Кыргыз Республикасы Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры: АРАЛЫК ОТЧЕТ

OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights Election Observation Mission Kyrgyz Republic Early Parliamentary Elections, 30 November 2025

INTERIM REPORT 21 October – 12 November 2025

14 November 2025

I. EXECUTIVE SUMMARY

• On 30 September, President Sadyr Japarov announced early parliamentary elections for the unicameral parliament (Jogorku Kenesh) to be held on 30 November, following the parliament’s self-dissolution on 25 September. Several ODIHR EOM interlocutors indicated that the upcoming elections, as well as the precursory broad legislative and institutional reforms, are viewed as a further step in consolidating presidential powers.

• The legal framework for elections has undergone extensive amendments in 2025, fundamentally changing most aspects of the electoral framework, without addressing prior key ODIHR recommendations. The amendments introduced a new electoral system with a new gender quota and electoral district delineation system, restricted candidate eligibility and required a non- refundable candidate registration fee, and changed campaign financing and campaign regulations. Some ODIHR EOM interlocutors questioned the inclusiveness and transparency of the legislative process.

• The 90 members of parliament will be elected under a newly introduced majoritarian single non- transferable vote system (SNTV) across 30 three-member electoral districts. The new rules require that one of the winning candidates in each district should be of underrepresented gender, while quotas for minority and persons with disabilities were abolished. The number of voters in the newly delineated electoral districts varies significantly. Demographic data on ethnicity was not taken into account when forming electoral districts, despite ODIHR recommendations.

• The elections are administered by the Central Commission for Elections and Referenda (CEC), 30 District Election Commissions (DECs), and some 2,500 Precinct Election Commissions (PECs), 100 of which abroad. The CEC has to date administered technical preparations within the expedited deadlines for early elections. During the reporting period, the CEC held regular livestreamed sessions open to international observers and candidates and published most decisions. Training of election officials and the voter information campaigns are ongoing. The law provides for a list of measures to enhance the participation of persons with disabilities, including accessibility standards and tools, mobile and assisted voting provisions and accessible polling station mapping.

• The elections will be conducted using new voting equipment that integrates most voting procedures and enables the electronic tabulation of preliminary results; however, only manually counted results will be legally valid. Voters will have the possibility to vote at any polling station outside their electoral district with the remote voting option implemented for the first time in general elections. While most ODIHR EOM interlocutors noted that the technical aspects of remote voting have been successfully tested, some expressed concerns about the lack of transparency in the procurement process for the voting equipment and the lack of comprehensive regulation of election day procedures for remote voting, which limit clarity.

• Citizens of at least 18 years of age are eligible to vote, except those serving a prison sentence, regardless of the gravity of the crime committed, and those declared legally incompetent by a court, contrary to international standards. Voter registration is passive, based on permanent  ODIHR Election Observation Mission Page: 2 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

residency, and requires mandatory biometric registration. Voter lists are generated from the Unified State Population Register administered by the State Registration Agency “Kyzmat”. Preliminary lists were available for public inspection online and at PEC premises and voters could request corrections. As of 10 November, 4,297,040 voters were registered.

• Eligible voters of at least 25 years of age, with higher education, permanently residing in the country for at least 5 years before the elections, without convictions or some terminated criminal charges, may stand as candidates. Recent legal amendments further expanded the restrictions on the right to stand, contrary to prior ODIHR recommendations to grant wider eligibility. Candidates could be nominated by registered political parties or independently up until 30 October. On 8 November, 467 candidates, including 191 women (41 per cent) and 13 minority candidates (3 per cent), were registered, of whom 458 are self-nominated, and the rest from one political party. Registration was denied for 57 nominated candidates. The majority of ODIHR EOM interlocutors considered the new non-refundable registration fee a barrier to participation.

• The election campaign began on 10 November and will last until 29 November. Early campaigning is not allowed and the CEC has examined numerous cases of alleged early campaigning, mostly online. The election law prohibits misuse of office and administrative resources, vote-buying, the dissemination of false information, and criticising opponents while campaigning on state media. The election administration is responsible for ensuring compliance with the campaign requirements. ODIHR EOM interlocutors expect the election campaign to mainly address local issues. The candidates plan to employ various campaign methods, including indoor gatherings, door-to-door canvassing and campaigning on social networks.

• Election campaigns can be financed from the candidate’s or political party’s own resources and voluntary monetary donations from citizens and legal entities, subject to specific limits of amounts and sources. Candidates and political parties shall submit interim and final reports on donations and expenditures. The CEC oversees campaign finance, acts on violations, verifies reports, and shall publish the most relevant information online, except for audit findings. Banks are mandated to check the legality of donations and limits, and regularly inform the CEC.

• The media landscape changed significantly since 2021, and, although some plurality remains, it is rapidly narrowing. The new 2025 Law on the Media has introduced registration requirements for online media, limits on foreign ownership of 35 per cent, and prohibited freelance journalistic activities. State-owned or funded media must provide free airtime or space to contestants, where criticism of other contestants is forbidden. Contestants may purchase election campaign advertising under equal conditions. On 8 November, election commissions distributed airtime among contestants, allocating 5 minutes for individual presentations and 25 minutes for participation in debates. ODIHR EOM interlocutors raised concerns that recent increases in prosecutions of journalists and closures of media outlets have led to widespread self-censorship.

• Actions, inactions and decisions of the election commissions are subject to hierarchical review and judicial appeal. According to the CEC’s online register there have been 49 cases, mostly concerning early campaign violations, including on social networks, as well as the misuse of administrative resources and office, and defamation. Complaints are not considered during CEC sessions and information is limited on cases that did not result in a sanction. The Administrative Court of Bishkek found one appeal inadmissible and rejected five on merits.

• The law provides for citizen, candidate and international election observation. Many ODIHR EOM interlocutors raised concerns about the feasibility of citizen observation due to funding limitations and recent legislative changes that may require domestic election observers to be registered as ODIHR Election Observation Mission Page: 3 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

performing the function of foreign representatives”. To date, the CEC accredited 297 international observers and no citizen observers.

II. INTRODUCTION

Following an invitation from the authorities of the Kyrgyz Republic to observe the 30 November early parliamentary election and based on the recommendation of a Needs Assessment Mission conducted from 29 September to 3 October, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) established an Election Observation Mission (EOM) on 21 October. 1 The ODIHR EOM, headed by Tamás Meszerics, consists of a 13-member core team based in Bishkek and 30 long-term observers deployed on 29 October across the country. Mission members are drawn from 26 OSCE participating States, and 49 per cent of mission members are women. ODIHR has requested participating States to second 300 short-term observers to observe election-day proceedings.

III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT

On 30 September, President Sadyr Japarov announced early parliamentary elections to be held on 30 November, following the parliament’s self-dissolution on 25 September. 2 The parliamentary initiative to self-dissolve was described by the authorities as an attempt to lessen the administrative and social pressures of consecutive parliamentary and presidential election campaigns under a new electoral system. 3 Several ODIHR EOM interlocutors have indicated that the upcoming elections are viewed as a further step in consolidating presidential powers and were planned as part of the 2025 electoral reform. 4

The outgoing parliament was elected in November 2021, following the cancellation of the October 2020 elections in response to large-scale and violent public protests. 5 Women held 20 out of 90 seats in the outgoing parliament, 1 out of 23 ministerial positions, and none of the 7 governor’s positions.

The period after the 2021 referendum re-introducing the presidential system was characterised by the shift of the balance of powers. A centralised governance model was enabled through the restructuring of state institutions and redistribution of their functions, including the judiciary, anti-corruption measures and the strengthened authority of state security structures, rendering the dominant role in political life to the president. 6 Consequently, the political landscape underwent major reconfiguration, with fragmentation and a noted weakening of the influence of political parties. The new 2025 reform

1 See previous ODIHR election observation reports on the Kyrgyz Republic. 2 The proposal for parliament’s self-dissolution was initiated by 32 members and adopted with 84 votes. Under the Constitution and the Law “On the Rules of Procedure of Jogorku Kenesh”, such proposal can be initiated by one- third (30) of all MPs (90), and requires the support of at least two-thirds (60) of all MPs. The president’s decree set the elections for 30 November and required the CEC to carry out remote voting. 3 See the statements by the president and the chairperson of the parliament. 4 In August 2024, President Japarov emphasised that “the vertical of power must be strong and strict” and thanked the parliament for their “support […to] our important decisions, major projects, reforms, and legislative initiatives without delay or empty words.” 5 Ata-Jurt Kyrgyzstan won 17.32 per cent (15 seats); Ishenim – 13.61 per cent (12 seats); Yntymak – 11 per cent (9 seats); Aliance – 8.35 per cent (7 seats); Butun Kyrgyzstan – 7.04 per cent (6 seats); Yjman Nuru – 6.17 per cent (5 seats). Thirty-six members of parliament (MPs) were not nominated by political parties (CEC source). 6 Mr. Japarov was elected in the January 2021 presidential election, held simultaneously with the referendum that strengthened the presidential mandate. The Constitution adopted in April 2021 following the referendum institutionalised the presidential system. ODIHR Election Observation Mission Page: 4 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

agenda introduced by the president focuses on building a “New Kyrgyzstan” through further deep governance and economic reforms, proclaimed to aim at strengthening statehood. 7

Recent legislative changes affecting civil society and the media, along with prosecutions of activists and journalists, 8 faced criticism from international human rights institutions and organizations for further restricting their ability to operate independently. 9

IV. LEGAL FRAMEWORK AND ELECTORAL SYSTEM

The legal framework for the parliamentary elections comprises the 2021 Constitution, the 2011 the Constitutional Law “On Election of the President of the Kyrgyz Republic and Deputies of the Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic” (Election Law, last amended in October 2025), the 2021 Constitutional Law on the Central Commission for Elections and Referenda (last amended in July 2025), and the 2011 Law on Election Commissions (last amended in 2021), supplemented by the CEC regulations. 10 The Kyrgyz Republic is a party to major international and regional instruments on democratic elections. 11

The Election Law was amended seven times in 2025, most recently in October 2025, fundamentally altering most aspects of the electoral framework, without addressing key previous ODIHR recommendations. 12 The amendments introduced a new electoral system with a new gender representation quota and electoral districts delineation, further restricted candidate eligibility, introduced a non-refundable candidate registration fee, changed campaign financing and campaign regulations, and exempted some CEC decisions from judicial review. Some ODIHR EOM interlocutors stated that changes to the key elements of the electoral system shortly prior to the elections undermine stability of the law and limit the opportunities for informed voters’ choice. The ODIHR 2025 Legal Opinion on the Draft Amendments to the Election Law noted that the amendments were adopted in a

7 See the address of President Japarov on 2 September 2025. The president’s decree on the National Development Strategy for Kyrgyzstan until 2030 was published in June 2025. 8 See the statements of the Office of the High Commissioner for Human Rights on the situation with the freedom of expression in Kyrgyzstan, in which concerns were raised about the narrowing space for civil society and independent media, increased fear and self-censorship. See also reports by Human Rights Watch, International Partnership for Human Rights, Human Rights Defender and Amnesty International. 9 The 2024 amendments to the Law on Non-Profit Organisations categorised local non-profit organisations with foreign funding as “performing functions of a foreign representative”, entailing extended registration requirements, reporting, state control and oversight. The ODIHR Director and the OSCE Representative on Freedom of the Media called the national authorities to repeal the “foreign representative” law, due to its expected “overwhelmingly negative impact on civil society”. See the 2022 ODIHR Urgent Interim Opinion on the earlier draft of the law. The UN High Commissioner for Human Rights stated that the “foreign representative law” threatens the work of civil society and broadly violates “fundamental rights to freedom of expression, association, peaceful assembly and the right to take part in public affairs”. In its Opinion on the law “On non-profit organizations”, the Council of Europe’s European Commission for Democracy through Law (Venice Commission) stressed that the law is “incompatible with the right to freedom of association and the principle of non-discrimination”. 10 Other election-related provisions are contained in the 1999 Law on Political Parties (last amended in 2025), the 2012 Law on Assemblies, the 2021 Criminal Code (last amended in 2025), and the 2021 Code of Administrative Offences (last amended in 2025). 11 These include the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), the 1975 Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (ICERD), the 1979 Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW) and its Optional Protocol, the 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD), the 2003 UN Convention Against Corruption (UNCAC), and the 2002 CIS Convention on Standards of Democratic Elections, Electoral Rights and Freedoms. 12 The 2025 amendments were introduced under the Constitutional Laws No 39 of 19 February 2025, No 73 of 7 April 2025, No 82 of 28 April 2025, No 113 of 9 June 2025, No 161 of 28 July 2025, No 194 of 9 August 2025 and No 220 of 16 October 2025. See paragraph 19 and 66 of the ODIHR Legal Opinion on the draft Constitutional Law “On amendments to the Constitutional Law “On elections of the President of the Kyrgyz Republic and Members of Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic”. ODIHR Election Observation Mission Page: 5 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

condensed timeframe, limiting opportunities for meaningful public consultation and raising concerns about the inclusiveness of the legislative process. 13

The 90-member unicameral parliament is elected for a five-year term across 30 three-member districts under a majoritarian single non-transferable vote (SNTV) system, introduced by the 2025 amendments. 14 Voters may vote for only one candidate or against all. The three top candidates in a district are elected, one of which shall be a candidate of the underrepresented gender. The thirty parliamentary mandates reserved for the candidates of the underrepresented gender are generally presented as a “women quota”. 15 While ODIHR EOM interlocutors welcomed an attempt to strengthen political participation of women, some expressed concern that the current design of the gender quota may undermine the legitimacy of women parliamentarians. Other concerns about the new electoral system that interlocutors shared with ODIHR EOM include that the SNTV system could weaken political parties, lead to localized patronage networks, and undermine the development of a coherent national political agenda.

The Election Law stipulates that districts should be contiguous, preferably respecting administrative boundaries, and have approximately equal numbers of voters, with a permissible deviation of up to 20 per cent from the national average. 16 The CEC is mandated to delineate the electoral districts prior to parliamentary elections, which was completed on 1 October 2025, within the legal deadline. The number of voters in the newly delineated electoral districts varies significantly. 17 According to the CEC, the demographic data on ethnicity was not taken into account when forming electoral districts, despite ODIHR recommendations. 18 While the CEC and the representatives of several District and Precinct Election Commissions (DECs and PECs) stated that the new district boundaries could enhance the electoral prospects of national minority candidates, other ODIHR EOM interlocutors noted that the size and configuration of some electoral districts could reduce the overall share of minority votes.

V. ELECTION ADMINISTRATION

Parliamentary elections are administered by a hierarchical three-tier system of election commissions, with the Central Commission for Elections and Referenda (CEC), 30 District Election Commissions, and some 2,500 Precinct Election Commissions.19

13 See paragraph 21 and paragraphs 19-25 of the ODIHR Legal Opinion on the draft Constitutional Law “On amendments to the Constitutional Law ‘On elections of the President of the Kyrgyz Republic and Members of Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic”. Paragraph 5.8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “legislation, adopted at the end of a public procedure […] that being the condition for their applicability”. See 2024 ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws, para. 23; paragraph 60 of the 2016 Venice Commission Rule of Law Checklist. 14 Constitutional Law No. 113 of 9 June 2025 on Amendments to Certain Legislative Acts of the Kyrgyz Republic. Since 2021, the electoral system is not defined in the Constitution. 15 If there are no candidates elected of the required gender, the mandate of the third placed candidate is reserved for the candidate of the opposite gender with the most votes in that district. 16 Paragraph I.2.2.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters provides that deviations should not exceed 10 per cent and certainly not more than 15 per cent, except in special circumstances. 17 CEC Resolution No. 88 of 1 October 2025 determined the 30 districts with an average of 142,900 voters. The smallest, No. 9 (Uzgen), is 14 per cent below the average, while the largest, No. 5 (Aravan), is 15 per cent above, although within the legally allowed 20 per cent deviation. 18 See the 2025 ODIHR Legal Opinion on the draft Constitutional Law “On amendments to the Constitutional Law ‘On elections of the President of the Kyrgyz Republic and Members of Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic”, Key Recommendation (D) and paragraph 25. 19 As of 8 November, the CEC decided to establish 100 polling stations abroad in 34 countries, including 40 in the Russian Federation, 8 in Türkiye, 7 in Kazakhstan, 6 each in the United States of America and Canada, and 4 in the Republic of Korea. Territorial Election Commissions (TECs) remain part of the election administration, but do not operate for parliamentary elections. ODIHR Election Observation Mission Page: 6 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

The parliament appoints half of the 12-member CEC upon nomination of the president and half upon its own proposal for a five-year term. 20 Only the CEC Chairperson and the two Deputy Chairpersons work on a permanent basis. The current CEC was elected in 2021.

For parliamentary elections, the CEC forms DECs from among TEC members to conduct parliamentary elections in each electoral district. 21 DECs comprise at least 12 members and are dissolved upon the official publication of the election results. TECs form PECs from a roster of nominees proposed in equal numbers by political parties and local self-government bodies. The size of PECs depends on the number of registered voters. 22 The current PECs were formed in 2025. Registered candidates are entitled to appoint representatives to the election commissions.

Women are well represented in TECs and PECs, with some 58 and 70.5 per cent of women, respectively, unlike the CEC composition, with only 2 women of 11 CEC members. 23 National minority groups or persons with disabilities do not enjoy any legally guaranteed quota in the election administration. There have been 18 changes in the composition of the DECs, since their formation on 3 October 2025.

Technical preparations have to date proceeded within the expedited deadlines for early elections. To date, the CEC has held regular sessions, deciding, inter alia, on candidate registration, changes to the election administration composition, the accreditation of candidate representatives and observers, and examined complaints. CEC members participate either in person or online; sessions are livestreamed and attended by international observers and representatives of candidates. Agendas, decisions, and regular updates on the commission's work are published on the CEC website. All the 30 DECs the ODIHR EOM met were fully operational, adequately resourced, and have so far completed their tasks within the deadlines. DEC sessions are convened mainly on an ad hoc basis.

The CEC conducts capacity-building training for lower-level commissions. The CEC voter and candidate education and information campaigns cover various topics, including the new electoral system, candidate eligibility, and voter registration in Kyrgyz and Russian languages but not in other minority languages. The legal framework stipulates measures to enhance the participation of persons with disabilities, including mapping of accessible polling stations, accessibility standards, large- print/Braille materials, adequate lighting of the voting premises, and mobile and assisted voting. Most ODIHR EOM interlocutors expressed confidence in the election administration’s capacity to execute electoral procedures.

20 The CEC currently comprises 11 members, pursuant to the resignation of one commissioner for incompatibility with candidacy status under the Election Law. Both the president and the parliament can also propose the dismissal of their nominees. 21 The CEC appoints DEC members from the TECs membership at its discretion and may take election-related experience into account for the chairperson and secretary. Where a district lies within one TEC, DECs shall be formed from that TEC’s full members and reserve; where a district spans two or more TECs, DECs shall be formed only from TEC’s full members. 22 PECs shall comprise no fewer than seven members for up to 500 registered voters, no fewer than nine members and no fewer than eleven members for 501–1,200 and more than 1,200 registered voters, respectively. One polling station can be established for up to 3,000 voters. Special polling stations are established in detention centers, care institutions and hospitals. Voters can request mobile voting due to health-related issues within their electoral district. 23 On 12 September, the parliament terminated the mandates of two other female CEC members nominated by the president, due to their voluntary resignation, substituting them with two men. Both candidacies of new CEC members were nominated by the president and were appointed by the parliament. ODIHR Election Observation Mission Page: 7 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

VI. NEW VOTING TECHNOLOGIES

The parliamentary elections are conducted using new voting equipment that integrates most voting procedures and enables the electronic tabulation of preliminary results. 24 The new equipment combines biometric voter identification, including facial and fingerprint scanning, with ID verification; registration of participation to prevent multiple voting; ballot printing; and results tabulation. The electronically generated results will serve as preliminary, while manual counting remains mandatory, and only manually counted results will be legally valid.

Voter identification involves electronic ID verification, complemented by biometric verification of fingerprints or facial scanning; successful identification is confirmed by a voter identification slip. Ballot papers are printed on the spot and scanned upon completion in a privacy-preserving manner. The ballot scanners are programmed to automatically reject atypical ballot papers and to separate the spoiled ones to a different compartment of the ballot scanner. 25 After voting, the scanner will be connected to the Internet to transmit the preliminary results and scanned paper protocols to the CEC immediately.

For the first time, remote voting will be implemented nationwide. 26 Voters will have the option to vote at any polling station outside the electoral district where they are registered. While voting remotely, the voter is identified upon centrally stored personal data and will receive a ballot paper with the candidates from the voter’s original electoral district. The ballots cast remotely will be tabulated at the DEC where the voter is registered. If there is no connectivity to the central server or to the voter’s assigned polling station, the voter will be denied the option of voting remotely. Remote identification can be used only once to prevent multiple voting.

Nationwide tests of the equipment were conducted on 10, 20 and 30 October. 27 Most ODIHR EOM interlocutors positively assessed the use of the new voting technologies and noted that the technical aspects of remote voting have been successfully tested. Still, some expressed concerns about the lack of transparency in the procurement process of the voting equipment and the lack of comprehensive regulation of election day procedures for remote voting, which limits clarity and the perception of integrity of remote voting. 28

VII. VOTER REGISTRATION

Citizens of at least 18 years of age on election day are eligible to vote, except those serving a prison sentence, regardless of the gravity of the crime committed, and those declared legally incompetent by a court, contrary to international standards. 29 As of 10 November, 4,297,040 voters were included on the voter lists, of whom 2,082,263 are men and 2,214,777 are women.

24 The contract to supply the electronic voting systems and provide support services was granted to a foreign company without a public tender. 25 The ballot papers contain a unique QR code that also serves to provide a machine-aided replacement for spoiled ballot papers. The voter is not notified if the ballot paper is considered invalid upon scanning. 26 Remote voting has been tested during local elections and the by-elections of MPs in 2024. 27 ODIHR EOM long-term observers observed the nationwide testing of equipment on 30 October reporting several technical and logistical challenges, including connectivity issues, especially in remote areas, and short power outages or minor technical malfunctions, which were quickly resolved. 28 The procedures for counting, transferring and tabulation of election results via remote voting remained unregulated. 29 Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that participating States will “guarantee universal and equal suffrage to adult citizens”, while Paragraph 24 provides that restrictions on rights and freedoms must be “strictly proportionate to the aim of the law”. See Article 29 of the UN CRPD and paragraph 48 of General Comment No. 1 to Article 12 of the CRPD states that “a person’s decision-making ability cannot be a justification for any exclusion of persons with disabilities from exercising […] the right to vote [and] the right to stand for election”. ODIHR Election Observation Mission Page: 8 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

Voter registration is passive, based on permanent registration, and requires mandatory biometric registration. 30 Voter lists are generated from the Unified State Population Register administered by the State Registration Agency (SRA) “Kyzmat”, based on voter addresses and eligibility criteria. Voter lists are updated daily during electoral periods. Separate voter lists are generated for those in military service, medical and care facilities. Preliminary lists were made available for public inspection online and at PECs by 8 and 14 October, respectively. Voters may request corrections until 19 November. Final voter lists are compiled seven days before election day. According to ODIHR EOM interlocutors, the planned voter registration database audit looking at the safety of the new systems processing of biometric information, was postponed until after the elections. 31

Most ODIHR EOM interlocutors generally expressed trust in the accuracy of the voter register, but some criticised the remaining legal obligation for the PECs to display the lists of voters who voted in the polling stations after the voting.

VIII. CANDIDATE REGISTRATION

Voters of at least 25 years of age by election day, with higher education and at least five years of permanent residence in the country prior to the elections may stand as candidates. 32 The Constitution maintains the prohibition on public and civil service for holders of dual citizenship, despite recommendations by the ODIHR and the Venice Commission.33 The law obliges certain categories of state and municipal officials to resign before registering as a candidate. 34

Recent legal amendments introduced requirements for proficiency in the Kyrgyz language, and extended restrictions on candidacy for individuals with criminal record to include expunged convictions and some criminal proceedings closed without indictment. Furthermore, individuals included in preventive registers for links with criminal or armed groups are ineligible. There is also a temporary ban on participation for former clergy.

Candidates could be nominated by registered political parties or through self-nomination until 30 October. One individual may compete in only one election district. Political parties may nominate one candidate for each electoral district; the candidate list nominated by political parties may include up to 70 per cent of candidates of the same gender. The 2025 amendments to the Election Law removed quotas for participation of persons with disabilities, youth, and national minorities. Each nominated candidate must pay a non-refundable electoral fee of EUR 3,000. 35 Several ODIHR EOM interlocutors noted that the fee may constitute a barrier for political participation, particularly given the limited time for fundraising in early elections. Parties and candidates may withdraw no later than 10 days before

30 Biometric registration is mandatory for all citizens above the age of 16. The CEC informed that the efforts of the authorities to ensure its availability decreased the number of citizens without biometric registration to some 8,000. 31 The auditing is to be conducted jointly by the Cybersecurity Coordination Center under the State Committee for National Security and the State Agency for Personal Data Protection under the Cabinet of Ministers. 32 The law allows justified temporary absences of up to six months per year for work, study, official or similar reasons. 33 The 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Opinion on the Amendments to Some Legislative Acts Related to Sanctions for Violation of Electoral Legislation of Kyrgyzstan recommended “to give due consideration to minimizing and eventually abolishing limitations on holding public offices for citizens with dual nationalities” (paragraph 32). 34 Political officials (except for MPs) as well as heads of state and municipal enterprises and their affiliated entities should resign from the moment they are nominated as candidates. 35 The fee is 3,000 calculation units (c.u.), 1 c.u. equals to 100 KGS (approximately 1 EUR). The law provides reduced registration fees for candidates with disabilities, with the reduction graded according to the degree of disability. ODIHR Election Observation Mission Page: 9 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

election day. 36 The CEC verifies submissions and registers candidates, or issues a reasoned refusal, which can be appealed at court. 37

The CEC received 589 nominations, including 580 self-nominated, and 9 nominated by the political party Yntymak. 38 Of these, 65 withdrew, and 57 were denied registration, based on the failure to pay the election fee or open a campaign bank account, ineligibility (including for residency, criminal record, occupation), or incomplete registration documents. The CEC published the final list of 467 registered candidates, of which 191 are women (41 per cent), and 13 belong to national minorities (3 per cent). 39 The number of registered candidates significantly varies among districts. 40 IX. CAMPAIGN ENVIRONMENT

The election campaign started on 10 November and will end at 08:00 on 29 November. The law gives citizens the right to participate in campaigning, be informed, and express their will, while prohibiting candidates from criticising other contestants on state media. 41 State and local authorities are required to assist candidates in organizing campaign activities, such as debates or rallies, to ensure security and access to venues, and allocate equal space for campaign materials.

Early campaign is not allowed, and the CEC has examined numerous cases of alleged early campaigning, mostly online. The law prohibits the misuse of administrative resources and public office, vote-buying, preferential media access, and dissemination of false information. 42 Opinion polls are forbidden three days before and on election day. Campaign violations may lead to warnings and the deregistration of candidates. 43 The election administration is responsible for ensuring compliance with the campaign requirements and the CEC formed a working group to analyse compliance with campaign rules by all the stakeholders and act upon complaints. 44 The President announced his intention to personally oversee the election campaign, requiring fair and flawless conduct of the parliamentary elections. 45

36 According to Article 46 of the Election Law, the CEC may deregister a candidate at any time before election day and an elected candidate if they have lost their eligibility or, pursuant to a final court decision, are found to have committed a serious violation, including voter bribery, misuse of administrative resources, and breaches of campaign finance rules. 37 Grounds for registration refusal include missing documents, non-compliance with eligibility requirements, dual nominations, failure to establish an election fund or pay the electoral fee, dual citizenship, inclusion in registers as a person involved in an organized criminal group, criminal community, armed group. 38 The political party Kyrk Uuz withdrew from participation in the early parliamentary elections. 39 On 8 November, the CEC published the candidate list disaggregated per district as a news item, without publishing the resolution finalising candidate registration. On 8 November, the candidates drew lots to determine their ballot place. On 11 November, two registered candidates withdrew. 40 There are 29 districts with at least 10 candidates, including four that feature more than 20 candidates The lowest number of candidates - 5 - were registered in DEC 11, while the highest number – 25 – in DEC 19. 41 ODIHR EOM observed that at least in one region (DEC 18) the CEC-led voter education training advised candidates not to comment on other candidates’ programmes. 42 Public servants, municipal employees, and media workers must suspend their official functions when nominated as candidates, with some required to resign to stand for election. Campaigning, publication and distribution of campaign materials is prohibited for civil and public servants, and observers. Candidates and their families cannot participate in charitable activities. The use of religious themes, concerts, theatrical performances and sports events are prohibited. Proving information about the professional activities of a candidate is not considered campaigning. 43 On 30 September, President Japarov, in his address to the nation, specifically urged employees of local administrations, civil servants, teachers, and doctors not to interfere in the election process, warning that any interference will result in dismissal and strict accountability. The President stated that “these elections must become the most transparent and fair in our history”. 44 The group consists of 14 members, including 4 CEC members, CEC staff and external media experts. See Election Dispute Resolution Section for the information on complaints. 45 The President undertook to “personally monitor these elections […] as an arbiter. If unfair actions are recorded in any district, I myself will take part in the CEC proceedings or set up a commission and send my trusted people there.” ODIHR Election Observation Mission Page: 10 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

ODIHR EOM interlocutors expect the election campaign to focus on local issues and held in the districts. The candidates plan to employ various campaign methods, including indoor gatherings, door- to-door canvassing and campaigning through social networks. The contestants plan to use various social networks, including Instagram, Facebook, YouTube, and messaging platforms, often as the primary campaign tool. ODIHR EOM observed some campaign preparations, while ODIHR EOM interlocutors explained that political activity remained subdued also due to strict CEC interpretation of early campaigning prohibition, with an expected increase once the official election campaign starts.

X. CAMPAIGN FINANCE

Campaign finance is primarily regulated by the Election Law, supplemented by CEC resolutions and regulations. 46 Recent legal amendments prohibited donations through unidentifiable payment systems, stipulated the deregistration of candidates for exceeding expenditure limits, and allowed candidates nominated by political parties to manage campaign finances independently from the nominating parties, while retaining access to party resources. The amendments also included advertising on social networks to the list of permitted expenses.

Campaigns may be financed from the candidate’s or political party’s own resources and voluntary monetary donations from citizens and legal entities, subject to limitations on amounts and sources.47 In-kind donations are not permitted. The total campaign fund per candidate is limited to approximately EUR 200,000. According to the published financial data, the primary sources of campaign financing are personal assets of candidates, followed by donations from individuals. 48

Registered candidates and political parties must open a dedicated campaign bank account in one of the two authorised state-owned banks. 49 Some ODIHR EOM interlocutors regretted the absence of simplified online donation tools, such as QR codes or e-wallets, and expressed concern about the exclusive use of state-owned banks. The CEC explained that the databases of both banks are linked to its system to enable real-time data exchange, and that the two state banks developed more user-friendly digital interfaces for campaign accounts.

Banks are required to submit weekly transaction reports and to provide data within 24 hours upon the CEC’s request. Candidates and political parties must submit interim and final reports on donations and expenditures by 22 November and 7 December 2025, respectively, and close their accounts by 3 December 2025. 50 The CEC publishes information on income and expenditures, and financial statements for each candidate’s and each political party’s campaign accounts on its website. 51 The CEC oversees compliance with campaign financing rules, acts on violations, verifies financial transactions

46 This includes the CEC Regulations and Resolutions No. 56 of 15 August 2025, and No. 65 of 29 August 2025. 47 Candidates shall establish their campaign funds from personal contributions (limited to approximately EUR 100,000), political party’s funds (if nominated by a party, up to approximately EUR 10,000) and donations from individuals and legal entities (not exceeding approximately EUR 5,000). Campaign funds for political parties can include personal funds of candidates (up to approximately EUR 150,000); political party funds (not exceeding approximately EUR 1 million); individual donations (of approximately EUR 2,000 maximum); and donations from legal entities (approximately EUR 30,000). Donations from anonymous and foreign sources, the clergy, judiciary, military, public and civil servants and those with debts to the state are banned. 48 Candidates' personal assets constitute 79.2 per cent of total aggregated campaign funds at the time of registration, and individual donations amounted to 19.7 per cent. Funding from legal entities amounted to 1 per cent, from political parties - below 0.1 per cent. 49 CEC Resolution No. 92 designated state-owned Eldik Bank and Aiyl Bank as the authorised banking institutions for servicing election campaign funds. 50 The CEC regulation No 65 establishes the reporting template and provides for the publication of financial reports. 51 As of 12 November, the CEC published consolidated bank-sourced data on campaign funds for all registered contestants, with total consolidated income of approximately EUR 7,64 million and expenditures of approximately EUR 3,17 million, disaggregated by source, expenditure category, and electoral district. ODIHR Election Observation Mission Page: 11 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

and reports during the campaign, and conducts inspections and audits. 52 While the law requires ex-post audit of campaign-finance reports, it does not define the audit procedure or require publication of audit results, contrary to prior ODIHR recommendation.

XI. MEDIA

The media landscape changed significantly since 2021, and, although some plurality remains, it is rapidly narrowing. Social networks have become the primary source of political information, followed by television. 53 The National Television and Radio Broadcasting Corporation of Kyrgyzstan (NTRK), nationalised in 2022, has the biggest coverage and viewership. 54 In recent years there have been a number of prosecutions of journalists and closure of independent media outlets and many ODIHR EOM interlocutors raised concerns that these have led to widespread self-censorship. 55

While the Constitution provides for freedom of expression and prohibits censorship, the previous ODIHR and Venice Commission recommendation to remove grounds for restricting these freedoms that are unduly broad or vague, has not been addressed. 56 The new 2025 Law on Mass Media requires registration of online media, limits foreign ownership to 35 per cent, and eliminates freelance journalistic activities, which was assessed by international human rights organisations as restrictive. 57 In 2025, Code of Administrative Offences was amended to introduce fines for libel, defamation and distribution of false information. The Ministry of Culture, Information, Sports and Youth Policy (MCISY) implements the state information policy, licenses broadcasters, and monitors the legal compliance by broadcast media and may remove content or block websites without prior court decision. 58

The Election Law requires equal treatment of candidates by the media and objective and reliable information. Election-related news must be presented in a separate block, without commentary. The media bears liability for publication of information that disgraces or discredits the honour, dignity, or reputation of candidates and political parties, which is prohibited. The law requires election commissions to distribute free airtime or space by lot, but does not comprehensively regulate the procedures for the distribution, which some ODIHR EOM interlocutors responsible for implementing

52 Under the CEC Regulation No. 56 and Article 42 of the Election Law, the CEC Audit Group comprises at least seven members, including CEC officials, law-enforcement and financial experts and other state institutions. 53 See the 2023 MVector Media Consumption in Kyrgyzstan report. According to the Digital 2025: Kyrgyzstan report, internet penetration in 2025 stood at 88.5 per cent. 54 The 2022 Law on the National TV and Radio Broadcasting Corporation transformed the former Public Broadcasting Corporation (OTRK) to the state-owned NTRK. The NTRK’s Director General is appointed and dismissed by the president., The most recent dismissal and appointment was in October 2025, during the election campaign. 55 See statement of the Office of the High Commissioner for Human Rights expressed concerns over imprisonment verdicts for Kyrgyz journalists for charges of “calling for mass disorder,” and criticizing the prosecutions as “marred by due process and fair trial concerns.” In September 2025, two former media workers from Kloop were sentenced to five years in prison on charges of “public calls for mass unrest”. On 27 October, three media outlets (Kloop kg, Temirov Live, and Ait Ait Dese) were recognised as extremist and their activities in Kyrgyzstan were banned by the court. In July 2025, independent journalist and activist Kanyshai Mamyrkulova was sentenced to four years on probation and Aprel TV was shut down for “destructive” and “negative” coverage of the government. Earlier, Mr. Temirov, journalist and founder of Temirov Live, was stripped of Kyrgyz citizenship in 2022. In January 2024, eleven Temirov Live journalists were arrested, including Makhabat Tajibek, Temirov’s wife and founder of Aik Aik Dese media. 56 See the Joint Opinion of the Venice Commission and OSCE/ODIHR on the Draft Constitution of the Kyrgyz Republic. 57 See statements of Article 19, Human Rights Watch, and Civil Right Defenders raising concerns about the effect of the new Law on Mass Media on freedom of expression in Kyrgyzstan. See also the European Parliament Resolution P10_TA(2025)0171 related to the EU-Kyrgyz Republic Enhanced Partnership and Cooperation Agreement which states it “strongly regret[ted] the final approval of the controversial Law on Mass Media”. 58 See the 2021 Law on Protection from Inaccurate (False) Information. For example, in 2022 Azattyk.kg and 24.kg websites were blocked. ODIHR Election Observation Mission Page: 12 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

the law, found caused confusion. 59 Paid advertising is to be provided to contestants under equal conditions. The media need to be accredited with the CEC to offer paid campaign advertising; the CEC also oversees the legality of the campaign in the media. 60 On 8 November, election commissions distributed airtime among contestants, allocating 5 minutes for individual presentations and 25 minutes for participation in debates.

ODIHR EOM commenced qualitative media monitoring on 4 November, and quantitative and qualitative monitoring of five television channels and seven online media outlets - on 10 November. 61

XII. ELECTION DISPUTE RESOLUTION

Election dispute resolution is primarily regulated by the Election Law supplemented by the CEC resolutions, as well as criminal and administrative procedures. Decisions, actions, or inaction of the election administration, public agencies and candidates may be challenged. Complaints against the election administration are subject to hierarchical review and judicial appeal. The Administrative Court of Bishkek reviews CEC decisions, while the Supreme Court conducts cassation review. However, the June 2025 amendments to the Election Law excluded some CEC decisions and resolutions from judicial review. The CEC and the judiciary have interpreted which decisions the amendment excludes differently. 62 Prosecutorial and law enforcement agencies are responsible for handling administrative and criminal offences. Complaints and appeals, including those concerning election results, must be filed and examined under expedited early election deadlines, and immediately on election day. While complaints to the CEC can be submitted online via its website, there is no online system to initiate judicial review.

According to the CEC online complaints register, as of 12 November, there have been 49 cases, mostly originating from law-enforcement reports and the CEC’s social media monitoring. Most cases concerned unlawful campaigning by nominated candidates and citizens, including early campaigning, defamation of candidates, the misuse of administrative resources, and campaign violations by the media, including dissemination of false information. 63 The CEC imposed administrative fines in 16 cases.64 Complaints are not considered during CEC sessions and information is limited on cases that did not result in a sanction. In 35 cases, the law enforcement bodies declined to initiate criminal proceedings following pre-investigation checks due to the absence of elements of a criminal offence.

To date, the Administrative Court of Bishkek reviewed six appeals against CEC decisions to deny candidate registration; the Court dismissed one of the cases as the applicant missed the submission deadline, and rejected five appeals on merits.

59 Broadcasters must provide a minimum of 30 minutes of free airtime on weekdays in the primetime to be divided equally among contestants. At least half of this airtime is to be dedicated to debates. One A4 page of space is to be provided by print and online media. 60 On 14 October, the CEC accredited 137 media to participate in the election campaign: 41 TV channels and 19 radio stations, 37 print media newspapers and 40 online media outlets. 61 The ODIHR EOM is monitoring the primetime broadcasts of the nationwide TV channels NTKR, Ala Too 24, ElTR, Channel 7 and Region TV, as well as politics-related content of online media akipress.kg, azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, super.kg, kabar.kg and sputnik.kg. 62 The CEC interpreted the provision as only excluding additional judicial review of CEC decisions on candidate registration based on new or newly discovered evidence after all judicial remedies had been exhausted. The judiciary interprets the provision to exclude additional judicial review of all CEC decisions or resolutions on this basis. 63 The CEC Online register provides public information on the stage, status, and outcome of complaints, and decisions. As of 12 November, of the 49 registered cases, 4 complaints were submitted by citizens, observers, or candidates, 22 cases were initiated by law-enforcement bodies and 22 cases originated from the CEC social media monitoring. 64 Thirteen fines were imposed for illegal campaigning by candidates, citizens, or media outlets, four fines related to the dissemination of defamatory or false information about candidates, and one case resulted in a corrective order to remove publications that violated campaign rules. ODIHR Election Observation Mission Page: 13 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Interim Report (21 October – 12 November 2025)

XIII. CITIZEN AND INTERNATIONAL OBSERVERS

The law provides for citizen and international election observation. Civil society organisations (CSOs) with a statutory mandate in electoral matters or human rights may receive accreditation to observe the elections. Each organisation may accredit up to three observers per election commission; however, only one observer may be present at the polling station at a time. There is no deadline for requesting accreditation for citizen observers, and validity of the accreditation ceases upon publication of the election results. The election commissions may terminate the observer’s accreditation for violations of the law. Candidates and political parties are also entitled to deploy their representatives and observers.

ODIHR EOM interlocutors raised concerns about the feasibility of citizen observation of these elections, mainly due to funding limitations and recent legislative changes that define domestic election observation as political activity and require CSOs receiving foreign funding to register as “foreign representatives”, but also due to fear of retaliation for observation activities. As of 12 November, the CEC accredited 297 international observers and no citizen observers.

XIV. ODIHR EOM ACTIVITIES

The ODIHR EOM began its activities on 21 October. It met with various interlocutors, including the Ministries of Foreign Affairs, Internal Affairs, Culture, Information, Sports, and Youth Policy, as well as candidates, media, civil society organisations, and representatives of OSCE participating states. It has established working relationships with relevant stakeholders involved in the election process. Long- term observers have engaged with interlocutors at the local level since their deployment on 29 October.

The OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) and the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) have announced their intention to deploy observer delegations for the 30 November election day. Claude Haagen (Luxembourg) has been appointed by the OSCE Chairperson-in-Office as Special Co-ordinator to lead the OSCE short-term observers. Monika Zajkova (North Macedonia) will head the delegation of the OSCE Parliamentary Assembly. Georgios Stamatis (Greece) will serve as the head of the delegation of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe.

The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in Kyrgyz and Russian.

ЕККУнун Демократиялык институттар жана адам укуктары боюнча бюросу Шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясы Кыргыз Республикасы Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры

АРАЛЫК ОТЧЕТ 2025- жылдын 21- октябры – 12- ноябры

2025- жылдын 14- ноябры

I. КЫСКАЧА МАЗМУНУ

• 30- сентябрда президент Садыр Жапаров 25- сентябрда парламент өзүн-өзү тараткандан кийин бир палаталуу парламентке (Жогорку Кеңешке) мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо 30- ноябрда өтөөрүн жарыялаган. ДИАУБ ШБМдин бир нече маектеши алдыдагы Шайлоо, ошондой эле ага чейинки кеңири мыйзамдык жана институционалдык реформалар президенттик ыйгарым укуктарды консолидациялоодогу дагы бир кадам катары карашарын белгилешти.

• Шайлоо жөнүндө мыйзамдар 2025- жылы, ДИАУБдун ага чейинки сунуштарын эске албастан, шайлоо алкагынын көпчүлүк аспектилерин түп-тамырынан бери өзгөрткөн кеңири түзөтүүлөргө дуушар болду. Түзөтүүлөр гендердик квотаны жана шайлоо аймактарынын чектерин аныктоонун жаңы тутумун камтыган жаңы шайлоо системасын киргизүү менен талапкерлердин шайлоого катышуу мүмкүнчүлүктөрүн чектеди жана талапкерлерди каттоо үчүн кайтарымсыз жыйымдарды киргизди, ошондой эле үгүт өнөктүгүн каржылоо жана үгүт иштерин жүргүзүү жоболорун өзгөрттү. ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери бул мыйзам чыгаруу процессинин инклюзивдүүлүгүнө жана ачыктыгынан шектеништи.

• Токсон депутаттан турган парламент 30 үч мандаттуу шайлоо аймагы боюнча жаңыдан киргизилген мажоритардык бирдиктүү өткөрүп берилбөөчү добуш берүү системасы (SNTV) боюнча шайланат. Жаңы эрежелер боюнча ар бир аймакта жеңген талапкерлердин бири азыраак көрсөтүлгөн жыныстан болушу керек, ошол эле учурда азчылыктар жана майыптар үчүн квоталар жоюлган. Жаңыдан белгиленген шайлоо аймактарындагы шайлоочулардын саны бир топ айырмаланат. ДИАУБдун сунуштарына карабастан, шайлоо аймактарын түзүүдө улуту боюнча демографиялык маалыматтар эске алынган эмес.

• Шайлоону Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссия (БШК), 30 аймактык шайлоо комиссиялары (АШК) жана 2500дөй участкалык шайлоо комиссиялары (УШК) өткөрөт, УШКлардын 100ү чет өлкөлөрдө жайгашат. БШК бүгүнкү күнгө карата мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүү үчүн тездетилген тартипте техникалык даярдыктарды көрдү. Отчеттук мезгилде БШК түз эфирде, эл аралык байкоочулар жана талапкерлер үчүн ачык болгон, сессияларды ырааттуу өткөрдү жана көпчүлүк чечимдерин жарыялады. Шайлоо органдарынын кызматкерлерин окутуу жана шайлоочулар үчүн маалыматтык кампаниялар уланууда. Мыйзам ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын катышуусун кеңейтүү боюнча чаралардын тизмесин, анын ичинде жеткиликтүүлүк стандарттарын жана куралдарын, мобилдик жана көмөктөшүлгөн добуш берүүнүн жоболорун жана жеткиликтүү шайлоо участкаларынын картасын иштеп чыгууну камтыйт.

• Шайлоо добуш берүүнүн көпчүлүк процедураларын бириктирген жана алдын ала жыйынтыктардын электрондук таблицасын түзүүгө мүмкүндүк берген жаңы добуш берүү жабдууларын колдонуу менен өткөрүлөт; бирок кол менен эсептөөнүн натыйжалары гана юридикалык жактан жарактуу болот. Шайлоочулар жалпы бул шайлоодо биринчи жолу ишке ашырылуучу аралыктан добуш берүү аркылуу өз шайлоо аймагынан тышкаркы каалаган шайлоо участогунда добуш берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушат. ДИАУБ ШБМдин  ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 2 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

көпчүлүк маектештери аралыктан добуш берүүнүн техникалык аспектилери сыноодон ийгиликтүү өткөндүгүн белгилешсе, айрымдары добуш берүү үчүн жабдууларды сатып алуу процессинде ачык-айкындуулуктун жоктугу жана шайлоо күнү аралыктан добуш берүүнүн жол-жоболорунун комплекстүү жөнгө салынбагандыгы ачыктыкты чектейт деп тынчсыздануусун билдиришти.

• 18 жашка толгон жарандар, жасалган кылмышынын оордугуна карабастан эркинен ажыратуу жазасын өтөп жаткандардан жана, эл аралык стандарттарга каршы келип, сот тарабынан аракетке жөндөмсүз деп табылгандардан тышкары, шайлоого укуктуу. Шайлоочуларды каттоо пассивдүү, туруктуу жашаган жерине негизделген жана ал милдеттүү биометрикалык каттоону талап кылат. Шайлоочулардын тизмелери «Кызмат» Мамлекеттик каттоо агенттиги тарабынан жүргүзүлүүчү Калктын бирдиктүү мамлекеттик реестринин негизинде түзүлөт. Алдын ала тизмелер коомдук текшерүү үчүн онлайн режиминде жана УШКнын имараттарында жеткиликтүү болгон жана шайлоочулар оңдоолорду талап кыла алышкан. 10- ноябрга карата 4 миллион 297 миң 40 шайлоочу катталган.

• Талапкер болуп 25 жаштан өткөн, жогорку билими бар, шайлоого чейин 5 жылдан кем эмес өлкөдө туруктуу жашаган, соттолбогон же айрым жазык жоопкерчилигинен ажыратылган шайлоо укугуна ээ жарандар чыга алышат. Соңку мыйзамдык түзөтүүлөр, ДИАУБдун кеңири укуктарды берүү боюнча мурдагы сунуштарына карама-каршы чыгып, шайлоого катышуу укугуна чектөөлөрдү дагы кеңейтти. Талапкерлер 30- октябрга чейин катталган саясий партиялар тарабынан же өз алдынча көрсөтүлүшү мүмкүн. 8- ноябрга карата 467 талапкер, анын ичинде 191 аял (41 пайыз) жана 13 азчылыктын өкүлү (3 пайыз) катталган, алардын 458и өзүн-өзү көрсөткөндөр, калганы бир саясий партиядан. Көрсөтүлгөн 57 талапкерди каттоодон баш тартылды. ДИАУБ ШБМ маектештеринин көпчүлүгү жаңы кайтарылгыс каттоо жыйымдарын шайлоого катышууга тоскоолдук деп эсептешти.

• Шайлоо өнөктүгү 10- ноябрда башталып, 29- ноябрга чейин уланат. Эрте үгүт иштерин жүргүзүүгө жол берилбейт жана БШК эрте үгүт иштеринин көп сандаган учурларына, негизинен интернет аркылуу, байланышкан арыздарды карап чыкты. Шайлоо мыйзамы кызматтык жана административдик ресурсту кыянаттык менен пайдаланууга, добуш сатып алууга, жалган маалымат таратууга жана мамлекеттик маалымат каражаттарында үгүт иштерин жүргүзүүдө атаандаштарды сындаганга тыюу салат. Шайлоо өнөктүгүнүн талаптарынын сакталышын камсыз кылуу үчүн жоопкерчиликти шайлоо администрациясы алат. ДИАУБ ШБМ маектештери шайлоо өнөктүгү негизинен жергиликтүү маселелерге арналат деп күтүшөт. Талапкерлер үгүт иштеринин ар кандай ыкмаларын, анын ичинде имараттын ичинде чогулуштарды, үймө-үй кыдырууну, социалдык тармактарда үгүт иштерин жүргүзүүнү пландаштырууда.

• Шайлоо алдындагы үгүт иштери талапкерлердин өздүк каражаттарынын, саясий партиялардын каражаттарынын жана жарандардын жана юридикалык жактардын ыктыярдуу акчалай кайрымдуулук каражаттарынын эсебинен, конкреттүү өлчөмдөрдүн жана булактардын чегинде, каржыланышы мүмкүн. Талапкерлер, саясий партиялар кайрымдуулуктар жана чыгашалар боюнча аралык жана жыйынтыктоочу отчетторду беришет. БШК шайлоо өнөктүгүн каржылоону көзөмөлдөйт, мыйзам бузуулар боюнча иш алып барат, отчетторду текшерет жана аудиттин жыйынтыгын кошпогондо, эң актуалдуу маалыматты онлайн жарыялайт. Банктар кайрымдуулуктардын жана лимиттердин мыйзамдуулугун текшерип, БШКга такай маалымат берип турууга милдеттүү.

• ЖМКлардын абалы 2021- жылдан бери бир топ өзгөрдү жана айрым көп түрдүүлүк сакталганына карабастан, ал тездик менен тарып баратат. 2025- жылы кабыл алынган ЖМКлар жөнүндөгү жаңы мыйзам онлайн медиага каттоо талаптарын койду, чет элдик ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 3 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

менчикке 35 пайыздык чектөө киргизди жана эркин журналисттик ишмердүүлүккө тыюу салды. Мамлекеттик же мамлекет тарабынан каржыланган ЖМКлар талапкерлерге акысыз эфир убактысын же жарнактык орун бериши керек, мында башка талапкерлерди сындаганга тыюу салынган. Талапкерлер шайлоо алдындагы жарнактарды бирдей шарттарда сатып ала алышат. Шайлоо комиссиялары 8- ноябрда талапкерлерге обо убактысын бөлүштүрүп, жеке баяндамаларга 5 мүнөттөн жана дебаттарга катышууга 25 мүнөттөн бөлүшкөн. ДИАУБ ШБМдин маектештери соңку кездери журналисттерди куугунтуктоолордун көбөйүшү жана маалымат каражаттарынын жабылышы кеңири жайылган өзүн-өзү цензуралоого алып келди деген кооптонуусун айтышты.

• Шайлоо комиссияларынын аракеттери, аракетсиздиги жана чечимдери боюнча арыздар иерархиялык кароого жана сот тартибинде даттанууга жатат. БШКнын онлайн реестрине ылайык, 49 факты катталган, алардын көбү үгүт учурундагы мыйзам бузуулар, анын ичинде социалдык түйүндөр аркылуу, ошондой эле административдик ресурсту жана кызматтык абалынан кыянаттык менен пайдалануу, жалаа жабуу боюнча арыздар. БШКнын отурумунда даттануулар каралбайт жана жазалоого алып келбеген иштер боюнча маалымат чектелет. Бишкектин административдик соту бир арызды кабыл алынгыс деп таап, бешөөнү маңызы боюнча четке какты.

• Мыйзам жарандарга, талапкерлерге жана эл аралык байкоочуларга шайлоого байкоо жүргүзүүгө уруксат берет. Көптөгөн ДИАУБ ШБМ маектештери каржылоонун чектелүүсүнөн жана акыркы мыйзамдык өзгөртүүлөргө ылайык жергиликтүү байкоочуларын чет өлкөлүк өкүлдөрдүн функцияларын аткаруучу катары каттоону талап кылынышынын мүмкүндүгү жарандык байкоо жүргүзүүнү татаалдатат”деген тынчсыздануусун билдиришкен. Бүгүнкү күндө БШК 297 эл аралык байкоочуну аккредитациялады, ал эми жарандык байкоочулардан бирөө да жок.

II. КИРИШ СӨЗ

29- сентябрдан 3- октябрга чейин өткөрүлгөн зарылчылыкты баалоо миссиясынын сунушунун негизинде ЕККУнун Демократиялык институттар жана адам укуктары боюнча бюросу (ДИАУБ) 30- ноябрдагы мөөнөтүнөн мурда өтүүчү парламенттик шайлоого байкоо жүргүзүү үчүн, Кыргыз Республикасынын бийлигинин чакыруусунан кийин, 21- октябрда шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясын (ШБМ) түздү. 1 Тамас Месзерикс башында турган ДИАУБ ШБМ Бишкекте жайгашкан 13 адамдан турган негизги топтон жана 29- октябрда өлкө боюнча жайгаштырылган 30 узак мөөнөттүү байкоочулардан турат. Миссиянын мүчөлөрү ЕККУга мүчө 26 мамлекеттен келишкен жана алардын 49 пайызын аялдар түзөт. ДИАУБ мүчө мамлекеттерден шайлоо күнүнүн жүрүшүнө байкоо жүргүзүү үчүн 300 кыска мөөнөттүү байкоочуларды жөнөтүүнү суранды.

III. ТҮЗҮЛГӨН АБАЛ ЖАНА ЖАНА САЯСИЙ КОНТЕКСТ

30- сентябрда президент Садыр Жапаров, 25- сентябрда парламент өзүн- өзү тараткандан кийин, мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо 30- ноябрда өтөөрүн жарыялаган. 2 Парламенттин өзүн- өзү таратуу демилгесин бийликтер жаңы шайлоо системасынын алкагында кезектеги парламенттик жана президенттик шайлоолорду удаа өнөктүктөрүүнүн административдик жана социалдык жүгүн азайтуу аракети катары сыпаттады. 3 ДИАУБ ШБМдин бир нече маектеши

1 ДИАУБдун Кыргыз Республикасында шайлоого байкоо жүргүзүү боюнча мурунку отчетторун караңыз. 2 Парламентти өзүн-өзү таратуу сунушун 32 депутат демилгелеп, ал 84 добуш менен кабыл алынды. Конституцияга жана « Жогорку Кеңештин Регламенти жөнүндө » мыйзамга ылайык, мындай сунуш бардык депутаттардын (90) үчтөн биринин (30) добушу менен демилгелениши мүмкүн жана жалпы депутаттардын үчтөн экисинен (60) кем эмесинин колдоосун талап кылат. Президенттин жарлыгы менен шайлоо 30-ноябрга белгиленип, БШКга аралыктан добуш берүү мүмкүндүгүн түзүү милдеттендирилген. 3 Президент менен парламент төрагасынын билдирүүлөрүн караңыз. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 4 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

алдыдагы Шайлоо президенттик ыйгарым укуктарды консолидациялоодогу дагы бир кадам катары каралып, 2025- жылдагы шайлоо реформасынын алкагында пландаштырылганын белгилешти. 4

Кызматы бүтүп жаткан парламент 2021- жылдын ноябрында, 2020- жылдын октябрындагы шайлоо жокко чыгарылгандан кийин, ири масштабдуу жана зордук-зомбулук менен коштолгон коомдук нааразылык акцияларына жооп катары шайланган. 5 Кызматы бүтүп жаткан парламенттеги 90 депутаттын 20сы жана 23 министрдин бири – аялдар, ал эми Президенттин ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн жетөө тең эркектер.

2021- жылдагы референдумдан кийинки мезгилдеги президенттик башкаруу системасын кайра киргизүү ыйгарым укуктардын тең салмактуулугунун өзгөрүшү менен мүнөздөлгөн. Борбордук башкаруу модели мамлекеттик институттарды реструктуризациялоо жана алардын функцияларын кайра бөлүштүрүү, анын ичинде сот системасын, коррупцияга каршы чараларды жана мамлекеттик коопсуздук органдарынын ыйгарым укуктарын күчөтүү аркылуу, ишке ашырылды, бул президентке саясий турмушта үстөмдүк кылуучу ролду берди. 6 Мунун натыйжасында, саясий ландшафт майдалануу жана саясий партиялардын таасиринин байкаларлык алсыроосу менен чоң кайра конфигурациялоого дуушар болду. Президент тарабынан сунушталган 2025- жылга чейинки реформанын жаңы күн тартибинде мамлекеттүүлүктү бекемдөөгө 7 багытталган мындан аркы башкаруудагы жана экономикалык терең реформалар аркылуу “Жаңы Кыргызстанды” курууга багытталган.

Жарандык коом жана ЖМКларга таасирин тийгизген акыркы мыйзамдык өзгөртүүлөр, активисттер менен журналисттерди соттук куугунтуктоо менен бирге, 8 алардын өз алдынча иштөө мүмкүнчүлүгүн андан ары чектегени үчүн эл аралык укук коргоо институттары жана уюмдарынын сынына кабылды. 9

4 2024- жылдын августунда Президент Жапаров “Бийлик вертикали күчтүү жана катаал болушу керек” деп белгилеп, парламентке “маанилүү чечимдерибизди, ири долбоорлорду, реформаларды, мыйзам чыгаруу демилгелерибизди кечиктирбестен жана куру сөзү жок […] колдоп жаткандыгы үчүн” ыраазычылык билдирди. 5 «Ата-Журт Кыргызстан» 17,32 пайыз (15 мандат); Ишеним – 13,61 пайыз (12 мандат); Ынтымак – 11 пайыз (9 мандат); Альянс – 8,35 пайыз (7 мандат); “Бүтүн Кыргызстан” – 7,04 пайыз (6 мандат); Ыйман Нуру – 6,17 пайыз (5 мандат). Парламенттин 36 депутаты саясий партиялар тарабынан көрсөтүлгөн жок (булагы - БШК). 6 Жапаров 2021-жылдын январь айында президенттик мандатты күчөткөн референдум менен бир убакта өткөн президенттик шайлоодо шайланган. 2021-жылдын апрелинде референдумдун жыйынтыгында кабыл алынган Конституция президенттик башкаруу системасын институтташтырды. 7 Президент Жапаровдун 2025-жылдын 2-сентябрындагы кайрылуусун караңыз. Президенттин Кыргызстанды 2030-жылга чейин өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы жөнүндө жарлыгы 2025-жылдын июнь айында жарыяланган. 8 Адам укуктары боюнча Жогорку комиссардын Кыргызстандагы сөз эркиндигинин абалы боюнча билдирүүлөрүн караңыз, анда жарандык коом жана көз карандысыз маалымат каражаттары үчүн мейкиндиктин тарышы, коркуу жана өзүн өзү цензуралоонун күчөшү тууралуу кооптонуулар айтылган. Ошондой эле Хьюман Райтс Вотч, Международного партнерства по правам человека, Хьюман Райтс Дефендер жана Амнести Интернэшнал уюмдарынын отчетторун караңыз. 9 "Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө" мыйзамга 2024-жылы киргизилген өзгөртүүлөр чет өлкөлүк каржылоосу бар жергиликтүү коммерциялык эмес уюмдарды "чет өлкөлүк өкүлдүн функцияларын аткаруучу" категориясына бөлгөн, бул кеңейтилген каттоо талаптарын, отчеттуулукту, мамлекеттик көзөмөлдү талап кылат. ДИАУБ директору жана ЕККУнун басма сөз эркиндиги боюнча өкүлү улуттук бийликти “чет элдик өкүлчүлүк” мыйзамын жокко чыгарууга чакырды , анткени анын “жарандык коомго басымдуу терс таасири” күтүлүүдө. Мыйзамдын мурунку долбоору боюнча ДИАУБдун 2022 жылдагы Шашылыш Убактылуу корутундусун караңыз. БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссары “чет элдик өкүлчүлүк мыйзамы” жарандык коомдун ишине коркунуч туудурат жана “сөз эркиндигине, бирикмелерге, тынч чогулуштарга жана коомдук иштерге катышууга болгон негизги укуктарды” кеңири бузат деп билдирди. Анын пикири боюнча “Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө” мыйзам боюнча Европа Кеңешинин Укук аркылуу демократия үчүн Европалык комиссиясы (Венеция комиссиясы) мыйзам “уюмга биригүү эркиндигине жана басмырланбоо принцибине шайкеш келбейт” деп баса белгиледи. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 5 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

IV. УКУКТУК НЕГИЗ ЖАНА ШАЙЛОО СИСТЕМАСЫ

Парламенттик шайлоонун укуктук негизин 2021- жылы кабыл алынган Конституция, 2011- жылдагы “Кыргыз Республикасынын Президентин жана Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” конституциялык мыйзам (Шайлоо жөнүндө мыйзам, акыркы жолу 2025- жылдын октябрында өзгөртүлгөн), “Шайлоо жана референдумдарды өткөрүү боюнча Борбордук комиссиясы жөнүндө” 2021- жылдагы конституциялык мыйзам (акыркы жолу 2025- жылдын июлунда өзгөртүлгөн), 2011- жылдагы Шайлоо комиссиялары жөнүндө мыйзам (акыркы өзгөртүүлөр 2021- жылы киргизилген) жана БШКнын толукталган токтомдору 10 түзөт. Кыргыз Республикасы демократиялык шайлоолорду өткөрүү боюнча негизги эл аралык жана аймактык документтердин кол коюучусу болуп саналат. 11

Шайлоо мыйзамына 2025- жылы жети жолу, эң акыркысы 2025- жылдын октябрында, өзгөртүүлөр киргизилген. ДИАУБдун мурдагы негизги рекомендацияларына көңүл бурбастан, шайлоо системасынын көпчүлүк аспектилерин түп-тамырынан бери өзгөртүлгөн.12 Түзөтүүлөр гендердик өкүлчүлүктүн жаңы квотасын жана шайлоо аймактарынын чектерин аныктоону камтыган жаңы шайлоо системасын киргизүү менен талапкерлердин мүмкүнчүлүктөрүн андан ары чектеди, талапкерлерди каттоо үчүн кайтарымсыз жыйымдарды киргизди, үгүт өнөктүгүн каржылоо жана өткөрүү жоболорун өзгөртүп, БШКнын айрым чечимдерин соттук көзөмөлдөн бошотту. ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери шайлоо системасынын негизги элементтерине шайлоого аз калганда киргизилген өзгөртүүлөр мыйзамдын туруктуулугуна шек келтирет жана шайлоочулардын маалыматка негизделип тандоо мүмкүнчүлүгүн чектейт деп белгилешти. ДИАУБ 2025 жылдагы Шайлоо мыйзамына түзөтүүлөрдүн долбоору боюнча укуктук корутундусу түзөтүүлөрдүн кыска мөөнөттө кабыл алынганы коомчулук менен маңыздуу консультацияларын өткөрүү мүмкүнчүлүктөрүн чектегенин жана мыйзам чыгаруу процессинин инклюзивдүүлүгү тууалуу тынчсызданууну жаратканын белгиледи.13

Токсон депутаттан турган парламент 30 үч мандаттуу шайлоо аймагы боюнча жаңыдан киргизилген мажоритардык бирдиктүү өткөрүп берилбөөчү добуш берүү системасы (SNTV)

10 Шайлоого байланыштуу башка жоболор 1999-жылы кабыл алынган “Саясий партиялар жөнүндө” мыйзамда (акыркы өзгөртүүлөр 2025-ж.), 2012-жылы кабыл алынган “Ассамблеялар жөнүндө” мыйзамда, 2021-жылы кабыл алынган Кылмыш-жаза кодексинде (акыркы өзгөртүүлөр 2025-жылы киргизилген) жана 2021-жылдагы Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодексте (акыркы өзгөртүүлөр 2025-ж.) камтылган. 11 Аларга 1966-жылкы Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө эл аралык пакт (ICCPR), расалык дискриминациянын бардык түрлөрүн жок кылуу жөнүндө 1975-жылкы Конвенция (ICERD), 1979 -жылкы Аялдарга карата дискриминациянын бардык түрлөрүн жоюу жөнүндө Конвенция (CEDAW) жана анын Конвенциясы кирет. Мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар (CRPD), 2003-жылдагы Коррупцияга каршы БУУнун Конвенциясы (UNCAC) жана Демократиялык шайлоолордун, шайлоо укуктарынын жана эркиндиктеринин стандарттары жөнүндө КМШнын 2002-жылдагы Конвенциясы . 12 2025- жылдын 19-февралындагы № 39 , 2025- жылдын 7-апрелиндеги № 73 , 2025- жылдын 28-апрелиндеги № 82, 2025-жылдын 9-июнундагы № 113, 2025-жылдын 28-июлундагы № 161, 2019-жылдын 28 -июлундагы № 161, 2025-жылдын 7-апрелиндеги № 73 жана № 73 Конституциялык мыйзамдарына ылайык 2025-жылга өзгөртүүлөр киргизилген 2025-жылдын 16-октябрындагы 220 . “Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” конституциялык Мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу” конституциялык Мыйзамдын долбоору боюнча ДИАУБнын укуктук корутундусунун 19 жана 66-пункттарын караңыз. 13 “Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” конституциялык Мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу” конституциялык Мыйзамдын долбоору боюнча ДИАУБнын укуктук корутундусунун 21-пунктун жана 19-25- пункттарын караңыз. 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген Документинин 5.8-пунктунда “алардын колдонулушунун шарты болгон коомдук процедуранын аягында кабыл алынган мыйзамдар […]” деп айтылат. Караңыз: ДИАУБ 2024-ж. Жакшыраак мыйзамдар үчүн Демократиялык мыйзам чыгаруу боюнча колдонмолору, параграф 23; 2016-жылдагы Венеция комиссиясынын Мыйзам үстөмдүгүн текшерүү тизмесинин 60-пункту . ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 6 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

боюнча беш жылдык мөөнөткө шайланат. 14 Шайлоочулар бир гана талапкерге же баарына каршы добуш бере алышат. Ар бир аймактан эң көп добуш алган үч талапкер шайланат, алардын бири аз көрсөтүлгөн жыныстагы талапкер болушу керек. Аз көрсөтүлгөн жыныстагы талапкерлер үчүн сакталган отуз депутаттык мандат жалпысынан “аялдар квотасы” катары кабыл алынат. 15 ДИАУБ ШБМ маектештери аялдардын саясий катышуусун күчөтүү аракетин кубатташса, кээ бирлери гендердик квотанын азыркы көрүнүшү аял парламентарийлердин легитимдүүлүгүнө шек келтириши мүмкүн деп кооптонорун билдиришти. Маектештер ДИАУБ ШБМ менен бөлүшкөн жаңы шайлоо системасына байланыштуу башка кооптонуулар өзүнө SNTV системасынын саясий партияларды алсыратышынын, локализацияланган патронат тармактарына алып келишишинин жана ырааттуу улуттук саясий күн тартибинин өнүгүшүнө доо кетиришинин мүмкүндүгүн камтыйт.

Шайлоо мыйзамында шайлоо аймактарынын чектештиги, административдик чек аралардын жакшы сакталышы, шайлоочулардын болжолдуу бирдей санына ээ болушу каралат, муну менен бирге шайлоочулардын саны республикалык орточо көрсөткүчтөн 20 пайызга чейин гана айырмаланышы керек. 16 БШК парламенттик шайлоого чейин шайлоо аймактарынын чектерин аныктоого милдеттүү, бул иш 2025- жылдын 1- октябрына карата - мыйзамдуу мөөнөттө аяктаган. Жаңыдан белгиленген шайлоо аймактарындагы шайлоочулардын саны бир топ айырмаланат.17 БШКнын маалыматы боюнча, ДИАУБ сунуштарына карабастан, шайлоо аймактарын түзүүдө улуту боюнча демографиялык маалыматтар эске алынган эмес. 18 БШК жана бир катар аймактык жана участкалык шайлоо комиссияларынын (АШКлар жана УШКлар) өкүлдөрү жаңы аймактадын чек аралары улуттук азчылыктардан чыккан талапкерлердин шайлоо мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет деп айтышса, ДИАУБ ШБМдин башка маектештери айрым шайлоо аймактарынын өлчөмү жана конфигурациясы азчылыктын добуштарынын жалпы үлүшүн азайтышы мүмкүн экенин белгилешти.

V. ШАЙЛООНУ УЮШТУРУУ

Парламенттик шайлоо шайлоо комиссияларынын иерархиялык үч тепкичтүү системасы тарабынан өткөрүлөт, ага Шайлоо жана референдумдарды өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы (БШК), 30 аймактык шайлоо комиссиясы жана 2500дөй участкалык шайлоо комиссиялары кирет. 19

14 «Кыргыз Республикасынын айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө» 2025-жылдын 9- июнундагы № 113 Конституциялык Мыйзамы. 2021-жылдан бери шайлоо системасы Конституцияда аныкталган эмес. 15 Эгерде талап кылынган жыныстагы талапкерлер жок болсо, үчүнчү орунду ээлеген талапкердин мандаты ошол округ боюнча эң көп добуш алган карама-каршы жыныстагы талапкерге сакталат. 16 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча алдыңкы тажрыйбалар кодексинин I.2.2.iv пунктуна ылайык четтөөлөр 10 пайыздан, ал эмижана өзгөчө жагдайларда 15 пайыздан ашпоого тийиш. 17 БШКнын 2025-жылдын 1-октябрындагы №88 токтому менен орточо 142 900 шайлоочу жашаган 30 аймак аныкталган. Эң кичинеси №9 (Өзгөн) орточо көрсөткүчтөн 14 пайызга төмөн, ал эми эң чоңу №5 (Араван) 15 пайызга жогору, бул мыйзам жол берилген 20 пайыздын чегинде. 18 “Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” конституциялык Мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу” Конституциялык Мыйзамдын долбоору боюнча ДИАУБ 2025-жылдагы укуктук корутундусун, Негизги сунуштаманы (D) жана 25-пунктту караңыз. 19 8-ноябрга карата БШК 34 өлкөдө 100 шайлоо участогун түзүү чечимин кабыл алды, анын ичинде Россия Федерациясында 40, Түркияда 8, Казакстанда 7, Америка Кошмо Штаттары менен Канадада 6дан, Корея Республикасында 4 шайлоо участкасы бар. Территориялык шайлоо комиссиялары (ТШК) шайлоо администрациясынын курамында калууда, бирок алар парламенттик шайлоодо иштебейт. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 7 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

Парламент 12 мүчөдөн турган БШКнын жарымын президенттин сунушу менен, экинчи жарымын өзүнүн сунушу менен беш жылдык мөөнөткө дайындайт.20 БШКнын төрагасы жана төраганын эки орун басары гана туруктуу иштешет. Азыркы БШК 2021- жылы шайланган.

БШК ар бир шайлоо аймагында парламенттик шайлоо өткөрүү үчүн ТШКнын мүчөлөрүнүн ичинен АШКларды түзөт. 21 АШКлар кеминде 12 мүчөдөн турат жана шайлоонун жыйынтыктары расмий жарыялангандан кийин таркатылат. АШКлар УШКларды саясий партиялар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан бирдей санда сунушталган талапкерлердин тизмесинен түзөт. УШКлардын саны катталган шайлоочулардын санына жараша болот. 22 Учурдагы УШКлар 2025- жылы түзүлгөн. Катталган талапкерлер шайлоо комиссияларына өз өкүлдөрүн дайындоого укуктуу.

БШКнын курамынан айырмаланып, аялдар ТШК жана УШКларда тиешелүүлүгүнө жараша 23 58 жана 70,5 пайызды түзүшөт, БШКнын 11 мүчөсүнүн ичинде болсо 2 гана аял бар. Улуттук азчылык топтору же ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдар шайлоону башкарууда мыйзам тарабынан кепилденген квотага ээ эмес. 2025- жылдын 3- октябрында түзүлгөндөн бери УШКлардын курамында 18 өзгөртүү болду.

Техникалык даярдыктар мөөнөтүнөн мурда шайлоо үчүн тездетилген мөөнөттө жүргүзүлүүдө. Бүгүнкү күндө БШК кезектеги жыйындарды өткөрүп, анын ичинде талапкерлерди каттоо, шайлоо администрациясынын курамына өзгөртүүлөрдү киргизүү, талапкерлердин өкүлдөрүн жана байкоочуларын аккредитациялоо, даттанууларды кароо боюнча чечимдерди кабыл алууда. БШК мүчөлөрү отурумдарга тике же онлайн катыша алышат; отурумдарга эл аралык байкоочулар жана талапкерлердин өкүлдөрү да алышат, алар түз ободо көрсөтүлүп турат. Күн тартиби, чечимдер жана комиссиянын иши боюнча маалыматтар БШКнын сайтында үзгүлтүксүз жарыяланып турат. ДИАУБ ШБМ жолуккан 30 УШКнын бардыгы толук кандуу иштеп, адекваттуу ресурстар менен камсыз болгон жана ушул убакка чейин өз милдеттерин белгиленген мөөнөттө аткарышкан. УШКнын сессиялары негизинен кезексиз чакырылат.

БШК төмөнкү деңгээлдеги комиссиялардын потенциалын жогорулатуу боюнча окутууларды өткөрөт. БШКнын шайлоочулар жана талапкерлер үчүн окутуу жана маалымат кампаниялары ар кандай темаларды камтыйт, анын ичинде жаңы шайлоо системасы, талапкерлердин укуктары жана шайлоочуларды каттоо темалары бар, иш-чаралар кыргыз жана орус тилдеринде өткөрүлөт, бирок башка азчылыктардын тилдеринде жок. Мыйзамдык негиз мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын катышуусун кеңейтүү боюнча чараларды, анын ичинде жеткиликтүү шайлоо участокторун картага түшүрүүнү, жеткиликтүүлүк стандарттарын, чоң шрифт/Брайл шрифтиндеги материалдарды, добуш берүү үчүн жайды тиешелүү жарыктандырууну, көчмө жана көмөктөлгөн добуш берүүнү карайт. ДИАУБ ШБМдин көпчүлүк маектештери шайлоо администрациясынын шайлоо процедураларын аткаруу мүмкүнчүлүгүнө ишенерин билдиришти.

20 Учурда БШКнын курамы 11 мүчөдөн турат, анкени бир мүчө, шайлоо мыйзамына ылайык, өзүнүн талапкерлик статусуна байланыштуу отставкага кеткен. Президент дагы, парламент дагы өздөрү көрсөткөн талапкерлерди кызматтан алуу сунушун киргизе алат. 21 БШК ТШКнын курамынан АШКнын мүчөлөрүн өзүнүн чечими боюнча дайындайт жана төрага менен катчынын шайлоодогу тажрыйбасын эске ала алат. Эгерде район бир ТШКнын курамына кирсе, АШКлар ошол ТШКнын учурдагы курамынан жана резервинен түзүлөт; эгерде район эки же андан көп ТШКны камтыса, АШКлар ТШКнын учурдагы курамынан гана түзүлөт. 22 УШКлар 500гө чейин катталган шайлоочулар үчүн жетиден кем эмес мүчөдөн, жана 501-1200гө чейин шайлоочу болсо 9дан кем эмес жана 1200дөн ашык шайлоочу катталса, кеминде 11 мүчөдөн турат. 3000ге чейин шайлоочу үчүн өзүнчө шайлоо участогу түзүлүшү мүмкүн. Камактарда, кам көрүү мекемелеринде жана ооруканаларда атайын шайлоо участкалары түзүлөт. Ден соолугуна байланыштуу көйгөйлөрү бар шайлоочулар өздөрүнүн шайлоо округунда көчмө добуш берүүнү суранса болот. 23 12-сентябрда парламент президент тарабынан сунушталган БШКнын дагы эки аял мүчөсүнүн ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтотуп, алардын ордуна эки эркекти киргизген. БШКнын жаңы мүчөлөрүнүн эки талапкерлиги тең президент тарабынан сунушталып, парламент тарабынан дайындалды. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 8 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

VI. ДОБУШ БЕРҮҮНҮН ЖАҢЫ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ

Парламенттик шайлоо добуш берүүнүн көпчүлүк процедураларын бириктирген жана алдын ала жыйынтыктарды электрондук түрдө чыгарууга мүмкүндүк берген жаңы добуш берүү жабдууларын колдонуу менен өткөрүлөт.24 Жаңы жабдуулар шайлоочулардын биометрикалык идентификациясын, анын ичинде беттин жана манжа изин сканерлөө менен өздүгүн тастыктоону, көп жолу добуш берүүнү болтурбоо үчүн катышууну каттоону; шайлоо бюллетендерин жана натыйжалардын таблицасын басып чыгарууну айкалыштырат. Электрондук түрдө түзүлгөн жыйынтыктар алдын ала болуп кызмат кылат, ал эми кол менен эсептөө милдеттүү бойдон калууда жана кол менен саналган жыйынтыктар гана юридикалык күчкө ээ болот.

Шайлоочунун идентификациясы манжа издерин биометрикалык текшерүү же бетти сканерлөө менен толукталган электрондук өздүгүн аныктоону камтыйт; идентификация өтсө, шайлоочунун идентификациялык талону басып чыгарылат. Шайлоо бюллетендери жеринде басып чыгарылат жана купуялуулукту сактоо менен толтурулгандан кийин сканерден өткөрүлөт. Шайлоо бюллетендеринин сканерлери туура эмес толтурулган шайлоо бюллетендерин автоматтык түрдө четке кагууга жана бузулган бюллетендерди сканердин башка бөлүмүнө бөлүүгө программаланган. 25 Добуш берүүдөн кийин алдын ала жыйынтыктарды жана сканерленген кагаз протоколдорду БШКга дароо берүү үчүн сканер интернетке туташтырылат.

Аралыктан добуш берүү өлкө боюнча биринчи жолу ишке ашырылат. 26 Шайлоочулар өздөрү катталган шайлоо аймагынан тышкары да каалаган шайлоо участогунда добуш берүүгө мүмкүнчүлүк алышат. Аралыктан добуш берүү учурунда шайлоочу борборлоштурулган жеке маалыматтары боюнча идентификацияланат жана шайлоочунун баштапкы шайлоо аймагынан келген талапкерлердин аттары бар бюллетень алат. Алыстан берилген бюллетендер шайлоочу катталган УШКда чыгарылат. Борбордук сервер менен же шайлоочу бекитилген шайлоо участогунда байланыш жок болсо, шайлоочу алыстан добуш берүү мүмкүнчүлүгүнөн ажыратылат. Бир нече добуш берүүнүн алдын алуу үчүн алыстан идентификациялоону бир гана жолу колдонсо болот.

Жабдууларды улуттук деңгээлде сыноолор 10, 20 жана 30- октябрда өткөрүлдү. 27 ДИАУБ ШБМ маектештеринин көпчүлүгү добуш берүүнүн жаңы технологияларын колдонууга оң баа беришти жана аралыктан добуш берүүнүн техникалык аспектилери ийгиликтүү сыноодон өткөндүгүн белгилешти. Ошентсе да, айрымдар добуш берүү үчүн жабдууларды сатып алуу процессинде ачык- айкындуулуктун жоктугу жана аралыктан добуш берүүнүн жол- жоболорун шайлоо күнү комплекстүү жөнгө салуунун жоктугуна тынчсыздануусун билдиришти, бул аралыктан добуш берүүнүн тактыгын жана адилеттигин кабыл алууну чектейт. 28

24 Электрондук добуш берүү тутумун жеткирүү жана колдоо кызматтарын көрсөтүү боюнча келишим мамлекеттик тендерсиз эле чет элдик компания менен түзүлгөн. 25 Шайлоо бюллетендеринде уникалдуу QR коду бар, ал бузулган бюллетендерди машинанын жардамы менен алмаштырууну камсыз кылат. Эгерде шайлоо бюллетени сканерлөөдө жараксыз деп табылса, ал шайлоочуга билдирилбейт. 26 Алыстан добуш берүү 2024-жылы жергиликтүү кеңештерге шайлоолордо жана депутаттарды кошумча шайлоолордо сыналган. 27 ДИАУБ ШБМнын узак мөөнөттүү байкоочулары 30-октябрдагы жабдууларды жалпы улуттук тестирлөөгө байкоо салып, бир катар техникалык жана логистикалык көйгөйлөрдү, анын ичинде байланыш маселелери, өзгөчө алыскы аймактарда, электр энергиясын кыска мөөнөткө өчүрүүлөр болгонун жана майда техникалык мүчүлүштүктөр тез арада жоюлганын кабарлашты. 28 Аралыктан добуш берүү аркылуу шайлоонун натыйжаларын эсептөө, өткөрүү жана чыгаруу процедуралары жөнгө салынбаган бойдон калган. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 9 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

VII. ШАЙЛООЧУЛАРДЫ КАТТОО

Шайлоо күнүнө карата 18 жашка толгон жарандар, жасаган кылмышынын оордугуна карабастан эркинен ажыратуу жазасын өтөп жаткандардан жана, эл аралык стандарттарга каршы келип, сот тарабынан аракетке жөндөмсүз деп табылгандардан тышкары, добуш берүүгө укуктуу.29 10- ноябрга карата шайлоочулардын тизмесине 4 миллион 297 миң 40 шайлоочу киргизилген, алардын 2 миллион 82 миң 263ү эркектер, 2 миллион 214 миң 777си аялдар.

Шайлоочуларды каттоо пассивдүү, туруктуу каттоого негизделген жана милдеттүү түрдө биометрикалык каттоону талап кылат. 30 Шайлоочулардын тизмелери шайлоочулардын даректерине жана шайлоо укугунун критерийлерине ылайык «Кызмат» Мамлекеттик каттоо агенттиги (МКА) тарабынан жүргүзүлүүчү Калктын бирдиктүү мамлекеттик реестринен түзүлөт. Шайлоочулардын тизмелери шайлоо мезгилинде күн сайын жаңыланып турат. Аскердик кызматта, медициналык жана дарылоо мекемелеринде болгондор үчүн шайлоочулардын өзүнчө тизмелери түзүлөт. Алдын ала тизмелер 8 жана 14- октябрга чейин онлайн режиминде жана УШКларда коомдук текшерүү үчүн жеткиликтүү болгон. Шайлоочулар 19- ноябрга чейин оңдоолорду талап кыла алышат. Шайлоочулардын акыркы тизмелери шайлоо күнүнө жети күн калганда түзүлөт. ДИАУБ ШБМ маектештеринин айтымында, биометрикалык маалыматты иштетүүчү жаңы системалардын коопсуздугу боюнча шайлоочулардын каттоо маалыматтар базасынын пландалган аудити шайлоодон кийинкиге жылдырылды. 31

ДИАУБ ШБМ маектештеринин көбү жалпысынан шайлоочулардын тизмесинин тактыгына ишеним көрсөтүштү, бирок айрымдары добуш берүүдөн кийин шайлоо участкаларында добуш берген шайлоочулардын тизмелерин көрсөтүү боюнча сакталып калган УШКлар үчүн мыйзамдык милдетти сынга алышты.

VIII. ТАЛАПКЕРДИ КАТТОО

Шайлоо күнүнө карата 25 жаштан кем эмес, жогорку билими бар жана шайлоого чейин өлкөдө беш жылдан кем эмес туруктуу жашаган шайлоочулар талапкер боло алат. 32 Конституцияда ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын сунуштарына карабастан, кош жарандыгы барларга мамлекеттик жана жарандык кызматтарды ээлөөгө тыюу салынган. 33 Мыйзам мамлекеттик жана

29 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 7.3-пунктунда катышуучу-мамлекеттер “бойго жеткен жарандарга жалпы жана бирдей шайлоо укугун кепилдейт”, ал эми 24-пунктунда укуктарды жана эркиндиктерди чектөө “мыйзамдын максатына катуу пропорционалдуу” болууга тийиш деп каралган. БУУнун Майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндө конвенциясынын (МАУК) 29-беренесин жана МАУК 12- беренесине карата №1 Жалпы комментарийдин 48-пунктунда “адамдын чечим кабыл алуу жөндөмдүүлүгү майыптардын […] добуш берүү [жана] шайлануу укугун ишке ашыруудан четтетүү үчүн негиз боло албайт” деп айтылат. 30 Биометрикалык каттоодон өтүү 16 жаштан жогорку бардык жарандар үчүн милдеттүү. БШКдан билдиришкендей, биометрикалык каттоодон өтпөгөн жарандардын саны 8 миңге чейин кыскарган. 31 Аудит Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин алдындагы Киберкоопсуздук боюнча координациялык борбор менен Министрлер кабинетине караштуу Жеке маалыматтарды коргоо боюнча мамлекеттик агенттик тарабынан биргелешип өткөрүлөт. 32 Мыйзам жумуш, окуу, кызматтык же ушул сыяктуу себептер менен жылына алты айга чейин жүйөлүү убактылуу иштебей калууга жол берет. 33 ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Кыргызстандын шайлоо мыйзамдарын бузгандыгы үчүн санкцияларга байланыштуу айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча боюнча биргелешкен корутундусунда «Кыргызстандын шайлоо мыйзамдарын бузгандыгы үчүн санкцияларды минималдаштыруу жана акырында кош жарандыгы бар жарандар үчүн мамлекеттик кызматтарды ээлөө боюнча чектөөлөрдү алып салуу» (32-пункт) сунушталган. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 10 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

муниципалдык кызматкерлердин айрым категорияларын талапкер катары каттоодон өткөнгө чейин кызматтан кетүүгө милдеттендирет. 34

Соңку мыйзамдык өзгөртүүлөр кыргыз тилин билүү боюнча талаптарды киргизип, соттуулугу бар, анын ичинде соттолгондугу жоюлуп, айрым айыптоо корутундусу жок жабылган кылмыш иштери болгон адамдардын талапкерлигине чектөөлөрдү кеңейтти. Мындан тышкары, кылмыштуу же куралдуу топтор менен байланышы үчүн профилактикалык реестрге киргизилген адамдардын да талапкер болууга укугу жок. Мурдагы дин кызматкерлерине да катышууга убактылуу тыюу салуу бар.

Талапкерлерди 30- октябрга чейин катталган саясий партиялар же алар өзүн- өзү көрсөтүү жолу менен көрсөтө алышат. Бир адам бир гана шайлоо аймагында атаандаша алат. Саясий партиялар ар бир шайлоо аймагында бирден талапкерди көрсөтө алат; саясий партиялар тарабынан көрсөтүлгөн талапкерлердин тизмесине бир жыныстагы талапкерлердин 70 пайызына чейинкиси кириши мүмкүн. Шайлоо мыйзамына 2025- жылда киргизилген түзөтүүлөрдө майыптардын, жаштардын жана улуттук азчылыктардын катышуусуна квота алынып салынган. Ар бир көрсөтүлгөн талапкер 3000 еврого барабар өлчөмдөгү кайтарымсыз шайлоо жыйымын төлөшү керек. 35 ДИАУБ ШБМдин бир нече маектештери, өзгөчө мөөнөтүнөн мурда шайлоодо каражат чогултуу үчүн чектелген убакытты эске алганда, бул жыйым саясий катышуу үчүн тоскоолдук болуп калышы мүмкүн экенин белгилешти. Партиялар жана талапкерлер шайлоо күнүнө 10 күндөн кечиктирбестен талапкерликтен чыгып кете алышат. 36 БШК арыздарды текшерет жана талапкерлерди каттайт, же болбосо жүйөлүү себептер боюнча баш тартат, мындай шартта арыз ээси сотко даттана алат. 37

БШКга 589 каттоого арыз келип түшкөн, алардын 580 өзүн-өзү көрсөткөн талапкерлерден жана 9 “Ынтымак” саясий партиясынан көрсөтүлгөн талапкерлерден. 38 Алардын 65и шайлоого катышуудан баш тартып, 57син шайлоо жыйымын төлөбөгөндүгү же үгүт иштерине банк эсебин ачпагандыгы, талаптарга жооп бербегени үчүн (анын ичинде жашаган жери, соттолбогондугу, иштеген иши) же каттоо документтеринин толук эместиги боюнча каттоодон баш тартылган. БШК катталган 467 талапкерди камтыган акыркы тизмесин жарыялады, алардын 191и аялдар (4 1 пайыз), 13ү улуттук азчылыктардын өкүлдөрү (3 пайыз). 39 Катталган талапкерлердин саны райондор боюнча бир топ айырмаланат. 40

34 Саясий кызмат адамдары (депутаттарды кошпогондо), ошондой эле мамлекеттик жана муниципалдык ишканалардын жана аларга караштуу түзүмдөрдүн жетекчилери талапкер болуп көрсөтүлгөн учурдан тартып кызматтан кетүүгө тийиш. 35 Алым 3000 эсептөө бирдигине (ЭБ), 1 ЭБ 100 сомго (болжол менен 1 евро) барабар. Мыйзам ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү талапкерлер үчүн төмөндөтүлгөн каттоо жыйымдарын карайт, төмөндөтүү майыптык даражасына жараша бааланат. 36 “Шайлоо жөнүндө” мыйзамдын 46-беренесине ылайык, БШК шайлоо күнүнө чейин каалаган убакта жана шайланган талапкер шайлоо укугунан ажыраган же соттун акыркы чечими боюнча одоно мыйзам бузууга, анын ичинде шайлоочулардын добушун сатып алуу, административдик ресурсту кыянаттык менен пайдалануу, үгүт өнөктүгүн каржылоо эрежелерин бузууга жол бергендиги аныкталса, аны каттоодон чыгара алат. 37 Каттоодон баш тартуу үчүн негиздер болуп документтеринин жоктугу, шайлоочулардын шайлоого катышуу укугуна карата талаптардын сакталбагандыгы, бирден ашык аймакта талапкерлигин көрсөтүү, шайлоо фондун түзбөө же шайлоо жыйымын төлөбөө, кош жарандуулук, уюшкан кылмыштуу топтун, кылмыштуу жамааттын, куралдуу топтун курамына катышкан адам катары реестрге катталышы кирет. 38 “Кырк ууз” саясий партиясы кезексиз парламенттик шайлоого катышуудан баш тартты. 39 8-ноябрда БШК талапкерлерди каттоону жыйынтыктоочу резолюцияны жарыялабай туруп, аймактар боюнча бөлүштүрүлгөн талапкерлердин тизмесин жаңылык катары жарыялады. 8-ноябрда талапкерлер чүчү кулак кармашып, өздөрүнүн бюллетендеги орундарын аныкташты. 11-ноябрда катталган эки талапкер шайлоодон баш тартты. 40 10дон кем эмес талапкери бар 29 аймак бар, анын ичинде төртөөндө 20дан ашык талапкер бар. Талапкерлердин эң аз саны – 5 – 11-АШКда, ал эми эң көбү – 25 – 19- АШКда катталган. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 11 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

IX. ШАЙЛОО ӨНӨКТҮГҮ

Шайлоо өнөктүгү 10- ноябрда башталып, 29- ноябрда саат 08:00дө аяктайт. Мыйзам жарандарга үгүт иштерине катышууга, маалымат алууга жана өз эркин билдирүүгө укук берет, ошол эле учурда талапкерлерге мамлекеттик маалымат каражаттарында башка атаандаштарды сындаганга тыюу салат. 41 Мамлекеттик жана жергиликтүү бийлик органдары талапкерлерге дебат же митинг сыяктуу үгүт иш-чараларын уюштурууга, коопсуздукту жана өтүүчү жайларга кирүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга көмөктөшүүгө жана үгүт материалдары үчүн бирдей орун бөлүп берүүгө милдеттүү.

Эрте үгүт жүргүзүүгө жол берилбейт жана БШК эрте үгүт, негизинен интернет аркылуу үгүт, иштерине байланыштуу делген көптөгөн иштерди карап чыкты. Мыйзам административдик ресурсту жана мамлекеттик кызматты кыянаттык менен пайдаланууга, добуш сатып алууга, ЖМКга чыгууда жеңилдик берүүгө жана жалган маалымат таратууга 42тыюу салат. Шайлоого үч күн калганда жана добуш берүү күнү коомдук пикирди сурамжылоого тыюу салынат. Үгүт өнөктүгүн бузуулар эскертүүлөргө жана талапкерлерди каттоодон чыгарууга алып келиши мүмкүн. 43 Шайлоо администрациясы үгүт талаптарынын сакталышын камсыз кылуу үчүн жооп берет жана БШК бардык кызыкдар тараптардын үгүт эрежелерин сактоосун талдоо жана даттануулар боюнча иш алып баруу үчүн жумушчу топ түздү.44 Президент парламенттик шайлоонун таза жана кынтыксыз өтүшүн талап кылып, шайлоо өнөктүгүн жеке көзөмөлгө алуу ниетин билдирди. 45

ДИАУБ ШБМ маектештери шайлоо өнөктүгүндө жергиликтүү маселелерге басым жасалат деп күтүшөт. Талапкерлер үгүт иштеринин ар кандай ыкмаларын, анын ичинде имараттын ичинде чогулуштарды, үймө-үй кыдырууну, социалдык тармактар аркылуу үгүт иштерин жүргүзүүнү пландаштырууда. Талапкерлер ар кандай социалдык тармактарды, анын ичинде Инстаграм, Фэйсбук, ЮТюб жана билдирүү платформаларын көбүнчө үгүттүн негизги куралы катары колдонууну пландаштырууда. ДИАУБ ШБМ айрым өнөктүккө даярдыктарды байкады, ал эми ДИАУБ ШБМ маектештери БШКнын эрте үгүт жүргүзүүгө тыюу салган катуу чечмелөөсүнөн улам саясий активдүүлүк басаңдап калганын, расмий шайлоо өнөктүгү башталгандан кийин көбөйүшү күтүлгөнүн түшүндүрүштү.

41 ДИАУБ ШБМ жок дегенде бир региондо (18-декабрь) БШК жетектеген шайлоочуларды окутууда талапкерлерге башка талапкерлердин программалары боюнча комментарий бербөөнү сунуштаганын байкаган. 42 Мамлекеттик кызматкерлер, муниципалдык кызматкерлер жана жалпыга маалымдоо каражаттарынын кызматкерлери талапкер катары көрсөтүлгөндө кызматтык милдеттерин токтотушу керек, ал эми айрымдары шайлоого катышуу үчүн кызматтан кетиши керек. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматчыларга, байкоочуларга үгүт жүргүзүүгө, үгүт материалдарын басып чыгарууга жана таратууга тыюу салынат. Талапкерлер жана алардын үй-бүлөлөрү кайрымдуулук иштерине катыша албайт. Диний темаларды, концерттерди, театрлаштырылган оюн-зоокторду жана спорттук иш-чараларды колдонууга тыюу салынат. Талапкердин кесиптик ишмердиги жөнүндө маалыматтарды далилдөө үгүт болуп саналбайт. 43 Президент Жапаров 30-сентябрдагы элге кайрылуусунда өзгөчө жергиликтүү администрациялардын кызматкерлерин, мамлекеттик кызматкерлерди, мугалимдерди, дарыгерлерди шайлоо процессине кийлигишпөөгө чакырып, ар кандай кийлигишүү үчүн кызматтан четтетилип, катуу жоопкерчиликке тартылаарын эскертти. Президент “бул шайлоо биздин тарыхыбыздагы эң ачык-айкын жана адилеттүү шайлоо болуп калышы керек” деп белгиледи. 44 Топ 14 мүчөдөн турат, анын ичинде БШКнын 4 мүчөсү, БШКнын кызматкерлери жана тышкы медиа эксперттери. Арыздар боюнча маалымат алуу үчүн Шайлоо талаш-тартыштарын чечүү бөлүмүн караңыз. 45 Президент «бул шайлоолорго арбитр катары жеке байкоо жүргүзүүгө […] милдеттенди. Эгерде кайсы бир райондо адилетсиз иштер катталса, мен өзүм БШКнын ишине катышам же комиссия түзүп, ишенген адамдарымды ал жакка жөнөтөм” – деди ал. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 12 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

X. ШАЙЛОО ӨНӨКТҮГҮН КАРЖЫЛОО

Шайлоо өнөктүгүн каржылоо биринчи кезекте БШКнын токтомдору жана жоболору менен толукталган Шайлоо мыйзамы менен жөнгө салынат. 46 Мыйзамга киргизилген соңку өзгөртүүлөр идентификацияланбаган төлөм системалары аркылуу кайрымдуулук кылууга тыюу салды, чыгаша лимитинен ашып кеткен талапкерлерди каттоодон алып салууну караштырды жана саясий партиялар тарабынан сунушталган талапкерлерге үгүт иштерин каржылоосун аларды көрсөткөн партиялардан көз карандысыз башкарууга мүмкүндүк берди, ошол эле учурда партиялардын ресурстарына жетүү мүмкүнчүлүгүн сактап калды. Түзөтүүлөр ошондой эле уруксат берилген чыгымдардын тизмесине социалдык түйүндөрдө жарнак жайгаштырууну камтыды.

Үгүт өнөктүгүн, каржылоо көлөмдөрү жана булактары боюнча чектөөлөрдү сактоо менен, талапкердин, саясий партиянын өз каражаттарынын жана жарандардын жана юридикалык жактардын ыктыярдуу акчалай кайрымдуулук каражаттарынын эсебинен жүргүзүлүшү мүмкүн. 47 Натуралдык түрдөгү кайрымдуулукка жол берилбейт. Бир талапкерге үгүт фондунун жалпы суммасы болжол менен 200 000 евро менен чектелет. Жарыяланган каржылык маалыматтарга ылайык, шайлоо өнөктүгүн каржылоонун негизги булактары болуп талапкерлердин жеке активдери, андан кийин жеке адамдардын кайрымдуулук каражаттары саналат. 48

Катталган талапкерлер жана саясий партиялар ыйгарым укуктуу мамлекеттик эки банктын биринде атайын шайлоо алдындагы банктык эсеп ачууга тийиш. 49 ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери QR коддору же электрондук капчыктар сыяктуу жөнөкөйлөштүрүлгөн онлайн кайрымдуулук инструменттеринин жоктугуна өкүнүп, мамлекеттик банктардын эксклюзивдүү колдонулушуна тынчсыздануусун билдиришти. БШК эки банктын маалымат базалары реалдуу убакыт режиминде маалымат алмашууну камсыз кылуу үчүн анын системасы менен байланышканын жана эки мамлекеттик банк өнөктүк эсептери үчүн колдонуучуга ыңгайлуу санарип интерфейстерин иштеп чыкканын түшүндүрдү.

Банктар БШКнын талабы боюнча жума сайын транзакциялар боюнча отчет берип турууга жана 24 сааттын ичинде маалыматтарды берүүгө милдеттүү. Талапкерлер жана саясий партиялар 2025- жылдын 22- ноябрына жана 7- декабрына чейин кайрымдуулук жана чыгашалар боюнча аралык жана жыйынтыктоочу отчетторду берип, 2025- жылдын 3- декабрына чейин эсептерин жабууга тийиш. 50 БШК кирешелер жана чыгашалар боюнча маалыматты, ошондой эле ар бир талапкердин жана ар бир саясий партиянын үгүт эсеби боюнча финансылык отчетту өзүнүн веб- сайтында

46 Буга БШКнын Регламенттери жана 2025-жылдын 15-августундагы № 56 жана 2025-жылдын 29-августундагы № 65 токтомдору кирет. 47 Талапкерлер үгүт фонддорун өз салымдарынан (болжол менен 100 000 евро менен чектелген), саясий партиянын каражаттарынан (эгер партия тарабынан сунушталса, болжол менен 10 000 еврого чейин) жана жеке жана юридикалык жактардын кайрымдуулуктарынан (болжол менен 5 000 евродон ашпаган) түзө алышат. Саясий партиялардын үгүт фонддору талапкерлердин жеке каражаттарын (болжол менен 150 000 еврого чейин); саясий партиялардын каражаттарын (болжол менен 1 миллион евродон ашпаган); жеке кайрымдуулук каражаттарын (болжол менен 2,000 EUR максималдуу) жана юридикалык жактардын кайрымдуулук каражаттарын (болжол менен 30 000 евро) камтышы мүмкүн. Анонимдүү жана чет элдик булактардан, дин кызматкерлеринен, казыяттан, аскерден, мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерден жана мамлекетке карызы барлардан кайрымдуулук каражаттарын алууга тыюу салынат. 48 Талапкерлердин жеке каражаттары катталуу учурунда үгүт иштеринин жалпы каражаттарынын 79,2 пайызын, ал эми жеке кайрымдуулук каражаттары 19,7 пайызын түздү. Юридикалык жактардан каржылоо 1 пайызды, саясий партиялардан каржылоо 0,1 пайыздан төмөн болгон. 49 БШКнын №92 токтому менен мамлекеттик “Элдик Банк” жана “Айыл Банк” шайлоо алдындагы үгүт фонддорун тейлөө боюнча ыйгарым укуктуу банк мекемелери болуп аныкталган. 50 БШКнын № 65 жобосу отчеттуулуктун үлгүсүн белгилейт жана финансылык отчетторду жарыялоону камсыз кылат. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 13 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

жарыялайт. 51 БШК шайлоо өнөктүгүн каржылоо эрежелеринин сакталышын көзөмөлдөйт, мыйзам бузуулар боюнча иш алып барат, үгүт учурундагы каржылык операцияларды жана отчетторду текшерет, текшерүүлөрдү жана аудиттерди жүргүзөт. 52 Мыйзам өнөктүк боюнча финансылык отчетторду жана шайлоодон кийин аудит жүргүзүүнү талап кылганы менен, аудиттин жол-жобосун аныктабайт же аудиттин жыйынтыктарын жарыялоону талап кылбайт, бул ДИАУБдун мурда берген сунушуна карама-каршы келет.

XI. ЖАЛПЫГА МААЛЫМДОО КАРАЖАТТАРЫ (ЖМК)

Медиа-пейзаж 2021- жылдан бери олуттуу өзгөрдү жана айрым көп түрдүүлүк сакталганы менен, ал тездик менен тарып баратат. Социалдык тармактар саясий маалыматтын негизги булагы болуп калды, андан кийин теле-берүүлөр. 53 2022- жылы улутташтырылган Кыргызстандын Улуттук телерадиоберүү корпорациясы (УТРК) эң көп чагылдырууга жана көрүүчүлөргө ээ. 54 Акыркы жылдарда журналисттерди куугунтуктоо жана көз карандысыз маалымат каражаттарын жабуу болду жана ДИАУБ ШБМдин көптөгөн маектештери бул кеңири жайылган өзүн- өзү цензурага алып келди деген кооптонууну айтышты. 55

Конституция сөз эркиндигин камсыздап, цензурага тыюу салганы менен, ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын бул эркиндиктерди чектөө үчүн өтө кенен же бүдөмүк болгон негиздерди алып салуу боюнча мурунку сунушу аткарылган эмес. 56 2025- жылы кабыл алынган “Жалпыга маалымдоо каражаттары жөнүндө” жаңы мыйзам онлайн медианы каттоону талап кылат, чет элдик менчикти 35 пайызга чейин чектейт жана баалаган эркин журналисттик ишмердүүлүктү жокко чыгарат, бул эл аралык укук коргоо уюмдары тарабынан чектөөчү чара катары каралат. 2025- жылы Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекске 57 жалаа жабуу, кемсинтүү жана

51 12-ноябрга карата БШК бардык катталган талапкерлер үчүн үгүт каражаттарынын консолидацияланган банк булактарынан алынган маалыматтарды жарыялады, алардын жалпы консолидацияланган кирешеси болжол менен 7,64 миллион еврону жана чыгашалары болжол менен 3,17 миллион еврону түздү. Каражаттар булагы, чыгаша категориясы жана шайлоо аймагы боюнча бөлүштүрүлгөн. 52 БШКнын №56 жобосуна жана “Шайлоо жөнүндө” мыйзамдын 42-беренесине ылайык, БШКнын Текшерүү тобунун курамына БШКнын кызматкерлери, укук коргоо жана каржылык эксперттер жана башка мамлекеттик мекемелер кирген жети мүчөдөн кем эмеси кирет. 53 2023 жылдагы М-Вектордун Кыргызстандагы медиа керектөө жөнүндө отчетун караңыз. “Санариптик Кыргызстан 2025” баяндамасына ылайык, 2025-жылы интернеттин жайылуусу 88,5 пайызды түздү. 54 2022-жылы кабыл алынган “Улуттук телерадиоберүү корпорациясы жөнүндө” мыйзам менен мурдагы Коомдук телерадиоберүү корпорациясы (КТРК) мамлекеттик УТРКга айланды. УТРКнын башкы директорун президент дайындайт жана кызматтан бошотот. Эң акыркы кызматтан алуу жана дайындоо 2025-жылдын октябрында, шайлоо өнөктүгү маалында болгон. 55 Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарлыгынын Кыргызстандык журналисттерди “массалык баш аламандыкка чакырган” деген айып менен эркинен ажыратуу өкүмдөрү боюнча тынчсыздануу айтылган билдирүүсүн жана жазыктык куугунтуктун “тиешелүү укуктук процесс жана адилеттүү соттук териштирүүнүн көйгөйлөрү менен коштолгон” деп сындаган билдирүүсүн караңыз. 2025-жылдын сентябрында “Клооптун” мурдагы эки медиа кызматкери «массалык баш аламандыкка коомдук чакырык жасаган» деген айып менен беш жылга эркинен ажыратылган. 27-октябрда үч ЖМК (Kloop.kg, Темиров Лайв жана Айт Айт Десе) экстремисттик деп табылып, алардын Кыргызстандагы ишмердүүлүгүнө сот тарабынан тыюу салынган. 2025- жылдын июль айында көз карандысыз журналист жана активист Канышай Мамыркулова төрт жылга шарттуу кесилип, “Апрель ” телеканалы бийликти “деструктивдүү” жана “терс” чагылдырганы үчүн жабылган. Буга чейин журналист жана Темиров Лайв каналынын негиздөөчүсү Темиров мырза, 2022-жылы Кыргызстандын жарандыгынан ажыратылган. 2024-жылдын январында Темиров Лайвдын он бир журналисти, Темировдун жубайы, Айт Айт Десе медиасынын негиздөөчүсү Махабат Тажибек менен кошо камакка алынган. 56 Кыргыз Республикасынын Конституциясынын долбоору боюнча Венеция комиссиясынын жана ЕККУ/ДИАУБдун биргелешкен корутундусун караңыз. 57 ЖМКлар жөнүндөгү жаңы мыйзамдын 19-берененин Кыргызстандагы сөз эркиндигине тийгизген таасири тууралууХьюман Райтс Вотчтун жана Сивил Райт Дефендер уюмдарынын тынчсыздануусун билдирген билдирүүлөрүн караңыз. Ошондой эле Европарламенттин Р10_ТА (2025)0171 резолюциясын караңыз, анда Евробиримдик менен Кыргыз Республикасы ортосундагы Өркүндөтүлгөн өнөктөштүк жана кызматташтык жөнүндө Макулдашууга байланыштуу “Массалык маалымат каражаттары жөнүндө талаштуу мыйзамдын акыркы жактырылышына катуу өкүнүч билдирилди”. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 14 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

жалган маалымат таратуу үчүн айып пул салуу боюнча өзгөртүүлөр киргизилген. Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлиги (ММСЖС) мамлекеттик маалыматтык саясатты ишке ашырат, телерадиокомпанияларга лицензия берет, ошондой эле телерадиоберүү каражаттарынын мыйзамдуу сакталышын көзөмөлдөйт жана соттун алдын ала чечимисиз мазмунду алып салуу же веб- сайттарды жабуу укугуна ээ. 58

Шайлоо мыйзамы талапкерлерге жалпыга маалымдоо каражаттарынын бирдей мамиле жасоосун, объективдүү жана ишенимдүү маалымат берүүсүн талап кылат. Шайлоого байланыштуу жаңылыктар комментарийсиз, өзүнчө блокто берилиши керек. Жалпыга маалымдоо каражаттары талапкерлердин жана саясий партиялардын аброюна, ар-намысына, кадыр-баркына доо кетирген же каралоочу маалыматтарды жарыялоо үчүн жоопкерчилик тартат. Мыйзам шайлоо комиссияларынан бекер эфир убактысын же мейкиндикти чүчүкулак боюнча бөлүштүрүүнү талап кылат, бирок бөлүштүрүүнүн жол-жоболорун комплекстүү түрдө жөнгө салбаганы мыйзамды ишке ашырууга жооптуу ДИАУБ ШБМ маектештеринин айтымында баш аламандыктарды жаратты. 59 Акы төлөнүүчү жарнама талапкерлерге бирдей шарттарда көрсөтүлөт. Акы төлөнүүчү үгүт жарнактарын сунуштоо үчүн ЖМКлар БШКда аккредитациядан өтүшү керек; БШК маалымат каражаттарында үгүт иштеринин мыйзамдуулугун да көзөмөлдөйт. 60 Шайлоо комиссиялары 8- ноябрда талапкерлерге обо убактысын бөлүштүрүп, жеке баяндамаларга 5 мүнөттөн жана дебаттарга катышууга 25 мүнөттөн бөлүшкөн.

ДИАУБ ШБМ 4- ноябрдан баштап ММКга сапаттык мониторинг жүргүзүүнү, ал эми беш телеканалдын жана жети онлайн ЖМКнын сандык жана сапаттык мониторингин 10- ноябрда баштады. 61

XII. ШАЙЛОО ТАЛАШТАРЫН ЧЕЧҮҮ

Шайлоо талаш-тартыштарын чечүү биринчи кезекте БШКнын токтомдору менен толукталган Шайлоо мыйзамы, ошондой эле жазыктык жана административдик жол- жоболор менен жөнгө салынат. Шайлоо органынын, мамлекеттик мекемелердин жана талапкерлердин чечимдерине аракеттерине же аракетсиздигине даттануу мүмкүн. Шайлоону уюштурууга карата даттануулар иерархиялык тартипте каралууга жана сот тартибинде териштирүүгө жатат. Бишкектин административдик соту БШКнын чечимдерин карайт, ал эми Жогорку сот кассациялык көзөмөл жүргүзөт. Бирок 2025- жылдын июнь айында “Шайлоо” мыйзамына киргизилген өзгөртүүлөр БШКнын айрым чечимдерин жана токтомдорун соттук кароодон алып салган. БШК менен сот органдары ал өзгөртүүлөр кайсы чечимдерди алып салганын ар-башкача чечмелеп жатышат. 62 Прокуратура жана укук коргоо органдары административдик жана жазыктык бузууларды кароого милдеттүү. Даттануулар жана апелляциялар, анын ичинде шайлоонун натыйжаларына тиешелүү арыздар мөөнөтүнөн мурда шайлоо учурунда тездетилген мөөнөттө жана шайлоо күнү токтоосуз

58 Так эмес (жалган) маалыматтан коргоо жөнүндө 2021 жылкы мыйзамды караңыз. Мисалы, 2022-жылы Azattyk.kg жана 24.kg сайттары жабылган. 59 Телерадиокомпаниялар талапкерлерге убакыт бирдей бөлүштүрүлүшү үчүн жумуш күндөрү эң аз дегенде 30 мүнөттүк акысыз эфир убактысын камсыз кылышы керек. Бул эфирдик убакыттын кеминде жарымы дебаттарга арналышы керек. А4 форматындагы бир барак басма жана онлайн маалымат каражаттары аркылуу берилиши керек. 60 14-октябрда БШК шайлоо өнөктүгүнө катышуу үчүн 137 ЖМКны: 41 телеканалды жана 19 радиону, 37 басылма гезитти жана 40 онлайн медианы аккредитациялады. 61 ДИАУБ ШБМ жалпы республикалык УТРК, Ала Тоо 24, ЭлТР, 7-канал жана Регион ТВ каналдарынын прайм-тайм берүүлөрүнө, ошондой эле akipress.kg, azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, super.kg, kabar.kg жана sputnik.kg.сайттарынын саясатка байланыштуу мазмунуна мониторинг жүргүзүүдө. 62 БШК бул жобону бардык соттук каражаттар түгөнгөндөн кийин жаңы же жаңы ачылган далилдердин негизинде талапкерлерди каттоо боюнча БШКнын чечимдерин кошумча соттук кароону жокко чыгаруу катары чечмеледи. Сот бийлиги ушул негизде БШКнын бардык чечимдерин же токтомдорун кошумча соттук кароону жокко чыгаруу жөнүндө жобо деп чечмелейт. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 15 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

түрдө берилиши жана каралышы керек. БШКга даттанууларды анын сайты аркылуу онлайн тапшырса болот, бирок соттук териштирүүнү баштоо үчүн онлайн система жок.

БШКнын онлайн даттануулар реестринин маалыматы боюнча, 12- ноябрга карата 49 эреже бузуу факты катталган, алардын көбү укук коргоо органдарынын отчетторунан жана БШКнын социалдык түйүндөрдөгү мониторингинен келип чыккан. Көпчүлүк иштер көрсөтүлгөн талапкерлердин жана жарандардын мыйзамсыз үгүт иштерине, анын ичинде мөөнөтүнөн мурда үгүт иштерин жүргүзүүгө, талапкерлердин аброюна шек келтирүүгө, административдик ресурсту кыянаттык менен пайдаланууга жана үгүт өнөктүгүнүн мыйзам бузууларына жана жалган маалыматтарды таратууга байланыштуу. 63 БШК 16 иш боюнча административдик айып салган.64 БШКнын отурумунда даттануулар каралбайт жана санкция берилбеген иштер боюнча маалымат чектелет. Укук коргоо органдары 35 факты боюнча тергөөгө чейинки текшерүүлөрдүн жыйынтыгында кылмыштын курамы жок болгондуктан кылмыш ишин козгоодон баш тартышкан.

Бүгүнкү күндө Бишкек шаарынын административдик соту БШКнын талапкерлерди каттоодон баш тартуу чечимине каршы алты арызды карады; Сот арыз берүүчүнүн берүү мөөнөтүн өткөрүп жибергендигине байланыштуу иштердин бирин кыскартып, беш апелляцияны маңызы боюнча четке какты.

XIII. ЖАРАНДЫК ЖАНА ЭЛ АРАЛЫК БАЙКООЧУЛАР

Мыйзам жарандардын жана эл аралык байкоочулардын шайлоого байкоо жүргүзүүсүн камсыздайт. Шайлоо маселелери же адам укуктары боюнча мыйзамда белгиленген мандаты бар жарандык коом уюмдары (ЖКУ) шайлоого байкоо жүргүзүү үчүн аккредитация ала алышат. Ар бир уюм бир шайлоо комиссиясында үчкө чейин байкоочуну аккредиттей алат; бирок шайлоо участогунда бир эле учурда бир гана байкоочу боло алат. Жарандык байкоочуларды аккредитациялоону талап кылуунун мөөнөтү белгиленген эмес жана шайлоонун натыйжалары жарыялангандан кийин аккредитациянын күчү токтотулат. Шайлоо комиссиялары мыйзамды бузгандыгы үчүн байкоочунун аккредитациясын токтото алат. Талапкерлер да, саясий партиялар да өз өкүлдөрүн жана байкоочуларын жиберүүгө укуктуу.

ДИАУБ ШБМ маектештери, негизинен каржылоонун чектелүүсүнөн жана ички шайлоого байкоо жүргүзүүнү саясий ишмердүүлүк катары аныктаган жана чет өлкөлүк каржылоону алган ЖКУларды “чет элдик өкүл” катары каттоону талап кылган акыркы мыйзамдык өзгөртүүлөрдөн, ошондой эле байкоочулук иш- аракеттери үчүн өч алуу коркунучунан улам, бул шайлоого жарандардын байкоо жүргүзүүсүнүн максатка ылайыктуулугу жөнүндө кооптонууларын айтышты. 12- ноябрга карата БШК 297 эл аралык байкоочуну аккредитациялады, бир дагы жарандык байкоочу катталган жок.

XIV. ДИАУБ ШБМ ИШ-ЧАРАЛАРЫ

ДИАУБ ШБМ өз ишин 21- октябрда баштады. Анда Тышкы иштер, Ички иштер, Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрликтери, ошондой эле талапкерлер, ЖМКлар, жарандык коом уюмдары жана ЕККУга мүчө- мамлекеттердин өкүлдөрү менен жолугушту. Ал

63 БШКнын онлайн реестри даттанууларды кароонун баскычы, абалы, жыйынтыгы жана кабыл алынган чечимдер тууралуу жалпыга маалымат берет. 12-ноябрга карата катталган 49 иштин ичинен 4 арыз жарандар, байкоочулар же талапкерлер тарабынан, 22 иш укук коргоо органдары тарабынан, 22 иш БШКнын социалдык тармактарга мониторингинин негизинде келип чыккан. 64 Талапкерлердин, жарандардын же жалпыга маалымдоо каражаттарынын мыйзамсыз үгүт иштерин жүргүзгөндүгү үчүн 13, талапкерлердин аброюна шек келтирген же жалган маалымат тараткандыгы үчүн төрт айып салынды, бир иш боюнча үгүт иштеринин эрежелерин бузган басылмаларды алып салуу боюнча токтом кабыл алынды. ДИАУБ Шайлоого Байкоо Миссиясы Бет: 16 Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025- жылдын 30- ноябры Аралык отчет (21-октябрь – 12-ноябрь, 2025-жыл)

шайлоо процессине катышкан тиешелүү кызыкдар тараптар менен жумушчу байланыштарды түздү. Узак мөөнөттүү байкоочулар жергиликтүү деңгээлдеги маектештер менен 29- октябрда жайгаштырылгандан бери иштешти.

ЕККУнун Парламенттик ассамблеясы (ЕККУ ПА) жана Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясы (ЕКПА) 30- ноябрдагы шайлоо күнүнө байкоочу делегацияларды жиберүү ниетин билдирди. Клод Хааген мырза (Люксембург) ЕККУнун кыска мөөнөттүү байкоочулары үчүн атайын координатордун милдетин аткарат. Моника Зайкова (Түндүк Македония) ЕККУ ПА делегациясынын башчысынын милдетин аткарат. Георгиос Стаматис мырза (Греция) ЕКПАнын делегация башчысынын милдетин аткарат.

Бул отчеттун англисче версиясы гана расмий документ болуп саналат. Расмий эмес котормосу кыргыз жана орус тилдеринде берилет.

Бюро ОБСЕ по демократическим институтам и правам человека Миссия по наблюдению за выборами Кыргызская Республика Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г.

ПРОМЕЖУТОЧНЫЙ ОТЧЕТ 21 октября – 12 ноября 2025 г.

14 ноября 2025 г.

I. РЕЗЮМЕ

• После самороспуска парламента 25 сентября, Президент Садыр Жапаров 30 сентября объявил о проведении досрочных парламентских выборов в однопалатный парламент (Жогорку Кенеш) 30 ноября. Ряд собеседников МНВ БДИПЧ указали, что предстоящие выборы, а также предваряющие их широкие законодательные и институциональные реформы рассматриваются как очередной шаг к консолидации президентской власти.

• В 2025 году в законодательство о выборах были внесены существенные изменения, которые кардинально изменили большинство аспектов избирательной системы, оставив предыдущие ключевые рекомендации БДИПЧ невыполненными. Согласно этим изменениям, была введена новая избирательная система c новой системой гендерных квот и определения границ избирательных округов, ужесточили критерии для регистрации кандидатов, ввели требование уплаты невозвращаемого регистрационного взноса, а также изменили правила финансирования и проведения избирательной кампании. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ выразили сомнения относительно инклюзивности и прозрачности законодательного.

• Парламент, состоящим из 90 депутатов, будет избираться по новой мажоритарной системе с единым непередаваемым голосом (SNTV) в 30 трёхмандатных избирательных округах. Новые правила требуют, чтобы один из победивших кандидатов в каждом округе принадлежал к менее представленному полу, при этом квоты для представителей национальных меньшинств и лиц с ограниченными возможностями были отменены. Число избирателей в новых избирательных округах значительно варьируется. Несмотря на рекомендации БДИПЧ, при формировании избирательных округов демографические данные об этнической принадлежности не были учтены.

• Выборы организуются Центральной комиссией по выборам и проведению референдумов (ЦИК), 30 окружными избирательными комиссиями (ОИК) и около 2500 участковыми избирательными комиссиями (УИК), 100 из которых находятся за рубежом. К настоящему времени ЦИК проводила техническую подготовку в соответствии с сокращенными сроками проведения досрочных выборов. В течение отчетного периода ЦИК проводила регулярные заседания, которые транслировались в реальном времени, и были открыты для международных наблюдателей и кандидатов, а также публиковала большинство своих решений. Обучение членов избирательных комиссий и информационные кампании для избирателей продолжаются. Закон предусматривает перечень мер по расширению участия лиц с ограниченными возможностями, включая стандарты и инструменты доступности, положения о голосовании по месту жительства и о голосовании при посредничестве помощника, а также составление карт доступных избирательных участков.

• Выборы будут проводиться с использованием нового оборудования для голосования, которое интегрирует большинство процедур голосования и позволяет проводить электронный подсчёт предварительных результатов. Однако, только результаты ручного подсчета будут юридически действительными. Избиратели смогут проголосовать на любом  Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 2 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

избирательном участке за пределами своего избирательного округа в рамках дистанционного голосования, которое будет проведено впервые на всеобщих выборах. Хотя большинство собеседников МНВ БДИПЧ отметили, что технические аспекты дистанционного голосования были успешно протестированы, некоторые из них выразили обеспокоенность по поводу недостаточной прозрачности процесса закупки оборудования для голосования и отсутствия комплексного регулирования процедур дистанционного голосования в день выборов, что ограничивает правовую определенность.

• Право голоса имеют граждане, достигшие 18 лет, за исключением лиц, отбывающих наказание в виде лишения свободы, независимо от тяжести совершенного преступления, а также лиц, признанных судом недееспособными, что противоречит международным стандартам. Регистрация избирателей осуществляется пассивно, по месту регистрации постоянного проживания и требует обязательной биометрической регистрации. Списки избирателей формируются на основе Единого государственного реестра населения, который ведет Государственное регистрационное агентство «Кызмат». Предварительные списки были доступны для всеобщего ознакомления в режиме онлайн а также в помещениях УИК, и избиратели имели возможность ходатайствовать об исправлениях. По состоянию на 10 ноября было зарегистрировано 4 297 040 избирателей.

• Кандидатами могут выступать избиратели в возрасте не моложе 25 лет, имеющие высшее образование, постоянно проживающие в стране не менее 5 лет до выборов, не имеющие судимостей или некоторых видов прекращенных уголовных дел. Недавние поправки в законодательство расширили ограничения права баллотироваться, что противоречит предыдущим рекомендациям БДИПЧ о расширении этих прав. Кандидаты могут быть выдвинуты зарегистрированными политическими партиями или путем самовыдвижения до 30 октября. 8 ноября было зарегистрировано 467 кандидатов, в том числе 191 женщина (41%) и 13 представителей национальных меньшинств (3%), из которых 458 являются самовыдвиженцами, а остальные – представителями одной политической партии. В регистрации было отказано 57 кандидатам. Большинство собеседников МНВ БДИПЧ посчитали новый невозвращаемый регистрационный взнос препятствием для участия в выборах.

• Избирательная кампания началась 10 ноября и продлится до 29 ноября. Досрочная агитация запрещена, и ЦИК рассмотрела многочисленные случаи предполагаемой досрочной агитации, в основном в Интернет. Избирательное законодательство запрещает злоупотребление служебным положением и административными ресурсами, подкуп избирателей, распространение ложной информации и критику оппонентов во время агитации в государственных СМИ. Избирательная администрация отвечает за обеспечение соблюдения требований к проведению кампании. Собеседники МНВ БДИПЧ ожидают, что избирательная кампания в основном будет посвящена местным проблемам. Кандидаты планируют использовать различные методы агитации, включая собрания в помещениях, агитацию по месту жительства и агитацию в социальных сетях.

• Финансирование избирательной кампании может осуществляться за счёт собственных средств кандидата или политической партии, а также добровольных денежных пожертвований граждан и юридических лиц, при условии соблюдения ограничения лимитов и источников финансирования. Кандидаты и политические партии обязаны представлять промежуточные и окончательные отчёты о пожертвованиях и расходовании средств. ЦИК осуществляет надзор за финансированием избирательных кампаний, принимает меры в случае нарушений, проверяет отчёты и должна публиковать в Интернет наиболее Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 3 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

актуальную информацию, за исключением результатов аудита. Банки обязаны проверять законность пожертвований и соблюдение лимитов, а также регулярно информировать ЦИК.

• Медиа-ландшафт существенно изменился с 2021 года, и, хотя некоторое многообразие сохраняется, оно быстро сокращается. Новый Закон о СМИ 2025 года ввел требования к регистрации для интернет-СМИ, ограничил долю иностранного участия до 35 процентов и запретил деятельность внештатных журналистов. СМИ, принадлежащие государству или финансируемые им, должны предоставлять кандидатам бесплатное эфирное время или пространство, при этом критика других кандидатов запрещена. Кандидаты могут приобретать предвыборную рекламу на равных условиях. Избирательные комиссии распределили эфирное время между кандидатами 8 ноября, выделив по 5 минут на индивидуальные выступления и по 25 минут для участия в дебатах. Собеседники МНВ БДИПЧ выразили обеспокоенность тем, что случаи преследования журналистов и закрытия СМИ, участившиеся в последнее время, привели к широкому распространению самоцензуры.

• Действия, бездействия и решения избирательных комиссий подлежат обжалованию в вышестоящие комиссии и в судебном порядке. Согласно данным электронного реестра ЦИК, было зарегистрировано 49 жалоб, большинство из которых связаны с нарушениями запрета досрочной предвыборной агитации, в том числе в социальных сетях, запрета использования административного ресурса и служебного положения, а также с клеветой. Жалобы не рассматриваются на заседаниях ЦИК, а информация по делам, в отношении которых не вынесено решений о наложении санкций, ограничена. Административный суд Бишкека признал одну апелляционную жалобу неприемлемой и отклонил еще пять по существу.

• Закон предусматривает наблюдение за выборами гражданами, кандидатами и международными наблюдателями. Многие собеседники МНВ БДИПЧ выразили обеспокоенность по поводу возможности гражданского наблюдения из-за ограничений финансирования и недавних изменений в законодательстве, которые могут потребовать регистрации гражданских наблюдателей за выборами в качестве выполняющих «функции иностранных представителей». На сегодняшний день ЦИК аккредитовала 297 международных наблюдателей и ни одного гражданского наблюдателя.

II. ВВЕДЕНИЕ

После получения приглашения от властей Кыргызстана наблюдать за досрочными парламентскими выборами 30 ноября и на основании рекомендации Миссии по оценке потребностей, проводившейся с 29 сентября по 3 октября, Бюро ОБСЕ по демократическим институтам и правам человека (БДИПЧ) 21 октября учредило Миссию по наблюдению за выборами (МНВ). 1 МНВ БДИПЧ, возглавляемая Тамашем Месеричем, состоит из основной группы, включающей в себя 13 человек, находящихся в Бишкеке, и 30 долгосрочных наблюдателей, которые были направлены во все регионы страны 29 октября. Члены миссии набраны из 26 государств-участников ОБСЕ, и 49% из них — женщины. БДИПЧ обратилось к государствам-участникам о направлении 300 краткосрочных наблюдателей для наблюдения за избирательным процессом в день выборов.

1 См. предыдущие отчеты БДИПЧ по наблюдению за выборами в Кыргызской Республике. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 4 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

III. ПРЕДЫСТОРИЯ И ПОЛИТИЧЕСКИЙ КОНТЕКСТ

После самороспуска парламента 25 сентября, президент Садыр Жапаров 30 сентября объявил о проведении досрочных парламентских выборов 30 ноября.2 Власти охарактеризовали инициативу парламента о самороспуске как попытку снизить административную и социальную нагрузку, связанную с последовательным проведением парламентских и президентских избирательных кампаний в условиях новой избирательной системы. 3 Несколько собеседников МНВ БДИПЧ указали, что предстоящие выборы рассматриваются как дальнейший шаг к консолидации президентской власти и были запланированы в рамках избирательной реформы 2025 года. 4

Уходящий состав парламент был избран в ноябре 2021 года после отмены выборов, состоявшихся в октябре 2020 года, в результате масштабных и сопровождавшихся насилием публичных протестов. 5 Женщины занимали 20 из 90 мест в уходящем парламенте, 1 из 23 министерских должностей и ни одной из 7 должностей полномочных представителей президента в областях.

Период после референдума 2021 года о восстановлении президентской системы был охарактеризован изменением баланса полномочий. Централизованная модель управления стала возможной благодаря реструктуризации государственных институтов и перераспределению их функций, включая судебную систему, мерам по борьбе с коррупцией, и усилению полномочий органов государственной безопасности, что привело к переходу главенствующей роли в политической жизни к президенту. 6 В результате политический ландшафт претерпел серьёзные изменения, сопровождавшиеся фрагментацией и заметным ослаблением влияния политических партий. Новая программа реформ , представленная президентом в 2025 году, направлена на построение «Нового Кыргызстана» посредством дальнейших глубоких преобразований государственного управления и экономики, провозглашенные как направленные на укрепление государственности. 7

Недавние законодательные изменения, затрагивающие гражданское общество и средства массовой информации, а также судебное преследование активистов и журналистов 8 подверглись

2 Предложение о самороспуске парламента было инициировано 32 депутатами и принято 84 голосами. Согласно Конституции и Закону «О Регламенте Жогорку Кенеша», такое предложение может быть инициировано одной третью (30) от общего числа депутатов (90) и требует поддержки не менее двух третей (60) от общего числа депутатов. Указом президента выборы были назначены на 30 ноября и ЦИК было поручено провести дистанционное голосование. 3 Ознакомьтесь с заявлениями президента и спикера парламента . 4 В августе 2024 года президент Жапаров подчеркнул, что что «вертикаль власти должна быть сильной и жесткой» и поблагодарил парламент за «поддержку […] наших важных решений, крупных проектов, реформ и законодательных инициатив без проволочек и пустых слов». 5 «Ата-Журт Кыргызстан» получила 17,32 процентов (15 мест); «Ишеним» – 13,61 процентов (12 мест); «Ынтымак» – 11 процентов (9 мест); «Альянс» – 8,35 процентов (7 мест); «Бутун Кыргызстан» – 7,04 процентов (6 мест); «Ыйман» Нуру – 6,17 процентов (5 мест). Тридцать шесть депутатов парламента не были выдвинуты политическими партиями (источник ЦИК). 6 Г-н Жапаров был избран на президентских выборах в январе 2021 года, которые состоялись одновременно с референдумом, расширившим полномочия президента. Конституция, принятая в апреле 2021 года по итогам референдума, институционализировала президентскую систему. 7 См. обращение президента Жапарова от 2 сентября 2025 года. Указ президента о Национальной стратегии развития Кыргызстана до 2030 года был опубликован в июне 2025 года. 8 См. заявления Управления Верховного комиссара ООН по правам человека о ситуации со свободой выражения мнений в Кыргызстане, в которых выражалась обеспокоенность о сокращении пространства для гражданского общества и независимых СМИ, ростом страха и самоцензуры. См. также доклады Human Rights Watch, Международного партнерства по правам человека, Human Rights Defender и Международной Амнистии. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 5 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

критике со стороны международных правозащитных учреждений и организаций, поскольку они еще больше ограничивают их способность действовать независимо. 9

IV. ПРАВОВАЯ БАЗА И ИЗБИРАТЕЛЬНАЯ СИСТЕМА

Правовую базу парламентских выборов составляют Конституция 2021 года, Конституционный закон «О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики» 2011 года (Закон о выборах, с последними изменениями, принятыми в октябре 2025 года), Конституционный закон «О Центральной комиссии по выборам и проведению референдумов» 2021 года (с последними изменениями, принятыми в июле 2025 года) и Закон «Об избирательных комиссиях» 2011 года (с последними изменениями, введенными в 2021 году), дополненные постановлениями ЦИК. 10 Кыргызская Республика подписала основные международные и региональные документы по демократическим выборам. 11

В Закон о выборах в 2025 году было внесено семь поправок, последние из которых были приняты в октябре 2025 года. Эти поправки кардинально изменили большинство аспектов избирательной системы, но не учли предыдущие ключевые рекомендации БДИПЧ. 12 Поправки ввели новую избирательную систему с новой квотой гендерного представительства и определением избирательных округов, ужесточили критерии для регистрации кандидатов, ввели невозвращаемый регистрационный взнос для кандидатов, изменили правила финансирования и проведения избирательной кампании, а также освободили некоторые решения ЦИК от судебного надзора. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ заявили, что изменения ключевых элементов избирательной системы незадолго до выборов подрывают стабильность закона и ограничивают возможности информированного выбора избирателей. В юридическом заключении БДИПЧ по проекту поправок к Закону о выборах от 2025 года отмечалось, что поправки были приняты в

9 Поправки 2024 года к Закону о некоммерческих организациях отнесли местные некоммерческие организации с иностранным финансированием к категории «выполняющих функции иностранного представительства», что влечет за собой расширенные требования к регистрации, отчетности, государственному контролю и надзору. Директор БДИПЧ и Представитель ОБСЕ по вопросам свободы СМИ призвали национальные власти отменить данный закон об «иностранном представителе» в связи с его ожидаемым «крайне негативным воздействием на гражданское общество». См. Срочное промежуточное заключение БДИПЧ 2022 года по предыдущему проекту закона. Верховный комиссар ООН по правам человека заявила, что «закон об иностранном представителе» угрожает деятельности гражданского общества и в значительной степени нарушает «основные права на свободу выражения мнений, объединений, мирных собраний и право принимать участие в ведении государственных дел». В своем заключении Европейская комиссия Совета Европы за демократию через право (Венецианская комиссия) в отношении закона «О некоммерческих организациях» подчеркнула, что этот закон «несовместим с правом на свободу объединений и принципом недискриминации». 10 Другие положения, связанные с выборами, содержатся в Законе «О политических партиях» 1999 года (последние изменения внесены в 2025 году), Законе «О собраниях» 2012 года, Уголовном кодексе 2021 года (последние изменения внесены в 2025 году) и Кодексе об административных правонарушениях 2021 года (последние изменения внесены в 2025 году). 11 К ним относятся Международный пакт о гражданских и политических правах 1966 года (МПГПП), Конвенция о ликвидации всех форм расовой дискриминации 1975 года (МКЛРД), Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин 1979 года (КЛДЖ) и Факультативный протокол к ней, Конвенция о правах инвалидов 2006 года (КПИ), Конвенция ООН против коррупции 2003 года (КПК ООН) и Конвенция СНГ о стандартах демократических выборов, избирательных прав и свобод 2002 года . 12 Поправки 2025 года были внесены Конституционными законами № 39 от 19 февраля 2025 года, № 73 от 7 апреля 2025 года, № 82 от 28 апреля 2025 года, № 113 от 9 июня 2025 года, № 161 от 28 июля 2025 года, № 194 от 9 августа 2025 года и № 220 от 16 октября 2025 года. См. пункты 19 и 66 Юридического заключения БДИПЧ по проекту Конституционного закона «О внесении изменений в Конституционный закон «О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики». Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 6 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

сжатые сроки, что ограничило возможности для содержательных общественных консультаций и вызвало обеспокоенность по поводу инклюзивности законодательного процесса. 13

Однопалатный парламент, состоящий из 90 депутатов, избирается на пятилетний срок в 30 трехмандатных округах по мажоритарной системе с единым непередаваемым голосом (SNTV), введенной поправками 2025 года. 14 Избиратели могут голосовать только за одного кандидата или против всех. В каждом округе избираются по три кандидата, набравших наибольшее количество голосов, один из которых должен быть кандидатом менее представленного пола. Тридцать парламентских мандатов, зарезервированных для кандидатов менее представленного пола, обычно представляются как «женская квота». 15 Хотя собеседники МНВ БДИПЧ приветствовали попытку усилить политическое участие женщин, некоторые из них выразили обеспокоенность тем, что нынешняя структура гендерной квоты может подорвать легитимность женщин- парламентариев. Другие опасения по поводу новой избирательной системы, которыми собеседники поделились с МНВ БДИПЧ, включают то, что система SNTV может ослабить политические партии, привести к появлению локальных сетей патронажа и подорвать разработку последовательной национальной политической повестки.

Закон о выборах предусматривает, что избирательные округа должны быть смежными, предпочтительно с соблюдением административных границ, и иметь примерно равное число избирателей, с допустимым отклонением до 20 процентов от среднего показателя по стране. 16 ЦИК уполномочена определять границы избирательных округов до парламентских выборов, что было завершено к 1 октября 2025 года, в установленные законом сроки. Численность избирателей в новых избирательных округах значительно варьируется. 17 По данным ЦИК, демографические данные об этнической принадлежности не были учтены при формировании избирательных округов, несмотря на рекомендации БДИПЧ. 18 В то время как ЦИК и представители нескольких окружных и участковых избирательных комиссий (ОИК и УИК) заявили, что новые границы округов могут повысить электоральные перспективы кандидатов из числа национальных меньшинств, другие собеседники МНВ БДИПЧ отметили, что размер и конфигурация некоторых избирательных округов могут снизить общую долю голосов меньшинств.

13 См. пункт 21 и пункты 19–25 Юридического заключения БДИПЧ по проекту Конституционного закона «О внесении изменений и дополнений в Конституционный закон «О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики». В пункте 5.8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года говорится, что «законодательство, принятое по итогам публичной процедуры […], что является условием для его применения». См. Руководящие принципы БДИПЧ 2024 года по демократическому законотворчеству для улучшения законов, пункт 23; пункт 60 Контрольного списка по верховенству права Венецианской комиссии 2016 года. 14 Конституционный закон № 113 от 9 июня 2025 года «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Кыргызской Республики». С 2021 года избирательная система в Конституции не определена. 15 Если не избрано ни одного кандидата требуемого пола, мандат кандидата, занявшего третье место, резервируется для кандидата противоположного пола, набравшего наибольшее количество голосов в данном округе. 16 Пункт I.2.2.iv Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года предусматривает, что отклонения не должны превышать 10 процентов и, конечно, не должны превышать 15 процентов, за исключением особых обстоятельств. 17 Постановлением ЦИК № 88 от 1 октября 2025 года определены 30 округов со средней численностью избирателей 142 900 человек. Самый маленький округ, № 9 (Узгенский), на 14 процентов ниже среднего, а самый большой, № 5 (Араванский), на 15 процентов выше, хотя и в пределах допустимого законом отклонения в 20 процентов. 18 См. Юридическое заключение БДИПЧ 2025 года по проекту Конституционного закона «О внесении изменений в Конституционный закон «О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики», Ключевая рекомендация (D) и пункт 25. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 7 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

V. ОРГАНИЗАЦИЯ ВЫБОРОВ

Парламентские выборы проводятся иерархической трехуровневой системой избирательных комиссий: Центральной комиссией по выборам и проведению референдумов (ЦИК), 30 окружными избирательными комиссиями и около 2500 участковыми избирательными комиссиями. 19

Парламент назначает половину из 12 членов ЦИК по представлению президента, а вторую половину – по собственному предложению сроком на пять лет. 20 Только председатель ЦИК и два его заместителя работают на постоянной основе. Действующий состав ЦИК был избран в 2021 году.

На парламентских выборах Центральная избирательная комиссия (ЦИК) формирует окружные избирательные комиссии (ОИК) из числа членов территориальных избирательных комиссий (ТИК) для проведения парламентских выборов в каждом избирательном округе. 21 ОИК состоят из не менее чем 12 членов и распускаются после официального опубликования результатов выборов. ТИК формируют участковые избирательные комиссии (УИК) из списка кандидатов, выдвинутых в равном количестве политическими партиями и органами местного самоуправления. Численность УИК зависит от числа зарегистрированных избирателей. 22 Действующие УИК были сформированы в 2025 году. Зарегистрированные кандидаты имеют право назначать своих представителей в избирательные комиссии.

Женщины хорошо представлены в ТИК и УИК, составляя около 58 и 70,5 процентов соответственно, в отличие от состава ЦИК, где из 11 членов только 2 женщины. 23 Представители национальных меньшинств и лица с ограниченными возможностями не имеют гарантированных законом квот в избирательной администрации. С момента их формирования 3 октября 2025 года состав ОИК претерпел 18 изменений.

Техническая подготовка к досрочным выборам на сегодняшний день ведется в рамках ускоренных сроков. К настоящему времени ЦИК провела регулярные заседания, принимая, в частности, решения о регистрации кандидатов, изменениях в составе избирательной администрации, аккредитации представителей кандидатов и наблюдателей, а также рассматривая жалобы. Члены ЦИК участвуют в заседаниях лично или онлайн; заседания транслируются в прямом эфире, на

19 По состоянию на 8 ноября ЦИК приняла решение о создании 100 избирательных участков за рубежом в 34 странах, в том числе 40 в Российской Федерации, 8 в Турции, 7 в Казахстане, по 6 в США и Канаде и 4 в Республике Корея. Территориальные избирательные комиссии (ТИК) остаются частью избирательной администрации, но не действуют на парламентских выборах. 20 В настоящее время ЦИК состоит из 11 членов, поскольку один из них подал в отставку из-за несоответствия своему статусу кандидата, предусмотренному Законом о выборах. Президент и парламент также могут вносить предложения об отстранении своих кандидатов. 21 ЦИК назначает членов окружных избирательных комиссий из числа членов ТИК по своему усмотрению и может учитывать опыт избирательной деятельности при назначении председателя и секретаря. Если округ входит в состав одной ТИК, окружные избирательные комиссии формируются из действительных членов и резерва этой ТИК; если округ охватывает две или более ТИК, окружные избирательные комиссии формируются только из действительных членов ТИК. 22 УИК должны состоять не менее чем из семи членов для численности до 500 зарегистрированных избирателей, не менее чем из девяти и не менее чем из одиннадцати членов для численности от 501 до 1200 и более 1200 зарегистрированных избирателей соответственно. Один избирательный участок может быть образован для численности до 3000 избирателей. Специальные избирательные участки создаются в центрах содержания под стражей, учреждениях по уходу за больными и больницах. Избиратели могут запросить возможность голосования на выезде в связи с проблемами со здоровьем в пределах своего избирательного округа. 23 12 сентября парламент прекратил полномочия двух других женщин-членов ЦИК, выдвинутых президентом, в связи с их добровольной отставкой, заменив их двумя мужчинами. Обе кандидатуры новых членов ЦИК были выдвинуты президентом и утверждены парламентом. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 8 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

них присутствуют международные наблюдатели и представители кандидатов. Повестки дня, решения и регулярные обновления о работе комиссии публикуются на веб-сайте ЦИК. Все 30 ОИК, с которыми встретилась МНВ БДИПЧ, были полностью работоспособны, имели достаточные ресурсы и на данный момент выполнили свои задачи в установленные сроки. Заседания окружных избирательных комиссий созывались в основном по мере необходимости.

ЦИК проводит тренинги по наращиванию потенциала нижестоящих комиссий. Информационно- просветительские кампании ЦИК для избирателей и кандидатов охватывают различные темы, включая новую избирательную систему, право кандидатов на участие в голосовании и регистрацию избирателей на кыргызском и русском языках, но не на языках других меньшинств. Законодательство предусматривает меры по расширению участия лиц с ограниченными возможностями, включая составление карт доступных избирательных участков, стандарты доступности, материалы с крупным шрифтом/шрифтом Брайля, достаточное освещение помещений для голосования, а также мобильное голосование и голосование с использованием вспомогательных средств. Большинство собеседников МНВ БДИПЧ выразили уверенность в способности избирательной администрации осуществлять избирательные процедуры.

VI. НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ ГОЛОСОВАНИЯ

Парламентские выборы проводятся с использованием нового оборудования для голосования, которое интегрирует большинство процедур голосования и позволяет проводить электронный подсчёт предварительных результатов. 24 Новое оборудование сочетает в себе биометрическую идентификацию избирателей, включая сканирование лиц и отпечатков пальцев, с проверкой личности, регистрацией участия для предотвращения многократного голосования, печатью бюллетеней и подсчётом результатов. Результаты, полученные электронным способом, будут служить предварительными, в то время как ручной подсчёт голосов останется обязательным, и только результаты ручного подсчёта будут иметь юридическую силу.

Идентификация избирателя включает в себя электронную проверку личности, дополненную биометрической проверкой отпечатков пальцев или сканированием лица; успешная идентификация подтверждается идентификационным талоном избирателя. Избирательные бюллетени печатаются на месте и сканируются после заполнения с сохранением конфиденциальности. Сканеры бюллетеней запрограммированы на автоматическую отбраковку нестандартных бюллетеней и помещение испорченных в отдельный отсек сканера. 25 После голосования сканер подключается к Интернету для немедленной передачи предварительных результатов и отсканированных протоколов в ЦИК.

Впервые дистанционное голосование будет внедрено по всей стране. 26 Избиратели смогут проголосовать на любом избирательном участке за пределами избирательного округа, в котором они зарегистрированы. При дистанционном голосовании избиратель идентифицируется по централизованно хранящимся персональным данным и получает бюллетень с именами кандидатов из его первоначального избирательного округа. Результаты голосования, проведенного дистанционно, будут подсчитаны в окружной избирательной комиссии (ОИК) по месту регистрации избирателя. При отсутствии подключения к центральному серверу или к

24 Контракт на поставку электронных систем голосования и оказание услуг по их поддержке был составлен с иностранной компанией без проведения открытого тендера. 25 Избирательные бюллетени содержат уникальный QR-код, который также служит для машинной замены испорченных бюллетеней. Избиратель не уведомляется, если бюллетень признан недействительным после сканирования. 26 Дистанционное голосование было опробовано на местных выборах и дополнительных выборах депутатов в 2024 году. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 9 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

избирательному участку, назначенному избирателю, избирателю будет отказано в возможности проголосовать дистанционно. Удаленная идентификация может быть использована только один раз для предотвращения многократного голосования.

Испытания оборудования проводились 10, 20 и 30 октября по всей стране. 27 Большинство собеседников МНВ БДИПЧ положительно оценили использование новых технологий голосования и отметили, что технические аспекты дистанционного голосования были успешно протестированы. Тем не менее, некоторые из них выразили обеспокоенность по поводу недостаточной прозрачности процесса закупки оборудования для голосования и отсутствия комплексного регулирования процедур дистанционного голосования в день выборов, что ограничивает прозрачность и восприятие честности дистанционного голосования. 28

VII. РЕГИСТРАЦИЯ ИЗБИРАТЕЛЕЙ

Право голоса имеют граждане, достигшие 18 лет на день выборов, за исключением лиц, отбывающих наказание в виде лишения свободы, независимо от тяжести совершенного преступления, а также лиц, признанных судом недееспособными, в нарушение международных стандартов. 29 По состоянию на 10 ноября в списки избирателей было включено 4 297 040 избирателей, из которых 2 082 263 являются мужчинами, а 2 214 777 - женщинами.

Регистрация избирателей является пассивной, она основана на постоянной прописке и требует обязательной биометрической регистрации. 30 Списки избирателей формируются на основе Единого государственного реестра населения, который ведет Государственное регистрационное агентство (ГРА) «Кызмат», на основе адресов избирателей и критериев соответствия. Списки избирателей обновляются ежедневно в период выборов. Отдельные списки избирателей составляются для тех, кто находится на военной службе, в медицинских учреждениях и учреждениях по уходу. Предварительные списки были доступны для всеобщего ознакомления в Интернете и в УИК 8 и 14 октября соответственно. Избиратели могут запросить внесения исправления до 19 ноября. Окончательные списки избирателей составляются за семь дней до дня выборов. По словам собеседников МНВ БДИПЧ, запланированный аудит базы данных регистрации избирателей, посвященный безопасности новых систем обработки биометрической информации, был отложен до окончания выборов. 31

Большинство собеседников МНВ БДИПЧ в целом выразили доверие к точности регистра избирателей, однако некоторые подвергли критике сохраняющуюся юридическую обязанность

27 Долгосрочные наблюдатели МНВ БДИПЧ наблюдали за общенациональным тестированием оборудования 30 октября, сообщив о ряде технических и логистических проблем, включая проблемы со связью, особенно в отдаленных районах, а также кратковременные отключения электроэнергии или незначительные технические неисправности, которые были быстро устранены. 28 Остались неурегулированными процедуры подсчета, передачи и установления результатов выборов путем дистанционного голосования. 29 Пункт 7.3 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года гласит, что государства-участники «гарантируют всеобщее и равное избирательное право взрослым гражданам», а пункт 24 устанавливает, что ограничения прав и свобод должны быть «строго соразмерны целям закона». См. статью 29 Конвенции ООН о правах инвалидов и пункт 48 Замечания общего порядка № 1 к статье 12 Конвенции о правах инвалидов, где говорится, что «способность человека принимать решения не может служить оправданием для какого-либо исключения лиц с ограниченными возможностями из реализации […] права голоса [и] права быть избранным». 30 Биометрическая регистрация является обязательной для всех граждан старше 16 лет. В ЦИК сообщили, что усилия властей по обеспечению ее доступности позволили сократить число граждан без биометрической регистрации примерно до 8000 человек. 31 Проверку проведут совместно Координационный центр кибербезопасности при Государственном комитете национальной безопасности и Государственное агентство по защите персональных данных при Кабинете Министров. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 10 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

УИК вывешивать списки избирателей, проголосовавших на избирательных участках, после голосования.

VIII. РЕГИСТРАЦИЯ КАНДИДАТОВ

Кандидатами могут быть выдвинуты граждане, достигшие 25-летнего возраста на день выборов, имеющие высшее образование и постоянно проживающие в стране не менее пяти лет на день выборов. 32 Конституция сохраняет запрет на государственную и гражданскую службу для лиц с двойным гражданством, несмотря на рекомендации БДИПЧ и Венецианской комиссии. 33 Закон обязывает определенные категории государственных и муниципальных служащих подать в отставку перед регистрацией в качестве кандидата. 34

Недавние поправки в законодательство ввели требования о владении кыргызским языком и расширили ограничения на участие в выборах лиц, имеющих судимость, включая погашенные судимости и уголовные дела, прекращенные по некоторым основаниям. Кроме того, не допускаются к участию лица, включенные в списки лиц по принадлежности к преступными группировками или вооруженными формированиям. Также действует временный запрет на участие бывших священнослужителей.

Кандидаты могут быть выдвинуты зарегистрированными политическими партиями или путем самовыдвижения до 30 октября. Одно лицо может баллотироваться только в одном избирательном округе. Политические партии могут выдвинуть одного кандидата в каждом избирательном округе; список кандидатов, выдвинутых политическими партиями, может включать до 70 процентов кандидатов одного пола. Поправки к Закону о выборах от 2025 года отменили квоты для участия лиц с ограниченными возможностями, молодежи и национальных меньшинств. Каждый выдвинутый кандидат должен уплатить невозвращаемый избирательный взнос в размере 3000 евро. 35 Несколько собеседников МНВ БДИПЧ отметили, что этот взнос может стать препятствием для участия в политической жизни, особенно учитывая ограниченное время сбора средств на досрочных выборах. Партии и кандидаты могут снять свои кандидатуры не позднее, чем за 10 дней до дня выборов. 36 ЦИК проверяет заявки и регистрирует кандидатов или выносит мотивированный отказ, который может быть обжалован в суде. 37

32 Закон допускает оправданное временное отсутствие на работе до шести месяцев в году по работе, учебе, служебным или иным причинам. 33 В Совместном заключении БДИПЧ и Венецианской комиссии 2020 года о внесении изменений в некоторые законодательные акты, касающиеся санкций за нарушение избирательного законодательства Кыргызстана, рекомендовано «уделить должное внимание минимизации и в конечном итоге отменить ограничения на занятие государственных должностей для граждан с двойным гражданством» (пункт 32). 34 Политические должностные лица (за исключением депутатов), а также руководители государственных и муниципальных предприятий и их аффилированных лиц должны уйти в отставку с момента выдвижения их кандидатами. 35 Размер регистрационного сбора составляет 3000 у.е., 1 у.е. равен 100 сомам (примерно 1 евро). Законом предусмотрены льготные регистрационные сборы для кандидатов с ограниченными возможностями, размер которых зависит от степени инвалидности. 36 Согласно статье 46 Закона о выборах, ЦИК может отменить регистрацию кандидата в любое время до дня выборов, а избранного кандидата — в случае, если он утратил право баллотироваться или в соответствии с окончательным решением суда будет установлено, что он совершил серьезное нарушение, включая подкуп избирателей, злоупотребление административным ресурсом или за нарушение правил финансирования избирательной кампании. 37 Основаниями для отказа в регистрации могут быть: отсутствие документов, несоответствие требованиям, предъявляемым к кандидатам, двойное выдвижение кандидатуры, отсутствие избирательного фонда или неуплата избирательного взноса, двойное гражданство, включение в реестры в качестве лица, участвующего в организованной преступной группе, преступном сообществе или вооруженной группе. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 11 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

В ЦИК поступило 589 заявок, в том числе 580 заявок от самовыдвиженцев и 9 кандидатов, выдвинутых политической партией «Ынтымак». 38 Из этого числа 65 человек отозвали свои заявки, а 57 получили отказ в регистрации по причине неуплаты избирательного взноса или открытия банковского счета для предвыборной кампании, отсутствия права на участие в выборах (в том числе по причине места жительства, судимости, профессии) или неполноты регистрационных документов. ЦИК опубликовала окончательный список из 467 зарегистрированных кандидатов, из которых 191 женщина (41 процент ) и 13 представителей национальных меньшинств (3%). 39 Количество зарегистрированных кандидатов значительно варьируется по округам. 40 IX. ПРЕДВЫБОРНАЯ КАМПАНИЯ

Предвыборная кампания началась 10 ноября и завершится в 8:00 29 ноября. Закон предоставляет гражданам право участвовать в предвыборной агитации, получать информацию и выражать свою волю, вместе с тем запрещая кандидатам критиковать других участников выборов в государственных СМИ. 41 Государственные и местные органы власти обязаны оказывать кандидатам содействие в организации предвыборных мероприятий, таких как дебаты или встречи, обеспечивать безопасность и доступ к местам проведения мероприятий, а также выделять равное пространство для размещения агитационных материалов.

Досрочная агитация не допускается, и ЦИК рассматривает многочисленные жалобы о предполагаемой досрочной агитации, в основном в Интернет. Закон запрещает злоупотребление административным ресурсом и служебным положением, подкуп избирателей, преимущественный доступ к СМИ и распространение ложной информации. 42 Опросы общественного мнения должны быть прекращены за три дня до выборов и в день выборов. Нарушения правил предвыборной кампании могут привести к предупреждениям и отмене регистрации кандидатов. 43 Избирательная администрация несет ответственность за обеспечение соблюдения требований к предвыборной кампании, а ЦИК сформировала рабочую группу для анализа соблюдения правил избирательной кампании всеми заинтересованными сторонами и

38 Политическая партия «Кырк ууз» отказалась от участия в досрочных парламентских выборах. 39 8 ноября ЦИК опубликовала список кандидатов по округам в новостном сообщении, не опубликовав постановление о завершении регистрации кандидатов. 8 ноября кандидаты провели жеребьёвку для определения своего места в избирательном бюллетене. 11 ноября два зарегистрированных кандидата сняли свои кандидатуры. 40 В 29 округах зарегистрировано по не менее 10 кандидатов, в том числе в четырех округах зарегистрировано по более 20 кандидатов. Наименьшее количество кандидатов — 5 — было зарегистрировано в округе № 11, а наибольшее — 25 — в округе № 19. 41 Миссия по наблюдению за выборами БДИПЧ отметила, что по крайней мере в одном регионе в ходе организованного ЦИК инструктажа по информированию избирателей (18 декабря) кандидатам рекомендовалось не комментировать программы других кандидатов. 42 Государственные служащие, муниципальные служащие и работники СМИ обязаны приостановить исполнение своих должностных обязанностей при выдвижении кандидатами, а некоторые обязаны подать в отставку, чтобы баллотироваться на выборах. Агитация, публикация и распространение агитационных материалов запрещены для государственных служащих, государственных служащих и наблюдателей. Кандидаты и члены их семей не могут участвовать в благотворительной деятельности. Запрещено использование религиозной тематики, проведение концертов, театральных постановок и спортивных мероприятий. Предоставление информации о профессиональной деятельности кандидата не считается агитацией. 43 30 сентября президент Жапаров в своем обращении к народу настоятельно призвал работников местных администраций, госслужащих, учителей и врачей не вмешиваться в избирательный процесс, предупредив, что любое вмешательство приведет к увольнению и строгой ответственности. Президент заявил, что «эти выборы должны стать самыми прозрачными и справедливыми в нашей истории». Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 12 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

рассмотрения жалоб. 44 Президент заявил о намерении лично контролировать ход избирательной кампании, потребовав честного и безупречного проведения парламентских выборов. 45

Собеседники МНВ БДИПЧ ожидают, что избирательная кампания будет сосредоточена на местных проблемах и будет проводиться в округах. Кандидаты планируют использовать различные методы агитации, включая собрания в помещениях, агитацию по домам и агитацию в социальных сетях. Участники агитации планируют использовать различные социальные сети, включая Instagram, Facebook, YouTube и платформы обмена сообщениями, зачастую в качестве основного инструмента агитации. МНВ БДИПЧ наблюдала за некоторыми этапами подготовки к кампании, при этом собеседники МНВ БДИПЧ пояснили, что политическая активность оставалась сдержанной, в том числе из-за строгого толкования ЦИК запрета на досрочную агитацию, и ожидается её усиление после начала официальной избирательной кампании.

X. ФИНАНСИРОВАНИЕ КАМПАНИИ

Финансирование предвыборных кампаний регулируется преимущественно Законом о выборах, дополненным постановлениями и нормативными актами ЦИК. 46 Недавние поправки к закону запретили пожертвования через неидентифицируемые платёжные системы, предусмотрели отмену регистрации кандидатов за превышение лимитов расходов, и позволили кандидатам, выдвинутым политическими партиями, управлять избирательными фондами независимо от выдвинувших их партий, сохраняя при этом доступ к партийным ресурсам. Поправки также включили рекламу в социальных сетях в список разрешённых расходов.

Финансирование предвыборных кампаний может осуществляться за счёт собственных средств кандидата или средств политической партии, а также за счёт добровольных денежных пожертвований граждан и юридических лиц с учётом ограничений по суммам и источникам. 47 Пожертвования в натуральной форме не допускаются. Общий размер фонда избирательной кампании на одного кандидата ограничен приблизительно 200,000 евро. Согласно опубликованным финансовым данным, основными источниками финансирования избирательных кампаний являются личные средства кандидатов, за которыми следуют пожертвования физических лиц. 48

Зарегистрированные кандидаты и политические партии должны открыть специальный банковский счет для своей кампании в одном из двух уполномоченных государственных

44 Группа состоит из 14 человек, включая 4 членов ЦИК, сотрудников ЦИК и внешних экспертов в области СМИ. Информацию о жалобах см. в разделе «Разрешение избирательных споров». 45 Президент обязался «лично контролировать эти выборы […] в качестве арбитра». Если на каком-либо участке будут зафиксированы недобросовестные действия, я сам приму участие в работе ЦИК или создам комиссию и направлю туда своих доверенных людей». 46 Это включает в себя Постановления и распоряжения ЦИК № 56 от 15 августа 2025 г. и № 65 от 29 августа 2025 г. 47 Кандидаты формируют свои избирательные фонды за счёт личных пожертвований (не более 100,000 евро), средств политической партии (если кандидат выдвинут партией, не более 10,000 евро) и пожертвований физических и юридических лиц (не более 5,000 евро). Средства избирательных фондов политических партий могут включать личные средства кандидатов (не более 150,000 евро); средства политических партий (не более 1 миллиона евро); пожертвования частных лиц (не более 2,000 евро); и пожертвования юридических лиц (не более 30,000 евро). Пожертвования от анонимных и иностранных источников, духовенства, судебных органов, военных, государственных и гражданских служащих, а также лиц, имеющих задолженность перед государством, запрещены. 48 Доля личных средств кандидатов в общем объеме совокупных избирательных фондов на момент регистрации составила 79,2 процентов, пожертвования физических лиц – 19,7 процентов. Финансирование от юридических лиц составило 1 процент, от политических партий – менее 0,1 процента. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 13 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

банков. 49 Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ выразили сожаление по поводу отсутствия упрощённых инструментов онлайн-пожертвований, таких как QR-коды или электронные кошельки, и выразили обеспокоенность по поводу использования исключительно государственных банков. ЦИК пояснила, что базы данных обоих банков подключены к её системе для обеспечения обмена данными в режиме реального времени, и что два государственных банка разработали более удобные цифровые интерфейсы для учётных записей предвыборной кампании.

Банки обязаны представлять еженедельные отчеты о транзакциях и предоставлять данные в течение 24 часов по запросу ЦИК. Кандидаты и политические партии должны представить промежуточные и окончательные отчеты о пожертвованиях и расходах к 22 ноября и 7 декабря 2025 года соответственно, а также закрыть свои счета к 3 декабря 2025 года. 50 ЦИК публикует информацию о доходах и расходах, а также финансовые отчеты по счетам предвыборных кампаний каждого кандидата и каждой политической партии на своем веб-сайте. 51 ЦИК контролирует соблюдение правил финансирования избирательных кампаний, принимает меры в случае нарушений, проверяет финансовые операции и отчеты в ходе кампании, а также проводит проверки и аудит.52 Хотя закон требует проведения аудита отчетов о финансировании предвыборных кампаний после их проведения, он не определяет процедуру аудита и не требует публикации результатов аудита, что противоречит предыдущей рекомендации БДИПЧ.

XI. СМИ

Медиа-ландшафт существенно изменился с 2021 года, и, хотя определённый плюрализм сохраняется, он стремительно сужается. Социальные сети стали основным источником политической информации, за которым следует телевидение. 53 Национальная телерадиовещательная корпорация Кыргызстана (НТРК), национализированная в 2022 году, имеет наибольший охват и аудиторию. 54 В последние годы имело место множество случаев судебного преследования журналистов и закрытия независимых СМИ, и многие собеседники МНВ БДИПЧ выражали обеспокоенность тем, что это привело к широкому распространению самоцензуры. 55

49 Постановлением ЦИК № 92 государственные банки «Элдик Банк» и «Айыл Банк» определены уполномоченными банковскими учреждениями по обслуживанию средств избирательной кампании. 50 Постановление ЦИК № 65 устанавливает форму отчетности и предусматривает публикацию финансовых отчетов. 51 По состоянию на 12 ноября ЦИК опубликовала консолидированные банковские данные о средствах избирательных кампаний всех зарегистрированных кандидатов, в которых общий консолидированный доход составил около 7,64 млн евро, а расходы — около 3,17 млн евро, с разбивкой по источникам, категориям расходов и избирательным округам. 52 В соответствии с Постановлением ЦИК № 56 и статьей 42 Закона о выборах в состав Контрольно-ревизионной группы ЦИК входит не менее семи членов, включая должностных лиц ЦИК, экспертов правоохранительных и финансовых органов, а также других государственных учреждений. 53 См. отчёт М-вектор «Медиапотребление в Кыргызстане» за 2023 год . Согласно отчёту «Цифровой Кыргызстан 2025» , уровень проникновения интернета в 2025 году составил 88,5 процентов. 54 Закон 2022 года «О Национальной телерадиовещательной корпорации» преобразовал бывшую Общественную телерадиовещательную корпорацию (ОТРК) в государственную НТРК. Генеральный директор НТРК назначается и освобождается от должности президентом. Последнее освобождение и назначение произошло в октябре 2025 года, во время предвыборной кампании. 55 См. заявление Управления Верховного комиссара по правам человека, выразившего обеспокоенность. о приговорах к тюремному заключению кыргызских журналистов по обвинению в «призывах к массовым беспорядкам» и критике уголовного преследования как «омраченного проблемами надлежащей правовой процедуры и справедливого судебного разбирательства». В сентябре 2025 года двое бывших работников СМИ Kloop были приговорены к пяти годам лишения свободы по обвинению в «публичных призывах к массовым беспорядкам». 27 октября три средства массовой информации (Kloop kg, Темиров Liveи Айт Айт Десе) были признаны экстремистскими, и их деятельность в Кыргызстане была запрещена судом. В июле 2025 года Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 14 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

Хотя Конституция предусматривает свободу выражения мнений и запрещает цензуру, предыдущая рекомендация БДИПЧ и Венецианской комиссии об устранении чрезмерно широких или неопределенных оснований для ограничения этих свобод не была выполнена. 56 Новый Закон о средствах массовой информации 2025 года требует регистрации интернет-СМИ, ограничивает долю иностранного участия до 35 процентов и исключает деятельность внештатных журналистов, и был оценен международными правозащитными организациями как ограничивающий. 57 В 2025 году в Кодекс об административных правонарушениях были внесены поправки, вводящие штрафы за клевету, оскорбление и распространение заведомо ложной информации. Министерство культуры, информации, спорта и молодежной политики (МКИСМП) реализует государственную информационную политику, лицензирует вещателей и контролирует соблюдение законодательства вещательными СМИ, а также может удалять контент или блокировать веб-сайты без предварительного решения суда. 58

Избирательный закон требует равного отношения к кандидатам со стороны СМИ и предоставления объективной и достоверной информации. Информация о выборах должна быть представлена отдельным блоком, без комментариев. Средства массовой информации несут ответственность за публикацию сведений, порочащих честь, достоинство, или репутацию кандидатов и политических партий. Закон обязывает избирательные комиссии распределять бесплатное эфирное время или печатную площадь по жребию, но не регламентирует всесторонне процедуры распределения, что, по мнению некоторых собеседников МНВ БДИПЧ, ответственных за реализацию закона, вызвало путаницу. 59 Платная реклама должна предоставляться кандидатам на равных условиях. Средства массовой информации должны быть аккредитованы в ЦИК для размещения платной агитационной рекламы; ЦИК также контролирует законность ведения агитации в СМИ. 60 Избирательные комиссии распределили эфирное время между кандидатами 8 ноября, выделив по 5 минут для индивидуальных выступлений и по 25 минут для участия в дебатах.

Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами начала качественный мониторинг СМИ 4 ноября, а количественный и качественный мониторинг пяти телеканалов и семи интернет-СМИ — 10 ноября. 61

независимая журналистка и активистка Канышай Мамыркулова была приговорена к четырем годам условно, а телеканал Апрель ТВ был закрыт за «деструктивное» и «негативное» освещение деятельности правительства. Ранее, в 2022 году, г-н Темиров, журналист и основатель Темиров Live , был лишен гражданства Кыргызстана. В январе 2024 года были арестованы одиннадцать журналистов Темиров Live, включая Махабат Таджибек, жену Темирова и основателя медиа-ресурса Айт Айт Десе. 56 См. Совместное заключение Венецианской комиссии и БДИПЧ/ОБСЕ по проекту Конституции Кыргызской Республики. 57 См. заявления организаций «Статья 19» , «Human Rights Watch» и «Civil Rights Defender» , выражающих обеспокоенность по поводу влияния нового Закона о средствах массовой информации на свободу выражения мнений в Кыргызстане. См. также Резолюцию Европейского парламента P10_TA(2025)0171, касающуюся Соглашения о расширенном партнерстве и сотрудничестве между ЕС и Кыргызской Республикой, в которой [Европейский Парламент] «глубоко сожалеет об окончательном принятии спорного Закона о средствах массовой информации». 58 См. Закон «О защите от недостоверной (ложной) информации» от 2021 года. Например, в 2022 году были заблокированы сайты Azattyk.kg и 24.kg. 59 Телевещатели должны предоставить не менее 30 минут бесплатного эфирного времени по будням в прайм- тайм, равномерно распределенного между участниками. Не менее половины этого времени должно быть отведено дебатам. Печатные и электронные СМИ должны предоставить одну страницу формата А4. 60 14 октября Центризбирком аккредитовал для участия в предвыборной агитации 137 СМИ: 41 телеканал и 19 радиостанций, 37 печатных СМИ и 40 интернет-СМИ. 61 Миссия БДИПЧ осуществляет мониторинг прайм-тайма общенациональных телеканалов НТКР, Ала-Тоо 24, ЭлТР, 7 канал и Регион ТВ, а также политического контента интернет-СМИ akipress.kg, azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, super.kg, kabar.kg и sputnik.kg. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 15 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

XII. РАЗРЕШЕНИЕ ИЗБИРАТЕЛЬНЫХ СПОРОВ

Разрешение избирательных споров в первую очередь регулируется Законом о выборах, дополненным постановлениями ЦИК, а также уголовными и административными процедурами. Решения, действия или бездействие избирательной администрации, государственных органов и кандидатов могут быть обжалованы. Жалобы на избирательную администрацию подлежат иерархическому и судебному рассмотрению. Административный суд Бишкека рассматривает решения ЦИК, а Верховный суд проводит кассационное рассмотрение. Однако поправки к Закону о выборах, внесенные в июне 2025 года, исключили некоторые решения и постановления ЦИК из судебного рассмотрения. ЦИК и судебные органы по-разному трактуют, какие решения исключает эта поправка. 62 Органы прокуратуры и правоохранительные органы отвечают за рассмотрение административных и уголовных правонарушений. Жалобы и апелляции, в том числе касающиеся результатов выборов, должны быть поданы и рассмотрены в ускоренные сроки досрочного голосования и немедленно в день голосования. Хотя жалобы в ЦИК можно подать онлайн через ее веб-сайт, онлайн-системы для инициирования судебного рассмотрения нет.

Согласно данным электронного реестра жалоб ЦИК, по состоянию на 12 ноября было зарегистрировано 49 обращений, большинство из которых были получены по сообщениям правоохранительных органов и в результате мониторинга социальных сетей ЦИК. Большинство обращений касалось незаконной агитации со стороны выдвинутых кандидатов и граждан, включая преждевременную агитацию, клевету на кандидатов, злоупотребление административным ресурсом и нарушения правил агитации со стороны СМИ, включая распространение ложной информации.63 ЦИК наложила административные штрафы по 16 обращениям. 64 Жалобы не рассматриваются на заседаниях ЦИК, а информация о случаях, по которым не было применено наказание, ограничена. В 35 случаях правоохранительные органы по результатам доследственной проверки отказали в возбуждении уголовного дела в связи с отсутствием состава преступления.

На сегодняшний день Административный суд города Бишкек рассмотрел шесть апелляций на решения ЦИК об отказе в регистрации кандидатов; суд отклонил одно из дел, поскольку заявитель пропустил срок подачи заявлений, и отклонил пять апелляций по существу.

XIII. ГРАЖДАНСКИЕ И МЕЖДУНАРОДНЫЕ НАБЛЮДАТЕЛИ

Закон предусматривает гражданское и международное наблюдение за выборами. Организации гражданского общества (ОГО), имеющие установленный законом мандат в области выборов или прав человека, могут получить аккредитацию для наблюдения за выборами. Каждая организация может аккредитовать до трёх наблюдателей в каждой избирательной комиссии; однако на

62 ЦИК истолковала данное положение как исключающее возможность дополнительного судебного пересмотра решений ЦИК о регистрации кандидатов только на основании новых или вновь открывшихся обстоятельств после исчерпания всех средств правовой защиты. Судебные органы трактуют данное положение как исключающее возможность дополнительного судебного пересмотра всех решений и постановлений ЦИК на этом основании. 63 Онлайн-реестр ЦИК предоставляет публичную информацию о стадии, статусе и результатах рассмотрения жалоб, а также принятых решениях. По состоянию на 12 ноября из 49 зарегистрированных случаев 4 жалобы поступили от граждан, наблюдателей и кандидатов, 22 случая были зарегистрированы правоохранительными органами и 22 случая были выявлены в результате мониторинга ЦИК социальных сетей. 64 Тринадцать штрафов были наложены за незаконную агитацию со стороны кандидатов, граждан или средств массовой информации, четыре штрафа были связаны с распространением клеветнической или ложной информации о кандидатах, а одно дело завершилось вынесением предписания об удалении публикаций, нарушающих правила агитации. Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Страница: 16 Кыргызская Республика, внеочередные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года Промежуточный отчет (21 октября – 12 ноября 2025 г.)

избирательном участке одновременно может находиться только один наблюдатель. Срок подачи заявления на аккредитацию для гражданских наблюдателей не установлен, и действие аккредитации прекращается после публикации результатов выборов. Избирательные комиссии могут аннулировать аккредитацию наблюдателя за нарушение закона. Кандидаты и политические партии также имеют право направлять своих представителей и наблюдателей.

Собеседники МНВ БДИПЧ выразили обеспокоенность относительно возможности гражданского наблюдения за этими выборами, главным образом из-за ограничений финансирования и недавних изменений в законодательстве, которые определяют внутреннее наблюдение за выборами как политическую деятельность и требуют от организаций гражданского общества, получающих иностранное финансирование, регистрироваться в качестве «иностранных представителей», а также из-за опасений преследования за наблюдательную деятельность. По состоянию на 12 ноября ЦИК аккредитовала 297 международных наблюдателей и ни одного гражданского наблюдателя.

XIV. ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ МНВ БДИПЧ

Миссия наблюдателей БДИПЧ начала свою деятельность 21 октября. Миссия встречалась с различными сторонами, включая представителей министерств иностранных дел, внутренних дел, культуры, информации, спорта и молодежной политики, а также кандидатов, СМИ, организаций гражданского общества и государств-участников ОБСЕ. Она установила рабочие отношения с заинтересованными сторонами, участвующими в избирательном процессе. Долгосрочные наблюдатели взаимодействовали с местными сторонами с момента своего прибытия 29 октября.

Парламентская ассамблея ОБСЕ (ПА ОБСЕ) и Парламентская ассамблея Совета Европы (ПАСЕ) объявили о намерении направить делегации наблюдателей на выборы 30 ноября. Клод Хааген (Люксембург) был назначен специальным координатором краткосрочных наблюдателей ОБСЕ. Моника Зайкова (Северная Македония) возглавит делегацию ПА ОБСЕ. Георгиос Стаматис (Греция) возглавит делегацию ПАСЕ.

Английская версия данного отчета является единственным официальным документом. Неофициальный перевод доступен на кыргызском и русском языках.