MISIONI I ODIHR-IT PËR VËZHGIMIN E ZGJEDHJEVE Republika e Maqedonisë së Veriut - Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025
DEKLARATË PËR GJETJET DHE PËRFUNDIMET PARAPRAKE PËRFUNDIMET PARAPRAKE
Zgjedhjet e rrethit të dytë për kryetar komuna, të mbajtura më 2 nëntor, u ofruan votuesve një zgjedhje të qartë midis alternativave të dallueshme politike, por jo të gjithë kandidatët patën kushte të barabarta fushate. Në veçanti, formula e mangët e ndarjes së reklamave politike e shtrembëroi ndjeshëm terrenin për garë në media në disa zgjedhje për kryetar komune. Fushata në shumicën e komunave ishte konkurruese, por ndarjet përgjatë vijave etnike i përcaktuan disa gara. Përfshirja e vazhdueshme e funksionarëve qeveritarë në fushatë, si dhe pretendimet e vazhdueshme për presion mbi punonjësit e sektorit publik dhe votuesit, si dhe pretendimet e shumta për blerje votash, ishin shqetësuese. Administrata zgjedhore i menaxhoi përgatitjet në mënyrë efikase dhe transparente, përkundër faktit se disa aspekte të rëndësishme procedurale të rrethit të dytë nuk ishin të rregulluara qartë në ligj, dhe ajo vazhdoi të gëzonte besimin e shumicës së palëve të interesuara. Trajtimi i kundërshtimeve të rrethit të parë nga Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve (KSHZ) ngriti shqetësime në lidhje me procesin e rregullt ligjor dhe të drejtën për mjet juridik efektiv, ndërsa Gjykata Administrative i shqyrtoi ankesat plotësisht dhe në përputhje me procedurat e përcaktuara në mbledhje publike. Kërkesat e kufizuara për raportim të financimit të fushatës dhe mungesa e veprimeve mbikëqyrëse e dëmtuan transparencën dhe besimin publik dhe e zvogëluan llogaridhënien e procesit zgjedhor, gjë që është në kundërshtim me praktikat e mira ndërkombëtare. Në ditën e zgjedhjeve, në numrin e kufizuar të vendvotimeve të vëzhguara nga MVZ-ja e ODIHR-it, fazat e ndryshme të procesit u vlerësuan si të organizuara mirë, profesionale dhe të qeta, ku në përgjithësi u respektuan procedurat e përcaktuara, megjithëse ndjekja e votuesve ishte çështje shqetësuese.
Rrethi i dytë i zgjedhjeve për kryetar komune u zhvillua në 32 komuna dhe në Qytetin e Shkupit, ku asnjë kandidat nuk kishte fituar shumicën absolute në rrethin e parë që u mbajt më 19 tetor. Vetëm një grua u zgjodh kryetare komune në rrethin e parë dhe tre prej tyre vazhduan në rrethin e dytë. Po ashtu, vetëm një parti që përfaqësonte një bashkësi më të vogël etnike kishte kandidat në rrethin e dytë.
Megjithëse Kodi Zgjedhor rregullon disa aspekte të procesit zgjedhor të rrethit të dytë, disa fusha kyçe mbeten të parregulluara, të paqarta ose të detajuara në mënyrë të pamjaftueshme. Ato përfshijnë mungesën e dispozitave që e përcaktojnë fillimin zyrtar të fushatës për rrethin e dytë, gjë që ndikon në kërkesat e raportimit të financimit të fushatës, mbulimin e fushatës dhe rregullat e reklamimit në media. Ligjit gjithashtu i mungon një afat i qartë kohor dhe rregulla të hollësishme për përgatitjet teknike për votim.
Administrata zgjedhore vazhdoi të menaxhonte përgatitjet zgjedhore në mënyrë efikase dhe transparente, dhe në përgjithësi gëzonte besimin e palëve të interesuara. Mbledhjet e KSHZ-së ishin të hapura për mediat dhe vëzhguesit dhe u transmetuan online. Midis dy rretheve, KSHZ-ja zhvilloi sesione trajnimi për rifreskim të njohurive dhe i përmblodhi pyetjet më të shpeshta nga organet e nivelit më të ulët të menaxhimit të zgjedhjeve dhe i shpërndau përgjigjet si material shtesë trajnimi. Ligji nuk parashikon përditësime të listës së votuesve midis rretheve zgjedhore, përveç rasteve kur parashtrohen kërkesa shtesë për votim në shtëpi dhe kur KSHZ-ja ka marrë vendime mbi kundërshtimet e votuesve në lidhje me shkeljen e të drejtave të votimit.
Sikurse edhe në rrethin e parë, u respektuan liritë themelore të bashkimit, tubimit, dhe shprehjes, dhe kandidatët kishin mundësi të zhvillonin fushatë në mënyrë të lirshme. Fushata ishte konkurruese, dhe Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 2 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
votuesit patën mundësi të vërtetë zgjedhjeje midis alternativave politike. Toni i fushatës ishte më i përmbajtur sesa në rrethin e parë, por ndonjëherë ishte nxitës, me disa raste të sulmeve personale. Përfshirja e vazhdueshme e funksionarëve qeveritarë në fushatë, nganjëherë e zbehu vijën ndarëse midis shtetit dhe partisë, në kundërshtim me paragrafin 5.4 të Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së të vitit 1990. Vazhduan pretendimet për presion mbi punonjësit e sektorit publik dhe votuesit, si dhe pretendimet e shumta për blerje votash.
Garuesit, partitë, dhe kryetarët e partive zhvilluan fushatë aktive në Facebook, me ç’rast një numër kryetarësh aktualë të komunave dhe ministrash të qeverisë i përdorën edhe llogaritë e tyre zyrtare në rrjetet sociale për zhvillim të fushatës. Disa garues ngritën shqetësime në lidhje me narrativet manipuluese në rrjetet sociale, e po ashtu u potencuan edhe një numër rastesh të retorikës nxitëse.
Kërkesat për raportimin e financimit të fushatës për rrethin e dytë mbetën të kufizuara, gjë që e dëmtoi transparencën. Asnjë nga institucionet e ngarkuara me mbikëqyrjen e financimit të fushatës nuk inicioi procedura kundër garuesve që nuk i përmbushën kërkesat për raportim para rrethit të parë, duke e dobësuar më tej besimin e publikut në procesin zgjedhor dhe duke e zvogëluar llogaridhënien e tij, gjë që është në kundërshtim me praktikat e mira ndërkombëtare.
Formula e mangët e ndarjes së reklamave politike në media, e cila i vë në disavantazh kandidatët e pavarur dhe partitë joparlamentare dhe në mënyrë efektive i përjashton partitë më të vogla me grup parlamentar, e shtrembëroi ndjeshëm terrenin për garë në garat e rrethit të dytë që përfshinin kandidatë të tillë, gjë që është në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së dhe praktikat e mira ndërkombëtare. Monitorimi i mediave nga Misioni për Vëzhgimin e Zgjedhjeve i ODIHR-it së zbuloi se toni i mbulimit në programet e lajmeve të të gjithë transmetuesve të monitoruar ishte në përgjithësi neutral. Kandidatët e pavarur u mbuluan kryesisht përmes lajmeve.
KSHZ-ja shqyrtoi 51 kundërshtime në lidhje me procedurat e ditës së zgjedhjeve të rrethit të parë në një mbledhje publike dhe i hodhi poshtë ose i refuzoi të gjitha. Jo të gjitha kundërshtimet u shqyrtuan individualisht, pasi disa prej tyre u vendosën në mënyrë të përbashkët për shkak të përmbajtjes së ngjashme. Kjo, në kombinim me qasjen tepër formaliste të KSHZ-së, e kufizoi hetimin e disa rasteve dhe e minoi të drejtën për një mjet juridik efektiv dhe ngriti shqetësime në lidhje me procesin e rregullt ligjor, gjë që është në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së dhe standardet dhe praktikat e mira ndërkombëtare. Për katërmbëdhjetë vendime të KSHZ-së u parashtruan ankesa në Gjykatën Administrative, e cila i miratoi ankesat dhe i rrëzoi vendimet e KSHZ-së në katër raste, ndërsa i hodhi poshtë dhjetë rastet e tjera, duke i lënë në fuqi vendimet e KSHZ-së.
Në numrin e kufizuar të vendvotimeve të vëzhguara nga MVZ-ja e ODIHR-it, procesi zgjedhor u vlerësua si i organizuar mirë, profesional dhe i qetë. Gjatë votimit, në përgjithësi u respektuan procedurat e përcaktuara dhe vëzhguesit e MVZ-së së ODIHR-it nuk raportuan incidente ose mangësi serioze procedurale nga vendvotimet e vëzhguara, megjithëse u vunë re raste të shumta të ndjekjes së votuesve. Në vendvotimet e vëzhguara, numërimi i votave dhe nxjerrja e rezultateve u vlerësuan si transparente, profesionale dhe efikase dhe në përgjithësi u kryen në përputhje me procedurat e përcaktuara. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 3 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
GJETJET PARAPRAKE
Shpallja e rezultateve të zgjedhjeve të rrethit të parë dhe zhvillimet pas zgjedhjeve
Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve (KSHZ) i shpalli rezultatet paraprake të zgjedhjeve lokale të 19 tetorit më 20 tetor, rreth 14 orë pas afatit ligjor prej 12 orësh nga mbyllja e votimit. 1 Dyzet e katër kryetarë komune u zgjodhën në rrethin e parë, duke përfshirë 33 kandidatë të emëruar nga koalicioni i udhëhequr nga Organizata e Brendshme Revolucionare Maqedonase - Partia Demokratike për Unitet Kombëtar Maqedonas (VMRO-DPMNE), 5 nga koalicioni VLEN i shqiptarëve etnikë dhe nga 3 kryetarë komunash u zgjodhën nga koalicionet e udhëhequra nga Lidhja Social Demokratike e Maqedonisë (LSDM) dhe Bashkimi Demokratik për Integrim (BDI) i shqiptarëve etnikë. Vetëm një nga 32 kandidatet gra për kryetare komune u zgjodh në rrethin e parë. Në katër komuna, zgjedhjet për kryetar komune ishin të pavlefshme pasi në zgjedhje morën pjesë më pak se një e treta e votuesve të regjistruar. 2
Në zgjedhjet për këshillat komunalë, koalicioni i udhëhequr nga VMRO-DPMNE-ja fitoi 549 nga 1.307 mandate të këshillave komunalë, duke shënuar një rritje të përgjithshme të numrit të mandateve, ndërsa koalicioni i udhëhequr nga LSDM-ja siguroi 230 mandate, duke shënuar një rënie të dukshme. Koalicioni i udhëhequr nga BDI siguroi 169 mandate, koalicioni VLEN 128, “Levica” 66, “Për Maqedoninë Tonë” (ZNAM) 44 dhe Partia Demokratike e Turqve 21, ndërsa partitë më të vogla fituan gjithsej 47 mandate. Përveç kësaj, u zgjodhën 53 kandidatë të pavarur. KSHZ-ja njoftoi se 53.713 fletëvotime (rreth 6 për qind e të gjitha votave të hedhura) janë shpallur të pavlefshme. 3
Më 23 tetor, KSHZ-ja i shpalli rezultatet përfundimtare të zgjedhjeve në të cilat nuk ishte parashtruar asnjë kundërshtim, duke përfshirë zgjedhjet për këshillat komunalë në 64 komuna dhe zgjedhjet për kryetar komune në 33 komuna, ku kryetari i komunës u zgjodh në rrethin e parë. Më 28 tetor, pasi u shteruan të gjitha mjetet juridike që janë në dispozicion në lidhje me rrethin e parë (shih Zgjidhja e kontesteve zgjedhore), KSHZ-ja i shpalli rezultatet përfundimtare për komunat e mbetura. 4 Rrethi i dytë u caktua në 32 komuna dhe në Qytetin e Shkupit. Nuk ka kërkesë për pjesëmarrje të votuesve në rrethin e dytë të zgjedhjeve për kryetar komune dhe kandidati që fiton më shumë vota shpallet i zgjedhur. Kandidatët nga koalicioni i udhëhequr nga VMRO-DPMNE-ja morën pjesë në 26 gara për kryetar komune në rrethin e dytë, ata nga koalicioni i udhëhequr nga LSDM-ja në 17, nga koalicioni i udhëhequr nga BDI-ja dhe VLEN-i në 5 gara secila, ZNAM-i në 2, koalicioni “Përvoja për Sukses” në 1, ndërsa në rrethin e dytë kaluan edhe 8 kandidatë të pavarur. “Levica” kishte një kandidat për kryetar komune për Qytetin e Shkupit. Nga partitë që përfaqësojnë bashkësitë më të vogla etnike që garuan në mënyrë të pavarur në rrethin e parë, vetëm Unioni i Romëve kishte kandidat në rrethin e dytë, edhe atë në Shuto Orizarë. Vetëm 3 nga kandidatët e rrethit të dytë ishin gra.
Situata pas ditës së zgjedhjeve mbeti e qetë. Pas shpalljes së rezultateve paraprake, përfaqësuesit e VMRO-DPMNE-së kërkuan dorëheqjen e kryetarit të LSDM-së, Venko Filipçe, ndërsa VLEN-i kërkoi
1 KSHZ-ja e informoi Misionin e Vëzhgimit të Zgjedhjeve (MVZ) të ODIHR-it se ishte teknikisht e pamundur të përmbushej ky afat. 2 Qendër Zhupa (21,49 për qind), Vrapçishti (25,18 për qind), Mavrova dhe Rostusha (30,31 për qind) dhe Gostivari (33,31 për qind). Zgjedhjet për kryetar komune në këto komuna do të duhet të përsëriten brenda 60 ditëve nga publikimi i rezultateve përfundimtare. 3 Neni 110 i Kodit Zgjedhor përcakton se votuesi duhet ta rrethojë numrin rendor të kandidatit ose listës për të cilin/cilën dëshiron të votojë. Neni 115, paragrafi 2, i përcakton fletëvotimet e vlefshme në mënyrë mjaft të gjerë, edhe atë si ato në të cilat vullneti i votuesit mund të përcaktohet në mënyrë të sigurt dhe pa mëdyshje. Udhëzimi përkatës i KSHZ-së, që është në fuqi që nga viti 2015, i përcakton fletëvotimet e vlefshme vetëm si ato në të cilat garuesit (numri i tyre rendor në fletëvotim, logoja, emri, ose të gjitha këto) janë rrethuar me stilolaps me ngjyrë të kaltër. 4 Neni 135(2) i Kodit Zgjedhor përcakton që KSHZ-ja duhet t’i shpallë rezultatet përfundimtare të zgjedhjeve menjëherë, dhe jo më vonë se 24 orë nga dita kur ato bëhen përfundimtare. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 4 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
që kryetari i BDI-së, Ali Ahmeti, të jepte dorëheqje. Koalicioni i udhëhequr nga BDI-ja e përsëriti kërkesën e tij për zgjedhje të parakohshme parlamentare.
Korniza ligjore
Kodi Zgjedhor i rregullon vetëm disa aspekte të procesit zgjedhor të rrethit të dytë, kryesisht ato që lidhen me fushatën dhe financimin e fushatës. 5 Megjithatë, disa fusha kyçe mbeten të parregulluara, të paqarta ose të detajuara në mënyrë të pamjaftueshme, duke përfshirë mungesën e dispozitave që e përcaktojnë fillimin zyrtar të fushatës së rrethit të dytë, gjë që ndikon në kërkesat për raportim financiar të fushatës, mbulimin e fushatës dhe reklamimin në media. Përveç kësaj, kishte mungesë të afatit kohor dhe rregullave të qarta për përgatitjet teknike për votimin, përbërjen dhe funksionimin e administratës zgjedhore, dhe përdorimin e billbordeve gjatë fushatës së rrethit të dytë, si dhe për procedurat për akreditimin e vëzhguesve dhe përfaqësuesve të autorizuar të kandidatëve midis dy rretheve zgjedhore.
Administrata zgjedhore
Garat për kryetar të komunave në rrethin e dytë u administruan nga KSHZ-ja, 32 Komisione Zgjedhore Komunale (KZK) dhe Komisioni Zgjedhor i Qytetit të Shkupit (KZQSh) dhe 1.777 Këshilla Zgjedhorë (KZ), me ndryshime minimale në përbërjen e KZK-ve dhe KZ-ve midis dy rretheve zgjedhore. Pas rrethit të parë, KSHZ-ja përpiloi një listë me pyetjet më të shpeshta nga KZK-të dhe KZ-të, së bashku me përgjigjet përkatëse, dhe ua shpërndau atë zyrtarëve zgjedhorë si material shtesë trajnimi. 6 Informimi dhe edukimi i votuesve nga ana e KSHZ-së vazhdoi midis rretheve zgjedhore.
Administrata zgjedhore vazhdoi të menaxhonte përgatitjet zgjedhore në mënyrë efikase dhe transparente, dhe në përgjithësi gëzonte besimin e palëve të interesuara. Megjithatë, më 25 tetor, anëtarët e KZK-së së Shuto Orizarës deklaruan në një letër të hapur se kishin marrë kërcënime me vdekje nga kryetari aktual i komunës dhe bashkëshortja e tij, të cilët kishin pretenduar mashtrime zgjedhore dhe kishin parashtruar disa ankesa në lidhje me këtë, dhe njoftuan se do të bojkotonin rrethin e dytë nëse nuk u garantohej siguria (shih Zgjidhja e kontesteve zgjedhore). Pas vendimeve përkatëse të gjykatës, më 28 tetor, KSHZ- ja vendosi të përsërisë zgjedhjet për këshillin komunal të Shuto Orizarës në tre vendvotime më 2 nëntor, me dy KZ të reja të deleguara nga KZK-të fqinje, ku zgjedhjet përfunduan në rrethin e parë. 7 KSHZ-ja gjithashtu i shkarkoi dy KZ-të fillestare dhe theksoi se do të dërgojë kërkesa në Prokurorinë Publike për t’i hetuar këto raste. Kalendari zgjedhor i miratuar nga KSHZ-ja përcakton se afatet për përgatitjet e rrethit të dytë të zgjedhjeve janë të njëjta me ato të rrethit të parë, pa dhënë detaje shtesë. Midis dy rretheve zgjedhore, KSHZ-ja mbajti katër mbledhje, të cilat ishin të hapura për mediat dhe vëzhguesit dhe u transmetuan online. 8
Ligji nuk parashikon përditësime të listës së votuesve midis rretheve zgjedhore, përveç rasteve kur parashtrohen kërkesa shtesë për votim në shtëpi dhe kur merren vendime për votuesit, kundërshtimet e të cilëve për shkelje të të drejtave të votimit janë pranuar nga KSHZ-ja. Sipas KSHZ-së, listat e votuesve për rrethin e dytë përfshinin gjithsej 1.013.357 votues, duke përfshirë 4.826 votues të regjistruar për votim në shtëpi,1.256 votues në institucionet ndëshkuese dhe 214 votues të vendosur në institucionet e kujdesit social.
5 Ato përfshijnë dispozitat që lidhen me heshtjen zgjedhore, afatet për publikimin e anketave, rregullat për mbulimin mediatik, ndarjen e fondeve për reklamat e paguara politike dhe të kohës së transmetimit falas, kufizimet e shpenzimeve për fushatat e garuesve, kërkesat shtesë për raportimin për financimin e fushatës, si dhe për sistemin zgjedhor për rrethin e dytë. 6 MVZ-ja e ODIHR-it i vëzhgoi sesionet e trajnimit për rifreskim të njohurive për kryetarët e KZK-ve dhe zëvendësit e tyre në shumicën e komunave ku u mbajt rrethi i dytë i zgjedhjeve për kryetar komune. 7 Sipas KSHZ-së, baza ligjore për këtë vendim janë nenet 31.1 dhe 31.2 të Kodit Zgjedhor, të cilat i përcaktojnë kompetencat e përgjithshme të KZK-ve. 8 Mbledhjet e KSHZ-së rreth ditës së zgjedhjeve të rrethit të parë u përkthyen në gjuhën maqedonase të shenjave, që ishte një hap pozitiv dhe gjithëpërfshirës drejt sigurimit të qasshmërisë për personat me dëmtim të dëgjimit. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 5 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
As Kodi Zgjedhor e as udhëzimi i KSHZ-së për vëzhgimin e zgjedhjeve nuk përmbajnë dispozita specifike për një rreth të dytë dhe as nuk e përcaktojnë statusin e përfaqësuesve të autorizuar të kandidatëve që nuk kualifikohen në rrethin e dytë. Megjithatë, KSHZ-ja e informoi Misionin për Vëzhgimin e Zgjedhjeve të ODIHR-it se akreditimet e vëzhguesve të lëshuara për rrethin e parë mbetën të vlefshme dhe se mund të akreditoheshin vëzhgues shtesë. KSHZ-ja regjistroi gjithsej 152 vëzhgues qytetarë midis rretheve zgjedhore.
Ambienti i fushatës dhe financimi i fushatës
Sikurse edhe në rrethin e parë, u respektuan liritë themelore të bashkimit, tubimit dhe shprehjes, dhe kandidatët kishin mundësi të zhvillonin fushatë në mënyrë të lirshme. KSHZ-ja e informoi MVZ-në e ODIHR-it se garuesit mund të rifillonin fushatën sapo të mbaronte heshtja zgjedhore, kur vendvotimet u mbyllën më 19 tetor. Për shkak të formulës së mangët për ndarjen e reklamave politike, ashtu sikurse edhe në rrethin e parë, partisë “Levica” dhe ZNAM-it nuk iu nda asnjë hapësirë për billborde. 9 Në mungesë të rregulloreve të veçanta, shumica e reklamave politike në ambient të jashtëm nga fushata e rrethit të parë mbetën të dukshme gjatë gjithë rrethit të dytë. Fushata e rrethit të dytë përfundoi më 31 tetor.
Në përgjithësi, fushata ishte konkurruese, dhe votuesit patën mundësi të vërtetë zgjedhjeje midis alternativave politike. Disa kandidatë për kryetar komune rifilluan fushatën menjëherë pas shpalljes së rezultateve paraprake, ndërsa shumica rifilluan me aktivitete modeste disa ditë më vonë, duke u përqendruar në takime të vogla dhe në promovimin në rrjetet sociale. 10 Më 23 dhe 24 tetor, respektivisht, kandidatët e pavarur për kryetarë komune në Makedonski Brod dhe në Mogillë njoftuan tërheqjen e tyre, duke i lënë kështu kandidatët e tjerë si garues të vetëm në ato komuna. 11 Koalicioni i udhëhequr nga BDI-ja dhe VLEN-i, të shqiptarëve etnikë, zhvilluan aktivitete të përbashkëta të fushatës në komunën e Brvenicës, duke e theksuar rëndësinë e përkatësisë etnike në përfaqësimin politik. 12 Megjithatë, pas kritikave publike nga kryeministri, VLEN-i u distancua nga kandidati. 13 Mesazhet e shumicës së garuesve u përqendruan në çështjet e nivelit komunal, ndërsa kryetarët e partive në nivel kombëtar i potencuan edhe fitoret e tyre në rrethin e parë. Toni i fushatës ishte më i përmbajtur se në rrethin e parë, megjithatë pati disa raste të sulmeve personale midis kandidatëve, si dhe midis kryetarëve të partive. 14
9 ZNAM-i e informoi MVZ-në e ODIHR-it se, ngjashëm me rrethin e parë, ata blenë hapësira për billborde që nuk u kërkuan nga partitë e tjera në komunën Qendër të Shkupit dhe në komunën e Kumanovës, ku kandidatët e tyre garuan në rrethin e dytë. 10 Midis dy rretheve zgjedhore, MVZ-ja e ODIHR-it vëzhgoi tre ngjarje të fushatës në tre komuna të ndryshme, ku nuk pati asnjë folëse grua. Në të tre ngjarjet morën pjesë si folës funksionarë të lartë të qeverisë. Koalicioni i udhëhequr nga VMRO-DPMNE-ja ishte i vetmi garues që mbajti një tubim të madh gjatë rrethit të dytë, i cili u zhvillua në Shkup më 30 tetor. 11 Megjithatë, ky veprim nuk pati pasoja formale dhe kandidatët mbetën në fletëvotim, pasi ligji lejon tërheqjen vetëm brenda 48 orëve nga miratimi i listës përfundimtare të kandidatëve para rrethit të parë. 12 Më 24 tetor, në një aktivitet fushate në Hamburg të Gjermanisë, Haqim Ramadani, kandidat i VLEN-it për Bërvenicën deklaroi: “komuna e Kërçovës dhe të gjitha komunat tjera ku janë shumicë shqiptare dhe gjithmonë do të udhëheqin shqiptarët… por duhet ta dinë të gjithë se kush është zot në vend të vet”. 13 Z. Ramadani nga ana tjetër u bëri thirrje zyrtarëve nga koalicioni i udhëhequr nga BDI-ja dhe VLEN-i që të mos merrnin pjesë në tubimin e tij. 14 Për shembull, më 28 tetor, kryetari aktual i komunës dhe kandidati i “Përvoja për Sukses” në Karposh, Stevço Jakimoski, e ftoi kundërshtarin e tij në debat, duke i thënë: “Nëse edhe këtë herë ke frikë, thirre prindin tënd kujdestar Mickoskin”. Më 28 tetor, në një debat me kandidatin e VMRO-DPMNE-së, kandidati i partisë “Levica” për kryetar të Qytetit të Shkupit deklaroi: “Ti flet për ndërtimet pa leje, por bën fotografi me mbretin e ndërtimeve pa leje - Izet Mexhitin!”. Më 30 tetor, VMRO-DPMNE-ja lëshoi një deklaratë, duke iu referuar udhëheqësit të partisë “Levica” dhe kandidatit të tyre për Qytetin e Shkupit si “të majtët nga AliExpress-i”. Më 28 tetor, BDI-ja publikoi një postim në Facebook duke iu referuar VLEN-it: “Shqiptarët do të flasin qartë dhe me dinjitet - do t’i thonë JO vasalëve të VMRO-së”. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 6 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
Vazhduan pretendimet për presion mbi punonjësit e sektorit publik dhe votuesit. 15 Përveç kësaj, MVZ- ja e ODIHR-it pranoi disa pretendime për blerje votash. 16 Bartësit e funksioneve publike, duke përfshirë funksionarët e lartë qeveritarë, mbështetën kandidatët e partive të tyre dhe u angazhuan me votuesit në tubime. 17 Një numër kandidatësh dhe ministrash vazhduan inaugurimet dhe vizitat në objektet e reja infrastrukturore. 18 Disa kryetarë aktualë komune mbështetën kandidatë në komuna të tjera, duke ofruar përkohësisht shërbime publike atje. 19 Këto praktika e forcuan avantazhin e kryetarëve aktualë dhe e zbehën vijën ndarëse midis shtetit dhe partisë, që është në kundërshtim me paragrafin 5.4 të Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së të vitit 1990. 20 Që nga shpallja e zgjedhjeve, Komisioni Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK) pranoi rreth 36 raportime, shumica prej të cilave pretendonin keqpërdorim të burimeve shtetërore dhe përpjekje për të ushtruar presion mbi votuesit. Ashtu sikurse edhe para rrethit të parë, KSHPK-ja nuk i trajtoi këto raporte si kundërshtime dhe për këtë arsye nuk i shqyrtoi ato para ditës së zgjedhjeve të rrethit të dytë. 21
Garuesit zhvilluan fushatë aktive në Facebook, duke ndarë përmbajtje që nxirrnin në pah arritjet e kaluara, duke publikuar ngjarje të fushatës dhe duke premtuar zhvillime në nivel lokal. 22 Llogaritë zyrtare të partive vazhduan të promovojnë kandidatët për kryetarë komunash, ndërsa një numër kryetarësh aktualë të komunave dhe ministrash i përdorën llogaritë e tyre zyrtare në Facebook për qëllime fushate. Nga nëntë nënshkruesit e Kodit të Sjelljes në Hapësirën Online gjatë Proceseve Zgjedhore dhe Referendumeve, “Levica” nuk iu përmbajt standardeve të Kodit për sa i përket gjuhës dhe retorikës së përdorur. 23 Disa konkurrentë ngritën shqetësime në lidhje me ngacmimet online, si dhe me narrativet
15 Në Çuçer Sandevë, Krushevë dhe Kumanovë, MVZ-së së ODIHR-it iu raportuan pretendime për presion mbi punonjësit e sektorit publik. Pretendime për presion mbi votuesit u raportuan në komunën Qendër të Shkupit, Kumanovë, Probishtip dhe Tetovë. 16 Pretendime për blerje votash u raportuan nga komunat Qendër dhe Karposh të Shkupit, Kumanova dhe Tetova. Kandidati i VMRO-DPMNE-së në Karposh zhvilloi fushatë duke promovuar marrëveshjet me spitalin privat “Sistina” për të ofruar zbritje për ekzaminimet mjekësore për pensionistët dhe me Klinikën “Zhan Mitrev” për të ofruar shërbime falas për kontrolle të kancerit. 17 Duke përfshirë kryeministrin dhe ministrat e mbrojtjes, mjedisit jetësor, punëve të jashtme, punëve të brendshme, vetëqeverisjes lokale dhe transportit. 18 Për shembull, më 22 tetor, kryetari aktual i komunës dhe kandidat i LSDM-së në Komunën Qendër të Shkupit inspektoi rikonstruksionin e një kompleksi sportiv. Më 26 tetor, kandidati i pavarur në Strugë e vizitoi Qendrën Shëndetësore dhe Spitalin e Përgjithshëm në Strugë së bashku me Ministrin e Shëndetësisë, duke postuar në Facebook: “U dakorduam se me bashkëpunim të sinqertë ndërmjet pushtetit lokal dhe atij qendror, me drejtësi dhe vullnet për punë, do të ndërtojmë një shërbim shëndetësor më të denjë për Strugën”. Më 28 tetor, ushtruesi i detyrës kryetar i komunës dhe kandidat i VMRO-DPMNE-së për Aerodromin, së bashku me Ministrin e Sportit, njoftuan ndërtimin e një salle të re sportive me vlerë 1 milion euro. Më 30 tetor, Zëvendëskryeministri dhe Ministër i Transportit, në një tubim me kandidatin e VMRO-DPMNE-së për Brvenicën, deklaroi: “kryetari i komunës do të fitojë mandat të dytë këtu. …Kemi rezervuar fonde shtesë në Ministrinë e Transportit dhe unë njoftoj se për … Bërvenicën do të ketë një buxhet të veçantë, i cili do të jetë buxhet shtesë”. 19 Për shembull, kryetari aktual i komunës së Kumanovës dhe kryetar i ZNAM-it, Maksim Dimitrievski, dërgoi kamionë për mbledhjen e mbeturinave në komunën Qendër të Shkupit, të cilët kandidati i ZNAM-it i përdori në fushatën e tij; kryetarët e komunave të Ilindenit, Sopishtes dhe Zelenikovës ofruan shërbime të mbledhjes së mbeturinave në komunën e Aerodromit, e cila më pas u shfaq në fushatën e kandidatit të VMRO-DPMNE-së. 20 Paragrafi 5.4 i Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së i vitit 1990, kërkon “një ndarje të qartë mes shtetit dhe partive politike”. 21 Sipas ligjit, KSHPK-ja duhet t’i shqyrtojë dhe të vendosë për kundërshtimet që lidhen me shkeljet e rregullave të financimit të fushatës dhe keqpërdorimin e burimeve administrative brenda pesë ditëve. 22 Në rrethin e dytë, MVZ-ja e ODIHR-it ndoqi aktivitetet e fushatës së 30 llogarive në Facebook të partive politike, koalicioneve, kandidatëve dhe kryetarëve të partive. 23 Kodi u bën thirrje garuesve të “përdorin… gjuhë shembullore dhe të sjellshme në komunikimin me publikun, dhe të respektojnë pikëpamjet dhe opinionet e ndryshme” dhe të “përmbahen dhe ta dënojnë fuqishëm përdorimin e gjuhës që nxit… diskriminim mbi çfarëdo baze”. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 7 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
agresive dhe manipuluese në rrjetet sociale. 24 MVZ-ja e ODIHR-it vuri në dukje disa raste të retorikës nxitëse, duke përfshirë postimin plot urrejtje dhe përçmim të një këshilltari të sapozgjedhur kundër komunitetit rom, i cili u dënua nga disa organizata të shoqërisë civile dhe politikanë. 25 Në fazat e fundit të fushatës, një numër llogarish anonime dhe disa gazetarë shpërndanë të dhëna të ndjeshme personale të kandidatit të partisë “Levica” për Qytetin e Shkupit në rrjetet sociale, duke ngritur shqetësime në lidhje me privatësinë dhe mbrojtjen e të dhënave personale. 26
Kërkesat për raportimin e financimit të fushatës për rrethin e dytë mbetën të kufizuara. Megjithëse, garuesit duhet të dorëzojnë një raport të përkohshëm shtesë një ditë para ditës së zgjedhjeve të rrethit të dytë, në të duhet të raportohen vetëm donacionet. 27 E kombinuar me shabllonin e raportimit që nuk ofron një ndarje të donacioneve dhe shpenzimeve sipas komunave, kjo e dëmtoi më tej transparencën, në kundërshtim me praktikat e mira ndërkombëtare. 28 Kodi Zgjedhor parashikon gjoba deri në 9.000 euro në kundërvlerë në denarë për shkelje të rregullave të financimit të fushatës duke përfshirë tejkalimin e kufirit për donacione ose shpenzime ose mosdorëzimin e raportit financiar. 29 Pavarësisht ekzistimit të dy organeve mbikëqyrëse, KSHPK-së dhe Entit Shtetëror të Revizionit (ESHR), dhe numrit të lartë të kandidatëve që nuk i përmbushën kërkesat e raportimit, nuk u iniciuan procedura për sa i përket shkeljeve në lidhje me raportin e parë ose të dytë të përkohshëm, për shkak të mungesës së dispozitës ligjore që e specifikon përgjegjësinë institucionale për inicimin e një veprimi të tillë. Ky boshllëk e neutralizoi në mënyrë efektive mekanizmin e sanksionimit, duke e dobësuar më tej besimin e publikut në institucionet mbikëqyrëse dhe duke e zvogëluar llogaridhënien e procesit zgjedhor, që është në kundërshtim me praktikat e mira ndërkombëtare. 30
Mediat
Sikurse edhe në rrethin e parë, mediat ishin të obliguara t’i mbulojnë zgjedhjet në mënyrë të balancuar dhe të paanshme. Fondet shtetërore për reklamat politike dhe ndarja e kohës së transmetimit u shpërndanë
24 Shqetësime të tilla u ngritën në Karposh, Kumanovë dhe Studeniçan. Përveç kësaj, më 31 tetor, kandidati i pavarur në Strugë në një konferencë për shtyp deklaroi se mbështetësit e tij dhe gazetarët ishin sulmuar në rrjetet sociale. Të njëjtën ditë, Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë lëshoi një deklaratë duke dënuar çdo presion, sulm dhe gjuhë urrejtjeje ndaj gazetarëve, dhe u bëri apel funksionarëve publikë dhe aktorëve politikë të përmbahen nga kërcënimet, fyerjet dhe përhapja e informacionit të paverifikuar. 25 Më 20 tetor, këshilltari i sapozgjedhur i komunës së Negotinës nga Aksioni Maqedonas - Partia Konservatore (MAAK) publikoi një postim në Facebook duke përdorur një fyerje raciste kundër komunitetit rom dhe duke sugjeruar që anëtarëve të këtij komuniteti duhet t'u hiqet e drejta e votës. Më 22 tetor, kryetari i partisë “Levica” postoi në Facebook: “Thjesht thoni këtij përbindëshi të VMRO-së të shkojë në djall të mallkuar dhe kaq. Mos u mundoni të argumentoni me këta pacientë [mendorë], ju lutem, mjaft më.” Duke iu referuar festimit të fitores nga VLEN-i, më 24 tetor, BDI-ja postoi në Facebook “Hajde, menjëherë të shkojmë në zgjedhje të parakohshme parlamentare!” VLEN-i vuan nga sindromi i Gazimestanit!” Më 27 tetor, “Levica” publikoi një postim duke iu referuar Kryeministrit Hristijan Mickoski: “A është ky ai që mjekët e quajnë psikopat?”. 26 Mbrojtja e të dhënave personale rregullohet nga Ligji për Mbrojtjen e të Dhënave Personale i vitit 2020. Agjencia për Mbrojtjen e të Dhënave Personale gjithashtu ka lëshuar udhëzime mbi përpunimin e të dhënave personale dhe raportimin e shkeljeve të të dhënave personale. 27 28 nga këto raporte u publikuan në ditën e zgjedhjeve të rrethit të dytë nga KSHPK-ja. 28 Paragrafi 261 i Udhëzimeve të ODIHR-it të vitit 2020 për Rregulloren për Partitë Politike thekson se “është praktikë e mirë të kërkohen […] raporte që u japin organeve mbikëqyrëse dhe publikut informacion paraprak mbi të ardhurat dhe shpenzimet e fushatave të partive dhe të kandidatëve disa ditë para ditës së zgjedhjeve”. 29 1 euro është përafërsisht 61,5 denarë. Raportet e dyta të përkohshme të 167 garuesve duhej të dorëzoheshin më 18 tetor, një ditë para ditës së zgjedhjeve të rrethit të parë. Sipas KSHZ-së dhe KSHPK-së, vetëm 57 raporte u dorëzuan në kohë, 2 të tjera u dorëzuan 2 ditë më vonë dhe 6 raporte u dorëzuan 3 ditë pas afatit të fundit. Ashtu sikurse edhe te raportet e para të përkohshme, përmbajtja dhe koha e publikimit ndryshonin. KSHPK-ja i publikoi raportet një ditë pas dorëzimit, që përkonte me ditën e zgjedhjeve, ndërsa KSHZ-ja dhe ESHR-ja e bënë këtë tre ditë më vonë. Raporti i fundit i përkohshëm duhet të dorëzohet një ditë pas mbylljes së llogarisë bankare të dedikuar për fushatën dhe mbulon periudhën midis përfundimit të fushatës dhe mbylljes së llogarisë. 30 Paragrafi 276 i Udhëzimeve të ODIHR-it të vitit 2020 mbi Rregulloren për Partitë Politike thotë se “Në rastet kur ka disa organe monitoruese, legjislacioni përkatës duhet të përcaktojë qartë kompetencat dhe mandatet e tyre të ndryshme dhe të sigurojë që ato e plotësojnë njëra-tjetrën”. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 8 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
midis garuesve sipas formulës së njëjtë që u zbatua në rrethin e parë, duke i vënë kështu në disavantazh kandidatët e pavarur dhe partitë joparlamentare dhe duke i përjashtuar në mënyrë efektive partitë më të vogla me grup parlamentar. 31 Në kontekstin e balotazheve për kryetarë të komunave, kjo e shtrembëroi ndjeshëm terrenin për garë, në garat ku kishte kandidatë të pavarur ose kandidatë që përfaqësojnë parti më të vogla, që është në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së dhe praktikat e mira ndërkombëtare. 32 Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuele (ASHMAA) më 18 tetor vazhdoi monitorimin e saj të mediave dhe raportimin ditor në KSHZ. 33
Monitorimi i mediave nga MVZ-ja e ODIHR-it së zbuloi se toni i mbulimit në programet e lajmeve të të gjithë transmetuesve të monitoruar ishte në përgjithësi neutral. Pasi që kishte më pak kandidatë në rrethin e dytë, transmetuesit e monitoruar u ofruan votuesve informata të mjaftueshme garuesit, duke përfshirë kandidatët e pavarur dhe ata të partive më të vogla politike. Megjithëse reklamimi i paguar politik ishte në favor të partive më të mëdha, kandidatët e pavarur u mbuluan kryesisht në lajme. 34 Sikurse edhe në rrethin e parë, mediat online e reflektuan polarizimin politik. 35
Zgjidhja e kontesteve zgjedhore
Brenda afatit të përcaktuar, në KSHZ u parashtruan 51 kundërshtime në lidhje me procedurat e ditës së zgjedhjeve të rrethit të parë, duke përfshirë 19 që kishin të bënin me procesin e votimit dhe 32 që ishin në lidhje me përcaktimin dhe nxjerrjen e rezultateve. KSHZ-ja i shqyrtoi të gjitha kundërshtimet në një mbledhje publike më 23 tetor, duke i hedhur poshtë 8 si të papranueshme ose të parashtruara jashtë procedurave të përcaktuara dhe duke i refuzuar 43 të tjerat si të pabazuara. 36 Në disa raste, KSHZ-ja nuk e ndoqi rregullin për shqyrtimin e kundërshtimeve sipas rendit të dorëzimit, por i grupoi ato që kishin të bënin me të njëjtat komuna ose kundërshtues. 37 Në përputhje me procedurat, përfaqësuesit e të gjithë kundërshtuesve u ftuan në mbledhje, dhe të pranishmit u dëgjuan përpara se të merreshin vendimet. Jo
31 Në Qytetin e Shkupit dhe në Komunën Qendër të Shkupit, VMRO-DPMNE-ja dhe LSDM-ja, secila prej të cilave kishte qasje në 45 për qind të buxhetit të ndarë për fushatën në media, garuan në rrethin e dytë kundër kandidatëve të partisë “Levica” dhe ZNAM-it, të cilët nuk kishin të drejtë të përfitonin fonde. Në 8 komuna të tjera, kandidatët e pavarur dhe 1 kandidat nga një parti joparlamentare, të cilët kishin të drejtë për të përfituar 3 për qind të fondeve, garuan kundër kandidatëve të partive kryesore, të cilëve u ishin ndarë 45 për qind e fondeve. 32 Paragrafi 7.8 i Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së i vitit 1990 i obligon Shtetet pjesëmarrëse të garantojnë se “asnjë pengesë ligjore ose administrative nuk duhet ta pengojë qasjen e papenguar në media, duke mos diskriminuar mbi asnjë bazë, për të gjitha grupet politike dhe individët që dëshirojnë të marrin pjesë në procesin zgjedhor”. Seksioni I.2.3 i Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore i Komisionit Evropian për Demokraci nëpërmjet Ligjit (Komisioni i Venedikut) të Këshillit të Evropës parashikon që mundësitë e barabarta duhet të garantohet si për partitë ashtu edhe për kandidatët, ndër të tjera, edhe në lidhje me kohën transmetuese të mediave dhe mjetet publike, dhe se varësisht nga tema, barazia mund të jetë e rreptë ose proporcionale. Paragrafi 233 i Udhëzimeve të Përbashkëta për Rregulloren për Partitë Politike të ODIHR-it dhe i Komisionit të Venedikut, parashikon që mjetet publike duhet të “ndahen në mënyrë jopartiake, në bazë të kritereve të drejta dhe të arsyeshme”, ndërsa paragrafi 235 parashikon se “sistemi për përcaktimin e shpërndarjes proporcionale (ose të drejtë) të mbështetjes shtetërore financiare ose në natyrë duhet të jetë objektiv, i drejtë dhe i arsyeshëm”. 33 Më 19 dhe 20 tetor, ASHMAA inicioi katër procedura kundërvajtëse kundër katër stacioneve televizive (dy televizione kabllore dhe dy stacione televizive lokale) për shkelje të heshtjes zgjedhore në rrethin e parë. 34 Kanal 5 dhe Telma mbajtën debate televizive për komunën e Kumanovës. Në kohën me shikueshmëri më të madhe, RTM 1 mbajti debate televizive për Probishtipin dhe Vallandovën, ndërsa asnjë kandidat nuk shprehu interes për debat në RTM 2. TV Alfa transmetoi debate për komunën Qendër të Shkupit dhe për Vallandovën, Kanal 5 gjithashtu organizoi debate televizive për Aerodromin dhe Qytetin e Shkupit, si dhe Telma – për Aerodromin, Karposhin, Probishtipin dhe Vallandovën, ndërsa ishin planifikuar debate për Qytetin e Shkupit, mirëpo kandidati i VMRO- DPMNE-së refuzoi të merrte pjesë. 35 Me përjashtim të “Slloboden Peçat”, i cili në të dy rrethet raportoi ekskluzivisht me një ton neutral. 36 Tre kundërshtime kishin të bënin me zgjedhjet për kryetar komune në Gostivar dhe u hodhën poshtë nga KSHZ-ja me arsyetimin se zgjedhjet atje do të përsëriteshin, edhe pse në kohën e shqyrtimit të kundërshtimeve nga KSHZ-ja nuk ishte shpallur asnjë vendim formal për përsëritjen e zgjedhjeve. Pesë kundërshtime të tjera u hodhën poshtë sepse ishin parashtruar në mënyrë elektronike. 37 Udhëzimi i KSHZ-së për mënyrën dhe procedurën për zgjidhjen e kundërshtimeve në kompetencë të KSHZ-së përcakton se kundërshtimet duhet të shqyrtohen sipas radhës së dorëzimit të tyre. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 9 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
të gjitha ankesat u shqyrtuan individualisht, pasi disa prej tyre u vendosën në mënyrë të përbashkët për shkak të përmbajtjes së ngjashme, ndërsa në disa raste KSHZ-ja zbatoi një qasje tejet formaliste. 38 Për më tepër, KSHZ-ja, në vendimet e saj, u dha ankuesve udhëzime të pasakta për mjetet juridike që i kishin në dispozicion. 39 Këto mangësi, së bashku me afatet e ngushta, e kufizuan hetimin e disa rasteve. Zbatimi i paqëndrueshëm i ligjit dhe i udhëzimeve të KSHZ-së e dobësoi më tej të drejtën për mjet juridik efektiv dhe ngriti shqetësime në lidhje me procesin e rregullt ligjor, gjë që është në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së dhe standardet dhe praktikat e mira ndërkombëtare. 40
Midis dy rretheve, KSHZ-ja gjithashtu pranoi 30 kundërshtime që lidhen me regjistrimin e votuesve dhe votimin në shtëpi, me ç’rast pranoi 22 dhe refuzoi 8 kundërshtime.
Ndaj katërmbëdhjetë vendimeve të KSHZ-së u parashtruan ankesa në Gjykatën Administrative, e cila e miratoi vendimin e KSHZ-së në 10 raste. Pasi i shqyrtoi materialet zgjedhore në një rast dhe kreu rinumërimin e fletëvotimeve në tre raste të tjera, në përputhje me procedurat, edhe atë në mënyrë të plotë dhe efektive në mbledhje publike, Gjykata i miratoi ankimet në katër raste. 41 Gjykata i rrëzoi vendimet e KSHZ-së në këto raste dhe i anuloi rezultatet në tre vendvotime në Shuto Orizarë, me ç’rast njëra kishte të bëjë me zgjedhjet për kryetar komune dhe tre ishin për zgjedhjet për këshilla komunalë. Gjykata vendosi në trupa prej pesë gjyqtarësh, siç përcaktohet me ligj, dhe ua dha palëve në proces mundësinë të dëgjoheshin dhe i publikoi vendimet e saj menjëherë, përkundër afateve të shkurtra. 42
Dita e zgjedhjeve
Në përputhje me metodologjinë e ODIHR-it dhe në mungesë të vëzhguesve afatshkurtër në rrethin e dytë, MVZ-ja e ODIHR-it nuk i vëzhgoi procedurat e ditës së zgjedhjeve në mënyrë sistematike ose gjithëpërfshirëse, por anëtarët e misionit vizituan një numër të kufizuar vendvotimesh dhe KZK-të në 18 komuna.
Në vendvotimet ku u vëzhgua hapja, procedurat u respektuan. Votimi, që u vëzhgua gjatë gjithë ditës, u vlerësua si i organizuar mirë, profesional dhe i qetë. Në numrin e kufizuar të vendvotimeve të vëzhguara, në përgjithësi u respektuan procedurat e përcaktuara dhe vëzhguesit e MVZ-së së ODIHR-it nuk
38 Për shembull, mospranimi i kundërshtimeve sepse u dorëzuan në mënyrë elektronike, ose mosshqyrtimi i kundërshtimeve në detaje sepse nuk kishte vërejtje në protokollin e vendvotimit në fjalë, ose shqyrtimi i përbashkët i kundërshtimeve të parashtruara nga i njëjti kandidat në vend që të shqyrtoheshin sipas rendit të dorëzimit. 39 Në vendimet e saj, KSHZ-ja i njofton ankuesit se ankesat kundër vendimeve të saj mund të parashtrohen në Gjykatën Administrative nëpërmjet KSHZ-së, ndërsa Kodi Zgjedhor përcakton vetëm se ankesat kundër vendimeve të KSHZ- së mund të parashtrohen në Gjykatën Administrative, pa specifikuar se kjo duhet të bëhet nëpërmjet një organi ndërmjetës. 40 Paragrafi 5.10 i Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së i vitit 1990 parashikon se “Çdokush do të ketë mjete efektive juridike ndaj vendimeve administrative, për ta garantuar respektimin e të drejtave themelore dhe për ta siguruar integritetin ligjor.” Paragrafi 13.9 i Dokumentit të Vjenës të OSBE-së i vitit 1986 i detyron shtetet pjesëmarrëse të OSBE-së që të zbatojnë në mënyrë efektive mjetet juridike, duke përfshirë “të drejtën për një gjykim të drejtë dhe publik brenda një afati të arsyeshëm para një gjykate të pavarur dhe të paanshme, duke përfshirë të drejtën për të paraqitur argumente ligjore”. Seksioni II.3.3b i Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore të Komisionit të Venedikut rekomandon se “procedura duhet të jetë e thjeshtë dhe pa formalitete, veçanërisht për sa i përket pranueshmërisë së ankesave.” 41 Rinumërimet zbuluan disa parregullsi serioze në protokollet e KZ-ve dhe lëshime në materialet zgjedhore. Këto përfshinin një faqe që mungonte në një protokoll të një KZ-je, mospërputhje midis shifrave të regjistruara në të gjitha protokollet e rezultateve të KZ-ve dhe rezultateve të rinumërimit, mungesën e vulave të sigurisë në një kuti votimi dhe paketimin e gabuar të materialeve zgjedhore. 42 Sipas ligjit, Gjykata Administrative duhet t’i shpallë vendimet e saj brenda dy orëve nga përfundimi i seancës gjyqësore. Në një rast, Gjykata u vonua dy orë për shkak të lëshimeve teknike nga KSHZ-ja, e cila i kishte dorëzuar Gjykatës materiale zgjedhore të gabuara dhe nuk kishte siguruar numër të mjaftueshëm të vulave të sigurisë, duke shkaktuar vonesë në proces dhe, rrjedhimisht, në shpalljen e vendimit. Gjykata i kritikoi publikisht përfaqësuesit e KSHZ-së për mungesë profesionalizmi, duke theksuar se lëshime të ngjashme nga ana e KSHZ-së janë përsëritur në disa cikle zgjedhore radhazi. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 10 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
raportuan incidente ose mangësi serioze procedurale. Përsëri u vunë re disa probleme teknike me identifikimin biometrik të votuesve. Përfaqësuesit e autorizuar të kandidatëve ishin të pranishëm në pothuajse të gjitha vendvotimet e vëzhguara, dhe MVZ-ja e ODIHR-it nuk vërejti asnjë ndërhyrje në punën e KZ-ve. Megjithatë, ajo vëzhgoi raste të shumta ku individë që nuk ishin anëtarë të KZ-ve mbanin evidencë të votuesve që kishin votuar, që mund të jetë tregues për presion të mundshëm mbi votuesit dhe për përpjekje për të ndikuar në mënyrë të padrejtë në zgjedhjen e tyre.
Numërimet e votave që u vëzhguan nga MVZ-ja e ODIHR-it u vlerësuan si transparente dhe efikase dhe në përgjithësi u kryen në përputhje me procedurat e përcaktuara, me disa përjashtime ku hapat e paraparë për harmonizimin e rezultateve nuk u zbatuan ose nuk u kryen në rendin e duhur. Nuk u vunë re mosmarrëveshje mbi vlefshmërinë e fletëvotimeve dhe KZ-të e vëzhguara nuk patën vështirësi në plotësimin e protokolleve të rezultateve. Në vendvotimet e vëzhguara, nxjerrja e rezultateve ishte e organizuar mirë, profesionale dhe transparente, me pranim efikas të materialeve zgjedhore dhe verifikim të protokolleve, dhe e kryer në përputhje me procedurat e përcaktuara.
KSHZ-ja njoftoi se pjesëmarrja ishte 41,76 për qind. Ajo filloi t’i publikonte rezultatet e pjesshme paraprake të zgjedhjeve në faqen e saj të internetit, deri në nivel të vendvotimeve, rreth orës 19:45 më 2 nëntor, dhe i shpalli rezultatet paraprake në orën 21:50, duke kontribuar në transparencën.
Rregullat për heshtjen zgjedhore në përgjithësi u respektuan, mirëpo u raportuan disa shkelje. Vlen të përmendet se lideri i VMRO-DPMNE-së dhe njëkohësisht kryeministër, Mickoski, në një deklaratë për mediat, e promovoi partinë e tij dhe kandidatët e saj. KSHZ-ja i tërhoqi akreditimet e tetë vëzhguesve nga organizata “Zgjohu” për shkak të zhvillimit të fushatës para një vendvotimi në Shuto Orizarë dhe e informoi Prokurorinë për incidentin.
Versioni në gjuhën angleze i këtij raporti është dokumenti i vetëm zyrtar. Janë në dispozicion përkthime jozyrtare në gjuhën maqedonase dhe në gjuhën shqipe. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 11 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, Rrethi i dytë, 2 nëntor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake
INFORMATA PËR MISIONIN DHE MIRËNJOHJE
Shkup, 3 nëntor 2025 – Vlerësimi u krye për të përcaktuar nëse zgjedhjet ishin në përputhje me angazhimet e OSBE-së dhe detyrimet dhe standardet tjera ndërkombëtare për zgjedhjet demokratike, si dhe me legjislacionin kombëtar. Ky vlerësim duhet të lexohet së bashku me Deklaratën për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake, të publikuar më 20 tetor pas ditës së zgjedhjeve të rrethit të parë.
ODIHR ka miratuar Deklaratën e parimeve për Vëzhgimin Ndërkombëtar të Zgjedhjeve të vitit 2005. Kjo Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake dorëzohet para përfundimit të procesit zgjedhor. Vlerësimi përfundimtar i zgjedhjeve do të varet, pjesërisht, nga zhvillimi i fazave të mbetura të procesit, duke përfshirë nxjerrjen dhe shpalljen e rezultateve, si dhe trajtimin e kundërshtimeve dhe ankesave të mundshme pas ditës së zgjedhjeve. ODIHR-i do të publikojë një raport gjithëpërfshirës përfundimtar, duke përfshirë rekomandime për përmirësime eventuale, disa muaj pas përfundimit të procesit zgjedhor.
Matteo Mecacci është shef i MVZ-së së ODIHR-it, që filloi me punë më 5 shtator. Vëzhgimi i rrethit të dytë nga ana e MVZ-së së ODIHR-it përfshiu 11 ekspertë në ekipin kryesor dhe 2 zyrtarë të ODIHR-it në Shkup, si dhe 10 vëzhgues afatgjatë. Vëzhguesit e ODIHR-it për rrethin e dytë erdhën nga 17 vende. Nëntë nga 23 vëzhguesit e ODIHR-it ishin gra.
MNVZ-ja dëshiron të falënderojë autoritetet e Republikës së Maqedonisë së Veriut për ftesën e tyre për të vëzhguar zgjedhjet, dhe Komisionin Shtetëror të Zgjedhjeve dhe Ministrinë e Punëve të Jashtme për ndihmën e tyre. MNVZ-ja dëshiron po ashtu të shprehë falënderimin e saj ndaj institucioneve të tjera shtetërore, partive politike, kandidatëve, mediave, organizatave të shoqërisë civile, si dhe përfaqësuesve të bashkësisë ndërkombëtare për bashkëpunimin e tyre.
Për informata plotësuese ju lutemi kontaktoni: • Matteo Mecacci, Shef i MVZ-së së ODIHR-it në Shkup (+389 71 393185); • Katya Andrusz, Zëdhënësе e ODIHR-it (+48 609 522266), ose • Ranko Vukçeviq, Këshilltar për zgjedhjet e ODIHR-it (+48 723 960008).
Adresa e MVZ-së së ODIHR-it: Georgi Dimitrov 16 1000 Shkup, Republika e Maqedonisë së Veriut telefoni: +389 71 393185; e-mail: office@odihr.mk
ODIHR ELECTION OBSERVATION MISSION Republic of North Macedonia – Local Elections, Second Round, 2 November 2025
STATEMENT OF PRELIMINARY FINDINGS AND CONCLUSIONS PRELIMINARY CONCLUSIONS
The 2 November second-round mayoral elections offered voters a choice between distinct political alternatives, but not all candidates enjoyed equal campaign conditions. In particular, the deficient allocation formula for political advertising significantly distorted the playing field in the media in several mayoral elections. The campaign in most municipalities was competitive, but divisions along ethnic lines defined some contests. The continued involvement of government officials in the campaign, as well as persistent allegations of pressure on public-sector employees and voters, and numerous allegations of vote-buying, were of concern. The election administration managed preparations efficiently and transparently, despite important procedural aspects of the second round not being clearly regulated in law, and continued to enjoy the trust of most stakeholders. The State Election Commission’s (SEC) handling of first-round complaints raised concerns about due process and the right to an effective remedy, while the Administrative Court reviewed appeals thoroughly and in accordance with established procedures in public sessions. Limited campaign finance reporting requirements and the absence of oversight actions undermined transparency and public trust and reduced accountability of the electoral process, contrary to international good practice. On election day, in the limited number of polling stations observed by the ODIHR EOM, the various stages of the process were assessed as well-organized, professional, and calm, with established procedures generally adhered to, although the tracking of voters was of concern.
Second rounds of mayoral elections took place in 32 municipalities and the City of Skopje, where no candidate had won an absolute majority in the first round on 19 October. Only one woman was elected as mayor in the first round, and three proceeded to the second round. Additionally, only one party representing a smaller ethnic community had a candidate in the second round.
While the Electoral Code regulates certain aspects of the second-round election process, several key areas remain unregulated, ambiguous, or insufficiently detailed. These include the absence of provisions defining the official start of the campaign for the second round, which affects campaign finance reporting requirements, campaign coverage, and media advertising rules. The law also lacks a clear timeline and detailed rules for technical preparations for voting.
The election administration continued to manage the electoral preparations efficiently and transparently, and overall enjoyed stakeholder trust. SEC sessions were open to media and observers and streamed online. Between the rounds, the SEC conducted refresher training sessions and consolidated the most frequently asked questions from lower-level election management bodies and distributed the responses as supplementary training material. The law does not provide for voter list updates between the rounds, except in cases where additional requests for homebound voting are submitted and where the SEC has issued decisions on voters’ complaints concerning the violation of voting rights.
As in the first round, the fundamental freedoms of association, assembly, and expression were respected, and contestants were able to campaign freely. The campaign was competitive, and voters had a genuine choice between political alternatives. The tone of the campaign was more restrained than in the first round, but it was at times inflammatory, with some instances of personal attacks. The continuing involvement of government officials in the campaign at times blurred the line between state and party, ODIHR Election Observation Mission Page: 2 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
contrary to paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. Allegations of pressure on public- sector employees and voters, as well as numerous allegations of vote buying, persisted.
Contestants, parties, and party leaders actively campaigned on Facebook, with a number of incumbent mayors and government ministers also using their official accounts for campaigning. Several contestants raised concerns regarding manipulative narratives on social networks, and a number of instances of inflammatory rhetoric were noted.
Campaign finance reporting requirements remained limited for the second round, undermining transparency. None of the institutions tasked with campaign finance oversight initiated proceedings against contestants who failed to comply with reporting requirements before the first round, further weakening public trust in and reducing accountability of the electoral process, contrary to international good practice.
The deficient allocation formula for political advertising in the media, which disadvantages independent candidates and non-parliamentary parties and effectively excludes smaller parties with a parliamentary group, significantly distorted the playing field in second-round contests involving such candidates, contrary to OSCE commitments and international good practice. ODIHR Election Observation Mission (EOM) media monitoring found that the tone of coverage in the news programmes of all monitored broadcasters was generally neutral. Independent candidates were covered primarily through the news.
The SEC reviewed 51 complaints regarding first-round election day procedures in a public session and dismissed or rejected all of them. Not all complaints were reviewed individually, as some were decided jointly on the grounds of similar subject matter. This, combined with the SEC’s overly formalistic approach, limited the investigation of certain cases and undermined the right to an effective remedy and raised concerns about due process, contrary to OSCE commitments and international standards and good practice. Fourteen SEC decisions were appealed to the Administrative Court, which granted appeals and overturned the SEC decisions in four cases and rejected the remaining ten cases, upholding the SEC’s decisions.
In the limited number of polling stations observed by the ODIHR EOM, the election process was assessed as well-organized, professional, and calm. Established procedures were generally adhered to during voting, and ODIHR EOM observers reported no incidents or serious procedural shortcomings from the observed polling stations, although numerous instances of tracking of voters were noted. Where observed, the vote count and tabulation were assessed as transparent, professional, and efficient and were generally conducted in line with prescribed procedures.
PRELIMINARY FINDINGS
Announcement of First-Round Election Results and Post-Election Developments
The State Election Commission (SEC) announced the preliminary results of the 19 October local elections on 20 October, some 14 hours after the legal deadline of 12 hours from the close of voting.1 Forty-four mayors were elected in the first round, including 33 nominated by the coalition led by the Internal Macedonian Revolutionary Organization – Democratic Party for Macedonia National Unity (VMRO-DPMNE), 5 from the ethnic Albanian VLEN coalition, and 3 each from the coalitions led by the Social Democratic Union of Macedonia (SDSM) and the ethnic Albanian Democratic Union for Integration (DUI). Only one of the 32 women candidates for mayor was elected in the first round. In four 1 The SEC informed the ODIHR Election Observation Mission (EOM) that it was technically impossible to meet this deadline. ODIHR Election Observation Mission Page: 3 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
municipalities, the mayoral elections were invalid because fewer than one-third of registered voters participated. 2
In the municipal council elections, the VMRO-DPMNE-led coalition won 549 of the 1,307 municipal council seats, showing an overall increase in seats, while the SDSM-led coalition obtained 230, marking a notable decrease. The DUI-led coalition secured 169, the VLEN coalition 128, Levica 66, For Our Macedonia (ZNAM) 44, and the Democratic Party of Turks 21, while smaller parties won a total of 47 seats. In addition, 53 independent candidates were elected. The SEC announced that 53,713 ballots (about 6 per cent of all votes cast) had been declared invalid. 3
On 23 October, the SEC announced the final results for elections in which no complaints had been filed, including the council elections in 64 municipalities and the mayoral elections in 33 municipalities where a mayor was elected in the first round. On 28 October, after all available legal remedies related to the first round were exhausted (see Election Dispute Resolution), the SEC announced the final results for the remaining municipalities. 4 Second rounds were scheduled in 32 municipalities and the City of Skopje. There is no turnout requirement for the second round of mayoral elections, and the candidate who obtains the most votes is declared elected. Candidates from the VMRO-DPMNE-led coalition participated in 26 second-round mayoral contests, those from the SDSM-led coalition in 17, the DUI-led coalition and VLEN in 5 each, ZNAM in 2, the Experience for Success coalition in 1, while 8 independent candidates also advanced. Levica had one mayoral candidate for the City of Skopje. Of the parties representing smaller ethnic communities that ran independently in the first round, only the Union of Roma had a candidate in the second round, in Shuto Orizari. Only 3 of the second-round candidates were women.
The post-election day environment remained calm. Following the announcement of preliminary results, VMRO-DPMNE representatives called for the resignation of SDSM President Venko Filipche, while VLEN urged DUI leader Ali Ahmeti to step down. The DUI-led coalition reiterated its demand for early parliamentary elections.
Legal Framework
The Electoral Code regulates only certain aspects of the second-round election process, mainly those related to the campaign and campaign finance. 5 However, several key areas remain unregulated, ambiguous, or insufficiently detailed, including the absence of provisions defining the official start of the second-round campaign, which impacts campaign finance reporting requirements and campaign coverage and advertising in the media. Additionally, there was a lack of a timeline and clear rules for technical preparations for voting, the composition and functioning of the election administration, and the use of billboards during the second-round campaign, as well as procedures for accrediting observers and candidates’ authorized representatives between the two rounds.
2 Centar Zhupa (21.49 per cent), Vrapchishte (25.18 per cent), Mavrovo i Rostushe (30.31 per cent), and Gostivar (33.31 per cent). The mayoral elections in these municipalities will have to be repeated within 60 days from the publication of the final results. 3 Article 110 of the Electoral Code stipulates that the voter shall circle the ordinal number of the candidate or list they wish to vote for. Article 115.2 defines valid ballots rather broadly as those where the will of the voter can be established in a reliable and unambiguous manner. The relevant SEC instruction, in force since 2011, defines valid ballots only as those where contestants (their ordinal number on the ballot, logo, name, or all of these) have been circled with a blue-ink pen. 4 Article 135(2) of the Electoral Code stipulates that the SEC shall announce the final election results immediately, and no later than within 24 hours from when they become final. 5 These include provisions related to campaign silence, deadlines for opinion poll publication, rules for media coverage, allocation of funds for paid political advertising and of free airtime, expenditure limits for contestants’ campaigns, additional campaign finance reporting requirements, as well as the electoral system for the second round. ODIHR Election Observation Mission Page: 4 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
Election Administration
Second-round mayoral contests were administered by the SEC, 32 Municipal Election Commissions (MECs) and the Election Commission of the City of Skopje (ECCS), and 1,777 Election Boards (EBs), with minimal changes in composition of MECs and EBs between the two rounds. Following the first round, the SEC compiled a list of the most frequently asked questions from MECs and EBs, together with the corresponding answers, and distributed it among election officials as supplementary training material. 6 SEC voter education and information continued between the rounds.
The election administration continued to manage the electoral preparations efficiently and transparently, and overall enjoyed stakeholder trust. However, on 25 October, the Shuto Orizari MEC members stated in an open letter that they had received death threats from the incumbent mayor and his spouse, who alleged electoral fraud and had lodged several complaints in this regard, and announced they would boycott the second round unless their safety was guaranteed (see Election Dispute Resolution). Following relevant court rulings, on 28 October, the SEC decided to repeat the Shuto Orizari council elections in three polling stations on 2 November, with two new EBs delegated from the neighbouring MECs, where elections were finalized in the first round. 7 The SEC also dismissed the original two EBs and stated that they would send requests to the Prosecutor’s Office to investigate these cases. The SEC-approved election calendar stipulates that deadlines for second-round election preparations mirror those of the first round, without providing additional details. Between the two rounds, the SEC held four sessions, which were open to media and observers and streamed online. 8
The law does not provide for voter list updates between the rounds, except with submitted additional requests for homebound voting, and decisions on voters whose complaints on violation of voting rights were accepted by the SEC. According to the SEC, the voter lists for the second round included a total of 1,013,357 voters, including 4,826 voters registered for homebound voting, 1,256 voters in penitentiary institutions, and 214 voters accommodated in social care institutions.
Neither the Electoral Code nor the SEC instruction on the observation of elections contains provisions specific to a second round, or defines the status of authorized representatives of candidates who did not qualify for it. However, the SEC informed the ODIHR Election Observation Mission (EOM) that observer accreditations issued for the first round remained valid and that additional observers could be accredited. The SEC registered a total of 152 citizen observers between the rounds.
Campaign Environment and Campaign Finance
As in the first round, the fundamental freedoms of association, assembly, and expression were respected, and contestants were able to campaign freely. The SEC informed the ODIHR EOM that contestants could resume campaigning as soon as the campaign silence ended when polling stations closed on 19 October. Due to the deficient allocation formula for political advertising, as in the first round, no billboard space was allocated to Levica and ZNAM. 9 In the absence of specific regulations, most outdoor political advertisement from the first-round campaign remained visible throughout the second round. The second- round campaign concluded on 31 October.
6 The ODIHR EOM observed refresher training sessions for EB chairpersons and substitutes in most municipalities where the second round of mayoral elections were held. 7 According to the SEC, the legal basis for this decision is Article 31.1 and 31.2 of the Electoral Code, which define general competences of the MECs. 8 The sessions of the SEC around the first-round election day were interpreted into Macedonian Sign Language, representing a positive and inclusive step towards ensuring accessibility for persons with hearing impairments. 9 ZNAM informed the ODIHR EOM that similarly to the first round, they purchased billboards not claimed by other parties in the Centar municipality of Skopje and Kumanovo municipality, where their candidates contested the second round. ODIHR Election Observation Mission Page: 5 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
Overall, the campaign was competitive, and voters had a genuine choice between political alternatives. Some mayoral candidates resumed campaigning immediately after the announcement of preliminary results, while most restarted low-key activities a few days later, focusing on small-scale meetings and social network outreach. 10 On 23 and 24 October, respectively, the independent mayoral candidates in Makedonski Brod and Mogila announced their withdrawal, effectively leaving the other candidates there as sole contenders. 11 The ethnic Albanian DUI-led coalition and VLEN conducted joint campaign activities for the municipality of Brvenica, emphasizing the importance of ethnicity in political representation. 12 However, after public criticism by the prime minister, VLEN distanced itself from the candidate. 13 Most contestants’ messages focused on municipality-level issues, while party leaders on the national level also emphasized their gains in the first round. The tone of the campaign was more restrained than in the first round, with some instances of personal attacks between candidates, as well as party leaders. 14
Allegations of pressure on public-sector employees and voters persisted. 15 Additionally, the ODIHR EOM received several allegations of vote-buying. 16 Public officeholders, including high-level government officials, supported candidates of their parties and engaged voters in rallies. 17 A number of candidates and ministers continued inaugurations and visits to new infrastructure sites. 18 Some incumbent mayors supported candidates in other municipalities, temporarily providing public services
10 Between the two rounds, the ODIHR EOM observed three campaign events in three different municipalities, with no women speakers. All three events featured high-level government officials as speakers. The VMRO-DPMNE-led coalition was the only contestant to hold a large rally during the second round, which took place in Skopje on 30 October. 11 However, this move had no formal consequences, and the candidates remained on the ballot, since the law allows for withdrawals only within 48 hours from the adoption of the final list of candidates before the first round. 12 On 24 October at a campaign event in Hamburg, Germany, Haqim Ramadani, VLEN candidate for Brvenica stated “Kichevo and all other municipalities where there is an Albanian majority will always be run only by Albanians … everyone should know who is the master in their own land”. 13 Mr. Ramadani in turn called on officials from the DUI-led coalition and VLEN not to attend his rally. 14 For example, on October 28, the mayor and Experience for Success candidate in Karposh Stevcho Jakimoski called his opponent to a debate, saying, “If you’re afraid this time too, call your foster parent Mickoski”. On 28 October, Levica candidate for mayor of Skopje stated in a debate with the VMRO-DPMNE candidate; “You talk about illegal constructions, yet you take photos with the king of illegal constructions — Izet Mexhiti!”. On 30 October, VMRO- DPMNE issued a statement, referring to the leader of Levica and their candidate for Skopje as the “leftists from AliExpress”. On 28 October, DUI posted on Facebook in reference to VLEN: “Albanians will speak clearly and with dignity; they will say NO to VMRO’s vassals”. 15 Allegations regarding pressure on public sector employees were made to the ODIHR EOM in Chucher Sandevo, Krushevo, and Kumanovo. Allegations of pressure on voters were made in the Centar municipality of Skopje, Kumanovo, Probishtip, and Tetovo. 16 Vote buying allegations were reported from the Centar and Karposh municipalities of Skopje, Kumanovo, and Tetovo. The VMRO-DPMNE candidate in Karposh campaigned on agreements with the private Sistina Hospital to provide discounts for medical examinations for pensioners and with the Zhan Mitrev Clinic to offer free cancer screening services. 17 Including the prime minister and the ministers of defense, environment, foreign affairs, interior, local government, and transport. 18 For example, on 22 October, the mayor and SDSM candidate in the Centar Municipality of Skopje inspected the reconstruction of a sports complex. On 26 October, the Struga independent candidate visited the Struga Health Center and General Hospital together with the minister of health, posting on Facebook: “We agreed that through sincere cooperation between the local and central government, with fairness and a strong will to work, we will build a more dignified healthcare service for Struga”. On 28 October, the acting mayor and VMRO-DPMNE candidate for Aerodrom, together with the minister of sports, announced the construction of a new sports hall worth EUR 1 million. On 30 October, the deputy prime minister and minister of transport, at a rally with the VMRO-DPMNE candidate for Brvenica, stated, “the mayor will get a second term here. …We have reserved additional funds in the Ministry of Transport, and I announce that for … Brvenica there will be a special budget which will be additional to everything we already have”. ODIHR Election Observation Mission Page: 6 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
there. 19 These practices reinforced the incumbents’ advantage and blurred the line between state and party, contrary to paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 20 Since the announcement of the elections, the State Commission for Prevention of Corruption (SCPC) received some 36 reports, most alleging misuse of state resources and attempts to pressure voters. As before the first round, the SCPC did not treat these reports as complaints and therefore did not review them before the second- round election day. 21
Contestants actively campaigned on Facebook, sharing content highlighting past achievements, publicizing campaign events, and promising local developments. 22 Official party accounts continued promoting mayoral candidates, while a number of incumbent mayors and ministers used their official Facebook accounts for campaign purposes. Of the nine signatories of the Code of Conduct in the Online Sphere during Electoral Processes and Referenda, Levica did not adhere to the Code’s standards on language and rhetoric. 23 Several contestants raised concerns regarding online harassment, as well as aggressive and manipulative narratives on social networks. 24 The ODIHR EOM noted several instances of inflammatory rhetoric, including a newly elected councilor’s hateful and derogatory post against the Roma community, which was condemned by several civil society organizations and politicians. 25 In the final stages of the campaign, a number of anonymous accounts and some journalists disseminated sensitive personal data of the Levica candidate for the City of Skopje on social networks, raising concerns about privacy and personal data protection. 26
Campaign finance reporting requirements for the second round remained limited. While contestants must submit an additional interim report one day before the second-round election day, only donations must be reported. 27 Combined with a reporting template that does not provide a breakdown of donations and expenditures by municipality, this further undermined transparency, contrary to international good
19 For example, the incumbent mayor of Kumanovo and leader of ZNAM, Maksim Dimitrievski, sent garbage collection trucks to the Centar municipality of Skopje, which the ZNAM candidate used in his campaign; the mayors of Ilinden, Sopishte, and Zelenikovo provided garbage collection services in the municipality of Aerodrom, which then featured in the VMRO-DPMNE candidate’s campaign. 20 Paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document calls for “a clear separation between the State and political parties”. 21 By law, the SCPC should review and decide on complaints related to violations of campaign-finance rules and misuse of administrative resources within five days. 22 In the second round, the ODIHR EOM followed the campaign activities of 30 Facebook accounts of political parties, coalitions, candidates, and party leaders. 23 The Code calls on contestants to “use… an exemplary and polite language in their public communication, and show respect for the diverse attitudes and opinions” and to “refrain from and strongly condemn the use of speech that incites… discrimination on any grounds”. 24 Such concerns were raised in Karposh, Kumanovo, and Studenichani. In addition, on 31 October, the independent candidate in Struga at a press conference stated that his supporters and journalists had been attacked on social networks. On the same day, the Association of Online Journalists issued a statement condemning any pressure, attacks and hate speech against journalists, and calling on public officials and political actors to refrain from threats, insults, and the dissemination of false information. 25 On 20 October, the newly elected Negotino councilor from the Macedonian Action – Conservative Party (MAAK) published a Facebook post using a racial slur against the Roma community and suggesting that members of the community should be deprived of the right to vote. On 22 October, the leader of Levica posted on Facebook: “Just tell this VMRO-ridden monstrosity to go to hell, and that’s it. Do not argue with these [mental] patients, please, I beg you.” On 24 October, DUI posted on Facebook in reference to VLEN celebrating its victory “Come on, let’s immediately go to early parliamentary elections! VLEN suffers from the Gazimestan syndrome!” On 27 October, Levica posted in reference to Prime Minister Hristijan Mickoski “Is this what doctors call a psycho?”. 26 Personal data protection is governed by the 2020 Law on Personal Data Protection. The Personal Data Protection Agency has also issued guidelines on the processing of personal data and on reporting personal data breaches. 27 28 of these reports were posted on the second-round election day by SCPC. ODIHR Election Observation Mission Page: 7 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
practice. 28 The Electoral Code provides for fines of up to EUR 9,000, in Macedonian Denar (MKD) equivalent, for breaches of campaign finance regulations, including exceeding donation or spending limits or failing to submit financial reports. 29 Despite the existence of two oversight bodies, the SCPC and the State Audit Office (SAO), and the high number of contestants who did not comply with reporting requirements, no proceedings were initiated regarding infringements of either the first or second interim reports, due to the absence of a legal provision specifying institutional responsibility for initiating such action. This gap effectively neutralized the sanctioning mechanism, further weakening public trust in the oversight institutions and reducing accountability of the electoral process, contrary to international good practice. 30
Media
As in the first round, the media were obliged to cover the elections in a balanced and unbiased manner. State funds for political advertising and airtime allocation were distributed among contestants according to the same formula applied to the first round, disadvantaging independent candidates and non- parliamentary parties and effectively excluding smaller parties with a parliamentary group. 31 In the context of mayoral run-offs, this significantly distorted the playing field in contests with independent candidates or those representing smaller parties, contrary to OSCE commitments and international good practice. 32 The Agency for Audio and Audiovisual Media Services (AAAVMS) resumed its media monitoring and daily reporting to the SEC on 20 October. 33
ODIHR EOM media monitoring found that the tone of coverage in the news programmes of all monitored broadcasters was generally neutral. With fewer candidates in the second round, the monitored broadcasters provided voters with ample information about contestants, including independent candidates and those of smaller political parties. While paid political advertising was skewed in favour
28 Paragraph 261 of the 2020 ODIHR Guidelines on Political Party Regulation states that “[i]t is good practice to require […] reports providing oversight bodies and the public with preliminary information on campaign incomes and expenses of parties and candidates several days before election day”. 29 EUR 1 equals approximately MKD 61.5. The second interim reports of the 167 contestants were due on 18 October, one day before the first-round election day. According to the SEC and SCPC, only 57 reports were submitted on time, with 2 more submitted 2 days later, and 6 submitted 3 days after the deadline. As with the first interim reports, the content and timing of publication varied. The SCPC published reports on the day after submission, coinciding with election day, while the SEC and SAO did so three days later. The last interim report is due one day after the closure of the campaign bank account and covers the period between the end of the campaign and the account’s closure. 30 Paragraph 276 of the 2020 ODIHR Guidelines on Political Party Regulation states that “In cases where there are several monitoring bodies, the relevant legislation should clearly outline their various differing competences and mandates and ensure that they complement”. 31 In the City of Skopje and the Centar municipality of Skopje, VMRO-DPMNE and SDSM, each having access to 45 per cent of the budget allocated for the campaign in the media, contested the second round against Levica and ZNAM candidates, who were not entitled to any funds. In 8 other municipalities, independent candidates and 1 candidate from a non-parliamentary party, entitled to 3 per cent of funds, competed against candidates of major parties with 45 per cent of funds allocated to them. 32 Paragraph 7.8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document commits participating States to guarantee that “no legal or administrative obstacle stands in the way of unimpeded access to the media on a non-discriminatory basis for all political groupings and individuals wishing to participate in the electoral process”. Section I.2.3 of the Council of Europe’s European Commission for Democracy Through Law (Venice Commission) Code of Good Practice in Electoral Matters provides that equality of opportunity must be guaranteed for parties and candidates alike, inter alia with respect to media airtime and public funds, and that depending on the subject matter, equality may be strict or proportional. Paragraph 233 of the ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation provides that public funds should be “allocated in a non-partisan way, based on fair and reasonable criteria” and paragraph 235 provides that “a system for determining the proportional (or equitable) distribution of financial or in- kind state support must be objective, fair and reasonable”. 33 On 19 and 20 October, the AAAVMS initiated four misdemeanor procedures against four television (TV) stations (two cable TV and two local TV stations) for violating the campaign silence in the first round. ODIHR Election Observation Mission Page: 8 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
of larger parties, independent candidates were covered mostly in the news. 34 As in the first round, online media reflected political polarization. 35
Election Dispute Resolution
Within the prescribed deadline, 51 complaints were filed with the SEC regarding first-round election day procedures, including 19 concerning the voting process and 32 related to results determination and tabulation. The SEC reviewed all complaints in a public session on 23 October, dismissing 8 as inadmissible or submitted outside prescribed procedures and rejecting the remaining 43 as unfounded. 36 In several cases, the SEC departed from the rule of reviewing complaints in order of submission, instead grouping those concerning the same municipalities or complainants. 37 In line with procedures, representatives of all complainants were invited to the session, and those present were heard before decisions were adopted. Not all complaints were reviewed individually, as some were decided jointly on the grounds of similar subject matter, with, at times, an overly formalistic approach of the SEC. 38 Additionally, the SEC, in its decisions, provided plaintiffs with incorrect notice about available legal remedies. 39 These shortcomings, together with restrictive deadlines, limited the investigation of certain cases. Inconsistent application of the law and SEC instructions further undermined the right to effective remedy and raised concerns about due process, contrary to OSCE commitments and international standards and good practice. 40
Between the two rounds, the SEC also received 30 complaints related to voter registration and homebound voting, accepting 22 and rejecting 8.
Fourteen SEC decisions were appealed to the Administrative Court, which upheld the SEC decision in 10 cases. After examining the election materials in one case, and conducting a recount of ballots in three more cases, in accordance with procedures, and in a thorough and effective manner in public sessions, the Court granted the appeals in four cases. 41 The Court overturned the SEC’s decisions in these cases and annulled results in three polling stations in Shuto Orizari, one related to the mayoral election and
34 Kanal 5 and Telma televised debates for the municipality of Kumanovo. In prime time, MRT 1 televised debates for Probishtip and Valandovo, while no candidates expressed interest in debates on MRT 2. TV Alfa broadcast debates for the Centar municipality of Skopje and for Valandovo, Kanal 5 also televised debates for Aerodrom and the City of Skopje, and Telma – for Aerodrom, Karpos, Probishtip, and Valandovo, while debates for the City of Skopje were planned but the VMRO-DPMNE candidate declined to participate. 35 With the exception of Sloboden Pechat, which in both rounds reported exclusively in a neutral tone. 36 Three complaints were related to the Gostivar mayoral election, and were dismissed by the SEC on the grounds that the election there would be repeated, even though no formal decision on repeating the election had been announced at the time of the SEC review. Five other complaints were dismissed because they had been submitted electronically. 37 The SEC Instruction on the Manner and Procedure for Resolving the Complaints Within the Authority of SEC prescribes that complaints should be processed in order of submission. 38 For instance, not accepting complaints because they were submitted electronically, or not reviewing complaints in detail because there was no remark in the protocol from the polling station in question, or reviewing complaints filed by the same contestant together rather than in the order in which they were submitted. 39 In its decisions, the SEC notifies plaintiffs that appeals against its decisions can be filed with the Administrative Court via the SEC, while the Electoral Code prescribes only that appeals against SEC decisions can be filed with the Administrative Court, without specifying that this should be done via an intermediatory body. 40 Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that “Everyone will have an effective means of redress against administrative decisions so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity.” Paragraph 13.9 of the 1986 OSCE Vienna Document tasks OSCE participating States to effectively apply legal remedies, including “the right to a fair and public hearing within a reasonable time before an independent and impartial tribunal, including the right to present legal arguments”. Section II.3.3b of the Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters recommends that “the procedure must be simple and devoid from formalism, in particular concerning the admissibility of appeals”. 41 The recounts revealed several serious irregularities in EB protocols and omissions in election materials. These included a missing page in one EB protocol, discrepancies between the figures recorded in all the EB results protocols and the results of the recounts, missing safety seals on one ballot box, and incorrectly packed election materials. ODIHR Election Observation Mission Page: 9 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
three for the municipal council elections. The Court ruled in panels of five judges, as prescribed by law, allowed parties in the process to be heard, and published its rulings promptly, despite the short deadlines. 42
Election Day
In line with ODIHR methodology and in the absence of short-term observers in the second round, the ODIHR EOM did not observe election day proceedings in a systematic or comprehensive manner, but mission members visited a limited number of polling stations and MECs in 18 municipalities.
In the polling stations where opening was observed, procedures were followed. Voting, as observed throughout the day, was assessed as well-organized, professional, and calm. In the limited number of polling stations observed, established procedures were generally adhered to, and ODIHR EOM observers reported no incidents or serious procedural shortcomings. Some technical problems with biometric voter identification were again noted. Authorized candidate representatives were present in almost all polling stations observed, and the ODIHR EOM did not observe any interference in the work of EBs. However, it observed numerous instances where individuals other than EB members kept track of voters who had voted, indicating possible pressure on voters and attempts to unduly influence their choice.
The vote counts observed by the ODIHR EOM were assessed as transparent and efficient and were generally conducted in line with prescribed procedures, with some exceptions where required reconciliation steps were omitted or not performed in the correct order. No disagreements over ballot validity were noted, and the EBs observed had no difficulties completing the results protocol. Where observed, tabulation was well-organized, professional and transparent, with efficient intake of election materials and verification of protocols, and was conducted in line with established procedures.
The SEC announced a turnout of 41.76 per cent. It started posting partial preliminary election results on its website, down to polling station level, at around 19:45 on 2 November, and announced preliminary results at 21:50, contributing to transparency.
Campaign silence regulations were generally respected, but some violations were reported. Notably, VMRO-DPMNE leader and Prime Minister Mickoski, in a media statement, promoted his party and its candidates. The SEC withdrew the accreditations of eight observers from the organization Wake Up for campaigning in front of a polling station in Shuto Orizari and informed the Prosecutor’s Office about the incident.
The English version of this report is the only official document. Unofficial translations are available in Macedonian and Albanian.
42 By law, the Administrative Court must announce its rulings within two hours of the conclusion of a hearing. In one case, the Court was two hours late due to technical omissions by the SEC, which had delivered incorrect election materials to the Court and did not provide enough safety seals, causing a delay in the process, and, consequently, in the announcement of the ruling. The Court publicly criticized the SEC representatives for a lack of professionalism, claiming that similar omissions of the SEC have recurred in successive electoral cycles. ODIHR Election Observation Mission Page: 10 Republic of North Macedonia, Local Elections, Second Round, 2 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions
MISSION INFORMATION & ACKNOWLEDGEMENTS
Skopje, 3 November 2025 – The assessment was made to determine whether the elections complied with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections and with national legislation. This assessment should be read in conjunction with the Statement of Preliminary Findings and Conclusions published on 20 October following the first-round election day.
ODIHR has endorsed the 2005 Declaration of Principles for International Election Observation. This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is delivered prior to the completion of the electoral process. The final assessment of the elections will depend, in part, on the conduct of the remaining stages of the process, including the tabulation and announcement of results and the handling of possible post- election day complaints or appeals. ODIHR will issue a comprehensive final report, including recommendations for potential improvements, some months after the completion of the electoral process.
Matteo Mecacci is the Head of the ODIHR EOM, deployed from 5 September. The ODIHR EOM observation of the second round included 11 core team experts and 2 ODIHR officials in Skopje, and 10 long-term observers. ODIHR observers for the second round came from 17 countries. Nine of the 23 ODIHR observers were women.
The IEOM wishes to thank the authorities of the Republic of North Macedonia for the invitation to observe the elections, and the State Election Commission and the Ministry of Foreign Affairs and Foreign Trade for their assistance. The IEOM wishes to also express its appreciation to other state institutions, political parties, candidates, media, civil society organizations, and international community representatives for their co-operation.
For further information, please contact: • Matteo Mecacci, Head of the ODIHR EOM, in Skopje (+389 71 393185); • Katya Andrusz, ODIHR Spokesperson (+48 609 522266), or • Ranko Vukčević, ODIHR Election Adviser (+48 723 960008).
ODIHR EOM Address: Georgi Dimitrov 16 1000 Skopje, Republic of North Macedonia telephone: +389 71 393185; email: office@odihr.mk
МИСИЈА ЗА НАБЉУДУВАЊЕ НА ИЗБОРИТЕ НА ОДИХР Република Северна Македонија – Локални избори, втор круг, 2 ноември 2025 година
ИЗЈАВА ЗА ПРЕЛИМИНАРНИТЕ НАОДИ И ЗАКЛУЧОЦИ
ПРЕЛИМИНАРНИ ЗАКЛУЧОЦИ
Вториот круг на локалните избори за градоначалници на 2 ноември им понуди на гласачите избор помеѓу јасно издиференцирани политички алтернативи, но не сите кандидати уживаа еднакви услови за водење на кампањата. Поконкретно, несоодветната формула за распределба на средствата за платено политичко рекламирање значително ги наруши можностите за водење медиумска кампања во неколку изборни трки за градоначалник. Кампањата во повеќето општини беше конкурентна, но во некои изборни единици имаше јасно дефинирана поделби по етничка линија. Загрижувачки беа континуираната вмешаност на владините функционери во кампањата, како и постојаните наводи за притисок врз вработените во јавниот сектор и врз гласачите, и бројните наводи за купување гласови. Изборната администрација ефикасно и транспарентно управуваше со подготовките, и покрај тоа што важни процедурални аспекти за вториот круг не беа јасно регулирани во законот, и продолжи да ужива доверба кај повеќето засегнати страни. Постапувањето на Државната изборна комисија (ДИК) по приговорите од првиот круг предизвика загриженост во однос на правичната правна постапка и правото на ефективен правен лек, додека Управниот суд ги разгледуваше жалбите на јавни седници темелно и во согласност со утврдените процедури. Ограничените законски барања за известување за финансирањето на кампањата и отсуството на надзорни мерки ја поткопаа транспарентноста и довербата на јавноста и ја намалија отчетноста на изборниот процес, што е спротивно на меѓународната добра практика. На Денот на изборите, во ограничениот број набљудувани избирачки места од страна на МНИ на ОДИХР, различните фази на процесот беа оценети како добро организирани, професионални и мирни, со генерално почитување на утврдените процедури, иако водењето евиденција за гласачите предизвика загриженост.
Вториот круг на изборите за градоначалници се одржа во 32 општини и во Град Скопје, каде што ниту еден кандидат не освои апсолутно мнозинство во првиот круг на 19 октомври. Само една жена беше избрана за градоначалник во првиот круг, а три влегоа во вториот круг. Дополнително, само една партија којашто претставува помала етничка заедница имаше кандидат во вториот круг.
Иако Изборниот законик регулира одредени аспекти од процесот на изборите во вториот круг, неколку клучни области остануваат нерегулирани, двосмислени или недоволно детални. Тие вклучуваат отсуство на одредби што го дефинираат официјалниот почеток на кампањата за вториот круг, што влијае на барањата за финансиско известување во однос на финансирањето на кампањата, на правилата за медиумско покривање и медиумско рекламирање. Исто така, во Законот недостасува јасен временски распоред и детални правила за техничките подготовки за гласањето.
Изборната администрација продолжи ефикасно и транспарентно да управува со изборните подготовки и генерално уживаше доверба кај засегнатите страни. Седниците на ДИК беа отворени за медиумите и набљудувачите и се пренесуваа онлајн. Помеѓу круговите, ДИК спроведе обуки за освежување на знаењето и ги консолидираше најчесто поставуваните прашања од пониските изборни органи и ги дистрибуираше одговорите како дополнителен материјал за обука. Законот не предвидува ажурирање на избирачките списоци помеѓу круговите, освен во случаи кога се Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 2 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
поднесени дополнителни барања за гласање во домашни услови, и кога ДИК одлучила по приговори од гласачи во врска со повредата на лично избирачко право.
Како и во првиот круг, основните слободи на здружување, собирање и изразување беа почитувани, а на кандидатите им беше овозможено слободно да водат кампања. Кампањата беше конкурентна, а гласачите имаа вистински избор помеѓу политички алтернативи. Тонот на кампањата беше повоздржан отколку во првиот круг, но повремено беше вжештен, со одредени примери на лични напади. Постојаното вклучување владини функционери во кампањата, на моменти ја замати границата помеѓу државата и партијата, спротивно на ставот 5.4 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година. Продолжија наводите за притисок врз вработените во јавниот сектор и врз гласачите, како и бројни наводи за купување гласови.
Кандидатите, партиите и партиските лидери активно водеа кампања на Фејсбук, при што голем број актуелни градоначалници и министри од владата ги користеа и своите официјални профили за водење кампања. Неколку кандидати изразија загриженост во врска со манипулативни наративи на социјалните мрежи, а забележан беше и одреден број инциденти на вжештена реторика.
Барањата за финансиско известување во однос на финансирањето на кампањата останаа ограничени за вториот круг, што ја наруши транспарентноста. Ниту една од институциите задолжени за надзор на финансирањето на кампањите не поведе постапка против кандидатите коишто не ги исполниле барањата за известување пред првиот круг, со што дополнително се ослабна јавната доверба и се намали отчетноста на изборниот процес, спротивно на меѓународната добра пракса.
Несоодветната формула за распределба на политичкото рекламирање во медиумите, којашто ги става во понеповолна положба независните кандидати и непарламентарните партии и ефективно ги исклучува помалите партии со пратеничка група, значително ги наруши условите за рамноправно натпреварување во вториот круг со учество на такви кандидати, спротивно на заложбите на ОБСЕ и меѓународната добра практика. Набљудувањето на медиумите од страна на Мисијата за набљудување на изборите на ОДИХР (МНИ) утврди дека тонот на известување во вестите на сите набљудувани радиодифузери беше генерално неутрален. За независните кандидати се известуваше првенствено преку вести.
ДИК разгледа 51 приговор во врска со процедурите на денот на изборите во првиот круг на јавна седница и ги отфрли или одби сите. Сите приговори не беа разгледани поединечно, бидејќи за некои од нив беше донесена заедничка одлука врз основа на типот на приговорите. Ова, во комбинација со прекумерно формалистичкиот пристап на ДИК, го ограничи испитувањето на одредени случаи и го поткопа правото на ефективен правен лек, како и предизвика загриженост во однос на почитувањето на начелото на законитост, спротивно на заложбите на ОБСЕ и меѓународните стандарди и добра пракса. Пред Управниот суд беа обжалени четиринаесет одлуки на ДИК, при што судот ги усвои тужбите и ги поништи одлуките на ДИК во четири случаи, а ги одби преостанатите десет случаи, со што ги потврди одлуките на ДИК.
Во ограничениот број набљудувани избирачки места од страна на МНИ на ОДИХР, изборниот процес беше оценет како добро организиран, професионален и мирен. Утврдените процедури генерално беа запазени за време на гласањето, а набљудувачите на МНИ на ОДИХР не пријавија инциденти или сериозни процедурални пропусти во набљудуваните избирачки места, иако беа забележани бројни случаи на водење евиденција за гласачите. Онаму каде што беа набљудувани, пребројувањето на гласовите и сумирањето беа оценети како транспарентни, професионални и ефикасни и генерално се спроведоа во согласност со пропишаните процедури. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 3 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
ПРЕЛИМИНАРНИ НАОДИ
Објавување на резултатите од првиот круг избори и случувања по изборите
Државната изборна комисија (ДИК) ги објави прелиминарните резултати од локалните избори одржани на 19 октомври на 20 октомври, околу 14 часа по законскиот рок од 12 часа од затворањето на гласањето. 1 Во првиот круг беа избрани четириесет и четири градоначалници, вклучително 33 номинирани од коалицијата предводена од Внатрешната македонска револуционерна организација – Демократска партија за македонско национално единство (ВМРО-ДПМНЕ), 5 од етничката албанска коалиција ВРЕДИ, и по 3 од коалициите предводени од Социјалдемократскиот сојуз на Македонија (СДСМ) и етничката албанска Демократска унија за интеграција (ДУИ). Само една од 32 жени кандидатки за градоначалник беше избрана во првиот круг. Во четири општини, изборите за градоначалник беа неважечки бидејќи учествуваа помалку од една третина од регистрираните гласачи. 2
На изборите за општински совети, коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ освои 549 од 1.307 места во општинските совети, што претставува општо зголемување на бројот на места, додека коалицијата предводена од СДСМ освои 230, што претставува забележително намалување. Коалицијата предводена од ДУИ обезбеди 169, коалицијата ВРЕДИ 128, Левица 66, За наша Македонија (ЗНАМ) 44, а Демократската партија на Турците 21, додека помалите партии освоија вкупно 47 места. Дополнително, беа избрани 53 независни кандидати. ДИК објави дека 53.713 гласачки ливчиња (околу 6 проценти од сите дадени гласови) се прогласени за неважечки. 3
На 23 октомври, ДИК ги објави конечните резултати за изборите за кои не беа поднесени приговори, вклучително и изборите за совет во 64 општини и изборите за градоначалник во 33 општини каде што градоначалник беше избран во првиот круг. На 28 октомври, откако беа исцрпени сите достапни правни лекови поврзани со првиот круг (видете Решавање изборни спорови), ДИК ги објави конечните резултати за преостанатите општини. 4 Вториот круг беше закажан во 32 општини и во Град Скопје. Не постои барање за излезност во вториот круг на изборите за градоначалник, а за избран се прогласува кандидатот којшто ќе добие најмногу гласови. Кандидати од коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ учествуваа во 26 градоначалнички трки во вториот круг, оние од коалицијата предводена од СДСМ во 17, коалицијата предводена од ДУИ и ВРЕДИ во по 5 секоја од нив, ЗНАМ во 2, коалицијата Искуство за успех во 1, додека 8 независни кандидати, исто така, продолжија во вториот круг. Левица имаше еден кандидат за градоначалник, за Град Скопје. Од партиите што претставуваат помали етнички заедници коишто се кандидираа самостојно во првиот круг, само Унијата на Роми имаше кандидат во вториот круг, во Шуто Оризари. Само 3 од кандидатите во вториот круг беа жени.
1 ДИК ја информираше Мисијата за набљудување на изборите (МНИ) на ОДИХР дека е технички невозможно да се исполни овој рок. 2 Центар Жупа (21,49 отсто), Врапчиште (25,18 отсто), Маврово и Ростуше (30,31 отсто) и Гостивар (33,31 отсто). Изборите за градоначалници во овие општини ќе треба да се повторат во рок од 60 дена од објавувањето на конечните резултати. 3 Член 110 од Изборниот законик предвидува дека гласачот треба да го заокружи редниот број на кандидатот или листата за која сака да гласа. Член 115.2 ги дефинира важечките гласачки ливчиња доста широко како оние каде што волјата на гласачот може да се утврди на сигурен и недвосмислен начин. Релевантното упатство на ДИК, коешто е во сила од 2011 година, ги дефинира важечките гласачки ливчиња само како оние каде што кандидатите (нивниот реден број на гласачкото ливче, логото, името или сите од нив) се заокружени со пенкало со сино мастило. 4 Член 135(2) од Изборниот законик предвидува дека ДИК ги објавува конечните резултати од изборите веднаш, а најдоцна во рок од 24 часа од нивното конечно објавување. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 4 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
Атмосферата по денот на изборите остана мирна. По објавувањето на првичните резултати, претставниците на ВМРО-ДПМНЕ повикаа на оставка на претседателот на СДСМ, Венко Филипче, додека ВРЕДИ го повика лидерот на ДУИ, Али Ахмети, да се повлече. Коалицијата предводена од ДУИ го повтори своето барање за предвремени парламентарни избори.
Правна рамка
Изборниот законик регулира само одредени аспекти од процесот на изборите во вториот круг, главно оние поврзани со кампањата и финансирањето на кампањата. 5 Сепак, неколку клучни области остануваат нерегулирани, двосмислени или недоволно прецизирани, вклучувајќи го и отсуството на одредби што го дефинираат официјалниот почеток на кампањата во вториот круг, што влијае на барањата за финансиско известување во однос на финансирањето на кампањите и на медиумското покривање и рекламирањето во медиумите. Дополнително, недостасуваше временски распоред и јасни правила за техничките подготовки за гласањето, составот и функционирањето на изборната администрација и користењето билборди за време на кампањата во вториот круг, како и процедури за акредитирање набљудувачи и овластени претставници на кандидати помеѓу двата круга.
Изборна администрација
Вториот круг избори за градоначалник ги спроведе ДИК, 32 Општински изборни комисии (ОИК) и Изборната комисија на Град Скопје (ИКГС), како и 1.777 Избирачки одбори (ИО), со минимални промени во составот на ОИК и ИО помеѓу двата круга. По првиот круг, ДИК состави список со најчесто поставувани прашања од ОИК и ИО, кои заедно со соодветните одговори, ги дистрибуираше меѓу изборните службеници како дополнителен материјал за обука 6 . Едуцирањето и информирањето на гласачите од страна на ДИК продолжи меѓу круговите.
Изборната администрација продолжи ефикасно и транспарентно да управува со изборните подготовки и генерално уживаше доверба кај засегнатите страни. Сепак, на 25 октомври, членовите на ОИК Шуто Оризари во отворено писмо наведоа дека добиле смртни закани од актуелниот градоначалник и неговата сопруга, коишто според наводите за изборна измама поднеле неколку приговори, и најавија дека ќе го бојкотираат вториот круг доколку не им се гарантира безбедноста (видете Решавање изборни спорови). По релевантните судски пресуди, на 28 октомври, ДИК одлучи да се повторат изборите за совет во Шуто Оризари во три избирачки места на 2 ноември, со два нови ИО делегирани од соседните ОИК, каде што изборите беа завршени во првиот круг. 7 Исто така, ДИК ги разреши првичните два ИО и истакна дека ќе испрати барања до Обвинителството за истрага на овие случаи. Календарот на изборите одобрен од ДИК предвидува дека роковите за подготовките за вториот круг на изборите ги пресликуваат оние од првиот круг, без да даде дополнителни детали. Помеѓу двата круга, ДИК одржа четири седници, кои беа отворени за медиумите и за набљудувачите и се пренесуваа на интернет. 8
5 Тие вклучуваат одредби поврзани со предизборниот молк, роковите за објавување на анкетите на јавното мислење, правилата за медиумско покривање, распределбата на средства за платено политичко рекламирање и бесплатно време за емитување, ограничувањата на трошоците за кампањите на кандидатите, дополнителните барања за финансиско известување во однос на финансирањето на кампањата, како и изборниот систем за вториот круг. 6 МНИ на ОДИХР набљудуваше обуки за освежување на знаењето за претседателите и замениците на ИО во повеќето општини каде што се одржа вториот круг од изборите за градоначалник. 7 Според ДИК, законската основа за оваа одлука е член 31.1 и 31.2 од Изборниот законик, којшто ги дефинира општите надлежности на ОИК. 8 Седниците на ДИК околу денот на гласање во првиот круг беа толкувани на македонски знаковен јазик, што претставува позитивен и инклузивен чекор кон обезбедување пристапност за лицата со оштетен слух. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 5 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
Законот не предвидува ажурирање на избирачкиот список помеѓу круговите, освен врз основа на поднесени дополнителни барања за гласање во домашни услови и одлуки за гласачи чии приговори за повреда на лично избирачко право биле прифатени од ДИК. Според ДИК, избирачкиот список за вториот круг вклучува вкупно 1.013.357 гласачи, вклучувајќи 4.826 гласачи регистрирани за гласање дома, 1.256 гласачи во казнено-поправни установи и 214 гласачи сместени во институции за социјална грижа.
Ниту Изборниот законик, ни упатството на ДИК за набљудување на изборите не содржат одредби специфични за вториот круг, ниту пак го дефинираат статусот на овластените претставници на кандидатите коишто не се квалификувале за вториот круг. Сепак, ДИК ја информираше Мисијата за набљудување на изборите (МНИ) на ОДИХР дека акредитациите за набљудувачи издадени за првиот круг остануваат валидни и дека може да се акредитираат дополнителни набљудувачи. ДИК регистрираше вкупно 152 домашни набљудувачи помеѓу двата круга.
Изборна кампања и финансирање на кампањата
Како и во првиот круг, основните слободи на здружување, собирање и изразување беа почитувани, и кандидатите имаа можност слободно да водат кампања. ДИК ја информираше МНИ на ОДИХР дека кандидатите можат да ја продолжат кампањата веднаш штом ќе заврши изборниот молк при затворањето на избирачките места на 19 октомври. Поради недоволно прецизната формула за распределба на средства за политичко рекламирање, како и во првиот круг, не им беше доделен простор за билборди на Левица и ЗНАМ. 9 Поради отсуство на конкретни регулативи, поголемиот дел од политичкото рекламирање на отворено од кампањата за првиот круг остана видливо и за време на вториот круг. Кампањата за вториот круг заврши на 31 октомври.
Во целина, кампањата беше конкурентна, а гласачите имаа вистински избор на политички алтернативи. Некои кандидати за градоначалници ја продолжија кампањата веднаш по објавувањето на првичните резултати, додека повеќето повторно започнаа со активности со понизок интензитет неколку дена подоцна, фокусирајќи се на средби од мал обем и комуникација преку социјалните мрежи. 10 На 23 и 24 октомври, независните кандидати за градоначалник во Македонски Брод и Могила, соодветно, го најавија своето повлекување, со што практично ги оставија другите кандидати таму како единствени кандидати. 11 Етничката албанска коалиција предводена од ДУИ и ВЛЕН спроведе заеднички изборни активности во општина Брвеница, нагласувајќи ја важноста на етничката припадност во политичката застапеност. 12 Сепак, по јавната критика упатена од страна на Премиерот, ВЛЕН се дистанцираше од кандидатот. 13 Пораките на повеќето кандидати се фокусираа на прашања актуелни на општинско ниво, додека партиските лидери на национално ниво ги нагласуваа и своите успеси од првиот круг. Тонот на
9 ЗНАМ ја информираше МНИ на ОДИХР дека, слично како во првиот круг, закупиле билборди коишто не биле побарани од други партии во општина Центар во Скопје и во општина Куманово, каде што нивните кандидати се натпреваруваа во вториот круг. 10 Помеѓу двата круга, МНИ на ОДИХР набљудуваше три изборни настани во три различни општини, на кои немаше жени говорнички. На сите три настани како говорници учествуваа високи владини функционери. Коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ беше единствен учесник кој организираше голем митинг за време на вториот круг, кој се одржа во Скопје на 30 октомври. 11 Сепак, овој потег немаше формални последици и кандидатите останаа на гласачкото ливче, бидејќи законот дозволува повлекување само во рок од 48 часа од усвојувањето на конечната листа на кандидати пред првиот круг. 12 На 24 октомври, на изборен настан во Хамбург, Германија, Хаќим Рамадани, кандидат на ВЛЕН за Брвеница, изјави: „Кичево и сите други општини каде што има албанско мнозинство секогаш ќе бидат водени само од Албанци… секој треба да знае кој е господарот на својата земја“. 13 Г-дин Рамадани, пак, ги повика функционерите од коалицијата предводена од ДУИ и од ВЛЕН да не присуствуваат на неговиот митинг. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 6 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
кампањата во вториот круг беше повоздржан отколку во првиот круг, со одредени инциденти на лични напади меѓу кандидатите, како и меѓу партиските лидери. 14
Продолжија наводите за притисоци врз вработените во јавниот сектор и врз гласачите. 15 Дополнително, МНИ на ОДИХР доби неколку наводи за купување гласови. 16 Јавни функционери, вклучително и високи владини претставници, ги поддржуваа кандидатите на своите партии и учествуваа на митинзи со гласачи. 17 Одреден број кандидати и министри продолжија со свечени пуштања во употреба и посети на нови инфраструктурни објекти. 18 Некои актуелни градоначалници ги поддржуваа кандидатите во други општини, привремено обезбедувајќи јавни услуги таму. 19 Овие практики ја засилија предноста на актуелните функционери и ја заматија границата меѓу државата и партијата, што е во спротивност со точка 5.4 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година. 20 Од објавувањето на изборите, Државната комисија за спречување на корупцијата (ДКСК) прими околу 36 пријави, од кои повеќето се однесуваа на злоупотреба на државни ресурси и обиди за притисок врз гласачите. Како и пред првиот круг, ДКСК не ги третираше овие пријави како приговори и затоа не ги разгледа пред денот на вториот круг на изборите.21
Кандидатите активно водеа кампања на Facebook, споделувајќи содржини коишто ги истакнуваат минатите достигнувања, објавувајќи настани од кампањата и ветувајќи локален развој. 22
14 На пример, на 28 октомври, градоначалникот и кандидат на „Искуство за успех“ за Карпош, Стевчо Јакимовски, го повика својот противкандидат на дебата, велејќи: „Ако и овојпат се плашиш – повикај го „родителот старател“ Мицкоски“. На 28 октомври, кандидатот на Левица за градоначалник на Скопје, во дебата со кандидатот на ВМРО-ДПМНЕ, изјави: „Зборуваш за дивоградби, а се сликаш со кралот на дивоградбите — Изет Меџити!“. На 30 октомври, ВМРО-ДПМНЕ објави соопштение во кое ги нарекува лидерот на Левица и нивниот кандидат за Скопје „левичари од АлиЕкспрес“. На 28 октомври, ДУИ го објави на Facebook следново во врска со ВЛЕН: „Албанците ќе зборуваат јасно и достоинствено; ќе кажат НЕ на вазалите на ВМРО“. 15 Наводи за притисоци врз вработени во јавниот сектор беа доставени до МНИ на ОДИХР во Чучер Сандево, Крушево и Куманово. Наводи за притисоци врз гласачите имаше во општина Центар во Скопје, Куманово, Пробиштип и Тетово. 16 Наводи за купување гласови беа пријавени од општините Центар и Карпош во Скопје, како и од Куманово и Тетово. Кандидатот на ВМРО-ДПМНЕ во Карпош водеше кампања врз основа на договори со приватната болница „Систина“ за обезбедување попусти за медицински прегледи за пензионери, како и со клиниката „Жан Митрев“ за бесплатни прегледи за рано откривање рак. 17 Вклучувајќи го премиерот и министрите за одбрана, животна средина, надворешни работи, внатрешни работи, локална самоуправа и транспорт. 18 На пример, на 22 октомври, градоначалникот и кандидатот на СДСМ во општина Центар, Скопје изврши увид во реконструкцијата на спортски комплекс. На 26 октомври, независниот кандидат за Струга го посети Здравствениот дом и Општата болница во Струга заедно со министерот за здравство, објавувајќи на Фејсбук: „Се договоривме дека преку искрена соработка меѓу локалната и централната власт, со правичност и силна волја за работа, ќе обезбедиме подостоинствени здравствени услуги за Струга“. На 28 октомври, вршителот на должност градоначалник и кандидат на ВМРО-ДПМНЕ за Аеродром, заедно со министерот за спорт, ја најави изградбата на нова спортска сала во вредност од 1 милион евра. На 30 октомври, заменикот на премиерот и министер за транспорт, на митинг со кандидатот на ВМРО-ДПМНЕ за Брвеница, изјави: „Градоначалникот ќе добие втор мандат тука. …Резервиравме дополнителни средства во Министерството за транспорт, и најавувам дека за … Брвеница ќе има посебен буџет кој ќе биде дополнителен на сè што веќе го имаме“. 19 На пример, актуелниот градоначалник на Куманово и лидер на ЗНАМ, Максим Димитриевски, испрати камиони за собирање отпад во општина Центар во Скопје, што кандидатот на ЗНАМ го искористи во својата кампања; градоначалниците на Илинден, Сопиште и Зелениково обезбедија услуги за собирање отпад во општина Аеродром, што потоа беше дел од кампањата на кандидатот на ВМРО-ДПМНЕ. 20 Став 5.4 од Копенхашкиот документ на ОБСE од 1990 година повикува на „јасна поделба меѓу државата и политичките партии“. 21 Според законот, ДКСК треба да ги разгледа и да одлучи по пријавите поврзани со прекршувања на правилата за финансирање на кампањата и злоупотреба на административни ресурси во рок од пет дена. 22 Во вториот круг, МНИ на ОДИХР ги следеше изборните активности на 30 профили на политички партии, коалиции, кандидати и партиски лидери на Facebook. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 7 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
Официјалните партиски профили продолжија да ги промовираат кандидатите за градоначалници, додека голем број актуелни градоначалници и министри ги користеа своите официјални Facebook профили за цели на кампањата. Од деветте потписници на Кодексот на однесување во онлајн просторот за време на изборните процеси и референдумите, Левица не се придржуваше до стандардите на Кодексот за јазикот и реториката. 23 Неколку кандидати изразија загриженост во врска со онлајн вознемирувањето, како и агресивните и манипулативните наративи на социјалните мрежи. 24 МНИ на ОДИХР забележа неколку инциденти на вжештена реторика, вклучувајќи ја тука и објавата на еден новоизбран советник со говор на омраза и омаловажување против ромската заедница, којашто беше осудена од неколку организации на граѓанското општество и политичари. 25 Во последните фази од кампањата, одреден број анонимни профили и некои новинари дистрибуираа чувствителни лични податоци на кандидатот од Левица за Градот Скопјe на социјалните мрежи, покренувајќи загриженост за приватноста и заштитата на личните податоци.26
Барањата за финансиско известување за кампањата во вториот круг останаа ограничени. Иако кандидатите мораат да поднесат дополнителен преоден извештај еден ден пред денот на гласање во вториот круг, во него мора да се пријават само донациите. 27 Во комбинација со образецот за известување којшто не предвидува распределба на донациите и трошоците по општини, ова дополнително ја поткопува транспарентноста, спротивно на меѓународните добри практики. 28 Изборниот законик предвидува казни до 9.000 евра, во денарска (МКД) противвредност, за прекршувања на правилата за финансирање на кампањата, вклучително и надминување на ограничувањата за донации или трошоци или неподнесување на финансиски извештаи.29 И покрај тоа што има две надзорни тела, ДКСК и Државниот завод за ревизија (ДЗР), и голем број кандидати кои не ги исполнија барањата за поднесување извештај, не беа поведени постапки во 23 Кодексот ги повикува кандидатите да „користат… примерен и учтив јазик во својата јавна комуникација и да покажат почит кон различните ставови и мислења“ и да „се воздржат од и силно да ја осудат употребата на говор што поттикнува… дискриминација по која било основа“. 24 Вакви загрижености беа изразени во Карпош, Куманово и Студеничани. Дополнително, на 31 октомври, независниот кандидат во Струга на прес-конференција изјави дека неговите поддржувачи и новинари биле нападнати на социјалните мрежи. Истиот ден, Здружението на онлајн новинари издаде соопштение во кое се осудува секој притисок, напади и говор на омраза против новинарите и се повикуваат јавните службеници и политичките актери да се воздржат од закани, навреди и ширење лажни информации. 25 На 20 октомври, новоизбраниот советник во Неготино од Македонска акција – Конзервативна партија (МААК) објави Facebook post со користење говор на омраза на расна основа против ромската заедница и сугерирајќи дека припадниците на оваа заедница треба да бидат лишени од правото на глас. На 22 октомври, лидерот на Левица објави на Facebook: „А бре само терање во ПЕКОЛОТ на оваа вмроидна наказа и толку. НЕ АРГУМЕНТИРАЈТЕ со пациентаријата, аман, ве молам.“ На 24 октомври, ДУИ објави пост на Facebook во врска со прославата на победата на ВЛЕН: „Ајде веднаш да одиме на предвремени парламентарни избори! ВЛЕН боледува од синдромот Газиместан!“ На 27 октомври, Левица изјави во однос на Премиерот Христијан Мицковски „Ова ли докторите го нарекуваат психо?”. 26 Заштитата на личните податоци е регулирана со Законот за заштита на личните податоци од 2020 година. Агенцијата за заштита на личните податоци, исто така, издаде упатства за обработка на лични податоци и за пријавување повреди на личните податоци. 27 28 од овие извештаи беа објавени на денот на вториот круг од изборите од страна на ДКСК. 28 Во точка 261 од Насоките на ОДИХР за регулирање на политички партии од 2020 година е наведено дека „добра практика е да се бараат […]извештаи кои на надзорните тела и на јавноста им обезбедуваат првични информации за приходите од и трошоците за кампања на партиите и на кандидатите неколку дена пред денот на изборите“. 29 1 евро изнесува приближно 61,5 МКД. Вторите преодни извештаи од 167 кандидати требаше да бидат доставени до 18 октомври, еден ден пред изборниот ден во првиот круг. Според ДИК и ДКСК, само 57 извештаи биле поднесени навреме, уште 2 биле поднесени два дена подоцна, а 6 биле поднесени три дена по истекот на рокот. Како и со првите преодни извештаи, содржината и времето на објавување варираа. ДКСК ги објави извештаите на денот по нивното поднесување, што се совпадна со денот на изборите, додека ДИК и ДЗР ги објавија три дена подоцна. Последниот преоден извештај треба да се достави еден ден по затворањето на банкарската сметка за кампањата и го опфаќа периодот меѓу крајот на кампањата и затворањето на сметката. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 8 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
врска со прекршувањата на барањата за поднесување ниту на првиот, ниту на вториот привремен извештај, поради отсуство на законска одредба што ја прецизира институционалната одговорност за поведување такви постапки. Овој пропуст ефективно го неутрализираше механизмот за санкционирање, дополнително ослабувајќи ја довербата на јавноста во надзорните институции и намалувајќи ја отчетноста на изборниот процес, што е спротивно на меѓународната добра пракса. 30
Медиуми
Исто како и во првиот круг, медиумите беа обврзани да ги покриваат изборите на избалансиран и непристрасен начин. Државните буџетски средства за политичко рекламирање и времето за емитување беа распределени меѓу кандидатите според истата формула што беше применета во првиот круг, што ги става во понеповолна положба независните кандидати и вон- парламентарните партии и ефективно ги исклучува помалите партии со парламентарна група. 31 Во контекст на вториот круг на изборите за градоначалник, ова значително го наруши просторот за натпреварување со независните кандидати или претставниците на помалите партии, спротивно на заложбите на ОБСЕ и меѓународната добра практика. 32 Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АААВМУ) го продолжи своето набљудување на медиумите и дневното известување до ДИК на 20 октомври. 33
Мониторингот на медиумите спроведен од страна на МНИ на ОДИХР утврди дека тонот на известувањето во информативните програми на сите набљудувани радиодифузери беше генерално неутрален. Со помал број кандидати во вториот круг, набљудуваните радиодифузери им обезбедија на гласачите доволно информации за кандидатите, вклучително и за независните кандидати и за оние од помали политички партии. Иако платеното политичко рекламирање беше
30 Во став 276 од Насоките на ОДИХР за регулирање на политичките партии од 2020 година е наведено дека „Во случаи кога има повеќе надзорни тела, во релевантното законодавство треба јасно да бидат наведени нивните различни надлежности и мандати и да осигури дека тие да се надополнуваат“. 31 Во Град Скопје и општина Центар, ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, секоја со пристап до 45 проценти од буџетот наменет за медиумска кампања, се натпреваруваа во вториот круг против кандидатите на Левица и ЗНАМ, кои не добија право на распределување на никакви финансиски средства. Во 8 други општини, независните кандидати и 1 кандидат од партија којашто нема парламентарна група, кои имаа право на 3 проценти од средствата, се натпреваруваа против кандидати на големите партии на кои им беа доделени 45 проценти од средствата. 32 Став 7.8 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година ги обврзува земјите-учеснички да гарантираат дека „нема законски или административни пречки за пристап до медиумите на недискриминаторска основа за сите политички групи и поединци кои сакаат да учествуваат во изборниот процес“. Дел I.2.3 од Кодексот на добри практики во изборните прашања на Европската комисија за демократија преку право (Венецијанска комисија) на Советот на Европа од 2024 година предвидува дека мора да се гарантираат еднакви можности за партиите и кандидатите подеднакво, меѓу другото во однос на времето за емитување во медиумите и јавните фондови, и дека во зависност од предметната материја, еднаквоста може да биде строга или пропорционална. Во став 233 од Заедничките насоки на регулирање на политичките партии на ОДИХР и Венецијанската комисија е предвидено дека јавните фондови треба да се „распределуваат непартиски, врз основа на фер и разумни критериуми“, а став 235 предвидува дека „системот за утврдување на пропорционална (или правична) распределба на финансиска или непарична државна поддршка мора да биде објективен, фер и разумен“. 33 На 19 и 20 октомври, АААВМУ поведе четири прекршочни постапки против четири телевизиски (ТВ) станици (две кабелски ТВ и две локални ТВ станици) поради прекршување на изборниот молк во првиот круг. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 9 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
во корист на поголемите партии, за независните кандидати претежно се известуваше во вестите. 34 Како и во првиот круг, во онлајн медиумите беше отсликана политичка поларизација. 35
Решавање изборни спорови
Во пропишаниот рок, до ДИК беа поднесени 51 приговор во врска со процедурите на денот на изборите во првиот круг, вклучително 19 кои се однесуваат на процесот на гласање и 32 поврзани со утврдувањето и сумирањето на резултатите. ДИК ги разгледа сите приговори на јавна седница што се одржа на 23 октомври, отфрлајќи 8 како недозволени или поднесени надвор од пропишаните процедури и одбивајќи ги преостанатите 43 како неосновани. 36 Во неколку случаи, ДИК отстапи од правилото за разгледување на приговорите по редоследот на поднесување, а наместо тоа ги групираше оние приговори коишто се однесуваа на истите општини или подносители на приговорите. 37 Во согласност со процедурите, претставниците на сите подносители на приговори беа поканети на седницата, а присутните беа сослушани пред да бидат усвоени одлуките. Не беа разгледани сите приговори поединечно, бидејќи за некои коишто се однесуваа на сличен предмет беше донесена заедничка одлука, при што, на моменти, ДИК имаше претерано формален пристап. 38 Дополнително, ДИК, во своите решенија, им дала неточна правна напомена на жалителите во однос на достапните правни лекови. 39 Овие недостатоци, заедно со рестриктивните рокови, ја ограничија истрагата на одредени случаи. Недоследната примена на законот и насоките на ДИК дополнително го поткопа правото на ефективен правен лек и предизвика загриженост за правичната постапка, спротивно на заложбите на ОБСЕ и меѓународните стандарди и добра практика. 40
Помеѓу двата круга, ДИК доби и 30 приговори поврзани со регистрацијата на гласачите и гласањето дома, при што прифати 22, а одби 8.
34 Канал 5 и Телма емитуваа дебати за општина Куманово. Во ударниот термин, МРТ 1 емитуваше дебати за Пробиштип и Валандово, додека ниеден кандидат не покажа интерес за дебати на МРТ 2. ТВ Алфа емитуваше дебати за општина Центар во Градот Скопјe и за Валандово, Канал 5 исто така емитуваше дебати за Аеродром и Градот Скопјe, а Телма – за Аеродром, Карпош, Пробиштип и Валандово, додека дебатите за Градот Скопјe беа планирани, но кандидатот на ВМРО-ДПМНЕ одби да учествува. 35 Со исклучок на „Слободен печат“, којшто во двата круга известуваше исклучиво со неутрален тон. 36 Три приговори беа поврзани со изборите за градоначалник во Гостивар, и беа отфрлени од страна на ДИК со образложение дека изборите таму ќе се повторат, иако не беше објавена формална одлука за повторување на изборите во моментот на разгледувањето од страна на ДИК. Пет други приговори беа отфрлени бидејќи биле поднесени по електронски пат. 37 Упатството на ДИК за начинот и постапката за решавање на приговори во надлежност на ДИК пропишува дека приговорите треба да се разгледуваат по редоследот на поднесување. 38 На пример, неприфаќање приговори бидејќи биле поднесени по електронски пат, или недетално разгледување на приговорите бидејќи немало забелешка во записникот од предметното избирачко место, или разгледување на приговорите што биле поднесени од истиот кандидат заедно, наместо по редоследот по којшто биле поднесени. 39 Во своите одлуки, ДИК ги известува жалителите дека жалбите против нејзините одлуки може да се поднесат до Управниот суд преку ДИК, додека Изборниот законик пропишува само дека жалбите против одлуките на ДИК може да се поднесат до Управниот суд, без да се прецизира дека ова треба да се направи преку посредничко тело. 40 Во став 5.10 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година е предвидено дека „Секој ќе има ефективен правен лек против управните одлуки, со цел да се гарантира почитување на основните права и да се обезбеди правен интегритет“. Став 13.9 од Виенскиот документ на ОБСЕ од 1986 година ги задолжува земјите- учеснички на ОБСЕ ефективно да применуваат правни лекови, вклучувајќи го „правото на правична и јавна расправа во разумен рок пред независен и непристрасен суд, вклучувајќи го и правото на изнесување правни аргументи“. Делот II.3.3б од Кодексот на добри практики во изборните прашања на Венецијанската комисија препорачува дека „постапката мора да биде едноставна и ослободена од формализам, особено во однос на прифатливоста на жалбите“. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 10 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
Четиринаесет одлуки на ДИК беа обжалени пред Управниот суд, кој ги потврди одлуките на ДИК во 10 случаи. По разгледување на изборните материјали во еден случај, и повторно пребројување на гласачките ливчиња во уште три случаи, на темелен и ефективен начин на јавни седници, во согласност со процедурите, Судот ги усвои тужбите во четири случаи. 41 Судот ги поништи одлуките на ДИК во овие случаи и ги поништи резултатите во три избирачки места во Шуто Оризари, една поврзана со изборите за градоначалник и три со изборите за општински советници. Судот одлучуваше во совети составени од пет судии, како што е пропишано со закон, што им овозможи на странките во процесот да бидат сослушани, и ги објави своите пресуди навремено, и покрај кратките рокови. 42
Денот на изборите
Во согласност со методологијата на ОДИХР и во отсуство на краткорочни набљудувачи во вториот круг, МНИ на ОДИХР не ги набљудуваше процедурите на денот на изборите на систематски или сеопфатен начин, но членовите на мисијата посетија ограничен број избирачки места и ОИК во 18 општини.
На избирачките места каде што беше набљудувано отворањето, процедурите беа почитувани. Гласањето, врз основа на она што беше забележано во текот на целиот ден, беше оценето како добро организирано, професионално и мирно. Во ограничениот број набљудувани избирачки места, воспоставените процедури генерално беа почитувани, а набљудувачите на МНИ на ОДИХР не пријавија инциденти или сериозни процедурални недостатоци. Повторно беа забележани одредени технички проблеми со биометриската идентификација на гласачите. Овластени претставници на кандидатите беа присутни во речиси сите набљудувани избирачки места, а МНИ на ОДИХР не забележа мешање во работата на ИО. Сепак, беа забележани бројни случаи каде лица кои не беа членови на избирачки одбори водеа евиденција за гласачите кои гласале, што укажува на можен притисок врз гласачите и обиди за недозволено влијание врз нивниот избор.
Броењето на гласовите набљудувано од страна на МНИ на ОДИХР беше оценето како транспарентно и ефикасно и генерално се спроведуваше во согласност со пропишаните процедури, со неколку исклучоци каде што потребните чекори за усогласување беа изоставени или не беа извршени по правилен редослед. Не беа забележани несогласувања околу важноста на гласачките ливчиња, а ИО немаа потешкотии при пополнување на записникот за резултати. Таму каде што беше набљудувано, сумирањето беше добро организирано, професионално и транспарентно, со ефикасен прием на изборни материјали и проверка на записници, и се спроведуваше во согласност со воспоставените процедури.
ДИК објави излезност од 41,76 проценти. Таа започна со објавување на делумни првични резултати на својата веб-страница, до ниво на избирачко место, околу 19:45 часот на 2 ноември, и ги објави првичните резултати во 21:50 часот, придонесувајќи кон транспарентноста.
41 При повторното пребројување беа откриени неколку сериозни неправилности во записниците на ИО и пропусти во изборните материјали. Овие вклучуваа страница што недостасува во еден записник на ИО, несовпаѓања помеѓу бројките евидентирани во сите записници за резултати на ИО и резултатите од повторното пребројување, една гласачка кутија на која недостасуваат пломби и неправилно спакувани изборни материјали. 42 Според закон, Управниот суд мора да ги објави своите пресуди во рок од два часа од завршувањето на расправата. Во еден случај, Судот доцнеше два часа поради технички пропусти на ДИК, која доставила неточни изборни материјали до Судот и не обезбедила доволно пломби, што предизвика доцнење во процесот, а следствено и во објавувањето на пресудата. Судот јавно ги критикуваше претставниците на ДИК за непрофесионалност, тврдејќи дека слични пропусти на ДИК се повторувале во последователните изборни циклуси. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 11 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
Прописите за изборен молк генерално беа почитувани, но беа пријавени неколку прекршувања. Особено, лидерот на ВМРО-ДПМНЕ и премиер Мицкоски, во медиумска изјава, ја промовираше својата партија и нејзините кандидати. ДИК ги повлече акредитациите на осум набљудувачи од организацијата „Разбуди се“ поради водење кампања пред избирачко место во Шуто Оризари и го информираше Јавното обвинителство за инцидентот.
Англиската верзија на овој извештај е единствениот официјален документ. Неофицијални преводи се достапни на македонски и албански јазик. Мисија за набљудување на изборите на ОДИХР Стр.: 12 Република Северна Македонија, Локални избори, Втор круг, 2 ноември 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци
ИНФОРМАЦИИ ЗА МИСИЈАТА И БЛАГОДАРНОСТ
Скопје, 3 ноември 2025 година - Проценката беше извршена за да се утврди дали изборите се во согласност со заложбите на ОБСЕ и другите меѓународни обврски и стандарди за демократски избори, како и со националното законодавство. Оваа проценка треба да се чита заедно со Изјавата за прелиминарни наоди и заклучоци, објавена на 20 октомври по денот на изборите во првиот круг.
ОДИХР ја поддржува Декларацијата за принципите за набљудување избори на меѓународно ниво од 2005 година. Оваа изјава за прелиминарни наоди и заклучоци се доставува пред завршувањето на изборниот процес. Конечната проценка на изборите ќе зависи, делумно, од спроведувањето на преостанатите фази од изборниот процес, вклучувајќи го сумирањето и објавувањето на резултатите и постапувањето по можните приговори или жалби по денот на изборите. ОДИХР ќе објави сеопфатен конечен извештај, вклучувајќи препораки за потенцијални подобрувања, неколку месеци по завршувањето на изборниот процес.
МНИ на ОДИХР беше распоредена на 5 септември, а предводена е од шефот на Мисијата, Матео Мекачи. Во набљудувањето на вториот круг од страна на МНИ на ОДИХР беше вклучен основен тим од 11 експерти и 2 претставници на ОДИХР во Скопје и 10 долгорочни набљудувачи. Набљудувачите на ОДИХР за вториот круг дојдоа од 17 земји. Девет од 23 набљудувачи на ОДИХР беа жени.
Меѓународната мисија за набљудување на изборите изразува благодарност до властите на Република Северна Македонија за поканата за набљудување на изборите, како и до Државната изборна комисија и Министерството за надворешни работи и надворешна трговија за нивната помош. Меѓународната мисија за набљудување на изборите изразува благодарност и до другите државни институции, политички партии, кандидати, медиуми, организации на граѓанското општество и претставници на меѓународната заедница за нивната соработка.
За повеќе информации, ве молиме контактирајте ги: • Матео Мекачи, шеф на МНИ на ОДИХР, Скопје (+389 71 393185); • Катја Андруш, портпаролка на ОДИХР (+48 609 522266), или • Ранко Вукчевиќ, советник за избори на ОДИХР (+48 723 960008).
Адреса на МНИ на ОДИХР: Георги Димитров 16 1000 Скопје, Република Северна Македонија Телефон: +389 71 393185; email: office@odihr.mk