoj plan kako biste zaštitili sebe, spratove kuće. Ne čekajte instruk- svoju porodicu i imovinu u slučaju poplave. cije da biste to uradili. − Tokom perioda kada nema poplava − Budite kooperativni i sarađujte sa ponašajte se odgovorno, ne bacajte otpad u spasilačkim ekipama. rijeke, potoke i kanale. − Nosite odjeću i obuću koje štite − Ako je otpad već u koritima i kanalima, od vode. prijavite nadležnoj komunalnoj službi i − Pooštrite mjere lične higijene radi očuvanja svoga zdravlja i učestvujte u akcijama čišćenja vodotokova. sprečavanja epidemija. − U gradovima gdje je kod jakih kiša pojača- − Ne pijte vodu sa slavine dok se ne no oticanje voda, ne bacajte otpad i ne uvjerite da je sigurna za upotrebu, prekrivajte šahtove koji odvode atmosferske jer u poplavljenim područjima vode. voda za piće može biti zagađena. − Ne pregrađujte vodotokove kako biste Do tada treba piti flaširanu, proku- pravili akumulaciju vode u ljetnjem periodu. vanu i dezinfikovanu vodu. − Pripremite najosnovnije rezerve hrane, − Nemojte dodirivati električnu opremu ukoliko ste mokri ili stojite u vodi. vode i ljekova. − Nemojte koristiti telefon, osim ako stvarno nije neophodan, jer time doprinosite − Podignite električne uređaje na mjesto rasterećenju telefonske mreže i linija potrebnih za organizaciju spasavanja i evakuacije. koje je sigurno. − Ukoliko nijeste u mogućnosti da napustite svoj dom, idite do najvišeg sprata kuće i − Po mogućnosti, pripremite džakove s čekajte da dođu spasilački timovi. pijeskom koje, u slučaju nailaska poplave, možete staviti na ulaz i zatvorite sva mjesta Ako morate da se evakuišete - napustite dom: na kući kroz koja može da uđe voda. − Saznajte puteve evakuacije i bezbjedna − Isključite sve električne uređaje, isključite plin i mjesta za evakuaciju. iskopčajte struju na glavnom prekidaču, čak i − Ako živite nizvodno od brane, informišite ako nema struje u vašem domu. se koji je signal za opasnost, koliko vam je − Evakuišite domaće životinje, a ako to nije moguće, oslobodite ih iz objekata u kojima su vremena potrebno da se sklonite i koja je smještene. sigurna granica za sklanjanje u slučaju − Uzmite pripremljene nužne stvari. Ne zabora- njenog rušenja. vite da ponesete lična dokumenta i nephodne − Planirajte kako da upoznate i ostale ljekove jer je moguće da ćete biti odsutni duži stanare u zgradi (susjednim kućama) sa period iz svog doma. opasnošću od poplava, preventivnim mjera- − Nemojte iz bilo kog razloga prelaziti most ili ići ma i postupcima zaštite i spašavanja. pored rijeka, bujica, kosina i sl. Ne prelazite brzake i potoke. Poplavni talas vas može povući − Preko sredstava informisanja pratite stanje sa sobom. i upozorenja o mogućoj poplavi. − Pažljivo pratite putokaze i sve druge informacije koje objavljuju nadležne institucije. Na ovaj način ćete izbjeći odlazak do opasnih područja.